กายวิภาค

Google

2011-09-20T09:02:00.000-07:00

Google:

'via Blog this'

ขอขอบคุณ GooGle

มาอ่านและดูว่า ร่างกายเราประกอบด้วยอะไรบ้าง

การพยาบาลผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัด

2011-09-12T23:39:00.000-07:00

การพยาบาลผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัด

การพยาบาลผู้ป่วยก่อนการผ่าตัด เริ่มตั้งแต่ผู้ป่วยเข้ามานอนรับการรักษาในหอผู้ป่วยจนกระทั่งผู้ตัดสินใจรับการรักษาด้วยวิธีการผ่าตัดและถูกนำไปยังห้องผ่าตัด พยาบาลเป็นบุคคลที่สำคัญในทีมสุขภาพที่จะช่วยแพทย์ใน

การรักษาพยาบาลผู้ป่วยอย่างถูกต้องเหมาะสม โดยช่วยประเมินสภาพผู้ป่วยตั้งแต่รับไว้รักษาในโรงพยาบาล โดยใช้ความรู้ความสามารถ และทักษะในการสัมภาษณ์และการสังเกตผู้ป่วยอย่างละเอียดในด้านประวัติ การตรวจร่างกาย
การตรวจทางห้องทดลอง การตรวจทางรังสีและการตรวจพิเศษ เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ถูกต้อง ซึ่งจะช่วยในการประเมินปัญหา ความต้องการของผู้ป่วยได้อย่างครอบคลุมทั้งทางด้านร่างกาย จิตใจ อารมณ์ และสังคม ตลอดจนสามารถให้
การพยาบาลผู้ป่วยได้อย่างเหมาะสมทางด้านการเตรียมและการดูแลผู้ป่วยโดยทั่วไปก่อนการผ่าตัด การให้การพยาบาล
ที่พบ รวมทั้งการดูแลผู้ป่วยในเช้าของวันผ่าตัด จนกระทั่งช่วยส่งผู้ป่วยเข้าห้องผ่าตัด

การพยาบาลผู้ป่วยก่อนรับการผ่าตัด

การเตรียมและดูแลผู้ป่วยโดยทั่วไปก่อนรับการผ่าตัด

1. ซักถามหรือสอบถามข้อมูลต่างๆ ตลอดจนการสังเกตอาการต่างๆ ของผู้ป่วยให้ถูกต้องและชัดเจน และควร
ซักถามจาญาติผู้ป่วยเพิ่มเติม

2. แนะนำหรือปฐมนิเทศให้ผู้ป่วยรู้จักสถานที่ สิ่งแวดล้อมต่างๆในหอผู้ป่วย

3. ประเมินค่าสัญญาณชีพ(vital signs) ชั่งน้ำหนัก

4. เก็บ Specimens ส่งตรวจทางห้องทดลองตามแผนการรักษา

5. ให้ผู้ป่วยเซ็นชื่อยินยอมรับการรักษาโดยการผ่าตัดตามแบบฟอร์มที่กำหนดไว้ในแต่ละโรงพยาบาล พร้อมทั้ง
มีพยานเซ็นชื่อกำกับไว้ด้วย

5.1 ผู้ป่วยซึ่งบรรลุนิติภาวะแล้ว มีอายุ 20 ปีบริบูรณ์ สามารถเซ็นยินยอมได้ หากไม่บรรลุนิติภาวะแต่
มีอายุ 15 ปีขึ้นไป มีสติสัมปะชัญญะดี สามารถเซ็นใบยินยอมผ่าตัดได้ด้วยตนเองได้

5.2 ผู้ป่วยที่มีสุขภาพจิตที่ไม่สมบูรณ์ต้องให้บิดามารดาหรือผู้ปกครองตามกฎหมายเป็นผู้เซ็นใบยินยอม

5.3 ผู้ป่วยที่ได้รับบาดเจ็บสาหัสและไม่รู้สึกตัว ไม่สามารถตามผู้ปกครองมาเซ็นใบยินยอมผ่าตัดและ
ศัลยแพทย์ต้องรีบผ่าตัดเร่งด่วนเพื่อช่วยชีวิต ต้องให้ผู้อำนวยการโรงพยาบาลหรือผู้ที่ได้รับมอบหมายให้รับผิดชอบเป็นผู้เซ็นใบยินยอม

5.4 ในกรณีผู้ป่วยหรือผู้ปกครองไม่สามารถเขียนหนังสือได้ ให้พิมพ์ลายนิ้วหัวแม่มือข้างขวาของผู้นั้น และให้เขียนกำกับตรงลายพิมพ์ว่า “ลายพิมพ์นิ้วหัวแม่มือขวาของผู้ป่วยหรือผู้ปกครองของผู้ป่วยนั้น” และให้พยาน
ลงชื่อกำกับ

6. แนะนำให้ผู้ป่วยงดสูบบุหรี่ในรายที่มีประวัติสูบบุหรี่ สำหรับผู้ป่วยที่รอเข้ารับการผ่าตัดชนิดรอได้

7. รายงานแพทย์ทราบเมื่อประเมินสภาพผู้ป่วยแล้วพบว่า ผู้ป่วยมีประวัติดื่มสุราเรื้อรัง หรือติดยาเสพติด

8. อธิบายถึงการการเตรียมตัวผู้ป่วยให้ถูกต้อง

8.1 การเตรียมผิวหนังก่อนการผ่าตัด

8.2 การเตรียมลำไส้ก่อนการผ่าตัด

8.3 การให้ยากล่อมประสาท

8.4 การงดน้ำและอาหารก่อนการผ่าตัดอย่างน้อย 6-8 ชั่วโมง

8.5 การให้ยาก่อนระงับความรู้สึกก่อนการผ่าตัด

9. สอนและแนะนำการออกกำลังกายบนเตียง

9.1 การหายใจเข้าเต็มที่ช้าๆ และการหายใจออกยาวๆ

9.2 การออกกำลังขาทั้งสองข้างขณะพักอยู่บนเตียง

9.3 การพลิกตัวตะแคงซ้ายหรือขวา

10. การแนะนำให้ผู้ป่วยเกี่ยวกับการลุกเดินโดยเร็ว (Early ambulation)

11. ดูแลการได้รับสารอาหาร น้ำและอิเล็คโตรไลท์ บางรายที่มีภาวะโลหิตจางแพทย์มักให้เลือดทดแทน สำหรับ
ผู้ป่วยที่รับประทานอาหารได้ก่อนการผ่าตัด พยาบาลดูแลให้ได้รับอาหารแคลอรี่สูง โปรตีน วิตามิน และเกลือแร่สูง

12. บันทึกจำนวนน้ำที่ได้รับและที่ขับถ่ายออกแต่ละวันให้ถูกต้องแน่นอน เพื่อความสมดุลของน้ำในร่างกาย

13. ชั่งน้ำหนักทุกวันตามแผนการรักษาของแพทย์

14. ดูแลสิ่งแวดล้อมให้น่าอยู่ ไม่มีเสียงรบกวนมาก ที่นอนควรเรียบตึง และสะอาดสิ่งแวดล้อมและของร่างกาย

15. สังเกตอาการและอาการแสดงของผู้ป่วยที่เกี่ยวกับภาวะการขาดน้ำ ภาวะขาดโซเดียมและโปตัสเซียม หากพบความผิดปกติควรรีบรายงานแพทย์เพื่อให้การรักษา

16. สังเกตอาการผู้ป่วยอย่างใกล้ชิด และติดตามผลการตรวจทางห้องทดลอง การตรวจทางรังสี และการตรวจพิเศษอื่นๆ หากพบอาการผิดปกติรายงานแพทย์ทราบ

17. ดูแลความสะอาดของผิวหนังและช่องปากเสมอ

การเตรียมและการดูแลผู้ป่วยในเช้าวันผ่าตัด

1. การตรวจเยี่ยมผู้ป่วยที่เตรียมการผ่าตัด ซักถามการพักผ่อนนอนหลับ การงดอาหารและน้ำหลังเที่ยงคืน ผลการสวนอุจจาระ(ถ้ามี) และสังเกตอาการทั่วไป ตลอดจนกิจกรรมการรักษาพยาบาลพิเศษที่ให้กับผู้ป่วย เช่น การคาสายยางสำหรับการสวนปัสสาวะ การให้อาหารและน้ำทางหลอดเลือดดำ ฯลฯ

2. ตรวจดูความเรียบร้อยของผิวหนังบริเวณที่จะทำผ่าตัดว่าได้รับการทาผิวหนังด้วย Aseptic solutionในตอน
เช้ามืดแล้ว

3. เก็บของมีค่า กิ๊บติดผม ฟันปลอม contact lens ฯลฯ จากตัวผู้ป่วยฝากไว้กับหัวหน้าตึกหรือพยาบาลประจำการ

4. บันทึกสัญญาณชีพ เพื่อประเมินสภาพการเปลี่ยนแปลงของตัวผู้ป่วย บันทึกไว้ในรายงานทางการพยาบาลสำหรับเปรียบเทียบในขณะที่ทำการผ่าตัด และบันทึกอาการและการรักษาพยาบาลที่ผู้ป่วยได้รับในรายงานทาง
การพยาบาลด้วย

5. ตรวจดูความเรียบร้อยของรายงานผู้ป่วย ตลอดจนผลการตรวจต่างๆ ตามแผนการรักษา

6. ดูแลให้ผู้ป่วยได้รับยาก่อนระงับความรู้สึก(pre-medication)

7. แนะนำให้ผู้ป่วยถ่ายปัสสาวะก่อนย้ายไปห้องผ่าตัด เพื่อให้กระเพาะปัสสาวะว่างในรายที่ไม่ได้สวนปัสสาวะสำหรับผู้ป่วยที่คาสายสวนปัสสาวะไว้ให้ตวงปัสสาวะและเททิ้งพร้อมกับบันทึกในรายงานการพยาบาล

8. ช่วยเคลื่อนย้ายผู้ป่วยขึ้นเปลเข็นของห้องผ่าตัดเมื่อพนักงานเปลมารับผู้ป่วย และเตรียมของใช้ต่างๆให้ครบ พร้อมลงบันทึกลงในสมุดสิ่งส่งมอบทุกครั้ง

9. เตรียมเตียงของผู้ป่วยให้อยู่ในสภาพที่พร้อมจะรับผู้ป่วยกลับจากห้องผ่าตัด โดยทำเตียงแบบ Anesthetic bed และควรมีการปูผ้ายางขวางเตียงตรงกับบริเวณแผลผ่าตัดผู้ป่วยด้วย รวมทั้งเตรียมผ่าห่ม เพื่อให้ความอบอุ่นแก่ผู้ป่วยหลังทำการผ่าตัด ซึ่งจะมักรู้สึกหนาว นอกจากนี้ควรเตรียมของให้ที่จำเป็น เช่น เสา สาแหรกแขวนสารละลายที่ให้ทางหลอดเลือดดำ เครื่องดูดเสมหะพร้อมกับขวดน้ำยา เครื่องดูดชนิดต่างๆ ตามความจำเป็นที่จะต้องใช้กับผู้ป่วย

การพยาบาลผู้ป่วยหลังการผ่าตัด

การพยาบาลผู้ป่วยหลังการผ่าตัดเริ่มต้นจากระยะเวลาที่เคลื่อนย้ายผู้ป่วยมาถึงตึกผู้ป่วยภายหลังการผ่าตัด
เสร็จสิ้นลง จนกระทั่งผู้ป่วยกลับบ้านและกลับมาตรวจตามนัดที่โรงพยาบาลเพื่อประเมินผลการรักษา หากพยาบาลสามารถให้การพยาบาลได้เหมาะสมถูกต้องและครอบคลุมทั้งด้านร่างกาย จิตใจ อารมณ์ และสังคม ตลอดจนช่วยให้
ผู้ป่วยฟื้นฟูสภาพและกลับไปอยู่ในสังคมได้ดี

การพยาบาลหลังผ่าตัด แบ่งออกเป็น 2 ระยะ ดังนี้

1. การพยาบาลผู้ป่วยหลังผ่าตัดทันทีหรือในระยะที่ฟื้นจากการได้รับยาระงับความรู้สึก (Immediate postoperative stage)

2. การพยาบาลผู้ป่วยหลังผ่าตัดในระยะต่อมา (Extended postoperative stage or later postoperative stage)

การประเมินทางการพยาบาล

การประเมินสภาพผู้ป่วยมีความสำคัญมากที่จะทำให้ปลอดภัย สุขสบาย และช่วยไม่ให้เกิดภาวะแทรกซ้อนต่างๆ โดยที่พยาบาลที่ให้การดูแลผู้ป่วยหลังการผ่าตัดต้องมีความรู้ ความเข้าใจ และมีทักษะในการประเมินสภาพผู้ป่วยหลังการผ่าตัดเช่นเดียวกับในระยะก่อนการผ่าตัด ดังนี้

ก. ความรู้สึกของผู้ป่วยต่อสภาวะความเจ็บป่วยหลังการผ่าตัด

ข. การประเมินทางด้านร่างกาย

1. การตรวจร่างกาย พยาบาลควรมีการประเมินผู้ป่วยโดยเรียงลำดับความสำคัญ ดังนี้

1.1 ทรวงอกและปอด

- สังเกตลักษณะการหายใจ ฟังเสียงของการหายใจ

- ตรวจนับอัตราการหายใจ

- คลำหลอดคอดู tracheal shift หลังผ่าตัด

1.2 หัวใจและหลอดเลือด

- วัดสัญญาณชีพ

- ตรวจดูภาวะซีด

- วัด CVP. (ถ้ามี)

- EKG.

1.3 อุณหภูมิ

ผู้ป่วยหลังการผ่าตัดในระยะแรก โดยปกติอุณหภูมิของร่างกายปกติ อาจพบได้ว่ามีอุณหภูมิลดลงต่ำกว่าปกติได้ใน 2 – 3 ชั่วโมงแรกหลังการผ่าตัดและ บางรายอาจมีอาการหนาวสั่นร่วมด้วย หลังจากนั้นภายใน 24 – 48
ชั่วโมง ผู้ป่วยจะมีอุณหภูมิสูงกว่าปกติได้ถึง 38^° C หากมีไข้หลังวันที่ 3 ควรพิจารณาถึงการติดเชื้อ

1.4 บริเวณแผลผ่าตัด

- ตรวจดูแผลผ่าตัดทุก 15 นาทีแรกหลังการผ่าตัด เพื่อสังเกตการมีเลือดออก หรือ discharge ซึมจาก
แผลผ่าตัด ให้บันทึกจำนวน ลักษณะด้วย

- ตรวจดูสีผิว ผื่น จ้ำเลือด รอยถลอก หรือรอยไหม้ตรงบริเวณผิวหนังที่สาง plate หรือ ผูกรัดขณะ
ทำการผ่าตัด

- สังเกตลักษณะสี จำนวนของสารเหลวที่ออกจากท่อระบายต่างๆ

- สังเกตความผิดปกติของแผลผ่าตัด เช่น ลักษณะบวม แดง ร้อน ปวด เนื่องจากมีการติดเชื้อ แผลผ่าตัดแยก ฯลฯ

1.5 ระบบประสาท

ตรวจดู consciousness , orientation ของผู้ป่วยหลังได้รับการผ่าตัด โดยปกติผู้ป่วยมักจะรู้สึกตัวดีภายใน
24 – 72 ชั่วโมง นอกจากนั้นตรวจดูการเคลื่อนไหวของแขนขา รีแฟลกซ์ต่างๆ กำลังความตึงตัวของกล้ามเนื้อ ฯลฯ

1.6 ความเจ็บปวดแผลผ่าตัด

พยาบาลควรสังเกตพฤติกรรมความเจ็บปวดแผลผ่าตัดของผู้ป่วยด้วยว่าอยู่ระดับใด เพื่อประกอบการพิจารณาให้ยาแก้ปวด

1.7 ผิวหนัง

ตรวจดูลักษณะของผิวหนัง เช่น ซีด เขียวคล้ำ และความตึงตัวของผิวหนัง

1.8 ท้อง

ประเมินการเคลื่อนไหวของลำไส้แบบบีบรูดอย่างต่อเนื่องในระยะหลังผ่าตัด อาจประเมินทุก 4 – 8 ชั่วโมง เนื่องจากผลผลการได้รับยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกาย การใช้ยาบางชนิด หรือการผ่าตัดช่องท้องที่มีการลูบคลำกระเพาะอาหารและลำไส้ขณะทำการผ่าตัด นอกจากนี้ ควรสังเกตดูภาวะท้องอืด การปวดท้องจากแก๊ส

1.9 การขับถ่ายปัสสาวะ

สังเกตสี จำนวนของปัสสาวะที่ไหลออกมาจากสายยางสวนปัสสาวะที่ต่อกับถุงปัสสาวะ คลำดูการ
โป่งพองของกระเพาะปัสสาวะ กรณีที่ผู้ป่วยไม่ได้คาสายสวนปัสสาวะ ปกติควรถ่ายปัสสาวะได้เองภายใน 6 – 8 ชั่วโมง หลังจากได้รับยาระงับความรู้สึก

1.10 ความสมดุลของสารน้ำและอิเล็คโตรไลท์

ผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดมักมีการสูญเสียเลือด สารเหลวในขณะทำการผ่าตัดและภายหลังการการผ่าตัดทางท่อระบายต่างๆ หรืออาจเกิดจากปฏิกิริยาตอบสนองต่อความเครียดจากการทำการผ่าตัด รวมทั้งการให้สารเหลวและ
อิเล็คโตรไลท์ทดแทนไม่เพียงพอ พยาบาลควรประเมินปริมาณ intake – output fluid และประเมินสังเกตอาการที่เกิดจากความไม่สมดุลของอิเล็คโตรไลท์ด้วย เช่น สับสน กระหายน้ำ เยื่อบุต่างๆ แห้ง ผิวหนังเหี่ยวแห้งเป็นรอยเหี่ยวย่น
หรือบวม กดบุ๋ม การเต้นของหัวใจไม่สม่ำเสมอ กล้ามเนื้ออ่อนแรง ท้องอืด ชักเกร็ง ฯลฯ ซึ่งแสดงถึงการมี
ภาวะสารเหลวและขาดสมดุลของอิเล็คโตรไลท์

2. การตรวจทางห้องทดลอง

2.1 CBC.

2.2 BUN & electrolyte

2.3 G/M ในรายที่ซีดจากการสูญเสียเลือดจากการผ่าตัด

2.4 ABG ในผู้ป่วยที่ใส่ Endotracheal tube นานมากกว่า 1 ชั่วโมง ผู้ป่วยที่ผ่าตัดช่องทรวงอก ฯลฯ

2.5 Albumin , PT. & PTT.

2.6 Hemocullture , Urine culture ฯลฯ

2.7 Urine specific gravity

3. การตรวจทางรังสีและการตรวจพิเศษตามดุลยพินิจของแพทย์

ค. ภาวะจิต สังคม

ข้อวินิจฉัยทางการพยาบาลหลังผ่าตัด

ข้อวินิจฉัยทางการพยาบาลในระยะหลังผ่าตัดทันทีที่พบบ่อยมีดังนี้

1. การแลกเปลี่ยนกาซลดลงหรือเสี่ยงต่อภาวะที่ร่างกายได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอเนื่องจากทางเดินหายใจถูกปิดกั้น

2. มีภาวะที่สารเหลวในร่างกายหรือเสี่ยงต่อการเกิดภาวะช็อก

3. ความสามารถในการสื่อสารโดยใช้ภาษาพูดลดลงเนื่องจากผลจากการใช้ยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกาย การได้รับยากล่อมประสาท และจากการใส่ท่อทางเดินหายใจ

4. เสี่ยงต่อการเกิดการแตกทำลายของผิวหนังเนื่องจากไม่มีการเคลื่อนไหวร่างกาย หรืออยู่ในท่านอนไม่ดี หรือจากการผูกตรึงแขนขา

5. วิตกกังวลต่อสภาพความเจ็บป่วยและสิ่งแวดล้อมในห้องพักฟื้นหรือหออภิบาลผู้ป่วยหนัก

6. มีการเปลี่ยนแปลงเกี่ยวกับการขับถ่ายปัสสาวะ : การถ่ายปัสสาวะไม่ออกเนื่องจากผลมาจากการใช้ยาระงับ
ความรู้สึก หรือการเจ็บปวดแผลผ่าตัดมาก

ข้อวินิจฉัยทางการพยาบาลหลังผ่าตัดในระยะต่อมาที่พบบ่อย

1. การแลกเปลี่ยนแกสลดลงเนื่องจากไม่สามารถหายใจเข้าเต็มที่ช้าๆ และหายใจออกยาวๆ

2. แบบแผนการหายใจไม่มีประสิทธิภาพ : การระบายอากาศหายใจลดลง เนื่องจากความเจ็บปวดแผลผ่าตัด

3. ขาดความสามารถในการทำทางเดินหายใจให้โล่งเนื่องจากการไอไม่มีประสิทธิภาพ

4. ไม่ได้รับความสุขสบายเนื่องจากเจ็บปวดแผลผ่าตัด

5. เสี่ยงต่อการเกิดภาวะถุงลมปอดแฟบหรือภาวะปอดบวมเฉพาะที่ เนื่องจากมีเสมหะคั่งค้างและนอนอยู่กับที่นานๆ

6. เสี่ยงต่อการเกิดลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำส่วนลึกของขา เนื่องจากมีการเคลื่อนไหวน้อย

7. เสี่ยงต่อการเกิดภาวะความดันโลหิตต่ำ เนื่องจากการเปลี่ยนท่า

8. ร่างกายได้รับสารไม่เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย เนื่องจากการงดอาหารและน้ำทางปากหลายวันและได้รับสารอาหารทกแทนไม่เพียงพอ

9. มีภาวะขาดสารเหลวและอิเล็คโตรไลท์

10. พักผ่อนไม่เพียงพอเนื่องจากเจ็บปวดแผลผ่าตัด

11. มีการเปลี่ยนแปลงการทำหน้าที่ของระบบย่อยอาหาร : ท้องอืด ปวดท้องจากแก๊ส ท้องผูกเนื่องจากได้รับยาระงับความรู้สึกทั่วร่างกาย หรือมีการออกกำลังกายน้อย

12. มีการแตกทำลายของผิวหนัง เนื่องจากการทำผ่าตัดและแผลผ่าตัดมีสารเหลวซึมมาก

13. วิตกกังวลต่อสภาพความเจ็บป่วยของตนเอง

14. เสี่ยงต่อการเกิดการติดเชื้อของแผลผ่าตัด หรือระบบทางเดินปัสสาวะ เนื่องจากผิวหนังถูกทำลายจากการผ่าตัด หรือระบบการระบายไม่เป็นระบบปิด

15. ขาดความรู้ในการดูแลตนเองเกี่ยวกับการปฏิบัติตัวขณะกลับไปอยู่ที่บ้านเนื่องจากไม่ได้รับการสอนและแนะนำ

การพยาบาลหลังผ่าตัด

1. จัดท่านอน

2. การประเมินระดับความรู้สึกตัวในระยะแรกหลังการผ่าตัด

3. หาวิธีการสื่อสารอื่นๆกับผู้ป่วย เมื่อผู้ป่วยไม่สามารถสื่อสารด้วยภาษาพูดได้

4. สังเกตอาการเปลี่ยนแปลงและการเกิดภาวะแทรกซ้อนต่างๆ ภายหลังการผ่าตัดที่สำคัญ ได้แก่

4.1 ภาวะอุดตันของทางเดินหายใจ

4.2 ภาวะตกเลือดและช็อก

4.3 ภาวะถุงลมปิดแฟบและปอดบวมเฉพาะที่

4.4 ภาวะเกิดลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำส่วนลึกของขาและความดันโลหิตต่ำ

