जंतर मंतर !!

काल्पनिक मित्र

2016-01-05T06:55:00.004-08:00

लहानपणी माझा एखादा काल्पनिक मित्र असायचा तो मला कंटाळा आल्यावर उपटायचा (म्हणजे उपस्थित व्हायचा). त्याच्याशी मी मोठ्यानं बोलायचो. मलाही माहीत होतं की तो काल्पनिक आहे आणि माझं स्वगत ऐकणा-या सगळ्यांना माहीत होतं की तो काल्पनिक आहे. अतिरेक झाला की आई म्हणायची मनात बोल त्याच्याशी. असाच मोठ्यानं बोलत राहिलास तर लोक तुला वेडा म्हणतील.

मी आता मोठा झालोय. मनात आलं की एकांतात स्वगतं करतो. बाकी कोणी करतं की नाही मला माहीत नाही. पण उघड उघड स्वगतं करणारे बरेच जण पाहतो. फक्त त्यांना जाणीव नसते की त्यांचा मित्र काल्पनिक आहे. आणि असलीच तरी ती जाणीव ते स्वतःपासून लपवत असतात. ते लाडाने त्याला देवा, बाप्पा, अल्ला, लाॅर्ड, खुदा इ इ टोपणनावं ठेवत असतात. आणि त्याचे भरमसाट लाड करत असतात. त्याला अक्षरशः डोक्यावर बसवून ठेवतात. म्हणून बोलायचं झालं की वर बघून बोलतात त्याच्याशी. इतकंच नाही, तर आपल्या या काल्पनिक मित्राला ते घाबरतात सुद्धा. आणि कित्येक जण तर त्याचं नाव सांगून दुस-यांना घाबरवतात सुद्धा. एक उदाहरण देतो.

'मी सांगतो तसं कर, नाहीतर कुत्रा सोडेन अंगावर. टाॅमी छू!'

यात आणि,

'अरे नको असा वागूस. तो वर बसलाय तो सगळं पाहतोय. बाकी कोणाची नाही तर निदान त्याची तरी भिती बाळग! तो तुला नक्की शिक्षा करेल'

या दोन धमक्यांमध्ये फारसा फरक नाही. माझ्याशी नडू नकोस नाहीतर कुत्रा सोडेन अंगावर. आणि माझ्याशी नडू नकोस नाहीतर माझा काल्पनिक मित्र सोडेन अंगावर. कितीसा फरक आहे? फरक फक्त त्यांच्या प्रभावात आहे. पहिली धमकी तात्काळ खरी ठरू शकते. दुस-या धमकीबद्दल काही बोलावं ते थोडंच!

ही दुसरी धमकी मुळात तत्त्वतः फुसकी असूनही ती खोटी ठरू नये यासाठी या काल्पनिक मित्राचे अनेक मुतुअल फ्रँड्ज गोळा होतात आणि त्या अस्तित्वात नसलेल्या मित्राच्या नावाने खुशाल हवी तेवढी चावाचावी करतात.

समंजस माणसं अशा काल्पनिक मित्रांना घाबरत नसले तरी कुत्र्यांना आणि त्या काल्पनिक मित्राच्या चड्डीबड्डीजना सारखेच घाबरतात. याचं कारण एकच. बघावं तिथे समंजस माणसं कमी, नि कुत्रे आणि लोकांच्या सामूहिक काल्पनिक मित्राच्या वास्तवीक मुतुअल फ्रँड्जचा सुळसुळाट.

कुत्रा चावला तर रेबीज होण्याची शक्यता. तरी ती इंजेक्षनं घेऊन टाळता तरी येते. हे 'फ्रँड्ज' चावले तर कुठला रोग होईल कोणास ठावूक! त्याला रोग म्हणून ओळखण्याचीही कोणाची हिम्मत होईना. त्यांना जडलेला हा काल्पनिक मित्राचा मानसिक रोग भयंकर संसर्गजन्य असतो. सहज पसरतो. सर्दी खोकल्याहूनही जलद. तो झाला, की कुठलाही मानसोपचारतज्ञ त्यावर काहीही इलाज करू शकत नाही. मानसोपचारतज्ञांनाही तो होऊ शकतो, होतो. कारण इलाज त्या रुग्णाने स्वतःहूनच दडपून टाकलेला असतो. सत्य समोर असूनही न ओळखणे, त्याला अॅटिट्यूड दाखवून अनोळख्यासारखं वागवणे हा रुग्णांचा सामूहिक छंद असतो आणि हेच या रोगाचं प्रमुख आणि एकमेव लक्षण असतं. बाकी जे नंतर दिसून येतात ते या लक्षणाच्या प्रभावाचे परिणाम असतात.

हा छंद त्यांचा मित्र त्यांना शिकवतो. असं त्यांचंच म्हणणं असतं. या काल्पनिक मित्राचे या चड्डीबड्डीजमधले काही बेश्ट फ्रेंडं असतात. त्यांना कोणी महाराज म्हणतं, कोणी मौलवी म्हणतं कोणी फादर म्हणतं. या बेश्ट फ्रेंडांना एशेमेश पाठवून तो एकेक फतवे/निर्देश काढत असतो म्हणे. कोणी काय घालावं, काय बोलावं, कसं राहावं, मला कसं खुश करावं आणि कसं वश करावं इ इ संबंधी या फतव्यांमध्ये मार्गदर्शक टिपा असतात. त्या आपल्या सोयीनुसार आचरणात आणून आणि त्यांचा हवा तो अर्थ काढून वर संबोधलेली रुग्ण मंडळी खुलेआम जगत असतात.

माझासुद्धा एक काल्पनिक मित्र आहे. दिवसेंदिवस तो बलवान होत जातोय आणि तो माझ्या डोक्यावर चढून बसलेला असल्याने मी त्याच्या भारामुळे दबला जातोय. त्याचं नाव विवेक. पण हा विवेक मला माझ्या समस्यांची उत्तरं देत नाही. तो उलट मलाच प्रश्न विचारतो, माझी मतं विचारतो आणि तीच माझ्यावर लादतो. माझी या शक्तिशाली होत जाणा-या विवेकाकडे एक विनंती आहे, की त्याने हे जग जमल्यास रोगमुक्त करावं, नाहीतर निदान रुग्णमुक्त तरी करावं.

हे वरचं वाक्य विवेकहीन वाटू शकतं, आहेच! पण मी कंटाळलोय या गाढवपणाला. आता असं नाहीतर तसं, मला माझ्या विवेकाच्या साथीनं या वेड्यांच्या तावडीतून सुटायचंय. असो. माझं जाऊद्या.

हे तर सरळ आहे की एकदा हा रोग जडला की जोवर रुग्णाचा अॅटिट्यूड जात नाही तोवर काही उपाय होऊ शकत नाही. पण मग मुळातच हा संसर्ग टाळण्यासाठी काय करावं? प्रतिबंधात्मक लसी आहेत का? आहेत. योग्य शिक्षण आणि योग्य संस्कार. लोकांशी कसं वागावं याबरोबरच स्वतःशी कसं वागावं हे जर शिकवलं तर आपण मानवी संस्कृती टिकून राहण्याची आशा बाळगू शकतो. लहानपणापासूनच मुलांचं हे काल्पनिक मित्राचं खूळ रुजू न देण्यात आपण यशस्वी ठरलो, की विवेकानं बाजी मारली म्हणायची. आपण नुसतं ठरवायचं, की आपल्याला माणूस घडवायचाय, की स्वतःवर अजिबात विश्वास न ठेवणारा दांभिक मानसिक रूग्ण?

- कौस्तुभ अनिल पेंढारकर

मला पडलेले प्रश्न

2015-05-09T08:33:00.000-07:00

संतुलितपणाचा कळस असतो आयुष्य म्हणजे. रोज उठून नव्या आशा जागृत होतात, जुन्या, काही कारणाने बुजलेल्या आशा पुन्हा डोकं वर काढतात, आणि जसजसा दिवस सरत जातो, तशा, तेवढ्याच प्रमाणात, प्रसंगी जास्त त्रास देणा-या निराशाही पदरी पडत जातात. कधी निराशा दुसरं कोणी करतं, कधी आपली आपणच करतो. आपल्याच तत्त्वांना झुगारून देतो. आपल्याच दांभिकपणाचं वायफळ समर्थन करतो. आपण स्वतःलाच फसवू पाहतो. आणि समजावूनही देतो.

यश नेमकं कशात असतं? स्वतःला हरवण्यात, की स्वतःबरोबर जिंकण्यात? कसं ओळखावं की आपण बरोबर वागतोय? कसं जाणावं की इथे आपण दाखवत असलेला संयम हा संयम नसून टाळाटाळ आहे? एखादी स्फूर्ति ही केवळ एक लहर नसून ती नांदी आहे एका नव्या अंकाची, हे स्वतःला नेमकं कसं सांगावं?

मला कोणी समजूनच घेत नाही असं आयुष्यात एकदातरी म्हणणारे खूप असतात. मीही अपवाद नाही म्हणा. पण निदान मी तरी स्वतःला समजून घेतो का? कसं ओळखावं स्वतःला? आपला स्वतःशी असलेला प्रामाणिकपणा हा नेमका कुठे मर्यादा ओलांडतो? कारण आपल्या क्षमतेबद्दल मनात प्रश्नचिन्ह निर्माण होतं तेव्हा मनापासून येणारं नकारार्थी पण प्रामाणिक उत्तर बहुतांशवेळा आपल्याला चांगल्या गोष्टींपासून वंचित ठेवू शकतं. कारण ते पूर्वानुभवांवर बेतलेलं असतं. मग नवा अनुभव घ्यायचा की नाही, हे नेमकं कशाच्या जोरावर ठरवतो आपण? मनात विचारपूर्वक निर्माण केलेली/झालेली प्रेरणा की उत्स्फूर्तपणे आलेली लहर? शेवटच्या क्षणी निर्णय कोणाचा ग्राह्य धरतो?

बरं हे सगळे वायफळ विचार तरी का करावे? इतकं आत्मकेंद्री का व्हावं? काय मिळतं एवढ्या खोलवर शिरून? तसं म्हटलं तर काय मिळतं जगून? मृत्यू? मग तो मिळवण्याची वाट का पाहायची? कारण ध्येयापेक्षा प्रवास अतिरंजक म्हणून?

गंमत अशी आहे की इतका गोंधळ उडूनही, गाडी कुठेच अडत नाही. ती चालूच राहते. नवे फाटे फोडत राहते. विचारचक्र सुरूच राहतं. कधीच पंक्चर होत नाही. भटकंती सुरू राहते. कायम. निरंतर.

- © कौस्तुभ अनिल पेंढारकर.

(हा लेख या ब्लाॅगवर शनिवार दिनांक 9 मे 2015 रोजी भारतातून रात्री 09.01 वाजता प्रकाशित करण्यात येत आहे. या लेखाचे सर्व हक्क लेखकाच्या नावाने सुरक्षित आहेत.

लेखकाच्या संमतीशिवाय या लेखनाचे लेखकाला श्रेय देऊन अथवा न देऊन पुनःप्रकाशन करणा-यावर लेखकाकडून कायदेशीर कारवाई करण्यात येईल.)

नातं - नव्याने सुरू झालेलं

2015-05-01T22:25:00.001-07:00

त्याआधी जुहू चौपाटीवर मी एकदाच गेलो होतो, फुटबॉल खेळायला. अनुभव फारसा चांगला नव्हता. वाळूतून धावताना तिच्यात दडलेले पेव्हर ब्लॉक्स पायाला लागले होते. दोन्ही पाय दोन तीन दिवस चांगलेच ठणकले होते. मग आम्ही जरा थांबलो होतो आणि गोळा खाल्ला होता. त्यानंतर पुन्हा खेळायला गेलो तर गोळ्याची तोंडात राहिलेली चव आणि खारं वातावरण यांचं काहीतरी अजीब मिश्रण होऊन मला उलटी झाली होती. आम्ही जिथे खेळत होतो तिथेच मी ओकल्याने आमच्या खेळाचा खेळखंडोबा झाला होता. त्यानंतर काही दिवसांतच माझी जुहूला पुन्हा फेरी होईल असं वाटलं नव्हतं. पण झाली. आणि यावेळचा अनुभव कायच्या काय वेगळा होता.
ओळख फारशी नव्हती. काही दिवसांचीच. दोनदा प्रत्यक्ष भेटलो होतो, आठवडाभर व्हॉट्सअ‍ॅपवर चॅट केलं होतं, आणि नव्याने ओळख झालेल्या व्यक्तीशी बोलायचं तेवढं सगळं दोन्ही बाजूंनी बोलून झालं होतं. अचानक लहर आली आणि विचारून टाकलं, 'मरीन ड्राईव्हला येतेस? माझ्याबरोबर?' उत्तरादाखल डोळे मोठे करणारा स्माईली आणि त्यापाठोपाठ 'का?' हा प्रश्न.
'कारण मला तुझ्याबरोबर जायचंय कुठेतरी, म्हणून.'
पंधरा मिंटांनी रिप्लाय आला - 'माझ्याबरोबर का?'
मी एवढा वेळ वाट पाहून तसंही वैतागलो होतो. 'आलीये हौस, म्हणून विचारतोय. तुला कसला डाऊट वगैरे येतोय का?'
'डाऊट? कसला?'
'कसला ते तुलाच माहिती. येतोय ना?'
'हो. थोडासा, तू इतक्या लवकर कसा विचारू शकतोस?'
'मग अजून किती दिवसांनी विचारायला हवं होतं?'
ती हसली असावी. तसा इमोजी आला.
'मरीन ड्राईव्ह नको. नुकतीच जाऊन आल्येय.'
'मग?'
'जुहूला जाऊया?'
काय करावं? मीसुद्धा जुहूला नुकताच जाऊन आलो होतो. आणि मरीन ड्राईव्ह ऐवजी जुहू निवडणारी मुलगी... असो. असतो चॉईस एकेकाचा काय करणार! मी ओके म्हटलं. आणि शनिवारी सकाळी सकाळी आम्ही जुहूवर जाऊन पोचलो. मघाशी सांगितल्याप्रमाणे फोनवर सगळंच बोलून झालेलं होतं, त्यामुळे प्रत्यक्ष भेटल्यानंतर आम्ही बराच वेळ गप्पच बसून होतो. काहीच सुचत नव्हतो. ती मला प्लॅटफॉर्मवरच भेटली होती. पण ट्रेनमध्ये लेडीज डब्यात चढली. त्या वेळी विशेष गर्दीसुद्धा नव्हती. म्हणून मी आधीच खट्टू झालो होतो. त्यात आता ती गप्प. काय बोलावं, काही कळेना.
आम्ही दोघं एका ठिकाणी जाऊन बसलो. सकाळी सकाळी धावायला आणि इतर व्यायाम करायला आलेल्यांची ब-यापैकी गर्दी होती चौपाटीवर. आम्ही त्यातल्या त्यात निर्जन जागा निवडली होती. आजही तिथे फुटबॉल खेळायला बरीच मुलं आलेली होती. मला याआधीचा अनुभव आठवला. पेव्हर ब्लॉक्स आठवले. मग गोळ्याची आठवण झाली आणि पोटातच गोळा आला. मला आज काही केल्या गोळा खायचा नव्हता.

'गोळा खाऊया? इथला गोळा मस्त असतो.'
'अगं... गोळा...'
'डोंट टेल मी... तू गोळा नाही खात?'
'खातो, पण... आत्ताच तर आलोय ना, एवढी काय घाई आहे? सावकाश खाऊ'

आम्ही लाटांकडे बघत बसलो. निदान मी तरी, तिचं लक्ष कुठे होतं ते तिलाच ठाऊक. समुद्र - दुसरा शब्द नाही - घाणेरडा दिसत होता. निदान तिथे बसल्या बसल्या माझ्या नजरेच्या टप्प्यात जो भाग सहजपणे येत होता, तो तरी घाणेरडाच दिसत होता. वाळूवर येणा-या प्रत्येक लाटेबरोबर काहीतरी कचरा येऊन साचत होता. मला राग आला; लोकांचा - कारण ते माझा समुद्र घाण करत होते, आणि स्वतःचा - कारण मी त्याबाबतीत नाक मुरडण्याखेरीज काहीच करत नव्हतो.

'छान आहे ना समुद्र?'
'तुला यात काय छान वाटलं? सगळीकडे नुसता कचरा आहे.'
'तू इथल्या इथे बघू नकोस ना. जरा लांबवर नजर फिरवून बघ की.'
'आपला दृष्टिक्षेप जितका आखूड असेल तितका समुद्र स्वच्छ राहिल असं आता मला वाटायला लागलंय. आपण जिथे जातो तिथे घाण करतो.'

ती गप्प झाली. माझ्याही लक्षात आलं की मी तिच्याशी उगाचच तुसड्या स्वरात बोललो. मी सॉरी म्हणणार, एवढ्यात ती उठली आणि पुढे चालायला लागली. ती रागात उठली नव्हती, अगदी सावकाश पुढे चालली होती. थोडं पुढे जाऊन ती थांबली, इथे तिथे मान वळवली, मग पाठी वळून माझ्याकडे पाहायला लागली. सूर्य तिच्या डोळ्यांत गेल्याने तिचे डोळे बारीक झाले आणि तिने डोळ्यांवर हात घेतला. तिचे केस खा-या वा-यावर मस्त उडत होते. तिचा सुती पांढरा कुडता तिच्या अंगाला वा-यामुळे पुढून बिलगला होता. आणि पाठीमागून वा-याबरोबर वाहून जाऊ पाहात होता. तिने घातलेल्या जीन्सच्या पाऊण चड्डीला आणि हातांना वाळू लागली होती. ती तिने झटकली, पण वाळू हट्टी होती. दिवसेंदिवस, रोजच्या रोज नुसता समुद्राच्या खा-या तपकिरी गारढोण लाटांचा मार खाऊन त्या वाळूला वैताग आला होता. आता तिला ऊब हवी होती.

चेह-यावर हसू उमटलं, नजर माझ्यावर ठेवून, हनुवटी खाली घेऊन मला जवळ बोलावलं. हनुवटी खाली घेताना डोळे बॅक टू नॉर्मल झाले तेव्हा त्यांत मला एक वेगळाच उत्साह जाणवला. ती शांत उभी होती, तिची जराही चळवळ चालू नव्हती. फक्त डोळे अस्वस्थ दिसत होते. त्यांच्यात आर्जव होते. हनुवटी पुन्हा वर गेली तसे डोळे सूर्यप्रकाशात बारीक झाले. मी अजून जागचा हललो नव्हतो. चेहरा उतावळा झालेला दिसला, वाळू लागलेला, छोट्याशा बोटांची नखं निळी रंगवलेला हात वर उचलला गेला आणि मला तिच्याबरोबर यायला खुणावू लागला. मी त्यापुढे काही विचार न करता उठलो. ती जिथे नेईल, ती जे दाखवेल, ते मला आता हवं होतं. का? ते मला कळत नव्हतं.

वाळू झटकत मी उठलो, तिच्याजवळ गेलो, ती 'चल' म्हणाली आणि आम्ही दोघं पुढे निघालो. आम्ही सुक्या वाळूची हद्द ओलांडली, ओल्या वाळूवर तिचा पाय अलगदपणे पडला. तिने चपला काढल्या, तिच्या बरोबर मी सुद्धा काढल्या. चपला हातात घेऊन आम्ही दोघंही पुढपर्यंत चालत गेलो. ओली वाळू मला आवडते, त्यात पाय जास्त रूतत नाहीत. गार गार मऊशार वाटतं. आम्ही पावलांच्या खुणा उमटवत समुद्राजवळ गेलो. एक लाट आम्हाला बघून धावत धावत पुढे आली, आणि आमचे पाय गुडघ्यापर्यंत धुवून आमचं स्वागत केलं. आणि त्या अथांग समुद्राशी एकरूप व्हायला आल्या वाटेने परत निघून गेली. पण येताना ज्या उत्साहाने ती आली होती, तो उत्साह जाताना जाणवला नाही. तिच्या मऊशार कांतीला स्पर्श केल्यानंतर कोणालाच तिच्यापासून दूर जाणं पसंत नव्हतं. नाईलाजाने, निरूत्साहाने, त्या लाटेने आमचा निरोप घेतला. जाता जाता आम्हाला तिच्याबरोबर खेचून नेण्याचा केविलवाणा प्रयत्नसुद्धा केला. पायाखाली फक्त पावलांना टेकवायला पुरेल एवढीच जमीन उरल्याचा भास होत होता. छान वाटत होतं.

अगदी काही क्षणांतच, त्या परतलेल्या लाटेचा धीर सुटला आणि ती पुन्हा आम्हाला भेटायला धावून आली. आम्ही तिथे उभं राहून त्या लाटेच्या मनाशी असा बराच वेळ खेळ खेळत उभे होतो. मी बाजूला पाहिलं. ती माझ्याकडेच पाहात होती. तिचा चेहरा मस्त खुलला होता. पायांना होणा-या गुदगुल्या ती दरवेळी नव्याने अनुभवत होती. माझ्यासाठी हा अनुभव काही नवीन नव्हता. याआधी ब-याच चौपाट्यांवर असा अनुभव घेतला होता. त्यातल्या कितीतरी चौपाट्या जास्त स्वच्छसुद्धा होत्या. पण ही मुलगी एखाद्या चार पाच वर्षांच्या लहान मुलीसारखी या पाण्याचा आनंद लुटत होती.

'तू इथे पहिल्यांदा आलीयस का?'
'नाही रे... असं का विचारतोस?'
'तशीच वागत्येस म्हणून विचारलं.'
'हो ना? मी हज्जारदा आल्येय इथे. पण जेव्हा कधी येते तेव्हा आपण पहिल्यांदाच इथे आलोय असं वाटतं. का कोणास ठाऊक!'
'जुहूला हज्जारदा आलीयस? एवढी निमित्तं कुठून मिळाली तुला इथे येण्यासाठी?'
'निमित्ताची काय गरज? यावंसं वाटलं इथे की येते. कोणी बरोबर येणारं असलं तर ठीक, नसलं तर एकटी येते. पण मी इथे यावंसं वाटलं की स्वत:ला आवरत नाही. मी लहानपणापासून येते इथे'

मला मी माझंच प्रतिबिंब समोर बघत असल्याचा भास झाला. फरक हाच होता, की जे तिला जुहू चौपाटीबद्दल वाटत होतं, ते मला मरीन ड्राईव्ह बद्दल वाटायचं, वाटतं. पण काही केल्या मरीन ड्राईव्ह आणि जुहूची तुलनाच मला खुपत होती. कदाचित मरीन ड्राईव्हवर मी कधीच कंटाळलो नव्हतो म्हणून आणि जुहूला पहिल्याच भेटीत आजारी पडलो होतो म्हणून... मला त्यामुळे तिचं म्हणणं पटतही होतं, आणि त्याच वेळी खुपतही होतं.

पायांना लाट पुन्हा भिजवून गेली. तेव्हा मी तिच्या चेह-याकडे पाहिलं. आणि माझ्या लक्षात आलं, की या लाटा 'आम्हांला' भेटायला येत नव्हत्या. त्या फक्त तिच्यासाठी, तिला भेटायला येत होत्या. ती नसताना तिच्या वाटेकडे डोळे लावण्यासाठी, आणि ती असताना तिला सतत येऊन बिलगण्यासाठी. चौपाटीवरची इतर सगळी माणसं नगण्य होती. चौपाटी कितीही खराब झाली, समुद्र कितीही घाण झाला, तरी वर्षानुवर्षं त्याच्याशी असलेलं नातं विसरून न जाता वेळ मिळेल तसा सतत त्याला भेटायला येणारी ती - आणि स्वतः घाण करून नंतर चौपाटीला नावं ठेवणा-या कृतघ्न माणसांमध्ये, या एक अपवाद ठरलेल्या मुलीशी जिव्हाळ्याचं नातं ठेवणारा समुद्र - आणि या दोघांचं अव्यक्त प्रेम पाहणारा मी, असे आम्ही तिघेच तिथे उरल्यागत झालो होतो.

मला त्रास झाला. मला स्वतःची लाज वाटली. आणि पुढचा मागचा काहीही विचार न करता मी चौपाटीवर, समुद्रातून वाहून आलेला, मला दिसेल तो कचरा उचलत सुटलो. ती माझ्याकडे विस्मयचकित दृष्टीने पाहायला लागली. थोडा वेळ तिलाही कळेना की मी काय करतोय, पण मग तीही हसत हसत माझ्याबरोबर कचरा उचलायला लागली. आम्ही दोघंही तिथे जवळच असलेल्या कचरापेटीत सगळा उचललेला कचरा टाकत होतो. आम्हाला कळलंच नाही की आमच्या चार हातांना हळूहळू अजून हात येऊन मिळत होते, मात्र चौपाटी आमच्या अपेक्षेपेक्षा जलद गतीने स्वच्छ होत होती, आणि समुद्राशी माझं नातं अधिकाधिक घट्ट होत होतं.

- कौस्तुभ अनिल पेंढारकर

(लोकप्रभा साप्ताहिकात पूर्वप्रकाशित)

दुहेरी कान्हेरी

2015-04-29T13:16:00.001-07:00

कान्हेरीला दोन आठवड्यांत दुस-यांदा गेलो. दोन्ही फे-यांमध्ये भरपूर फरक होता. भरपूर म्हणजे चिक्कार. चिक्कार म्हणजे जबरदस्तच. बरं आता मुद्यावर येतो.

पहिली फेरी रमणीय सप्तरंगी उद्दिष्टांनी नटलेली होती. अगदी हातात हात घालून नसली तरी, इथून - मधूनच खांद्यावर, कमरेवर हात ठेवून, आणि तिथून - लाडिक फटके आणि चिमटे खात नेणारी होती. पुढचा मागचा विचार न करता शरीराला संथ गतीने आणि मनाला सुसाट पळवणारी होती. दुसरी फेरी प्रबोधनात्मक होती. विचार करायला लावणारी होती.

पहिल्या फेरीत इच्छित कल्पना वास्तवात आणण्याची खटपट होती. दुस-या फेरीत घडून गेलेल्या वास्तवीक घटनांची कल्पना करायची होती.

पहिल्या फेरीत कान्हेरीच्या वाटेवरती स्वतः हरवून जायचं होतं. हरवलेलं आपलं मूळ दुस-या फेरीत शोधून काढायचं होतं. पहिल्या फेरीत नावीन्याचा खुसखुशीत आस्वाद घ्यायचा होता, दुस-या फेरीत जुन्या जतन केलेल्या आठवणींना उजाळा द्यायचा होता.

पहिल्या फेरीत आठवणींत राहतील असे क्षण जगायला गेलो होतो. दुसरी फेरी आठवणींत ठेवाव्यातच अशा गोष्टी सांगून गेली. पहिल्या फेरीत जे सुख अनुभवलं त्यावरून भविष्याची स्वप्नं रंगवली. दुस-या फेरीनं इतिहासाची साक्ष देणा-या रंगांची झलक दाखवून दिली.

पहिल्या फेरीत आजुबाजूला माकडं चिक्कार होती पण आक्रमक कोणीही नव्हतं. दुस-या फेरीत त्यांच्याशी कुस्ती घालायचं तेवढंच बाकी ठेवलं होतं.

पहिल्या फेरीत आपल्या दुकांतात कोणी बाधा आणणार नाही असं ठिकाण निवडण्यात वेळ गेला. प्रत्येक आगंतुकाला मनोमन शिव्या घालण्यात वेळ गेला. दुस-या फेरीत ठिकठिकाणी, 'प्रायव्हसी' नकळतच नष्ट करत गेलो, आपसुकच आगंतुकासारखा, दांभिकतेनं भ्रष्ट होत गेलो.

पहिल्या फेरीची सुरूवात बाकी धमाल झाली. मनसुबे होते सायकली भाड्याने घेण्याचे. एका हाताने सायकल चालवत दुसरा हात मधूनच हातात घेण्याचे. घरून निघताना नट्टापट्टा करण्यात वेळ दवडल्यानं सायकली सगळ्या निघून गेल्या. अर्थात् याबद्दल बोल लावण्यात अर्थ नव्हता, कधीच नसतो. पण मग जे अंतर सायकल चालवत असं भसकन् पार केलं असतं, तेच अंतर आरामात, रमत गमत, थांबत थबकत, लपत लपवत कापत गेलो. सकाळच्या थंडीत सायकल चालवून अंग सुन्न करण्यापेक्षा कोवळ्या उन्हात चालून, थोडा घाम गाळून चेह-याची लकाकी अजूनच खुलवत गेलो. तरीही सेल्फी(ज) काढताना 'शी माझा अवतार बघ. एक मिनीट हं' हे करण्यात भरमसाट वेळ गेला तो भाग अलाहिदा. त्याबद्दल काही बोलणं पाप असतं. मुळात राष्ट्रीय उद्यानात येऊन कान्हेरी गाठण्याची उद्दिष्टं बाळगणा-यांनी स्वतःचेच फोटो काढत बसणं कितपत शहाणपणाचं आहे, हा ही एक वादग्रस्त प्रश्न आहेच(वादग्रस्त एवढ्यासाठीच की विचारला तर दुस-या बाजूनं वाद घालणारे(-या) खूप आहेत). पण एवढा विचार करण्याचा तो दिवसच नव्हता. कारण पहिली फेरी ही 'विलासफेरी' होती.

'विवेकफेरी' होती ती दुसरी. अ ते झ मधील प्रत्येक अक्षरानं सुरू होणा-या श्लील-अश्लील अशा सर्व शिव्या घालूनही ज्यांचं वर्णन अपुरं वाटेल अशा लोकांनी इतस्ततः टाकलेला कचरा उचलून आपल्या जवळच्या पिशवीत ठेवायला हात आसुसले होते. एकदोघांना चार उपदेशाचे डोस पाजायलाही संकोच वाटला नाही. पण या सगळ्या मेहनतीवर एका झटक्यात पाणी ओतायला हुप्पे आले की धावून; शारीरिकदृष्ट्या कितीही फेरफार झाले तरी मानसिक आणि बौद्धिक दृष्ट्या आपल्याएवढीच उत्क्रांती झालेल्या आपल्या वंशज-जातीच्या भाऊबंदांना चारचौघांत खजील केलं त्यामुळे बहुदा त्यांच्या (हुप्प्यांच्या) भावना दुखावल्या असाव्यात. मग एका माकडाशी पिशवीवरून झालेल्या झटापटीत सरशी माझी झाली आणि तो बिचारा नुसताच मला त्याच्या इवलुशा तोंडाचा चंबु करून हाॅ... हाॅ करून घाबरवायला लागला. कदाचित तेव्हा त्याने माझ्यातल्या मूळ प्रजातीला साद घातली असावी, कारण मीही उत्स्फूर्तपणे माझे दात फिरवले आणि भल्यामोठ्याने 'हाॅऽऽऽ' असा आवाज काढला. मी कुठल्या भाषेत काय बोलत होतो मला कळलं नाही, पण त्या हुप्प्याला हवा तो संदेश मिळाला आणि इतर माकडांमध्ये 'ब्राॅडकास्ट' करायला तो निघून गेला. अगदी हॅरी पाॅटर झाल्यासारखं वाटत होतं.

हे सगळं मी पहिल्या फेरीत करू शकलो असतो, पण एखादं माकड मला घाबरून पळण्याऐवजी... माझंच हसं झालं असतं त्यामुळे तेव्हा मी माझा आब राखून, माझ्या बेडकीहीन दंडाला येता जाता बाहेरून दिला जाणारा पीळ थोपटत 'काही नाही करणार. लक्ष देऊ नको.' असं म्हणत पुढे जात राहिलो होतो. या दोन प्रसंगांवरून विलासफेरीत विवेकाचा आणि विवेकफेरीत विलासाचा मी कसा अनोखा मेळ साधू शकलो हे सूज्ञांच्या लक्षात आलंच असेल.

