υπόδρα ιδών

Ὁ Δοῦλος - Μιχάλης Κατσαρός

2013-06-12T03:47:00.004-07:00

Ὁ Δοῦλος ποὺ δραπέτευσε ἔλεγε προσευχὲς στοὺς φιλήσυχους πολίτες γονατίζοντας σὲ λιγδωμένα προσκέφαλα. Ἐγὼ δὲν ἤλπιζα πὼς μπορεῖ νὰ σωθεῖ. Οἱ χωροφύλακες ἔχουν γερὴ ὅραση - δὲ διαλύονται μὲ αὐταπάτες καὶ ψυχοσάββατα. Τώρα αὐτὸς ποὺ ἐπέμενε νὰ ρωτάει φαίνεται θἆταν ἀποφασισμένος γιὰ θάνατο ἢ θἆταν κατάσκοπος ποὺ δὲ φοβᾶται. Ἐγὼ πάντως ἐξακολουθῶ νὰ βλέπω τὸν ἐπερχόμενο μεσαίωνα μὲ φάλαγγες πιστῶν μὲ ἀργυρᾶ δισκοπότηρα ἀφρίζοντα αἷμα μὲ σημαιοστολισμοὺς καὶ παρελάσεις μὲ ραβδούχους καλοθρεμμένους καλόγερους εἰκόνες ἀπὸ παλιὲς ἐκστρατεῖες καὶ τυφεκισμοὺς ἥρωες μὲ αὐστηρὰ βλέμματα Ἁμὲς δὲ γ᾿ ἐσόμεθα πληρωμένη ἐκπαίδευση θεὸς ἀγέρας τὰ στοιχεῖα τῆς φύσεως κλειδωμένα στὴν ἐποχὴ σὲ χάλκινα θησαυροφυλάκια. Ἂν ἄξαφνα σᾶς γεννηθεῖ τὸ ἐρώτημα πὼς τὰ κατάφερε αὐτὸς ὁ θνητὸς μέσα σ᾿ αὐτὸ τὸ βαρύγδουπο διαπασῶν τῶν ὕμνων νὰ δραπετεύσει μὲ ἀληθινὸ λαμπερὸν ἥλιο μὲ ἀληθινὲς ἐξαρτήσεις τοῦ βίου - ἂν δὲ μπορεῖτε νὰ καταλάβετε τί τὸν ὁδήγησε σ᾿ αὐτὸ τὸ τελευταῖο διάβημα ποὺ βρῆκε τὴν ἔξοδο ἀφοῦ γύρω ἦταν μπετὸν ἀφοῦ γύρω τραγουδοῦσε ἡ φοιτήτρια ἕνα τραγούδι ἱστορικὸ παλιῶν ἡρώων τότε δὲ θά ῾χετε δεῖ κάτι κρυφὲς μικρὲς πόρτες ὅμως ὁλοφάνερες στὰ μάτια τῶν εἰδικῶν δὲν θἄχετε δεῖ τὸ ραγισμένο τοῖχο ὅπου βλασταίνουν κάτι φυτὰ πάνω σ᾿ ἀσβέστη κίτρινο ἀπ᾿ τὴν πολυκαιρία. Τὸ ζήτημα πιὰ ἔχει τεθεῖ: Ἢ θὰ ἐξακολουθοῦμε νὰ γονατίζουμε ὅπως αὐτὸς ὁ δραπέτης ἢ θὰ σηκώσουμε ἄλλον πύργο ἀτίθασο ἀπέναντί τους.

H κρίση του συστήματος και τα χαρακτηριστικά της - Ερατοσθένης Καψωμένος

2012-10-02T11:10:00.002-07:00

Ζούμε μια περίοδο πρωτοφανούς κρίσης, ίσως την πιο κρίσιμη στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αυτά που βλέπομε να συμβαίνουν γύρω μας ξεπερνούν τα πιο εφιαλτικά σενάρια των έργων επιστημονικής φαντασίας. Τις δυο τελευταίες δεκαετίες βρίσκεται σε εξέλιξη ένα παγκόσμιο πραξικόπημα, με στόχο την ανατροπή των κατακτήσεων και της όποιας διεθνούς τάξης κατάφεραν να παγιώσουν, στη βάση αρχών και αξιών κοινής αποδοχής, οι αγώνες κι οι προσπάθειες των ανθρώπων μέσα στους δυο τρεις τελευταίους αιώνες. Και στη θέση τους επιχειρείται να εγκαθιδρυθεί μια νέα τάξη πραγμάτων, πρωτοφανών στη νεώτερη ιστορία, που ανατρέπει πλήρως την κλασική παράδοση του ανθρωπισμού. Ένας από τους κύριους στόχους του εν εξελίξει πραξικοπήματος είναι ο πολιτισμός, όπου εφαρμόζεται μια στερεότυπη τακτική: με πρόσχημα τις επιμέρους αναπόφευκτες παραβιάσεις αξιών κοινής αποδοχής, που πάντοτε συμβαίνουν στο επίπεδο της πρακτικής ζωής (καμιά κοινωνία δεν κατάφερε ποτέ να είναι στην πράξη σε πλήρη αρμονία με τις αξίες της), επιχειρούν να ανατρέψουν ολόκληρο το αξιακό σύστημα, ακυρώνοντας συλλήβδην όλες τις αξίες, και να τις υποκαταστήσουν με απαξίες: το αγαθό με το κακό, την αλήθεια με το ψεύδος, το ωραίο με το τερατώδες. Θα σταθούμε σε κάποια χαρακτηριστικά συμπτώματα, που αφορούν αμεσότερα τη σημερινή μας συνάθροιση. Το πρώτο είναι η υπονόμευση του συστήματος της γλώσσας, στη μορφολογία, τη φωνητική, τη σύνταξη, τη σημασία, με τη σκόπιμη στρέβλωση ή και ανατροπή της έννοιας των λέξεων, που υπονομεύει τον τρόπο αντίληψης και κατανόησης του κόσμου. Σε περιόδους βίαιων κοινωνικών αλλαγών, παρατηρείται μια έξαρση της σημειωτικής δραστηριότητας, που αποτελεί ένδειξη ότι μεθοδεύεται η ανατροπή του τύπου της κουλτούρας. Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται με μεγάλη επίταση στις μέρες μας κι έχει δημιουργήσει, μ’ ένα πλήθος νεολογισμών και ανασημασιοδοτήσεων, μια τεράστια ιδεολογική σύγχυση: η φιλοπατρία ενοχοποιείται ως εθνικισμός, οι επιθετικοί πόλεμοι καταξιώνονται ως «ανθρωπιστικοί», τα εγκλήματα κατά των αμάχων αθωώνονται ως «παράπλευρες απώλειες». Παράλληλα, αποδιαρθρώνεται το γλωσσικό σύστημα με την αθέμιτη ανάμειξη, στην περίπτωσή μας, αγγλικής και ελληνικής γραμματικής, απ’ όπου το άγλωσσο «ιδίωμα της υποτέλειας», που συντηρεί ο επαρχιωτισμός των ηγετικών μας τάξεων. Το δεύτερο είναι η πλαστογράφηση της ιστορίας. Όπως έχει παρατηρηθεί, στη φάση της παγκοσμιοποίησης, επιχειρείται να ξαναγραφεί η ιστορία σε διάφορα επίπεδα: ως προς την ιστορική διαμόρφωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού και τη δημιουργία των εθνικών κρατών, ως προς τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον ρόλο του ναζισμού, ως προς την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Για πρώτη φορά, εξωεπιστημονικοί παράγοντες και κέντρα εξουσίας υπαγορεύουν τόσο απροκάλυπτα την ιδεολογική προοπτική και τα κριτήρια συγγραφής της ιστορίας, που καλούνται οι ιστορικοί να εφαρμόσουν. Αυτό σημαίνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι στη θέση της επιστημονικής αλήθειας εγκαθίσταται απροσχημάτιστα η ιδεολογική σκοπιμότητα. Πρόκειται για μια εκτεταμένη επιχείρηση ανασημασιοδότησης της ιστορίας, που ανατρέπει άρδην τις αρχές της νεώτερης ιστοριογραφίας και μεταβάλλει δεδομένα ζωτικής σημασίας για την ιστορική ταυτότητα των λαών. Κάτω απ’ αυτή την προοπτική, η καινούργια προσπάθεια να αμφισβητηθεί από τους «εκσυγχρονιστές» ιστορικούς η διαχρονική ύπαρξη του ελληνικού έθνους συνιστά μια σημαίνουσα κίνηση μέσα στη στρατηγική αποδυνάμωσης της ιδέας του έθνους ως συνεκτικού στοιχείου ενός λαού. Γιατί αποτελεί το αναγκαίο στάδιο ιδεολογικής προετοιμασίας για την κατάργηση του εθνικού κράτους και την ενσωμάτωση της ελληνικής κοινωνίας στη σκοπούμενη global society. Το τρίτο είναι η διάρρηξη όλων των συνεκτικών δεσμών, προς τον