4.5 ภาวะสะอึก ท้องอืด และลำไส้เป็นอัมพาต การปวดท้องจากแก๊ส

4.6 แผลผ่าตัดแยกจากกันบางชั้นและแผลผ่าตัดแยกจากกันทุกชั้น และมีอวัยวะภายในช่องท้องโผล่
ออกมา เช่น ลำไส้

4.7 การคั่งของน้ำปัสสาวะในกระเพาะปัสสาวะ และการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ

4.8 แผลผ่าตัดมีการอักเสบติดเชื้อ

5. การบรรเทาความเจ็บปวดในระยะ 48 ชั่วโมงแรกหลังการผ่าตัด

6. การดูแลเกี่ยวกับการให้อาหารน้ำและอิเล็คโตรไลท์ให้อยู่ในภาวะสมดุล

7. ดูแลให้มีการระบายของสารเหลวออกทางท่อระบายต่างๆ

8. การดูแลด้านจิตใจ

9. การสอนและแนะนำเกี่ยวกับการปฏิบัติตัวขณะที่อยู่โรงพยาบาลและขณะอยู่ที่บ้านป่วย

การดูแลผู้ป่วยแผลเรื้ิอรัง

2011-09-12T23:35:00.000-07:00

การพยาบาลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรัง

วัตถุประสงค์การศึกษา

1. อธิบายสรีรวิทยาการหายของบาดแผลตามปกติได้ถูกต้อง

2. อธิบายพยาธิสรีรวิทยาการหายของบาดแผลเรื้อรังได้ถูกต้อง

3. ประเมินบาดแผลเรื้อรังได้ถูกต้อง

4. อธิบายแนวทางและปฏิบัติการพยาบาลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังได้อย่างถูกต้อง

บทนำ

การดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังเป็นบทบาทพยาบาลที่มีความสำคัญเนื่องจากในปัจจุบันพบว่าผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังมีจำนวนเพิ่มขึ้น สาเหตุสำคัญมาจากอายุขัยของประชากรที่เพิ่มขึ้น และมีโรคประจำตัวที่มีผลต่อการเกิดบาดแผลเรื้อรังได้มากขึ้น ได้แก่ โรคเบาหวาน และโรคเกี่ยวกับหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดดำ (Whitney, 2005) บาดแผลเรื้อรัง (chronic wound) หมายถึง บาดแผลที่ไม่สามารถหายได้เองตามระยะเวลาของกระบวนการหายของแผลตามปกติ (Whitney, 2005) เป็นแผลที่หายช้า ไม่หาย หรือเกิดใหม่ซ้ำ ๆ (Wysocki, 1999) การหายของบาดแผลที่ช้าลงอาจเกิดจากภาวะแทรกซ้อน เช่น การติดเชื้อ ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของผู้ป่วย เพิ่มระยะเวลาการอยู่โรงพยาบาล (Bates-Jensen, 1999) เพิ่มค่าใช้จ่าย (Harding, Morris, & Patel, 2002) สภาพจิตใจของผู้ป่วยจะได้รับผลกระทบไปด้วย (Wientjes, 2002) พยาบาลเป็นผู้ที่มีความสำคัญในการดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผล (Wysocki, 1999) แต่อาจขาดความรู้ในการดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรัง (Tomaselli, 2005) ดังนั้นพยาบาลควรมีความเข้าใจเกี่ยวกับสรีรวิทยาการหายของบาดแผลตามปกติ พยาธิสรีรวิทยาของบาดแผลเรื้อรัง การประเมินบาดแผล และหาโอกาสในการฝึกฝนการดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังเพิ่มเติม เพื่อสามารถให้การดูแลผู้ป่วยเหล่านี้ได้อย่างเหมาะสม นับว่าเป็นบทบาทที่ท้าทายสำหรับพยาบาลในยุคปัจจุบัน

สรีรวิทยาการหายของบาดแผลตามปกติ

ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสรีรวิทยาของการหายของแผลจะเป็นพื้นฐานที่ช่วยให้พยาบาลสามารถปฏิบัติการดูแลแผลได้อย่างถูกต้อง การหายของแผลจะเป็นปฏิกิริยาที่เกิดระหว่างเซลล์ผิวหนังชั้นนอก (epidermal cells) เซลล์ผิวหนังชั้นใน (dermal cells) สารประกอบที่อยู่ระหว่างเซลล์ (extracellular matrix: ECM) การสร้างหลอดเลือดใหม่ (angiogenesis) และโปรตีนในน้ำเหลือง ซึ่งทั้งหมดนี้จะทำงานประสานกันโดยไซโตไคน์หลายชนิด (cytokines) และปัจจัยเกี่ยวกับการเจริญเติบโตต่าง ๆ (growth factors) (Harding, Morris, & Patel, 2002) กระบวนการหายของแผลเป็นกระบวนการที่เริ่มเมื่อมีการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ และจะสิ้นสุดเมื่อแผลสมานปิดสนิทอย่างสมบูรณ์และมีแผลเป็นเกิดขึ้น (Harding, Morris, & Patel, 2002) ซึ่งในบางกรณีกว่าแผลจะหายอาจใช้เวลาหลายปี (Bale & Jones, 1997) การหายของแผลมีหลายระยะ แต่ละระยะจะมีกระบวนการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นต่อเนื่องทับซ้อนกันไป (Singer & Clark, 1999; Schultz, et al, 2003; Jones, Bale, & Harding, 2004) แบ่งได้เป็น 4 ระยะ (Bale & Jones, 2006; Keast & Orsted, 1998; Jones, Bale, & Harding, 2004; Beitz, 2005) ดังนี้

ระยะที่ 1 ระยะห้ามเลือด (Hemostasis)

เมื่อมีการบาดเจ็บต่อเนื้อเยื่อเกิดขึ้นจากการมีบาดแผล จะทำให้เกิดการบาดเจ็บต่อหลอดเลือดและ endothelial cells เลือดจะออกมาอยู่ในแผลทำให้มี ECM ซึ่งช่วยในการเคลื่อนตัวของเซลล์เข้ามาในแผล (cell migration) (Singer & Clark, 1999) ระยะนี้จะมีการหดตัวของหลอดเลือด (vasoconstriction) เป็นระยะสั้น ๆ เนื่องจากการหลั่ง chemical mediators เช่น histamine, serotonin และ adenosine triphosphate (ATP) (Bale & Jones, 2006) มีการกระตุ้นเกร็ดเลือดและปัจจัยควบคุมการแข็งตัวของเลือด (Bale & Jones, 2006) โดยการกระตุ้น factor XII (Hageman factor) ทำให้มีการแข็งตัวของเลือด (clot formation) และเกิดการห้ามเลือด ซึ่งการห้ามเลือดเป็นการกักเลือดไว้เฉพาะตำแหน่งที่หลอดเลือดถูกทำลายทำให้เป็นระบบปิดและมีความดันสูงป้องกันการเสียเลือดเพิ่มขึ้น (Jones, Bale, & Harding, 2004) และเมื่อไม่มีเลือดออกแล้ว เกร็ดเลือดจะไม่มีความจำเป็นในการหายของแผลอีกต่อไป (Singer & Clark, 1999) ต่อมาจะเกิดขบวนการ fibrinolysis เพื่อก่อให้เกิดการเคลื่อนตัวของเซลล์ต่าง ๆ เข้ามาในแผลเพื่อการเข้าสู่ระยะต่อไปของการหายของแผล (Jones, Bale, & Harding, 2004)

ระยะที่ 2 ระยะอักเสบ (Inflammation)

เมื่อ fibrin clot สลายไป จะเกิดการขยายตัวของหลอดเลือดและเกิดการอักเสบจากการหลั่ง prostaglandins และ activated complement proteins ผนังหลอดเลือดยอมให้มีการซึมผ่านของของเหลวได้มากขึ้น (capillary permeability) ทำให้มี plasma รั่วออกไปสู่เนื้อเยื่อโดยรอบ ซึ่งจะก่อให้เกิด inflammatory exudate (Bale & Jones, 2006) เซลล์ที่เกี่ยวข้องในระยะของการอักเสบที่สำคัญมี 2 ตัว คือ neutrophil และ macrophage (เปลี่ยนมาจาก monocyte) (Jones, Bale, & Harding, 2004) neutrophil และ monocyte จะถูกดึงเข้าสู่แผลโดย chemotactic factors หลายชนิด (Bale & Jones, 2006) Neutrophil จะเป็นเซลล์คุ้มกัน (immune cell) ตัวแรกที่มาถึงแผล (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) มีบทบาทมากในระยะแรกของการอักเสบ (Harding, Morris, & Patel, 2002) จะพบอยู่ในแผลไม่นานหลังบาดเจ็บ เพิ่มจำนวนสูงสุดภายใน 24 – 48 ชั่วโมง (Harding, Morris, & Patel, 2002) ทำหน้าที่ในการทำลายเชื้อแบคทีเรียและสิ่งแปลกปลอมต่าง ๆ โดยการหลั่งเอนไซม์และการจับกิน (phagocytosis) neutrophil มีชีวิตสั้นมากและจะลดจำนวนลงอย่างเร็วภายหลัง 3 วัน (Jones, Bale, & Harding, 2004)

Monocyte จะเปลี่ยนเป็น macrophage และมักจะพบประมาณวันที่ 2 – 3 หลังการบาดเจ็บ (Jones, Bale, & Harding, 2004) จะทำหน้าที่จับกินเชื้อโรค และฆ่า pathogenic organisms กินเนื้อตาย (tissue debris) (Bale & Jones, 2006) macrophage เป็นแหล่งของ biological regulators ที่สำคัญรวมทั้ง cytokines และ growth factors, bioactive lipid products และ proteolytic enzymes ซึ่งจำเป็นสำหรับการหายของแผลตามปกติ macrophage ยังทำหน้าที่ในการเปลี่ยนจากระยะอักเสบไปเป็นระยะแบ่งเซลล์โดยการหลั่งสารต่าง ๆ ได้แก่ platelet-derived growth factor (PDGF), tumor necrosis factor a, transforming growth factor b และ insulin growth factor 1 (Cooper, Yu, Hennessey, Ko, & Robson, 1994 cited in Harding, Morris, & Patel, 2002)

นอกจากนี้เกร็ดเลือดที่อยู่ในแผลตั้งแต่ระยะแรกของการบาดเจ็บนั้นยังทำหน้าที่ในการหลั่ง cytokines ที่ช่วยในการหายของแผล ได้แก่ PDGF, transforming growth factor (TGF) และ epidermal growth factor (EGF) ซึ่งแต่ละชนิดจะทำหน้าที่แตกต่างกันไป ได้แก่ PDGF ช่วยในการสังเคราะห์คอลลาเจนและโปรตีน และกระตุ้นการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ (granulation tissue) TGFa ช่วยในกระบวนการ chemotaxis และ epithelialization TGFb ช่วยเกี่ยวกับการสร้างคอลลาเจน กระตุ้น fibroblasts และการสร้างหลอดเลือดใหม่ (angiogenesis) EGF ทำหน้าที่เกี่ยวกับ neovascularization การสร้างคอลลาเจน กระตุ้น fibroblasts และ macrophages ส่วน Basic fibroblast growth factor ทำหน้าที่ในการสร้างหลอดเลือดใหม่ (angiogenesis) (Jones, Bale, & Harding, 2004)

ระยะที่ 3 ระยะแบ่งเซลล์ (Proliferation or Granulation)

มักพบเริ่ม 3 วันหลังการบาดเจ็บและนานประมาณ 2 – 3 สัปดาห์ ระยะนี้มีการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ในแผล (granulation tissue) ซึ่งประกอบด้วย matrix ของ fibrin, fibronectin, collagens, proteoglycans, glycosaminoglycans (GAGs) และ glycoprotein อื่น ๆ fibroblast จะเคลื่อนเข้ามาในแผลและเพิ่มจำนวนขึ้น (Jones, Bale, & Harding, 2004) โดยการกระตุ้นของ growth factors ได้แก่ PDGF และ TGFb1 ร่วมกับ extracellular-matrix molecules (Singer & Clark, 1999) fibroblast จะผลิต proteoglycans ซึ่งมีลักษณะเป็นสารคล้ายกาว (glue-like ground substance) ที่ช่วยเติมพื้นที่ช่องว่างในแผลให้เต็ม เคลือบและเชื่อม fiber เข้าด้วยกัน ทำให้มีความยืดหยุ่นเพิ่มมากขึ้น และผลิต fibronectin ช่วยในการสร้าง framework สำหรับเนื้อเยื่อใหม่โดยการยึดคอลลาเจนและเซลล์เข้าไว้ด้วยกันและจับติดไว้กับ ground substance (Bale & Jones, 2006) นอกจากนี้ยังผลิต ECM ตัวใหม่ที่จำเป็นในการกระตุ้นให้เกิดการเจริญเติบโตของเซลล์ และกระตุ้นการสร้างหลอดเลือดที่จะนำออกซิเจนและสารอาหารที่จำเป็นสำหรับการเผาผลาญของเซลล์ (Singer & Clark, 1999) เนื่องจากในระยะแรกแผลจะอยู่ในภาวะขาดออกซิเจน (hypoxic) และขาดสารอาหาร (Bale & Jones, 2006) ในขณะที่มีการสังเคราะห์ matrix ใหม่ พบว่า matrix เก่าจะสลายไปโดยเอนไซม์ ได้แก่ matrix metalloproteinases (MMPs) และ plasminogen activators (Harding, Morris, & Patel, 2002) เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นเพื่อสร้างความสมดุลของสิ่งแวดล้อมในแผล

วิตามินซีพบว่ามีบทบาทในการเป็น coenzyme ช่วยในการสร้างคอลลาเจน ซึ่งถ้าสร้างคอลลาเจนโดยมีวิตามินซีไม่เพียงพอเนื้อเยื่อใหม่จะอ่อนแอกว่าเพราะมีการเชื่อมต่อระหว่างไฟเบอร์ (cross-linking of fibers) ไม่เพียงพอ ทำให้ลดความแข็งแรงของแผล (tensile strength) เมื่อแผลหาย (Rigby, 1992 cited in Bale & Jones, 1997)

ในระยะแบ่งเซลล์นี้มีกระบวนการที่สำคัญเกิดขึ้นพร้อมกันอีก 2 กระบวนการ คือ การสร้างเซลล์ผิวใหม่ (epithelialization) และการหดรั้งของแผล (wound contraction) ซึ่ง epithelialization จะเป็นการคลุมผิวหน้าของแผลโดยการสร้าง epithelium ใหม่มาปิดคลุมแผล hair follicles ที่เหลืออยู่จะเป็นที่เกาะของ epithelium ที่เกิดใหม่ การเคลื่อนตัว (migration) ของ epithelium จะเกิดขึ้นข้ามผิวหน้าของแผลจนกระทั่ง epithelial cells มาบรรจบกัน หลังจากนั้นการเคลื่อนตัวจะหยุดลง เรียกกระบวนการ contact inhibition ส่วนการหดรั้งของแผลนั้น จะช่วยลดขนาดแผลลงจนกระทั่งแผลปิด เป็นกระบวนการที่เกิดจากการทำหน้าที่ของ myofibroblast โดยอิทธิพลของ inflammatory mediators (Bale & Jones, 2006)

ระยะที่ 4 ระยะเสริมสร้างความแข็งแรง (Remodeling or Maturation)

เป็นระยะสุดท้ายของการหายของแผล เริ่มประมาณสัปดาห์ที่ 3 หลังการบาดเจ็บ (Bale & Jones, 2006) และเกิดต่อเนื่องกันไปจนถึง 1 ปีหรือมากกว่า (Jones, Bale, & Harding, 2004) ระยะนี้จะเกิดการเปลี่ยนแปลงโดยมีการสร้างและการทำลายคอลลาเจนอย่างสมดุล (Jones, Bale, & Harding, 2004) เป็นกระบวนการที่ช่วยเสริมสร้างความแข็งแรงของเส้นใยคอลลาเจนที่อยู่ในแผลในระยะแบ่งเซลล์ คอลลาเจนเดิมจะถูกแทนที่ด้วยคอลลาเจนที่สร้างขึ้นใหม่และแข็งแรงกว่า (Bale & Jones, 2006) ช่วยเพิ่มความแข็งแรงของแผล (tensile strength) (Jones, Bale, & Harding, 2004) กระบวนการนี้จะเกิดต่อเนื่องควบคู่ไปกับการเคลื่อนตัวของ fibroblast และเสริมสร้างให้เกิดความแข็งแรงของหลอดเลือดที่เกิดขึ้นใหม่จึงมีผลทำให้เกิดแผลเป็นที่หดเล็กลง บาง และมีสีซีด (Bale & Jones, 2006)

แผลเป็นจะเป็นผลผลิตสุดท้ายของการหายของแผล ช่วยให้เนื้อเยื่อเกิดการสมานต่อเนื่องและช่วยให้เกิดความแข็งแรง แต่ความแข็งแรงของแผลเป็นจะน้อยกว่าเนื้อเยื่อปกติ

พยาธิสรีรวิทยาการหายของบาดแผลเรื้อรัง

ปัจจัยที่ทำให้เกิดแผลเรื้อรังหรือแผลไม่หายมี 2 ปัจจัยที่สำคัญ คือ ปัจจัยเฉพาะที่ (local factors) และปัจจัยทางระบบของร่างกาย (systemic factors) (Harding, Morris, & Patel, 2002; Hess & Kirsner, 2003; Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005; Bale & Jones, 2006) ปัจจัยเฉพาะที่ ได้แก่ การติดเชื้อ การเปื่อยนุ่มของผิวหนังรอบแผลจากสารน้ำในแผลออกมาชุ่มบริเวณผิวหนังปกติรอบ ๆ แผลมากเกินไป (tissue maceration) มีสิ่งแปลกปลอมในแผล การสูบบุหรี่ การขาดเลือดมาเลี้ยง มะเร็งที่ผิวหนัง หลอดเลือดดำผิดปกติ การชอกช้ำที่แผล (mechanical trauma) สารพิษ การฉายรังสี หรือเป็นผลจากการรักษา (iatrogenic) ส่วนปัจจัยทางระบบของร่างกาย ได้แก่ โรคเรื้อรังต่าง ๆ ภาวะขาดสารอาหาร ภาวะติดสุราเรื้อรัง การใช้ Glucocorticoid steroids ยาเคมีบำบัด คนสูงอายุ มะเร็ง และการมีของเสียคั่งในระบบต่าง ๆ ของร่างกาย (uremia) (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) แผลเรื้อรังหรือแผลที่ไม่หายมักมีการหยุดชะงักที่ระยะอักเสบ (Ayello & Cuddigan, 2004) ระยะแบ่งเซลล์ (Sholar & Stadelmann, 2003) และระยะเสริมสร้างความแข็งแรง (Bates-Jensen, 1999) โดยพบว่าการมีระยะอักเสบที่ยาวนานเป็นปัจจัยสำคัญที่สุดในการเกิดแผลหายช้า (Jones, Bale, & Harding, 2004) มีการศึกษาพบว่าแผลเรื้อรังมีความแตกต่างจากปกติ ได้แก่ การเพิ่มจำนวนของอิพิธิเลียม (epithelial hyperplasia) การอักเสบ การเกิด fibrosis และการสร้างหลอดเลือด (capillary proliferation) (Vaalamo, Weckroth, Puolakkainen, Kere, Saarinen, Lauharanta, & Saarialho-Kere, 1996) พยาธิสรีรวิทยาการหายของบาดแผลเรื้อรังมีดังนี้

1. แผลเรื้อรังมีความเข้มข้นของ MMPs มากกว่าแผลเฉียบพลันมาก (Ayello & Cuddigan, 2004; Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) ทำให้เกิดความไม่สมดุลระหว่าง proteinases และตัวยังยั้ง (inhibitors) (Harding, Morris, & Patel, 2002) กรณีที่มีกระบวนการ proteolytic เพิ่มขึ้นจะลดการควบคุมการทำลายเนื้อเยื่อ ซึ่งอาจทำให้เกิดแผลเรื้อรังและไม่หาย (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) เมื่อแผลมีความเข้มข้นของ MMPs มากจะกดการแบ่งเซลล์และการสร้างหลอดเลือดใหม่ (Trengove et al, 1999 cited in Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) และยังเพิ่มการทำลาย ECM (Harding, Morris, & Patel, 2002) ทำให้การซ่อมแซมเนื้อเยื่อทำได้ไม่ดี (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005) นอกจากนี้ แผลเรื้อรังมี tissue inhibitors of metalloproteinases (TIMPs) หลั่งโดย keratinocytes ลดลง TIMPs เป็นตัวที่ทำให้เกิดความสมดุล (counterbalance) ของ MMPs (Quatresooz, Henry, Paquet, Pierard-Franchimont, Harding, & Pierard, 2003) พบว่า TIMP-1 มีหน้าที่ในการป้องกันเนื้อเยื่อจากการถูกทำลายโดยกระบวนการ proteolytic ซึ่ง epidermal TIMP-1 จะยับยั้ง MMPs ที่ทำลาย epidermal basement membrane (Vaalamo, Weckroth, Puolakkainen, Kere, Saarinen, Lauharanta, & Saarialho-Kere, 1996) ดังนั้นกรณีที่พบ TIMPs ลดลงทำให้แผลหายช้าได้

2. แผลเรื้อรังมี neutrophil proteinases มากเกินไป ทำให้เกิดการทำลายที่ผิดปกติของ ECM (Harding, Morris, & Patel, 2002) ทำให้แผลไม่หาย (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005)

3. การมี growth factors ลดลง ในแผลเรื้อรังพบว่ามีระดับของ PDGF, basic fibroblast growth factor, epidermal growth factor และ TGFb ลดลงเมื่อเปรียบเทียบกับแผลเฉียบพลัน (Higley, Ksander, Gerhardi, Falanga, 1995)

4. แผลเรื้อรังมี avb6 integrin มาก เป็น epithelial cell-specific receptor ที่กระตุ้นการเคลื่อนตัวของ keratinacytes ที่ขอบแผลในสัปดาห์แรก ๆ ของกระบวนการซ่อมแซมเนื้อเยื่อจนกระทั่งกระบวนการสร้างเซลล์ผิวใหม่สมบูรณ์ ซึ่งหลังจาก 14 วันของการหายของแผล avb6 integrin จะลดระดับลงมาก แต่ในแผลเรื้อรังยังพบเป็นจำนวนมากอยู่ และจากการศึกษาพบว่าทำให้แผลไม่หายในสัตว์ทดลอง (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005)

5. การมีเซลล์ที่ไม่สามารถทำหน้าที่ได้ (senescent cells) จาก fibroblasts ที่มีอายุมากทำให้มีความสามารถในการแบ่งเซลล์ลดลง (proliferation potential) เรียกว่า senescence (Harding, Morris, & Patel, 2002; Ayello & Cuddigan, 2004) เซลล์ชนิดนี้จะไม่สามารถตอบสนองต่อ growth factors ได้ (Ayello & Cuddigan, 2004) ปรากฏการณ์นี้เกิดกับเซลล์ปกติได้กรณีขาดออกซิเจน (oxidative stress) การฉายรังสี หรือฤทธิ์ของ kinases และ oncoproteins ลักษณะของเซลล์จะมีลักษณะใหญ่และมีการหยุดชะงักของ cell-cycle เติบโตช้า อาจเกิดจากการเปลี่ยนแปลงหลายอย่าง เช่น การเพิ่มการสร้าง cytokines, chemokines อนุมูลอิสระ (oxygen free radicals) plasminogen activator inhibitor-1 และ MMPs แต่ senescent cell ที่พบว่าเกี่ยวข้องกับแผลที่ไม่หายคือ senescent cell ของ fibroblasts (Medina, Scott, Ghahary, & Tredget, 2005)