विवेकफेरीत कान्हेरीबद्दल प्रचंड माहिती मिळाली. नालासोपारा हे एकेकाळी महत्त्वाचं बंदर होतं हे या फेरीत कळलं. आनंदून जावं की शेम शेम म्हणावं ते मात्र कळलं नाही. विलासफेरीत सेल्फी काढून फेसबुकवर लाईक्स मिळवण्यापुरते महत्त्वाचे स्तूप आणि त्या लेण्या, विवेकफेरीत पार दृष्टिच पालटून गेल्या.

दुस-या शतकातल्या विटा, त्यांचं झालेलं 'संवर्धन'; विविध काळांत दगडी भिंतींमध्ये कोरलेल्या मूर्ति, आणि एकविसाव्या शतकात त्याबाजूला हार्टं काढून आपली नावं कोरणा-या महान शिल्पकारांनी त्यात घातलेली भर; आज दिसत नसलेल्या सागवानी लाकडी बांधकामाची साक्ष देणा-या दगडांमधल्या खाचा; मूर्ति आतमध्ये कोरलीये की बाहेरून त्यावरून ती कधी घडवली त्याचा बांधता येणारा अंदाज; 'तेर' या तत्कालीन चायना माल दागिने केंद्र असणा-या आणि आजही तेर म्हणूनच नावाजलेल्या ठिकाणाची ओळख; लेण्या खोदण्यासाठी देणग्या देणा-या त्यावेळच्या टाटा अंबानींची मला अजाण अशा भाषेत अन् लिपीत कोरलेली नावं आणि मूर्ति; सर्वांत मोठी होऊ शकली असती अशी, पण कंत्राटदाराच्या कामगारांनी संप पुकारल्यामुळे असेल किंवा देणगीदारांनी हात आखडता घेतल्याने असेल, अर्धवट राहून गेलेली आणि त्यामुळे लेण्यांचं बांधकाम कसं व्हायचं याचं उत्तर देऊन जाणारी लेणी; त्यापाठोपाठ कान्हेरीत मोठी असलेली, पूर्ण झालेली, दुस-या शतकातल्या फाॅल्स सिलींगची कथा सांगणारी लेणी हा आणि असा भलामोठा खजिना माझ्यासमोर विस्तृतपणे पहुडला होता. कान्हेरी हा कृष्णगिरी या शब्दाचा अपभ्रंश असून हे एक विश्वविख्यात विद्यापीठ होतं ज्याची साक्ष देणारे शीलालेख जगभरात सापडतात, हे जेव्हा कळलं तेव्हा कान्हेरीच्या इतक्या जवळ राहणा-या मला स्वतःचीच लाज वाटली. मग त्या विद्यापीठातलं ग्रंथालय पाहून आलो. तिथल्या शांत वातावरणात एक गोरा पर्यटक कुठलं तरी गाणं गात बसला होता. आधी त्याला गप्प करावंसं वाटलं, पण त्याचे सूर तिथल्या वातावरणाशी माझ्या उपस्थितीपेक्षा जास्त सुसंगत वाटत होते हे जाणवलं आणि मीच गप्प बसलो. एका पुढच्या लेणीच्या प्रवेशद्वाराशी जपानी शिलालेख दिसले. आत गेलो तेव्हा मिट्ट काळोख होता. आम्ही डोळे बंद करून थोडा वेळ उभे राहिलो. उघडले तेव्हा अंधाराला सरावलेल्या डोळ्यांना जे दिसलं, ते दृश्य केवळ अप्रतिम होतं. अख्खी लेणी शिल्पांनी भरलेली होती. बहुतेक शिल्पांवर रंगांचे अवशेष होते. जवळजवळ सर्वच शिल्पांवर चकाकी दिसत होती. मूळ शिल्पकारांनी मायका लावला होता. विलासफेरीत फोटोग्राफीची हौस भागवली होती म्हणून विवेकफेरीत मी कॅमे-याला लगाम घातला होता. पण ही दाटीवाटीत कोरलेली शिल्पं इतकी मनमोहक दिसत होती की हात आपोआपच कॅमे-याला लागला आणि मी खचाखचा बटण दाबत सुटलो.

पासष्ठ दशलक्ष वर्षांपूर्वी आज मादागास्कर आहे त्या ठिकाणावरून स्थलांतरित होत होत भारतीय उपखंडाला येऊन मिळालेल्या तप्त ज्वालामुखीच्या भुखंडावर कान्हेरी गुहा उभ्या ठाकल्या आहेत. लाव्हारस सुकून निर्माण झालेल्या बेसाॅल्टच्या दगडधोंड्यांमध्ये आणि खडकांमध्ये प्रचंड डोकं चालवून आणि परिश्रम घेऊन या लेण्यांची निर्मिती केली गेली आणि इथे विद्यापीठ उभं राहिलं. इसवी सनाच्या पहिल्या-दुस-या शतकापासूनची बांधकामं आजपर्यंत काही जीर्ण भाग सोडता अजूनही शाबूत आहेत. त्यांच्या संवर्धनासाठी सरकार किती उदासीन आहे याबाबत खडे न फोडता, आहे त्या परिस्थितीचं खरंखुरं संवर्धन कसं करता येईल, याकडे लक्ष द्यायला हवं. अगदी त्याबाबत आपण सामान्य माणूस म्हणून समजू शकत नसलो, तरी निदान त्या स्मृतींना अभंग आणि निरंतर ठेवण्यात आपल्या उपद्रवांची भर पडून वितुष्ट येऊ नये याची तरी आपण दक्षता घेतलीच पाहिजे.

विलासफेरीत कान्हेरीला पोचलो तेव्हा मोठमोठाले, छोटछोटाले स्तूप, त्याला टेकणारी, त्यावर चढून बसणारी आणि वाॅचमनच्या शिट्टीला दाद न देणारी मंडळी; घोळक्याने गोंगाट करणारी, टोळक्याने दंगा करणारी मंडळी; चार फुटांवरून माकड गेलं तरी किचाट आवाजात ओरडून आपल्याकडे लक्ष वेधू पाहणा-या पुचाट मुली; त्यांच्यावर माकडापेक्षा जास्त घाबरवणा-या आवाजात हसणारे त्यांचे मित्र; लग्नाआधी इथे बरंच काही करून(आणि बहुधा कोरून) गेलेली, आणि आता लग्न ठरलं म्हणून पत्रिकेवर छापण्यासाठी स्वतःचे फोटो काढायला खास नटून आलेली दाम्पत्यं; या लेण्यांकडे आपल्याहूनही कितीतरी जास्त औत्सुक्याने आणि आदराने पाहणारी परदेशी मंडळी; त्यांच्या कुतुहलाने ओशाळून जाण्याऐवजी त्यांच्या चालण्या-बोलण्या-दिसण्याची थट्टा उडवणारे आणि त्यांच्या केवळ रंगसंगतीवर भाळणारे बुरसट विचारांचे लोक; त्यातल्या बौद्ध भिख्खूंना जे पाणी पवित्र वाटत होतं तिथे स्थानिकांनी फेकलेल्या बिस्लेरीच्या बाटल्या(याच पाण्याचा साठा आणि वापर करण्यामागचं चकित करून टाकणारं त्या काळचं तंत्र विवेकफेरीत समजलं), यापलिकडे कान्हेरीत काहीही पाहण्यासारखं वाटत नव्हतं. गंमत येत होती ती फक्त माकडांमुळे, कारण जिथे माणसं एकमेकांच्या सलोख्यात व्यत्यय आणत होती, तिथे नायिकेला नुसती हूल देऊन दोन जीवांना जवळ आणण्याचं पवित्र परोपकारी कार्य ती माकडं सातत्यानं करत होती.

त्यानंतर विवेकफेरीत कान्हेरीचं योग्य दर्शन घडवलं ते विनायक परब सरांनी. ज्या ज्या लेण्यांत आम्ही गेलो, तिथली इत्थंभूत माहिती ते पुरवत होते. त्यांनी अशाही अनेक बाबी दाखवल्या, सांगितल्या ज्या खूप महत्त्वाच्या आहेत आणि आपल्याला चकित करून टाकणा-या आहेत, पण ते सगळंच इथे उद्धृत करत बसलो तर कान्हेरीच्या विवेकफेरीतलं सरप्राईज एलिमेंट निघून जाईल.

आणि विलासफेरीत कोणाबरोबर गेलो, हे न सांगण्यामागे सरप्राईज एलिमेंटचा भाग कमी आणि धास्ती आणि धाकाचा भाग जास्त आहे हे सूज्ञांनी समजून घ्यावं.

- कौस्तुभ अनिल पेंढारकर.

ट्रेनमधलं तत्त्वज्ञान भाग 5

2015-03-31T12:15:00.000-07:00

मला लागली होती भूक. आणि कधी नव्हे ते पाकीट एरवीपेक्षा जरा जड होतं. अशा वेळी भूक जरा जास्तच लागते असा माझा सर्वसाधारण अनुभव आहे. पण मला कंपनी द्यायला कोणीच जागेवर नव्हतं. बरेच जण आले नव्हते, काहीजण येऊन घाईघाईत घरी गेले होते. तर काहीजण 'कँटीनमध्येच खाऊया' असं सुचवत होते. मला पाचशेची नोट कँटीनमध्ये मोडायची नव्हती. थोडक्यात तेव्हा तिथलं खायचं नव्हतं. कुठल्यातरी झाकडूमाकडु हाॅटेलात जायचा मूड होता माझा. पण ट्रीट देतो सांगूनही कोणी येईना. एकूणच मळभ होती वातावरणात, म्हणून असावा हा निरुत्साह. एकाने तर सरळ 'पावसाच्या दिवसांत बाहेरचं जास्त खाऊ नये' असं कारण दिलं. विशेष म्हणजे हा माणूस रोज बाहेरचं हादडणारा होता. शेवटी निराश होऊन मी घरी जातो असं सगळ्यांना सांगून निघालो. 'थांब ना काय घाई आहे. मी पण निघतोच आहे दोन मिनिटांत' हे पाऊण तासात चौथ्यांदा ऐकल्यावर मी दोन शिव्या हासडत चालता झालो.

स्टेशनजवळ पोचलो, तर तिथे बाहेरच्या हाॅटेलांमधल्या पावभाजीचा वास यायला लागला. आणि भूक प्रचंड चाळवली. पण पावभाजी खायची नव्हती मला. आणि खिशात पाचशे असताना अशा थुकरट हाॅटेलात? छे छे. मी ब्रिज ओलांडून पलिकडे गेलो. आणि मला नेहमी जावंसं वाटणा-या, एका ब-यापैकी चांगल्या दिसणा-या, मराठी आडनावापुढे स लावून ते इंग्रजीत लिहीलेल्या रेस्तराँ मध्ये शिरलो. शिरताना एका गुर्जर पोराला फोनवर दोन शिव्या हासडताना आणि 'इधर तो पक रहा है यार अभी देखता हू कुछ तो बहाना बना के निकलता हू. मेरा तो टोटल पोपट फुली फुली. फोटो एडिट मारके डाला था शायद. तुम लोग किधर हो -' मी आत शिरलो. मला गुजराती लोकांचा हेल खूप मनोरंजक वाटतो. विशेषतः ते हिंदी किंवा इंग्रजीत बोलत असतात तेव्हा. असो. सहसा असं मोठ्या हाॅटेलात एकटं जायची पद्धत नसते, पण पद्धती मोडण्यासाठीच जन्म आपुला असल्यामुळे मी दोघाजणांसाठी तयार ठेवलेल्या एका टेबलावर एकटा जाऊन बसलो. तिथे दोन ग्लास, त्यातला एक पाण्याने पूर्ण भरलेला आणि एक अर्धा रिकामा दिसला. 'एवढं चांगलं हाॅटेल असूनही गि-हाईक निघून गेल्यावर पटापट आवरायची शिस्त दिसत नाही' असा मी अंदाज बांधला. मेनू कार्ड समोर उघडं पडलं होतं. ते वाचायला लागलो. तेवढ्यात ती सहजपणे समोर येऊन बसली. मान वर करून माझ्याकडे पाहिलं. आणि तिला बघून मला जेवढा धक्का बसला त्यामानाने तिलाच कितीतरी मोठा हादरा बसल्यासारखा चेहरा झाला तिचा.

'तू इथे काय करतोयस?'
'माझं सोड तू इथे काय करत्येस? तुला घरी लवकर बोलावलेलं ना आईने?'

तिने इकडे तिकडे पाहिलं.
'तो कुठ्येय?'
'कोण तो?'

तिनं जरा आढेवेढे घेतले.
'तो मुलगा... तुझ्या आधी इथे बसला होता तो.'
'इथे कोणी बसलं नव्हतं मी आलो तेव्हा.'
'अरे असं कसं आम्ही बसलो होतो इथे. ही काय मी पर्स ठेवलेली ना इथे दिसत नाही?' असं म्हणून तिनं मला तिच्या कोचावर खाली कडेला ठेवलेली पर्स उचलून दाखवली.
'ही मला कशी दिसणार? तू आत्ता उचलून दाखवलीस म्हणून दिसतेय मला.'
'ते मरूदे. तो कुठ्येय?'
'कोण तो?' पोरगी नाव घ्यायला तयार नाही. नुसती 'प्च' करत बसली. 'तू का आलास इथे? श्शी.' केवढी वैतागली होती.
'मला काय स्वप्न पडलं होतं तू इथे येणारेस म्हणून! आणि आलो तर काय बिघडलं?'
'तरी मी बजावलं होतं सगळ्यांना, याला धरून ठेवा म्हणून.'
'ऑ? म्हणजे?'

इतक्यात 'तो' आला. 'अरे हा तर मगाचचाच च ला गुर्जर उकार' मी मनात विचार केला.

माझ्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने बघून मग तिच्याकडे पाहायला लागला. शिष्टाचार पाळायचा म्हणून आमची ओळख करून द्यायला हवी की नाही? ते राहिलं बाजूला.
'तू किधर चला गया था?'
'अरे मुझे फोन आया था. यहा नेटवर्क नही मिल रहा था तो बाहर गया. अं... येऽऽ?' त्याने पुन्हा एकदा माझ्याकडे पाहिलं. मी ओशाळून उठलो. तिची आत्ता पेटली. ओळख बिळख करून दिली. मी काॅलेजचा मित्र आहे हे त्याला सांगितलं. तो कोण कुठचा हे मला सांगितलं नाही. मी विचारलंही नाही. आता इथून मला सटकावं लागणार होतं पण कुतुहल मला तसं करू देईना. ती नजरेने मला निघायलाच सांगत होती. तेवढ्यात तोच तिला म्हणाला,
'अच्छा... लिसन, मेरे पपा... अं... चाबी भूल गये है घर की. और पडोस में भी कोई नही है घर पे अभी तो... मुझे जाना होगा. इट्झ ओके ना?' त्याने अतिशय गोड आवाजात विचारलं.
'या या टोटली फाईन...'
'सम अदर डे... परहॅप्स!'
'या शुअर नो प्राॅब्लेम.'
'बाय.'
'बाय बाय.'
मलाही बाय म्हणून गेला. मी त्याला एक अर्थपूर्ण हास्य देऊन बाय म्हटलं. आणि तिच्याकडे वळलो.

'आजचा दिवसच खराब आहे.' ती तो गेल्या गेल्या म्हणाली.
'का काय झालं?'
'काय काय! एवढा क्यूट मुलगा आणि इतका बावळट निघावा! त्यात तू आलास!'
'मी आलो म्हणून दिवस खराब?'
'हो!' मॅडम नको तेवढं स्पष्ट बोलण्याच्या मूडमध्ये होत्या वाटतं. मी मनातल्या मनातच तिला माफ केलं. 'एकतर सकाळी आईशी वाद झालाय आज.'
'कशामुळे?'
'अरे जरा उशीर होणार आहे म्हटलं तर हजार प्रश्न विचारत बसते. मैत्रिणींचे नंबर घेऊन फोन लावत बसते. मला खोटं बोलवत नाही जास्त. मग वैतागले मी, आणि झाला वाद!'
'बरं पण खोटं का बोलायचं होतं?'
'मग काय सांगू? मी एका मुलाबरोबर डेटवर जात्येय ज्याला याआधी कधीही भेटले नाहीये?'
'म्हणजे तू डेटवर आली होतीस इथे?'
'नाही! मी हळदीकुंकवाच्या कार्यक्रमाला आले होते.'
'अगं... इतकी का वैतागतेस!'
'मग काय करू? फालतुगिरी!'
मला मात्र प्रचंड आनंद झाला होता. पण ती डेटवर आली त्याचा की डेट फिसकटली त्याचा हे माझं मलाच अजून उमगलं नव्हतं.
'एक मिनीट! तू ब्लाईंड डेटवर आली होतीस?'
'अं... साॅर्ट ऑफ! त्याने मला फेसबुकवर रिक्वेस्ट पाठवली होती.'
'कधी?'
'गेल्या महिन्यात. सोड ना काय फरक पडतो!'
'एक मिनीट, फरक पडतो. तू हे मला आत्ता सांगत्येस!? थांब आता सांगतो सगळ्यांना!'
'सगळ्यांना माहितीये.'
'ऑ??'
'मग मी काय पाप केलंय? मला का नाही सांगितलंस?'
'कारण तू गावभर दवंडी पिटतोस!'
'पिटणारच ना!! माझ्या मैत्रिणीला बाॅयफ्रेंड मिळतोय यार!!' हे मी इतक्या मोठ्याने ओरडलो की हाॅटेलमधली बरीचशी मंडळी आमच्याकडे वळून पाहायला लागली. 'साॅरी! उत्साह!'
'आता कळलं का सांगत नव्हते ते?'
'कळू दे ना लोकांना आपलं काय जातंय!'
'उगाच कशाला लोकांच्या चर्चेचा विषय व्हावं?'

ती त्या मुलाला आवडली नव्हती हे मला कळलं होतं. हे तिला सांगावं का याचा मी विचार करत होतो.

'त्यात तो मुलगा इतका बावळट निघाला... धड काही बोलतच नव्हता. किती लाजावं माणसानं.'
'अगं ठीके... त्यालाही तू पकाऊच वाटलीस!' मी चटकन् बोलून गेलो. तिची चर्या क्षणात बदलली. मी तोंड बंद ठेवून आतल्या आत जीभ चावली.
'हे तू कशावरून म्हणतोस?'
'अं... मला सांग... तुला तो आवडला का? नाही ना?' आता पचकलोच होतो, तर मला आता सगळं सांगायचं होतं. पण त्याआधी तिचं मन जाणणं गरजेचं होतं. कारण तिची चर्या... पण मला सगळं ओकायचं होतं यार!!
'आवडला म्हणजे तसा नाही रे...'
'हा मग ऐक...' असं म्हणून मी उत्साहात त्या गुर्जराचं फोनवरचं संभाषण सांगत गेलो. त्यात तिची थट्टा करायला कायमचा कोलीत मिळावा म्हणून अजून थोडा मसाला घातला आणि तिची उडवत बसलो. तिचा चेहरा नेहमीसारखा मख्ख झाला होता. ती गप्प झाली होती. मी एकटाच हसून कंटाळलो आणि तिचं तोंड बघून वरमलो.

'ए अगं... तू मनावर का घेत्येस? तो काय अगदीच असंच्या असं म्हणाला नाही... मी थोडं माझं अॅड केलंय.' मला आता सारवासारव करण्याची गरज भासू लागली. कारण धोक्याची घंटा जाणवू लागली होती. तिने हात हलकासा उडवला, गालाच्या एका कोप-यातून बारीक अशक्त हसली आणि 'छे मी कशाला मनावर घेऊ?' असं म्हणून विषय माझ्यावर आणला. माझं कसं चाललंय आयुष्यात, कोणी सापडली की नाही.. ती दोन दिवसांपूर्वी दिसली होती तिची माहिती मिळाली का इत्यादी इत्यादी. मीही पळवाट मिळाली म्हणून उत्साहात तिच्या प्रश्नांना उत्तरं देत गेलो.

मला माहीत होतं, की आमचं दोघांचंही चालू विषयात फारसं लक्ष नाहीये. तिचं त्याच्याकडे, माझं तिच्याकडे. पण दोघंही मुद्दाम हट्टानं इकडचं तिकडचं बोलत राहिलो.

खाण्यावर या सगळ्याचा अजिबात परिणाम झाला नाही. मस्त पोटभर खाल्लं आम्ही. बिलाचे पैसे मी भरल्याबद्दल खालचा ओठ बाहेर काढून, भुवया वर उंचावून मला टोमणे हाणण्यात आले. मग आम्ही स्टेशनकडे परतून खच्चून भरलेल्या डब्यात चढलो.

तिनं चढताना अजिबात नाटकं केली नाहीत. लेडीज मध्ये जाते वगैरे काही नाही. आली काही न बोलता माझ्यासोबत. एका स्टेशनानंतर मधल्या पॅसेजात कडेला टेकून ती माझ्याकडे तोंड करून उभी राहिली. चेहरा मख्ख होता. आणखी दोन स्टेशन्स नंतर मान झुकवून माझ्या खांद्यावर डोकं टाकलं. आणि एक सुस्कारा सोडला.

'आय अॅम साॅरी...' मी म्हटलं.
तिने मान वर केली नि म्हणाली, 'तू का साॅरी म्हणतोयस?'
'मी तुला सांगायला नको होतं. तुझा मूड आणखीनच खराब केला मी.'
'चल रे... काही मूड खराब वगैरे नाही झाला. नाही आवडले त्याला तर ठीके एवढं काय!' असं म्हणून थोडा वेळ ती माझ्याकडे धिटाईनं पाहात राहिली. मी क्षीण हसलो.

तिनं पुन्हा डोकं माझ्या खांद्यावर टाकलं. मला वाटलं रडते की काय आता... पण फक्त माझा दंड घट्ट पकडून 'थँक्यू' म्हणाली. मी पुन्हा हसलो. तिनं मान वर केली. 'आता ती कदाचित तिचं मन मोकळं करेल, मला विश्वासात घेऊन ती या महिन्याभरात किती गुंतत गेली ते सांगेल, जे मी खरंच कुठेतरी बोंबलत फिरणार नाही.' मी तिचं सांत्वन करण्याच्या तयारीत होतो.

'केवढा बारीक आहे रे दंड तुझा. काही मांस नाहीचे. खातोस एवढं ते जातं कुठे?'
'आता अजून कुठे जाणार?' ती मोकळेपणे हसली.

आणि मग बाकी कसल्याच भावनिक संभाषणाची गरज उरली नाही.

क्रमशः

-© कौस्तुभ अनिल पेंढारकर

ट्रेनमधलं तत्त्वज्ञान भाग 4

2015-02-06T10:56:00.000-08:00

ट्रेन्स उशीरा धावत होत्या. पाऊस जबरदस्त कोसळत होता. स्टेशनवरच्या छपरांमध्ये कुठल्याशा फटींमधनं नाहीतर कुठल्यातरी भोकांमधनं पाणी वाट काढून खाली येत होतं. एखादी ट्रेन लागलीच प्लॅटफाॅर्मात तर येताना आपल्याबरोबर दारावरच्या पट्ट्यांमधून वाहून आणलेलं पाणी थांबल्या थांबल्या सोडून देत होती. छप्पर आणि ट्रेनमधल्या छोट्याशा अंतराखालून जाताना प्रवासी पूर्ण भिजून जात होते. ट्रेनचे एका बाजूचे दरवाजे पूर्ण बंद, तर दुस-या बाजूचे चढण्या-उतरण्यासाठी अर्धवट उघडे. सगळ्या खिडक्यांवर काच अंथरलेली. त्यात एखादी जुनी गाडी आली तर तिची सगळीकडून गळती चालूच. जुन्या गाड्यांनी बिचा-यांनी जितकी वर्षं सेवा केली असेल प्रवाशांची, त्याचं बेचव फळ त्यांना एकतर यार्डात सडून, नाहीतर चुकून कधी योग आलाच पुन्हा मुंबईभर फेरफटका मारण्याचा, तर प्रत्येक स्टेशनावर लोकांची वाकडी झालेली तोंडं बघून मिळणार होतं. (अर्थात्, ही सहानुभूती माझ्या मनात लिहिण्यापुरतीच आहे. जुनी ट्रेन दिसली की माझंही तोंड वाकडं होतं.)

मी ही सगळी धांदल बघत उभा होतो. मला भिजायला आवडतं. काॅलेजला मी बॅग फक्त दाखवण्यापुरती न्यायचो. त्यात आयडी आणि पाण्याची बाटली सोडली तर बाकी काही नसायचं. वही असली तर तीही अशीच कुठलीतरी... वाया गेलेली. त्यामुळे बॅगसकट भिजण्यात काहीच अडचण नव्हती. मोबाईलला प्लॅस्टिक कव्हरात घालायचं. पाकिट भिजलं तर भिजू द्यावं. थोडक्यात, आधीच झालेली सर्दी सोडून माझ्या भिजण्याच्या सहसा काहीही आड येत नाही.

पण मी भिजत नव्हतो. मी वाट बघत होतो. ट्रेन्सची नव्हे, तिची. ती अजून यायची होती. तिनं मला थांबायला सांगितलं होतं. तिनं केलेला एक प्रोजेक्ट छापण्यासाठी म्हणून मी घरी घेऊन जाणार होतो. तो ती देणार होती. मी पावसात भिजण्याच्या नादात पुढे निघून आलो होतो आणि ती मागे काॅलेजात सर ओसरण्याची वाट पाहात थांबली होती. तिचा फोन आला, 'हवीये ना प्रोजेक्ट शीट? कुठ्येस तू?' मी विसरूनच गेलो होतो. स्टेशनजवळ वाट बघत थांबलो. छपराला लटकणा-या पंख्याखाली बॅग सुकवत उभा राहिलो. कारण बॅग ओली दिसली असती तर मला शीट नक्कीच मिळाली नसती. ओल्या केसांना पंख्याचा वारा लागून मला सटासट शिंका येऊन गेल्या होत्या. पण पर्याय नव्हता. मला स्वतःला तो प्रोजेक्ट करण्याची अक्कल किंवा हिम्मत नव्हती. तसंही पाच-दहा मार्कांसाठी आपलं डोकं खाजवणं मला नेहमीच स्वतःच्या बुद्धिमत्तेचा अपमान वाटत आलंय.

ती आली. दिसली. मी वाटेकडे डोळे लावून बसलोच होतो, पण माझी अगतिकता दिसता कामा नये असं उगाच वाटलं. म्हणून मी एक वैचारिक पवित्रा घेऊन, कुठेतरी शून्यात नजर लावून किंचित हसत उभा राहिलो. आता ती येईल, मला गदागदा हलवेल, नाहीतर माझ्या डोळ्यांसमोर टिचक्या मारून विचारेल, 'कसला विचार करतोयस एवढा?' मग मी एकदम गहन वाटणारं असं काहीतरी उत्तर ठोकेन... ज्याचा अर्थ ना तिला कळेल ना मला. तिनं जास्त रस घेतलाच तर लावेन काहीतरी असंबद्ध पाल्हाळ. त्यात पटाईत होतो मी. शून्यात नजर लावून बसलेला, गहन विचारात बुडालेला, एक चमत्कारिक (आणि म्हणूनच इंटरस्टिंग) मुलगा...

'तुझ्याकडे छत्री नावाचा प्रकार नाहीये?'

पोपट झाला. पण मी इतक्यात हार मानणार नव्हतो. तिने आपला तपोभंग केल्याची तिला जाणीव व्हावी म्हणून मी दचकल्यासारखं केलं.

'अरे? तू कधी आलीस?'

'तू केवढा भिजलायस! आणि वरून पंख्याखाली का उभा आहेस मूर्ख माणसासारखा! आजारी पडशील की.'

काहीच उपयोग नव्हता. जाऊदे. ही मुलगी ना स्वतः कल्पनाविश्वात रमते ना दुस-याला रमू देते. झक मारून वास्तवात यावं लागतं हिच्यासमोर. हे मी मनातल्या मनात मान्य केलंच, पण नेमकी माझ्या शरीरानंही त्याच वेळी गद्दारी केली. त्याच वेळी लागोपाठ तीनदा शिंकलो. तिचा मुद्दा बिनतोड निघाला. ती मला पकडून पंख्यापासून लांब घेऊन गेली.

'हे घे. आणि आण उद्या काहीही करून. बस आज हवं तर रात्रभर जागत.'

'येस मॅम.'

'काय मजा येते रे रोज रोज भिजून?'

'मस्त वाटतं. तू भिजून बघ मग कळेल तुला.'

'भिजायला मलाही आवडतं रे. पण तुझं आपलं जेव्हा बघावं तेव्हा भिजतच असतोस तू.'

मी तिच्याकडे नीट बघितलं. तीसुद्धा ब-यापैकी भिजलेली होती. आधीच पाऊण पँट घालून आली होती. आणि पाठीला चिकटलेला स्लीव्हलेस कुडता. (तरी तो अजून पारदर्शक झाला नव्हता.) एका हातात ओली निळी छत्री, त्याच हाताच्या खांद्याला लटकलेली पर्स, केस मोकळे सोडलेले आणि किंचितसे भिजलेले. उघड्या दंडांवरून ओघळतं दिसणारं पाणी. गव्हाळ कांती लकाकत होती. अवतार बाकी एकदम फ्रेश दिसत होता. चेहरा स्वच्छ आणि उजळलेला.

'छान दिसत्येस' मी पटकन बोलून गेलो.

ती चपापलीच. डोळे मोठे करून दोन्ही हातांनी केस कानामागे घेत 'छान? या अशा अवतारात?' असं म्हणत तिनं स्वतःचा अवतार पाहण्यासाठी मान खाली झुकवली. तसे मागे केलेले केस पुढे आले आणि चेहरा लपवू लागले. तरी कडेनं पाहिल्यावर तिच्या गालावर बारीकशी खळी उमटलेली मला दिसली. मान पुन्हा सरळ केली तेव्हा चेहरा पुन्हा मख्ख झाला होता आणि हसू गायब झालं होतं. तरी ओठ आतमध्ये दाबले गेले होते. किती तो कंट्रोल स्वतःवर! आणि कशाला! पण नाही. आम्ही उघड उघड नाही लाजणार जा! पण तिची खळी पाहून मीही हसून बघत होतो आणि मला हसताना पाहून तिच्या ओठांची कसरतच सुरू झाली. शेवटी न राहवून, 'मी अजिबात चांगली दिसत नाहीये. एकदम चिकट चिकट झाल्यासारखं वाटतंय मला. कधी एकदा घरी जाते आणि गरम पाण्याने आंघोळ करते असं झालंय.' बोलताना तिच्या खळ्या दोन-तीनदा उमटून गेल्या. मी तेवढ्यावरच समाधान मानायचं ठरवलं.

'गरमावरून आठवलं... तुला आंघोळ करणं सोडलं तर बाकी कसली घाई नाहीये ना?'

'नाही... का? मी कुठेही येणार नाहीये हां'

'तू नको येऊस. मी जाऊन येतो पटकन. तू थांब इथेच. ट्रेन आली तर जाऊ नकोस प्लीज.'

'मी जाणार.'

'अगं... थांब ना.'

आता ती मस्त हसली. सबटेक्स्ट जाणवला - 'बिचारा. मजा येते याला छळायला.' मी अजून बिचारे भाव आणले चेह-यावर. 'प्लीज प्लीज.'

'बरं थांबते. पण कुठे जातोयस?'

'तू बघ मी आलोच.'

'लवकर ये.'