γενέθλιο τόπο, προς την οικογενειακή εστία, προς την τοπική και εθνική κοινότητα, που, με όργανο τα αφελή ιδεολογήματα του πολυπολιτισμού και της “παγκοσμιοποίησης”, μεθοδεύουν τη διάλυση του κοινωνικού ιστού και τη μετάλλαξη των οργανωμένων κοινωνιών σε άθροισμα μεμονωμένων ατόμων. Το τέταρτο είναι η υπονόμευση του αυτοσεβασμού των ανθρώπων. Ας θυμηθούμε εδώ τις συντονισμένες προσπάθειες που γίνονται, μέσα από τα κανάλια της ηλεκτρονικής δημοσιογραφίας και του επίσημου λόγου, να γκρεμίσουν τον αυτοσεβασμό και αυτοεκτίμηση του λαού μας σε ό,τι αντιπροσωπεύει την ιστορία, τα ήθη, τις συμπεριφορές και τις αξίες του. Στις μέρες μας μεθοδεύεται και παροξύνεται μια ομαδική υστερία αυτομαστιγώματος, η οποία, αντιστρέφοντας τη σχέση αιτίων – αιτιατών, συσκοτίζει πλήρως την ουσία των προβλημάτων και εξωθεί τον λαό να απαξιώσει ό,τι συνιστά την ιδιαιτερότητα, την ιδιοπροσωπία του, την εθνική και πολιτισμική του ταυτότητα, και να αποδεχτεί να γίνει άλλο πράγμα απ’ αυτό που είναι. Είμαστε όλοι μάρτυρες μιας συστηματικής προσπάθειας να απαξιωθεί η ελληνική εθνική ταυτότητα και αυτοσυνειδησία, προσπάθεια που εκδηλώνεται με ανεξήγητο φανατισμό τα τελευταία χρόνια, τόσο από εξωτερικούς όσο κι από εσωτερικούς παράγοντες της δημόσιας ζωής. Τελικός –και ευδιάκριτος– στόχος όλων αυτών των μεθοδεύσεων είναι η πλήρης εξατομίκευση της συνείδησης και της συμπεριφοράς του ανθρώπου, ώστε να μην απομείνουν παρά μόνο δύο πόλοι κοινωνικής λειτουργίας: το ανίσχυρο μεμονωμένο άτομο και το πανίσχυρο παγκόσμιο υπερκράτος, που είναι η καινούργια ουτοπία όχι των λαών αυτή τη φορά, αλλά των εξουσιών1. Συνοψίζομε: ένα σύνολο μεθοδεύσεων σε διάφορα επίπεδα έχουν καταστήσει φανερό ότι το εγχείρημα αυτό εντάσσεται σ’ ένα γενικότερο σχεδιασμό: να καταπολεμηθεί η γλώσσα, η ιστορική μνήμη, το αξιακό σύστημα και ό,τι άλλο συνθέτει την ιδιαιτερότητα και αυτοσυνειδησία των λαών, με παράλληλους στόχους αφενός την υποκατάσταση των εθνικών και τοπικών πολιτισμών από την κουλτούρα του κατώτερου κοινού παρονομαστή, την κουλτούρα του τηλεθεατή-καταναλωτή, αφετέρου την κατάργηση των εθνικών κρατών και την επιβολή μιας ενιαίας παγκόσμιας εξουσίας, ενός ενιαίου οικονομικοπολιτικού συστήματος, μιας μη εκλεγόμενης και μη ελεγχόμενης «παγκόσμιας διακυβέρνησης». Απέναντι σ’ αυτή την κατάσταση και σ’ αυτές τις μεθοδεύσεις, έρχεται ν’ αντιπαρατεθεί ένα πνευματικό ρεύμα που αναπτύσσεται στην Ελλάδα αντιστικτικά προς τον εθνομηδενισμό και την πολιτισμική αλλοτρίωση• κι επιχειρεί ν’ αναδείξει και να ενισχύσει στη συνείδηση των Ελλήνων πολιτών τις αρχές και τις αξίες του διαχρονικού ελληνικού πολιτισμού, αποκαθιστώντας την ισορροπία ανάμεσα στην παράδοση και την ανανέωση, στη συνείδηση του παρελθόντος και στην προοπτική του μέλλοντος. Έτσι απαντούμε στη μεγάλη πρόκληση της ιστορίας: Απέναντι στον σκοταδισμό ενός επερχόμενου μεσαίωνα, φιλοδοξούμε να εγκαινιάσομε ένα καινούργιο κίνημα νεοελληνικού διαφωτισμού προς χάριν του λαού μας και όλων των λαών, που βομβαρδίζονται ανηλεώς από τη μονοφωνική «δημοκρατία» της νέας τάξης πραγμάτων. Αγαπητοί φίλοι! Υπάρχει ένα ενδιαφέρον φαινόμενο στην ελληνική πνευματική ιστορία. Ο προβληματισμός και ο δημόσιος διάλογος για τις αρχές και τις αξίες που συνιστούν τον ελληνικό πολιτισμό και την ελληνική πολιτισμική ταυτότητα επανέρχονται, από τον καιρό του Σολωμού, σε κάθε κρίσιμη ιστορική φάση. Μάλιστα, μέσα στον εικοστόν αιώνα, με κορυφώσεις αφενός τη λεγόμενη γενιά του 1910 (Περικλής Γιαννόπουλος, Ίων Δραγούμης, Άγγελος Σικελιανός), αφετέρου τη γενιά του 1930 (Γιώργος Θεοτοκάς, Άγγελος Τερζάκης, Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης), παρουσιάζει, με τη διαλεκτική που αναπτύσσεται ανάμεσα στις διάφορες απόψεις, τέτοια επίταση, ώστε να επιβάλλεται ως ένα από τα διακριτικά συστατικά της νεοελληνικής κουλτούρας. Το φαινόμενο δεν είναι διόλου παράδοξο. Είναι η φυσιολογική αντίδραση ενός ιστορικού λαού, που έχοντας διασώσει την κοινωνική συνοχή και την αυτοσυνειδησία του, εκδηλώνει, και μ’ αυτόν και με άλλους τρόπους, τη συλλογική βούληση να ξεπεράσει την κρίση και να επιβιώσει στο μέλλον. Γιατί ο πολιτισμός δεν αφορά μια περιορισμένη περιοχή της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αποτελεί ένα υπερσύστημα, που περιλαμβάνει και ιεραρχεί ένα σύνολο υποσυστημάτων, που δεν είναι μόνο οι τέχνες και τα γράμματα, μα όλες οι εκφράσεις της υλικής και πνευματικής ζωής ενός λαού (κι ανάμεσά τους η οικονομία, η κοινωνική οργάνωση, οι θεσμοί και βέβαια η πολιτική του έκφραση). Και δεν είναι ένα κοστούμι που τ’ αλλάζεις μαζί με τη μόδα, ούτε κατασκευάζεται στο πολιτικό παρασκήνιο ή σε γραφεία στρατηγικών μελετών, για να επιβάλλεται εκ των άνω. Διαμορφώνεται σε μακρά διάρκεια χρόνου, από τη συμβίωση των ανθρώπων μέσα σε τοπικά και ιστορικά προσδιορισμένες κοινωνίες, ως απόσταγμα συλλογικής εμπειρίας, και χρειάζεται αιώνες κοινωνικής ζωής για να συγκροτηθεί. Ώστε, ο πολιτισμός είναι ένας τρόπος ύπαρξης αξεχώριστος από τη συλλογική συνείδηση, τη νοοτροπία και συμπεριφορά των ανθρώπων. Γιατί ταυτίζεται με τη συνολική αντίληψη που έχει μια κοινωνία για τον εαυτό της και τη σχέση της με τους άλλους ανθρώπους, με τη φύση, με τον κόσμο, με τους θεούς της. Και είναι αυτή η συνείδηση που καθορίζει, υπό συνθήκες υγιούς λειτουργίας, τις επιλογές και τις πολιτικές του αντίστοιχου συλλογικού υποκειμένου σε όλα τα πεδία, και όχι αντίστροφα. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι ένα από τα πιο έμμονα στοιχεία της ελληνικής λαϊκής κουλτούρας αποτελεί αυτή η πλήρης και ακριβής αντιστοιχία και αρμονία ανάμεσα στην πολιτισμική συνείδηση και στις πολιτικές εκφράσεις και θεσμούς της κοινότητας2. Όταν η αυτονόητη αρμονία και εσωτερική συνέπεια συλλογικής συνείδησης και κοινωνικής πράξης δεν λειτουργεί, αυτό είναι τεκμήριο μιας γενικευμένης πολιτισμικής κρίσης. Εδώ έγκειται, κατά την κρίση μας, η πηγή της νεοελληνικής ιστορικής τραγωδίας: ότι αυτή η αυτονόητη αρμονία και συνέπεια δεν μπόρεσε να λειτουργήσει στο επίπεδο της επίσημης κρατικής πολιτικής. Οι ιστορικές συνθήκες και ο διεθνής συσχετισμός δυνάμεων επέβαλαν, από τα πρώτα βήματα του νέου ελληνικού κράτους, την παγίωση ενός καθεστώτος έμμεσης εξάρτησης (αλλά άμεσης κηδεμονίας) της ελληνικής πολιτικής ζωής, που έγινε η αφετηρία για να μεταφερθούν και να παγιωθούν, στο θεσμικό επίπεδο, εξωγενή πρότυπα, που ανέτρεψαν την αναγκαία συνέπεια ανάμεσα στην κουλτούρα του λαού και στους πολιτικούς θεσμούς, και απώθησαν στο περιθώριο την ιθαγενή πολιτική φιλοσοφία και τις παραδοσιακές εκφράσεις της. Με τα λόγια του ποιητή: Τι σταμάτησε αυτά τα κινήματα ψυχής, που αξιώθηκαν κι έφτασαν ως τις κοινότητες; ποιος καπάκωσε μια τέτοιου είδους αρετή, που θα μπορούσε μια μέρα να μας οδηγήσει σ’ ένα ιδιότυπο, κομμένο στα μέτρα της χώρας πολίτευμα, όπου το κοινό αίσθημα να συμπίπτει μ’ εκείνο των αρίστων; (Οδυσσέας Ελύτης, Εν Λευκώ, 1993: 346-347). Στην αφετηρία αυτής της τραγωδίας βρίσκεται ένα ιστορικό φαινόμενο φυσιολογικό κατ’ αρχήν, η αντίθεση και διαπάλη λαών και πολιτισμών σε μια περιοχή στρατηγικής σημασίας• συγκεκριμένα, η σύγκρουση δύο κόσμων, της ανερχόμενης δύναμης των «Φράγκων» άλλοτε, που βγαίνουν από το μεσαίωνά τους σφριγηλοί, προς τη γηραιά αυτοκρατορία των Βυζαντινών, που με τον πλούτο και τη λάμψη της παρόξυνε την κατακτητική βουλιμία των ιπποτών. Η αντίθεση των δύο κόσμων για τον έλεγχο της ανατολικής Μεσογείου, ενισχυμένη από τις πολιτισμικές διαφορές (καθολική Δύση – ελληνορθόδοξη Ανατολή, δυτική αστική κουλτούρα – αγροτικός μεσογειακός πολιτισμός), είχε μακρά, υπερχιλιετή διάρκεια και πολλές μεταπτώσεις και εντάσεις, με σημεία κορύφωσης το Σχίσμα των Εκκλησιών (1054) και την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204). Η επόμενη κορύφωση στις αντιφατικές σχέσεις της Δύσης των νεωτέρων χρόνων με την ελληνική Ανατολή συνδέεται με την Επανάσταση και την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Η «αναγκαιότητα» κηδεμονίας του νεαρού και αδύναμου κράτους προσέφερε ένα καλό πρόσχημα στις δυτικές δυνάμεις να επιβάλουν, αφενός με τα δάνεια αφετέρου με τον βασιλικό θεσμό, τον οικονομικό και πολιτικό τους έλεγχο στην Ελλάδα. Στο πεδίο των πολιτιστικών σχέσεων, είναι χαρακτηριστική η επίμονη και παρατεταμένη προσπάθεια, από τον καιρό της Βαυαροκρατίας ως την εποχή του «Καλλικράτη», να ξεριζώσει τις παραδοσιακές κοινότητες, θεμελιώδη θεσμική έκφραση κοινωνικής οργάνωσης των Ελλήνων από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας3. Κάτω απ’ αυτούς τους όρους πολιτικής εξάρτησης, το εγχείρημα συγκρότησης ενός σύγχρονου ελληνικού κράτους είχε δύο πόλους: στο πολιτικό πεδίο, ήταν ο αστικός μετασχηματισμός της ελληνικής αγροτικής κοινωνίας• στο πολιτισμικό πεδίο, ήτανο εκδυτικισμός του ελληνικού λαού. Έχομε μια ενδιαφέρουσα λογοτεχνική μαρτυρία, ότι η προσπάθεια του επίσημου κράτους να εξευρωπαΐσει τους Έλληνες χρονολογείται τουλάχιστον από το 19ον αιώνα• κι αυτό δείχνει τη διάρκεια αλλά και το ατελέσφορο του εγχειρήματος: Τω καιρώ εκείνω, ευρίσκετο εις την ακμήν του ο μετασχηματισμός των Συριανών εις Ευρωπαίους, τον οποίον ωνόμαζον, με συμπάθειο, «ξεβράκωμα». Αι φέσσαι και αι βράκαι εξηφανίζοντο αλλεπάλληλοι, ως τα πρωινά άστρα, υπό τας ακτίνας του εσπερίου πολιτισμού. [Εμμ. Ροΐδης, Ιστορία μιας γάτας]. Το γεγονός ότι η προσπάθεια συνεχίζεται με αμείωτο ζήλο ως σήμερα δείχνει ότι το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο είχε μεγάλη συνεκτικότητα και δύναμη αντίστασης. Είναι άραγε τυχαίο που δεν κατάφερε να ολοκληρωθεί ο περίφημος «αστικός μετασχηματισμός της ελληνικής κοινωνίας», παρά τις σκληρές προσπάθειες τόσων και τόσων πολιτικών «αναμορφωτών» (συντηρητικών και προοδευτικών), οπαδών του εξαστισμού, «αριστερών» ευρωπαϊστών και νεοφιλελεύθερων «εκσυγχρονιστών» και «πολυπολιτισμιστών»; Υπάρχει μια εξήγηση γι’ αυτό, που η κουλτούρα της εξάρτησης αρνείται να παραδεχτεί. Το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο ανήκει σε άλλη πολιτισμική οικογένεια από το δυτικό, διαφορετική και, σε βασικά σημεία, ευθέως αντίθετη. Η επιβολή ενός θεσμικού πλαισίου ξένου προς τη νοοτροπία και τις παραδόσεις του λαού, επέτεινε, αντί να εξομαλύνει, την παραδοσιακή αντίθεση του πολίτη και της κοινωνίας προς την εξουσία και το κράτος, επαναβεβαιώνοντας και ενεργοποιώντας τον παραδοσιακό κώδικα, σύμφωνα με τον οποίο νόμιμο και δίκαιο είναι ασυμβίβαστα. Στη συνείδηση του απλού ανθρώπου, το νόμιμο είναι εξ ορισμού ύποπτο αδικίας• το δίκαιο έχει σημείο αναφοράς την κοινότητα, όχι την κρατική εξουσία. Αυτό συνεπάγεται πλήρη αποτυχία του συστήματος, απ’ όπου όλοι βγαίνουν ζημιωμένοι: ούτε οι θεσμοί λειτουργούν, ούτε οι πολίτες ευτυχούν, αλλά ούτε και το κράτος ανταποκρίνεται στον ρόλο που του επιβάλλει το σύστημα. Ωστόσο, η συστηματική προσπάθεια εξαστισμού των ελληνικών αγροτοκτηνοτροφικών πληθυσμών και το ρεύμα αστυφιλίας που τη συνόδεψε δημιούργησαν ένα δυσανάλογα μεγάλο κοινωνικό στρώμα νεοαστικού πληθυσμού, που, αποκομμένο βίαια από τις ρίζες του, δεν μπόρεσε να ενσωματωθεί παραγωγικά στην αστική κοινωνία, παραμένοντας για μακρύ διάστημα παρασιτικό και ιδιαίτερα ευάλωτο μέσα στη δυσπραγία του. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, βρήκαν πεδίο δράσης οι κάθε λογής κερδοσκόποι, αετονύχηδες, κομπραδόροι και λαθρέμποροι εμπορεύσιμων αγαθών και ιδεών, που δημιούργησε και εξέθρεψε η παρατεταμένη «κηδεμονία» της χώρας από τον δυτικό παράγοντα. Τέτοιοι άνθρωποι χωρίς ταυτότητα, ξένοι μέσα στον ίδιο τους τον τόπο, βρέθηκαν να πρωταγωνιστούν και στο εγχείρημα του αφελληνισμού των Ελλήνων, αποδεικνύοντας ότι η κρίση του πολιτισμού δεν είναι άλλο πράγμα από την οικονομική και πολιτική κρίση. Τα νοσηρά φαινόμενα για τα οποία σήμερα μας εγκαλούν οι «εταίροι» μας είναι οι καρποί της δικής τους κηδεμονίας και της πολιτικής των φερεφώνων τους. Οι κοινωνικοί και πολιτικοί εντολοδόχοι τους είναι οι αυτουργοί των όποιων εγκλημάτων, όχι ο ελληνικός λαός που τα υφίσταται. Δυστυχώς, σε μια χώρα με τόση δύναμη αντίστασης, ο ρόλος του Εφιάλτη γίνεται επικερδής επιχείρηση και προσελκύει, συντηρεί και αναπαράγει τα τυχοδιωκτικά στοιχεία. Οι Δυτικοί μπορεί να κέρδισαν τις μάχες στο πολιτικό πεδίο (με το περίφημο δόγμα «Ανήκομεν εις την Δύσιν»), αλλά δεν κέρδισαν τον πόλεμο. Η αφομοίωση της ελληνικής Ανατολής στο δυτικό μοντέλο ζωής και συμπεριφοράς παραμένει γι’ αυτούς ένα ζητούμενο, που εκδηλώνεται μέχρι σήμερα ως επιτακτική απαίτηση και παρατεταμένος πολιτικός εκβιασμός. Ζήσαμε την τελευταία διετία ακόμα και τούτο: τον στυγνό εκβιασμό ως επίσημη, θεσμική έκφραση της διεθνούς διπλωματίας και των διευθυντικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς τα μέλη της. Δεν υπήρξε κανείς νομομαθής ανάμεσά τους, να τους εξηγήσει ότι ο εκβιασμός είναι κακουργηματική πράξη και δεν παράγει δίκαιο; Στη φάση της παγκοσμιοποίησης, το πρόβλημα διογκώνεται και παίρνει εφιαλτικές διαστάσεις, καθώς εξωθεί τις ηγετικές λεγόμενες τάξεις, πολιτικούς και διανοουμένους, σε ολοκληρωτικό πόλεμο ενάντια στην κουλτούρα του λαού. Βρισκόμαστε μπροστά σ’ έναν ακόμη εθνικό διχασμό, που αποξενώνει όλο και πιο πολύ την πολιτική ηγεσία και τους διανοούμενους-εργαλεία από την πλειοψηφία του λαού. Κι όμως, παρά τις λυσσαλέες διαδοχικές επιδρομές (Καποδίστριας 1, Καποδίστριας 2, Καλλικράτης, Μνημόνιο 1, επικαιροποιημένο Μνημόνιο, κ.τ.ό.), τα χωριά, οι μόνες μη προβληματικές μονάδες παραγωγής πολιτισμού που μας απόμειναν, αντέχουν ακόμη, ενώ και μέσα στους αστικούς πληθυσμούς αναβιώνουν εκφράσεις του παραδοσιακού πολιτισμού, ενταγμένες στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες. Όσο κι αν έχουν πληθύνει στις μέρες μας οι γραικύλοι, οι αντίμαχες δυνάμεις δεν φαίνονται ικανές να αφανίσουν έναν πολιτισμό που άντεξε τις δοκιμασίες τριών χιλιετιών. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να περιορίσομε την οπτική μας στην ιστορική αναμέτρηση της επεκτατικής Δύσης προς την ελληνική Ανατολή. Αυτή αποτελεί μόνο τη μία, την τοπική προοπτική του προβλήματος. Τα συμπτώματα που αναφέραμε αφορούν το μέλλον όλης της ανθρωπότητας, όπως προδιαγράφεται από τη διεθνή στρατηγική της παγκοσμιοποίησης. Ας μας επιτραπεί μια διευκρινιστική παρέκβαση σε σχέση με τον όρο και τα σημαινόμενά του. Ο όρος παγκοσμιοποίηση είναι σύνθετος. Εμπεριέχει μια ενεργητική ρηματική έννοια («ποιώ»), που σημαίνει «κάνω κάτι παγκόσμιο», το οποίο –εννοείται– δεν είχε εξαρχής αυτή την ιδιότητα. Συνεπώς, η σημασία υποδηλώνει την παρέμβαση μιας εξωτερικής βούλησης που επιβάλλει κάτι μερικό σε παγκόσμια κλίμακα. Παράδειγμα: Ένα οικονομικό σύστημα, που ίσχυε σε ορισμένες χώρες για ορισμένη περίοδο, επιβάλλεται ως υποχρεωτικό καθεστώς για όλες τις χώρες και μια για πάντα. Συνεπώς, η έννοια της παγκοσμιοποίησης δεν ταυτίζεται με την έννοια της οικουμενικότητας. Στη μια περίπτωση έχομε την αναγκαστική επιβολή του επιμέρους ως καθολικού. Στην άλλη περίπτωση έχομε την αναγνώριση του καθολικού ως κοινής συνισταμένης των επιμέρους. Για την ακρίβεια, η παγκοσμιοποίηση παραπέμπει σε ένα αντικείμενο αναφοράς ευθέως αντίθετο προς αυτό της οικουμενικότητας. Βέβαια, ο ελληνικός όρος είναι μετάφραση του γαλλικού mondialisation. Ο δόκιμος διεθνής όρος είναι ο αγγλικός globalization, παράγωγος του επιθέτου global, που ανάγεται στο ουσιαστικό globe, όροι που παραπέμπουν στη γήινη σφαίρα ως συμπαγή μάζα, και μετωνυμικά, στη γήινη επιφάνεια ως ενιαίο χώρο. Είναι σημαδιακό ότι η έννοια globalization δεν παραπέμπει στην ανθρώπινη περιοχή: στην ανθρωπότητα, στην οικουμένη, στους λαούς, στα έθνη ή στη διεθνή κοινότητα. Απεναντίας, χρησιμοποιείται σκόπιμα εκεί όπου μέχρι τώρα χρησιμοποιούνταν ο όρος international, ως δεδηλωμένη αντίθεση της έννοιας του διεθνούς. Η αντιδιαστολή ωστόσο είναι διπλή: και προς την έννοια του έθνους-κράτους και προς την έννοια της ανθρώπινης κοινωνίας, που υποκαθίστανται από την έννοια της γήινης σφαίρας ως ολικής επιφάνειας. Μ’ ένα λόγο, η έννοια globalization απανθρωποποιεί, αποκοινωνικοποιεί, αποδεσμεύει από συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, άρα, αποϊστορικοποιεί τη σχετική ορολογία. Η σημειολογική ανάγνωση της ορολογίας αποκαλύπτει λοιπόν αυτό που δεν ομολογείται: ο όρος globalization και τα παράγωγά του παραπέμπουν στην έννοια της ολικής μάζας, της ολιστικής ομογενοποίησης, δηλ. του ολοκληρωτισμού. Κι εδώ πρέπει να διευκρινίσομε ότι η λεγόμενη παγκοσμιοποίηση σημαδεύει μια ουσιαστική μετάλλαξη του δυτικού αστικού πολιτισμού, που σταδιακά εγκαταλείπει ως σημείο αναφοράς το αρχαίο ελληνικό πρότυπο, που ανάγεται στους πολιτισμούς του χώρου και της εντοπιότητας, και στρέφεται προς το εβραϊκό πολιτισμικό πρότυπο, που ανάγεται στους πολιτισμούς του χρόνου. Το μοντέλο αυτό υποβαθμίζει τον παράγοντα χώρο και δίνει έμφαση στη ροή του χρόνου, την κίνηση, τη μεταβολή. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι αυτή καθαυτή η αλλαγή προτύπου• είναι ότι το πολιτισμικό μοντέλο που προέκυψε, και που αξιώνει να επιβληθεί ως παγκόσμιο, φαίνεται να έχει φτάσει στα όριά του. Δεν έχει να προσφέρει παρά μόνο δεινά στην ανθρωπότητα. Η κρίση του πολιτισμού, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου, εκδηλώνεται ως διατάραξη της φυσικής ισορροπίας και ως ορατός κίνδυνος ολικής οικολογικής καταστροφής. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κρίση στην ιστορία του ανθρώπου, κρίση που συνδέεται με τη δομή του δυτικού πολιτισμού, που, όντας προσανατολισμένος σε μια σχέση αντιπαλότητας προς τη φύση, επέβαλε σε παγκόσμια κλίμακα το μοντέλο βιομηχανικής και τεχνολογικής ανάπτυξης, καθιερώνοντας την προτεραιότητα του τεχνητού έναντι του φυσικού• μια επιλογή ασύμβατη προς τους φυσικούς όρους διατήρησης της ζωής και, συνεπώς, αδιέξοδη. Όπως αδιέξοδο αποδείχνεται στις μέρες μας και το οικονομικό μοντέλο του ελεύθερου ανταγωνισμού και ολόκληρη η στρατηγική της παγκοσμιοποίησης, ευανάγνωστη μετωνυμία του σύγχρονου ολοκληρωτισμού. Στο πεδίο των οικονομικών και κοινωνικών θεσμών, η αρχή του ελεύθερου λεγόμενου ανταγωνισμού και ο στόχος της επικράτησης έναντι των αντιπάλων επιβάλλει ως λογική του συστήματος μια συνεχή γιγάντωση των μονάδων και φορέων οικονομικής δραστηριότητας, μέσα στην οποία εξαφανίζεται το άτομο και ακυρώνεται η δυνατότητα ενεργητικής συμμετοχής του σε δημιουργικές δράσεις. Το οικονομικό σύστημα, που υποτίθεται πως ήταν το ισχυρό σημείο αυτού του μοντέλου, παρέδωσε τους λαούς βορά στους κερδοσκόπους των χρηματιστηρίων και στους τοκογλύφους των τραπεζών. Η βαθυστόχαστη πολιτική οικονομία του περασμένου αιώνα συρρικνώθηκε στη γελοία διατύπωση «Πώς θα αντιδράσουν οι αγορές»! Εξωθεσμικά όργανα, αυτόκλητοι κυβερνήτες της ανθρωπότητας, όπως οι «Οίκοι αξιολόγησης», οι Σύνοδοι των 8 ή των 20 πλουσιοτέρων χωρών, κτό., ξεφυτρώνουν καθημερινά σαν μανιτάρια. Στο όνομα της λεγόμενης ιδιωτικής πρωτοβουλίας, το σύστημα ακυρώνει το άτομο και απανθρωποποιεί το καθεστώς. Και αντί να υπηρετεί, υποδουλώνει τον άνθρωπο στη δική του λογική, τον αλέθει κυριολεκτικά και τον μεταλλάσσει σε τυποποιημένο προϊόν, κατά τα πρότυπο της τυποποίησης των βιομηχανικών προϊόντων. Η ανθρωπότητα έζησε επαναληπτικά αυτή την τραγωδία, στο πρόσωπο ταλαντούχων και προοδευτικών -στο δικό τους κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο- νέων πολιτικών, που διεκδίκησαν την προεδρία των ΗΠΑ και στους οποίους εκατομμύρια άνθρωποι επένδυσαν μεγάλες ελπίδες, τον Κάρτερ, τον Κλίντον, τον Ομπάμα. Και παρακολούθησαν, έντρομοι, τη σταδιακή παραμόρφωση της συμπαθούς φυσιογνωμίας των ειδώλων τους σε εφιαλτική μάσκα του συστήματος. Στο πεδίο των πολιτικών θεσμών, αυτό το σύστημα οδηγεί στην κατάργηση κι αυτής ακόμα της λειψής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου και στην υποκατάστασή της από τα διορισμένα συμβούλια των τεχνοκρατών και των «σοφών». Στο πεδίο των κοινωνικών και προσωπικών σχέσεων, η ρευστοποίηση των αξιών ευνόησε κάθε λογής στρεβλώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ποινικοποίηση των φυσιολογικών ερωτικών σχέσεων, με το τερατώδες εύρημα της «σεξουαλικής παρενόχλησης». Αυτό, σε συνδυασμό με την πριμοδότηση των ομοφυλοφιλικών έναντι των ετεροφυλοφιλικών σχέσεων, δείχνει έναν πολιτισμό που δεν ενδιαφέρεται για τη συνέχιση του ανθρώπινου γένους. Κι αυτό είναι η πιο τυπική ένδειξη ότι ο πολιτισμός αυτός έφτασε στο τέλος του. Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου που ένας πολιτισμός δεν έχει να προσφέρει επαγγελία συλλογικής ευτυχίας, όραμα κάλλους και αγαθού. Στη θέση τους δεν έχει ν’ αντιπαραθέσει παρά το φόβητρο της τρομοκρατίας και με τις δύο αποτρόπαιες όψεις του: επισείοντας στους πολίτες τον κίνδυνο να πέσουν θύματα τυφλής βίας ή να ενοχοποιηθούν ως συνεργοί ή συμπαθούντες. Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτού του μοντέλου είναι το σύνδρομο της απόλυτης υπεροχής του δυτικού πολιτισμού και η αξίωσή του να επιβληθεί ως παγκόσμιος. Κι αυτό φανερώνει, παρά την αντίθετη ρητορική, ότι στην πράξη δεν έχει καμιά ανοχή στο διαφορετικό. Το μαρτυρούν με απόλυτη πειστικότητα οι δίχως τέλος μίνι παγκόσμιοι πόλεμοι, που μεθοδεύουν συστηματικά τον αφανισμό κάθε διαφορετικότητας πάνω στον πλανήτη. Οι φιλόσοφοι λένε πως η ύβρις του δυτικού πολιτισμού έγκειται στη θεοποίηση του ανθρώπου (που γίνεται deus in terris) και στην ανακήρυξη του πνεύματος ως της μόνης πραγματικότητας (ο κόσμος είναι δημιούργημα του νου)• θέση που στο επίπεδο της πράξης μεταγράφεται στην πλήρη ρευστοποίηση των αξιών, ώστε να υπηρετούν το εγχείρημα των δυτικών δυνάμεων να καταβροχθίσουν τον κόσμο. Αυτό ακριβώς είναι η παγκοσμιοποίηση: η επιβολή του μερικού (δυτικό μοντέλο) ως καθολικού, με την ολιστική ομογενοποίηση (globalization) ατόμων, λαών και πολιτισμών, κάτω από μια παγκόσμια μονοκεντρική και αυταρχική εξουσία. Μ’ αυτούς τους όρους, είναι ζωτικής σημασίας η ανθρωπότητα ν’ αναζητήσει εναλλακτικά πολιτισμικά πρότυπα για την υπέρβαση του αδιεξόδου. Και τέτοια