6. สารน้ำในแผลเรื้อรังพบเซลล์ที่มีความสามารถในการแบ่งเซลล์ลดลง แต่ในแผลเฉียบพลันมีสารน้ำที่เหมาะแก่การสังเคราะห์ DNA (Ayello & Cuddigan, 2004)

7. การได้รับยา glucocorticoids จะทำให้แผลหายช้าได้ เนื่องจากยาดังกล่าวยับยั้ง inflammatory cells ในระยะอักเสบ (Suh, Hunt, & Spencer, 1992; Ayello & Cuddigan, 2004) การทดลองในสัตว์ที่ได้รับยากลุ่มนี้พบจำนวนของ macrophage และ fibroblast ลดลง ซึ่งการลดลงของ macrophage อาจเกิดจากการสร้าง growth factors หรือ cytokines ลดลง (Suh, Hunt, & Spencer, 1992) นอกจากนี้ ยากลุ่มนี้ยังลดการสังเคราะห์คอลลาเจนด้วย (Ayello & Cuddigan, 2004)

การประเมินบาดแผลเรื้อรัง

บาดแผลเรื้อรังที่พบมาก ได้แก่ แผลเบาหวาน แผลกดทับ แผลขาดเลือด และแผลจากความผิดปกติของหลอดเลือดดำ การประเมินบาดแผลมีความสำคัญในการเป็นข้อมูลพื้นฐานในการวางแผนการดูแลผู้ป่วย ถ้าขาดการประเมินอย่างครอบคลุมอาจทำให้แผนการดูแลผู้ป่วยไม่เหมาะสมหรือขาดประสิทธิภาพได้ (Bates-Jensen, 1999) การประเมินไม่ควรทำเฉพาะการประเมินลักษณะและความรุนแรงของแผลเพียงอย่างเดียว ควรประเมินให้ครอบคลุมดังนี้

การซักประวัติ ได้แก่ การซักประวัติเกี่ยวกับการได้รับยา การมีกิจกรรม สังคม จิตใจ และการได้รับสารอาหารทั้งในระยะก่อนและหลังการเกิดบาดแผล ดังนี้

1. ประวัติเกี่ยวกับการได้รับยา ซักประวัติเกี่ยวกับการได้รับยาทั้งยาที่มีผลต่อร่างกายโดยรวม (systemic) และยาที่ใส่ในแผลโดยตรง (topical) เพราะกรณีที่ผู้ป่วยได้รับยา ได้แก่ ยาเคมีบำบัด การฉายรังสี ยาสเตียรอยด์ มีผลต่อกระบวนการหายของแผล ส่วนยาที่ใส่ในแผลโดยตรง เช่น Povidone-iodine และ Sodium hypochlorite จะเป็นพิษกับ fibroblasts ซึ่งจำเป็นต่อการหายของแผลและการสร้างเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน (Lineaweaver et al, 1985 cited in Bates-Jensen, 1999)

2. ประวัติการมีกิจกรรม ซักประวัติทั้งแบบแผนการมีกิจกรรมตามปกติและเมื่อเกิดแผล เช่น การออกกำลังกายจะมีผลต่อแผลที่มีความผิดปกติของหลอดเลือดดำ ประเมินผลกระทบของแผลต่อการทำงาน และการใช้ชีวิตประจำวันของผู้ป่วย และรูปแบบการนอนทั้งปริมาณและคุณภาพของการนอนหลับ การนอนหลับไม่เพียงพอมีผลต่อการหลั่ง growth hormone ที่มีผลต่อการหายของแผล ท่าทางการนอน เช่น นั่งหลับอาจสัมพันธ์กับการเป็นแผลจากการขาดเลือดมาเลี้ยงที่ขาอย่างรุนแรง (severe arterial insufficiency) (Bates-Jensen, 1999)

3. ประวัติทางสังคม ซักประวัติเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในครอบครัวและบุคคลสำคัญอื่นในชีวิต เศรษฐานะและแหล่งสนับสนุนทางการเงิน เพื่อประเมินแหล่งสนับสนุนเกี่ยวกับการดูแลแผลของผู้ป่วย ซักประวัติเกี่ยวกับสภาพแวดล้อมทั้งที่บ้าน ชุมชน และที่ทำงานเพื่อประเมินปัจจัยเสี่ยงของการเกิดแผลรวมทั้งแหล่งสนับสนุนทางสังคมในชุมชน ประวัติการทำงาน ระดับการศึกษา ลักษณะการใช้ชีวิตในแต่ละวัน เพื่อประเมินรูปแบบของการดูแลสุขภาพ

4. ประวัติด้านจิตใจ ปัจจัยด้านจิตใจอาจส่งผลต่อการหายของแผลได้ (Bates-Jensen, 1999) มีการศึกษาพบว่าหญิงที่มีคะแนนการรับรู้ความเครียดสูงจะมีการผลิต cytokines ที่สำคัญ 2 ชนิดลดลงที่ตำแหน่งของแผลอย่างมีนัยสำคัญ คือ interleukin 1 alpha (IL-la) และ IL-8 และยังพบว่าตัวอย่างกลุ่มนี้มีผลกระทบด้านความเครียดมากกว่าปกติภายใน 24 ชั่วโมง นอกจากนี้ยังพบระดับ cortisol ในน้ำลายสูงกว่าผู้ที่มีการสร้าง cytokine ตามปกติ (Glaser, Kiecolt-Glaser, Marucha, MacCallum, Laskowski, & Malarkey, 1999) ควรซักประวัติเกี่ยวกับความสามารถในการคิดรู้ เช่น แบบแผนการเรียนรู้ของผู้ป่วย และความคิดความจำ ประวัติเกี่ยวกับการตอบสนองต่อความเจ็บป่วยและสิ่งที่ก่อให้เกิดความเครียด เช่น การเผชิญปัญหา และประวัติเกี่ยวกับการตอบสนองต่อการดูแล เช่น การยอมทำตามคำแนะนำ (compliance) เพื่อประเมินการรับรู้เกี่ยวกับการมีแผลเรื้อรัง ความคิดความเชื่อ ตลอดจนวิธีการเผชิญปัญหาและค้นหาแนวทางการดูแลแผลเรื้อรังของตนเองอย่างเหมาะสม

5. ประวัติการได้รับสารอาหาร การได้รับสารอาหารมีความสำคัญในการป้องกันภาวะแทรกซ้อนของแผลและช่วยเร่งการหายของแผล (Hurd, 2004) ควรซักประวัติเกี่ยวกับอาหารที่ผู้ป่วยรับประทานในแต่ละวัน ปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดภาวะขาดสารอาหาร ภาวะขาดสารอาหารที่เกิดขึ้นแล้ว การลดลงของน้ำหนักตัว อาจต้องตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติม ได้แก่ อัลบูมินในเลือด (serum albumin) (ควรมากกว่า 3.5 mg/dl) ระดับของฮีโมโกลบินและฮีมาโตคริท (hemoglobin and hematocrit levels)

การตรวจร่างกายและการตรวจตามระบบ (systems review and physical examination considerations) ควรตรวจร่างกายตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า และการตรวจตามระบบต่าง ๆ ดังนี้

1. การติดเชื้อและการกดภูมิคุ้มกัน (infection and immunosuppression) การติดเชื้อเป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้แผลหายช้าในแผลเรื้อรัง ทำให้ระยะอักเสบในกระบวนการหายของแผลนานขึ้น การสังเคราะห์คอลลาเจนทำได้ช้าลง ยับยั้งการสร้างเนื้อเยื่อผิวใหม่ และทำให้แผลเกิดการบาดเจ็บเพิ่มขึ้นเนื่องจากทำให้แผลเกิดภาวะขาดออกซิเจน ควรประเมินเกี่ยวกับอาการและอาการแสดงของการติดเชื้อในร่างกาย และที่ตำแหน่งของแผล ได้แก่ ลักษณะแดง (erythema) บวม แข็ง (induration) ร้อน เจ็บปวด และมีหนอง (purulent exudate) การตรวจจำนวนโคโลนีของแบคทีเรีย (bacterial colony count) กรณีที่ได้ค่ามากกว่า 10⁵ organisms/ml หมายถึงมีการติดเชื้อ (infection) เกิดขึ้น แต่ในกรณีของแผลเรื้อรังมักพบบ่อยว่ามี bacterial colony count มากกว่า 10⁵ organisms/ml แต่อาจไม่มีอาการแสดงของการติดเชื้อก็ได้ แต่จะบ่งชี้ว่ากระบวนการหายของแผลจะไม่ดีหรือหายช้า การกดภูมิคุ้มกันจะมีผลต่อระยะการอักเสบเช่นเดียวกัน (Bates-Jensen, 1999)

2. ระบบหัวใจและหลอดเลือด และระบบหายใจ (cardiovascular and respiratory systems) การหายของแผลขึ้นอยู่กับออกซิเจนที่เป็นสิ่งแวดล้อมของแผล และการไหลเวียนของเลือดที่สามารถนำออกซิเจนไปเลี้ยงแผลและกำจัดของเสีย (metabolic waste products) ที่ตำแหน่งของแผลควรประเมินเกี่ยวกับการกำซาบออกซิเจนของเนื้อเยื่อ (tissue perfusion) และการได้รับออกซิเจน การประเมินระบบหัวใจ ได้แก่ ชีพจร อาการบวมของขาทั้งขณะเดินและนั่ง และอาการบวมที่บริเวณก้นกบ (sacral area) ขณะนอนหงาย อาการบวมกดบุ๋มของขา น้ำหนักตัวเกินจากภาวะน้ำคั่ง การอ่อนแรงของกล้ามเนื้อ อาการอ่อนล้า (fatigue) การประเมินระบบหายใจ ได้แก่ ลักษณะการหายใจ เสียงการหายใจ และการขยายตัวของทรวงอก ประเมิน pulse oximetry และประเมินการทำหน้าที่ของปอด (pulmonary function tests)

3. ระบบหลอดเลือดส่วนปลาย (peripheral vascular system) ทั้งหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดดำส่วนปลายมีผลต่อการหายของแผล เนื่องจากเป็นปัจจัยของการกำซาบออกซิเจนและการได้รับออกซิเจนของเนื้อเยื่อ ควรประเมินเกี่ยวกับอุณหภูมิ สี การไหลเวียนกลับของหลอดเลือดส่วนปลาย (capillary refill) และอาการบวมของขาโดยเปรียบเทียบกันทั้ง 2 ข้าง ประเมินพิสัยการเคลื่อนไหวของข้อ (range of motion) ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ชีพจร และรีเฟล็กซ์ที่ขา ในผู้ป่วยที่มีแผลขาดเลือดที่ขาการประเมินชีพจรที่สำคัญ คือ ชีพจรหลังเท้า (dorsalis pedis pulse) และบริเวณข้อเท้า (posterior tibial pulse) นอกจากนี้ควรประเมิน ankle brachial index (ABI) ในผู้ป่วยที่มีแผลที่ขา ตรวจโดยการใช้ Doppler device ประเมินความดันเลือดขณะหัวใจบีบตัว (systolic blood pressure) ที่ brachial artery และที่ dorsalis pedis ของข้างเดียวกัน ภาวะปกติคือความดันที่ข้อเท้าพบสูงกว่าที่แขน ซึ่งแผลอาจหายได้ดีขึ้นกรณีตรวจพบค่า ABI มากกว่าหรือเท่ากับ 0.08 ถ้าได้ค่าต่ำกว่าหมายถึงมีภาวะขาดเลือดแดงมาเลี้ยง ไม่ควรให้การรักษาโดยวิธีตัดเนื้อตาย (debridement) หรือการใช้การกดรัด (compression therapy) หรือถ้าจำเป็นต้องใช้วิธีเหล่านี้ต้องทำภายใต้ความระมัดระวังอย่างมาก (Bates-Jensen, 1999)

4. ระบบทางเดินอาหารและระบบการขับถ่ายปัสสาวะ (gastrointestinal and genitourinary systems) ระบบทางเดินอาหารมีความสำคัญในการย่อยและดูดซึมสารอาหารและน้ำ ควรประเมินเกี่ยวกับการมีเลือดออกในทางเดินอาหาร รูปแบบของการขับถ่ายอุจจาระ รวมถึงการควบคุมการขับถ่ายอุจจาระไม่ได้ ระบบขับถ่ายปัสสาวะควรประเมินทั้งส่วนบน (ไตและท่อไต) และส่วนล่าง (กระเพาะปัสสาวะ หูรูด และท่อปัสสาวะ) เกี่ยวกับภาวะไตวาย การควบคุมการขับถ่ายปัสสาวะไม่ได้ และการติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ (Bates-Jensen, 1999)

5. ระบบประสาท และกระดูกและกล้ามเนื้อ (neurologic and musculoskeletal systems) กรณีที่ผู้ป่วยมีปัญหาเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวที่มีสาเหตุจากทั้งระบบประสาท กระดูก และกล้ามเนื้อจะส่งผลให้เกิดแผลกดทับได้ง่าย ประเมินเกี่ยวกับท่าเดิน การทรงตัว การสั่น (tremors) การเดินเซ ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ การคิดรู้ การเคลื่อนไหวของข้อ ลักษณะการเป็นอัมพาต เป็นต้น (Bates-Jensen, 1999)

6. ระบบต่อมไร้ท่อ (endocrine system) โรคเบาหวานเป็นโรคของต่อมไร้ท่อที่เป็นปัจจัยเสี่ยงที่จะทำให้เกิดแผลและทำให้แผลหายช้าได้ ควรประเมินระดับน้ำตาลในเลือด ได้แก่ fasting blood sugar ควรน้อยกว่า 140 mg/dl ผล glycosylated hemoglobin (HgbA1C) ถ้าพบน้อยกว่าร้อยละ 7 จะหมายถึงสามารถควบคุมเบาหวานได้ดี (Bates-Jensen, 1999)

การประเมินความเจ็บปวด

ความเจ็บปวดของแผลมีหลายลักษณะ อาจเกิดจากตัวแผลเอง หรือจากความผิดปกติของเส้นประสาท แครสเนอร์ (Krasner, 2001 cited in Price, 2005) เสนอรูปแบบของความเจ็บปวดในบาดแผลเรื้อรัง (model of chronic wound pain) 3 รูปแบบ คือ 1) cyclic acute wound pain เป็นความเจ็บปวดที่เกิดจากการกระทำของบุคลากรทางการแพทย์ในแต่ละครั้งที่ทำแผลหรือการเปลี่ยนท่าให้ผู้ป่วย 2) non-cyclic acute wound pain เกิดขึ้นเมื่อมีการรบกวนแผลเป็นครั้งคราว (intermittent manipulation of the wound) เช่น การกำจัดเนื้อตาย และ 3) chronic wound pain เป็นความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นตลอดเวลาโดยไม่ต้องมีสิ่งรบกวนแผล (persistent pain) ควรประเมินความเจ็บปวดเกี่ยวกับความรุนแรง ระยะเวลา และวิธีการแก้ไขเมื่อเกิดความเจ็บปวด ควรประเมินโดยใช้ pain scale อาจเป็นคะแนน 0 ถึง 10 โดยคะแนน 0 หมายถึงไม่มีความเจ็บปวดเลย และคะแนน 10 หมายถึงความเจ็บปวดที่มากที่สุดในชีวิต หรือใช้ visual analog scale ในกรณีที่ผู้ป่วยพูดไม่ได้ให้สังเกตจากสีหน้าและท่าทางที่แสดงความเจ็บปวด การประเมินความเจ็บปวดควรทำทั้งก่อนและขณะทำแผล และเวลาปกติที่ไม่ได้มีการรบกวนแผล (Bates-Jensen, 1999)

การประเมินบาดแผล

การประเมินบาดแผลควรประเมินให้ครอบคลุมเกี่ยวกับตำแหน่ง ขนาด ความลึก ขอบแผล สิ่งที่ออกมาจากแผล และอื่น ๆ ให้ครอบคลุมดังนี้

1. ตำแหน่ง (location) บันทึกตามตำแหน่งที่มีแผลตามกายวิภาค (Baranoski & Ayello, 2004) ตำแหน่งของแผลอาจทำให้ทราบสาเหตุของการเกิดแผลได้ กรณีมีแผลตามปุ่มกระดูกมักจะเป็นแผลกดทับโดยกระดูกซาครัม (sacrum) เป็นตำแหน่งที่เกิดแผลกดทับได้มากที่สุด แผลที่ขาเหนือตาตุ่มทั้ง 2 ด้าน (medial หรือ lateral malleolus) มักเป็นแผลของหลอดเลือดดำ แผลที่เกิดจากหลอดเลือดแดงมักเกิดที่หลังเท้าหรือปลายนิ้วเท้า ส่วนแผลเบาหวานมักเกิดบริเวณฝ่าเท้า (Bates-Jensen, 1999)

2. ขนาดแผล (wound size) การประเมินขนาดแผลเป็นสิ่งสำคัญในการติดตามประเมินผลการรักษา (Baranoski & Ayello, 2004) มีวิธีการประเมินหลายวิธี ได้แก่ การวัดโดยใช้แถบวัดเป็นเซนติเมตร (linear measurement) การใช้แผ่นตารางในการทาบวัด (wound tracing) ภาพถ่ายแผล (Bates-Jensen, 1999) หรือโปรแกรมคอมพิวเตอร์ (Baranoski & Ayello, 2004) ความลึกของแผลอาจวัดโดยการใช้ก้านสำลีพันปลายไม้ (cotton swab applicator)

3. ระยะของแผล (wound stage or classification) การประเมินระยะของแผลกดทับตามหลักการของ Agency for Health Care Policy and Research (AHCPR) (Bergstrom et al, 1994 cited in Bates-Jensen, 1999) แบ่งเป็น 4 ระยะ ดังนี้

ระยะที่ 1 (stage I) มีรอยแดงที่ผิวหนังที่ไม่มีการฉีกขาด การเปลี่ยนแปลงของสีผิวบางรายอาจมีสีผิวที่เข้มขึ้น สีจางลง อาจมีลักษณะอุ่น บวม แข็ง หรือหยาบ

ระยะที่ 2 (stage II) มีการสูญเสียผิวหนังบางส่วน (partial-thickness skin loss) ของชั้นอิปิเดอร์มิสและ/หรือเดอร์มิส แผลจะตื้นและมีลักษณะถลอก (abrasion) เป็นตุ่มน้ำ (blister) หรือเปิดออกเป็นแผลตื้น (shallow crater)

ระยะที่ 3 (stage III) มีการสูญเสียผิวหนังมาก (full-thickness skin loss) มีการทำลายหรือมีการตายของชั้นใต้ผิวหนัง (subcutaneous) อาจลึกถึงชั้น fascia แต่ไม่ทะลุ มีลักษณะเป็นแผลลึกลงไปโดยอาจเซาะลามถึงเนื้อเยื่อที่อยู่ข้างเคียง

ระยะที่ 4 (stage IV) มีการสูญเสียผิวหนังมาก (full-thickness skin loss) และมีการทำลายขยายกว้างขึ้น มีเนื้อตาย หรือทำลายถึงชั้นกล้ามเนื้อ กระดูก หรือเอ็นและเยื่อหุ้มข้อ อาจพบมีการกินลามลึกลงไป หรือมีช่องทางระบายหนอง (sinus tract)

4. ขอบแผล (wound edge) ประเมินดูลักษณะ สี และความหนาของขอบแผล ลักษณะของขอบแผลแต่ละชนิดจะมีลักษณะที่แตกต่างกันออกไป ขอบแผลอาจมีลักษณะม้วนเข้ามาในแผลเมื่อมีการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ที่ขอบแผลแต่ไม่สามารถคลุมได้ทั้งแผล เป็นลักษณะของการหายของแผลที่ไม่ดี

5. ชนิดและจำนวนของ exudate (exudate type and amount) exudate เป็นการเพิ่มจำนวนของสารน้ำในแผล อาจประกอบด้วยน้ำเหลือง (serum) เนื้อตาย (cell debris) เชื้อแบคทีเรีย และ leukocytes อาจมีลักษณะแห้ง มีน้ำน้อย ไม่ระบายออกมา หรือมีลักษณะมีความชุ่มชื้นสูง หรือเป็นน้ำระบายออกมาได้ ควรประเมินเกี่ยวกับจำนวน สี และความขุ่นใส ซึ่งลักษณะอาจใสหรือเหลืองจาง เรียก serous ลักษณะมีเลือดปนเล็กน้อยเรียก serosanguineous หรือมีเลือดปนมากเรียก sanguinous (bloody)

6. สภาพของเนื้อเยื่อรอบแผล (surrounding tissue condition) ควรประเมินเกี่ยวกับสี ความอ่อนแข็ง และอาการบวม อาการแดงและอุ่นของผิวหนังอาจแสดงถึงการติดเชื้อ อาการเปื่อยยุ่ยของผิวหนังรอบแผล (maceration) อาจเกิดจากการทำแผลที่ไม่เหมาะสมกับชนิดและปริมาณของ exudate

7. ลักษณะเนื้อเยื่อใหม่ (granulation tissue and epithelialization) ควรประเมินลักษณะสีและขนาดของเนื้อเยื่อใหม่ที่สร้างมาคลุมแผล

8. พื้นของแผล (wound bed) เนื้อเยื่อที่พื้นของแผลจะแสดงถึงระยะและความก้าวหน้าของการหายของแผล ควรประเมินพื้นแผลเกี่ยวกับสี ความเปียก และปริมาณของเนื้อเยื่อผิวใหม่ ลักษณะพื้นแผลที่ดีจะมีลักษณะสะอาด เนื้อเยื่อสีแดง กรณีเป็นเนื้อพังผืดมีสีเหลืองเรียก slough สีน้ำตาลและดำจะเป็นเนื้อตาย (necrotic tissue) หรือเรียก eschar

การพยาบาลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรัง

การพยาบาลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังจะเป็นการพยาบาลแบบองค์รวมซึ่งต้องอาศัยการทำงานร่วมกันเป็นทีมระหว่างทีมสุขภาพ ซึ่งพยาบาลควรทราบว่าเมื่อไรสามารถปฏิบัติการดูแลผู้ป่วยได้โดยองค์ความรู้ของพยาบาลเอง และเมื่อไรควรจะส่งต่อการดูแลเพื่อให้การดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Krasner, 1999) บทบาทพยาบาลในการดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังนั้นควรเริ่มตั้งแต่การประเมินผู้ป่วยแบบองค์รวมเพื่อเป็นข้อมูลพื้นฐานในการตัดสินใจของพยาบาลในการปฏิบัติการพยาบาลผู้ป่วยได้อย่างเหมาะสม จากการประเมินพยาบาลจะทราบถึงสาเหตุของการเกิดแผลเรื้อรัง ดังนั้นควรกำจัดสาเหตุหรือปัจจัยที่จะทำให้แผลหายช้า และให้การพยาบาลโดยการเตรียมพื้นของแผล การบรรเทาความเจ็บปวด การส่งเสริมภาวะโภชนาการ และการดูแลด้านจิตใจอย่างเหมาะสม