मी धावत धावत ब्रीज चढत गेलो. स्टेशनच्या बाहेर पडलो, समोरच एक वडापाववाला होता. भन्नाट गर्दी होती. मी ट्रेनमध्ये चढावं तसं त्या गर्दीत धक्काबुक्की करत आणि साॅरी साॅरी म्हणत पुढे गेलो. पुड्यात बांधून घेऊन, बॅगेत भरून धावत धावत परत आलो. येताना छपॅक छपॅक करत आजुबाजूच्या लोकांवर चिखल उडवत, आणि त्यांच्या शिव्या खात आलो. ट्रेन लागताना दिसत होती. आधीच उशीरा आलेली.

'ये पटकन ये.' ती ट्रेनमध्ये चढायच्याच तयारीत दिसत होती.

आम्ही दोघंही चढलो. चढायला गर्दी तूफान होती. पण अगदी आत शिरायला मिळालं. आणि तिला बसायलाही मिळालं. मला दम लागला होता ते बघून ती मला बसायला सांगत होती, पण मी तिलाच बळे बळे बसवलं. तिच्या मांडीवर बॅगेतला पुडा काढून ठेवला. गरमागरम लागल्यावर तिचा चेहरा पुन्हा उजळला. मी तिची छत्री आणि दोघांच्या बॅगा वर सामानाच्या रॅकवर फेकल्या. तिने पुडा उघडला आणि चित्कारली.

'कांदा भजी ओ माय गाॅऽड!'

मला तिचे ते भाव पाहून तृप्त झाल्यागत वाटत होतं. पोट तेवढ्यानेच भरल्यासारखं. मनात तिला पटवावं, तिचं मन जिंकावं, तिच्यावर प्रेम करावं, यापैकी कुठलीही योजना शिजत नव्हती. पण तिचं ते हसू मला जाम भावलं होतं आणि ते मला पुन्हा पुन्हा पाहायचं होतं. त्या हसण्याला कारणीभूत मी ठरावं आणि मीच ठरावं अशी इच्छा नकळत प्रकट झाली होती आणि दिवसेंदिवस बळावत होती. मी फारसा विचार करत नव्हतो. मला भरपूर मुली आवडायच्या. काही नुसत्याच पाहायला, काहींचा गंभीर नाद लागलेला. ही तर माझी साधी सरळ मैत्रीण होती. आणि त्यामुळे तिला खुश बघावंसं वाटण्यात मला काहीच गैर वाटत नव्हतं. केवळ मैत्रीच्या नात्याने तिच्यात गुंतत होतो, पण नेमका किती अडकलो होतो, हे इतक्या सहजासहजी समजणार नव्हतं मला. ते समजून घेण्याच्या मनस्थितीतच नव्हतो मी. तिच्या हातांत असलेली आणि माझ्यासाठी म्हणून उचलून धरलेली गरमागरम कांदाभजी माझी वाट बघत होती. आणि मी तिच्याकडे ओढला जात होतो.

क्रमशः

- © कौस्तुभ अनिल पेंढारकर.

ट्रेनमधलं तत्त्वज्ञान भाग 3

2015-02-03T02:33:00.000-08:00

'चल गं त्यादिवशी आलीस ना जेंट्स मधून?'
'तेव्हा मी घाईत होते. पर्याय नव्हता. आणि बघितलंस ना किती गर्दी असते ते? लेडीजमधून मी मस्त विंडो सीट पकडून झोप काढू शकते.'
'अगं जेंट्समध्ये सुद्धा मिळेल विंडोसीट. पक्का. फर्स्टक्लासमध्ये नसते एवढी गर्दी. आईशप्पथ!'
'त्यापेक्षा तू चल ना लेडीज मधून.'
'पुरुष येऊन चालत नाही ना... नाहीतर आलो असतो.'
'अस्सं?'
'अर्थात्. बसल्या बसल्या केवढ्या मुली बघता आल्या असत्या.' मी निर्लज्जपणे हसलो. तिनं तोंड वाकडं केलं. 'सगळी मुलं शेवटी सारखीच' हा सबटेक्स्ट जाणवला.

खरं तर मी धादांत खोटं बोलत होतो. लहानपणीच ट्रेन्समधल्या प्रवासाचा मी धसका घेतलेला होता. कारण कुठेही जायचं झालं की आईबरोबर लेडीजमधून. आणि त्या महिला डब्यात चढण्यापासून उतरेपर्यंत जो काय धिंगाणा चालू असायचा, त्यावरून वाटायचं की नको बाबा हा ट्रेनचा प्रवास. पुढे मोठा झालो आणि जेंट्समधून जायला लागलो तेव्हा ती भिती गेली.

'चल गं भाव नको खाऊस. कंटाळा येतो एकट्याला.' मी आता ब-यापैकी बिनधास्त होऊन बोलायला लागलो होतो याबाबतीत.

तिनं एक सुस्कारा सोडला, आणि 'चला' म्हणाली. ट्रेन आली. आम्ही चढलो. विंडोसीट काही मिळाली नाही. पण बसायला मिळालं. मी खरं तर चपळाईने ट्रेनमध्ये चढून जागा अडवल्या होत्या. पण तिला खिडकीचंच कौतुक जास्त. रुसल्या चेह-याने खुन्नस देत बसली मला. मी डोळे थोडे बारीक करून, ओठ एकमेकांवर दाबून क्षीण हसलो. 'इट्झ नाॅट ओके' असं म्हणाली, आणि हेडसेट काढून कानात घालून बसली. हे शिष्टाचाराच्या विरूद्ध होतं. आणि हे तिनंच कधीतरी मला सांगितलं होतं. (नाहीतर मला कुठून कळतायत शिष्टाचार!) मी तिला आठवण करून दिली. ती हसली.

'ते तू केलंस तर लागू होतं. मी मुलगी आहे मला चालतं.'

हे काहीतरी अजब लाॅजिक असतं या मुलींचं. तिच्या वादातला फोलपणा तिला सुरुवातीपासून ठाऊक होता आणि ती हसत होती. मी तिच्याकडे असा काही बघत बसलो की ती अजून जोरात हसली, साॅरी म्हणाली आणि हेडसेट काढून ठेवून म्हणाली, 'हं. बोला.'

'काय?'
'काय जे बोलायचंय ते.'
'नाही काही विशेष नाही.'
'अरे? मग मला काॅर्ड्स का काढायला लावलेस?'
'बरं. घाल पुन्हा.'
'अरे?'
'मग काय! मी काही ठरवून आलेलो नाहीये, की हे बोलायचं आणि ते बोलायचं. सहज सुचतील तशा गप्पा मारू.'
'बरं. सुचलं काही तर सांग. मी काढेन काॅर्ड्स तेव्हा.'

मग कशाला काही सुचतंय म्हणा. मला आता काहीतरी विषय काढायला हवा होता. तसा काढला नसता तर काही बिघडणार नव्हतं, पण मग पुढच्या वेळपासून ती लेडीजमधनं गेली असती.

'तुझा कोणी... अं... बाॅयफ्रेंड वगैरे?'
'नाही.'
'कोणी आवडतो?'
'नाही रे.' वैताग जाणवला. 'का विचारतोयस?'
'सहज. दुसरं काही सुचत नाही म्हणून.'
'बरं.'
'कधीच कोणीच आवडला नाही?'
'नाही.'
'फेकू नकोस. असं होऊच शकत नाही.'
'एक आवडला होता शाळेत असताना. मोठा होता.'
'मग?'
'मग काही नाही. तो नंतर शाळा सोडून गेला. तेव्हापासून कोणीच नाही. आणि तो सुद्धा नुसता दिसायला छान होता म्हणून; सिरीअस प्रेम वगैरे काही नाही.'
'काॅलेजात नाही कोणी?'
'नाही रे. आपल्या काॅलेजात लुख्खे भरलेत सगळे.' माझ्या हे जिव्हारी लागलं.
'मुली काय कमी लुख्ख्या आहेत?' हा तिला टोमणा होता. पण विनोदबुद्धी निद्रावस्थेत असावी तिची.
'हो का. मग कट्ट्यावर बसून येणा-या जाणा-या एकेका मुलीची माहिती कोण विचारत असतं मला?'
'त्या अपवादाने आढळणा-या मुली गं.'
'अपवादात्मक गोष्टी सहसा संख्येने कमी असतात.' आता आली का पंचाईत. पण हार मानेन तो मी कसला.
'कधीकधी अपवादात्मक प्रसंगी अपवादात्मक बाबी जास्त संख्येत दिसून येतात.'
'वाह! छान हं!' आता माझा वाद फोल होता. पण शब्दच्छल करण्यात मी जास्त पटाईत होतो.

मला हसायला आलं. तीही गोड हसली. ती काही लुख्खी वगैरे नव्हती. बरी होती. पण सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध वगैरे नव्हती. का कोणास ठाऊक, हसताना खूप छान दिसत होती. तिला हसताना पाहून मला बरं वाटत होतं. तिला असंच हसवायचं तर असेच बावळटासारखे विनोद करावे लागणार होते. अनुभवावरून खरं तर माहिती होतं, की तिला हसवायचं तर दर्जा लागतो विनोदाला, नाहीतर विनोद प्रसंगनिष्ठ तरी लागतो. ती माझ्या वाक्याला कमी आणि वायफळ वाद जिंकताना होणा-या त्रेधातिरपिटेवर जास्त हसली होती. काय करावं? कशी करून घ्यावी स्वतःचीच फजिती?

'काय झालं?'
'हुं? कुठे काय!'
'मग असा का बघतोयस?' अरेच्चा. तंद्री लागली असणार माझी. विचारात हरवून भुकेल्यासारखा बघत बसलो असेन तिच्याकडे. आता काय करावं. डाऊट खाता कामा नये.
'तुझी मिशी बघत होतो. छान आहे.'
ती दचकलीच. 'गप्प बस. मला मिशी नाहीये.'
'अगं पण मला दिसतेय.'
'मिशी मुलांना असते. मी मुलगी आहे.'
'ठीक आहे. होतं असं कधीकधी. केमिकल लोचा होतो थोडा.' मी समजावणीच्या सुराचा आव आणत म्हटलं.
'मार खाशील.'
'अगं? तुला मिशी आहे त्यात माझी काय चूक!' मी हसत होतो.
'गप्प बस नाहीतर खरंच मार खाशील.'

मी थोडा वेळ गप्प बसून राहिलो.

'मला नाही आवडत पार्लरमध्ये जायला. शी. आज जावं लागणार.' ती अक्षरशः रडवेल्या सुरात म्हणाली. मी गालातल्या गालात हसत बसलो. आवाज काढला नाही. तिला तेही बघवेना. मला चापट्या मारायला लागली. मस्त वाटत होतं.

'जा ना. गप ना नालायक.'
'ए ते बघ दाढी सुद्धा आहे तुला.' मी तिच्या गालाकडे बोट दाखवून सांगायला लागलो.
'हळू बोल ना गाढव.' तिनं दोन्ही हातांनी आधी स्वतःचं तोंड लपवून घेतलं. खाली वाकली. मग उठून पुन्हा चापट्या मारायला लागली.
'मी नाही येणार आहे तुझ्याबरोबर पुन्हा.' आणि हसायला लागली. मला हे वाक्य गंभीरपणे घ्यायची गरज नव्हती, पण तरी मी किंचितसा धास्तावलो. होतो. तिच्याबरोबर मनमोकळेपणे हसलो, आणि मग तिच्या दाढीमिशांवरनं तिची खेचणं मी थांबवलं. पण तीच बोलत बसली.

'एवढे केस तर सगळ्यांनाच असतात. मुलींनाही. आम्ही ते ब्लीच करतो. लव्ह असते ती.' मला माहितीच नव्हतं ना... पण ठीक आहे, त्यानिमित्ताने बोलत होती काहीतरी.

मग गप्प बसली थोडावेळ. मलाही काही सुचत नव्हतं. थोड्या वेळानं लक्षात आलं की ती माझ्याकडे पाहत्येय. मी भुवयी उडवून प्रश्नार्थक मुद्रा ठेवली.

'तुम्ही मुलं एकदाच दाढीमिशी वॅक्स का नाही करून टाकत?'
'वेडी आहेस का!' हसली.
'अरे त्यात काय? मी करू तुझी दाढी वॅक्स?'
'आता मी मारेन हा.' पुन्हा हसली. माझ्या दाढीला हात लावला.
'अरे खरंच. हे बघ फक्त जर्रासं खेचल्यासारखं वाटेल. अस्सं.' असं म्हणून दाढीतला एक केस हळूच खेचला तिनं.

मी ओरडलो. ती दचकली. बाजूचे तिघे चौघे दचकले. ती पुन्हा हसायला लागली. चेकाळली होती. मी गाल चोळत बसलो. मुली अंगाशी मस्ती करतात तेव्हा येणारी मजा काही औरच असते.

'लोकांना वाटेल काय चाळे चालू आहेत या दोघांचे. कपल वाटू त्यांना.' मी म्हटलं.
'ते तसेही वाटतोच आहोत. आणि वाटलो तरी तुला काय फरक पडतोय?'

सहसा या गोष्टींची फिकीर मुलींनाच जास्त असते. इथे काहीतरी भलतंच. 'मला इतकाच फरक पडतो की माझे केस उपटले जातायत.' ती हसली. 'दाढीवरचे.' ती अजून जोरात हसली.

आजचा दिवस खतरनाक होता. मी तिला एवढं हसताना क्वचितच पाहिलं असेन. तेही माझ्याबरोबर असताना. माझ्यामुळे. आपल्यामुळे आपल्या आवडत्या व्यक्तिच्या चेह-यावर हसू उमटलं की नेहमीच आनंद होत असतो मला. त्याच आनंदात मला बुडवून ठेवलं होतं तिनं. वाटत होतं की, ट्रेनमध्ये जागा नाहीये म्हणून, नाहीतर नाचली सुद्धा असती ती. मोकळी होऊन, वेड लागल्यागत. कोणी बघो ना बघो, कोणाला फरक पडो न पडो, कसली भिती नाही, चिंता नाही. मुक्त, स्वच्छंद. आपला नेहमीचा मख्ख चेहरा बाजूला ठेवून एखाद्या लहान मुलीसारखी, लाडात येऊन, खोड्या काढणारी, माझी मैत्रीण. माझी.

मी तिच्या हसण्याकडे बघत बसलो होतो. मलाही जाणीव होती. आता भुवया तिनं उडवून विचारलं. 'असा का पाहतोयस?'
'भांडू नकोस कधी माझ्याशी. भांडलीस तर रुसून बसू नकोस. राग आलाच तर बोलून टाक आणि माफ करून सोडून दे. ओके?'

तिच्या हसण्याला ब्रेक लागला. 'असं का म्हणतोयस अचानक?'
'काही नाही. तू एवढं करशील ना?'
स्मितहास्य. 'बरं.' मला हायसं वाटलं. पण मुलींचा भरवसा नसतो. आणि त्यांच्यापेक्षा मी कुठे कधी कसा वागेन बोलेन याचा बिलकुलच भरवसा नसतो. मनात धास्ती आणि उत्साह यांना घेऊन स्वतःचा तोल सांभाळायची कसरत चालू होती माझी. पहिल्यांदाच स्वतःच्या बेधडक बोलण्यावर नियंत्रण आणावंसं वाटत होतं. गप्प राहावंसं वाटत होतं. शांत व्हावंसं वाटत होतं. ती हसून हसून दमली असावी. थोड्या वेळातच माझ्या खांद्याला डोकं टेकून झोपून गेली. आणि मी, मी नुसता बघत बसलो. प्रत्येक क्षण मनात साठवत बसलो.

क्रमशः

- © कौस्तुभ अनिल पेंढारकर.

ट्रेनमधलं तत्त्वज्ञान भाग 2

2015-01-31T10:37:00.003-08:00

आम्ही दोघंजण जिना उतरलो कमी, आणि उड्या मारत जास्त आलो. ट्रेन कधी निघेल काही सांगता येत नव्हतं. उशीर झाला होता तिला. मला उशीर झाला नव्हता, पण मी आपला उगाचच गंमत म्हणून तिच्याबरोबर धावत निघालो. लेडीज डबा बराच पुढे होता. त्यामुळे ती साहजिकच जास्त जोर लावून पळत होती. पण तिची मजल ट्रेन निघायच्या आत जास्त पुढे गेली नाही. मी तिच्या पुढून धावत होतो. ट्रेन निघाली तेव्हा मी जवळ जवळ फर्स्ट क्लासपर्यंत पोचलोच होतो. पण ती चढल्याशिवाय मी चढणार नव्हतो. मला चढायचंच नव्हतं. तिच्याबरोबर थांबायचं होतं, तिच्याशी बोलायचं होतं. तिला माझ्याबरोबर यायला मनवायचं होतं. ट्रेन निघाली असं दिसल्यावर मी थांबलो. वळलो, आणि तिच्याकडे 'काय करणार' अशा भावनेनं पाहिलं. पण हार मानली नव्हती तिनं. मला उगाच आवडलेली नव्हती ती. बाजूने जाणा-या जेंट्स सेकंड क्लासात चढली. मी दचकलोच. तो डबा माझ्यासमोर येईस्तोवर गाडीने वेग पकडला होता. पण मुंबईकर प्रोत्साहन देण्यात पटाईत असतात. दाराशी लटकणा-या दोघांनी मला 'आ जा, डर मत आ जा...' असं म्हटलं. डरतंय कोण इथे... उलट ती अशी अनपेक्षितपणे चढल्याने मला चेव चढला होता. हिरवीणीने साहस दाखवलं तर हिरोला डबल साहस दाखवायला नको? मग तो मूर्खपणा का असेना! चढलो मी. मधल्या दांड्याला खांदा आपटला. ती मी चढतोय म्हटल्यावर आत सरकली. मुलगी धावत्या गाडीत चढतेय म्हटल्यावर तिच्या आधी दारात उभा राहणारा आपसुकच आत सरकून उभा राहिला. युगुलांवर जळणारे 'सुसंस्कृत विघ्नसंतोषी' असतात, तसेच युगुलांना सहानुभूती दाखवणारेही 'सभ्य मवाली' सुद्धा असतात हे तेव्हा मला जाणवलं. कारण तिच्याबरोबर असल्याने मलाही 'चलो अंदर घुसो. एकतो चढने दिया उपरसे गेटपे खडे रहना है' असं काही ऐकावं नाही लागलं. आम्ही दोघं दारात उभे होतो. डबा खचाखच भरला होता. ती हसत होती. मी खांदा चोळत होतो. मला तिच्याशी बोलायचं होतं. ती मागच्या दरवाज्याला चिकटून, मी खांबाला. माझी तिच्याकडे पाठ. गाडी चाललेली पुढच्या दरवाजाच्या दिशेने(म्हणूनच त्याला पुढचा दरवाजा म्हटलंय. हो. माहितीये, वाचकांना तेवढी अक्कल असते ते). विचित्र अवस्था होती. मी धिटाईने एक ऑफर केली.

'तू माझ्या जागेवर उभी राहतेस? म्हणजे नीट उभं राहता येईल आपल्याला.'
'मग आता कसे उभे आहोत? नीटच आहोत की.'
'अगं तू पुढे उभी राहा ना माझ्या अशी काय.'

आमच्या बॅगा काढून एक पायाखाली (माझी) आणि दुसरी सामानाच्या रॅकवर अशा ठेवण्यात आल्या. मॅडम खांबाला चिकटायला काही तयार नव्हत्या.

'अगं पोलडान्स करायला सांगतोय का तुला मी?' माझं मनात येईल ते ताडकन् बोलणं मला मार खायला लावेल एक दिवस. इथे तोंड वाकडं झालं. मी जेंट्स डब्यातली शिस्त मोडून आता काही रिस्पेक्टेबल लेड्या त्यांच्या डब्यात उभ्या राहिलेल्या दिसतात तसा उलट्या दिशेने, तिच्याकडे तोंड करून उभा राहिलो. १८० अंशाच्या कोनात वळताना पाठी उभ्या असलेल्या दोघाजणांना धक्का लागला. 'प्च प्च... त्च त्च... ए यार' अशा प्रतिक्रिया. मी त्या दोघांना साॅरी म्हटलं, आणि तिच्याकडे बघून बावळटासारखं हसून दाखवलं. ते बावळटासारखं होतं हे मला कळलं, कारण -

'बावळट दिसतोयस.'
'म्हणून हसूच नये का माणसानं?'
'म्हणून नाही. तुझे मागचे केस उडतायत वा-यानं. ते आधीच विचित्र दिसतंय इथून. त्यात तू असा हसतोयस दात विचकून... शी.'

स्टेशन आलं. गाडी थांबली.
'ये तू दाराजवळ. मी राहते उभी पुढे.'
'अरे व्वा. एवढी मेहेरबानी का?'
'बघवत नाहीये तुझा चेहरा म्हणून.'

आता माझं तोंड वाकडं झालं. ते पाहून ती मनापासून हसली. डबा एका झटक्यात मोकळा मोकळा झाला. दुस-या झटक्यात आधीपेक्षा गच्च भरून गेला. आम्ही जागेची आदलाबदल केली होती. आज मूड मस्त होता स्वारीचा. एरवी बसायला जागा हवीच (च वर जोर) म्हणून हट्ट करणारी आज शेवटपर्यंत दरवाज्यात उभी राहून वारा खायच्या विचारात होती.

गाडी सुरू झाली. वारा मस्त अंगावर यायला लागला. ती हळूहळू माझ्या अंगावर रेलत होती. मला तेच हवं होतं. आता आम्ही टायटॅनिकच्या अर्धवट पोझिशनमध्ये होतो. अर्धवट अशासाठी, की आम्ही हात आडवे पसरले नव्हते. एकतर एवढ्या गर्दीत हातांना मोकळीक मिळत नाही, दुसरं म्हणजे ती तोल जाऊन मेली असती. तिसरं म्हणजे कल्पना माझ्या डोक्यातली होती. तिला वारा खात असताना माझी पडलेलीही नसेल. मी तिच्यासाठी फक्त एक टेकायचा लोड होतो, तात्पुरता.

'खरंच माझं तोंड पाहवत नाही?' मी भसकन् मनातली भिती भाव न लपवता प्रकट केली. हसली. मला 'वेडा रे वेडा' हा सब्-टेक्स्ट जाणवला. उगाच विचारलं. असेनाका. ती हसली. बरं झालं विचारलं.

'नाही रे. तू एवढा ताडामाडासारखा माझ्यासमोर उभा. सगळा वारा अडवत होतास. म्हणून.' हे तिला मोठ्या आवाजात बोलावं लागलं. वारा तिचा आवाज कुठच्या कुठे घेऊन जात होता. म्हणून गप्पा मारताना तिची सोय व्हावी यासाठी मी तिच्या थोडा अजून जवळ गेलो. आणि बाहेरच्या हाताने दांडा पकडला. तिच्या कंबरेला हात घातल्यासारखंच वाटत होतं मला. एकदम बाॅडीगार्डसारखं वाटत होतं. तिचे केस मोकळे होते. उडत होते वा-याबरोबर. माझ्या चेह-यावरून केरसुणी फिरवल्यासारखे जात होते. मला आधी मस्त मजा वाटत होती. शॅम्पूच्या अॅडमधल्या नायिकेच्या केसांचा वास घेणा-या नायकासारखी. मग मात्र एकामागून एक फटके बसायला लागले तोंडावर. केस बेक्कार टोचत होते. एकदोनदा डोळ्यालाही लागले. मी वेळेत पापण्या मिटत होतो. तिला दरवेळेला कळत होतं. ती हळूच हसत होती.

परीक्षेत काॅपी करताना पाठच्या बाकावरच्या मुलाशी बोलावं तशी ती माझ्याशी तोंड आडवं ठेवून बोलत होती. फरक फक्त आवाजाचा होता. परीक्षेत छोटा असतो, हा मोठा होता.

तरी बोलणं फारसं झालं नाही. मला विषय सुचत नव्हतेच, त्यात मी माझ्या टायटॅनिक आणि तत्सम कल्पनाविश्वात रमलेला... आणि ती, ती अधून मधून बारीक सारीक चौकशा करण्यापुरती बोलत होती एवढंच. खरं तर बोलण्याची काही गरजच उरली नव्हती. छान वाटत होतं. आयुष्यभर असाच वारा खात राहावं, तिनं पुढे असावं, आपला (एव्हाना गारठ्याने बधीर झालेला पण सोडवत नसलेला) हात असाच तिच्या बाजूने घेऊन खांबाला पकडलेला असावा, ती सध्या आहे त्यापेक्षा अधिक मोकळेपणे, अधिक प्रेमाने आणि पूर्णपणे माझ्यावर रेलून, माझ्यावर विसंबून बिनधास्त उभी असावी, आणि या खटारॅक्-खटारॅक् पेक्षा काहीतरी छानसं पार्श्वसंगीत असावं.

तिचं स्टेशन आलं. तिनं एकदा माझ्याकडे पाहिलं. डोळ्यांत मिश्कील भाव होते. ती उतरली. मीही उतरलो (बॅगा घेऊनच). गर्दीचा मोठा लोंढा आमच्या पाठोपाठ उतरला. ती माझ्याकडे पाहून म्हणाली, 'तू का उतरतोयस? मी घाईत आहे थांबणार नाहीये. जा तू याच ट्रेनने.'

'बरं. आज मजा आली ना?'

'हंऽ' मंदस्मित. मान अलगद हलवली. 'चल मी पळते. तू जा याच ट्रेनने नाहीतर तुलाही उशीर होईल.' मी हसलो. 'अर्रे?? जा ना!!' वळलो. धावलो. घुसलो. चढलो. लटकलो. आता खांद्याला बॅग होती. अर्धंअधिक शरीर बाहेर लटकत होतं. आत शिरायला जागा नव्हती. ट्रेन सुटली. मान वळवली. ती बघत थांबली होती. दोन्ही हात दार पकडण्यात व्यस्त. मानेनेच बाय म्हटलं. ती हसली. आडवी मान हलवली. पुनश्च वेडा रे वेडा हा सब्-टेक्स्ट जाणवला. वळली. आणि प्लॅटफाॅर्मवरच्या गर्दीत नाहीशी झाली. मी समोर बघायला लागलो.

एरवी अशा अवस्थेत कधी सापडलोच तर सतत पडू की काय अशी भिती वाटत राहायची. आज पडलो असतो तरी हरकत नव्हती. जीवन सार्थकी लागल्यासारखं वाटत होतं.

रात्रभर खांदा दुखत राहिला. झोप लागू दिली नाही. आणि मी त्याला दुस-या हातानं मालिश करत गालातल्या गालात हसत राहिलो. पुढच्या 'वारी'ची वाट बघत...

क्रमशः

- © कौस्तुभ अनिल पेंढारकर.

ट्रेनमधलं तत्त्वज्ञान भाग १

2014-10-01T12:51:00.000-07:00

आज तिला विचारायचंच, असं मी ठरवलं होतं.

अगदी घट्ट मैत्री झालेली नसली तरी ओळख बर्‍यापैकी झाली होती. एकाच ग्रुपात होतो दोघंही. एकमेकांशी बोलणं फारसं होत नसलं तरी कधी अवघडलेपण जाणवलं नव्हतं एकमेकांसोबत. शाळेत असल्यापासून मनावर बिंबवलं गेलं होतं की स्त्री-पुरुष हे दोघंही समान आहेत. जी वागणूक पुरुषांना मिळते ती स्त्रियांनादेखील मिळायला हवी. मला हे अगदी मनोमन पटलं होतं आणि मी अजूनही यावर ठाम आहे. म्हणूनच मी जसा माझ्या मित्रांशी बोलायचो तसाच मुलींशीही बोलायचो. शिव्या देणं, कमरेखालचे किंवा वरचे लैंगिक विनोद करणं, रस्त्यात दिसलेल्या एखाद्या मुलीच्या शरीरवैशिष्ट्यांचं तोंडभरून कौतुक करणं इत्यादी इत्यादी क्रिया, श्रोता स्त्री आहे की पुरुष हे लक्षात न घेता, किंवा लक्षात घेऊनसुद्धा मी निर्धास्तपणे पार पाडायचो. साहजिकच फारशा मैत्रिणी नाही टिकल्या माझ्याजवळ.

‘श्शी तो तुझा मित्र आहे? तो किती घाणेरडं आणि चीप बोलतो. मुलींसमोर कसं वागावं याचीही अक्कल नाहीये त्याला. मला तर सहनच होत नाही त्याची बडबड... वगैरे वगैरे’

मुलींच्या अशा मतप्रदर्शनानंतर त्यांच्या नजरेत चांगलं राहण्यासाठी माझ्यापासून मैत्रीच्या बाबतीत विशिष्ट अंतर राखून राहणारे ‘मित्र’ही वाढले. वाढले म्हणजे, माझ्या दैनंदिन आयुष्यातून कमी झाले. आपोआप कचरा गाळला जाऊन माझा अर्वाच्य प्रामाणिकपणा आवडलेली काही मंडळी तेवढी उरली. त्यात ती सुद्धा होती. माझ्या चांगल्यातल्या चांगल्या पुचाट विनोदांवर तोंड वाकडं करायची, पण मी किंवा कोणीही उत्स्फूर्तपणे शिवी दिली की मात्र ही हसत सुटायची. कधी कधी तर वन्स मोअर म्हणायची. स्वत: मात्र शिवी अजिबात द्यायची नाही. इतर कोणीही अडचणीत सापडलेलं असलं की ‘माझी वाट लागलीये रे’ (अर्थातच वाट या शब्दाला अजून एक पर्याय होता) हे सांगताना त्यांचं तोंड हिरमुसलेलं असायचं. ही हसत हसत स्वत:समोरची अडचण किंवा स्वत:ची झालेली फजिती सांगायची. कोणी म्हणेल, एवढं हसायची म्हणजे नक्कीच कुठेतरी काहीतरी सैल असणार. नाही! लो-वेस्टच्या जमान्यात तिची पँटही सैल नव्हती, डोक्यातले स्क्रू तर राहूद्यात(हो माझी निरीक्षणशक्ती चांगली आहे मला माहितीये). तिला हसवणारे हे काही मोजकेच प्रसंग असायचे. इतर वेळी कोणीतरी तोंडात मारल्यागत चेहरा करून बसायची. उत्साह या भावाचा तिच्या चेह-यावर अभाव होता. तिला काहीही नवीन सांगा, मख्ख दगडासारखा चेहरा करून सांगणार्‍याकडे बघायची. चेहरा खुलणं असं म्हणतात ते कधी नाहीच. निदान, माझ्याच्यानं तरी फारसं कधी ते जमवता आलं नव्हतं. त्यामुळे तिच्या वाट्याला गेल्याने बर्‍याच जणांची बर्‍याचदा फजितीच व्हायची. बरं चेहरा काही सुंदर होता अशातलाही भाग नाही. तशी बरी होती, पण आमच्या कॉलेजातल्या एकापेक्षा एकींसमोर तर ही दिसण्यामध्ये तरी अगदीच थू होती. इतकं असूनही माणसं ओढली जायची तिच्याकडे, नकळत. मीही ओढला गेलो होतो, फक्त मला ते अजून जाणवायचा अवकाश होता. एकूणच अजब रसायन होतं.

कॉलेज सुटल्यावर किंवा आम्ही कॉलेजमधून आम्हाला हवं तेव्हा सुटल्यावर, सगळे एकत्रच चालत चालत स्टेशनापर्यंत जायचो. माझ्या दिशेने प्रवास करणारी फारशी मंडळी नव्हती याचं आधी मला वाईट वाटलं होतं. मात्र नंतर उ:शाप मिळाल्यासारखं वाटायला लागलं. कारण माझ्याबरोबर ट्रेन पकडणारे दोघेजण होते, आणि त्यातली एक ती होती. दुसरा कॉलेजात जास्त यायचा नाही, आणि क्वचित कधी आलाच तरी ट्रेनमध्ये असताना पुस्तक वाचत बसायचा ज्यामुळे मी बाजूला बसल्या बसल्या कंटाळून जायचो.