πρότυπα ενυπάρχουν στις παραδόσεις των λαών και βέβαια στην ελληνική, που αντιπροσωπεύει την αρχαιότερη και μακροβιότερη εκδοχή του μεσογειακού πολιτισμικού προτύπου. Στο ίδιο πολιτισμικό πρότυπο ανήκουν και οι λαοί του ευρωπαϊκού Νότου, Ιταλοί, Γάλλοι, Ισπανοί, Πορτογάλοι, στην πλειοψηφία του πληθυσμού τους. Αδιάψευστο τεκμήριο το γεγονός ότι, παρ’ ότι πρόκειται για κατακτημένους πολιτισμούς, εξακολουθούν, επί έναν και πλέον αιώνα, να δείχνουν τη μικρότερη προσαρμοστικότητα στη λογική του δυτικού συστήματος. Είναι τυχαίο που όλες οι μεσογειακές χώρες βρίσκονται σήμερα κάτω από το ιδιότυπο καθεστώς μιας συγκεκαλυμμένης κατοχής; Όμως, πέρα απ’ αυτό, το σύστημα, στη σύγχρονη φάση μετάλλαξής του, είναι περισσότερο παρά ποτέ απάνθρωπο, στρέφεται ενάντια στον άνθρωπο γενικά, σε όποια κουλτούρα, χώρα, κοινωνική τάξη κι αν ανήκει. Ακόμη κι αυτοί που τυχαίνει να βρίσκονται, σε μια δεδομένη στιγμή, στην κορυφή ή στον πυρήνα των εξουσιαστικών μηχανισμών, οι εκάστοτε διαχειριστές της εξουσίας, δεν είναι σε θέση να προστατεύσουν ούτε καν τα παιδιά και τα εγγόνια τους από την καθολική απειλή του συστήματος. Έχουν δύναμη όσο υπηρετούν πιστά το σύστημα και για όσο χρόνο κατέχουν τη θέση εξουσίας. Μόλις αποχωρήσουν ή εκπέσουν, εξαφανίζονται μέσα στην πολτοποιημένη ανθρώπινη μάζα της globalization. Γιατί το σύστημα είναι από τη λογική του αντιανθρώπινο και είναι αμείλικτο• δεν έχει μάτια, για να ξεχωρίζει δικούς του και ξένους• μόνο εκτελεστικά όργανα και «ανθρώπινη ύλη». Καθώς πάει προς τη δύση του, το μέγιστο που έχει να προσφέρει στους ανθρώπους ο κοσμοκράτορας δυτικός πολιτισμός, ως αντιστάθμισμα της ολικής καταστροφής, είναι η επαγγελία μιας συμβολικής επιβίωσης: ανάπτυξη της διαστημικής τεχνολογίας, ώστε, μαζί με τα γενναία κέρδη, να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις για τη μετανάστευση μιας «αντιπροσωπείας» του ανθρώπινου γένους σε κάποιον άλλο πλανήτη – αν υπάρχει τέτοιος – που να διαθέτει ανάλογες με τη γη συνθήκες, για τη συνέχιση της ζωής (ο μύθος της Κιβωτού του Νώε σε μοντέρνα εκδοχή). Συνεπώς, είναι υπόθεση όλων των ανθρώπων, όλων των λαών, όλων των κοινωνικών τάξεων ν’ απαλλαγούν απ’ αυτό το τυφλό, ανθρωποφάγο σύστημα• ν’ αναζητήσουν νέα πολιτισμικά πρότυπα, νέες ισορροπίες, που να εξασφαλίζουν την επιβίωση του ανθρώπινου γένους. Κι αυτά τα πρότυπα δεν μπορούν να τα βρουν μέσα σ’ αυτό το σύστημα ή στα παράγωγά του. Στην παρούσα ιστορική φάση, την πιο αξιόπιστη εναλλακτική λύση προσφέρει το μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο, ένα πρότυπο εμπράγματο, όχι θεωρητικό, δοκιμασμένο στο καμίνι της ιστορίας, με το οποίο συμβίωσαν επί αιώνες όχι ένας, μα πολλοί λαοί. Ένα πρότυπο που βασίζεται στην αρχή της συμμετοχής και στην εναρμόνιση και ισορροπία των αντιθέσεων. * Ο Ερατοσθένης Καψωμένος είναι καθηγητής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας και Θεωρίας της Λογοτεχνίας 1. Η εφαρμογή αυτής της μεθόδευσης στον ευαίσθητο τομέα των εργασιακών σχέσεων βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη τα δυο τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Τι άλλο είναι η θεσμοθέτηση των ατομικών συμβάσεων εργασίας και η παράλληλη προσπάθεια πλήρους κατάργησης των συλλογικών διαπραγματεύσεων και των συλλογικών συμβάσεων, παρά απόπειρα αποδόμησης της κοινωνίας, σε μια θεμελιώδη έκφραση συλλογικής λειτουργίας και κοινωνικής συνοχής; 2. Το καφενείο του χωριού είναι ένας κορυφαίος κοινοτικός θεσμός, μια μικρογραφία βουλευτηρίου, που διατήρησε, μέσα στις πιο δυσμενείς χιλιετίες, την αρχή της καθολικής συμμετοχής στα κοινά. Αντίθετα, το μοντέλο του επαγγελματία πολιτικού, του «τεχνοκράτη» ή του «σοφού» (όπως τον λένε τώρα), που αυτός ξέρει και αποφασίζει για λογαριασμό του συνόλου χωρίς να δίνει λόγο, είναι πονηρά εφευρήματα μιας άλλης κουλτούρας, ευθέως αντίθετης προς τη δική μας. 3. Η ιδεολογική αυτή αντίθεση προς τους παραδοσιακούς κοινοτικούς θεσμούς έχει τη συνέχειά της. Το σύνθημα των ντόπιων «εκσυγχρονιστών», στην αρχή της δεκαετίας του 1990, ήταν: «όσο υπάρχουν συνεταιρισμοί δεν ξημερώνει η αυριανή μέρα». – Είναι αλήθεια πως στην παρούσα οικονομική κρίση οι συνεταιριστικές τράπεζες λαϊκής βάσης είναι οι μόνες που εξαιρούνται από τις κυβερνητικές ενισχύσεις;

Μούντζες - του Δημήτρη Δανίκα

2012-08-28T10:19:00.002-07:00

Να μην κοροϊδευόμαστε. Ενίοτε τα νούμερα είναι παραπλανητικά. Οπως της Ανεργίας. Οχι όλων των ανέργων. Αρκετών εξ αυτών. Τι θέλω να πω; Οτι αν κάποιος έχει τόση μεγάλη ανάγκη για δουλειά, δηλαδή δεν έχει από πουθενά να λάβει χαρτζιλίκι και να συντηρηθεί, ε τότε θα έκανε τα πάντα προκειμένου να πληρώσει τα στοιχειώδη, δηλαδή στέγη και τροφή. Αν κυριολεκτικά είμαι αδέκαρος και απελπισμένος, ε τότε ευχαρίστως θα δουλέψω εκεί που όλα αυτά τα χρόνια δουλεύουν Πακιστανοί και Αλβανοί. Ας πούμε στα κτήματα. Πράγμα που ακόμα και σήμερα όλοι σχεδόν οι ελληνόπαιδες το αποφεύγουν. Η πλειοψηφία αρνείται να πάει στην παραγωγή. Γιατί; Για πολλούς λόγους. Που όλοι καταλήγουν στο θεσμό της οικογένειας. Να το ομολογήσουμε δημοσίως. Οι περισσότεροι εξ ημών και υμών μεγαλώσαμε τα παιδιά μας με το απατηλό και παρακμιακό όνειρο του Δημοσίου και της αραχτής. Μια θεσούλα σε κάποια υπηρεσία. Για σιγουριά. Για την ασφάλεια του παιδιού. Αυτό το καλύτερο μέλλον του γιόκα μου του λατρευτού. Εξι τα ανατριχιαστικά αποτελέσματα αυτής της Οθωμανικής, τριτοκοσμικής λογικής. Από τα κάτω προς τα πάνω. Από το Ατομο στην Κοινωνία. Από το καθημερινό