1. การเตรียมพื้นของแผล

การจัดการผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังนั้น แนวคิดเกี่ยวกับการเตรียมพื้นของแผล (wound bed preparation) เป็นแนวคิดที่มีความสำคัญในการเตรียมความพร้อมของแผลให้หายอย่างมีประสิทธิภาพ (Falanga, 2003; Hess & Kirsner, 2003) การเตรียมพื้นของแผล หมายถึง การจัดการแผลอย่างครอบคลุมโดยเน้นการเตรียมสภาพพื้นของแผลเป็นอย่างดี เพื่อส่งเสริมให้เกิดกระบวนการหายของแผลตามปกติ (Schultz, Mozingo, Romanelli, & Claxton, 2005) ถ้าไม่มีการเตรียมพื้นแผลที่ดีไม่ว่าการใช้ผลิตภัณฑ์ใดในการดูแลแผลก็ไม่สามารถช่วยให้แผลเรื้อรังหายได้อย่างเหมาะสม (Falanga, 2003) การจัดการกับแผลมีแนวทางจากลักษณะพยาธิสภาพของแผลที่สำคัญ 4 อย่าง เรียกย่อว่า “TIME” ซึ่ง “T” หมายถึง เนื้อเยื่อ (tissue) ที่ใช้การไม่ได้หรือไม่เพียงพอต่อการหายของแผล “I” หมายถึง การติดเชื้อและการอักเสบ (infection and inflammation) “M” หมายถึง ความชุ่มชื้นของแผลที่ไม่สมดุล (moisture imbalance) และ “E” หมายถึง ขอบแผลที่ไม่เจริญ (edge of wound) (Templeton, 2004; Schultz, Mozingo, Romanelli, & Claxton, 2005) มีวิธีการจัดการตามหลักของ TIME ตามลำดับดังนี้

1.1 การจัดการกับเนื้อเยื่อ เนื้อเยื่อแผลที่มีลักษณะเป็นเนื้อตายจะทำให้แผลหายช้าลง (Beitz, 2005) วิธีการจัดการทำโดยการตัดเนื้อตาย (debridement technique) ซึ่งชนิดและความบ่อยในการตัดเนื้อตายจะขึ้นอยู่กับสภาพของผู้ป่วยและแผนการรักษา (Hess & Kirsner, 2003) มีหลายวิธี ได้แก่ (Beitz, 2005)

- การตัดออก (surgical or sharp) โดยใช้เครื่องมือทางการแพทย์ เช่น มีดผ่าตัด ปากคีบ กรรไกร เป็นวิธีการที่รวดเร็วและมีประสิทธิภาพ อาจทำโดยพยาบาลผู้เชี่ยวชาญได้ และอาจทำได้ที่ข้างเตียง ข้อเสียคือ มีความเจ็บปวด อาจต้องใช้ยาระงับความรู้สึก เสี่ยงต่อการเกิดการติดเชื้อเข้ากระแสเลือด แผลใหญ่อาจต้องทำที่ห้องผ่าตัด ห้ามทำในผู้ที่มีภาวะเลือดออกผิดปกติ มีปัญหาเกี่ยวกับภูมิคุ้มกันอย่างรุนแรง มีภาวะขาดเลือดมาเลี้ยงที่ขา ผู้ทำไม่มีประสบการณ์ เนื้อตายติดแน่นกับแผลมากเกินไป และผู้ป่วยที่มีปัญหาการแข็งตัวของเลือดผิดปกติ

- วิธีการเชิงกล (mechanical) มีหลายวิธี ได้แก่ wet-to-dry dressings โดยใช้กอสชุบ saline ใส่ในแผลแล้วทิ้งไว้ให้แห้งแล้วลอกเอาเนื้อตายออก ใช้ได้ดีกับแผลใหญ่ที่ไม่ต้องทำการผ่าตัดออก ข้อเสียคือ เจ็บปวดมาก ไม่คุ้มค่าใช้จ่าย การลอกออกมักดึงทั้งเนื้อดีและเนื้อตายออกมาพร้อมกัน กอสที่ทิ้งค้างไว้ในแผลเป็นสิ่งแปลกปลอมนำมาซึ่งปฏิกิริยาต่อต้านสิ่งแปลกปลอมได้ เสี่ยงต่อการเกิด maceration รอบแผล และอาจทำให้หลอดเลือดฉีกขาดเลือดออกได้ วิธีธาราบำบัด (hydrotherapy) เป็นอีกวิธีหนึ่ง เป็นการให้ผู้ป่วยลงไปแช่ในถังน้ำวนใส่น้ำอุ่น เพื่อช่วยให้กระแสน้ำช่วยลอกเนื้อตายให้หลุดออก ช่วยเพิ่มการไหลเวียนเลือดให้แผล

- วิธีการทางเคมี (chemical) ใช้น้ำยาที่เป็นสารเคมีต่าง ๆ ในการช่วยให้เนื้อตายหลุดออก ได้แก่ Hypochlorites เช่น Dakin’s solution ข้อเสียคือทำลายเนื้อดีและเซลล์ดีที่ช่วยในการหายของแผล อาจระคายเคืองกับผิวหนังที่อยู่รอบแผล ห้ามใช้กับแผลสะอาดไม่มีการติดเชื้อ Hydrogen peroxide มีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียได้เล็กน้อย ข้อเสียคือทำลายเนื้อดีและเซลล์ที่ดี อาจทำลายผิวหนังรอบแผล เสี่ยงต่อการเกิด air embolism ห้ามใช้กับแผลที่มีเนื้อเยื้อ granulation ที่สะอาด Povidone iodine มีราคาถูกหาซื้อง่าย มีฤทธิ์ฆ่าเชื้ออย่างกว้างขวาง อาจช่วยให้ slough ที่แห้งลอกออกได้ง่าย ข้อเสียคือ ทำลาย fibroblasts ที่ช่วยในการหายของแผล และเนื้อเยื่อเปื้อนสีไอโอดีน ห้ามใช้กับแผลที่สะอาดไม่มีการติดเชื้อ และผู้ที่แพ้ไอโอดีน Cadexomer iodine เช่น Iodosorb และ Iodoflex ข้อดีคือจะปลอดภัยกับเซลล์ ดูดซับสิ่งคัดหลั่งจากแผลได้ และปลอดภัยกับ fibroblasts และเซลล์ดีอื่น ๆ แต่ควรระวังในผู้ที่เป็นโรคไธรอยด์ ห้ามใช้ในแผลสะอาดไม่มีการติดเชื้อ

- วิธีการย่อยทำลายตัวเองโดยสิ่งคัดหลั่งจากแผล (autolytic) ได้แก่ การใช้เอนไซม์จากสิ่งคัดหลั่งจากแผลเป็นตัวทำให้เนื้อตายอ่อนตัว อาจใช้ Hydrocolloids เพื่อช่วยให้ความชุ่มชื้นกับแผล Hydrogel ช่วยให้น้ำแทรกเข้าไปในเนื้อตายให้อ่อนตัวลง Alginates, Foam, Hydrofiber หรือ moisture vapor permeable ต่าง ๆ ใช้ในการดูดซึมสิ่งคัดหลั่งจากแผลที่มากเกินไปช่วยให้เกิดความชุ่มชื้นที่เหมาะสมกับแผล ผู้ป่วยจะรู้สึกสบายขึ้น ไม่เจ็บปวดแผลเมื่อทำแผล ข้อเสียคือการทำงานค่อนข้างใช้เวลา ควรระวังเรื่องการติดเชื้อ ต้องประเมินการไหลเวียนเลือดสู่ส่วนปลาย ห้ามใช้ในแผลติดเชื้อ แผล cellulitis แผลที่ลึกมากเกินไป ผู้ที่มีภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำอย่างรุนแรง กรณีที่ใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีคุณสมบัติเป็นตัวดูดซับต้องระวังไม่ให้พื้นแผลแห้งเกินไปจะทำให้แผลหายช้าได้

- วิธีการใช้เอนไซม์ (enzymatic) เป็นโปรตีนเอนไซม์ที่ช่วยทำลายและย่อยเนื้อตาย ได้แก่ Collagenase (Syntyl), Papain-urea (Accuzyme) และ Papain-urea and chlorophyllin (Panafil) จะดีสำหรับผู้ป่วยที่ได้รับยาป้องกันการแข็งตัวของเลือด มีข้อห้ามในการทำผ่าตัด ลดการชอกช้ำต่อแผล ไม่เป็นอันตรายต่อเนื้อดี สามารถใช้กับแผลติดเชื้อได้ ข้อเสียคือ ใช้ไม่ได้ผลดีกับแผล cellulitis ต้องให้แพทย์เป็นผู้สั่งการรักษาวิธีนี้ ใช้ร่วมกับผลิตภัณฑ์อื่นที่มีโลหะเป็นส่วนผสมหรือสารละลายสำหรับฆ่าเชื้อไม่ได้ มีราคาแพง บางครั้งพบมีการอักเสบของผิวหนังรอบแผล ห้ามใช้ในแผลมี granulation ที่สะอาด และควรระวังการใช้ Papain-urea ในผู้ที่แพ้ latex

- วิธีชีวภาพ (biotherapeutic) หรือเรียก maggot debridement therapy หรือ biosurgery เป็นการใช้หนอนที่ปราศจากเชื้อ (sterile maggots) ในการกัดกินเนื้อตาย ไม่กินเนื้อดี ได้จากไข่ของแมลงวัน Lucilia sericata ตัวหนอนยังหลั่ง proteolytic enzymes ที่ช่วยในการทำลายเนื้อเยื่อได้ ใช้ได้ดีไม่มีอาการเจ็บปวด ทำงานเร็ว ใช้ได้กับแผลเรื้อรังหลายชนิด ข้อเสียคือ บางคนรู้สึกขยะแขยง อาจมีอาการแพ้ได้ ใช้ในแผลที่มีลักษณะเป็นอุโมงค์ไม่ได้ ใช้ไม่ได้ผลดีกับการติดเชื้อที่กระดูก (osteomyelitis) มีสิ่งคัดหลั่งที่ระคายเคืองผิวหนัง เพิ่มความเจ็บปวดในแผลขาดเลือด ใช้เวลาในการเปลี่ยนนาน ห้ามใช้ในผู้ที่แพ้ไข่ ถั่วเหลือง และไข่แมลงวัน

- วิธีการอื่น ๆ ได้แก่ การใช้ความดันสุญญากาศ (negative-pressure dressings) โดยใช้ เครื่องดูดสุญญากาศ (Vacuum-Assisted Closure : VAC) เป็นการทำแผลให้เป็นระบบปิดช่วยในการสร้างเนื้อเยื่อ granulation ให้สามารถงอกข้ามกระดูกและเส้นเอ็นได้ ช่วยให้ slough หลุดและ eschar อ่อนตัว และลดจำนวนเชื้อแบคทีเรีย ห้ามใช้ในผู้ที่มีภาวะเลือดออก ห้ามใช้บนหลอดเลือด และผู้ที่มี enteric fistula ที่มีการระบายออกมาก

1.2 การควบคุมการติดเชื้อและการอักเสบ กรณีที่มีจำนวนเชื้อแบคทีเรียมากหรือมีการอักเสบเป็นเวลานานจะส่งผลให้มีการเพิ่ม inflammatory cytokines เพิ่ม protease ativity และลดการทำหน้าที่ของ growth factor (Schultz, Mozingo, Romanelli, & Claxton, 2005) แผลจึงหายช้า การจัดการกับเชื้อจะขึ้นอยู่กับชนิดและจำนวนเชื้อ และการตอบสนองของร่างกาย ซึ่งจำนวนเชื้อที่อยู่ในแผลแบ่งได้เป็นแผลปนเปื้อนเชื้อ (contamination) เป็นแผลที่มีเชื้อจุลชีพอยู่แต่ยังไม่มีการเพิ่มจำนวนในแผล colonization เป็นแผลที่มีเชื้อจุลชีพแต่ไม่ก่อให้เกิดอันตรายกับร่างกาย critical colonization เป็นแผลที่พบมีเชื้อแบคทีเรียที่เป็นสาเหตุให้แผลไม่หาย ส่วนแผลติดเชื้อ (wound infection) มีลักษณะที่เชื้อโรคที่อยู่ในแผลก่อให้เกิดอันตรายทั้งที่ตัวแผลเองและอาจลามเข้าสู่ระบบของร่างกาย (systemic infection) แผลติดเชื้อจะพบค่าจำนวนโคโลนีของแบคทีเรียมากกว่า 10⁵ organisms/ml (Ayello & Cuddigan, 2004) มีการศึกษาพบว่าไอโอดีน (iodine) สามารถใช้เป็นยาฆ่าเชื้อสำหรับแผลที่ขาได้ (leg ulcers) ซึ่งจะช่วยลดจำนวนเชื้อแบคทีเรีย (bacterial load) ที่ทำให้แผลที่ขาหายช้าโดยการเปลี่ยนระดับการหลั่ง cytokines โดย macrophages (Quatresooz, Henry, Paquet, Pierard-Franchimont, Harding, & Pierard, 2003)

1.3 การสร้างความสมดุลของความชุ่มชื้นของแผล ความชื้นของแผลที่เหมาะสมจะเป็นสิ่งแวดล้อมที่ช่วยส่งเสริมการหายของแผล (Harding, Morris, & Patel, 2002) สารน้ำในแผลเรื้อรังจะยับยั้งการเจริญเติบโตของเซลล์ทำให้แผลหายช้า (Hess & Kirsner, 2003) มักประกอบด้วย MMPs ที่ทำให้แผลอยู่ในระยะอักเสบยาวนานกว่าปกติ (Ayello & Cuddigan, 2004) การควบคุมจำนวน exudate จะช่วยให้แผลหายได้ดีขึ้นเนื่องจากเป็นการช่วยให้เซลล์และ matrix ที่ช่วยในการหายของแผลเข้ามาในแผลได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Mendes et al, 1999 cited in Hess & Kirsner, 2003) มีวิธีจัดการโดยการทำแผลและเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ใส่แผลหรือปิดแผล (topical therapies) ที่เหมาะกับสภาพแผล เพื่อให้เกิดความชุ่มชื้นที่ส่งเสริมการหายของแผล (Hess & Kirsner, 2003) เพราะกรณีที่แผลแฉะเกินไปจะทำให้เนื้อรอบแผลเปื่อยและอาจเกิดแผลลุกลามเพิ่มได้ (maceration) (Schultz, Mozingo, Romanelli, & Claxton, 2005) ควรใช้อุปกรณ์ที่ช่วยดูดซับการระบายจากแผลที่มากเกินไป ถ้าแผลแห้งเกินไปจะทำให้สิ่งแวดล้อมของแผลไม่เหมาะสมต่อการหายของแผล ควรเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ใส่แผลที่เพิ่มความชุ่มชื้นให้กับแผล (Ayello & Cuddigan, 2004) การเลือกวิธีการจัดการที่เหมาะสมนั้นต้องขึ้นอยู่กับสาเหตุของแผล ซึ่งอาจต้องใช้วิธีการอื่นร่วม เช่น การกดรัด (compression therapy) ในผู้ป่วยที่มีแผลจากหลอดเลือดดำ หรือการใช้ผลิตภัณฑ์เชิงกล เช่น การใช้แรงดูดสุญญากาศ เป็นต้น (Hess & Kirsner, 2003)

1.4 การจัดการกับขอบแผล ขอบแผลที่เจริญอย่างไม่มีประสิทธิภาพเกิดจาก keratinocytes ที่ขอบแผลไม่เจริญ (Schultz, Mozingo, Romanelli, & Claxton, 2005) การจัดการจึงเป็นการกระตุ้นให้ขอบแผลเจริญเติบโตได้อย่างมีประสิทธิภาพ ได้แก่ การใช้แรงดูดสุญญากาศ การใช้ bioengineered skin substitutes, growth factor/cytokine preparations และ MMPs inhibitors

2. การบรรเทาความเจ็บปวด

สมาชิกในทีมสุขภาพควรยอมรับในความเจ็บปวดของผู้ป่วยที่มีบาดแผล ควรประเมินชนิด ลักษณะความรุนแรงของความเจ็บปวด และเลือกวิธีการปฏิบัติเพื่อลดความเจ็บปวดได้อย่างเหมาะสม (Fowler, 2003) การอักเสบและติดเชื้อเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดความเจ็บปวดได้จึงควรรักษาการติดเชื้อร่วมกับการใช้อุปกรณ์ใส่แผลที่เหมาะสม (Price, 2005)

กรณีที่มีความเจ็บปวดจากการทำแผลในแต่ละวัน (cyclic acute wound pain) ควรให้ยาบรรเทาปวดก่อนการทำแผลประมาณ 30 – 60 นาทีเพื่อลดปวดและความวิตกกังวลเกี่ยวกับวิธีการทำแผล (Krasner, 2002) อาจเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่ช่วยลดการชอกช้ำกับแผล เช่น ซิลิโคนชนิดอ่อน (soft silicone) จะช่วยไม่ให้ติดแผลและสามารถลอกออกจากแผลได้ง่าย จะช่วยป้องกันการเกิด maceration (Fowler, 2003) ความเจ็บปวดที่พื้นแผลอาจเกิดจากการสัมผัสโดยตรงกับอากาศ หรือจากวัสดุอุปกรณ์ใส่แผลที่ติดอยู่ กรณีที่มีความเจ็บปวดจากการสัมผัสอากาศควรเลือกใช้อุปกรณ์ปิดแผลที่มีความชุ่มชื้น เช่น น้ำเกลือสำหรับล้างแผลเทลงบนแผลขณะเปลี่ยนผ้าปิดแผล กรณีที่มีการติดของอุปกรณ์กับเนื้อแผลควรใช้ silicone mesh contact layer เจล (gel) หรือ skin protectant pastes เพื่อช่วยลดอาการปวดและเลือดออกโดยเฉพาะในแผลที่แห้งและตื้น (Queen, Woo, Schulz, & Sibbald, 2003)

กรณีที่เป็นความเจ็บปวดจากมีการรบกวนแผลเป็นครั้งคราว (non-cyclic acute wound pain) เช่น การตัดเนื้อตาย ควรใช้ยาชา (topical anesthetics) ได้แก่ 4% lidocaine solution, 2% lidocaine gel หรือ 1% lidocaine solution ตามความเหมาะสมกับสภาพแผลของผู้ป่วย (Krasner, 2002) ความเจ็บปวดจากการใช้อุปกรณ์แรงดูดสุญญากาศควรใช้อุปกรณ์ที่วางบนพื้นแผลที่เหมาะสมก่อนวางแผ่นฟองน้ำเพื่อไม่ให้เจ็บขณะลอกออก เช่น polyvinyl alcohol (PVA) soft –foam sponge, nonadherent oil-emulsion type dressing, contact layer, thin layer of amorphous hydrogel หรือ calcium alginate ควรหลีกเลี่ยง petrolatum gauze เพราะเป็นมันมากเกินไปทำให้อุปกรณ์สุญญากาศไม่ติดแผล กรณีมีเนื้อเยื่อใหม่งอกเข้ามาในฟองน้ำให้เปลี่ยนแผลบ่อยขึ้นเพราะอาจทำให้เจ็บแผลมากได้เมื่อลอกฟองน้ำออก ส่วนใหญ่มักเปลี่ยนทุก 48 ชั่วโมง หรือใส่ normal saline ประมาณ 10 – 30 cc. เข้าไปในฟองน้ำแล้วคอยประมาณ 15 – 30 นาทีก่อนลอกฟองน้ำออกอย่างเบามือ (Krasner, 2002)

กรณีปวดแบบ chronic wound pain จะเจ็บปวดตลอดเวลา (persistent pain) ควรใช้ยาแก้ปวดที่มีฤทธิ์นานขึ้น อาจต้องเพิ่มขนาดให้เหมาะสมที่สามารถควบคุมความปวดได้ทั้งนี้ควรคำนึงถึงข้อเสียของยาแต่ละตัวที่ใช้ด้วย ซึ่งปัญหาส่วนใหญ่จากการใช้ยาบรรเทาปวดที่เกิดขึ้นคือภาวะท้องผูก (Fowler, 2003)

มีการศึกษาพบว่าการให้ยาบรรเทาปวดจะมีประสิทธิภาพมากขึ้นถ้าให้การดูแลเพิ่มเติม เช่น การให้ความรู้ผู้ป่วยเกี่ยวกับความคาดหวังของความเจ็บปวด หรือการเรียนรู้วิธีการเผชิญปัญหาที่เหมาะสม (Price, 2005) นอกจากนี้การใช้เทคนิคการผ่อนคลายก็เป็นวิธีการที่ควรนำมาใช้ร่วมด้วยตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละรายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของการบรรเทาความเจ็บปวด

3. การส่งเสริมภาวะโภชนาการ

การหายของแผลอย่างมีประสิทธิภาพต้องการได้รับโภชนาการอย่างเหมาะสม ตัวสำคัญคือโปรตีน และพลังงาน (Hurd, 2004) ควรส่งเสริมให้ผู้ป่วยได้สารอาหารอย่างมีประสิทธิภาพ มีแนวทางในการส่งเสริมภาวะโภชนาการ ดังนี้ (Demling & Leslie, 2001 cited in Hurd, 2004)

- ผิวหนังปกติ ให้โปรตีน 0.8 – 1.0 gm/kg น้ำ 30 cc/kg/day พลังงาน 30 Kcal/kg/day

- แผลกดทับระยะที่ 1 และ 2 ผิวหนังฉีกขาด และแผลจากหลอดเลือดแดง (1 – 2 แผล) ให้โปรตีน 1.2 – 1.5 gm/kg น้ำ 35 cc/kg/day พลังงาน 35 Kcal/kg/day เพิ่มวิตามินและเกลือแร่

- แผลกดทับระยะที่ 3 และ 4 ให้โปรตีน 1.5 – 2.0 gm/kg น้ำ 35 - 40 cc/kg/day พลังงาน 40 Kcal/kg/day เพิ่มวิตามินและเกลือแร่

- แผลกดทับระยะที่ 4 อย่างรุนแรงและแผลไหม้ ให้โปรตีน 3.0 gm/kg น้ำ 40 cc/kg/day พลังงานมากกว่า 40 Kcal/kg/day เพิ่มวิตามินและเกลือแร่

- แผลที่มีมากหรือไม่หาย ภาวะอัลบูมินต่ำ แผลหลอดเลือดดำ และแผลที่ไม่หาย ให้โปรตีน 2.0 – 3.0 gm/kg น้ำมากกว่า 40 cc/kg/day พลังงาน 35 - 40 Kcal/kg เพิ่มวิตามินและเกลือแร่

ทั้งนี้การให้อาหารต้องพิจารณาปัจจัยอื่นที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติม เช่น อายุ เพื่อไม่ให้เกิดผลเสียจากการให้สารอาหารบางอย่างมากเกินไป

4. การดูแลด้านจิตใจ

การมีแผลเรื้อรังส่งผลกระทบต่อจิตใจและอารมณ์ทั้งของผู้ป่วยเองและผู้ดูแล มีสาเหตุหลายประการ ได้แก่ ความพร้อมในการเผชิญกับการดูแลแผล ความกลัวการตอบสนองของบุคคลอื่นรอบข้างที่มีต่อแผลของผู้ป่วยซึ่งอาจกลัวว่าบุคคลอื่นจะรังเกียจหรือมองว่าตนเองเป็นบุคคลที่น่าสงสาร มีภาวะเครียด ทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแลอาจกังวลว่าแผลจะไม่หาย (Baharestani, 2004)