असंच एकदा आम्ही सगळे रमतगमत स्टेशनपर्यंत जाऊन पोचलो आणि मग सगळे पांगले. ती आणि मी नेहमीप्रमाणे दोघंच जिना उतरून आमच्या फलाटावर आलो. विषय नव्हता. तिच्याबरोबर असं एकटं असताना कधीच नेमका विषय वेळेत सुचायचा नाही. आज तर विषय सुचण्याचा प्रश्नच नव्हता. कारण आज मला तिला महत्त्वाचा प्रश्न विचारायचा होता. त्यामुळे धीर एकटवेपर्यंत मी गप्पच होतो. मनात मात्र हलकल्लोळ उठला होता. इतका का घाबरत होतो मी? समजा, ती नाही म्हणाली, तर काय होणार होतं फारसं? आपल्याला तोंडात मारल्यासारखं होईल... आपण निराश होऊ, पण ते तात्पुरतंच असणार आहे ना. नाही तर नाही. पण मी आधी कधीच कुठल्याच मुलीला विचारलं नव्हतं. ट्रेनमध्ये कितीतरी युगुलं एकमेकांना खेटून बसलेली दिसायची. त्यामुळे एकूणच काळाशी सुसंगत प्रश्न होता. पण मी तिला विचारल्याशिवाय काहीही होणं शक्य नव्हतं. तिने स्वत:हून उत्साह दाखवण्याची तर शक्यताच नव्हती.

ट्रेन एका मिनिटात अपेक्षित आहे असं दिसलं.

चल विचारून टाक.

ट्रेन दिसली.

अरे काय घाबरतोस काय! मर्द बन! बी अ मॅन!

ट्रेन आली, ट्रेनची गती मंदावत गेली. माझी मती गुंगावत गेली.

लेडीज डब्याच्या दिशेनं तिची पावलं हलली. तिने मोबाईलमधून डोकं काढून माझ्याकडे पाहिलं.

चल विचार... पण एकदम सहज वाटलं पाहिजे... एक दोन तीन -

’जेंट्समधनं येतेस आज?’

ती थांबली. माझा आवाज मी शक्य तेवढा सहज ठेवला होता. पण चेहर्‍यावरची अगतिकता (हल्लीच्या मराठीत डेस्पो फीलींग) झाकता आली नाही. माझ्या भुवया उंचावल्या गेल्या होत्या. खालच्या ओठाने वरच्या ओठाला आतमध्ये दाबलं होतं. तिने आधी प्रश्नाला उत्तर देण्याच्या उद्देशाने तोंड उघडलं आणि तेवढ्यात माझ्याकडे नीट पाहिलं. मग हसली आणि ‘चल’ म्हणाली. आम्ही एकत्र चढलो. फर्स्ट क्लास असूनही डब्यात बसायला जागा नव्हती. तिनं तोंड वाकडं केलं.

‘ए शी इथे बसायलाही जागा नाहीये. लेडीजमध्ये आडवं झोपायला मिळेल मला. मी जाते.’ ती पटकन उतरली. मला काही सुचलंच नाही. तिला अडवायला म्हणून तोंड उघडलं पण बोलू काय?

‘तू लेडीज डब्यात आडवी होतेस?’ - मला दुसरं काहीच सुचलं नाही.

‘नाही रे, वेडा आहेस का!’ तिने लेडीज डब्यात पाय ठेवत ठेवत म्हटलं. ट्रेनही सुटली. एकदा तिनं माझ्याकडे पाहिलं. हसली. त्या हास्यात ‘सॉरी’ होतं. मीही ‘आता काय बोलणार’ अशा अर्थानं हसलो. तिनं ते ‘इट्झ ओके’ या अर्थी घेतलं असावं. ती तिच्या डब्यात आतमध्ये गेली. मीही तोंड पाडून माझ्या डब्यात आत शिरलो. पुढच्याच स्टेशनावर दोघेजण उठले आणि खिडकीजवळची जागा मला मिळाली. कहर म्हणजे जिथे ती आत्ता बसली असती अशी मनात मी कल्पना करत होतो तिथे एक दिड माणसांची जागा व्यापणारे गृहस्थ येऊन बसले. मला खिडकीत चिणल्यासारखं वाटत होतं. उद्या काही केल्या तिला जाऊ द्यायचं नाही असं ठरवून मी कानात बोंडं घालून रोमँटिक गाणी लावून बसलो. खिसा थरथरला. मेसेज होता. आता व्यवस्थित सॉरी असं लिहून पाठवलं होतं. माझा मेसेज पॅक संपला होता. फारसा रस नसलेल्या मुलींच्या बाबतीत मी चिक्कू होतो. आणि हिला पटवायचा उद्देश नव्हता माझा. फक्त घरी जाताना थोडी कंपनी हवी होती इतकंच. नाही यायचंय तर नाही, गेली उडत. नाही घालवणार मी हिच्यापायी एक रुपया फुकट. असं मी मनातल्या मनात स्वत:ला समजावलं. स्वत:च्या या

तो-यावर खुश झालो. आणि त्या खुशीत ‘इट्झ ओके’ टायपून तिला पाठवूनही दिलं.

क्रमश:

छोटीसी मुलाकात...

2014-07-04T02:51:00.000-07:00

अकरावीचं वर्ष. शाळेच्या युनिफॉर्मचा त्याग करून कॉलेजच्या कट्ट्यावर फॅशनेबल कपड्यांत रॅम्पवॉक करायला उत्सुक असलेल्या शेकडो मुलींची चाल; आणि आपल्या सात-आठ जणांच्या घोळक्याला कॉलेज सुरु होऊन तीन-चार महिने उलटले तरी अजुनही एकाही संघभेदिकेचा लाभ का झाला नाही या व्यथेत पडलेल्या माझी नजर यांची सतत पकडापकडी चालायची. पकडापकडी का, झटापटीच म्हणा ना. या सुंदर मुली स्वत:बरोबर त्यांच्यावर जळणा-या, राहणीमानाच्या पद्धतीत त्यांची नक्कल करणा-या किमान एक-दोन मुलींना सोबत घेऊन फिरत असायच्या. आम्ही बघतोय हे कळल्यावर सुंदर मुलींपेक्षा त्यांच्या या दत्तक मैत्रीणीच जास्त नाक मुरडायच्या. पण हे सगळं सगळं पचवेबल होतं. डोकं हटायचं, ते आपल्याहून कैकपटींनी लुख्ख्या दिसणा-या एखाद्या मुलाला, आपल्याहून दुपटीनं चांगल्या दिसणा-या मित्रालाही मिळणार नाही, अशी फटाकडा पोरगी गवसल्यावर. दोघं कॉलेजबाहेर फिरत असताना त्या लुख्ख्यापेक्षा ती ललनाच जास्त लोचटगिरी करताना दिसली, की आम्ही मित्र एकमेकांकडे 'आपल्यात काय वाईट होतं?' असे भाव चेह-यावर ठेऊन पाहायचो. दोघांनाही आपले भाव समोरच्याच्या चेह-यावर प्रतिबिंबित होताना दिसायचे आणि एकत्रच हसू फुटायचं. मग आपसुकच त्या लुख्ख्या बायल्याच्या वॉईसला आणि त्या सुंदर ललनेच्या भंगार चॉईसला आम्ही शिव्या देत असू. घोळक्यात प्रत्येकाचं एक वेगळं, आवडतं प्रेक्षणीय स्थळ ठरलेलं असायचं. तसंच घोळक्यातल्या सगळ्यांना एकाच वेळी आवडणारी एखादी 'अल्टिमेट' मुलगीसुद्धा ठरलेली असायची.

पण या सगळ्या मुली आपल्या कुवतीबाहेरच्या आहेत, हे सगळेच मनोमन जाणून असायचे. मर्सिडीज-ऑडीच्या शोरूमबाहेरून आतल्या गाड्या बघत उभ्या राहिलेल्या भिका-यासारखे आम्ही कट्ट्यावरून एकेका मॉडेलला भुकेल्या नजरेने न्याहाळत असू. एखादा दिडशहाणा मित्र इथून-तिथून त्याला आवडणा-या मुलीचा नंबर मिळवायचा, फेसबुकवर फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवायचा. तिस-या ट्रायमध्ये, वाढते मुतुअल फ्रेंड्स बघून कुतुहूल म्हणून मुलगी त्याला अ‍ॅड करायची. पोरगं बेभान होऊन जायचं. तिच्या प्रत्येक फोटुला लाईक ठोकायचं(बहुधा नंबर ऑफ लाईक्स वाढतील या आशेनेच ती अशांना अ‍ॅड करायची/करते). पण त्याने चॅटवर प्रेमाने घातलेली साद त्या मुलीची रसिकतेनं दिलेली दाद कधीच मिळवू शकायची नाही. शेवटी उतावीळ होऊन बिचारा काहीतरी कुठंतरी प्रेमा-बिमाचं बरळून घोळ घालून ठेवायचा, आणि मग प्रकरण चिघळून त्या मुलीच्या चार वर्षांनी सिनिअर असलेल्या पंटर लोकांचा मार खाऊन यायचा(चेह-यावरची सूज कमी झाल्यावर).

बघता बघता शेवटी आम्ही थकलो आणि डिसेंबरच्या फेस्टिव्हलच्या काळात आमच्या ग्रुपला येऊन मिळालेल्या आमच्या पातळीच्या चार संघभेदिकांवर आम्ही समाधान मानलं. वर्ष संपायच्या आतच त्या संघभेदिकांनी आपल्या अदाकारी आणि करामतींनी आमच्या अभेद्य संघाची यशस्वी फाळणी केली. त्यातल्या एका तुकड्याचा सभासद झालेला मी बारावीच्या सुरुवातीच्या दिवसांत कट्ट्यावर एका संघभेदिकेबरोबर (सॉरी चुकलो... आता ती जीवाभावाची, सेंटींग लाऊन देण्याची नुसती तयारी दाखवणारी मैत्रीण झाली होती) बसलो होतो. दोन दिवस झाले पाऊसच पडला नव्हता. त्यामुळे कट्टा सुका होता. बारावीत आमच्या तुकड्यातले बाकी दोस्त दुस-या वर्गांत गेले होते. शेवटचं लेक्चर असलं तरी इकोनॉमिक्स असल्यामुळे ते अटेंड करायचे. त्यांचा तास संपायची वाट बघत बसलो होतो. हे रोजचंच झालं होतं. पण अशी वाट बघण्यातसुद्धा गंमत असायची. आमच्या कॉलेजला चिकटून दुसरं कॉलेज होतं. तिथल्या मुलींसमोर आमच्या कॉलेजच्या पोरी नेहमीच फिक्या वाटायच्या. मी मुद्दामून कट्ट्याच्या त्यांच्या कॉलेजगेट समोरच्या भागावर जाऊन बसायचो. येणा-या जाणा-या सगळ्या मुली नजरेची भूक एकाच वेळी वाढवत आणि शमवत जायच्या.

दुपारचे चार - साडे चार झाले असतील. फारशी वर्दळ नव्हती. ना मुलामुलींची, ना गाड्यांची. सगळं वातावरण शांत होतं. तरी कट्टा ब-यापैकी भरलेला होता. मीही त्या जीवलग मैत्रिणीबरोबर कट्ट्यावर बसलो होतो. आज ब-याच दिवसांनी आमच्या गप्पा रंगात आल्या होत्या. एवढ्यात माझी नजर शेजारच्या कॉलेजच्या गेटमधून बाहेर आलेल्या एका मुलीने वेधली. माझ्याच वयाची होती (म्हणजे मला सिनिअर नसावी). दोन्ही हातांत कुबड्या घेऊन चालत होती. तिच्या डाव्या पायात काहीतरी खोट होती. तो थोडा वाकलेला होता. तिने पंजाबी ड्रेस घातला होता. आकाशी रंगाचा. केस लांब होते, वेणी होती. त्यामुळे तसं म्हटलं तर टाईट जीन्स, थ्री-फोर्थ, पाव चड्डी किंवा मिनी स्कर्ट घालून फिरणा-या, केस मोकळे सोडून त्यांना रंगवणा-या मुलींना पाहणा-या आमच्यासारख्यांसाठी 'काकुबाईछाप' मुली करतात तसा पोशाख तिनं परिधान केला होता. पण तरीही ती छान दिसत होती. चेहरा खूप सुंदर होता असं नाही. पण पोशाखाप्रमाणे सोज्वळ होता, शांत होता. तिला तो पोशाख शोभत होता. ती लंगडत असली तरी सुरेख दिसत होती. तिच्या त्या तशा चालण्यातही एक डौल होता, एक ऐट होती. नकळत मी गालातल्या गालात हसलो. ब-याच दिवसांनी आपादमस्तक न्याहाळून घेतल्यावरही आपण हिला 'चेकआऊट' केलंय असं म्हणता येणार नाही, ही जाणीव या मुलीनं दिली होती. ती थोडी पुढे आली. कुबड्या आणि स्वतःचा तोल सहजपणे सावरत तिनं उजव्या हातानं एक टॅक्सी थांबवण्याचा प्रयत्न केला. टॅक्सी पुढे निघून गेली. ती भरलेली होती. दुसरी टॅक्सी आली, ती तर रिकामी होती. पण टॅक्सीवाला माजुरडा होता. तो न थांबता निघून गेला. आपण हात करूनही रिकामी टॅक्सी थांबली नाही, यामुळे स्वतःचा इगो हर्ट झाल्यागत हावभाव करणा-या फाल्तुमधल्या फालतु मुली मी पाहिल्या होत्या, आहेत. पण या मुलीच्या चेह-यावर असे कोणतेच भाव नव्हते. चटकन टॅक्सी मिळत नाही म्हणून आपणही वैतागतो, टॅक्सीवाल्यांना कधी मनातल्या मनात तर कधी उघडपणे शिव्या घालतो, तिथे या लंगड्या माणसांचं काय होत असेल? पण नाही. या मुलीच्या चेह-यावर निराशा, वैताग यांचा लवलेशही दिसून येत नव्हता. तिच्याकडे जितका वेळ बघत होतो तितकी ती जास्त नजरेत भरत चालली होती. बघतच बसावंसं वाटत होतं. असं वाटलं, की या मुलीला टॅक्सी मिळूच नये, आणि आपण उरलेला दिवसभर असंच तिच्याकडे पाहात बसावं. तेवढ्यात डोक्यात वीज चमकली. या मुलीने आत्तापर्यंत चार-पाच टॅक्स्यांना थांबवण्याचे निष्फळ प्रयत्न केले होते. आणि इतका वेळ मी नुसताच ठोंब्यासारखा बसून होतो. मला स्वतःची लाज वाटली. तिला टॅक्सी पकडून देण्यासाठी मी उठलो, पण संकोचून पुन्हा बसलो. आपण तिला मदत केलेली तिला आवडली नाही तर?? काही अपंग मंडळी खूप स्वाभिमानी असतात. त्यांना सहानुभूती दाखवलेली आवडत नाही. ही त्यातलीच एक निघाली तर?? त्यातलीच असावी. इतक्या वेळात आपली अवस्था बघून टॅक्सी पकडून द्यायला आपल्याला कोणी मदत करेल का, या आशेनं तिनं जराही इकडं तिकडं पाहिलं नव्हतं. काय करावं?? काही का असेना, आपल्या मनाला योग्य वाटतं ते करावं, दिली टॅक्सी पकडून तर ती काय फाडून खाणार आहे का आपल्याला?? मग?? जाऊया... मी बुड उचललं आणि तिकडे तिला टॅक्सी मिळाली. त्यात बसून ती गेली. तिला टॅक्सीत चढायला वेळ लागला. मला स्वतःची, स्वतःच्या अशा 'नको-तिथे-संकोची' वृत्तीची शरम वाटली. ती मुलगी अगदीच असहाय होती असं नाही, पण तरी... मी पहिल्या फटक्यातच तिला मदत केली असती, तर तिचा थोडा वेळ तरी वाचला असता. माझं मघाशीच तिला पाहिल्यावर गप्पांतून लक्ष उडालं होतं... आता ती अशी गेल्यावर रसही उडाला. डोक्यात पूर्णवेळ तिच होती. आपण एखाद्याला मदत करायला हवी होती, पण निव्वळ संकोचापोटी मदत केली नाही, ही गोष्ट सतत बोचत राहिली. हां, अगदीच, जेवण-खाण न जाण्याइतपत, किंवा झोप न लागण्याइतपत मी व्यथित झालो नव्हतो, पण तिचा विचार मनातून जात नव्हता. बिछान्यात आडवा झाल्यावर दिवसभरातल्या सगळ्या विशेष घडामोडी, किंवा उद्यावर येऊन ठेपलेल्या संभाव्य संकटांचा/मौजमजेचा विचार डोक्यात घोळत राहतो. आज डोक्यातल्या घमेल्यातली सगळी द्रव्यं, ती मुलगी आपल्या कुबड्यांनी ढवळून काढत होती. तो असमाधानी दिवस आपल्या मागे टाकून मी एकदाचा झोपून गेलो.

दुस-या दिवशी योगायोगाने पुन्हा त्याच वेळी मी कट्ट्यावर त्याच मैत्रीणीबरोबर त्याच जागी बसायला गेलो. तोवर आदल्या दिवशीचा प्रकार मी विसरलो होतो. पण बुड टेकलं आणि समोर बाजुच्या कॉलेजच्या गेटवर नजर जाताच सगळं आठवलं आणि चेहरा आपोआप पडला. मैत्रीणीला ते जाणवलं असावं.

'काय रे असा अचानक गप्प का झालास?'
'काही नाही गं.'
'अरे काही नाही कसं? काय झालं?'
'काहीतरी आठवलं.' मी मान खाली घातली.
'काय?'
'काही विशेष नाही गं. सोड.' मी तसाच थोडा वेळ बसून राहिलो. एवढ्यात -
'ए ती बघ कालची मुलगी' मी झटकन मान वर केली. बघतो तर खरंच, तीच मुलगी माझ्यासमोर, तसाच शांत चेहरा, तसाच पोशाख, फक्त आज आकाशी ऐवजी केशरी रंग होता, आजही तितकीच सुरेख दिसत होती. मी चमकून माझ्या मैत्रीणीकडे पाहिलं. ती माझ्याकडेच हसून बघत होती.

'काय?? आजही नुसता बघत बसणारेस का??'

मी हसलो, पण माझा अजुनही धीर होत नव्हता.

'तिला मी मदत केलेली आवडली नाही तर?'
'शी असा काय तू?? का नाही आवडणार?? वेडा आहेस का जरा?? आता जा नाहीतर दुसरा कोणीतरी मदत करेल तिला तुझ्या आधी'

संभाव्य स्पर्धकाचा उल्लेख झाल्याबरोब्बर मी ताडकन उभा झालो. मैत्रीण पुन्हा म्हणाली,

'अरे जा ना...'

एखाद्या कुत्र्याला 'टॉमी छू' म्हटल्यावर तो पळत सुटतो, तसा मी 'अरे जा ना' म्हटल्या म्हटल्या उतावीळपणे पुढे झालो. आता मी कट्ट्यावरून फुटपाथवर आणि फुटपाथवरून रस्त्यावर येऊन अगदी तिच्या समोर रस्त्याच्या दुस-या बाजुला उभा झालो. एव्हाना दोन टॅक्स्या गेल्या होत्या. तिचं लक्ष माझ्याकडे गेलं. मी किंचीत हसलो, हातानेच, 'मी थांबवतो तुझ्यासाठी टॅक्सी' अशी खूण केली, आणि रस्ता ओलांडून तिच्या जवळ गेलो.

'अं... कुठे जायचंय असं सांगू??'
'सायन'
'ओके'
मी रस्त्याच्या दोन्ही बाजुंना आलटून-पालटून जाऊन येणा-या जाणा-या प्रत्येक टॅक्सीला थांबवायचा प्रयत्न करत होतो. एक-दोन थांबल्या, पण सायन म्हटल्यावर गेल्या. शेवटी एकदाचा एकजण थांबला, सायन म्हटल्यावर तयार झाला. मी त्याला टॅक्सी वळवून तिच्यासमोर घ्यायला सांगितली. त्याने तशी वळवली. मी क्रॉस करून तिच्याजवळ गेलो. ती हसली, थँक्यू म्हणाली, आणि टॅक्सीत चढली. चढताना मात्र तिने माझा आधार घ्यायला, किंवा माझ्या हातात एकही कुबडी द्यायला हसूनच नकार दिला.

'यू वाँट मी टू ड्रॉप यू ऑफ समव्हेअर??'
(आयला इंग्लिश) 'ओह... नो नो... नो!!'
'ओके... थँक्स अगेन... बाय'
'बाय'

ती गेली. मला स्वतःबद्दल वाटणारी शरम आता ब-याच अंशी कमी झाली होती. पण आता मी एका वेगळ्याच विचारानं अस्वस्थ झालो होतो. तिच्या बोलण्यात साधेपणा होता. जरी तिने इंग्लिश फाडलं तरीही ती साधी होती. लंगडत असुनही तिचा वावर सहज होता. आमच्या या छोट्याश्या मुलाखतीत कुबड्या ती वापरत होती, पण अवघडलो मी होतो. मी तिला आता अपंग मानायला तयारच नव्हतो. तिच्यासमोर मीच खरं तर लुळा-पांगळा झालो होतो. आता यापुढे पुन्हा कधी आपल्याला टॅक्सी पकडून देण्याची संधी मिळाली, तर आपण कसे वागू, ओळख कशी वाढवू, वगैरे वगैरे कल्पना रंगवत मी पुन्हा कट्ट्यावर जाऊन माझ्या मनापासून जीवलग झालेल्या अशा मैत्रीणीशेजारी जाऊन बसलो.

*****

योगायोगांबद्दल माझ्या मनात संमिश्र भावना आहेत. संमिश्र म्हणजे, मला ते आवडतात सुद्धा, आणि त्यांचा रागही येतो. जेव्हा मी एखाद्या व्यक्तिचा सतत विचार करत असतो, ती व्यक्ती भेटत राहावी, समोर यावी अशी मनातल्या मनात प्रार्थना करत असतो, ती मुलगी समोर आल्यावर तिच्याशी मी कसा बोलेन, तिला कसा सामोरा जाईन वगैरे कल्पना रंगवत असतो, तेव्हा ती व्यक्ती कधीच समोर येत नाही. आणि नेमका मी बेसावध असताना, माझ्या मनाची काहीच तयारी नसताना, ती व्यक्ती, म्हणजे मुलगी, समोर येऊन उभी राहते.

अजुन एक योगायोग जो मला कट्ट्यावर बसलेलं असताना नेहमी जाणवतो, तो हा, की आपलं स्वतःचं असं जे फेव्हरेट प्रेक्षणीय स्थळ असतं, ते नेहमी आपल्याआधी आपल्या मित्राला किंवा मैत्रीणीला कुठेतरी दिसतं आणि मग ते आपल्याला दाखवतात. आमच्या ग्रुपमध्ये, आपल्याला आवडणारी मुलगी दिवसभरात कुठेही पहिल्यांदा दिसली, की 'माझा अटेंडंस लागला', असं म्हणायची पद्धत होती. मी आठवडाभर रोज नियमितपणे संध्याकाळी चारच्या लेक्चरला कट्टा-क्लासरूम मध्ये माझी नेहमीची जागा पकडून बसलो होतो. पण माझा एकदाही अटेंडंस लागला नाही. मी निराश झालो. तिच्याबद्दल माहिती काढायला हवी होती. पूर्वार्धात (म्हणजे संघभेदिकांचा ग्रुपमध्ये शिरकाव होण्याआधी) आमच्या अखंड ग्रुपमध्ये एक मुलगा होता. त्याला आम्ही 'इन्फोसिस' म्हणत असू. तो सगळ्या मुलींची माहिती काढायचा. नाव, पत्ता, नंबर, बॉयफ्रेंड(किंवा इतर इच्छुक स्पर्धक), इयत्ता-तुकडी, इतिहास(म्हणजे शाळेतली लफडी), आणि सर्वात मुख्य म्हणजे, बजेट. त्याच्याच मदतीने संघभेदिकांचा संघात शिरकाव झाला होता. तो आता संघाच्या दुस-या तुकड्यात होता. मी त्याच्याकडे गेलो, तर मला म्हणाला,

'यार अभी ट्वेल्थ का पढाई छोडके तू लडकीयो के पीछे क्यु दौड रहा है? और वो भी बाजुवाले कॉलेजकी? मैने अभी लडकीयो की इन्फो लडकोमें बाटना बंद कर दीया है(एका संघभेदिकेने केलेल्या कानउघाडणीचा परिणाम. याच्या सांगण्याचा अर्थ हा की मुलींची इन्फो हा यापुढे फक्त इतर मुलींना देणार, मुलांना नाही. म्हणजे त्यांना चरायला आयता चारा मिळाला ना. तरीच ग्रुपचे तुकडे पडूनही सगळ्या संघभेदिका याच्याशी मात्र सलगी ठेवून होत्या). फिर भी तेरे लिये अपने कॉलेजकी होती तो ढुंढ भी लेता मै. पर बाजुके कॉलेज के बारे में मै कुछ नही बता पाऊंगा!! फिर भी ट्राय करता हु. गॅरंटी नही दे सकता.' तेवढ्यात एका ललनेची त्याला हाक आली, आणि कॉलेजमधल्या घडामोडींचा इत्थंभूत समाचार द्यायला तो तिच्याकडे निघून गेला. मी निराश झालो. ती मुलगी पुन्हा भेटण्याचा आता काही चान्स नाही, हे मला कळून चुकलं होतं. मी आता मूव्ह ऑन होण्याचं ठरवलं आणि माझा अटेंडंस लावण्यासाठी आता नवं स्थळ शोधायला लागलो.

जुलै महिना उजाडला. एक आठवडा सरला. पावसाने हल्ली जोर धरला होता. धो-धो कोसळायचा. सेंट्रल साईडच्या सगळ्या ट्रेन्स तासन-तास लेट व्हायच्या नाहीतर सरळ रद्द व्हायच्या. वेस्टर्न ब-यापैकी सुरळीत चालू होती. पण रस्त्यांत पाणी खूप साचायचं. आमच्या कॉलेजबाहेर तर तळं व्हायचं अक्षरशः. गाड्या बंद पडायच्या. त्यामुळे सगळ्यांनाच स्टेशनपर्यंत पाण्यातून वाट काढत चालत जावं लागायचं नाहीतर पाऊस ओसरे पर्यंत कॉलेजात थांबावं लागायचं. हे चित्र रोज नाहीतर किमान एक-दिवसाआड तरी दिसायचंच. मी एक दिवस कँटीनमध्ये माझी बॅग टाकून शेजारच्या कॉलेजातल्या मित्राकडून पेन ड्राईव्ह घ्यायला गेलो होतो(अर्थात वॉचमनची नजर चुकवून). कॉलेजच्या इमारतीत शिरलो, आणि बाहेर धो-धो पाऊस सुरू झाला. थोडक्यात वाचलो, असं वाटलं. पण परत जाताना भिजावंच लागणार होतो. आणि आज भिजायचा मूड नव्हता. हरकत नाही, मित्राबरोबर बोलत उभा राहिलो असतो. मी दुस-या मजल्यावर जाऊन त्याच्याकडून पेन ड्राईव्ह घेतला, तसा तो सटकायला लागला. 'अरे लेक्चर आहे रे, नंतर भेटून बोलू ना आपण...' मी काही बोलायच्या आतच तो पसार. मी त्याला मनातल्या मनात शिव्या घालत खाली उतरलो. पेन ड्राईव्ह माझा होता. तो जराही भिजलेला मला चालला नसता. आता धावतच जावं लागणार होतं.

मी खाली उतरलो, तशी मला बिल्डींगच्या दारापाशी गर्दी दिसली. घरी जायला निघालेले, छत्र्या रेनकोट असलेले पण जोराचा पाऊस जरा तरी ओसरण्याची वाट पाहणारे बरेच जण तिथे उभे होते. मी त्यांच्यामधनं वाट काढत पुढे सरकू लागलो. इतक्यात मला ती दिसली. तिच्याकडे छत्री किंवा विनचिटर, काहीही नव्हतं. मी मुद्दामून तिच्याजवळ जाऊन थांबलो. कमरेवर हात ठेऊन तिला ऐकू जाईल अशा आवाजात बाहेर पावसाकडे बघत, 'ए यार... त्च!!' असं स्वतःशीच म्हटलं. मग अलगद तिच्या दिशेने मान हलवली. ती सुद्धा आवाज ऐकून माझ्याकडे पाहात होती. मग मी ती आत्ताच माझ्या नजरेला पडल्यासारखे हावभाव केले आणि स्माईल दिली. मी स्माईल दिल्यावर तिनेही दिली(ओळखलं की नाही कुणास ठाऊक).

'पाऊस खूपच आहे नाही आज?' मी.
'हो ना... मी सुद्धा नेमकी आज विनचिटर घरी विसरले घाईगडबडीत... सकाळी तेवढा पाऊस सुद्धा नव्हता ना त्यामुळे लक्षातच आलं नाही.'
'हो... खरंच.'

त्यापुढे ती काहीही बोलायला तयार नाही. मलाही काही सुचेना. खरं तर मला मस्त वाटत होतं. थोड्या वेळापूर्वी याच पावसाला मी शिव्या घालत होतो आणि आता त्याच्यामुळेच मला ती दिसली होती, तिच्याशी बोलता आलं होतं, तिच्या बाजुला इतका वेळ उभं राहता येत होतं. पण गाडी तिथेच अडली होती. पुढे सरकत नव्हती. कॉलेजसमोर रस्त्यावर तळं तयार झालं होतं. फुटपाथवर सुद्धा पाणी ब-यापैकी साचत चाललं होतं. अशा अवस्थेत या मुलीला टॅक्सी मिळण्याची काहीच चिन्हं नव्हती. मग ही घरी कशी जाणार होती?? उजवीकडून नेऊन आमच्या कॉलेजच्या मागच्या बाजुला एक गल्ली होती, तिथून हायवेला जाता आलं असतं. तिथे विशेष पाणी साचलं नसणार. तिथून टॅक्सी सुद्धा मिळेल. पण तिथपर्यंत तरी तिला पाण्यातून चालत जावं लागणार होतं. त्यात त्या गल्लीत त्या पाण्याची पातळी किती होती, कमी की जास्त? हे मी इथून सांगू शकत नव्हतो. त्यात ही विनचिटर विसरलेली. म्हणजे आधीच या मुलीला त्या पाण्यातून कुबड्या घेऊन जावं लागणार होतं, आणि त्यात तेवढं अंतर पार करून टॅक्सी मिळेपर्यंत भिजावंही लागणार होतं. पाऊस ओसरायची चिन्हं नव्हती. नुकताच तर सुरु झाला होता. काय करावं? बरं मी स्वतःहून काही करायला गेलो तर तिला ते आवडेल का?? हात्तिच्या! पुन्हा तेच!! का नाही आवडणार? आणि विचारायला काय जातंय? कमॉन यू कॅन डू इट... विचार तिला. वन, टू, थ्री!! -

'अम्म... आजही सायनलाच जायचंय ना?'
'अं? तुला कसं माहिती की मी सायनला जाणार आहे? आणि आजही म्हणजे?' ओक्के. हिने मला ओळखलं नव्हतं. कोई बात नही. मी जरा बावचळलो. पण हिम्मत नही हारनेका बच्चू.
'अगं मी तो.. मी तुला टॅक्सी पकडून दिली नव्हती का, काही दिवसांपूर्वी...' मी चाचरत विचारलं.
'अरे हो.... तरीच म्हटलं तुला कुठेतरी पाहिल्यासारखं वाटतंय. सॉरी मी आधी ओळखलं नाही. हाय!!'
'ओह.. हाय!!' जीव भांड्यात पडला. 'पण मी ओळखलं तुला.' मी हसत हसत म्हटलं. तिने लगेच स्वतःच्या कुबड्यांकडे पाहिलं आणि मग माझ्याकडे बघून 'ओह' असं म्हणून एक खोटं स्माईल दिलं. मी लगेच दुरुस्ती केली.
'अगं म्हणजे, मला सुंदर मुलींचे चेहरे चांगलेच लक्षात राहतात.' मी खूप हिम्मत करून डायलॉग मारला होता.
'ओह.. मी सुंदर? अरे बापरे!! थँक्स!'