παράδειγμα στην γενική παρακμή. Πρώτο. Σε κάθε τέτοιο Νέο ακυρώνεται μέσα του κάθε πρωτοβουλία και πεθαίνει κάθε ίχνος δημιουργίας. Δεύτερο η συναλλαγή μετατρέπει κάθε γονιό και κάθε οικογένεια σε αχθοφόρους ψήφων και «δούλων» κάθε κοπρίτη πολιτικού. Τρίτο. Ακυρώνεται μεγάλο μέρος του ανθρώπινου, παραγωγικού δυναμικού της χώρας. Τέταρτο. Οι απλοί, σκληρά εργαζόμενοι φορολογούμενοι και όχι η πλουτοκρατία, πληρώνουν από το υστέρημά τους την μισθοδοσία αυτών των ζωντανών, ερειπίων. Πέμπτο. Μαζικά πλέον και με τις ευλογίες του Κράτους και των κυβερνώντων διακορεύεται η έννοια της αξιοκρατίας. Καμία σημασία η αξιοσύνη, η ικανότητα, τα προσόντα, το ήθος και η καλλιέργεια. Μοναδικό κριτήριο η πελατεία. Οσες περισσότερες ψήφους μου δίνεις, τόσο περισσότερα σκαλιά θα σκαρφαλώσει ο γιόκας σου και η θυγατέρα σου σε κάποια υπηρεσία του Δημοσίου. Οι άξιοι έξω. Οι μέτριοι και οι ασήμαντοι μέσα. Περίπου το Δημόσιο μετατράπηκε σε Ιδρυμα για Ατομα με ειδικές ανάγκες. Καθαρά πράγματα Εκτο. Κάθε γωνιά του Δημοσίου και του ευρύτερου τομέα, μετατράπηκε σε φωλιά παράνομης συναλλαγής. Από το γρηγορόσημο μέχρι και την βούτα στα έσοδα του κράτους. Εβδομο και τελευταίο. Περίπου η έννοια της εργασίας μεταλλάχθηκε σε αραλίκι και συναλλαγή. Και το Κράτος σε ένα γιγαντιαίων διαστάσεων γραφείο ευρέσεως εργασίας. Στο τέλος άπαντες κορόιδα και χαμένοι. Τα παιδιά, οι γονείς, οι «πελάτες» και φυσικά η Χώρα. Γιατί οι Πολίτες μεταλλάχθηκαν σε αχθοφόρους ψήφων. Οι πολιτικοί σε εκμαυλιστές και διακορευτές συνειδήσεων. Το Δημόσιο σε βαρίδι και εχθρό κάθε πολίτη. Και η χώρα σε μια απέραντη χωματερή. Με απλά λόγια. Εσένα το λέω που από το βράδυ μέχρι το ξημερώματα βρίζεις την Μέρκελ και την δυστυχία σου την αποδίδεις σε κάποια ξένη ιμπεριαλιστική συνωμοσία. Γύρισε και τις δύο ανοικτές παλάμες σου και άρχισε να μουντζώνεις την φάτσα σου. Πριν απ όλους, ο χειρότερος εχθρός του Νεοέλληνα είναι ο εαυτός του. Και με κάθε μούντζα να λες στην αφεντιά σου: Φτου σου μαλάκα!

H νεοελληνική κουλτούρα και το μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο.

2012-04-30T14:36:00.003-07:00

ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ Αφετηρία του παρόντος κειμένου είναι μια υπόθεση εργασίας: Μπορούμε να μιλούμε για ένα μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο, που συνδέει με μια στενότερη συγγένεια τους λαούς της νότιας Ευρώπης ή της μεσογειακής λεκάνης γενικότερα; Και αν ναι, ποια είναι τα ιδιαίτερα γνωρίσματά του, που το διακρίνουν από το κυρίαρχο διεθνώς δυτικό μοντέλο; Μολονότι η υπόθεση φαίνεται εύλογη, δεν αποτέλεσε ως σήμερα αντικείμενο των φιλολογικών επιστημών. Κι όμως, το ζήτημα έχει τεθεί, εδώ και εκατό τόσα χρόνια, και μάλιστα από ποιητές, συγγραφείς και καλλιτέχνες της Μεσογείου1. Ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα, το όραμα της Μεσογείου τροφοδοτεί, επαναληπτικά, την ποίηση και την τέχνη, τον αφηγηματικό και τον στοχαστικό λόγο. Πάνω στη γεωπολιτισμική εμπειρία της Μεσογείου θα οικοδομήσουν την αισθητική και τη μυθολογία τους ποιητές και συγγραφείς της Νότιας Ευρώπης, ο Leopardi (1798-1838), o Carducci (1835-1907), ο D’Annunzio (1863-1938), ο Paul Valéry (1871-1945), ο André Gide (1869-1951), ο Federico Garcia Lorca (1898-1936), ο δικός μας Άγγελος Σικελιανός (1883-1951). και στα μέσα του 20ού αώνα, ο Albert Camus (1913-1960), ο οποίος καθιερώνεται μέσα στη γαλλική λογοτεχνία ως ο κατεξοχήν εκφραστής της μεσογειακής κουλτούρας2. Από τη δεκαετία του 1870 κι ως τη δεκαετία του 1930, ζωγράφοι της πρωτοπορίας (από τον Σεζάν, τον Μπρακ και τον Ματίς ως τον Μπονάρ, τον Κλέε και τον Πικάσο) μεταγράφουν τη γεωφυσική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα της Μεσογείου σ’ ένα ανάλογο καλλιτεχνικό όραμα. Την αναζήτηση της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας θα εκφράσουν, με πιο ριζοσπαστικό τρόπο, οι υπερρεαλιστές, οι οποίοι, στην ηρωική τους φάση, καταγγέλλουν ως στρεβλό το δυτικό μοντέλο και αναζητούν νέα πρότυπα αντίληψης και σημασιοδότησης, που να απελευθερώνουν και να βαθαίνουν τη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο. Αιχμή της κριτικής τους είναι ο δυτικός καρτεσιανός ρασιοναλισμός, στον οποίο αποδίδουν τον ακρωτηριασμό της μυστικής εμπειρίας και τη διάρρηξη της ενότητας υλικού και πνευματικού κόσμου. Το αίτημα ενός μέτρου ισορροπίας τους οδηγεί προς τη Μεσόγειο. Μέσα απ’ αυτή την κριτική αναζήτηση αναδύθηκε στα χρόνια του Μεσοπολέμου και η μυθολογία του Αιγαίου, ως εναλλακτικό κοσμοείδωλο και αξιακό σύστημα, που η ελληνική πρωτοπορία αντλεί από την τοπική παράδοση και αντιπαραθέτει στη διεθνή πολιτισμική κρίση3. Έκτοτε, το ενδιαφέρον για το μεσογειακό πρότυπο αναζωπυρώνεται σε περιόδους κρίσης: στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο, όπου συμπορεύεται –με ενδιάμεσο το έργο του Καμύ– με το γαλλικό υπαρξιακό κίνημα. και στα μέσα της δεκαετίας του 1990, όπου ο «νησιωτισμός» (ή «νησιωτικότητα») προβλήθηκε σε διαλεκτική αντίθεση προς το ρεύμα της παγκοσμιοποίησης4. Αλλά και στο πεδίο των συστηματικών επιστημών, η Μεσόγειος αποτέλεσε από νωρίς ιδιαίτερο αντικείμενο μελέτης. Ιστορικοί, εθνολόγοι και κοινωνικοί ανθρωπολόγοι, εδώ και ένα σχεδόν αιώνα, μελετούν τη Μεσόγειο ως ιδιαίτερη «πολιτισμική περιοχή» με γεωφυσική και ιστορική ενότητα. Στα χνάρια της Νέας Παγκόσμιας Γεωγραφίας του Ελιζέ Ρεκλύ (1876), ο Fernand Braudel και η σχολή του μελετούν την πολιτισμική ιστορία των λαών της Μεσογείου ως μια σύνθεση γεωγραφίας