บางครั้งแผลจะมีกลิ่นที่ไม่พึงประสงค์จากการติดเชื้อหรือการมีเนื้อตายในแผล อาจส่งผลต่อสภาพจิตของผู้ป่วยได้ (Fowler, 2003) กลิ่นที่ไม่พึงประสงค์จากแผลและการรั่วซึมของสิ่งที่ซึมออกมาจากแผลอาจสงผลต่อภาพลักษณ์ของผู้ป่วย ผู้ป่วยอาจรู้สึกว่าตนเองสกปรกเมื่อได้กลิ่นแผล หรืออาจกล่าวคำขอโทษบุคคลอื่นที่แผลของตนส่งกลิ่นรบกวน จนบางครั้งผู้ป่วยอาจแยกตัวเอง เกิดความวิตกกังวล ความเศร้า และความพึงพอใจในชีวิตลดลง (Baharestani, 2004) ควรประเมินและกำจัดสาเหตุของกลิ่นที่เกิดขึ้น อาจด้วยการรักษาการติดเชื้อ หรือการตัดเนื้อตาย กลิ่นอาจลดลงจากการทำความสะอาดแผล (wound cleansing) การล้างแผล (wound irrigation) การใช้อุปกรณ์ใส่แผลที่มีฤทธิ์ในการฆ่าเชื้อ (topical antimicrobial agents) การใช้ metronidazole ปิดแผล หรืออาจทำแผลด้วย activated charcoal แผลที่มีกลิ่นอออกมากับสิ่งคัดหลั่งที่ระบายออกมามากเกินไปควรเปลี่ยนแผลบ่อยขึ้น (Fowler, 2003) พยาบาลไม่ควรแสดงท่าทีรังเกียจ และควรจัดสภาพแวดล้อมให้มิดชิดขณะทำแผลเพื่อไม่เป็นการเปิดเผยผู้ป่วยมากเกินไป กรณีที่แผลมีขนาดใหญ่อาจใช้ผ้าปิดตาผู้ป่วยขณะทำแผลเพื่อไม่ให้ผู้ป่วยเกิดความกลัว

สรุป

พยาบาลมีบทบาทสำคัญในการดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังซึ่งเป็นบทบาทพยาบาลท้าทายในยุคปัจจุบัน ควรมีความรู้เกี่ยวกับแผลเรื้อรัง การประเมิน และปฏิบัติการพยาบาลได้อย่างเหมาะสม โดยสามารถตัดสินในในการดูแลแผลด้วยตนเอง หรือมีบทบาทในการประสานงานกับบุคลากรในทีมสุขภาพเพื่อให้การดูแลผู้ป่วยที่มีบาดแผลเรื้อรังได้อย่างเหมาะสม

ระบบขับถ่ายปัสสาวะ

2011-09-09T23:16:00.000-07:00

การที่ร่างกายได้รับอาหารหรือสิ่งต่างๆ เข้าไปเพื่อใช้ประโยชน์และเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงทั้งในด้านกายภาพและทางเคมีแล้ว ย่อมจะต้องมีของเหลือใช้หรือของเสียร้่างกายไม่พึ่งประสงค์จะต้องขับออกนอกร่างกาย สำหรับระบบขับถ่ายปัสสาวะจะทำหน้าที่ขับถ่ายของเสีย โดยการนำเอาของเสียออกจากโลหิต โดยมีระบบอวัยวะของระบบคือ ไต ท่อไต กระเพาะปัสสาวะและท่อปัสสาวะ

ไต Kidney

รุปเหมือนถั่วแดง อยู่ผนังด้านในของด้านหลังช่องท้อง มีอยู่ 1 คู่ ซ้ายและขวา ยาวประมาณ 5 นิ้ว ก้วาง 3 นิ้ว และหนา 2 นิ้ว เหนือไตขึ้นไปจะเป็นไขกระดูกสันหลังตอนนอก ชิ้นที่ 11 หรือ 12 ไตข้างจะอยุ่ต่ำก่วาไตข้างซ้าย เนื่องจากข้างขวามีตับเบียดลงมา

เมื่อผ่าไตออกเป็น 2 ซีก ตามยาวจะเห็นเนื้อไตตรงกลางเว้าเข้ามามากเกินเป็นแอ่งบริเวณนี้เรียนกว่า ขั่วไต Hilum ซึ่งเป็นทางเข้าของเส้นประสาทและหลอดเลือดแดงและกลายเป็นทางออกของหลอกเหลือดดำกับท่อไต ureter ซึ่งทอดยาวไปไปติดต่อกับกระเพาะปัสสาวะ urinyry biadder ไตถูกหุ้มด้วยเยื่อเกี่ยวพันเหนียว ที่ขั่วไต ท่อไตจะบานออกเป็นกรวยไต อันเกิดจากการรวมตัวของเคลิกซ์ ทั้งหลายเคลิกซ์นี้เป็นทีรองน้ำปัสสาวะซึ่งใหลมารวมท่อรวม มาเทลงเคริกซ์

เนื้อไตแบ่งออกเป็น 2 ชั้น คือ

ก. เนื้อไตชั้นนอก Cortex หรือเปลือกไต มีน้ำตาลปนแดง เป็นส่วนประกอบด้วยรีนาล คอร์พัาเซิล

และท่อเล็กๆ สำหรับน้ำปัสสาวะ เนื้อไตตอนนี้บางส่วนจะแทรกเข้าไประหว่างปิรามิด ซึ้งอยู่ในเนือ้ชั้นไน เราเรียกส่วนที่ยื่นเข้าปในนี้เรียกว่า รีนาล คอลลัมน์ พวกนี้จะอยู่ช่วยห่อหุ้มเส้นโลหิตที่อยุ่บริเวณนี้ด้วย

ข. เนื้อไตชั้นใน Medulla เป็นเนื้อของไตที่อยุ่ข้างใน ประกอบด้วยรีนาลบ ปิรามิด มีลักษณะรูปเป็นสามเหลี่ยมประมาณ 8-18 อัน ที่ฐานของปิราลมิดจะหั้นไปทางด้านเนื้อ ไตด้านนอก ส่วนปลายของปิราลมิลมีลัษณะกลมๆ ยื่นเข้าไปในกรวยไต ปลายแหลมที่ยื่นอันนี้เรียนกว่า แพบพิลลา Papallar จะมีรุเล็กๆ อันเป้นทางที่น้ำปัสสาวะจะใหลผ่านออกจากไตไปสู่กรวยไต

ท่อไต เป็นท่อที่น้ำปัสสาวะจากไตไปสุ่กระเพาะปัสสาะ มีอยุ่ 2 ท่อ ตั้งต้นจากกรวยไตทอดลงไปข้างล่างท่อไตแต่ล่ะข้าง ยาวประมาณ 10-20 นิ้ว ก้วาง1/2 นิ้ว

ผนังของท่อ ไต แบ่งออกเป็น 3 ชั้น คือ

1.ชั้นนอกเป็นเนื้อเยื่อเส้นใย มีหลอดโลหิตประสาทมาหล่อเลัี้ยง

2. ชั้นกลาง ประกอบด้วยกล้ามเนื้อเรียบ

3. ชั้นใน บุด้วยเยื้อเมือก เป็นเยื่อเมือกหล่อลื่น

กระเพาะปัสสาวะ Urinary bidder

เป็นอวัยวะที่ประกอบด้วยกล้ามเนื้อเรียบ ยืดหดได้ ตั้งอยุ่ในอุ้งเชิงกราน Pelvic cavity มีรุปร่างขนาดและอยุ่ในตำแหน่งต่างๆ กัน สุดแล้วแต่เพศและวัย หรือเวลากระเพาะปัสสาวะเต็ม หรือว่าง ในเด็กกระเพาะปัสสาวะจะมีรุปร่างเหมือนกรวย และยื่นออกมาเหนือเชิงกราน กระเพาะปัสสาวะมีผนังหนาแบ่งออกเป็น 4 ชั้น คือ

1. ชั้นแรก เป็นชั้นนอกสุด มีเยื่อ เปอริโตเนียม Peritoneumหุ้มอยุ่

2. ชั้นที่สองเป็นกล้ามเนื้อเป็นชั้นที่หนาที่สุดมีกล้ามเนื้อ 3 ชั้น ชั้นที่ 1 และชั้นที่ 3 เป็นเซลของกล้ามเนื้อเรรียงตัวตามยาว ส่วนชั้นกลางเซลวางตัวตามขวาง

3. ชั้นที่สามเป็นพวก Subumucous coat

4. ชั้นที่สี่ เป็นชั้นเยื่อเมือกและอยุ่เรียยงเป็นรอยย่น ๆ ในเวลากระเพาะปัสสาวะว่าง

ท่อปัสสาวะ
เป็นท่อนำน้ำปัสสาวะจากกระเพาะปัสสาวะไปสู่ภายนอกในชาย ท่อปัสสาวะยาว ๒๐ เซนติเมตร นำน้ำปัสสาวะจากกระเพาะปัสสาวะไปสู่ภายนอกที่ปลายลึงค์ ท่อปัสสาวะในชายยังเป็นทางผ่านของน้ำอสุจิด้วย ท่อปัสสาวะในชายคดเคี้ยว คล้ายตัวเอส (S) และแบ่งได้เป็น ๓ ส่วนคือ

ส่วนที่หนึ่ง ยาวประมาณ ๒.๕ เซนติเมตร จากมุมล่างสุดของกระเพาะปัสสาวะทอดลงล่างในแนวดิ่ง ผ่านกลางต่อมลูกหมาก จึงเรียกว่า ส่วนในต่อมลูกหมาก (prostatic part)เพราะท่อปัสสาวะส่วนนี้มีต่อมลูกหมากล้อมรอบส่วนนี้ และมีท่อจากต่อมลูกหมากจำนวนมากมาเปิดสู่ท่อปัสสาวะส่วนนี้ และยังมีท่อฉีดอสุจิซึ่งเป็นท่อร่วมของเซมินัลเวสิเคิล และ
ท่ออสุจิมาเปิดสู่ท่อปัสสาวะส่วนนี้ด้วย

ส่วนที่สอง เป็นส่วนสั้นที่สุด มีกล้ามเนื้อลายเป็นหูรูดอยู่ล้อมรอบ เรียกว่า ส่วนบาง (membrarous part)อยู่ต่ำกว่าข้อต่อหัวหน่าวประมาณ ๒.๕ เซนติเมตร ไปสู่กระเปาะของลึงค์ (bulb of penis)

ส่วนที่สาม ยาวที่สุดและคดเคี้ยว อยู่ในเนื้อเยื่อที่แข็งตัวได้ ส่วนคอร์ปัสสปอนยิโอซุม (corpus spongiosum)เรียกว่า ส่วนฟองน้ำหรือส่วนในลึงค์ (spongy part) ผ่านส่วนกระเปาะ (bulb) ส่วนลำ (body)และส่วนหัว (glans)ของลึงค์แล้วเปิดสู่ภายนอกที่ปลายลึงค์

ในหญิง ท่อปัสสาวะยาว ๔ มิลลิเมตร จากมุมล่างสุดของกระเพาะปัสสาวะทอดโค้งลงล่างไปข้างหน้า เปิดสู่อวัยวะสืบพันธุ์ภายนอก หน้ารูเปิดของช่องคลอด ต่ำกว่าคลิตอริสประมาณ ๒.๕ เซนติเมตร

น้ำปัสสาวะ Urine

น้ำปัสสาวะเป็นของเหลวที่ถูกกรองมาจากไต เพื่อขับออกมาภานนอกร่างกาย น้ำปัสสาวะที่เป้นปกติเป็นน้ำสีใสเหลืองออ่นเป็นกลิ่นเฉพาะตัว และมีสภาพเป็นกรดอ่อนๆ สำหรับผู้ที่รับประทานอาหารเนื้อมากๆ ปัสสาวะจะมีฤทธิ์เป็นด่างได้ วันหนึ่งๆ ไตสามรถกรองของเหลวออกจากเลือดได้ประมาณ 180 ลิตร แต่จะถูกดูดซึมเข้าโดยท่อไตเล็กๆ เสียประมาณ 99% คงออกมาเป็น้ำปัสสาวะประมาณ วันละ 1.5 ลิตร

ส่วนประกอบของน้ำปัสสาวะ ประกอบด้วยน้ำประมาณ 95 % เป็นพวกสารอินทรย์และสารอนินทรีย์อีกประมาณ 5 %

ลักษณะปกติของน้ำปัสสาวะ

1. มีความถ่วงจำเพาะ 1.010-1.030

2. มีสีเหลืองอ่อน ๆ ไส และมีกลิ่นฉุนของแอมโมเนีย แต่ความใสและสีน้ำของปัสสาวะขึ้นอยู่กับจะนวนน้ำและอาหารที่รับประทานเข้าไป

3. มีปฎิกิริยาเป็นกรดอ่อน ๆ pH ประมาณ 6.0 เนื่าองจากมีกรดโซเดียมฟอสเฟต

4. ไม่มีน้ำตาล

5. ไม่มีอซีโตน

6. ไม่มีอัลบูมิน

ลักษณะที่ผิดปกติของน้ำปัสสาวะ

1. มีสีแดงเข้ม เหลืองแก่ หรือน้ำตาล

2. มีอัลบูมิน ในปัสสาวะ ซึ่งเนืองจากความดันโลหิตสูงหรือรับประทมานอาหารที่มีโปรตีนมากเกินไ ป หรือไตพิการ

3. มีต้ำตาลในปัสสาวะ พบในคนที่เป็นโรคเบาหวาน

4. มีสารอซีโตน เนื่องจากการเผาผลาญของไขมันไม่ปกติ

5. มีนิ่วในปัสสาวะ

6. มีหนอกในปัสสาวะ แสดงว่ามีการอักเสบในอวัยวะของระบบนี้ส่วนใดส่วนหนึ่ง

7. มีโลหิตในปัสสาวะ เนื่งจากมีการอักเสบร้ายแรง เกิดขึ้นในอวัยวะที่เกี่ยวกับระบบนี้ เช่น มะเร็ง และนิ่วในไต

ระบบย่อยอาหาร

2011-09-09T21:20:00.000-07:00

ระบบทางเดินอาหาร หรือ ระบบย่อยอาหาร (: Alimentary System) เป็นระบบพื้นฐานของร่างกายมนุษย์ในการแปรรูปพลังงานจากอาหาร (พลังงานทางเคมี) เพื่อให้ร่างกายสามารถนำไปใช้ได้ ทั้งนี้จำเป็นต้องมีการย่อยโมเลกุลให้มีขนาดที่เหมาะสมแก่การดูดซึมของร่างกาย

โดยทั่วไประบบทางเดินอาหารของมนุษย์สามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภทคือ ส่วนที่เป็นทางผ่านของทางเดินอาหาร อาทิ หลอดอาหาร, กระเพาะอาหาร เป็นต้น และส่วนที่สนับสนุนการทำงานในระบบทางเดินอาหาร อาทิ ตับอ่อน, ถุงน้ำดี เป็นต้น หน้าที่หลักของระบบทางเดินอาหารโดยทั่วไปคือการนำเข้าอาหารและย่อยอาหารเพื่อให้อยู่ในรูปของโมเลกุลขนาดที่เหมาะสมที่ร่างกายจะสามารถนำไปใช้ได้ ตลอดจนการกำจัดของเสียหรือสิ่งที่ไม่สามารถย่อยได้ออกจากร่างกาย

ลักษณะทางกายวิภาคศาสตร์

ระบบทางเดินอาหารของมนุษย์มีลักษณะทางกายวิภาคศาสตร์เป็นท่อทางเดินอาหารขนาดยาวตลอดระบบ มีการขยายทางเดินอาหารออกเป็นช่วงๆ เป็นอวัยวะต่างๆ อาทิ กระเพาะอาหาร, ลำไส้เล็ก เป็นต้น ในชายจะมีความยาวของระบบทางเดินอาหารกว่า 5 เมตร และเมื่อวัดโดยปราศจากโทนของกล้ามเนื้อจะมีความยาวถึง 9 เมตร มีการแบ่งทางเดินอาหารออกเป็น 3 ส่วนคือ ทางเดินอาหารส่วนต้น, ส่วนกลาง และส่วนปลาย ทั้งนี้ยังมีอวัยวะสนับสนุนการทำงานของระบบทางเดินอาหารอีก อาทิ ฟัน, ลิ้น, ต่อมน้ำลาย, ตับ เป็นต้น

มิญชวิทยา

รูปแสดงชั้นของผนังทางเดินอาหาร

ในระบบทางเดินอาหารของมนุษย์มีลักษณะเป็นท่อที่บุด้วยผนังเซลล์หลายชนิด อวัยวะทั้งหมดตลอดทางเดินอาหารประกอบด้วยชั้นผนังสำคัญ 4 ชั้นดังต่อไปนี้

มูโคซา (Mucosa) เป็นชั้นในสุดของท่อทางเดินอาหารที่สัมผัสกับอาหารโดยตรง มีลักษณะแตกต่างกันออกไปเล็กน้อยในทางเดินอาหารแต่ละส่วน โดยเฉพาะในเนื้อเยื่อบุผิว(Epithelium) ซึ่งส่วนใหญ่มีลักษณะเป็นชนิด Simple Columnar ยกเว้นในบริเวณที่มีการเสียดสีระหว่างสิ่งแวดล้อมสูงจะเป็นชนิด Stratified Squamous อาทิในบริเวณหลอดอาหารส่วนต้น เนื้อเยื่อบุผิวบางส่วนทำหน้าที่หลั่งสาร, ดูดซึม และหลั่งฮอร์โมนนอกจากนี้มูโคซายังรวมถึงชั้น "ลามินาโพรเพีย" (Lamina Propia) อันประกอบด้วยเนื้อเยื่อเกี่ยวพันร่างแห (Loose Connective Tissue) และชั้นกล้ามเนื้อเรียบเล็กน้อยเรียกว่า Muscularis Mucosae

สับมูโคซา (Submucosa) เป็นชั้นของเนื้อเยื่อเกี่ยวพันร่างแหที่ค่อนข้างหนาอยู่ถัดจากชั้นมูโคซาออกมา ประกอบด้วยหลอดเลือด, หลอดน้ำเหลือง และข่ายประสาท ในบางบริเวณมีต่อมหลั่งสารเมือกอีกด้วย ในชั้นนี้ยังเป็นที่อยู่ของ Submucisal Plexus (Meissner's plexus) ที่ควบคุมการทำงานของชั้นมูโคซา

มัสคูลาริสเอ็กเทอร์นา (Muscularis Externa) เป็นชั้นที่มีบทบาทในการเคลื่อนไหวของกระเพาะอาหารอย่างยิ่ง ประกอบด้วยชั้นกล้ามเนื้อเรียบ 2 ชั้นเรียงตัวอยู่คือชั้นในที่จะเรียงตัวพันรอบท่อเป็นวง (inner layer encircle) และชั้นนอกที่เรียงตอนตามยาวขนานกับท่อ (outer layer run logitudinally) ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวแบบบีบรัดและผลักดันอาหารสู่ส่วนถัดไป ระหว่างกล้ามเนื้อทั้งสองชั้นนี้มีข่ายประสาทมายเอ็นเทอริก (Myenteric plexus) อยู่

ซีโรซา (Serosa) เป็นชั้นนอกสุดของท่อทางเดินอาหารประกอบด้วยเนื้อเยื่อเกี่ยวพันที่เกาะกันอย่างหลวมๆหุ้มด้วยชั้นเมโซทิเลียม (Mesothelium) แบบชั้นเดียว (simple squamous) ชั้นซีโรซาเริ่มต้นในช่วงหลอดอาหารส่วนล่างประมาณ 3 - 4 เซนติเมตรสุดท้าย และในชั้นนี้ของปาก, คอหอย และบริเวณส่วนใหญ่ของหลอดอาหารจะหุ้มด้วยชั้นเนื้อเยื่อเกี่ยวพันเส้นใย (fibrousconncetive tissue) เรียกว่า "แอดเวนทีเทีย" (adventitia)การควบคุมการทำงาน

ระบบทางเดินอาหารมีการควบคุมการทำงานในสองระบบที่เกี่ยวข้องคือระบบประสาทและระบบต่อมไร้ท่อ รวมทั้งการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อเรียบในกระเพาะอาหารระบบประสาทระบบทางเดินอาหารมีระบบประสาทในส่วนของหลอดอาหาร, กระเพาะอาหารและลำไส้ โดยสานเป็นข่ายประสาทเป็นระบบประสาทในทางเดินอาหาร (enteric nervous system) ซึ่งควบคุมการบีบตัวของกล้ามเนื้อ, การหลั่งสารและการไหลเวียนของเลือดบริเวณทางเดินอาหาร การทำงานของระบบประสาทในทางเดินอาหารเกิดจากการทำงานร่วมกันของข่ายประสาท 2 ข่ายในระบบประสาทพาราซิมพาเธติก

คือ Sumucosal Plexus หรือ Meissner Pleux ในชั้นสับมูโคซา และ Myenterix Plexus ที่อยู่ระหว่างชั้นกล้ามเนื้อในมัสคูลาริสเอ็กเทอร์นา นักเรียนโกเดล

การทำงานของ Sumucosal Plexus เป็นไปเพื่อการรับรู้สภาพแวดล้อมในทางเดินอาหารและควบคุมการไหลเวียนของเลือดรวมทั้งการทำงานของเนื้อเยื่อบุผิว พบได้ทั่วไปตลอดทางเดินอาหารยกเว้นในบริเวณหลอดอาหาร ส่วนการทำงานของ Myenterix Plex เป็นการควบคุมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อเรียบในทางเดินอาหาร

ลักษณะการตอบสนองของระบบทางเดินอาหารต่อระบบประสาทเป็นไปในทิศทางตรงกันข้ามกับระบบส่วนใหญ่ของร่างกาย กล่าวคือ การทำงานของระบบทางเดินอาหารจะถูกกระตุ้นด้วยระบบประสาทพาราซิมพาเธติก โดยเซลล์ประสาทของทางเดินอาหารจะหลั่ง Acetylcholine เพื่อให้เซลล์ในทางเดินอาหารหลั่งสารหรือฮอร์โมน ซึ่งตรงกันข้ามกลับสื่อประสาท Noreepinephrine จากระบบประสาทซิมพาเธติกที่ลดการทำงานของระบบทางเดินอาหาร

การเชื่อมโยงของข้อมูลภายในเกิดขึ้นจากรีเฟล็กซ์เช่น gastrocolic reflex เกิดขึ้นเมื่อมีการยืดของกระเพาะอาหารจากการตกลงไปของอาหารก่อให้เกิดการบีบตัวของทางเดินอาหาร เป็นต้น

ระบบต่อมไร้ท่อ

ระบบทางเดินอาหารถูกควบคุมโดยฮอร์โมนที่ผลิตจากต่อมไร้ท่อหลายต่อม แต่ฮอร์โมนที่สำคัญในการควบคุมการทำงานคือกลุ่มฮอร์โมนที่ผลิตได้จากต่อมในระบบทางเดินอาหารเอง ซึ่งโดยส่วนมากมีวิธีการหลั่งแบบ Paracrine มีฮอร์โมนที่สำคัญได้แก่

แกสตริน (Gastrin) หลั่งโดยกระเพาะอาหารและมีบทบาทสำคัญในการหลั่งกรดในกระเพาะอาหาร

โคเลซิสโตไคนิน (Cholecystokenin) หลั่งจากลำไส้เล็กมีบทบาทในการเร่งการหลั่งเอนไซม์จากตับอ่อนและถุงน้ำดี

ซีครีติน (Secretin) หลั่งจากเนื้อเยื่อบุผิวของลำไส้เล็กมีบทบาทในการเร่งการหลั่งสารประกอบที่มีไบต์คาร์บอเนตสูงจากตับอ่อน

การเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อ

เนื่องจากระบบทางเดินอาหารของมนุษย์จำเป็นต้องมีการผลักดันอาหารสู่ช่วงถัดของระบบเรื่อยๆ ดังนั้นความสามารถในการยืดหดของกล้ามเนื้อเรียบนับเป็นอีกปัจจัยที่สำคัญในการทำงานของระบบทางเดินอาหาร ซึ่งพบการเคลื่อนไหวในทางเดินอาหารในสองลักษณะ ลักษณะหนึ่งของ Propulsion คือการผลักดันอาหารไปตามท่อให้เหมาะสำหรับการย่อย และดูดซึมพบในหลอดอาหารและลำไส้เล็ก หรือเรียกว่า Peritalsis อีกลักษณะหนึ่งคือการเคลื่อนไหวแบบ Mixing มีการหดตัวเป็นปล้องๆ (Segmentation) พบในลำไส้เล็ก เพื่อแบ่งอาหารออกเป็นส่วนๆจาก Circular muscle และการช่วยหดตัวของ longitudinal muscle ทำให้เกิดการคลุกเคล้าของอาหาร และน้ำย่อยตลอดจนเพิ่มประสิทธิภาพการดูดซึมของอาหาร

ทางเดินอาหารส่วนใหญ่ประกอบด้วยกล้ามเนื้อเรียบทั้งสิ้น เว้นแต่ในส่วนหลอดอาหารส่วนบนที่เป็นกล้ามเนื้อลาย การเรียงตัวของกล้ามเนื้อเรียบจะมีไฟเบอร์เป็นตัวประสานงานกลุ่มสาร

ระหว่างเซลล์ที่เชื่อมต่อกันด้วย gap junction ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงทางไฟฟ้าสู่เซลล์ข้างเคียงอย่างรวดเร็วและทำให้เกิดการทำงานประสานกันได้อย่างดี

อวัยวะที่เกี่ยวข้อง

กระเพาะอาหาร (Stomach)
ลำไส้เล็ก (Small Intestine)
ลำไส้ใหญ่ (Large Intestine) : ซีกัม (Cecum), โคลอน (Colon), เร็กตัม (Rectum) หรือ ไส้ตรง, ทวารหนัก (Anus)

1. ปาก เป็นอวัยวะแรกของระบบย่อยอาหาร ภายในประกอบด้วยฟันทำหน้าที่บดเคี้ยวอาหารให้ละเอียด ลิ้นทำหน้าที่ส่งอาหารให้ฟันบดเคี้ยว และคลุกเคล้าอาหารให้อ่อนตัว ต่อมน้ำลายมีหน้าที่ผลิตเอนไซม์ในน้ำลายคืออะไมเลส (98% ของน้ำลายคือน้ำ)

2. หลอดอาหาร ทำหน้าที่หดตัว บีบอาหารลงสู่กระเพาะอาหาร เพราะหลอดอาหารมีผนังมีกล้ามเนื้อที่ยึดและหดตัวได้ บริเวณคอหอยมีช่องเปิดเข้าสู่หลอดลมและหลอดอาหาร โดยส่วนบนของหลอดลมจะมีแผ่นกระดูกอ่อนปิดกั้นกันอาหารไม่ให้เข้าสู่หลอดลม ไม่มีต่อมสร้างน้ำย่อยแต่มีต่อมขับน้ำเมือกช่วยให้อาหารใหลผ่านได้สะดวก

3. กระเพาะอาหาร ผลิตกรดไฮโดรคลอริกและน้ำย่อยอาหารประเภทโปรตีนมีลักษณะเป็นถุง รูปร่างคล้ายตัว J ปกติกระเพาะอาหารที่ไม่มีอาหารจะมีขนาดประมาณ 45 มิลลิลิตร และสามารถขยายตัวเพื่อบรรจุอาหารได้ 1-1.5 ลิตร กระเพาะอาหารสามารถย่อยได้โดยการบีบตัวทำให้อาหารแตกเป็นชิ้นเล็กๆ คลุกเคล้ากับน้ำย่อยในกระเพาะ ซึ่งน้ำย่อยประกอบด้วยกรดที่ใช้ย่อยโปรตีนชื่อว่าเปปซินและเรนนิน

4. ลำไส้เล็ก ผลิตน้ำย่อยอาหารประเภทคาร์โบไฮเดรต โปรตีน ไขมัน และดูดซึมสารอาหารเข้าสู่เซลล์มีรูปร่างเป็นท่อ ในลำไส้เล็กมีน้ำย่อยหลายชนิดใช้ย่อยอาหารได้ทุกประเภท ตั้งแต่คาร์โบไฮเดรต ไขมัน และโปรตีน ถ้าน้ำย่อยในลำไส้เล็กไม่พอจะมีน้ำย่อยจากตับและตับอ่อนเข้ามาช่วย โดยตับจะสร้างน้ำดีสำหรับย่อยไขมันให้มีขนาดเล็กลง นอกจากนี้ ลำไส้เล็กยังมีหน้าที่ดูดซึมสารอาหารเกือบทุกชนิดอีกด้วย

5. ลำไส้ใหญ่ ดูดซึมน้ำ แร่ธาตุ วิตามินบางชนิดและกลูโคสเข้าสู่กระแสเลือดซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นน้ำในลำไส้ใหญ่จะไม่มีการย่อยอาหาร ส่วนต้นของลำใส้ใหญ่มีไส้ติ่งซึ่งไม่ได้ช่วยย่อยอาหารแต่อย่างใด ส่วนปลายของลำไส้ใหญ่เป็นไส้ตรง เชื่อมต่อไปยังทวารหนัก

6. ทวารหนัก ขับถ่ายกากอาหาร

อวัยวะช่วยย่อยอาหาร

การย่อยอาหารในคนนอกจากมีอวัยวะที่เป็นทางเดินอาหารแล้ว ยังมีอวัยวะที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการช่วยย่อยอาหารโดยเฉพาะในการย่อยอาหารในลำไส้เล็ก เนื่องจากอวัยวะต่างๆที่ได้กล่าวมานั้นไม่สามารถที่จะย่อยสารอาหารบางชนิดได้ทำให้ต้องมีอวัยวะช่วยย่อยอาหาร ในการย่อยสารอาหารบางชนิดได้แก่ตับและตับอ่อน

1. ตับ เป็นอวัยวะซึ่งมีต่อมที่ใหญ่ที่สุดของร่างกาย อยู่ช่องท้องใต้กระบังลม ทำหน้าที่สร้างน้ำดี แล้วนำไปเก็บสะสมไว้ในถุงน้ำดี น้ำดี ประกอบด้วยเกลือน้ำดี และรงควัตถุน้ำดี ท่อนำน้ำดีช่วงแรกเรียกว่า common bile duct ช่วงสุดท้ายก่อนที่จะเปิดเข้า ลำไส้เล็ก โดยไปรวมกับท่อจากตับอ่อนเรียกว่า hepato pancreatic duct ตับมีหน้าที่โดยสรุปดังนี้

1. สร้างน้ำดีในการช่วยให้ไขมันแตกตัว ทำให้น้ำย่อยไขมันสามารถย่อยไขมันได้ดีในลำไส้เล็ก

2. ทำลายเม็ดเลือดแดงที่หมดอายุ

3. สร้างเซลล์เม็ดเลือดแดงในระยะเอ็มบริโอ

4. ช่วยในการแข็งตัวของเลือด

5. สลายกรดอะมิโนให้เป็นยูเรีย

6. ศูนย์กลางเมแทบอลิซึมอาหารที่ให้พลังงานได้

7. สะสมไกลโคเจนซึ่งเป็นน้ำตาลจากเลือดสะสมไว้ในตับ

8. ทำลายจุลินทรีย์โดยมี kupffer’ s cell ทำหน้าที่ทำลายจุลินทรีย์

9. คุมระดับน้ำตาลในเลือดไม่ให้เกิน 0.1 %

ระบบหายใจ

2011-09-09T20:13:00.000-07:00

ระบบการหายใจ (Respiratory System)

สิ่งที่เป็นทางผ่านอากาศ มี 5 ชนิด ก็คือ

1. จมูก (Nose)

2. หลอดคอ (Pharynx)

3. กล่องเสีย (Larynx)

4. หลอดลม (Travhea)

5. ขั้วปอด (Bronchus)

ระบบการหายใจคือระบบที่ประกอบด้วยอวัยวะเกี่ยวข้องกับการหายใจ เป็นการนำอากาศเข้าและออกส่งผลให้แก๊สออกซิเจนทำปฏิกิริยาและแก๊สคาร์บอนไดออกไซต์กระบวนการหายใจเกิดขึ้นและสิ่งที่ทำให้มีการหายใจเข้านั้น เริ่มจากเครื่อนไหวสิ่งเหล่านี้

1. กล้ามเนื้อกระบังลมหกตัวเคลื่อนลง

2. กระดูกซี่โครงถูกยกขึ้นและขยายออกด้วยกล้ามเนื้อระหว่างซี่โครง (External Intercostals)

1.จมูก(Nose)

เป็นทางผ่านของอากาศด่านแรกมีช่องเปิดของช่องจมูกอยู่ 2 ช่อง แยกจากกันโดยผนังกั้น (Septum) ทำหน้าที่เป็นด่านป้องกัน ฝุ่นละอองไม่ให้ลงไปสู่ปอดการดมกลิ่น ส่วนล่างจะเป็นทางผ่านของอากาศ เพื่อให้อากาศผ่านเข้าไปได้มากยังทำหน้าที่รับกลิ่น ช่วยทำให้เสียงชัดเจน อากาศชุ่มชื้นและกรอง ฝุ่นละออง นอกจากนี้ยังมีท่อน้ำตา (Naso-lacrimal duct) มาเปิดที่หัวตาอีกด้วย

2. หลอดคอ (Pharynx)

หลอดคอ หรือ คอหอย เป็นส่วนที่อยู่ต่อจากจมูกและปาก เป็นหลอดตั้งตรงยาวประมาณยาวประมาณ 5 นิ้ว มีลักษณะคล้ายกรวย หลอดคอ แบ่งออกเป็น 3 ส่วน คือ

1) คอหอยส่วนที่อยู่ติดต่อกับจมูก (Naso-pharynx)

2) คอหอยส่วนที่อยู่ติดกับปาก (Oro-pharynx)

3) คอหอยส่วนที่อยู่ติดกับกล่องเสียง (Laryngo-pharynx)

หลอดเสียง

หลอดเสียง หรือ กล่องเสียง (Larynx) เป็นอวัยวะพิเศษ ลักษณะเป็นหลอดยาวประมาณ 4.5 cm ในผู้ชาย และ 3.5 cm ในผู้หญิง หลอดเสียงเจริญเติบโตขึ้นมาเรื่อยๆ ตามอายุ ในวัยเริ่มเป็นหนุ่มสาว หลอดเสียงเจริญขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในผู้ชาย เนื่องจากสายเสียง (Vocal cord) ซึ่งอยู่ภายในหลอดเสียงนี้ยาวและหนาขึ้นอย่างรวดเร็วเกินไป จึงทำให้เสียงแตกพร่า การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดจากฮอร์โมนของเพศชายทำหน้าที่เป็นทางเดินอากาศ ตั้งอยู่ส่วนบนด้านหน้าคือบริเวณลูกกระเดือก (Adam’s apple) ด้านหน้าของหลอดอาหารประกอบด้วยกระดูกอ่อนทั้งชนิดใสและชนิดยืดหยุ่น 9 ชิ้นด้วยกัน ยึดติดกันด้วยเอ็นยึดข้อต่อและกล้ามเนื้อ กระดูกอ่อนต่างๆ ได้แก่

1 กระดูกอ่อนไทรอยด์ (Thyroid Cartilage) เป็นกระดูกอ่อนชิ้นใหญ่ที่สุด ประกอบด้วยกระดูกอ่อนแผ่นสี่เหลี่ยม 2 แผ่นมาประกบกันเป็นลูกกระเดือก

2 กระดูกอ่อนคริคอยด์ (Cricoid Cartilage) รูปร่างเหมือนวงแหวน ริมล่างจะติดต่อกับหลอดลม

3 ฝาปิดกล่องเสียง (Epiglottis) เป็นกระดูกอ่อนยืดหยุ่น มีรูปร่างคล้ายใบไม้ ยึดติดกับกระดูกอ่อนไทรอยด์ เมื่อเวลากลืนอาหารลงไป ฝาปิดกล่องเสียงจะปิด เพื่อไม่ให้อาหารตกลงไป

4 กระดูกอ่อนอาริทีนอยด์ (Arytenoid Cartilage) อยู่ส่วนบนของกระดูกอ่อนคริคอยด์ ซึ่งจะเป็นที่ยึดปลายข้างหนึ่งของสายเสียง (Vocal cord) ส่วนปลายอีกข้างหนึ่งจะยึดติดกับกระดูกอ่อนไทรอยด์

เป็นทางผ่านของอากาศด่านแรกมีช่องเปิดของช่องจมูกอยู่ 2 ช่อง แยกจากกันโดยผนังกั้น (Septum) ทำหน้าที่เป็นด่านป้องกัน ฝุ่นละอองไม่ให้ลงไปสู่ปอดการดมกลิ่น ส่วนล่างจะเป็นทางผ่านของอากาศ เพื่อให้อากาศผ่านเข้าไปได้มากยังทำหน้าที่รับกลิ่น ช่วยทำให้เสียงชัดเจน อากาศชุ่มชื้นและกรอง ฝุ่นละออง นอกจากนี้ยังมีท่อน้ำตา (Naso-lacrimal duct) มาเปิดที่หัวตาอีกด้วย

2. หลอดคอ (Pharynx)

หลอดคอ หรือ คอหอย เป็นส่วนที่อยู่ต่อจากจมูกและปาก เป็นหลอดตั้งตรงยาวประมาณยาวประมาณ 5 นิ้ว มีลักษณะคล้ายกรวย หลอดคอ แบ่งออกเป็น 3 ส่วน คือ

1) คอหอยส่วนที่อยู่ติดต่อกับจมูก (Naso-pharynx)

2) คอหอยส่วนที่อยู่ติดกับปาก (Oro-pharynx)

3) คอหอยส่วนที่อยู่ติดกับกล่องเสียง (Laryngo-pharynx)

หลอดเสียง

หลอดเสียง หรือ กล่องเสียง (Larynx) เป็นอวัยวะพิเศษ ลักษณะเป็นหลอดยาวประมาณ 4.5 cm ในผู้ชาย และ 3.5 cm ในผู้หญิง หลอดเสียงเจริญเติบโตขึ้นมาเรื่อยๆ ตามอายุ ในวัยเริ่มเป็นหนุ่มสาว หลอดเสียงเจริญขึ้นอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในผู้ชาย เนื่องจากสายเสียง (Vocal cord) ซึ่งอยู่ภายในหลอดเสียงนี้ยาวและหนาขึ้นอย่างรวดเร็วเกินไป จึงทำให้เสียงแตกพร่า การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดจากฮอร์โมนของเพศชายทำหน้าที่เป็นทางเดินอากาศ ตั้งอยู่ส่วนบนด้านหน้าคือบริเวณลูกกระเดือก (Adam’s apple) ด้านหน้าของหลอดอาหารประกอบด้วยกระดูกอ่อนทั้งชนิดใสและชนิดยืดหยุ่น 9 ชิ้นด้วยกัน ยึดติดกันด้วยเอ็นยึดข้อต่อและกล้ามเนื้อ กระดูกอ่อนต่างๆ ได้แก่

1 กระดูกอ่อนไทรอยด์ (Thyroid Cartilage) เป็นกระดูกอ่อนชิ้นใหญ่ที่สุด ประกอบด้วยกระดูกอ่อนแผ่นสี่เหลี่ยม 2 แผ่นมาประกบกันเป็นลูกกระเดือก

2 กระดูกอ่อนคริคอยด์ (Cricoid Cartilage) รูปร่างเหมือนวงแหวน ริมล่างจะติดต่อกับหลอดลม

3 ฝาปิดกล่องเสียง (Epiglottis) เป็นกระดูกอ่อนยืดหยุ่น มีรูปร่างคล้ายใบไม้ ยึดติดกับกระดูกอ่อนไทรอยด์ เมื่อเวลากลืนอาหารลงไป ฝาปิดกล่องเสียงจะปิด เพื่อไม่ให้อาหารตกลงไป

4 กระดูกอ่อนอาริทีนอยด์ (Arytenoid Cartilage) อยู่ส่วนบนของกระดูกอ่อนคริคอยด์ ซึ่งจะเป็นที่ยึดปลายข้างหนึ่งของสายเสียง (Vocal cord) ส่วนปลายอีกข้างหนึ่งจะยึดติดกับกระดูกอ่อนไทรอยด์

ระบบประสาท

2011-09-09T18:49:00.000-07:00

ระบบประสาท (Nervous System)
คือ ระบบประสาทซึ่งประกอบด้วยสมองและไขสันหลังเส้นประสาทและเซล

หน้าที่ของระบบประสาท

ควบคุมให้ส่วนต่างๆ ของร่างกายปฏิบัติหน้าที่ได้ตามปกติ
ควบคุมให้ส่วนต่างๆ ของร่างกายประสาทงานซึ่งกันและกัน
คบคุมความคิดและ พฤติกรรมของร่างกาย
มีหน้ารับรู้ความรู้สึกจากภายนอก และ ให้ร่างกายตอบสนองต่อสิ่งเหล่านั้น
มีหน้าที่รับความรู้สึกเฉพาะเช่น การได้ยิน การมองเห็น การพูด การเคลื่นไหว

ระบบประสาทแบ่งเป็น 4 ดังนี้

ประสาทส่วนกลาง(CNS-Central Nervous System)
ประสาทส่วนรอบนอกหรือส่วนปลาย(PNS-Peripheral Nervous System)
ประสาทเสรี(ANS-Autonomic Nervous System )
อวัยวะรับรู้ความรู้สึก(Sense organs)

ประสาทส่วนกลาง (Cantral Nervous System) ประกอบด้วยสมองและไขสันหลังสมองแบ่งออกเป็น 3 ส่วน คือ

สมองส่วนหน้า(Forebrain หรือ peosencephalon)
สมองส่วนกลาง(midbrain หรือ mesencephalon)
สมองส่วนล่าง(hindbrain หรือ rhombencephalon)

           1.สมองส่วนหน้า Forebrianหรือprosencephalon

             ประกอบด้วยสมองใหญ่ Cerebrum และไดเอนเซฟาลอน Diencephalon

สมองใหญ่ Cerebrum ประกอบด้วยสมอง 2 ซีกขวา และซ้าย แต่ะลซีกจะทำงานการควบคุมเพียงซีกเดียว แต่สลับข้างกัน คือสมองซีกขวาจะควบคุมอวัยวะร่างกายซีกซ้าย สมองซีกซ้ายจะควบคุมอวัยวะของซีกขวา สมองใหญ่ส่วนรอบนอก ประกอบด้วยสารสีเทา ชั้นในเป็นสารสีขาว ทั้งสารสีเทา และสารสีขาวมีเซลประสาทอยุ่จำนวนมาก สมองใหญ่ประกอบด้วยร่องตื้น ร่องลึก และส่วนที่นูนออก

           หน้าที่ของสมองส่วนใหญ่ คือการควบคุมความทรงจำ ความคิด ไหวพริบ ความรู้สึกตัว การมองเห็น การได้ยิน การพูด และการเคลือ่นไหว

              สมองส่วนใหญ่แบ่งออกเป็นพู lobe โดยอาศัยร่องสมองเป็นตัวแบ่ง และเรียกชื่อตามกระดูกกระโหลกสมองส่วนนั้นอยู่ แบ่งเป็น 4 พู คือ

              1. พูด้านหน้า Frontal bone

                        ก. ศูนย์ควบคุมการเคลื่อนไหว อยู่ตอนบนของพู ศูนย์ซีกซ้ายควบคุมการทำงานของกล้ามเนื้อด้านขวาของร่างกาย และนอกจากนั้นศูนย์ซีกขวาควบคุมการทำงานกล้ามเนื้อของซีกซ้าย

                       ข. ศูนย์ควบคุมการพูด อยุ่ส่วนหลังของพู ควบคุมพฤติกรรมของการพูด การใช้ภาษาและการเข้าใจภาษา

            2.   พูด้านข้าง Parietal lobe มีศูนย์รับความรู้สึก อยุ่หลังร่องลึกกลาง

            3.พูด้านท้ายทอย Occipital lobe มีศูนย์ควบคุมการมองเห็น

           4. พูดด้านขมับ Temproral lobe มี

                     ก. ศูนย์ควบคุมการได้ยิน

                      ข. ศูนย์ควบคุมกลิ่นและรส

โครงสร้างของไขสันหลังและเส้นประสาทไขสันหลัง

ปีกบน (dorsal horn) เป็นบริเวณรับความรู้สึก
ปีกล่าง (ventral horn) เป็นบริเวณนำคำสั่ง
ปีกข้าง (lateral horn) เป็นบริเวณระบบประสาทอัตโนวัติ Note

เซลล์ประสาท ส่วนประกอบของเซลล์ประสาท

ตัวเซลล์ (cell body หรือ soma)มีส่วนประกอบเหมือนเซลล์ทั่วๆไป เช่น นิวเคลียส ไมโตคอนเดีย
ใยประสาท (nerve fiber) คือส่วนของโปรโตพลาสซึมของเซลล์ที่ยื่นออกไปมี 2 ชนิดคือ

สมองส่วนต่างๆ อาจเรียกอีกชื่อหนึ่งตามกำเนิดในเอ็มบริโอ ดังนี้

- เทเลนเซฟาลอน (telencephalon) เทียบได้กับ สมองส่วนหน้า

- ไดเอนเซฟาลอน (diencephalons) เทียบได้กับ ทวีน เบรน

- มีเซนเซฟาลอน (mesencephalon) เทียบได้กับ สมองส่วนกลาง

- มีเทนเซฟาลอน (metencephalon) เทียบได้กับ เซรี เบลลัม

<><> <><>

1. เทเลนเซฟาลอน เป็นส่วนที่อยู่หน้าสุดของสมอง รับความรู้สึกเกี่ยวกับกลิ่น โดยมีเส้นประสาทสมองคู่ที่ 1 คือเส้นประสาทรับกลิ่น (olfactory nerve) ติดต่อกับจมูก ซึ่งที่จมูกมีพูรับกลิ่น (olfactory lobe) ปลาที่ใช้จมูกดมกลิ่นเพื่อหาอาหารจะมีพูรับกลิ่นใหญ่ เช่น ปลาฉลาม

2. ไดเอนเซฟาลอน เป็นส่วนของสมองที่ต่อลงมาจากสมองส่วนหน้า มักจะถูกสมองส่วนเซรีเบลลัมยื่นล้ำมาปิดเอาไว้ ทำให้มองจากด้านบนไม่เห็น บริเวณนี้จะมีอวัยวะรับความรู้สึกเกี่ยวกับแสงคือ ไพเนียล ออร์แกน (pineal organ) ซึ่งมีก้านเล็กๆ ยื่นทาบไปบนเทเลนเซฟาลอน เรียกก้าน ไพเนียล (pineal stalk) สมองส่วนนี้เป็นบริเวณที่เกี่ยวกับการมองเห็น

3. มีเซนเซฟาลอน สมองส่วนนี้มีลักษณะเป็นก้อนกลมของออพทิค โลบ (optic lope) อยู่สองข้างซ้ายขวา ถัดไดเอนเซฟาลอนลงมา บริเวณนี้จะเป็นที่เริ่มต้นของเส้นประสาทตา (optic nerve) ทางด้านบนของสมองส่วนนี้จะถูกเซรีเบลลัมปกคลุมอยู่บางส่วนจัดเป็นบริเวณที่เกี่ยวกับการมองเห็น

4. มีเทนเซฟาลอน นิยมเรียกส่วนนี้ว่าเซรีเบลลัม เป็นส่วนที่มีขนาดใหญ่และพื้นผิวด้านบนอาจขรุขระ ปลายสุดด้านหน้าอาจไปจรดสมองส่วนหน้า และด้านท้ายอาจคลุมส่วนต้นของเมดัลลา ออบลองกาตา ทำหน้าที่เกี่ยวกับการทรงตัว การว่ายน้ำ และการยืดหดตัวของกล้ามเนื้อ