तिचं खोटं स्माईल गायब होऊन आता त्या चेह-यावर एक मोकळं हसू आणि गोड खळी उमटली होती. ती लाजली होती की काय?? तिचा चेहरा अजुनही शांत होता. ती घरी कशी जाणार याचं मला टेन्शन होतं पण ती निर्विकार दिसत होती. तिच्या बोलण्यात अजुनही तोच सहजपणा होता. आपण मात्र (तिचं लक्ष वेधून घेण्यासाठी का असेना) पाऊस पडतोय म्हटल्यावर लगेच 'ए यार... त्च' म्हणून वैताग दर्शवला होता.

'इथे तर टॅक्सी मिळणार नाही. मिळाली तरी ती मध्येच बंद पडेल.' मी.
'हो... पण ठीक आहे. हळूहळू ओसरेल पाऊस.'
'अगं पण तोवर तू अशीच उभी राहणार का??'
'मग दुसरा उपाय काय आहे??' तिने हसत हसत विचारलं. 'तू काय करणारेस दुसरं?'
'मी काय मी छत्री आणलीये गं. माझ्या बॅगेत आहे ती. आणि बॅग कॉलेजमध्ये आहे. (तिने प्रश्नार्थक नजरेनं पाहिलं) मी त्या कॉलेजचा आहे. मी पोचेन धावत जाऊन. थोडासा भिजेन फार फार तर... त्यात काय!!'
'मग थांबलायस का?' आता आली का पंचाईत. 'तुझ्यासाठी थांबलोय' असं म्हणू कसं मी तिला?
'अगं पण तू कशी जाणार?'
'मी काय मी थोडा वेळ थांबेन. नाहीच ओसरला पाऊस तर इथून चालत हायवेला जाईन आणि तिथून टॅक्सी पकडेन. तुझ्यासारखं धावता येणार नाही म्हणा. थोडी जास्त भिजेन मी फार फार तर.. त्यात काय!!'

मी ओशाळलो. माझ्या बोलण्यातून मी सारखं तिला ती अपंग असल्याने असहाय आहे असं दाखवतोय, तिच्या क्षमतेवर शंका घेतोय आणि ती मात्र अतिशय खिलाडूवृत्तीने मला उत्तर देत्येय हे माझ्या लक्षात आलं. मी ओशाळलोय हे तिच्याही लक्षात आलं असावं. ती हसली.

'सॉरी अगं... म्हणजे, आपली काही ओळखही नाही आणि मी...'
'इट्झ ओके रे. तुझी काही चूक नाही. तू काळजीपोटीच बोलतोयस ना...'
'हो हो... प्लीज डोंट माइंड हा...'
'अरे इट्झ ओके. माझ्याकडे सगळेच सिम्पथेटिक नजरेने बघतात. खरं तर सिम्पथीची किंवा त्यामुळे इन्स्पायर होऊन केलेल्या मदतीची मला गरज वाटत नाही, मला ते आवडतही नाही. पण तरी लोक मदतीला येतातच. तू सुद्धा आलासच की.'
'अगं मी सिंपथी म्हणून नाही मी आपलं...'
'अरे ठीक आहे. खरं तर माझ्या अपंगत्वाचे मी खूप आभार मानते. सुरुवातीला मी अपंग आहे, हे बघून मदतीच्या हेतूनेच लोक माझ्याजवळ येतात आणि मग माझी त्यांच्यापैकी बहुतेकांशी मैत्री होते. आणि एकदा मैत्री झाली, की मला सिंपथी आणि मदतीची गरज नाही, हे त्यांना आपोआप कळतं. म्हणून तर मी माझ्या सगळ्या फ्रेंड्स ना माझ्याआधी घरी पाठवते. त्या गेल्या, की मग मी खाली उतरते आणि टॅक्सी पकडून घरी जाते.'
'ओह्ह... म्हणजे थोडक्यात तुला सिम्पथी दाखवलेली आवडत नाही.'
'अर्थातच नाही...'
'मग अपंगत्वाचे आभार का मानतेस?? लोक मैत्रीच्या दृष्टीने न बघता सहानुभती म्हणून तुझ्याजवळ येतात जे तुला आवडत नाही, आणि तरी त्याबद्दल तू अपंगत्वाचे आभार मानतेस?' ती जरा बावचळली. तिला कदाचित असा थेट प्रश्न विचारणारा मी पहिलाच असेन. मी सुद्धा जरा जास्तच आक्रमकतेने हा प्रश्न विचारल्याचं माझ्या लक्षात आलं.
'सॉरी, मला वादविवादात मजा येते. मी लगेच एक्साईट होतो. सॉरी.' ती गप्प. मी अस्वस्थ झालो. तिला म्हटलं,
'एक मिनिट हा... इथेच थांब. कुठेही जाऊ नकोस. प्लीज इथेच थांब. ओके?'
'ओके'

मी धावत धावत कॉलेजात गेलो. छातीची धडधड वाढली होती, ते आत्ता लक्षात आलं. कँटिनमध्ये शिरलो, बॅगेतून छत्री बाहेर काढली, आणि धावत धावत पुन्हा तिच्याजवळ आलो.

'चल..'
'कुठे??'
'तुला हायवेपर्यंत सोडतो.'
'अरे नको... तू कशाला उगाच त्रास घेतोस?'
'चल अगं.. तुझ्याशी मैत्री करायची हीच पद्धत असेल, तर मग शुभस्य शीघ्रम!! डोंट वरी माझी छत्री मोठी आहे, ही बघ!!'

मी तिला छत्री उघडून दाखवली.

'तू ही छत्री तुझ्या कँटीनमधून घेऊन आलास ना?'
'हो!!'
'मग येतानाच जर तू ती उघडली असतीस तर तू सुद्धा कमी भिजला असतास...'
'अरे हो... विसरलो.'
'एवढा एक्साईट झालायस माझ्याशी वाद घालण्यात?'
'हो.. चल ना!!'

ती माझ्या छत्रीखाली आली. मी तिला पूर्णपणे माझ्या छत्रीखाली येऊ दिलं आणि स्वतः बाहेर राहिलो.

'अरे तू भिजतोयस की पूर्णपणे. याला काय अर्थ आहे??'
'अगं नाही ठीक आहे.'
'ठीक आहे काय? ये ना तू सुद्धा छत्रीत. दोघं एका छत्रीतून जायला लागलो तर काय लगेच कपल वाटणार नाहीयोत आपण'
'अगं तसं नाही (मी लाजलो!!) मला खरं तर भिजायला आवडतं.'
'मग छत्री कशाला आणतोस?'
'(तुझ्यासाठी) अगं बॅग... बॅग ओली होता कामा नये ना'
'ह्म्म!!'

माझं लक्ष तिच्या कुबड्यांकडे होतं. आम्ही छोट्या-मोठ्या डबक्यांतून जात होतो. त्यात रस्त्यांत कुठे खड्डा आहे कुठे नाही, त्याचा बरोबर अंदाज यावा म्हणून मी तिच्या आधी सगळीकडे पाय टाकून बघत होतो आणि मग तिला गाईड करत होतो. माझी तारांबळ उडत होती. पण ती बिन्धास्त होती.

'अरे तू एवढं लक्ष देऊ नकोस, मी येते बरोबर. पाण्यातून जायची सवय आहे मला. नाही सरकणार मी. आणि सरकले समजा, तर फारफार तर काय होईल, पडेन मी घसरून. पडले तर पडले - मज्जा असते त्यातसुद्धा!!'
'मज्जा काय, पडलीस आणि काय झालं म्हणजे?'
'काय होणार आहे? मी कोणी म्हातारी आहे का?'
'म्हणजे?'
'समज आत्ता तू घसरून पडलास, तर काय होईल?'
'मी ओला होईन. बाकी काय?'
'हो ना!! मग माझ्याबाबतीत दुसरं काय होणार आहे??'
'हो गं... बरोबर!!'
'माझ्या फक्त चालण्याच्या स्टाईलमध्ये लोचा आहे. बाकी मी तुझ्यासारखीच आहे रे'
'हो माहितीये मला!!' ही मुलगी मला सारखी खजील करत होती.
'हा तर तू काय म्हणत होतास? मी अपंगत्वाचे आभार का मानते!!'
'नाही ते जाऊ दे तो विषय आता सोड.'
'अरे नाही ऐक ना, बरं झालं तू विचारलंस. त्यामुळे मीच विचारात पडले... पण आता मनात सगळं क्लिअर झालंय!'
'म्हणजे?'
'म्हणजे असं बघ... लोकांनी मला सहानुभुती दाखवलेली मला आवडत नाही हे खरंय. मला नाही वाटत माझ्याकडे तुम्हा लोकांच्या तुलनेत काही कमतरता आहे. त्यामुळे साहजिकच माझ्या कुबड्या बघून कोणी मदतीला आलं की सुरुवातीला मला राग यायचा. पण मग मी विचार केला, की समजा मी तुमच्या सारखीच 'नॉर्मल' असते, तर मी आज आहे तशा एखाद्या अपंग माणसाकडे बघून मलाही सहानुभुती वाटलीच असती ना... आणि तसंही सहानुभुती लोकांना का वाटते? सांग बरं.'
'का वाटते?'
'कारण समोरच्या माणसामधली जी उणीव, जी कमतरता दिसून येते, तीच कमतरता उद्या आपल्या नशिबी आली, तर आपण तिच्यावर मात करु शकलो असतो का? असा प्रश्न त्या माणसाच्या मनात नकळत उपस्थित होतो. माणूस नकळत स्वतःला समोरच्या कमनशिबी माणसाच्या जागी उभा करतो आणि त्या जगण्याची कल्पना करून बघतो. ज्यांना त्या कल्पनेचा खूप त्रास होतो, ते माझ्या मदतीला येतात. ज्यांना विशेष त्रास होत नाही, ते नुसतीच कसरत बघत बसतात किंवा सरळ दुर्लक्ष करतात. अशा वेळी मला खरंच मदतीची गरज आहे का, मी मदत मागत्येय का, याची त्यांना तितकीशी फिकीर नसते. माझी मदत केल्याने त्यांना त्या कल्पनेच्या जाचातून मुक्तता मिळणार असते. कठीण परिस्थितीतल्या माणसाला मदत केल्यानंतर 'आपण काहीतरी चांगलं केलं आज' म्हणून आपल्याला समाधान मिळतंय असं माणसाला वाटतं. मुळात आपल्या मनातली अस्वस्थता दूर करण्यासाठी त्यांनी असं केलेलं असतं.'
'मी एक सांगू?'
'सांग ना!!'
'सगळं बाऊन्सर गेलं गं. तू काय सायकोलॉजी वगैरेची स्टुडंट आहेस का?'
'हेहे. अरे सायकोलॉजी आहे आम्हाला पण आपलं माझं मत सांगितलं तुला.'
'अच्छा अच्छा!! चांगलंय!!'
'शॉर्टमध्ये सांगते. जी माणसं माझ्या असहायतेकडे बघून माझ्या मदतीला येतात, खरी मदतीची गरज त्यांनाच असते. मला मदतीची गरज नसतानाही मला मदत केल्याने त्यांना बरं वाटणार असतं म्हणून मी त्यांच्यावर न रागावता त्यांना मदत करू देते आणि हीच गोष्ट मी तुला एक्स्प्लेन करून दिली तशी एरवी एक्स्प्लेन न करता त्यांच्या लक्षात आल्याने ते माझे फ्रेंड्स होतात.'

खरं तर तिने माझी इज्जतच काढली होती. 'जे इतरांना न सांगता कळतं, ते तुला इतकं स्पष्टीकरण देऊनही बाऊन्सर गेलं म्हणतोस म्हणजे तू केवढा मोठा च ला उकार असशील, असाच तिच्या म्हणण्याचा रोख वाटायला लागायला मला. तिने मला असा हा नवा दृष्टीकोन दिला हे खरं, पण तिचा हा दृष्टिकोन तिच्याचकरवी आणि तिलाच मी नकळत समजावून देत होतो, क्लिअर करून देत होतो, हे तिच्या लगेच लक्षात आलं नसावं. पण तिच्या ते लक्षात आलं असणार, कारण बाय म्हणताना तिने माझं नाव आधी विचारलं, माझा नंबर मागून घेतला, आणि आमच्या 'मैत्रीचा' असा शुभारंभ झाल्यावर त्यात रंग भरायचं कामही तिनेच आधी केलं.

आम्ही हायवेला पोचलो. तिथे तिला मी टॅक्सी पकडून दिली. ती स्वतः चढली, मी मदत करायला गेलो नाही. मीटर पडला, आणि ती घरी निघून गेली. मी ओलाचिंब झालो होतो. छाती अजुनही धडधडत होती. मला आता तिच्याबद्दल करुणा, दया, सहानुभुती, यातलं काहीही वाटत नव्हतं. वाटत होता तो आदरयुक्त जिव्हाळा. तिच्या या असा विचार करण्याच्या स्टाईलमुळे मी थक्क झालो होतो. मी पुन्हा एकदा लुळा पांगळा झालो होतो. पहिल्या भेटीत माझे नुसते हात पाय गळून गेले होते, दुस-या भेटीत माझे डोळे आत्तापर्यंत काही कामाचे नव्हते हे मला तिने दिलेल्या दृष्टीतून उमगलं होतं. मी छत्री बंद केली, आणि एक हात खिशात घालून कॉलेजकडे चालायला लागलो. हाताला पेन ड्राईव्ह लागला. त्यात भरपूर पाणी गेलं असणार. म्हणजे तो नक्कीच खराब झाला असेल. पण मी 'अरे यार...' म्हटलं नाही. माझा चेहरा निर्विकार होता. आणि मनातल्या मनात मी हसत होतो.

(समाप्त)

मरीन ड्राईव्ह

2013-12-03T05:39:00.002-08:00

मरीन ड्राईव्हला गेलो होतो(अर्थातच एकटा गेलो नव्हतो, पण ते महत्त्वाचं नाहीये). मरीन लाईन्स स्टेशनवर उतरून रस्ता ओलांडून कठड्यावर चढलो. वेळ गर्दीची नव्हती. त्यामुळे बसायला जागा भरपूर होती. पण बसावं, असं त्या अखंड कठड्यावरच्या एकाही ठिकाणी वाटलं नाही. आम्ही नुसतेच बसण्याजोगी जागा शोधत त्या कठड्यावरून फिरत होतो बराच वेळ. कोणी म्हणेल, की अरे मरीन ड्राईव्हचा एवढा लांबलचक कठडा, समोर एवढा अथांग समुद्र आणि बसण्याजोगी जागा नाही म्हणतोस?? बसण्याजोगी म्हणजे कठड्यावरची अशी जागा ज्यावर पिंक टाकल्याच्या खुणा नसतील आणि ज्याच्या पुढ्यात, खाली कचरा पडलेला नसेल अशी. टिश्यु पेपर, फूड प्रोडक्ट्सचे रॅपर्स, कोल्ड ड्रिंक्सच्या प्लॅस्टिकच्या बॉटल्स, कॅन्स, छोटे पॅक्स, चप्पल, काय वाट्टेल ते पडलेलं होतं सगळीकडे. खरं तर हे काही नवीन नाही. आपण आपलं, त्यातल्या त्यात स्वच्छ दिसणारी जागा हुडकून तिकडे ठाण मांडायची. तशी ती आम्ही मांडली.

बसलो. आणि ढुंगणाला चटका लागल्यानं लगेच हात कठड्यावर टेकून बूड उचललं. तसं हातांना सुद्धा चटका लागला म्हणून हात सोडले. बूड पुन्हा कठड्यावर जाऊन आदळलं. पुन्हा चटका!!
'उगाच आलो दुपारच्या वेळी... थोडं उशीरा आलो असतो तर चाल्लं असतं.'
'पण मग आपल्याला ही जागा मिळणं मुश्कील झालं असतं. संध्याकाळ होत जाते तशी गर्दी वाढते इथे' उत्तर आलं. पटलं. आम्ही पाय मोकळे सोडले. चपला सटकतात का काय पायातून, अशी भिती वाटायला लागली. म्हणून त्या पायाच्या अंगठ्याने आणि बोटांनी घट्ट पकडून ठेवल्या. थोड्या वेळाने एरवी एकदम हलक्या वाटणा-या त्या चपला जड वाटायला लागल्या. म्हणून मी त्या काढून कठड्यावर माझ्या बाजुला ठेवल्या. माझी बॅग त्यांच्यावर ठेवली.

'चपला का काढल्यास?'
'बसल्यानंतर पाय असे जास्त वेळ अधांतरी ठेवले तर बधिर होतात माझे. म्हणून त्यातल्या त्यात चपलांचा भार कमी केला.'

लगेच माझं अनुकरण करण्यात आलं. मी हसलो, मलाही रिटर्नमध्ये एक छानसं स्मितहास्य मिळालं. मी माझ्या उजवीकडे बघितलं. तिथं दोघंजण तनोमिलनात गुंतले होते. डावीकडे पाहिलं. तिथं रुसवे-फुगवे काढणं चालू होतं. दोन्हीही बाजुंना इंटरस्टिंग घडामोडी चालू होत्या तर. चांगलंय. डावीकडे थोडंसं पुढे पाहिलं... एक छत्रधारी-युगुल दिसलं. पूर्ण तयारीनिशी सगळं ठरवून आली होती ही मंडळी.. आमचं तर दादरच्या चौथ्या प्लॅटफॉर्मवरून क्वचित सुटणारी विरार ट्रेन पकडायच्या फंदात तिच्या आधीच्या चर्चगेट ट्रेनमध्ये चढल्यानं इथं विना-तिकीट येणं ठरलं होतं. पाठीमागे नजर फिरवली. एक फिरंगी कपल जाताना दिसलं. ही फिरंगी मंडळी मुंबईच्या रस्त्यांवर जेव्हा कधी दिसतात तेव्हा ती अशा गबाळ्या अवतारातच का फिरताना दिसतात कोणास ठाऊक!! असो. इथली-तिथली पाहणी खूप झाली. आता केंद्रस्थानी लक्ष द्या. लक्ष दिलं. डोळे बारीक आणि चेहरा जरा त्रासलेला दिसला. काय झालं??

'ऊन खूपच आहे रे!!'

अर्रर्रर्र... योगायोगानं घडलेल्या अपघातानं मिळालेल्या संधीचं सोनं करण्याची मी तयारी चालवलेली असताना हे सोन्याहूनही पिवळं असलेलं ऊन आडवं यावं...?? आता काय करावं? इतर प्रकारच्या अस्मानी संकटांना सहज तोंड देऊ शकलो असतो. पाऊस असता तर सरळ भिजलो असतो आणि भिजायला लावलं असतं. थंडी असती तर शरीराची ऊब देण्याच्या निमित्तानं जवळ खेटून बसून एका हाताने पाऊणभर विळखा घालायचा आयताच चान्स मिळाला असता. पण इथे ऊन होतं. उकडत होतं. जवळ गेलो तर जास्त गरम होईल. पावसासारखं उन्हात भिजता येत नाही. जास्तच झालं तर फारफार तर चिकट ओल्या घामानं भिजू. आता करावं काय?

'मी असं करतो, माझी उंची जास्त आहे. मी तुझ्या डाव्या बाजुला येऊन बसतो.'
'त्याने काय होणार?'

मी काही न बोलता डावीकडे जाऊन बसलो. उजवीकडे माझी थोडीशी सावली पडली. उन्हामुळे बारीक झालेले डोळे आता बॅक टू नॉर्मल मोडवर आले. मी 'कळलं मी असं का केलं?' अशा अर्थानं बघितलं. स्मितहास्य.

'थोडा असा हो ना... हा आता ठीक आहे. थँक्स.'

आम्ही थोडा वेळ बोलत बसलो. पाठनं ट्रिंग ट्रिंग करत आणि 'पानी, ठंडा पानी' असं म्हणत एक सायकलस्वार आडवा गेला. बाजुला चळवळ सुरु झाली, दोघांच्या बॅगेतला पाण्याचा साठा संपलेला होता. खालच्या ओठानं वरच्या ओठाला आतमध्ये दाबलं. नजर माझ्यावर स्थिरावली. डोळे बारीक, अर्थपूर्ण अर्धवट स्मितहास्य.

स्वाभाविकच - 'ओ भय्या, एक बिस्लेरी देना.. ठंडा है ना... हा. कितना हुआ?? पच्चीस??????' बारा-पंधरा रुपयाची बिस्लेरी हा पंचवीस रुपयांत तोंडावर मारत होता. घासाघीस करणं अशा प्रसंगी खूपच हलक्या दर्जाचं समजलं जातं. मी गपचूप पंचवीस रुपये दिले आणि भय्याकडून बिस्लेरीचा ताबा हस्तांतरित करण्यात मध्यस्थीची कामगिरी बजावली. साहजिक आहे की मला उंचावरून एक छोटासा 'ग्लग ग्लग ग्लग' होऊन, ओठांचा चंबू, तोंड पाण्यानं भरलेलं, आणि मग एक आवंढा गिळणं अपेक्षित होतं. पण जे ओष्ठ्यशिखर गाठायची माझी इच्छा होती ते त्या दहा-बारा रुपये सिक्युरिटी प्रिमिअम भरून विकत घेतलेल्या बिस्लेरीच्या बाटलीने एका झटक्यात गाठलं. मी तहानेने व्याकूळ होऊन ते दृश्य बघत होतो. तहान ज्या दोन गोष्टींची लागली होती त्या दोन्ही गोष्टी मला विसरून एकमेकांची तहान भागवण्यात मश्गुल होत्या. पाऊण बाटली संपली. उरलेलं पाणी मला मिळालं. मी का सोडतो का काय!! मीसुद्धा तोंड लावून प्यायलो. काय चव होती महाराजा!!!! अहाहाहा!! आता चेह-यावर समाधान दिसत होतं. मग त्यावर सुंदर खळ्या पाडणारं स्मितहास्य पुन्हा उमटलं. हायला!! सप्तरंगी इंद्रधनुची कमान सुद्धा फिकी दिसावी त्यापुढे. पंचवीस रुपये वसूल झाले.

'आता जरा बरं वाटतंय...' चला, पहिली पॉझिटिव्ह प्रकट प्रतिक्रिया.

मग गप्पांना जोर चढला. हळू हळू उन्हाचा आवेश कमी कमी होत गेला, थंडगार वारा वाहायला लागला. बोलता बोलता (म्हणजे, बोलणं ऐकता ऐकता) लक्ष आपसुकच समुद्राकडे गेलं. इतका वेळ गेला इथं येऊन, पण आत्ता या समुद्राकडे लक्ष गेलं माझं?? एवढ्या उशीरा? मघाशी मला फक्त माणसांनी त्या समुद्रात आणि समुद्राच्या किना-याशी केलेली घाण दिसत होती, आता त्या सगळ्यांना पुरून उरणारा समुद्र पूर्णपणे डोळ्यांत भरला. उजव्या दिशेने टवकारून ठेवलेले कान आता फक्त लाटांच्या उसळण्याचा आवाज ऐकत होते. पाठून वेगाने धावणा-या गाड्यांचा आवाज, शेजारचा आवाज, सगळं काही ऐकू येईनासं झालं. समुद्रात दूर कुठेतरी लाटा अंगावर घेणा-या एका दगडाचं टोक मला दिसायला लागलं. आत्ता मी त्या दगडावर उभा असायला हवं होतं. मी इथे काय करतोय?? अशी इच्छा होत्येय की... जावं, सरळ उडी टाकावी त्या समुद्रात, हात पाय मारावेत, दगड गाठावा आणि दोन्ही हात पसरून टायटॅनिकच्या पोजिशनमध्ये उभं राहावं. अरेच्चा, दोघंजण लागतात नाही का पोजिशनसाठी... ठीक आहे दोघंही उड्या टाकू समुद्रात त्यात काय!! मी स्वतःला त्या दगडावर उभा असल्यासारखाच कल्पू लागलो. 'आहाहा... काय मस्त वाटतंय... मस्त जोरदार वारा सुटलाय... दोघांचेही केस हवेत उडतायत.. सॉलेड रोमँटिक फील येतोय... माझ्या डोक्यावरून हात फिरतोय... कानाशी टाळ्या वाजतायत... एक मिनिट... फँटसीत काहीतरी तांत्रिक गडबड आहे. मीच हिरोईनच्या मागे उभा आहे तर माझ्या डोक्यावरून पाठीमागून कसा काय हात फिरेल?' मी दचकून भानावर आलो. दोन छक्के आम्हाला आंजारत गोंजारत भीक मागत होते. आम्ही नाही नाही म्हणून सुद्धा पिच्छा सोडेनात. मी कोणालाही भीक देत नाही. छक्क्यांना तर मुळीच नाही. आणि आता तर अजिबात नाही.... फुली फुली फुली नी माझ्या सगळ्या मूडचा, फँटसीचा विचका केला होता. पण हे छक्के जातच नव्हते.

'देऊन टाक ना पैसे... कटकट तरी मिटेल...' एका छक्क्याने सरळ माझी चप्पल उचलली आणि स्वतःच्या पायात ट्राय करून पाहायला लागला. मी गडबडीत त्याला एकमेकांना चिकटलेल्या दहाच्या दोन नोटा देऊन टाकल्या आणि सुटका करून घेतली. खरं तर मला धास्ती वाटत होती, की जिथे बिस्लेरी एमआरपीच्या दुप्पट भावाने विकली जाते तिथे भीक देण्याचा रेट काय असेल?? पण छक्क्यांचं समाधान झालं. त्यांनी पुढच्या रुसवे-फुगवे काढणा-या (एव्हाना त्यांनीही सगळं विसरून तनोमिलनास सुरुवात केली होती) युगुलाकडे मोर्चा वळवला.

'चल रे... बराच वेळ झाला आता... निघूया आई वाट बघत असेल. बाबाही आज लवकर घरी यायचेत माझे, जास्त उशीर झाला तर ओरडतील'

तेवढ्यात फोन वायब्रेट झाला.

'ओह शीट आईचा फोन... प्लीज अरे आपण निघूया प्लीज चल. बराच वेळ बसलो आपण'

माझं अद्यापी समाधान झालेलं नव्हतं. वातावरणातलं तापमान जसं खालावत होतं तसातसा मी उजवीकडे सरकून जवळीक वाढवत होतो. पण तसं बघितलं तर खरंच आम्ही बराच वेळ तिकडे बसून होतो. मरीन ड्राईव्हचा कट्टा एव्हाना गजबजून गेलेला होता. हॉटेलबाहेर माणसं वेटिंगमध्ये उभी असतात तशी इकडेसुद्धा बरीच माणसं 'कधी एकदा कोणीतरी उठतंय आणि आपल्याला तिकडे जाऊन जागा पकडता येत्येय' अशा आसुसलेल्या भावनेनं येरझा-या घालत होती. मी काहीसा नाराजीनंच उठलो. जाता जाता एकदा त्या दगडाकडे पुन्हा नजर टाकली. 'भेटू लवकरच मित्रा' असं मनातल्या मनात म्हटलं आणि चालू पडलो.

उगवलास तू भास्करा

2013-11-15T07:12:00.001-08:00

पहाटे डोळे खुलले
पाहतो जग हे निजले
पान निद्रेत गळले
पर्ण दवबिंदूंनी भिजले

उमलत्या कळ्यांचा मुजरा
उमेदीचा नवा चेहरा
उजळवितो चराचरा
उगवलास तू भास्करा

का असा बसलास पाहात?
कसा गेलास सोडून साथ?
कुठे होतास अवघी रात?
का सोडलंस मला नरकात?

काल भाच्याने तोंड काळं केलं
काळोखात अमावास्येच्या नेलं
किती हे मन विषण्ण केलं
कुठेतरी भरकटत गेलं

पडझड होते जाता तू
पण आलायस परत आता तू
पृथ्वीचा थोरला भ्राता तू
प्रकाशाचा खरा दाता तू

दिपेंद्रा कशी रे तुझी लहर
दिवस येतोय जरा डोईवर
दिसशी तू होताना प्रखर
दिनकरा क्रोध हा आवर

ममता तुझी जादूयी खरी
मावळतीच्या सुखद सरी
माया करुनी ही मजवरी
माझ्यासमोर गेलास घरी

आहे मी ब्राह्मण!! मग??

2013-11-09T03:09:00.002-08:00

आठवीनंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत कोकणात गेलो होतो. तिकडे एका मित्राबरोबर पैज लाऊन सात वाट्या ताक प्यायलो होतो (तेव्हाची कॅपॅसिटी तेवढीच होती). आम्हांला ताक वाढणा-या मावशींनी सहाव्यांदा वाटीत ताक ओतताना 'तुझी जात कोणती रे?' असं हळूच विचारलं.
"ब्राह्मण!!"
"वाटलंच मला!" असं हसत म्हटलं आणि निघून गेल्या. सातव्यांदा ताक ओतताना, "राग नाही ना आला?" असं विचारलं आणि मी "नाही, राग का येईल?" असं म्हटल्यावर पुन्हा हसत हसत निघून गेल्या.

नवीन नवीन मैत्री झालेल्या मित्रमंडळात मी एक गोष्ट नेहमी पाहिलीये. गप्पा मारताना सणवार, लग्न, किंवा घरातल्या इतर कोणत्यातरी समारंभाच्या विषयावरून "आम्ही अमुक अमुक जातीचे आहोत ना, आमच्यात असं असतं" असं कोणीतरी म्हटलं, की त्यावरून जातीचा विषय निघतो, आणि मग ग्रूपमधल्या निदान एकालातरी सगळ्यांची जात विचारायची खाज सुटते. तसं त्याने एक-दोघांना विचारल्यानंतर बाकीच्यांच्या चेह-यावर त्यांची पाळी आली की लगेच आपली जात सांगण्याची तयारीही दिसून येते. तशी ती माझ्यावर आली, आणि मी ब्राह्मण म्हटलं, की "तू ब्राह्मण आहेस???" अशी कोरसमध्ये प्रतिक्रिया ब-याचदा येते. मग त्यापाठोपाठ 'वाटत नाही तुझ्याकडे बघून', 'तुझ्या बोलण्याच्या स्टाईलवरून कळतं', 'वाटलंच होतं मला' अशा प्रतिक्रिया येतात. त्यांचं मला विशेष असं काही वाटत नाही. गंमत वाटते, ती 'सही रे!!!' या प्रतिक्रियेची. मी ब्राह्मण आहे, यात 'सही' काय आहे? मला कळत नाही.

एकदा आमचा एक ग्रूप क्लासच्या दिशेने चालला होता. त्यात एक 'सुबक ठेंगणी' मुलगीही होती. मी अर्थात तिला कंपनी देत होतो. आणि आमचा बोलण्याचा विषय आमच्याच ग्रुपमध्ये आमच्या पुढे चालणा-या एका मुलाचा होता.
ती मुलगी म्हणाली, 'तो मला अजिबात आवडत नाही. डोक्यात जातो.'
'का गं, काय झालं?'
'तो ब्राह्मण आहे आणि सगळे ब्राह्मण बायले असतात.'
मी थबकलो. आणि त्या मुलीकडे बघून हसलो. तशी तीही चमकली.
'तू ब्राह्मण आहेस?'
'हो!!'
'सॉरी सॉरी सॉरी... तू बायल्या नाहीयेस. पण बरेच ब्राह्मण बायले असतात.'
मी वाद घातला नाही. तिने सुद्धा माझ्या आडनावाचं एका भंडारी आडनावाशी साधर्म्य असल्याने मी ब्राह्मण कसा असा प्रश्न विचारला आणि मग तो विषय तिथेच थांबला. त्या दिवसानंतर ती मुलगी माझ्याशी तितक्याच सलगीने पुढे कधी बोल्ल्याचं मला आठवत नाही.

गप्पा मारताना मध्येच मला, 'तू ब्राह्मण आहेस का?' असं निदान पंधरा-वीस लोकांनी तरी आत्तापर्यंत विचारलं असेल. 'नाही काय आहे, तू जे नॉर्मल मराठी बोलतोस ना ते सुद्धा खूपच हाय लेवलचं आहे ना म्हणून विचारलं!' काय संबंध???? माझे कितीतरी मित्र असे आहेत, ज्यांचं मराठी माझ्यापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त चांगलं आहे. त्यातला एक आग्री आहे, एक क्षत्रिय आहे आणि एक महार आहे(आणि यांनासुद्धा लोक 'तू ब्राह्मण आहेस का?' असं विचारतात). इतकच नाही, तर कितीतरी ओळखीची मंडळी अशी आहेत ज्यांचं मराठी भंगार आहे आणि ते ब्राह्मण आहेत. पुण्याच्या गोडबोले नावाच्या एका मित्राची टोपी हरवली होती. ती सापडली का, असं विचारलं तेव्हा तो 'हो भेटली!' असं म्हणाला होता. माझं स्वतःचं मराठीसुद्धा तितकसं चांगलं आहे असं मला वाटत नाही. चिरणे आणि कापणे, यात माझा नेहमी गोंधळ उडतो. भाजी चिरतात, फळं कापतात हे माहितीये, पण तरीही ब-याचदा मी उलटं बोलतो.

आमच्या घरी नॉन-व्हेज खाण्यावर बंदी नाही. पण घरी आम्ही सहसा नॉन-व्हेज खात नाही, कारण कुणाला करताच येत नाही. त्यामुळे आम्हांला आमच्या शेजा-यांनी, वहिनीच्या माहेरच्यांनी, कधी हौसेने चिकन-मटन आणून दिलं, की आम्ही त्यावर मस्त ताव मारतो. वडिलांचे एक मित्र तर ब-याचदा आम्हांला त्यांच्या घरी मासे खायला बोलावतात. तरी माझे आई-वडील 'शक्यतो आपण जास्त नॉन-व्हेज खाऊ नये' असं म्हणतात. त्यामागे कारण हे, की लहानपणापासून शाकाहाराची सवय असलेल्या शरीराला एकदम नॉन-व्हेजचा पुरवठा झाला, तर त्याचे परिणाम खाल्ल्यानंतर दुस-या दिवशी सकाळी दिसून येतात. हॉटेलात मित्रमंडळींबरोबर नॉन-व्हेज खात असताना मात्र बरेच अब्राह्मण मित्रच माझ्या नॉन-व्हेज खाण्यावर आक्षेप घेताना दिसतात. मी तर श्रावणात सुद्धा नॉन-व्हेज खातो. 'तू ब्राह्मण ना, मग नॉन-व्हेज कसा काय खातोस?' अशी मला विचारणा होते. 'काही फरक पडत नाही. हल्ली सगळेच ब्राह्मण खातात.' असं मी म्हटलं, की माझ्या वाक्याला पुष्टी जोडणारी उदाहरणं सुद्धा मिळतात, आणि, 'नाही हा, आमच्याइकडे एक ब्राह्मण आहेत, जे नॉनव्हेज असलेल्या टेबलावर बसत सुद्धा नाहीत' 'आमचा एक ब्राह्मण मित्र नॉन-व्हेज तर खातो, पण घरी जाऊन स्वत:वर गोमुत्र शिंपडून घेतो.' असे किस्सेसुद्धा ऐकायला मिळतात. 'तुझ्या घरी माहितीये का तू इथे नॉन-व्हेज खातोस ते? तुला घरचे काही बोलत नाहीत?' असं लोक विचारायला लागले, की माझं एक लांबलचक उत्तर रेडी असतं. "पूर्वी शिक्षणाची मक्तेदारी ब्राह्मणांकडे होती. शिक्षण घेण्याची, किंवा देण्याची सगळ्याच जातीच्या लोकांना अनुमती नव्हती. आता बघा, शिक्षण देण्या-घेण्याचा अधिकार हा सगळ्या जातीच्या लोकांना समान आहे. तसंच पूर्वी ब्राह्मणेतर नॉन-व्हेज खायचे. आता सगळ्यांबरोबर ब्राह्मणही नॉन-व्हेज खाऊ लागले तर काय बिघडलं?" शरीराला पचत नाही, वासाचा त्रास होतो, दुस-या जीवाला मारून खाणं पटत नाही, म्हणून नॉनव्हेज कुणी खात नसलं तर ठीक आहे. पण 'मी ब्राह्मण आहे, म्हणून मी नॉन-व्हेज खाणार नाही', असा विचार करणारा माणूस (जो जन्मामुळे ब्राह्मण आहे) मागासलेल्या विचारांचा आहे असं नाही का म्हणता येणार??

विशिष्ट भाषा-जाती-धर्म-प्रांताच्या लोकांतील काही गुणांत-अवगुणांत साधर्म्य आढळतं हे मान्य!! पण ते एखाद्या जातीच्या सर्वच व्यक्तींत, सर्वच बाबतीत आढळून यावं असं तर नाही ना. आज समाजात अशी ब्राह्मण मंडळी आहेत, जी स्वतःला ते ब्राह्मण असल्यामुळे जास्त श्रेष्ठ समजतात. आणि त्यांचं हे मत उघडपणे मांडतात सुद्धा. बरीच अशी मंडळीही आहेत, जी ब्राह्मण असूनही ब्राह्मणांनाच शिव्या घालतात. पण काही अशी मंडळीसुद्धा आहेत, ज्यांना आपण ब्राह्मण असल्याचा गर्वही नाही, लाजही नाही. ब्राह्मणतेरात काही अशी मंडळी आहेत, जी ब्राह्मणांचा ते ब्राह्मण आहेत म्हणून द्वेष करतात. तर काही अशी मंडळी आहेत, ज्यांच्या मनात एखादा माणूस ब्राह्मण आहे हे कळल्यावर त्याच्याविषयी कौतुक आणि आदर वाटायला लागतो.

जातीवरून माणूस चांगला की वाईट, हुशार की मठ्ठ, हे ठरवणं चुकीचं आहे. जातीचा दुराभिमान बाळगणारे, जातीवरुन लोकांना संघटित करणारे, जातीविषयी लाज बाळगणारे, जातीच्या अशा मानल्या गेलेल्या जुन्या रुढी परंपरा जपणारे, आणि जातीची यत्किंचितही पर्वा नसणारे असे लोक हे सगळ्या जातींत असतात. तेव्हा ठरावीक लोकांच्या स्वभावावरुन अख्ख्या जातीचं चारित्र्य ठरवणं हा मूर्खपणा आहे. हे फक्त ब्राह्मणांच्या बाबतीत होतं असं नाही. त्यामुळेच इथे ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर असा मुद्दाही मांडायचा नाही. सगळ्याच जातींच्या बाबतीत होतं. मी ब्राह्मण जातीचा आहे त्यामुळे मी ब्राह्मणांबद्दल माझ्या अनुभवातून सांगितलं. दुस-या जातीचा असतो, तर फक्त नाव आणि उदाहरणांचं स्वरूप बदललं असतं, मुद्दा तोच राहिला असता.

तू गेलीस मला सोडून

2013-11-06T11:19:00.001-08:00

तू गेलीस मला सोडून
म्हणून मी जगायचं थांबलो नाही
तू लांबवलंस मला तुझ्यापासून
म्हणून मी तुझ्यापासून लांबलो नाही
तरी पुढे करायचं काय ते कळेना मला
माझंच मेलेलं मन मिळेना मला
मन कुठेतरी हरवलं होतं,
आणि काय करायचं ते वेंधळ्यासारखं
मी मनातल्या मनातच ठरवलं होतं
काय करायचं होतं आयुष्यात ते मला आठवेना
मेंदू बधिर झाला माझा, एकही ऑर्डर पाठवेना
कल्पकता मेली माझी, डोळे मिटले की तू दिसायचीस
स्वप्नांनाही कंटाळलो मी, कारण त्यांतही तूच असायचीस
मी हसलो, की तुझं हसू आठवायचं
मी रडलो, तरी तुझं हसूच आठवायचं
तुझ्या डोळ्यातली आसवं मला ना कधी बघवत होती
तुझ्या हस-या चेह-याची आठवणच मला जगवत होती.
तू भांडायचीस तेव्हा मी चिडायचो
मी चिडलो, की तुलाही पिडायचो
मूड तुझा सदैव रोमॅन्टिक दिसायचा
प्रेमाचा वर्षाव जायगँटिक असायचा
मी जरी कामात स्वतःला रखडून घेतलं होतं
तरी प्रेमाच्या पाशात तुझ्या जखडून घेतलं होतं
लाजाळूशा शेमेत, सोनेरी अशा हेमेत,
खेळकरशा गेमात, प्रेमळ अशा प्रेमात,
तू मला कायमचं गुंफून टाकलं होतंस
कधीही न संपणा-या जीवनाच्या मैलावर
माझ्यासारख्या या अगदी अरसिक बैलावर
प्रेमाचं औतं तू जुंपून टाकलं होतंस
बदललीस कशी अशी अचानक तू
प्रेमाची राक्षसी भयानक तू
मला विसरलीस मला सोडलंस
त्याच्यावर भाळून त्याला धरलंस,
माझ्यावर केलेलं वेडंखुळं प्रेम
जाऊन तू त्याच्या साच्यात भरलंस
आणि आज अशी एकदम मला आडवी आलीयस तू
त्या गाढवावर प्रेम करून गाढवी झालीयस तू
आज त्यादिवसापेक्षा कितीतरी गोड वागत्येस
दुसरी संधी निलाजरेपणे माझ्याकडे मागत्येस
कल्पना तरी आहे का मनाला
माझ्या किती पडल्यात भेगा
खैर आजा वापस कातिल-ए-दिल,
तू भी क्या याद रखेगा!!

फुकणं वाईट, फुकाडे नव्हे.

2013-11-04T12:08:00.001-08:00

वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनच्या मते दरवर्षी ५०लाखांहून अधिक माणसे तंबाखूशी संबंधित असलेल्या आजारांमुळे मृत्यूमुखी पडतात. फुकण्याने तुमच्या आरोग्यावर परिणाम होतो; शारीरिक तसेच मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो. तुमची भूक मरते, वजन कमी होतं, हृदयरोग, कॅन्सरसारखे आजार होतात.

जनमानसातही धूम्रपान हे तुमच्या प्रतिमेला काळिमा फासण्यास कारणीभूत ठरते. पूर्वी सगळेच हिरो, व्हिलन, चित्रपटातली इतर पात्रं ही ऑनस्क्रीन स्मोकिंग करताना दिसायची. अजुनही दिसतात, पण तरी प्रमाण बरंच कमी आहे असं म्हणायला हरकत नाही. तेव्हाची परिस्थिती ठाऊक नाही, पण निदान आता तरी, एखादा माणूस फुकतो म्हटल्यावर तोपर्यंत त्या माणसाबद्दल मनामध्ये असणा-या आदरात नॉन-स्मोकर्सच्या मनात कमी-अधिक प्रमाणात घट होते. माणसाच्या तोडांला सिगरेटचा नाहीतर/आणि मिंटचा वास येतो, त्याचे ओठ काळे पडतात, तो सतत खोकत राहतो. त्याची बोटं काळी-निळी पडतात, इ. या सगळ्या कारणांमुळे त्या व्यक्तीच्या जवळ जाणेदेखील बरेच नॉनस्मोकर्स शक्यतो टाळतात. सार्वजनिक ठिकाणी खुलेआम स्मोकिंग करण्यावर निर्बंध घातल्याने ही स्मोकिंग करणारी मंडळी एका विशिष्ट ठिकाणी एकत्र स्मोकिंग करत उभी असताना दिसतात. (विशेषतः) कॉलेजमध्ये एखाद्या 'स्टायलीश आणि कूल' ग्रूपमधल्या एखाद्या मुलाला आपण त्याची सिगरेट पेटवून दिल्याने त्या ग्रूपमध्ये एन्ट्री मिळण्याची, किंवा निदान त्यांच्याशी ओळख होण्याची 'संधी' आपल्यासाठी निर्माण झालीये, ही भावनाही याच अड्ड्यांवर बळावते. या किंवा अशाप्रकारे लोकांना 'स्मोकिंग बडीज' मिळतात. पण या ग्रूप्सबद्दल जर जनमानसात वाईट मतं प्रचलित असतील (उदा. वाया गेलेली मंडळी) तर अशा माणसांबरोबर फुकताना दिसलो गेल्याने काही लोक आपल्याबद्दलही तेच मत बनवतात हे सगळ्यांच्या लक्षात येतं असं नाही. याचे पडसाद त्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक आयुष्यात उठू शकतात, उठतात.

सध्या धूम्रपानविरोधी जनजागृतीचं प्रमाण वाढत चाल्लंय. सरकारसुद्धा चांगल्या आणि सूचक जाहिराती दाखवून धूम्रपानविरोधी जनजागृती करतंय. न्यूजपेपरात धूम्रपानाच्या दूष्परिणामांसबंधी विविध संशोधनांची, बातम्यांची, अनुभवांची माहिती छापून येत असते. स्मोकिंगवर काही नाटक-सिनेमातूनही भाष्य केलं जातं. स्मोकिंग वाईट हा संदेश स्मोकिंगला तीव्र विरोध करणारे सामान्य लोकसुद्धा आपापल्या परीने समाजात पसरवत असतात. एवढं सगळं असूनही, अजुनही, व्यसनाच्या वाटेवर नेऊन सोडणारा तो सिगरेटचा पहिला 'झुरका' घ्यायला नॉनस्मोकर्स प्रवृत्त का होतात???

यामागे बरीच कारणं आहेत.

संगतका असर
स्मोकिंगची सवय लागण्यामागचं हे एक मोठ्ठं कारण असू शकतं. साधारणतः टीनेजर्स, कॉलेजमधली मुलं, या वयात त्यांच्या शरीरात, मनावर, विचारांत घडणा-या सर्व बदलांमुळे 'आपली परिस्थिती समजून घेण्याची शक्यता' जास्त वाटणा-या समवयीन मुलांमध्ये मिसळतात. मानसिक आधारासाठी कुटुंब आणि शिक्षकांपेक्षा मित्रांवर जास्त विसंबून राहतात. इथेच जर एखादा स्मोकिंगच्या आहारी गेलेला 'सच्चा' मित्र गवसला, तर कल्याण झालंच म्हणून समजा. प्रत्येक व्यक्तीची स्वतःवर नियंत्रण ठेवण्याचीदेखील सीमा असते. ती सीमा ओलांडली, की मित्राच्या हातातली सिगरेट, 'बघू रे जरा आज मी ट्राय करून बघतो' असं म्हणून आपल्या हातात येते आणि सवयीचा श्रीगणेशा होतो.

कुतूहल
कुतूहल हे सोबतीच्या लोकांच्या सवयी बघून किंवा असंच रस्त्यात येता-जाताना, सिनेमात बघताना, पालक 'असं नाही करायचं' म्हणतात म्हणून निर्माण होऊ शकतं. काही लोकांना डेअरींग करायची सुद्धा हौस असते. डेअरिंग किंवा कुतूहल म्हणून घेतलेला हा झुरका आवडतो आणि सवय लागते.

मित्रप्राप्ती
वर सांगितल्याप्रमाणे स्मोकिंग बडीज मिळण्याच्या आशेने ही सवय लागू शकते.

पालकांचं अनुकरण
फुकणा-या पालकांच्या मुलांना स्मोकिंगची सवय लागण्याची शक्यता न फुकणा-या पालकांच्या मुलांच्या तुलनेत खूप जास्त
असते. पालकांचं बघून मुलं शिकतात आणि जर लहानपणापासून मुलांनी पालकांना फुकताना पाहिलं असेल, तर थोडं मोठं झाल्यावर मुलंसुद्धा चोरीछुपे (प्रसंगी ब्रॉडमाइन्डेड पालकांसमवेत) झुरके मारताना दिसून येतात.
या टेन्डन्सीचं एकच उदाहरण देतो, एकदा एका फॅमिली रेस्टॉरंट मध्ये बसलो होतो. आई-बाप-मुलगा-मुलगी असं कुटुंब होतं. बापाने जेवणाबरोबर दारू मागवली आणि आपली अख्खी फॅमिली बोलण्यात गुंतलीये हे बघून तो ७-८ वर्षांचा लहान मुलगा बापाचा दारूचा ग्लास जवळ घेऊन हळूच प्यायला गेला. तेवढ्यात नशिबाने सगळ्यांचं त्याकडे लक्ष गेलं, पण हे नशीब त्यांना कितीसं काळ साथ देईल कोणास ठाऊक!

चुकीची माहिती
सिगरेटमुळे किक बसते, आपण जागरूक राहतो, ताण-तणाव कमी होतो, मस्त वाटतं, इ. लोकांचे अनुभव, तसंच 'अरे हल्ली फ्लेवर्ड आणि लाईट सिगरेट्स मिळतात, त्यात तंबाखू नसतो. त्या सेफ असतात त्यात काही नसतं.' किंवा 'अरे हा ब्रँड तितकासा डेंजरस नसतो. घे बिनधास्त याने काही होणार नाही' असं सांगणारी मंडळी दिमतीला आली, की आपल्या कुतूहलाला, सुप्त वासनेला वाव द्यायची आयतीच संधी लोकांना मिळते.

मानसिक संतुलनावर उपाय आणि मिडिया
सिगरेटचा ड्रगसारखा वापर तणाव, डिप्रेशन, भिती, यासारख्या मानसिक विकारांवर उपाय म्हणून मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. आणि हल्ली फॅशन, हिरोईनसारख्या किंवा 'द लास्ट लेअर' सारख्या चित्रपटांतून 'माणूस डिप्रेस झाला की स्मोकिंग करायला लागतो' हे त्याची अधोगती होते हे सूचकपणे दाखवण्याच्या उद्देशाने दर्शवलं जातं आणि नेमका त्याचा उलटा परिणाम होऊन डिप्रेशन वर उपाय म्हणून लोक सिगरेटच्या आहारी जातात.

ही सवय वाईट आहे हे मनापासून जाणवल्यानंतरही ती सुटता सुटत नाही... का? याचं कारण एका मित्राला विचारलं असता तो म्हणाला, 'माझ्या शरीराला स्मोकिंगची सवय झालेली आहे आता. मी जरा जरी फ्रस्टेट झालो, इरिटेट झालो, की लगेच फुकायची तल्लफ येते. नाही फुकायचं म्हटलं तर डोक्यात कळ येते, घसा कोरडा पडतो, आणि त्रास व्हायला लागतो. त्यामुळे सवय ही एकदा ठरवलं आणि सुटली असं होत नाही, हळू हळू सोडावी लागते.' - यात किती तथ्य आहे माहिती नाही, पण शेवटी एकेकाचं स्वतःवर किती नियंत्रण आहे त्यावरच शेवटी सगळं काही अवलंबून असतं.

असं मानलं जातं की प्रत्यक्ष स्मोकिंग केल्यापेक्षा सेकंड हँड स्मोकिंगने म्हणजेच पॅसिव्ह स्मोकिंगने माणसाला जास्त त्रास होतो. यात भरपूर तथ्य आहे. सत्य घटना सांगतो. एक गृहस्थ चेनस्मोकर होता. त्याचं लव्ह मॅरेज झालं. नवरा फुकायला बाहेर गेला तर दारू पिऊन घरी येतो, आणि काही केल्या स्मोकिंगला आवर घालता येईना म्हणून 'तुम्ही घरीच बसून फुकत जा' असं बायको म्हणाली. लग्नानंतर अवघ्या तीन वर्षांत ती लंग कॅन्सरनं मेली. मेडिकल रिपोर्टमध्ये तिच्या बरगड्यांची अक्षरशः राख झाल्याचं आढळून आलं.

स्वतःचा विचार जास्त करणारे, आणि स्वतःआधी दुस-यांचा विचार करणारी मंडळी असतात. हे प्रकार अर्थात स्मोकर्समध्ये सुद्धा आढळून येतात. पहिल्या प्रकारात मोडणा-यांना त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्यावरील परिणामांची आणि दुस-या प्रकारात मोडणा-यांना त्यांच्या आप्तेष्टांच्या आरोग्यावरील परिणामांची योग्य जाणीव करून देत राहण्याखेरीज सध्यातरी आपल्याकडे दुसरा पर्याय नाही. कारण स्मोकिंग विरोधी अधिक कायदे आणि त्यांची अंमलबजावणी होण्यास किती कालावधी लागेल आणि तोवर किती जण या स्मोकिंगचे बळी पडतील काही कल्पना नाही.

शेवटी एवढंच म्हणेन, की फुकण्याची सवय वाईट असते, फुकणारी समस्त मंडळी नाही. कारण ही सवय तुम्हा-आम्हा कोणालाही जडू शकते. तेव्हा या सवयीत अडकलेल्यांची परिस्थिती समजून घेऊन त्यांना त्यातून बाहेर पडण्यात मदत करणे हे सर्वांच्याच हिताचे होईल. आणि कोणास ठाऊक त्यामुळे आपल्याला 'नो-मोअर-स्मोकिंग बडीज'ही मिळतील.

तू उत्तर नाही दिलंस मला

2013-11-02T11:41:00.002-07:00

तू उत्तर नाही दिलंस मला
मी एक प्रश्न विचारला
का तुझ्यातल्या नव-याने
आज माझ्यावर हात उगारला?

तू उत्तर नाही दिलंस मला
हवं तर पुन्हा विचारते
तुझ्या चुकांचं खापर मी
का डोक्यावर माझ्या मारते?

तू उत्तर नाही दिलंस मला
मी केव्हाची वाट पाहत्येय
संसार अधोगतीच्या प्रवाहात जातोय
आणि मीही त्यात वाहत्येय

तू उत्तर नाही दिलंस मला
उलटून बोलतोयस तू फक्त
तुझ्यासारखाच मीही जाब विचारला
तर का खवळतंय तुझं रक्त?

तू उत्तर नाही दिलंस मला
आता वाट पाहून मी थकले
तुझा विश्वास मिळालाच नाही
आज तुझ्या प्रेमालाही मी मुकले

इंग्लिश मिडियम!! कशाला??

2013-10-07T14:36:00.003-07:00

गेल्या आठवड्यात एकदा रस्त्यावरून चाल्लो होतो तेव्हा रस्त्याच्या पलिकडच्या बाजुने एक हत्ती जात होता(लोकांकडून त्याच्या माहुतासाठी पैसे आणि स्वत:साठी खायला जे काय मिळेल ते मिळवत...). माझ्या समोरुन मला एक आई तिच्या लहान मुलीला घेऊन येताना दिसत होती. ती आपल्या मुलीचं लक्ष त्या हत्तीकडे वेधत होती. तेवढ्यात त्या गजराजाने भर रस्त्यात भलामोठ्ठा प्रसाद दिला. तशी ती बाई मोठ्ठ्याने आपल्या मुलीला म्हणाली, ‘‘ते बघ शर्वरी, एलिफंटने शीऽऽ केली!!’’ मला त्या हत्तीचा ताजा पो बघून वाटली नसेल एवढी किळस त्या बाईचं वाक्य ऐकून वाटली. ही कसली पद्धत मुलांना इंग्लिश शिकवायची? आणि नाहीतरी त्यांना इंग्लिश मिडियमात घातलंच आहे तर मग शाळेत शिकतील की ती इंग्रजी. निदान एरव्ही बोलताना तरी सरळ मातृभाषेत बोला. आमच्या इथल्या एका काकूबाईंना आपल्या मुलीला, ‘‘हे बघ स्टडी कर नाहीतर गॉड तुला पनिश करेल हा!’’ असा दम भरतानासुद्धा ऐकलंय मी. हे सगळं ऐकल्यावर आधी पोट धरुन हसायला येतं खरं, पण नंतर त्याबद्दल विचार केला की तितकंच वाईटही वाटायला लागतं. माझी आजी नेहमी म्हणते, की माणसाने बोलताना एकाच कोणत्यातरी भाषेत बोलावं. मराठीत बोलताना मराठीत, इंग्रजीत बोलताना इंग्रजीत. एका भाषेत बोलताना उगाच दुसऱ्या भाषेचे शब्द वापरू नयेत. मला ते नेहमीच पटत आलेलं आहे. इंग्रजी ही इंटरनॅशनल लँग्वेज आहे, इंग्रजी फ्लुएंटली बोलता येणं ही काळाची गरज आहे, त्यामुळे आपलं मूल हे इंग्लिश मिडियमात शिकलं तर स्मार्ट होईल, पुढे अभ्यासात मागे पडणार नाही, कॉलेजात इंग्लिश नीट बोलता न आल्याने उगाच त्याला कॉम्प्लेक्स येणार नाही, पुढे आयुष्यात सुद्धा त्याला काही त्रास होणार नाही, तेव्हा आपण त्याला इंग्लिश मिडियममध्येच घालूया... आणि त्याच्या आयुष्याचं कल्याण करुया!! असं ठरवून आजचे आई-बाबा मुलांना इंग्रजी शाळांमध्ये घालतायत. त्यात आपल्या धन्य सरकारच्या शिक्षणविषयक धन्य धोरणांमुळे मराठी माध्यमाच्या शाळांची धुळधाण उडत चाल्लीये, आणि परिणामी मराठी माध्यमात घालायची ईच्छा असूनही केवळ मराठी शाळांमध्ये नीट शिकवलं जात नाही, अशा समजूतीमुळे नाईलाजास्तव(किंवा ते निमित्त पुढे करून) आई-बाबा आपल्या प्रिय पाल्याला इंग्लिश मिडियममध्ये टाकतात. मग मुलाच्या कल्याणाची सुरुवात होते. सुरुवात केजीपासून(आजकाल खरं तर प्ले ग्रूपपासून...) होते. मराठी माध्यमातला, शिशुवर्गातला, जुनाट वाटणाऱ्या साध्या रंगसंगतीच्या गणवेशातला शेंबडा मुलगा फुकटात किंवा नगण्य किंमतीत शिक्षण घेत असतो. आणि इंग्रजी माध्यमातला, पॉश युनिफॉर्ममधला, केजीतला, स्मार्ट दिसणारा(त्याला शेंबूड येत नाही वाटतं) मुलगा शिक्षण घेण्यासाठी वर्षाचे किती रुपये मोजत असतो? जास्त नाही, फक्त 60-70 हजार!! हो, फक्त केजीसाठी साठ-सत्तर हजार मोजणारे पालक आहेत आज, इंटरनॅशनल स्कूलमध्ये आपल्या मुलाने शिकावं अशी ईच्छा असते ना त्यांची! त्याने त्यांची किंवा त्यांच्या मुलाची कुली सोन्याची होत असावीत, त्याशिवाय केजीसाठी एवढे पैसे मोजण्यात काय अर्थ आहे, हे मला कळत नाही. इतकंच नाही, या केजीतल्या मुलांना होमवर्क सुद्धा असतो म्हणे!! अहो, तिसरीपर्यंत मला गृहपाठ या शब्दाचा अर्थच माहिती नव्हता, आणि या मुलांना सरळ केजीपासून होमवर्क?? काय? तर अक्षरं गिरवा वगैरे... त्यासाठी या मुलांची ट्युशन्स घेणारी मंडळीसुद्धा आहेत बरं का! केजीत शिकवण्या?? एक काळ असा होता की शिकवणीला जावं लागलं, की मुलं लाजेने ओशाळून जायची. बरं या शिकवण्यासुद्धा शाळेचे शिक्षक फुकटात घेत असतील. आणि आता केजीसाठी ट्युशन्स?? वयाच्या चौथ्या-पाचव्या वर्षी, मुलांच्या बोटांच्या हाडांची रचना/वाढ तरी पूर्ण झालेली असते का? अशा स्थितीत त्यांना गाढवासारखी गिरवागिरवी करायला लाऊन त्यांच्या बोटांच्या रचनेची वाट नाही का लागणार? मला आठवतंय तेवढं शिशुवर्गात मी असताना आम्हांला नुसती अक्षरओळख करुन दिली होती. चित्रं दाखवून प्राण्यांची ओळख करुन दिली जायची. आणि असाच काहीतरी साधा-सोपा, शिशुवर्गाला साजेलसा अभ्यासक्रम असायचा. अभ्यास कसला, नुसती धम्माल होती सोमवार ते शुक्रवार रोज दोन तास फक्त. केजीत कुणी नापास व्हायचं नाही, आणि कोणी करुही नये. आता प्रायमरीत जाऊया. पहिलीत आल्यानंतर माझ्या हातात आधी पाटी-पेन्सिल आली. त्या पाटीवर अर्धा-एक महिना सराव केल्यानंतर वही-पेन्सिलशी ओळख झाली. तेव्हा आधी आम्हांला, //??!’()+- अशी चिन्हं काढायला शिकवलं. त्यानंतर बाराखडी, मग पुढचं सगळं. प्राथमिक शाळेत अगदी पहिल्यापासून हात व्यवस्थित जोडून (अंगठे सुद्धा बोटांच्या रेषेत सरळ ठेऊन) याकुंदेंदुतुषारहारधवला चालीत म्हणायची सवय लावली गेली. स्तोत्रांना वार दिले गेले होते. मंगळवारी प्रणम्यशिरसादेवं, शनिवारी भीमरूपी महारुद्रा; दहा मनाचे श्लोक आणि सगळी रामरक्षा हे आम्ही रोज म्हणत असू. त्यामुळे उच्चार स्वच्छ, स्पष्ट आणि शुद्ध व्हायला मदत झाली. दुसरीत गेलो तेव्हा पहिलीपासूनच मराठी माध्यमाच्या शाळांमधून इंग्रजी विषय सुद्धा शिकवण्याची योजना अंमलात (काळाची गरज नाही का!) आली. तेव्हा चौथीपर्यंत इंग्रजीची फक्त तोंडी परीक्षा घेतली जाऊ लागली. लेखी माध्यमिकमध्ये गेल्यावर. मी म्हणे आधी जरा बोबडा होतो. पण प्राथमिक शाळेत आल्यानंतर माझी वाणी, माझे उच्चार व्यवस्थित सुधारले. सगळ्यांच्याच बाबतीत होतं असं नाही, पण इंग्रजी माध्यमात गेलेल्या आणि तोतल्या राहिलेल्या बऱ्याच मुलांना पाहिलंय मी. त्यांच्या घरी कोणी तोतरं नाही किंवा त्यांची जीभही मुळात जड नाही. तरीही ही बोबडेपणाची अडचण! कशामुळे? कारण ज्या वयात शुद्ध-स्पष्ट बोलायची सवय लावायला हवी, त्या वयात हाय-फाय आणि स्टायलीश शैलीची इंग्रजीच फक्त काय ती शिकवली गेल्याचा हा परिणाम! माध्यमिक शाळेत गेल्यानंतर तर आनंदीआनंद होता. तरी मराठी माध्यमात आल्यामुळे कधीही अभ्यासात पाठी पडायची वेळ आली नाही. इंग्रजी हा तर माझा सर्वात लाडका विषय होता. पण मी माझी ही इंग्रजीविषयीची आवड अभ्यासापुरतीच मर्यादित ठेवली. कोणी म्हणालं, तुझं ठीक आहे रे, तू हुशार आहेस म्हणून निभावून नेलं. म्हणजे?? मूल मूळातच हुशार असलं, तर मराठी काय आणि इंग्लिश मिडियम काय, ते अभ्यासात चमकेलच... त्यावर भाषेच्या माध्यमाचा फारसा परिणाम होत नाही. उलट जर एखाद्या मुलाची बौद्धिक पातळी कमी असली, तर त्याला तो स्मार्ट होईल, या आशेने इंग्लिश मिडियममध्ये घालणं घोडचूक ठरतं. उलट त्यांना मराठी माध्यमातून शिक्षण घेणं सोप्पं जातं. याचा अर्थ मराठी इंग्रजीच्या तुलनेत सोप्पी आणि म्हणून थुकरट आहे असा होत नसून, त्यामागचं कारण ‘कोणत्याही व्यक्तिला कधीही कोणतीही गोष्ट आपल्या घरी बोल्ल्या जाणाऱ्या आपल्या मातृभाषेतून समजावली, की लवकर लक्षात येते; तीच गोष्ट परकीय भाषेतून समजावणं अवघड जातं’, हे आहे. त्यामुळे बौद्धिक पातळी कमी असणारी मुलं जर इंग्लिश माध्यमात गेली, तर मराठीत राहून पडली नसती एवढी मागे पडतात, लहानपणातच ताणतणावाने हैराण होतात, प्रसंगी त्यांचं मानसिक संतुलनही बिघडण्याचा संभव असतो. आणि याची जिवंत उदाहरणंसुद्धा मी पाहिलीयत. पण आपल्या मुलाची बौद्धिक पातळी कमी आहे, हे कोणता पालक म्हणायला तयार होईल? तेही तो मुलगा अवघा चार वर्षांचा असताना? अशावेळी आपल्या बौद्धिक पातळीवरून मुलाच्या बुद्ध्यांकाचा अंदाज बांधून निर्णय घेतला, तर तो मुलाच्याच हिताचा ठरतो नाहीका? याचा अर्थ सगळ्या ढ मुलांनी मराठीत जावं, आणि हुशार मुलांनी इंग्रजीत, असा अजिबात होत नाही. हुशार मुलांनी सुद्धा मराठीतच जायला हवं. कारण तेच, सवयीच्या भाषेतून शिक्षण घेतल्याने त्यांना इंग्रजी माध्यमात मिळाला नसता एवढा वाव मराठीतून शिक्षण घेतल्याने मिळू शकतो. आणि मराठीला कैवारी हवाच नाहीका? वाचनाची आवड सगळ्यानाच नसली, तरी बऱ्याच मुलांना असते. वाचणारी मुलं वाचतातच. वाचनाच्या सवयीत इंग्लिश-मराठी माध्यम हा मुद्दा येत नाही. पण मराठीतून शालेय शिक्षण घेतलेली, आणि मराठीबरोबरच इंग्लिश पुस्तकं वाचणारी मुलं बरीच दिसतात. त्याउलट, इंग्लिशमधून शालेय शिक्षण घेतलेली, आणि वाचनाची आवड असलेली मुलं, ही मराठी पुस्तकं वाचताना कमीच आढळून येतात. अर्थात, ठरावीक घरांच्या इतर संस्कारांमुळे यात अपवाद आढळून येऊ शकतात, पण तरीही ते कमीच... ‘अहो पण पुढे कॉलेजात गेल्यावर इंग्लिश फाडफाड बोलणाऱ्या मुलांमध्ये आमच्या मुलाला कॉम्प्लेक्स येईल त्याचं काय?’ काही होत नाही. कॉम्प्लेक्स येत नाही असं माझं म्हणणं नाही, मलाही आला होता. पण साता-समुद्रापार राहणाऱ्या गोऱ्या चामडीच्या ज्या डुकरांनी माझ्या देशाला सतत दिडशे वर्षं लुबाडलं, त्या लोकांची भाषा फाडायला मला जमत नाही, याविषयी यत्किंचितही लाज बाळगावी असं मला वाटत नाही. याउलट इंग्रजीतून शिक्षण घेणाऱ्या मुलांची अवस्था, निदान सांस्कृतिकदृष्ट्या तरी खूप वाईट असते असं माझं स्पष्ट मत आहे. ङ म्हणजे ड वर डॉट, आणि ञ हे ज सारखं काहीतरी अक्षर आहे असा समज; ळ, ण चे चुकीचे उच्चार; स्त्रीलिंगी-पुल्लिंगी असा काही भेदभाव न करता सगळ्या शब्दांना सरळ नपुंसक करुन टाकणे; सामान्यरूप, विभक्तीप्रत्यय कशाशी खातात हे माहिती नसल्याने गहूची पोळी, विज्ञानची वही असे शब्दप्रयोग हे या मुलांमध्ये हमखास दिसून येतात आणि ही मुलं स्वत:चं यामुळे वेळोवेळी हसं करून घेतात. अर्थात अशा मुलांची संख्या आज हसणाऱ्यांपेक्षा जास्त असल्याने त्यांना काही फरक पडत नसावा. उदाहरण दिल्याशिवाय माझंच समाधान होणार नाही म्हणून एक किस्सा सांगतो. एकदा शाळेच्या मधल्या सुट्टीत आमच्या इंग्रजी माध्यमाच्या मित्रांबरोबर आम्ही मराठी मिडियममधली मुलं गप्पा मारत उभी होतो. एक इंग्रजीचा मुलगा सारखं, ‘माझी चुकी नाही, तुझी चुकी आहे’ असं म्हणत होता. शेवटी मला न राहवून मी म्हटलं, ‘अरे, चुकी नाही रे, चूक! चुकी हे सामान्यरूप झालं!’ तर तो मुलगा ‘तेच रे ते! काय फरक पडतो?’ असं म्हणाला. मी म्हटलं, ‘सॉरी बाबा, तुला समजवायला गेलो ही माझीच मिस्टूक झाली!’ तसे सगळेजण एकसुरात ‘मिस्टेक!!!’ असं ओरडले. मी लगेच ‘तेच रे ते! काय फरक पडतो?’ असं म्हटल्यावर हशा पिकला. नुकत्याच आई झालेल्या माझ्या काही मावश्यांना मी 'काय? मराठी मिडियम ना?' असं विचारलं, की 'शीऽऽऽऽऽ मराठी काय??' असं ब-याचदा ऐकावं लागतं. मराठी शाळांचा दर्जा खालवतोय, तेव्हा मराठीसाठी असलेल्या कळवळ्यापोटी आपल्या मुलांचं आयुष्य का बर्बाद करु, असा विचार करुन जर इंग्रजीत घालत असाल, तर विचार जरा बदला. आज तुम्ही मुलांना मराठीत घालून एक उत्तम उदाहरण लोकांसमोर ठेवलंत, तर आणि तरंच उद्या मराठी शाळांसाठी मागणी वाढेल. तुमच्या मुलांना मराठीचे कैवारी करा, तुमची मुलं चमकतीलच, मराठीही चमकू लागेल.