5. ไมอีเลนเซฟาลอน นิยมเรียกเมดัลลา ออบลองกาตา หรืออาจเรียกว่าก้านสมอง (brain stem) เป็นส่วนสุดท้ายของสมอง เป็นศูนย์กลางของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 5 - 10 เป็นทางเชื่อมต่อของประสาทจากไขสันหลังกับสมองส่วนกลาง หน้าที่ควบคุมการทำงานของเส้นประสาทสมอง เช่น การหายใจ การเปลี่ยนสี และการควบคุมออสโมซิสของน้ำเข้าสู่ร่างกาย

เมื่อมองสมองจากด้านล่างจะพบส่วนต่างๆ จากด้านหน้าไปหลังดังนี้

1. บริเวณด้านท้องของเทเลนเซฟาลอนจะมีนิวโรพอร์ (neuropore) ซึ่งเป็นช่องเล็กๆ เป็นทางออกของเทอร์มิแนล เนิร์ฟ (terminal nerve) 2 เส้น ไปเลี้ยงพูรับกลิ่นของจมูก

2. ออพทิค ไคแอสมา (optic chiasma) เป็นฐานร่วมของเส้นประสาทตาซ้ายและขวา อยู่ใต้สมองส่วนไดเอนเซฟาลอน

3. อินฟันดิบูลัม (infundibulum) 1 พู โลบิ อินฟีเรียร์ (lobi inferiors) 2 พู ต่อมใต้สมอง (pituitary gland) 1 ต่อม และแซคคัส แวสคูโลซัส (saccus vasculosus) 2 พู ทั้งหมดนี้พบอยู่ใต้สมองส่วนไดเอนเซฟาลอน

4. ออคคูโล มอเตอร์ เนิร์ฟ (oculo - motor nerve) เป็นเส้นประสาทสมองคู่ที่ 3 ออกมาจากด้านท้องของไดเอนเซฟาลอน ใกล้ๆ กับแซคคัส แวสคูโลซัส

5. ด้านท้องของเมดัลลา ออบลองกาตา

6. โคนเส้นประสาทสมองที่อยู่บนเมดัลลา ออบลองกาตา ได้แก่ คู่ที่ 5, 6, 7, 8, 9 และ 10

ไขสันหลัง (spinal cord)

เป็นส่วนหนึ่งของระบบประสาทส่วนกลาง อยู่ต่อจากเมดัลลา ออบลองกาตา เป็นเส้นยาวไปทางท้ายตัว โดยทอดอยู่ภายในช่องนิวรอล (neural canal) มีหน้าที่เป็นศูนย์กลางเชื่อมต่อระหว่างหน่วยรับความรู้สึก (receptor) กับหน่วยปฏิบัติงาน (effector) เป็นทางผ่านไปมาระหว่างไขสันหลังกับสมอง และเป็นศูนย์กลางของการเคลื่อนไหวต่างๆ ที่เกิดจากการสัมผัสทางผิวหนัง

ไขสันหลังประกอบด้วยส่วนที่เป็นสีเทา gray matter) อยู่ด้านในรอบๆ ช่องว่างในไขสันหลัง (central canal) ประกอบด้วยเซลล์ประสาทมากมายรวมกัน บริเวณรอบนอกมีสีขาว (white matter) ซึ่งเป็นพวกใยประสาท อาจมีเยื่อหุ้มหรือไม่ก็ได้ ในปลากระดูกแข็งส่วนสีเทาคล้ายตัว X ซึ่ง

- ไมอีเลนเซฟาลอน (myelencephalon) เทียบได้กับ เมดัลลา ออบลองกาตา

คำจำกัดความ ( Definition ) เกี่ยวกับระบบประสาท

neuron ( nerve cell ) หมายถึง เซลล์ประสาท ซึ่ง ประกอบด้วย cell body และแขนง คือ dendrite และ axon

axon หมายถึง แขนงของเซลล์ประสาท ซึ่งมีหน้าที่นำสัญญาณ หรือกระแสประสาท ( nerve impulse ) ออกจาก cell body ของเซลล์ประสาทนั้น

dendrite หมายถึง แขนงของเซลล์ประสาท ซึ่งมีหน้าที่นำสัญญาณหรือกระแสประสาท ( nerve impulse ) เข้าสู่ cell body ของเซลล์ประสาทนั้น

afferent หมายถึง การนำเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง เช่น afferent nerve fiber หมายถึง เส้นใยประสาทซึ่งทำหน้า ที่นำสัญญาณหรือกระแสประสาท จากอวัยวะหรือเนื้อเยื่อต่างๆเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง

efferent หมายถึง การนำออกจากระบบประสาทส่วนกลาง เช่น efferent nerve fiber หมายถึงเส้นใยประสาท ซึ่งทำหน้าที่นำสัญญาณหรือกระแสประสาทส่วนกลาง ออกไปยังอวัยวะหรือเนื้อเยื่อต่างๆ

bundle หมายถึง ใยประสาท ( nerve fibers ) ซึ่งเกิดจากการรวมตัวกันเป็นกลุ่มของเส้นใยประสาท ของระบบ ประสาทส่วนกลาง

column หมายถึง ส่วนของระบบประสาทส่วนกลางที่เป็นแท่งหรือเป็นลำ

nerve หมายถึง เส้นประสาทที่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า เช่น vagus nerve เส้นประสาทนี้เกิดจากกลุ่มของเส้นใยประสาทมารวมตัวกันเป็นมัดหรือแท่ง

ganglia หมายถึง กลุ่มของเซลล์ประสาท ( neurons ) ซึ่งอยู่นอกระบบประสาทส่วนกลาง

nucleus หมายถึง กลุ่มของเซลล์ประสาท ( neurons ) ซึ่งอยู่ภายในระบบประสาทส่วนกลาง

commissure หมายถึง ส่วนที่เชื่อมต่อระหว่างโครงสร้างแบบเดียวกันซีกซ้ายและซีกขวา

peduncle หมายถึง ส่วนที่มีลักษณะเป็นก้านหรือขั้ว ทำหน้าที่เชื่อมส่วนต่างๆของสมอง

motor nerve fiber หมายถึง เส้นใยประสาทที่ทำหน้าที่นำสัญญาณหรือกระแสประสาทจากระบบประสาทส่วนกลาง เพื่อไปกระตุ้น effector หรือ target organ

sensory nerve fiber หมายถึง เส้นใยประสาทซึ่งทำหน้าที่นำสัญญาณสัญญาณหรือกระแสประสาท จาก receptors เข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง

tract หมายถึง กลุ่มของเส้นใยประสาทในระบบประสาทส่วนกลางซึ่งมีเซลล์ประสาทต้นกำเนิด,ทางเดิน,ที่สิ้นสุด และทำหน้าที่อย่างเดียวกัน

การใหลเวียนโลหิต

2011-09-09T18:40:00.000-07:00

ระบบไหลเวียนโลหิต (Circulatory System)

ประกอบด้วย 2 ระบบด้วยกันคือ ระบบหัวใจและหลอกโลหิต(Circulatory System)หน้าที่สำคัญของระบบนี้คือ การขนส่งอาหาร ออกซิเจนและสารต่างๆไป ยังเซลทุกส่วนของร่างกายและรับเอาของเสียจากเซลไปที่มีหน้าที่ขับออกหรือเพื่อส่งไปฟอกที่ปอด

โลหิต (blood)

คนเรามีโลหิตประมาณ 7-8 % ของน้ำหนักตัวอัตราส่วนเม็ดโลหิตแดงต่อเม็ดโลหิตทั้งหมดเรียกว่า ฮีมาโตคริต (Haematocrit) ผู้ชายเฉลี่ยประมาณ45%และผู้หญิงประมาณ40% ถ้ามาโตคริตลดต่ำกว่าปกติหมายความว่าในโลหิตมีปริมาณเม็ดโลหิตแดงลดลงเมื่อเทียบประมาณโลหิตทั้งหมดกรณีเช่นนี้เราเรียกว่าโรคโลหิตจาง

หน้าที่ของโลหิต

นำอาหารและสารอื้นๆ ไปเลี้ยงเซลของร่างกาย
ช่วยในการหายใจ คือนำออกซิเจนจากปอดไปยังเซลและคาบอนไดออกไซด์จากเซลไปส่งปอด
ลำเลียงของเสียจากการเผาผลาญ metabolism เพื่อขับออกภายนอกร่างกาย
ลำเลียงฮอร์โมนออกจากต่อมไร้ท่อไปยังส่วนที่ฮอร์โมนกระตุ้น
ช่วยควบคุมการรักษาสมดุลของเหลวภายในร่างกาย
รักษาอุณภูมร่างกายให้เป็นปกติ
รักษาความเป็นกรด ด่างในโลหิตที่มี pH ประมาณ 7.4
ช่วยป้องกันการทำลายเชื้อโรค และสร้างภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย

เม็ดโลหิตแดง (Red blood cell)

          ลักษณะเม็ดโลหิตแดงเป็นเซลที่ไม่มีนิวเคลียส มองด้นบนเป็นรูกลม มองด้านข้างเว้าเข้าหากัน การเว้าทำให้ก๊าซซึมเข้าหากันได้ง่าย มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 4.2 ไมครอน
(1ไมครอน=0.001มม.)
           จำนวนโดยปกติของผู้ชายมีเม็ดโลหิตแดงประมาณ 5 ล้านเซล ต่อ 1 ลบ. มม. ของโลหิต ผู้หญิงมีประมาณ 4.5 ล้านเซล ต่อ 1 ลบ.มม. ของโลหิต หน้าที่ช้วยขนส่งก๊าซออกซิเจนจากปอดไปสู่เยื่อต่างๆ โดยการรวมตัวกับฮีโมโกลบิน Hemoglobinหรือ Hb และในเม็ดโลหิตแดงเป็นออกซีฮีโมโกลบิน Oxyhemoglobin และช่วยลำเลียงก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ จากเนื้อเยื่อไปยังปอด นอกจากนี้Hp ยังช่วยรักษาความเป็นกรด ด่างของโลหิตอีกด้วย (ฮีโมโกลบินประกอบด้วย Heme= โลหิตประมาณ4%ซึ่งประกอบด้วยเหล็ก และ globin สารโปรตีนประมาณ96 %)

การสร้างเม็ดโลหิตแดงเม็ดโลหิตแดงถูกสร้างขึ้นที่ไขกระดูก Bone marrow มีอายุ 120 วัน จากนั้นถูกทำลายที่ตับและม้าม

การผิดปกติเกี่วกับเม็ดโลหิตแดง

โลหิตจาง Anemia สาเหตุมาจากเชื้อมาเลเลีย และแบคที่เรียบางชนิด เช่น สเตรพโตคอตซิสตาฟิโลคอตซิ
นอกจากนี้เม็ดโลหิตแดงอาจถูกกัน (Block) ไม่ให้สามสามารถจับออกซิเจนได้ โดยก๊าซคาร์บอนมอน๊อกไซด์ โดยที่ฮีโมโกลบินจับคาร์บอยมอน๊อกไซด์ดีกว่า ออกซิเจน ทำให้ร่างกายขาดออกซิเจน และทำให้ถึงกับเสียชีวิตได้

เม็ดโลหิตขาว (Leukocyte หรือ White Blood Cell)

ลักษณะ เม็ดโลหิตขาวมีลักษณะกลม เคลี่ยนไหวได้คร้ายอมีบา มีนิวเคลียสและขนาดใหญ่กว่าเม็ดโลหิตแดงแบ่งเป็น 2 ชนิดกว้างๆคือ ชนิดมีจุด และ ชนิดไม่มีจุด

1. ชนิดมีความจุด (Granulocytes) คือ จุด (Granules) ภายในไซโตพลาสซึมอยู่ทั่วไปเม็ดโลหิตขาวพวกนี้แบ่งตามการติดสีได้ 3 ชนิด

ก. นิวโตรฟิล (Neutrophils) มีประมาณ 75% ของเม็ดเลือดขาว

ข. อีโอซิโนฟิล (eosinophils) มีประมาณ 4% ของเม็ดโลหิตขาว ย้อมสีติดสีกรด คือสีแดง

ค. เบโซฟิล (basophils) มีประมาณ 0.5-1% ของโลหิตขาวย้อมสีติดสีต่าง คือสีน้ำเงิน

2. ชนิดที่ไม่มีจุด (Agranulocytes) พวกนี้จะมีนิวเคลียสใหญ่ค่อนข้างกลมไม่แบ่งเป็นกลีบแบ่งชนิด

ก. ลิมโฟไซท์ หรือ เม็ดน้ำเหลือง (Lymphocytes) มีจำนวนประมาณ 20 %

ข. โมโนไซท์ (Monocytes) มีจำนวนประมาณ 5 %

โดยปกติแล้วมีเม็ดโลหิตขาวประมาณ 4,000-10,000 เซลหน้าที่โดยทั่วไปกินและทำลายแบคทีเรียเป็นตัวด้านทานเชื้อโรคซ้อมแซ่มส่วนที่ถูกทำลาย

การสร้างโลหิตขาว โลหิตขาวประมาณที่มีจุด (Granulocytes) จะผลิตจากไขกระดูกพวกเม็ดน้ำเหลืองจะผลิตขึ้นมาที่เนื้อเยื่อน้ำเหลือง (Lymphoid tissue) โดยเฉพาะที่ตอมน้ำเหลืองยังมี ตับ ม้ามช่วยผลิตอีก

ความผิดปกติเกี่ยวกับเม็ดโลหิตขาว

การมีเม็ดโลหิตขาวมากกว่าปกติ (Leukmia) คือ การผลิตเม็ดเลือดขาวมากขึ้น และผลิตเม็ดเลือดแดงน้อยลงกว่าปกติ อาจเรียกว่า มะเร็งในเม็ดโลหิตขาวถ้าเป็นชนิดร้ายแรง (Acute Leukemia) เสียชีวิตได้ภายใน 2-3 สัปดาห์ แต่ถ้าเป็นเรื่้อรัง (ChronicLeukemia) อาจมีชีวิตอยู่ได้ไม่นาน

เม็ดโลหิต (ThrombocytesหรือBlood platelet)

ลักษณะเกล็ดโลหิตเป็นเซลที่มีขนาดเล็ก จำนวนเกล็ดโลหิตมีประมาณ 200,000-400,000 เซล
หน้าที่ทำให้โลหิตแข็งตัวซึ้งเป็นสารที่ทำให้เลือดแข็งตัว (Blood clot) จดเป็นการห้ามเลือดเมือเกิดบาดแผล สร้างเซลในไขกระดูกมีอายุประมาณ 3-4วัน จะทำลายที่ ตับ ม้าม

น้ำเลือด (Blood plasma)

ลักษณะ พลาสมา คือส่วนที่เป็นของเหลวโลหิตต่างๆประกอบด้วย

ก.น้ำประมาณ 92%

ข. โปรตีนประมาณ 7% ซึ่งประกอบด้วย
อัลบูมิน (Albumin) สร้างจากตับ จะ ถูก ขับออกจากปัสสาวะ
โกลบูลิน (Globulin) สร้างจากเม็ดน้ำเหลือง (Lymphocytes)
ไฟบรีโนเจน (Fibrinogen) และโปรธรอมบิน (Perthrombin) สร้างจากเซลของตับ สารที่สองช่วยในการแข็งตัวของโลหิต
เฮปาริน (Geparin) สร้างจากตับ มีหน้าที่ป้องกันการแข็งตัวของโลหิต

ค. เกลือแร่ซึ่มประกอบด้วย โซเดียมคลอไรค์ โปแตสเซียมคาร์บอนเนต แคลเซียมใบคาร์บอนเนตแมคเนเยเว๊ยมซัฟเฟต
ง.อาหารประกอบด้วยกลูโคส อะมิโนเอซิด กรดไขมัน และ วิตามินต่างๆ
จ.ขแงเสียจากเนื้อเยื่อ (Waste products) ได้แก่ ยูเรีย กรดยูริก ครีอาตีน ซึ่งเกิดจากการเผาผลาญของโปรตีน จะถูกขับออกทางไต
ฉ.สารต้านทานโรค ( Antibody)
ช.ก๊าสที่อยู่ในสารละลายเช่น ออกซิเจน คาร์บอนไดออกไซด์ และ ในโตรเจน
ซ.ฮอร์โมน และ น้ไย่อยต่างๆ

ระบบกลุ่มโลหิต ABO

โลหิตของมนุย์แบ่งออกเป็น 4 หมู่ ด้วยกัน คือ A,B,AB และ O

โลหิตหมู่ A มีสาร Aในเม็ดโลหิตแดง และ สาร Anti B ในเลือด
โลหิตหมู่ B มีสาร B ในเม็ดโลหิตแดง และ สาร Anti A ในเลือด
โลหิตหมู่ AB มีสาร A และ B ในเม็ดโลหิตแดง ไม่มีสาร Anri A และ anti B ในเลือด
โลหิตหมู่ O ไม่มีสาร A และ B ในเม็ดโลหิตแดง แต่มีสาร Anri A และ anti B ในเลือด

การให้โลหิต (Blood Transfusion)

ในการถ่ายโลหิตจากผู้ให้ (Doner) ไปยังผู็รับ (Recipent) ปฎิกิริยาระว่าสาร A สาร B ในเม็ดเลือดโลหิตต่อ anti A , anti B ในเลือดถือว่าสำคัญมาก การถ่ายโลหิตที่ไม่ปลอดภัยที่สุด ผู้ให้และผู้รับต้องหมู่โลหิตชนิดเดี่ยวกันแต่ถ้าผู้ให้และผู้รับมีโลหิตต่างหมู่ก็อาจทำได้เพราะ Anti A และ Anti B จากผู้ให้บางส่วนจะถูกดูดซึ่มได้โดยเนื้อเยื่อของผู้รับก่อนที่จะเกิดการเกราะกันเป็นกลุ่มและ Anti A และ Anti B ส่วนที่เหลือจากการดูดซึมจะปนกับเลือดของผู้รับจนเจือจางลง จนไม่สามารถ ทำให้เกิดการเกราะกันเป็นกลุ่ม แต่เนื้อเยื้อของผู้รับ จะดูดซึ่มได้เพราะ Anti A หรือ Anti B ของผู้ให้เท่านั้นไม่สามารถ จะดูดซึมสาร A และ B ในเม็ดโลหิตได้ฉะนั้นการถ่ายโลหิตที่ต่างกันทำได้หรือไม่ขึ้นอยู่กับชนิดของสาร A และ Bของผู่้ให้แต่และชนิด Anti A , Anti B ในตัวผู้รับ

หัวใจ (Heart)

หัวใจทำหน้าที่สูบฉีดโลหิตเพื่อให้เกิดการไหลเวียนของโลหิตผ่านไปยังเนื้อเยื่อต่างๆ

ส่วนประกอบของหัวใจ

หัวใขมีเยื่อหุ่้มหัวใจ (Pericardium) ประกอบกันขึ้นเป็น 4 ห้อง 2 ห้องบนผนังบางลิ้นที่ควบคุ้มการไหลเวียนของโลหิตจากหัวใจห้องซ้ายล่างออกสู้เส้นโลหิตแกงใหญ่ คือ พัลโมนารี หรือ เซมิลูน (Pulmonary or Semilunar Valve)

การไหลเวียนของโลหิตผ่านหัวใจ

การบีบของหัวใจห้องบน (Atrium) ช่วยให้โลหิตไหลสู่หัวใจห้อง ล่าง (Ventricle) ทำให้โลหิต ห้องล่างและจากห้องซ้ายล่างทางเส้นโลหิต พันโมนารี อาเตอรี่ (Pulrnoary artery) ไปฟอกที่ปอด และจากห้องซ้ายล่างออกทางเส้นโลหิตแดงใหญ่ (Aorta) ไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกาย เมือหัวใจห้องบน (Atrium) คลายตัว โลหิตจากเส้นโลหิตดำใหญ่เส้นบนซึ่งนำโลหิตดำจากศีรษะและแขนจะนำเส้นโลหิตดำไปยังเส้นโลหิตดำใหญ่เส้นล่างซึ่งนำโลหิต ลงลำตัวและขา จะนำโลหิตดำเข้าสู่หัวใจบนขาว ขณะเดียวกันโลหิตที่ฟอกแล้วจากปอดจะไหลเข้าสู่หัวใจห้องซ้ายบนทางเส้นเลือดพัลโมนารี (Pulmonary viins) เมือหัวใจห้องซ้ายบนบีบตัว โลหิตก็จะไหลเข้าสู่ห้องล่างแล้วไหลเวียนเช่นที่กล่าวแล้ว การบีบตัวของหัวใจเรียกว่า ซีสโตลี (Systoly) การครายตัวของหัวใจเรียกว่า ไดแอสโตถี (Diastole)

การเต้นของหัวใจ (Heart Beat)

อัตราการเต้นของหัวใจ(Heart Beat)ตามปกติผู้ชายประมาณ 72 ครั้งต่อนาที ผู้หญิงประมาณ 75-80 ครั้งต่อนาที ระยะการทำงานของหัวใจแบ่งเป็น3 ระยะ คือ

ระยะพัก (puuse) ใช้เวลาประมาณ 0.2 วินาที
ระยะหดตัว (Systole) ใช้เวลาประมาณ 0.3 วินาที
ระยะคลายตัว (Diastole) ใช้เวลาประมาณ 0.3 วินาที

เมืออัตรเต้นของหัวใจเฉลี่ย 72ครั้งต่อวินาที

ชีพจร (Pulse)

เกิดจากการขยายตัวการหกตัวของเส้นโลหิตแดงสสับกัน ซึ่งตรงกันการเต้นของหัวใจตำแหน้งที่จับชีพจรได้ก็คือ ที่เส้นโลหิตแดงที่อยู่ผิวๆเช่น ที่ข้อมือด้านด้านนิ้วหัวแม่มือ (Radial Artery) ที่ขมับ(Tamporal Atery) และคอ (Carotid Atery) ยังมีความสำคัญในการฝึกซ้อมกี่ฬาการออกกำลังกายหรือในการวิจัย ที่บอกเกี่ยวกับความหนักเบาของการทำงานของร่างกาย ความสมบูรณ์มากน้อยของร่างกายอีกด้วย

หลอดโลหิต (Blood Vessels)

การไหลเวียนของโลหิตไปเส้นโลหิต และ หัวใจจะเป็นระบบบีด (Closed Blood System) โลหิตจะไหลออกข้างนอกไม่ได้ ถ้าวงจรเปิดแสดงว่าเกิดบาดแผลผนังโลหิตฉึกขาด

หลอดโลหิตแบ่งออกเป็น 2 พวกใหญ่ คือ หลอดโลหิตแดงและดำ ส่วนที่ต่อระหว่างโลหิตแดงและดำเรียกว่าเส้นโลหิตฝอย

โลหิตแดงเริ่มจากหลอดโลหิตแดงใหญ่ (Aorta) เป็นหลอดโลหิตที่ใหญ่ที่ในร่างกาย ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 3-4 ซ.ม สาขาของหลอดโลหิตใหญ่ คือเส้นโลหิตแดง (Atery) เช่น

เส้นโลหิตแดงเลี้ยงปลายแขนด้านนิ้วหัวแม่มือ (Radie Artry) และ ส่วนสุดท้ายเส้นโลหิตฝอย (Capillary)

โลหิตดำเริ่มจากเสิ้นโลหิตฝอย ขนของเสียได้ และไหลรวมเป็นเส้นโลหิตดำใหญ่ (Inferior vena pressure) เข้าสู่หัวใจห้องบนขวาต่อไป

ความดันโลหิต (Blood Pressure)

การไหลเวียนของโลหิตจะเกิดขึ้นได้โดยมีแรงดัน เรียกว่า ความดันโลหิต โดยปกติจะวัดความดันได้ที 120/70 มม.