निसर्ग आणि माणूस

2013-03-07T23:11:00.000-08:00

जन्मलो तेव्हा मला खूप अक्कल होती. कारण् तेव्हा मला माहित होतं, हे जग किती घाण आहे ते. म्हणून तर आल्या आल्या रडायला लागलो. पण घाणी राहून आपण ही घाण होतो, म्हणून असेल, किंवा मी रडून रडून कंटाळलो असेन, म्हणून असेल - मी रडायचा थांंबलो. मग वय हळू हळू वाढत गेलं, आणि अक्कल भरा भरा कमी होत गेली. मग पुन्हा नव्याने सुरुवात करावी लागली. नर्सरी म्हणू नका, केजी म्हणू नका, शाळा म्हणू नका, कॉलेज म्हणू नका... सगळं पालथं घातलं. आणि आत्ता कुठे, मी गमावलेल्या अकलेचा एक टक्का परत मिळवल्याची जाणीव होत्येय. इथे निसर्गाचा एकच कायदा आहे. आपण जगायचं, दुसऱ्याला मारायचं. सर्व्हायव्हल्‌ ऑफ द फिटेस्ट! माणूस निसर्गाच्या वर चढू पाहतोय म्हणतात. शक्यच नाही. निसर्गाने मानवाला जसा तयार केलाय, तसाच तो वागतोय. तो कोणतेच नियम तोडत नाही. मानवाने इतर प्राण्यांची शिकार केली, म्हणून आज काही प्रजाती नष्ट होतात. इतिहासात मानव यायच्या आधीही बऱ्याच प्रजाती नष्ट झाल्यात की. आणि शिकार काय माणूसच करतो? वाघ, सिंह, बिबट्या, तरस, लांडगे, चित्ता, असे भरपूर पशू आहेत. मानव हा सुद्धा पशुच. मानवाला पशु म्हटल्याने ना पशुंचा अपमान होतो, ना मानवाचा. कारण खरंच तो पशुच आहे, आणि पशुप्रमाणेच वागत आलाय, वागतोय. त्यात काही चुकीचं नाही. माणूस झाडं तोडतो. तोडत असेल, पण त्याचा काहीतरी वापर करतो. हत्ती, माकडं, यांना मस्ती चढली की विनाकारण कित्येक झाडं हकनाक मरतात. माणूस धरणं बांधून गावं बुडवतो. निसर्ग कित्येक गावं-शहरं तशीही अधुन मधुन बुडवतच असतो की. शेतकऱ्याला सुखवणारा पाऊस, काही पक्ष्यांना, किड्या-मुंग्यांना भारी पडु शकतो की. निसर्गातील कोणतीही घटना, त्या घटनेने निर्माण झालेली अवस्था, ही नेहमी काही प्रकारच्या सजीवांना मदत करते, तर काहींचा ऱ्हास करते. आपण स्वत:ला निसर्गापेक्षा वेगळे का मानतो हेच मला कळत नाही. सोयीचं जातं म्हणून? अरे पण या सोयीच्या फंदात आपण आपलं मूळ विसरुन जातो त्याचं काय! आपण बांधलेली इमारत ही "मानव-निर्मित' आणि पक्ष्यांनी बांधलेली घरटी, मुंग्यांनी बांधलेली वारुळं, मधमाश्यांची पोळी ही मात्र "निसर्गाची किमया'!!! का? आपल्या बिल्डींग्ज, टॉवर्स, इतर सर्व वास्तु, वस्तु, ही निसर्गाचीच किमया आहे. आपण जर कशाची निर्मीती केली, तर ती निसर्गाची कल्पकता आहे. आणि जर आपण विध्वंस केला, तर तो निसर्गाच्या रुद्रावताराचाच एक भाग आहे. त्यामुळे आपण आज कितीही प्राण्यांची शिकार करुन त्यांच्या जाती नष्ट केल्या, कितीही खनिजं उकरुन पृथ्वीच्या पोटातलं सगळं वापरुन संपवून टाकलं, तरी निसर्गाची काळजी करायचं काही कारण नाही. फार फार तर काय होईल? सगळे बर्फ वितळतील, बरेच जीव मरतील. त्यात माणसं सुद्धा. मरुदेत!! निसर्गाला काही फरक पडणार नाहीये. या घटनेला आपण "महा प्रलय' असं जरी नाव दिलं, तरी त्यात विशेष असं काही घडणार नाही. एके काळी जगात जिकडे तिकडे डायनासोर होते. आता ते कुठेही आढळत नाहीत. उलट असं मानलं जातं की डायनासोर सारख्या अजस्र प्राण्याच्या ऱ्हासामुळे इतर अनेक लक्षावधी लहान-मोठ्या जीवांना उत्क्रांत होण्याची संधी मिळाली. तसंच मनुष्यजातीचा ऱ्हास झाल्यावरही होईलच. आज मानवजात जिकडे तिकडे पसरलीये. महाप्रलयानंतर ती समजा नष्ट झाली. झाली तर झाली. डायनासोर गेले म्हणून निसर्गाचं काही बिघडलं का? मग माणूस गेल्यावर तरी का बिघडेल? कोण मोठे लागून गेलो आपण? आणि सगळेच जीव तर जाणार नाहीत. निसर्गाची किमयाच म्हणायची, तर महाप्रलयानंतर असे जीव उत्क्रांत होतीलच, ज्यांना त्यावेळी त्या परिस्थितीत स्वत:ची जीवनपद्धती प्रस्थापित करता येईल. जीवसृष्टी आहे तश्शीच राहील. फक्त थोडे फेरबदल होतील इतकंच. सजीवाचा आकार, रंग, गुणधर्म बदलले, बदलुदे!! काय वाईट झालं? काही नाही. तेव्हा काळजी करु नये. जगाचं समीकरण हे अस साधा सिंपल आणि सरळसोट आहे - शक्ती, बुद्धी आणि क्रौर्य - या तीन गोष्टींचा समेट ज्या जीवात नीट घडून येतो, तो जीव तगतो. बाकीचे गेले तेल लावत! आता मला सांगा, अशा या जगात केवळ बुद्धी घेऊन आलेल्या माझ्यासारख्या अडीच वीत उंचीच्या जीवाला, रडायला नाही का येणार? जग नेहमीच समतोल राखुन ठेवतं. त्यामुळे जसजशी माझ्यातली शक्ती आणि क्रौर्य वाढत गेलं, तसतशी माझी बुद्धी त्याप्रमाणात कमी होत गेली. आज माझ्यात या तीनही गोष्टी किती प्रमाणात आहेत, माहित नाही. पण तीन्ही आहेत, नाहीतर आत्तापर्यंत जिवंत कसा राहिलो असतो? मी कोण आहे? मी निसर्ग आहे! आंणि हा सगळा पसारा मी मला स्वत:शीच खेळता यावं, म्हणून माझ्यासाठीच मांडून ठेवलाय!

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है

2012-11-06T06:08:00.000-08:00

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है,

खुदा भी अभी तक जिससे अन्जान है.

मिटा दी है वक्त ने मासुमियत इस चेहरेसे,

आँखे बताती है इरादा, क्या करु मैं, पहलेसे.

दिल तो साहब साफ है, पर जिस्म बे-ईमान है

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है,

काबिल को अपनी मंजिल पे लेजाने का जो राज है

बेकार हम बैठे ह्ये, काम कर रहे अल्फाज है.

दिमाग ये जागा है तब जब दिल हुआ बेजान है

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है,

तू ही साहिल, तू ही मंजिल, तू ही है ये जिंदगी

तू नही तो कुछ नही, ये जिंदगी है बेतुखी

तेरे दीदार से समझता हु की मुझमे जान है

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है,

हुस्न का ये रंग कभीसे मुझपे क्यु नाराज है

ना तेरा साया दिखा है, ना सुनी आवाज है

इंतजार मे तेरे बंदा हुआ हैरान है

मेरे हर लफ्ज मे छुपा हुआ तूफान है,

तेरे बिना ये जिंदगी मेरी हुयी सुमसान है,

तू नही तो जिंदगी में बची कहा वो शान है

मेरे हर लफ्ज मे अभीभी छुपा तूफान है

उपरवाला खुदा भी अभी तक अंजान है

('काला बाजार' या देवानंदच्या चित्रपटातील 'अपनी तो हर आह इक तूफान है' या गाण्यामुळे प्रेरित होऊन)

प्रेमाचा विडा

2012-11-03T01:52:00.002-07:00

तुझी नि माझी जोडी जमली, तर किती गं येईल मज्जा!

बँडस्टँडवर जाऊन रोमान्स करु, गं सोडून सगळी लज्जा!

गीतांजलीच्या बागेमधली फुलं गं गपचूप वेचू,

गच्चीत जाऊन लाडात येऊन एकमेकांना जवळ खेचू

क्लास बुडवून, थापा मारून भेटण्यात असतं खरं थ्रिल!

क्लास संपला तरी भेटता येईल, देअर्स अ वे इफ देअर्स अ विल!

रात्रभर कॉल नि चॅटिंग करू, झोपून उठू दुस-या दुपारी

टीनेज प्रेमाचे विक्रम करण्याचा, घेतलाय विडा, घेतली सुपारी

आम्हांला काय हवंय?

2012-10-11T02:32:00.001-07:00

माझे सगळे शाळकरी मित्र इंजिनिअरिंग करताहेत. माझी सहामाही परिक्षा नुकतीच संपल्याने मला सध्या भरपूर वेळ असतो आणि म्हणून मी त्यांना "भेटायला येता का?' असं विचारायला फोन किंवा मेसेज करत असतो. एरवी त्यांचे क्लासेस, कॉलेज किंवा परिक्षा असल्या की ते "नाही' म्हणतात. पण मी परवापासून विचारतोय तर एकजात सगळ्यांचं एकच उत्तर - असाइनमेंट्‌स आहेत रे! खूप आहेत. सॉरी, नाही जमणार. पुढच्या आठवड्यात एक्साम्स आहेत, त्यांचा अभ्यास करायला सुद्धा वेळ मिळत नाहीये. मी विचारलं, की या असाइनमेंट्‌सचा मार्क मिळण्यापलीकडे काही उपयोग आहे का, तर सगळेच जण नाही म्हणाले. म्हणजे हा सुद्धा शाळेत असताना निरर्थकपणे वह्या पूर्ण करण्यात मुलांचा वेळ, शक्ती, शाई, कागद, पैसा(त्यांच्या पालकांचा) आणि सर्वांत महत्त्वाचा म्हणजे त्यांचा चांगला मूड वाया जायचा, आणि अजूनही जातो, त्यातलाच एक प्रकार. कॉमर्समध्ये आम्हांलाही असेच दहा-दहा मार्कांचे प्रोजेक्ट्‌स दिले जातात. हे प्रोजेक्ट्‌स कॉलेजने दिलेल्या वहीतच करून द्यावे लागतात, नाहीतर शून्य मार्क मिळतात. कॉलेजने दिलेल्या वहीचा दर्जा अतिशय हीन असतो. तरी एका वीस पानी वहीसाठी आम्हाला गेल्या वर्षी पन्नास रुपये मोजावे लागले होते. प्रत्येक विषयाला एक वही. असे 7 विषय. विद्यार्थ्यांनी आरडाओरड करून देखील पावत्या मिळाल्या नव्हत्या, किंवा वह्यांची किंमतही कमी झाली नव्हती. यावर्षी वह्यांच्या ऐवजी पस्तीस रुपयांत सात छोटी बुकलेट्‌स वाटली गेली. म्हणजे एका बुकलेटची किंमत पन्नास वरून पाच रुपयांवर आली. नव्या क्रेडिट सिस्टीमनुसार दहा मार्क उपस्थितीला दिले जातात - "हवं तर मार्क देतो, पण कॉलेजात बसा,' अशी गयावया शिक्षण खातं आपल्याकडे करतंय, असाच सूर विद्यार्थ्यांमध्ये निघताना दिसायला लागला. मार्क हे एखाद्या विद्यार्थ्याला किती येतंय, हे ठरवण्यासाठी दिले जायचे. तुझं बूड सहा महिन्यांसाठी तू रोज कॉलेजच्या तुझ्या वर्गातल्या बाकडावर टेकवलंस की तुला दहा मार्क मिळतील, या पद्धतीला काय अर्थ आहे. बूड टेकवल्याने डोचक्यात काय शिरणार आहे? मार्कांच्या आमिषाने मुलं वर्गात बसतात सुद्धा, पण शिक्षक एखाद्‌-दुसरे सोडले तर बाकी सगळे अतिशय बकवास असतात. कॉलेजमध्ये आल्यापासून मी स्वत: काठावर पास होणारा विद्यार्थी आहे. मार्कांच्या आमिषांना भुलून मी मी कॉलेजला जात नाही. त्यामुळे कॉलेजमधल्या शिक्षकांच्या योग्यतेबद्दल मला जास्त काही बोलता येणार नाही. पण शाळेत डोकाऊन बघावं, तर मी बरंच काही बोलू शकतो. आम्हांला आठवीत असताना सेमी-इंग्रजीच्या वर्गाला सायन्स शिकवायला एक शिक्षिका आली होती. टेम्पररी होती ती. ती मराठी सायन्सचं पुस्तक घेऊन यायची आणि सरळ सरळ मराठीतून धडा शिकवायची - शिकवायची म्हणजे, वाचून दाखवायची. तेही तिला नीट वाचता यायचं नाही. आमच्या वर्गातली दोन-तीन हुशार मुलं-मुली, आणि माझ्यासारखी काही आगाऊ कार्टी, जेव्हा तिला एखादा प्रश्न विचारायचे, तेव्हा तिची धांदल उडायची. मग अख्ख्या वर्गाकडे नजर टाकून, "कोण सांगेल याचं उत्तर? येतंय का कुणाला?' कुणीच हात वर केला नाही, की "उद्या शोधून आणा. नाहीच सापडलं तर मी सांगते.' मग ती दुसऱ्या दिवशी स्वत: त्याचं उत्तर शोधून आणायची. मी मुद्दामून तिला उलटसुलट शंका विचारून गोंधळात पाडायचो. एकदा तिला मी jaggery म्हणजे काय, ते विचारलं होतं. तर jaggery म्हणजे "आर्द्रता' म्हणाली. थाप मारावी, तर थोडा तरी विचार करून मारावी की गं. गायीसाठी तयार करण्यात येणाऱ्या आंबोणामध्ये शेतकरी आर्द्रता का आणि कशी मिसळेल, हे मला पडलेलं एक कोडं आहे. विद्यार्थ्यांनी तिची तक्रार केली. तेव्हा तिचं परिक्षण घेतलं गेलं. त्या परिक्षणाच्या वेळी तिने कधी नव्हे ते फळ्यावर इंग्रजीमध्ये धड्याचे मुख्य मुद्दे लिहून काढले. त्यांत तीन-चार स्पेलिंग च्या चुका होत्या. अक्षरसुद्धा परिक्षकांना नीट वाचता येणार नाही असं काढलं होतं बहुतेक. आणि बाईसाहेब कधी नव्हे ते फाड-फाड इंग्रजीतून बोलत होत्या. अर्थात त्यांची इंग्रजीमधील शब्दसंपत्ती बेताचीच होती म्हणा. पण नुसतं इंग्रजी येत नाही म्हणून नाही, तर तिला शिकवताच यायचं नाही, म्हणून मला तिचा राग यायचा. तिला त्या परिक्षणानंतर काढून टाकण्यात आलं. आठवीतच आमच्या इंग्रजी सुपर्ब शिकवणाऱ्या परब मॅडम रिटायर झाल्या, आणि त्यांच्या जागी कोणीतरी नवीन बाई आली. तिही अर्थात टेम्पररीच. गाईडमध्ये इंग्रजीच्या धड्यांचं मराठीत भाषांतर दिलेलं असायचं. ती भाषांतरं कापून या बाई आपल्या पुस्तकात ती कात्रणं धड्यांप्रमाणे घालून ठेवायच्या आणि मग आम्हांला शिकवायला यायच्या. त्यांचा आवाज कधी आमच्यापर्यंत पोचलाच नाही. लवकरच त्यांचीही गच्छंती झाली. संस्कृतला नव्या बाई आल्या. थोड्या बोबड्या होत्या(आहेत). भरपूर लिहायला लावायच्या. लिहायला देताना त्या "त' चा उच्चार "त्‌' असा करायच्या आणि अर्ध्या त चा उच्चार पूर्ण करून मग त चा पाय मोडा असं सांगायच्या. तरी हे ठीक आहे. बाकी तश्या बऱ्या शिकवायच्या. निदान त्यांना विषयाचं ज्ञान तरी होतं. असो. बऱ्याचदा मुलांची अशी ओरड असते, की मराठी शाळांमध्ये सेमी इंग्रजीच्या वर्गांकडे जास्त लक्ष दिले जाते, त्या वर्गाचे इतर वर्गांना अवाजवी दाखले दिले जातात, ज्यामुळे विनाकारण सेमी-इंग्रजी आणि इतर वर्गांत आपोआपच तेढ निर्माण होते. तसेच दहावीच्या परिक्षेत सेमी-इंग्रजीच्या विद्यार्थ्यांकडूनच जास्त अपेक्षा असल्याने शिक्षकांकडून त्यांच्याकडे जास्त लक्ष देण्यात येते आणि इतर वर्गांकडे दुर्लक्ष होते. प्रत्येक पुस्तकात प्रत्येक धड्याखाली स्वाध्याय म्हणून प्रश्नोत्तरं दिलेली असतात. वरकरणी मुलांना धड्यातलं किती येतंय, हे त्यांना कळावं, म्हणून स्वाध्याय दिलाय, असं सांगितलं जातं. मुलं काय मूर्ख आहेत? पेपर काढणं सोयीचं जावं, म्हणून हे स्वाध्याय दिलेले असतात, हे चटकन मुलांच्या लक्षात येतं, आणि गाईड मधून फक्त धड्याखालची प्रश्नोत्तरं पाठ करून ही मुलं परिक्षेत पैकीच्या पैकी मार्क मिळवतात. मुळात धड्याखालचे स्वाध्याय देणं बंद करून, मागल्या वर्षींचे पेपर उपलब्ध करून देणे तात्पुरतं बंद केलं, की आपोआप मुलं सगळे धडे पूर्णपणे वाचतील आणि खऱ्या अर्थाने त्यांच्या डोक्यात भर पडेल. अशा रितीने घेण्यात येणारी परिक्षा सुद्धा खरी असेल आणि त्याचा निकाल सुद्धा. इतिहास-नागरिकशास्त्र या विषयांना मार्कांच्या दृष्टीने जे महत्त्व दिलं जातं, ते अतिशय गैर वाटतं मला तरी. खरं तर इतिहासापेक्षा नागरिकशास्त्र हा विषय जास्त महत्त्वाचा आहे. पण नागरिकशास्त्र हा विषय कंटाळवाणा आहे. त्यात त्याला चाळीसापैकी फक्त बारा मार्क असल्याने कुणाला परिक्षेच्या वेळीही त्याचा अभ्यास करावासा वाटत नाही. नागरिकशास्त्राचा अभ्यासक्रम चांगला असतो, पण परिक्षेच्या दृष्टीने त्याला फारसं महत्त्व न दिल्याने त्याच्याकडे विद्यार्थ्यांकडून कानाडोळा केला जातो. हे अगदी साहजिकच आहे. त्यामुळे चाळीसापैकी अठ्ठावीस मार्क नाशा ला, आणि फक्त बारा मार्क इतिहासाला द्यावेत, जेणेकरून मार्कांचे महत्त्व लक्षात घेऊन तरी मुलं या विषयाचा अभ्यास करतील. इतिहासच्या पुस्तकाकडे एक गोष्टीचं पुस्तक म्हणून बघितलं जातं. त्यामुळे मार्क कमी केले तरी वाचणारी मुलं इतिहासाचा अभ्यास करतीलच. मराठी विषयांत घरी धडे वाचून येऊन परिक्षेत ते न बघता लिहायची पद्धत मला अजिबात आवडत नाही. अहो तुम्हांला मुलांच्या भाषेचं ज्ञान वाढवायचंय की पाठांतर? "दोन्ही' असं म्हणाल तर पाठांतर इतर विषयांमध्येसुद्धा होतच असतं. त्याची मराठी विषयात गरज काय? कवितांचं पाठांतर चालेल, पण धड्यांचं कशाला? एकूण अभ्यासक्रम तसा फारसा वाईट नसतो, पण त्यातही सुधारणेला भरपूर वाव आहे. पण महाराष्ट्रातल्या सर्व स्तरातल्या मुलांना झेपेल, असा अभ्यासक्रम काढला जातो. तेव्हा, सर्व राज्याला एकच अभ्यासक्रम ठेवण्याऐवजी, जिल्ह्यानुसार अभ्यासक्रमाची पातळी ठेवण्यात यावी, असंही बरेच विद्यार्थी म्हणतात. उदाहरणार्थ, मुंबई-ठाण्यासारख्या जिल्ह्यांत, जिथे महाराष्ट्रांतील बहुतांश जिल्ह्यांच्या मानाने विद्यार्थ्यांना हव्या त्या सुविधा मिळणे सोयीस्कर जाते, तिथल्या अभ्यासक्रमाची पातळी आणि दर्जा जास्त ठेवला जावा. अनेक शाळांमध्ये आठवीपासून संस्कृत, हिंदी किंवा काही शाळांमध्ये विदेशी भाषांचे पर्याय दिले जातात. त्याऐवजी(किंवा त्याबरोबरच) अर्थशास्त्र या विषयाचा पर्याय ठेवण्यात यावा. दहावी झाल्यानंतर मुलांना विज्ञान, वाणिज्य किंवा कला यापैंकी एक शाखा निवडावी लागते. इतिहासाप्रमाणेच भूगोलाचे महत्त्व कमी करून अर्थशास्त्र हा विषय आठवीपासूनच मुलांना लागू केल्यास दहावीपर्यंत आपल्याला कोणत्या शाखेत जास्त रस आहे, याची योग्य कल्पना मुलांना येऊ शकेल. हे सर्व एक विद्यार्थी म्हणून सुचवत असताना एक नमूद करावेसे वाटते, की वर्षानुवर्षे सह-विद्यार्थ्यांशी सहज अधूनमधून चर्चा करून समोर आलेले विचार मी येथे मांडले आहेत. हे आणि असे विचार योग्य असतीलच, असं नाही. पण एकूणच विद्यार्थ्यांच्या मनात शिक्षणपद्धतीविषयी काय काय कल्पना आणि विचार आहेत, ते मांडण्याचा मी एक प्रयत्न केला आहे(यात एक विद्यार्थी म्हणून माझ्या काही कल्पना आणि विचार यांचाही समावेश होतोच). हे आमचे विचार आम्ही कुणापुढे मांडायला जावं, तर "अभ्यास करा आधी स्वत:चा; ते सोडून नसत्या उखाळ्यापाखाळ्या काढत बसल्येत विद्वान' असं म्हणून आम्हांला गप्प केलं जातंच(अर्थात्‌, मी अभ्यास करत नाही, यात बरंच तथ्य आहे म्हणा). म्हणून इथे मांडतोय. चुकलो, तर दुरुस्त करा; पटलं, तर अंमलात आणा, एवढीच विनंती.