ความดันโลหิตจะ สูงหรือต่ำ ขึ้นอยู่กับองค์ประกอบต่างๆ เช่น อายุถ้าอายุมากความดันโลหิตจะสูงด้วยรูปร่างคนอ้วนความดันโลหิตจะสูงกว่าคนปกติขณะวัด ยืนวัดความดันโลหิตจะสูงกว่านั้งวัด และอารมณ์ หากตกใจหรือตื่นเต้น ความดันโลหิตจะสูงขึ้น

ระบบน้ำเหลือง (Lymphatic System)

หน้าที่ของระบบน้ำ

ช้วยนำโปรตีนในช่องระหว่างเซลที่หลุดออกมาจากหลอดโลหิตฝอย และสารอื้นๆ ให้กลับเข้าสู่กระแสโลหิตใหม่
กำจัดพวกแบคทีเรีย หรือ สารแปลกปลอมอื้นๆ โดยเซลที่อยู่ภายในต่อมน้ำเหลืองจะเป็นตัวจับกิน(Phagocytosis)
ต่อมน้ำเหลืองสามารถาสร้างสารต้านทานโรค (Antibodies) ได้เมือแบคทีเรีย หรือ สารแปลกปลอม(Antigen)เข้าสู่ร่างกาย
เป็นทางผ่านของอาหาร โดนเฉพาะ พวกไขมันจากลำไส้ไปยังกระแสโลหิต โดยผ่านท่อน้ำเหลือง (Lacteal) ที่ผนังลำไส้

ขอบคุณที่เข้ามานั้งอ่านนะแสดงคิดเห็นด้วยคับ

ระบบกล้ามเนื้อ

2011-09-09T08:15:00.001-07:00

กล้ามเนื้อเป็นเนื้อเยื่อที่มีหน้าที่โดยตรงเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวของร่างกาย ประมาณได้ว่าร่างกายมนุษย์โดยทั่วไปประกอบด้วยกล้ามเนื้อมากกว่า 500 มัด และมีน้ำหนักรวมกันประมาณครึ่งหนึ่งของน้ำหนักร่างกายทีเดียว จากการศึกษาพบว่ากล้ามเนื้อที่พบในร่างกายมีอยู่ 3 ชนิด คือ

1) กล้ามเนื้อเรียบ (Smooth Muscle) เป็นกล้ามเนื้อที่ประกอบด้วยเซลล์รูปร่างเรียว หัวท้ายแหลมคล้ายกระสวย มีนิวเคลียส 1 นิวเคลียส อยู่ตรงกลางเซลล์เห็นเด่นชัด เป็นกล้ามเนื้อที่อยู่นอกอำนาจจิตใจ (Involuntary Muscle) เราไม่สามารถบังคับให้กล้ามเนื้อทำตามคำสั่งของระบบประสาทส่วนกลางได้ การหดและคลายตัวของกล้ามเนื้อชนิดนี้จะเกิดขึ้นช้า ๆ พบที่ผนังของอวัยวะในระบบย่อยอาหาร ระบบขับถ่าย ระบบสืบพันธุ์ และหลอดเลือด

2) กล้ามเนื้อหัวใจ (Cardiac muscle) เป็นกล้ามเนื้อที่มีลาย ประกอบด้วยเซลล์ที่มีหลายนิวเคลียสอยู่ตรงกลาง โดยแต่ละเซลล์มักจะแยกเป็น 2 แฉก และแต่ละแฉกจะเรียงติดต่อกับแฉกของอีกเซลล์หนึ่ง ทำให้เห็นการเรียงตัวของกล้ามเนื้อหัวใจติดต่อกันคล้ายร่างแห กล้ามเนื้อหัวใจจัดเป็นกล้ามเนื้อที่อยู่นอกอำนาจจิตใจ เช่นเดียวกัน เป็นกล้ามเนื้อที่มีการทำงานติดต่อกันตลอดเวลา และพบเฉพาะที่หัวใจเท่านั้น

3) กล้ามเนื้อลาย (Striated Muscle) เป็นกล้ามเนื้อที่มีลายเห็นชัดเจน ประกอบด้วยเซลล์ที่มีขนาดใหญ่เป็นรูปทรงกระบอกยาว มีหลายนิวเคลียสเรียงชิดอยู่กับเยื่อหุ้มเซลล์ เป็นกล้ามเนื้อที่อยู่ในอำนาจจิตใจ (Voluntary Muscle) สามารถสั่งให้ทำงานได้โดยการควบคุมของระบบประสาทส่วนกลางได้

จากการศึกษาพบว่า กล้ามเนื้อลายเป็นกล้ามเนื้อที่พบมากที่สุดในร่างกายโดยจะยึดเกาะอยู่กับกระดูกทั่วทุกส่วนของร่างกาย เช่น แขน ขา ลำตัว ใบหน้า ทำให้เราสามารถเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ดังกล่าวได้ จึงอาจเรียกกล้ามเนื้อลายอีกอย่างหนึ่งว่า กล้ามเนื้อยึดกระดูกหรือกล้ามเนื้อโครงร่าง (Skeletal Muscle)

เมื่อศึกษาโครงสร้างภายในของกล้ามเนื้อลายจะพบว่า ประกอบด้วยเซลล์กล้ามเนื้อที่มีลักษณะเป็นทรงกระบอกยาว เรียกว่า เส้นใยกล้ามเนื้อ (Muscle Fiber) ซึ่งมีนิวเคลียสหลายนิวเคลียสอยู่ติดกับเยื่อหุ้มเซลล์ซึ่งเรียกว่า ซาร์โคเลมมา (Sarcolemma) ภายในไซโทพลาซึมของเซลล์กล้ามเนื้อซึ่งเรียกว่า ซาร์โคพลาซึม (Sarcoplasm) จะประกอบด้วยเส้นใยฝอยจำนวนมาก เรียกว่า ไมโอไฟบริล (Myofibrill) กระจายอยู่ทั่วไป และไมโอไฟบริลก็ยังประกอบด้วยหน่วยย่อยลงไปอีก เรียกว่า ฟิลาเมนต์ (Filament) ฟิลาเมนต์ที่พบในกล้าเนื้อลายนี้มีอยู่ 2 ชนิด คือ

1. ฟิลาเมนต์ชนิดหนา (Thick Filament) ประกอบด้วยโปรตีนซึ่งเรียกว่า ไมโอซิน (Myosin) รวมตัวกันเป็นมัด โดยแต่ละมัดประกอบด้วยโมเลกุลของไมโอซินที่เกิดจากโปรตีน 2 สาย พันกันเป็นเกลียวตรงปลายสุดของแต่ละสายจะม้วนตัวเป็นก้อนกลมคล้ายตะขอ

2. ฟิลาเมนต์ชนิดบาง (Thin Filament) ประกอบด้วยโปรตีนซึ่งเรียกว่า แอกทิน (Actin) ที่มีลักษณะเป็นก้อนกลม (Globula Actin Molecules) เรียงต่อกันเป็นสายยาวที่พันกันเป็นเกลียว

ภาพ 9.3 แสดงโครงสร้างภายในของกล้ามเนื้อลาย

การจัดเรียงตัวของฟิลาเมนต์ทั้งสองชนิดในกล้ามเนื้อลายอย่างเป็นระเบียบทำให้เรามองเห็นกล้ามเนื้อลาย มีสีเข้มและจางสับกันอย่างมีระเบียบ กล่าวคือ บริเวณที่เห็นสีเข้มเป็นบริเวณที่มีฟิลาเมนต์ชนิดหนาอยู่ ซึ่งปลายทั้งสองข้างจะซ้อนกับฟิลาเมนต์บางด้วยทำให้ส่วนที่ซ้อนกันมีสีเข็มมากที่สุด เราเรียกแถบที่มีสีเข้มทั้งหมดว่า A-Band (Anisotropic Band) ส่วนบริเวณกลางฟิลาเมนต์ชนิดหนาซึ่งไม่ซ้อนกับฟิลาเมนต์ชนิดบางนั้นจะมีสีเข็มน้อยกว่า จึงเรียกว่า H-Zone ดังนั้น H-Zone จึงเป็นส่วนหนึ่งของ A-Band ส่วนบริเวณที่เห็นสีจางนั้น จะมีเฉพาะฟิลาเมนต์บางเพียงอย่างเดียว เรียกว่า I-Band (Isotropic Band) ตรงบริเวณกึ่งกลางของแต่ละ I-Band จะมีแนวสีเข็มเล็ก ๆ ซึ่งเป็นรอยต่อของฟิลาเมนต์ชนิดบางมาจรดกัน เรียกว่า Z-Line และช่วงระหว่าง Z-Line หนึ่งถึงอีก Z-Line หนึ่ง จะเรียกว่า ซาร์โคเมียร์ (Sarcomere) หรือ 1 หน่วยกล้ามเนื้อ (Muscle Unit)

กลไกการทำงานของกล้ามเนื้อลาย

A.F. Huxley และ H.E. Huxley ได้ทำการทดลองและตั้งสมมติฐานเกี่ยวกับกลไกการทำงานของกล้ามเนื้อลายในร่างกาย มีใจความว่า การหดหรือคลายตัวของกล้ามเนื้อเกิดจากการเลื่อนเข้าหากัน หรือเลื่อนออกจากกันของฟิลาเมนต์ชนิดหนาและชนิดบาง โดยเริ่มจากโมเลกุลของไมโอซินในฟิลาเมนต์ชนิดหนา ซึ่งส่วนปลายลักษณะเป็นตะขอยื่นออกมาเชื่อมต่อกับโมเลกุลของแอกทินในฟิลาเมนต์ชนิดบาง (1) จากนั้นจะมีการปลดปล่อย ADP+P ออกมาทำให้สะพานที่เชื่อมต่อฟิลาเมนต์ทั้งสองชนิดโค้งงอ และดันให้ฟิลาเมนต์ทั้งสองเลื่อนเข้าซ้อนกัน (2) ต่อมาพลังงานจาก ATP จะทำให้โมเลกุลของไมโอซินหลุดออกจากโมเลกุลของแอกทิน (3) และเมื่อเกิดปฏิกิริยาไฮโดรลิซิส ก็จะทำให้ส่วนปลายของโมเลกุลไมโอซินกลับมาอยู่ตำแหน่งเดิม (4) และจับเกาะกับโมเลกุลของแอกทินอีกครั้งที่ตำแหน่งใหม่ (5) แล้วจะเกิดการโค้งงอของสะพานที่เชื่อมต่อฟิลาเมนต์ทั้งสอง ทำให้เกิดการเคลื่อนที่ของฟิลาเมนต์เข้าซ้อนกันหรือเลื่อนออกจากกันได้ ส่งผลให้กล้ามเนื้อหดตัวหรือคลายตัวและก่อให้เกิดการเคลื่อนตัวของร่างกายนั่นเอง

ภาพ 9.4 กลไกการทำงานของกล้ามเนื้อลาย

การเคลื่อนไหวของแต่ละส่วนของร่างกายของมนุษย์นั้น เกิดจากการทำงานร่วมกันเป็นคู่ ๆ แบบแอนตาโกนิซึมของกล้ามเนื้อที่ยึดกระดูกอยู่ตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เช่น การงอและการเหยียดแขนเกิดจากการทำงานร่วมกันของกล้ามเนื้อ 2 ชุด คือ กล้ามเนื้อ ไบเซป (Biceps) ซึ่งยึดติดกับกระดูกต้นแขนด้านหน้าและกระดูกเรเดียส (Radius) กับกล้ามเนื้อไตรเซป (Triceps) ซึ่งยึดติดกับกระดูกต้นแขนด้านหลังและกระดูกอัลนา (Ulna) เมื่อกล้ามเนื้อไบเซปหดตัวกล้ามเนื้อไตรเซปจะคลายตัวทำให้แขนงอพับขึ้น และเมื่อกล้ามเนื้อไบเซปคลายตัว กล้ามเนื้อไตรเซปก็จะหดตัวทำให้แขนเหยียดออก

ภาพ 9.5 แสดงการทำงานแบบแอนตาโกนิซึมของกล้ามเนื้อแขน

การทำงานของกล้ามเนื้อแบบแอนตาโกนิซึมในร่างกายมีอยู่มากมายหลายชุดแต่ละชุดก็ทำให้ส่วนต่าง ๆ ของร่างกายเคลื่อนไหวในทิศทางแตกต่างกัน เช่น

1. กล้ามเนื้อที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวแบบงอหรือเหยียด ได้แก่

1) กล้ามเนื้อเฟลกเซอร์ (Flexor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นงอพับ

2) กล้ามเนื้อเอกซ์เทนเซอร์ (Extensor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นเหยียดออก

2. กล้ามเนื้อที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ได้แก่

1) กล้ามเนื้อโพรแทรกเตอร์ (Protractor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นเคลื่อนไหวไปข้างหน้า

2) กล้ามเนื้อรีแทรกเตอร์ (Retractor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นเคลื่อนไหวไปข้างหลัง

3. กล้ามเนื้อที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหวไปข้างหลัง ได้แก่

1) กล้ามเนื้อแอบดักเตอร์ (Abductor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นเคลื่อนไหวออกไปทางด้านข้าง เช่น แขน ขา กางออกไปทางด้านข้าง

2) กล้ามเนื้อแอดดักเตอร์ (Adductor) หมายถึง กล้ามเนื้อที่หดตัวแล้วทำให้อวัยวะส่วนนั้นเคลื่อนไหวแนบเข้าลำตัว เช่น การหุบแขนหรือขาเข้าหาลำตัว

4. กล้ามเนื้อที่ทำให้เกิดการหมุน ได้แก่

กล้าเนื้อโรเตเตอร์ (Rotator) เช่น การหมุนขาเข้าข้างใน (Internal Rotator) การหมุนขาออกด้านนอก (External Rotator) เป็นต้น

ระบบโครงสร้าง

2011-09-09T08:02:00.000-07:00

วิชากายวิภาค(Anatomy)เป็นวิชาที่ศึกษาถึงโครงสร้างและลักษณะของอวัยวะและตำแหน่งที่ตั้งของอวัยวะดั้งนั้น ระบบโครงสร้างคือ ระบบที่ประกอบด้วยกระดูก
Bone กระดูกอ่อน Cartilage ข้อต่อ Jont และ เอ็นยึดกระดูก ซึ่งประกอบกันจึงทำให้ร่างกายของคนเรามีรูปร่างขึ้นมาได้

หน้าที่ของกระดูก

1. ประกอบกันเป็นโครงร่างให้ร่างกายคงรูปอยู่ได้

2. รองรับอวัยวะต่างๆให้อยู่ในตำแหน่ง

3. เป็นที่ยึดเกาะของกล้ามเนื้อและเอ็น

4. เป็นส่วนประกอบของการเคลื่อนใหว

5. ป้องกันอวัยวะภายใน

6. ผลิตเม็ดโลหิต

7. เก็บสำรองธาตุและแคลเชียมของร่าวกาย

การกำเนิดของกระดูก

เริ่มแรกของอวัยวะที่เกิดขึ้นเป็นกระดูกอ่อนแล้วจึงเปลี่ยนเป็นกระดูกแข็งในระยะต่อมามีโลหิตไปเลี่ยงและนำแคลเชียมเข้าไปสะสมในสูนย์กลาง(Ossification center) และเกิดขึ้นในขั้นแรก ได้แก่ ตรงส่วนกลางของกระดูกกับศูนย์ที่เกิดขึ้นที่หลัง ได้แก่ส่วนปลายของกระดูกแล้วส่วนทีสองนี้จะเจริญขึ้นไปบรรจบกัน

การเจริญเติบโตของกระดูก

การเจริญเติบโตของกระดูกจะเจริญทั้งทางด้านยาวและทางด้านกว้างหรือใหญ่ออก กระดูกจะยาวขึ้นเรื่อยๆจนอายนุครบ 18 ปี ในหญิง และอายุ 20 ปีในชาย และนอกจากนั้นก็จะหยุดการเจริญเติบโตกลายเป็นกระดูกแข้งไปหมด ส่วนการขยายใหญ่ออกนั้นโดยเซลกระดูกที่เกิดใหม่งอกขึ้นใต้เยื่อหุ้มกระดูกเป็นชั้นๆเป็นรอบๆกระดูก เซลที่สร้างกระดูกนี้เรียกว่า OSteoblast และจะทำงานโดยการดึงแคลเชียมจากโลหิต และนอกจากจะมีเซลที่สร้างกระโกแล้ว ยังมีเซลที่ตรงงข้ามกันคือ เซลสลายกระโก Osteoclast ทำให้แคลเชียมที่ไม่จำเป็นถูกดึงดูดออกจากกระดูก สู่โลหิต การทำงานของเซลนี้ทำงานภายไต้อิทธิพลของฮอร์โมนParathormone ของต่อมไร้ท่อ พาราไธรอยด์ Parathyroid

โครงสร้างของกระดูก

กระดูกแบ่งออกตามลักษณะโครงสร้างได้ 2 ลักษณะ คือ

1. กระดูกพรุน Spongy bone เนื้อกระดูกจะเป็นรูๆ คล้ายฟองน้ำ ซึ่งในรุพรุนนี้จะเต็มไปด้วยไขกระดูก Bone marrow โดยเฉพราะกระดูกพรุนจะเป็นกระดูกสีแดง มีหน้าที่ผลิตเม็ดโลหิต กระดูกพรุ่นจะอยุ่ตอนหัวท้ายของกรุดูกยาว และอยู่ตอนในของกระดูกสั้น กระดูกแบน และกระดูกรูปแปลก ทำให้กระดูกเบา

2. กระดูกทึบ Compact bone เป็นส่วนที่แน่นทึบอยุ่กับลำตัวShaflของกระดูกยาวและอยุ่นอกสุดของกระดูกสั้น กระดูกแบน และกระดูกรูปแปลก เนื้อกระดูกที่แน่นทึบประกอบด้วยฮาร์เวอร์เซี่ยนHarvesian system ภายในมีหลอดโลหิตและหลอดน้ำเหลือทอดขนานไปทางของโพรงกระดูกยาวจะมีไขกระดูกสีเหลือง

เยื้อหุ้มกระดูก มีเยื้อหุ้มทั้งภายในและเยื้อหุ้มโพรงกระดูก คือ

1.เยื้อหุ้มกระดูกชั้นนอก Periosteum เป็นเนื้อเยื้อบางๆ ที่หุ้มกระดูกอยุ่ แต่ไม่ได้หุ้มที่หัวท้ายของกระดูกยาว จากเยื้อหุ้มกระดูกนี้จะมีเลือด น้ำเหลืองและเส้นโลหิต ประสาทผ่านไปยังโพรงกระดูก และเป็นที่กล้ามเนื้อยึดติดกับกระดูก

2.เยื้อหุ้มกระดูกชั้นใน Endosteum เป็นเยื้อบาง ซึ่งบุอยุ่ในโพรงกระดูก Medullary cavity หน้าที่ของเยื้อหุ้มกระดูกทั้งภานในและภานนอกก็คือ นำโลหิตไปเลี่ยงส่วนต่างๆของกระดูกและทำให้เกิดกระดูกใหม่หรือต่อกระดูก ขณะเดียวกันก็ยังทำให้ไห้กระดูกงอกขึ้นผิดปกติอีกด้วย

ไขกระดูก Bone marrow มีอยุ่ในโพรงของกระดูกยาว Medullary cavity และในโพรงเล็กๆของกระพรุน ไขกระดูกมีหน้าที่ผลิตเม็ตโลหิตแดงและผลิตเม็ดโลหิตขาวบางชนิดและยังช่วยให้อาหารแก่กระดูก

1. ไขกระดูกแดง Red bone marrow จะพบในโพรงเล็กๆ ของกระดูกพรุน เช่นที่หัวท้ายของกระดกยาว กระดูกกะโหลกศรีษะ กระดูกหน้าอก กระดูกซี่โครงและกระดูกสันหลัง ไขกระดูกแดงมีหน้าที่ผลิตเม็ดโลหิตแดง ในเด็กแรกเกิดมักจะมีไขกระดูกแดงเป็นจำนวนมาก

2.ไขกระดูกเหลือง Yellow bone marrow จะพบในโพรงกระดูกของกระดูกยาว ซึ่งประกอบด้วยไขมันเป็นจำนวนมากผู้ที่ออกกำลังกายอยุ่เสมอหรือผู้ที่ฝึกซ้อมไขกระดูกเหลืองจะเปลี่ยนเป็นไขกระดูกแดงผลิตเม็ดโลหิตหให้กับร่างกายมากขึ้น

กระดูกอ่อน Cartilage

คือกระดูกที่มีลักษณะอ่อน(ไม่มีโลหิตมาเลี่ยง)เมื่อแตกหักแล้วไม่สวามรถซ่อมแซมได้เอง กระดูกอ่อนที่หุ้มอยู่ปลายกระดูก จะมีลักษณะเรียบเกลี้ยง ช่วยให้มีการเคลื่อนไหวของข้อต่อได้ดี และยังทำไห้ลดการเสียดสีของกระดูก นอกจากนั้นยังมีรอยต่อของกระดูกอีก เช่น กระดูกสันหลัง หัวเหน่า ใบหู และปลายจมูก ซึ่งให้ประโยชน์ของการเคลื่อนไหว

กระดูกร่างกาย ร่างกายคนเราในผู้ใหญ่มีกระดูกจำนวน 206 ชิ้น แบ่งเป็นกลุ่มใหญ่ 2 กลุ่มคือ

1. กระดูกแกนกลางของร่างกาย Axial skeleton จำนวน 80 ชิ้น

2. กระดูกระยางค์ Appendicular skeleton จำนวน 126 ชิ้น

ข้อต่อ Joion หรือ articulotion เป็นตำแหน่งที่ชิ้นกระดูกมาบรรจบกันหรือต่อกัน อาจจะเป็นระหว่างกระดูกกับกระกฃดูกหรือกระดูกอ่อนกับกระดูก หรือระหว่างกระดูกอ่อนด้วยกัน เพื่อประกอบกันเป้นโครงร่าง และยังช่วยให้เกิด

ความเคื่อนใหวของอวัยวะนั้นๆ

การเคลื่อนไหวของข้อต่อ

การทำงานของร่างกายมีกล้ามเนื้อเป็นตัวแรง กระดูกเป็นคาน โดยมีข้อต่อเป็นจุดหมุนทำให้เกิดการเคลื่อนไหวได้ตามที่ต้องการ การเคลื่อนไหวของข้อต่อมีหลายแบบดังนี้คื

1. การงอ Flexion เช่นการงอข้อศอก ข้อเข่า เมื่อส่วนดังกล่าวเหยียดอยุ่ก่อนแล้ว

2. การเหยียด Edtension เช่น การเหยียดปลายแขน ปลายขา เมื่อส่วนดังกล่าวงออยู่แล้วก่อนแล้ว

3. การกางออก Adduction เช่นการกาง แขน ขา ออกจากลำตัว

4. การหุบเข้า Adduction เช่นการหุบแขน ขา เข้าหาลำตัว

5. การหมุน Rotation เป็นการหมุนรอบแกนโดยกานหมุนอยู่กับที่ หมุนไปหมุนมาไม่รอบ เช่นการหันหน้าไปซ้ายหรือขวา

6. การหมุนเป็นวง Circumduction เป็นการหมุนแกว่งเป็นวง หรือหมุนเป็นรูปกรวย เช่นการหมุนแขน หมุนขา