ट्रेन आणि थुंकी

2012-10-06T11:01:00.002-07:00

शाळा संपली; दहावी पास झालो. चांगल्या कॉलेजात प्रवेशही मिळाला. आणि ओघानेच ट्रेनने नियमितपणे प्रवास करण्याचे दिवस सुरु झाले. ट्रेनमध्ये गर्दी असते, त्यापेक्षा बस बरी - अशा मताचा मी होतो. पण माझं हे मत, मला लहान असताना आईबरोबर लेडिज कंपार्टमेंटात दरवेळी चढावं लागल्याने तयार झालं होतं, तेव्हा आता ते मत बदलून, जनरल डब्यातला माझा रोजचा प्रवास माझ्या अपेक्षेपेक्षा कितीतरी अधिक सुखमय होऊ लागला. कधी जास्त गर्दीतून जावं लागलं, तरी मजा यायची. आणि मग ट्रेनपेक्षा बसचा प्रवासच कितीतरी जास्त क्लेशकारक आहे, अशा मताचा मी झालो. पहिला महिनाभर सेकंडक्लासात घालवला. मग कन्सेशनपास मिळायला लागल्यापासून फर्स्टक्लासने यायला लागलो. सकाळी-सकाळी गोरेगाव-जोगेश्वरीला लागून जलद ट्रेन दौडु लागली, की पूर्वेकडे उगवणारा भलामोठा तांबडा सूर्य बघून आपण दहिसरला का बरं राहतो, असं राहून राहून वाटतं. वांद्रे जवळ आलं की तिथल्या खाडीत प्रत्येक ट्रेनच्या या-ना त्या डब्यातून कचऱ्याने भरलेल्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्या पडायला लागतात, तेव्हा त्यांना फेकणाऱ्या लोकांनाच फेकून द्यावंसं वाटतं. पुढे माहिम-माटुंगा हा प्रवास जीव (म्हणजे नाक) मुठीत धरून करावा लागतो, निदान सकाळच्या वेळीतरी. माहिम-माटुंगा दरम्यानच्या सर्व रेल्वेपट्ट्‌या म्हणजे मुंबईतील सर्वात मोठं सार्वजनिक मलनिस्सारण केंद्र आहे, असं म्हणायला हरकत नाही. केवळ मोठं असल्यानेच तिथे रांगा लागत नसाव्यात, इतकाच काय तो त्यातला आणि बाकी "सुलभ' मधील फरक. दादरला ट्रेन लागली, की अतिशय चिंचोळ्या जिन्यांवर मुंबईकरांच्या फौजा चढाव करायला सुरुवात करतात, ते बघणं म्हणजे एक डिफरंटच अनुभव असतो. सेकंडक्लासात मराठमोळ्या, तर फर्स्ट क्लासात प्रामुख्याने गुर्जरगप्पा कानी पडतात. कधीकधी हिंदी आणि इंग्रजीत गप्पा झाडणारी माझ्यासारखी कॉलेजवयीन मुलं सुद्धा येतात. बारावीत भल्या पहाटे उठून क्लासला जायचो, म्हणून वसई-विरार वरून येणाऱ्या गाडीत चढायचो. तिथे तर भलताच प्रकार. वसईच्या लोकांची भाषा काही निराळीच आहे. त्यातलं ओ-का-ठो मला कळलं नाही कधी. या गाड्यांमध्ये एखाद-दुसरे नायजेरियन नागरिक सुद्धा दिसून येतात. विरारवरून येणारी बहुतेक मंडळी, ही अंगापिंडाने चांगली मजबूत असतात. त्यामुळे "अपना पैर हटाओ, हात निकालो, बाजू हटो ना, उतरो जल्दी जल्दी' अशा तुसड्या स्वरातील सुचना त्यांना द्यायला माझं मन (आणि तोंड) कधीही धजत नाही. ट्रेनमध्ये सगळ्यांत मजेशीर आणि कधीकधी(म्हणजे तशी नेहमीच) किचकट वाटणारी एक गोष्ट म्हणजे लेडीज डब्याबाहेरचा आणि आतला गोंधळ, धक्काबुक्की आणि कलकलाट. त्या डब्यात आधी कोण चढतो (ते), यावरून (अक्षरश:) मारामारी होते. एकमेकींच्या वेण्या, ओढण्या, पदर ओढत या बायका ना धड स्वत: नीट चढतात, ना दुसऱ्याला चढू देतात. बरं गाडी ज्या दिशेनं चालली आहे, त्यादिशेकडे तोंड करून कधीही चढणार किंवा उतरणार नाहीत. वसई-विरार ट्रेनमध्ये, परतीच्या वेळी, गोरेगाव-मालाड(आजकाल काही ठरावीक गाड्या थांबतात), दहिसर इथे हमखास बाया प्लॅटफॉर्मवर उतरताना तोल जाऊन आदळताना आढळतात. काही स्त्रिया माझ्या या सगळ्या निरीक्षणावर आक्षेप घेतील बहुतेक, पण माझ्या कित्येक मैत्रिणींनी स्वत:च या गोष्टीची "लेडीज कंपार्टमेंट? बापरे! डोंट आस्क!' अशा काहीशा शब्दांत कबुली दिली आहे, की "जेंट्‌स खूपच को-ऑपरेटिव्ह असतात.' सकाळी सकाळी विरारहून येणाऱ्या गाड्या आमच्या बोरीवलीहून निघालेल्या संथ गतीच्या ट्रेन्सच्या बाजूने भरधाव वेगाने जातात. त्यांच्या कोणत्यातरी डब्यामध्ये झांजांचा आवाज नेहमी येत असतो. लोक भजन म्हणत असतात. मला एकदातरी त्या भजन गाणाऱ्या लोकांच्या डब्यातून प्रवास करायचा आहे, पण आजपर्यंत तरी तो योग आलेला नाही. दहिसरला सकाळी अकरा वाजून सतरा मिनिंटानी येणाऱ्या गाडीमध्ये पुढच्या फर्स्टक्लासमध्ये काही अयोध्येकरांनी रामाच्या रटाळ आरती-स्तोत्रांचा सपाटा लावलेला असतो. खरं तर, त्या आरत्या रटाळ नसाव्यात, पण त्या गाणाऱ्या लोकांचचं स्वरज्ञान बेताचं असतं, त्यामुळे त्या डब्यात चढलं, की डोकं फिरतं. पण एक वेगळीच गोष्ट आहे, जी या सगळ्यापेक्षा हटके आहे, आणि भारतीय रेल्वेची ती एक अविभाज्य घटक आहे. प्रत्येक स्टेशनावरील चित्रविचित्र पोशाखातील विविध रंगाढंगाच्या मुलींपेक्षाही हीगोष्ट माझ्या जास्त नजरेत भरत आलीय. ती म्हणजे - पिचकारी - थुंकी ! रेल्वेने रोज हजारो लोक प्रवास करत असतात. त्यातले शेकडो लोक येता-जाता थुंकत असतात. कोणी दरवाज्यात लटकत असताना अधून-मधून थुंकतं, कुणी त्या लटकणाऱ्यांना बाजुला व्हायला सांगून स्वत:ची पिंक टाकून घेतं, तर कुणी खिडकीच्या गजांमधून थुंकतं. कुणी पचा-पचा थुंकत राहतात, कुणी घसा खरवडून "खर्राक्‌... थू' करतात. कुणी जीभेनं आणि प्रसंगी बोटाने तोंडात उरलेला सगळा चोथा ओठांशी आणून मग थुंकतात. कुणी थुंकतंय की ओकतंय तेच कधी कधी कळत नाही. काही जण हनुवटी गळ्याजवळ आणून, मग ती पुढे नेताना थुंकतात, जेणेकरून थुंकी लांबवर उडावी. काहीजण नुसतेच जुन्या नळातून सरळ पाणी खाली गळावं तसे थुंकतात. कुणी लाल थुंकतात, कुणी नुसताच पांढरा फेस थुंकतात, कुणी थुंकायला मजा येते म्हणून सुद्धा थुंकत असावेत - काही सांगता येत नाही. अहो, ढुंगणातून काढायचा, तो धूर नळकांडी वापरून तोंडातून काढणारे आणि त्याला "कूल' म्हणणारे का थोडे आहेत? त्यांच्या तुलनेत थुंकणं हे कूल असतं, असं कुणी मानलं तर त्यात विकृती ती कसली? असो. लहानपणी मला या थुंकणाऱ्यांकडे बघून मोठी मजा वाटायची. रस्त्यातून येता-जाता मला जागोजागी थुंकलेलं दिसून यायचं. एकेकाची थुंकी भरपूर मोठ्ठी असायची. मी एकदा थुंकुन पाहिलं, तर माझी थुंकी त्यामानाने खूपच छोटी वाटली मला. मी नाराज झालो. पण त्यावेळी आपण सलमान खानला फायटिंग शिकऊ शकतो, असे मानणारे काडी-पेहेलवान आम्ही! थुंकी मोठी दिसावी, म्हणून लोक ती आधी तोंडात साठवून घेत असावेत, आणि पुरेशी साठली, की मग थुंकत असावेत, असं मला वाटलं. कारण असं केल्याशिवाय माझी थुंकी मोठी येत नाही, आणि जर माझी येत नाही, तर इतर कुणाची कशी बरं येईल? या गोष्टीला इगो-सेंट्रलिझम असं म्हणतात म्हणे - लहान मुलांमध्ये नेहमी आढळून येतो. काही जण म्हणतात, की तो माझ्यात अजूनही आहे. ते जाऊ दे. तर आईबरोबर एकदा फिरत असताना, माझ्या बाजूने एक माणूस गेला आणि जाताना थुंकला, त्याची थुंकी छानपैकी नाण्याच्या आकाराएवढी मोठी होती. मी लगेच प्रयोग करून बघितला. चांगली तीन-चार मिनिटं मी तोंडात जमेल तेवढी थुंकी गोळा करण्यात घालवला. मग मी ती थुंकलो. लगेच आईने मला फटका मारला, तिथल्या तिथेच. "सगळे थुंकतात म्हणून मी सुद्धा थुंकतो, मला मोठी थुंकी हवीये सगळ्यांसारखी', असं मी म्हटल्यावर मला अजून एक फटका बसला. "ते थुंकणारे लोक घाण्णेड्डे असतात, आपण थुंकायचं नाही त्यांच्यासारखं' अशी समज मला देण्यात आली. तेव्हापासून मी रस्त्यात थुंकणं जे बंद केलं(त्यापूर्वी तरी असा कितींदा थुंकलो होतो म्हणा), ते आजतागायत मी कधी थुंकलेलो नाही, आणि थुंकणारही नाही. लहान असताना सुट्टीत ठाकूरद्वारला आजीकडे जायचो, तेव्हा तिथल्या चौथ्या मजल्यावरून जिन्यामधून वाकून बघायचो, आणि थेट तळमजल्यावर नेम लाऊन थुंकायचो. एवढ्या वरून स्वत:ची थुंकी खाली जाताना बघताना मजा यायची. तो खेळच होता माझा. कंटाळा येईपर्यंत खेळत बसायचो रोज संध्याकाळी. एकदा कुणा बाईच्या अंगावर माझी थुंकी पडली. तिने मान वर करून बघायच्या आतच मी मान मागे केली आणि घरात धूम ठोकली. तेव्हापासून तो खेळ बंद झाला. आता मी ना रस्त्यात थुंकायचो, ना जिन्यात. पण उल्हासनगरला जात असताना, ट्रेनमध्ये माझ्या समोर बसलेल्या आजीबाईंनी थुंकण्याची एक वेगळीच स्टाईल मला दाखवली. म्हणजे, त्या थुंकत होत्या, मी बघितली. दात एकमेकांवर ठेऊन त्यांच्या फटींमधून त्या खिडकीबाहेर थुंकत होत्या. मला ते बघून सापाच्या फुत्काराची आठवण झाली. लगेच मलाही त्याचं प्रात्यक्षिक करायची हुक्की आली होती, पण सार्वजनिक ठिकाणी थुंकणं मी बंद केलं असल्याने, मला आमच्या बाथरूमात त्याचा प्रयोग करावा लागला - अर्थात तो अयशस्वी ठरला. कितीही केल्या माझ्या दातांमधून पुरेशी थुंकी बाहेर येईना. शेवटी मी नाद सोडला. आज मी अजिबात थुंकत नाही. कुठेही नाही. जेव्हा लोक थुंकतात, तेव्हा ते बघायला किळस वाटते. असं वाटतं की जाऊन एक थोतरीत ठेऊन द्यावी त्या थुंकणाऱ्याच्या. बोरिवली स्टेशनात पहिल्या आणि दुसऱ्या प्लॅटफॉर्मच्या मध्ये जे रूळ आहेत, त्यांच्यावरचे दगड, आणि मधलं लोखंडी कुंपण, हे सदैव लाल असतं. इतर सुचनांप्रमाणेच रेल्वेची बाई फाटक्या लाऊडस्पिकर मधून "यात्रियोंसे निवेदन है, की वे कृपया रेल्वे प्लॅटफॉर्मपर मत थुके. थुकनेसे बिमारी फैलती है' असं काहीतरी बरळत असते. तिच्याकडे कोण लक्ष देतं कुणास ठाऊक. तरी प्लॅटफॉर्मवर आजकाल नाही कोणी थुंकत जास्त. बहुधा दंड आकारत असावेत. रेल्वेने नव्या लोकल्स आणल्या, तर त्यावरही लाल रंगाची होळी खेळली जाऊ लागली. कोणाला म्हटलं, की बाबा रे, कशाला थुंकतोस, उगाच कशाला मुंबई खराब करतोस, तर "मुंबई? कचरपट्टी तो है, सब कचरा करते है. उसमे मैने जरासा थुक दिया तो इतना क्या बिघडने वाला है?' असंच काहीसं उत्तर ऐकायला मिळणारच. जिथे आपण राहतो, जी आपली कर्मभूमी आहे, तिचा जरासा तरी आदर उरी बाळगायला नको का? मला तर लहानपणीच समज आली नशीबाने, आता बाकीच्यांना कधी येईल ते बघूया. खरं तर शहाण्यास शब्दाचा मार... या नियमाने अश्या थुकाड्यांना बडवूनच काढायला हवं. सार्वजनिक मालमत्तेविषयी अनादराची प्रवृत्ती इतकी बोकाळली आहे, की कुल्यावर चार छड्या बसल्याशिवाय अशा लोकांना समज यायची नाही. चार-पाच वर्षं जरी थुंकणाऱ्यांवर आणि कचरा टाकणाऱ्यांवर जरब ठेवली, की भितीपोटी का होईना, या वाईट सवयी सुटतील. आणि एकदा त्या सुटल्या, मनोवृत्ती बदलली, की आपोआप स्वच्छतेची आवड निर्माण होऊन लोकच या नियमांचं पालन करतील. एवढंच नाही, तर त्यांची मानसिकता एवढी बदलेल, की प्रसंगी कायद्याचा बडगा दाखवणाऱ्यांची गरजही लागणार नाही; एखाद्या थुंकणाऱ्या, कचरा टाकणाऱ्या व्यक्तीला रेल्वेमधल्या डब्यातील एकजात सगळ्यांनी झापताना, सुनावताना मला बघायचंय. लाजेनं थिजुन जाऊन ती व्यक्ती नरमली तर ठीक, नाहीतर अशा माणसाला थोडा चोप मिळाला तरी हरकत नाही. आणि एकदा का अशा प्रसंगांना सुरुवात झाली, की आपोआपच अमेरिका आणि लंडनसारख्या प्रदेशांना पॉश मानणाऱ्यांना सध्या कचऱ्याखाली गाडला गेलेला आपला "पॉश' देश दिसू लागेल.

मुली आणि आम्ही

2012-08-13T07:02:00.000-07:00

परवा आमच्या कॉलनीमागल्या मोठ्या रस्त्यावरच्या बसस्टॉपवर मी वाट बघत बसलो होतो. आता, बस स्टॉपवर बसचीच वाट बघता येते, असं नाही. मी कॉलेजवरून लवकर परतलो असल्याने तिथे येऊन बसलो होतो. ज्या मुलीची वाट बघत होतो, ती माझी मैत्रीण तयार व्हायला इतका काही वेळ लावते, की काही विचारू नका. वास्तवीक सकाळी अकराच्या सुमारास मोकळ्या रस्त्यावरून फेरफटका मारायला काय मोठी एवढी तयारी करावी लागते ते तिचे तिला ठाऊक. या मुली नेहमीच एवढा वेळ लावतात. मग त्यांना अगदी शिकवणीला जायचं असलं, तरी त्यांना निदान पाऊण तास आधीपासून तरी तयारी करावी लागते म्हणे. बरं, एवढं करून 'आमच्या क्लासमध्ये चांगला दिसणारा एकही मुलगा नाही', 'आमचे सर सुंदर मुलींच्या बाबतीत जरास्से हेच आहेत, पण काय शिकवतात म्हणून सांगू!' - हे आहेच. आता जर असं असेल, तर अशा क्लासला जाताना तरी नट्टापट्टा करायची काय गरज? बरं, त्यांना तसं विचारून बघा, तर 'छे! मी अजिबात मेकअप करत नाही हा! ती अमूक अमूक करते मेकअप. मी फक्त क्रीम लावते, आय लायनर लावते, काजळ घालते, आणि लिप ग्लॉस लावते - बास्स! एवढंच!' यातली अमूक अमूक म्हणजे या मुलींची नावापुरती असलेली कोणीतरी जीवलग मैत्रीण असते. हे सगळं ऐकलं की, मेकअप म्हणजे नेमकं काय करत असाव्यात या मुली अजून, असा प्रश्न पडतो मला. अर्थात, याबाबतीत माझी जिज्ञासा जास्त तीव्र स्वरूपाची नसल्याने या प्रश्नावर मी जास्त विचार करत बसत नाही. एकदा कॉलेजमधल्या माझ्या एका मैत्रीणीबरोबर ट्रेनमधून घरी परतत असताना तिने मला विचारलं, 'तुम्ही पुरुष मंडळी रोज-रोज दाढी करत बसता, त्यापेक्षा एकदाच गाल वॅक्स का नाही करून टाकत?' आता चेहऱ्याला मेण लावल्याने दाढी उगवणं कायमचं बंद होतं की काय, अशा निरागस कल्पनेनं माझं मन अचंबित झालं होतं; अहो मेण हे फक्त दिवे गेल्यावर उपयोगी पडतं, असा माझा जन्मापासूनच समज होता. माझ्या मेण न लावलेल्या, आणि अर्धवट हिरव्या पडलेल्या त्या चेहऱ्यावर मला झालेला हा नवा साक्षात्कार स्पष्टपणे प्रकट होत होता. मी तरी माझं मेणासंबंधीचं अज्ञान लपवण्याच्या हेतूने म्हटलं, 'छ्‌या बुवा! आपल्याला त्या वॅक्स पेक्षा शेविंग क्रीमच सोयीचं पडतं. फेस आला की कसं, दाढी करायला मजा येते. मेणाला फेस येतो का? नाही. त्यामुळे त्यात मजा नाही.' दुसऱ्याच्या अज्ञानाला हसू नये, ही शीकवण मी नेहमीच पाळत आलोय. अहो मी लोकांच्या अज्ञानाला त्यांच्या पाठीही हसत नसतो. आणि ही बया इतक्या मोठ्याने हसायला लागली म्हणता, मला काही कळेनाच. 'अर्रे!! वॅक्स म्हणजे ते वालं वॅक्स नाही! वॅक्सिंग वॅक्सिंग!!' मी आपलं उगाचच, 'अच्छा अच्छा, वॅक्सिंग होय! मला वाटलं-' तसं मला तोडत ती म्हणाली, 'राहू दे हां विद्वान साहेब, तुला वॅक्सिंग म्हणजे माहित नाही ते ऍड्‌मिट कर. फेस इट, फेस इट!' यातल्या फेस इट वर तिने इतका जोर का दिला, ते मला कळल्यावाचून राहिलं नाही, पण मी माझं अज्ञान मान्य केलं. तसा मी खिलाडूवृत्तीचा आहे. नाही माहिती तर नाही माहिती आपण कशाला लपवा? त्या दिवशी स्त्रियांच्या फक्त डोक्यावरच केस उगवतात, आणि ते फक्त डोक्यावरच उगवत असल्याने ते जास्त असतात, या माझ्या ठाम समजुतीचा अंत झाला. माझ्या ज्ञानात भरपूर भर घालण्यात आली, आणि काही दूरूस्तीची कामे सुद्धा पार पडली. इतकंच नाही, तर मला अजून कोणी गर्लफ्रेंड का मिळाली नाही, याचे मुक्त आणि व्यक्त समीक्षण झाले. अर्थात्‌, मगाशी सांगितल्याप्रमाणे, मी अतिशय खिलाडूवृत्तीचा असल्याकारणाने मी ते सर्व मुकाटपणे ऐकून घेतलं. पुरुषांप्रमाणे मुलीसुद्धा दाढीमिशी करतात, हे मला आता समजलेलं आहे. दाढी करण्याला त्यांनी ब्लिचिंग असं नाव ठेवलंय, आणि मिशी काढली, असं म्हणायच्या ऐवजी 'मी अप्पर लिप्स करून आली' असं थर्ड पर्सन सिंग्युलरचं व्याकरण स्वत:साठी लावत त्या रोखठोकपणे सांगतात. मुलींच्या चेहऱ्यावरचे केस त्या ब्लिचिंग करून घालवतात की असं काहीतरी जेव्हा माझ्या कानावर आलं, तेव्हा आमची मोलकरीण जमीन साफ करायला जी ब्लिचिंग पावडर वापरते, तिने चेहरा सुद्धा साफ करता येतो हे मला अजिबात पटेना. वॅक्सिंगच्या एका अनुभवाने मी शहाणा झालो होतो, म्हणून ज्या सुमुखीच्या तोंडून 'मी पार्लरला जात्येय, ब्लिचिंग करायचंय' असं मी ती चेहऱ्याभोवती बोट फिरवून दाखवत असताना ऐकलं, तेव्हा फक्त 'ब्लिचिंग?' एवढंच कपाळावर आठ्या आणत म्हणून मी माझं अज्ञान ग्रेसफुली प्रकट केलं. अर्थात्‌ या अज्ञानाबाबत माझं हसं झालं नाही. या मुली पार्लर मध्ये तासन्‌तास घालवतात. मेसेज करून चौकशी केली, की 'आता झालंय सगळं ऑलमोस्ट, फक्त क्लीन-अप बाकी आहे' असं उत्तर येतं. हे क्लीन अप करणं, म्हणजे सलून मध्ये न्हावी दाढी झाल्यावर तुरटी फिरवतो, त्याला समांतर असावं, असा माझा समज आहे. पण हा समज गैर असो वा नसो, मला या बाबतीतल्या माझ्या संभाव्य अज्ञानातच सूख आहे. या मुली सुंदर दिसण्यासाठी एवढी जोमाने तयारी करतात, याची मला काही वर्षांपूर्वी सूतराम कल्पना नव्हती. त्या मानाने आम्ही पुरुष मंडळी काहीच मेहनत घेत नाही असं म्हणायला हरकत नाही. जिम मध्ये रोज जाऊन चार बैठका मारल्या आणि गाढवासारखी ओझी उचलली, याला मेहनत म्हणायला आता मी तयार नाही. वास्तविक आम्हां पुरुषांना जास्त मेहनत करण्याची मुळी गरजच नाही हे आता माझ्या लक्षात आलं आहे. आमचं निश (niche) हे बायकांच्या तुलनेत जास्तच असणार, याची मला खात्री आहे. निश म्हणजे एखाद्या जीवाची निसर्गातील इतर घटकांच्या नजरेतील भूमिका, किंवा अवस्था. आम्हां पुरुषांच्या बाबतीत मला अवस्था हा शब्द जास्त सुटेबल वाटतो. असो. हे निश बहुतांशी प्राणी-प्रजातींत पुरुषांमध्ये जास्त चांगलं आढळून येत असावं. उदाहरणार्थ, सिंह-सिंहीण, मोर-लांडोर, चिमणा-चिमणी, कोकिळ-कोकिळा(मी दोघांनाही बघितलंय), कोंबडा-कोंबडी, बोका-भाटी, इ. प्रजातींमध्ये नर हे मादीपेक्षा सुंदर दिसतात. मला विचाराल, तर कुत्रा-कुत्री मध्ये सुद्धा मला कुत्राच जास्त छान वाटतो. इथे, एक नमूद करतो, की लांडोर आपल्याला तेवढी सुंदर वाटली नाही, तरी मोराला तीच सर्वांत सुंदर वाटते, कारण ते सजातीय आहेत. त्याचप्रमाणे, आपल्या पुरुष जातीला जरी स्त्री ही जगातील सर्वांत सुंदर वस्तू वाटत असली(आणि वाटायलाच हवी), तरी निसर्गाच्या दृष्टीतून आम्ही पुरुष मंडळीच जास्त सुंदर ठरतो, हे मात्र नक्की. या मला झालेल्या अवलोकनातूनच नट्टापट्टा करण्याची गरज पुरुषांपेक्षा स्त्रियांना जास्त का भासते, हे मला उमगले.

2010-06-08T02:54:00.000-07:00

बऱ्याच दिवसानी शाळेत जाऊन आलो. आमच्या कॅन्टीनचा फेमस वडा-पाव बऱ्याच दिवसात चाखला नव्हता, म्हणून त्या निमित्ताने क्लासेसहून परतताना शाळेत एक रपटा मारून यावं, आणि मस्त दोन-तीन वडापाव हाणावे, असा बेत होता. मात्र शाळेत जायचं खरं कारण वेगळंच होतं. मला बघायचं होती ती शाळेची नवी इमारत. मी दहावीत असताना या इमारतीचं बांधकाम सुरू झालं, ते अजून पूर्ण तर नाही झालं, पण विद्यार्थ्यांना या नव्या इमारतीत बसवायची सोय करण्यात आलेली आहे, असं ऐकलं होतं.
शाळेतल्या लायब्ररीमध्ये गेलो, दप्तर ठेवलं एका खुर्चीवर, आणि निघालो, शाळेच्या इमारतीला बघायला. खूपच सुंदर असं बांधकाम चालू आहे! आणि जेवढं झालंय ते इतकं "रिच' दिसतंय, बांधकामाचा कर्णकर्कश्श आवाज जरी मोठ्याने येत असला, तरी तिथून पाय निघेना. बघतच राहावंसं वाटत होतं. एकएका नव्या वर्गातून जाताना, शाळेतल्या सगळ्या आठवणी ताज्या होत गेल्या, आणि पुन्हा एकदा शाळेत जावंसं वाटायला लागलं.
आमच्या शाळेचा हा ब्लॉग : -
विद्या प्रसारक मंडळाचे विद्यामंदिर, दहिसर

Recovering from typhoid

2010-03-11T04:31:00.000-08:00

A new and a different experience I had last month. I had had typhoid since 14th of Feb '10, since The Valentine's Day. I am now recovering from it, in March. It is almost a month. Although new and different, I cannot call it a nice experience exactly.
I was allowed, or better say, forced to sleep all day. I woke up only to eat and to excrete.
The first week of typhoid went horrible. The doctor predicted it to be typhoid on the fifth day, and it was confirmed on the sixth day. But before that, for four days I had been thinking it as just a simple fever, which was supposed to pass away with time. So I would keep reading Pride & Prejudice, the book, for hours and hours of the with its diminished size of the font. And my head would ache a little after I woke up from my sleep. I have also watched many movies in those four days' time, movies I have already watched a hundred times before on the DVD player in the house. I never understood that the headache was the effect of all this stuff I did addictively.
The nights of these four days and the next two were like a terrible nightmare to me. All the day I would sleep, so naturally in the night I wouldn't be tired enough to go deep in sleep like the other members of my family. I have no idea f the reason, but I would have to and pee at any time of the night, like 2O'clock, 3.30AM, any time. At nights my fever would rise to the highest of all, 103 Fahrenheits. That is between 40 and 410C. At this temperature, I would not feel any cold, but burning hot. I would cast off my blankets and think that since I am not feeling cold anymore, my fever must be coming down. And the sweating will probably start in a few moments' time. However, after I would check my fever for it to have come down to 98 Fahrenheits or something near to that, I would receive a shock when the thermometer showed 103 Fahrenheits. I would then remember the stages of malaria which I had memorized for the Maharashtra Board Examination. Everything suited in. In the 'Cold Stage', patient feels terrible cold and desires to be covered by blankets. The stage lasts for 15 minutes to an hour may be. In 'Sweating Stage', fever comes down with profuse sweating and there is intense headache. It happened to me in daytime. And lastly, Hot Stage. In this stage, body temperature rises to 410C and patient cast off his clothes. 410C means 104 Fahrenheits and temperature would be 103 Fahrenheits. The only relieving thing was that the book stated that the hot stage would last 2 to 4 or 6 hours. But mine lasted for 15 minutes to half an hour. Then the fever would come down to 102 or 101. But not less than that. First week went off like that. On the fifth day, the doctor visited me at home as I wasn't able to even climb down the staircase of my building. He suggested a blood test, and nodding his head to my father, said that the test will turn out to typhoid. Although they had said they will come on the same day, a man from that hospital or whatever you call them who do all this test, came on the next morning when I was resting after the breakfast. By that time I had become so weak that I needed support of somebody to walk, or to stand somewhere for sometime. It was always probable that my head would spin if I go to the toilet after sleeping for even half an hour minimum. The first time my head spun was on the third or fourth night perhaps, at around 3 O'clock. I was peeing when suddenly I felt my eyes losing their light, and after a few moments, my father found me, fallen in toilet with my eyes closed. I was conscious, but I had lost the energy to open my eyes and face the light. How could I then dare to lift myself up, in case I fell again? I remained there only without moving a muscle. Fortunately, I hadn't shut the door from the inside. Otherwise I would have remained there only for hours. My father must have heard the sound of me falling, and came hurriedly. He opened the door ajar, only to find me in that condition. He then held my hands, and I stood up with his support. When I got out and was standing with my father's support, I tried to open my eyes only to find that I could see nothing, and so after declaring it, the thought that I had become blind made me lose my balance. My father tightened his grip on me and made me sit somewhere, which felt like a bed. I let my body fall upon it, when my mother shouted, "You have fallen in the toilet. Don't you just sleep there. First wash yourself and change clothes." But my father who knew by then that it was impossible for me to lift myself up without anybody's support, made her quiet and I went on sleeping. From that night on, each time I went to toilet, somebody stood outside, in case I fall again. And I did lose my balance when that man who came to take my blood also demanded for my urine in some small plastic bottle he gave. Luckily I called my father in time and he caught me. I did not go blind again, but everything became blur, so I hurriedly closed my eyes when my father held me. The man was told that he would receive the bottle afterwards, and so he did. By the time the report came in the evening, I had made publicity of me having typhoid amongst my friends. I called and sent SMS to so many friends that my father received a bill of Rs.561 of my cell phone, for the month of February.
I was hoping and hoping it to be typhoid rather than malaria. Not because I was scared of the symptoms of malaria, but because my tutors had also got the wind by then, that I had typhoid. And I wasn't in a mood of changing the name of the disease and doing the publicity again. Luckily, it turned out to be typhoid only, and no sign of malaria did the report show. Otherwise, my father would have received a bill of Rs. 1000 instead what he actually did.
From the next day on, I had gained some confidence, that my recovery from typhoid is going to be very soon. This second week of typhoid was comparatively very nicer than the first. In the first week, my fever had a range of 101 to 103. Not more or less. But in the second week, the fever hardly ever went to 103. It now ranged between 98 to 102. Sounds funny, doesn't it? In the second week, I did not read anything at all. I did not watch any movie also. I gained much balance in this second week. The doctor's dose was very effective; excretion with lose motions proved it. So I started eating fruits that controlled these problems of tummy. Fruits like apple, custard apple, sounded very effective. The doctor had permitted yellow orange too, so it may have also helped a bit as I ate it the most by now. It was the second week, when I looted all the fun and comfort out of it. I began to think in a positive manner. Never in my life was allowed to sleep all day. I had the chance now. Because of headache thing and losing balance, I wasn't told of studying even a single time. At normal days, I don't study at all even if I am told to, so now it was like a heavenly atmosphere. I was just to order things, no matter how stupid or close to me they would be, they were brought to me instantly without any complain made. Life with typhoid was almost similar to a holiday in a luxury hotel. The only difference was, that instead of paying the bill, I was paying some platelets and many of the white blood cells. On Friday, the doctor said that I will be cured of typhoid by Monday, 1st March if exact care of my health would be taken. I made a bet with my elder brother that I'll guaranteed be cured of typhoid on 1st of March. If I win, he was to show me '3 idiots' and 'harishchandrachi factory' on PC and pay 5 bucks. He showed me the movies but I still have got to receive the coin from him.
On 2nd March, I had some fever, but later on it vanished. On 3rd, I went with both my parents to the doctor. We were shown in his cabin when the closing time had neared. I was one of the last patients. The doctor suggested minimum a week's rest and a tonic. It's 11th of March now, and I am well recovered from fever by now. But I still get tired very quickly. My long hands haven't got their original grip yet, and all I can manage to read is Loksatta newspaper. If I read anything else, I feel tired and sleepy and often wish to put the book aside, no matter how much the interesting part has arrived in the story.
I was already a very thin person. Now I am almost invisible. I must be weighing just 30kgs by now. Let's see if the time can help me gain some more weight.