και ιστορίας, όπου ένα πλήθος από ετερόκλιτα στοιχεία συνυπάρχουν, αναμειγνύονται και ανασυντίθενται σε μια ενότητα πρωτότυπη και εσωτερικά συνεπή5. Οι ανθρωπολογικές έρευνες, από την άλλη, καλύπτουν ένα τεράστιο φάσμα θεμάτων: εθνογραφία των «σύνθετων» κοινωνιών, μοντέλα οργάνωσης στις παραδοσιακές και σύγχρονες κοινωνίες της Νότιας Ευρώπης. συγκρότηση του οικιακού και του δημόσιου χώρου, μορφές και πολιτισμικό περιεχόμενο της συγγένειας και της οικιακής ομάδας –μορφές γάμου, μεταγαμήλιας εγκατάστασης και μεταβίβασης της περιουσίας και του ονόματος– ηθικοί κώδικες, ιδεολογίες των φύλων, λαϊκή θρησκεία, κοινωνική οργάνωση και συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας6. Σε ανάλογη κατεύθυνση μας οδήγησε και η προσωπική μας ερευνητική εμπειρία. Ύστερα από πολυετείς έρευνες πάνω στα διακριτικά γνωρίσματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας και κουλτούρας (1979-2009), έχομε καταλήξει ότι το νεοελληνικό πολιτισμικό πρότυπο, τόσο στη λαϊκή όσο και στη λόγια εκδοχή του, ανήκει σε διαφορετική πολιτισμική οικογένεια από το δυτικό μοντέλο7. Σε τομείς στρατηγικής σημασίας, το νεοελληνικό πρότυπο αντιπροσωπεύει έναν σαφώς διαφορετικό προσανατολισμό σε σχέση με τα πρότυπα της Δυτικής αστικής κουλτούρας. Και τα στοιχεία που συνθέτουν αυτό το διαφορετικό προσανατολισμό, επειδή ανάγονται σε δομές βάθους, μας επιτρέπουν να ανασυγκροτήσομε το αρχετυπικό σύστημα που αντιπροσωπεύει το θεωρητικό μοντέλο της αντίστοιχης πολιτισμικής οικογένειας. Η οικογένεια αυτή, σύμφωνα με ορισμένες ισχυρές ενδείξεις, απαρτίζεται από τους παραδοσιακούς πολιτισμούς της Μεσογειακής λεκάνης. Συνδυάζοντας λοιπόν τα πορίσματα των ερευνών μας στο πεδίο του γραπτού πολιτισμού (λαϊκή και προσωπική λογοτεχνία) με τα πορίσματα των ιστορικών και εθνολογικών ερευνών στο πεδίο του υλικού βίου και του προφορικού πολιτισμού, θεωρούμε ότι υπάρχουν πλέον επαρκή τεκμήρια για να μεταγράψομε την αρχική υπόθεση εργασίας σε ερευνητικό αίτημα: να μελετηθεί στις τοπικές και εθνικές λογοτεχνίες της Μεσογειακής λεκάνης το ενδεχόμενο κοινό αρχέτυπο που επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός Μεσογειακού πολιτισμικού προτύπου. Ένα σημείο προσανατολισμού θα μπορούσαν ν’ αποτελέσουν τα πορίσματα των ερευνών μας για τα διακριτικά γνωρίσματα της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης, που αντιπροσωπεύει, στο κέντρο της υπό μελέτη περιοχής, ένα εμπράγματο πολιτισμικό σύστημα με ιστορική συνέχεια. Θα ξεκινήσομε από γενικά ταξινομικά κριτήρια, για να τεκμηριώσομε πρώτα τα δομικά χαρακτηριστικά του μεσογειακού προτύπου, που το ξεχωρίζουν από άλλα, μάλιστα συγγενή, πολιτισμικά συστήματα. Και θα προχωρήσομε ύστερα στις μεταξύ τους συναρτήσεις και στους υπάλληλους πολιτισμικούς κώδικες, που συμπληρώνουν τη σημειωτική του συστήματος. Τα μεθοδολογικά εργαλεία που προτείνομε ως κριτήρια διάκρισης των πολιτισμικών συστημάτων και τα οποία θα παρουσιάσομε εδώ με τη μέγιστη δυνατή συντομία, είναι οι συναρτήσεις μεταξύ φύσης - πολιτισμού, ορθολογισμού - μυστικισμού, ατόμου - κοινωνίας, χώρου - χρόνου. Ο τρόπος που γίνονται αντιληπτές αυτές οι σχέσεις από το κοινωνικό σώμα (σχέσεις ισορροπίας ή σχέσεις αντίθεσης, ποιο σκέλος σημασιοδοτείται θετικά, ποιο αρνητικά) είναι αποκαλυπτικός για το γενικό προσανατολισμό του συστήματος. Τα κριτήρια αυτά εξειδικεύονται σε υπάλληλους πολιτισμικούς κώδικες, όπως οι σχέσεις αντικειμενικού - υποκειμενικού, υλικού - πνευματικού, ανθρώπινου - θείου, φυσικών αξιών - ηθικών αξιών, κάλλους - αγαθού, παρόντος - παρελθόντος, ζώντων και νεκρών, νόμιμου - δίκαιου. Χαρακτηριστική, επίσης, είναι η αντίληψη της ιστορίας (γραμμική ή κυκλική) και ο τρόπος που νοείται η σχέση μεταξύ των αντιθέτων (αρχή του αμοιβαίου αποκλεισμού ή της συνύπαρξης των αντιθέτων). Θα εκθέσομε πρώτα τα κύρια και βασικά κριτήρια που μας επιτρέπουν να ταξινομήσομε τους πολιτισμούς σε μεγάλες ενότητες ή οικογένειες8. Η συνάρτηση φύση - πολιτισμός Όπως έχομε εξηγήσει αλλού αναλυτικά, ο τρόπος που γίνεται αντιληπτή η σχέση ανάμεσα στη φύση και στον πολιτισμό είναι αποκαλυπτικός για τον προσανατολισμό μιας κουλτούρας. Η συνάρτηση φύση - πολιτισμός εμπεριέχει μια διάκριση ανάμεσα σε δυο διαφορετικά πρότυπα ζωής και κοινωνικής συμπεριφοράς9. Με γνώμονα τις πιθανές σχέσεις ανάμεσα στους δύο πόλους, μπορούμε θεωρητικά να προβλέψομε τρεις, τουλάχιστον, τύπους σημασιοδότησης: α) Θετική σημασιοδότηση του φυσικού προτύπου και αρνητική σημασιοδότηση του κοινωνικού προτύπου (φύση+ vs πολιτισμός–). β) Θετική σημασιοδότηση του κοινωνικού προτύπου και αρνητική του φυσικού προτύπου (πολιτισμός+ vs φύση–). γ. Υπέρβαση της αντίθεσης με την εξισορρόπηση και εναρμόνιση των δύο πόλων (φύση+ = πολιτισμός+). Η θετική σημασιοδότηση της φύσης, συνδυασμένη με αρνητική σημασιοδότηση του πολιτισμού αντιστοιχεί, στην ακραία της εκδήλωση, σε μια μυθική αντίληψη κι ερμηνεία του κόσμου, που συνεπάγεται τη θεοποίηση και λατρεία των φυσικών δυνάμεων από τον άνθρωπο. αντίληψη που θα μπορούσε να συσχετιστεί με τις παραδοσιακές κοινωνίες ανατολικού τύπου10. Αντίθετα, η θετική σημασιοδότηση του πολιτισμού, συνδυασμένη με αρνητική σημασιοδότηση της φύσης, αντιστοιχεί στην απομυθοποίηση της φύσης και σε μια ορθολογική αντίληψη του κόσμου, που ευνοεί την ανταγωνιστική κι εκμεταλλευτική σχέση του ανθρώπου προς τη φύση. Η αντίληψη αυτή θα μπορούσε να συσχετιστεί με τις βιομηχανικές και ανταγωνιστικές κοινωνίες δυτικού τύπου. Πράγματι, σύμφωνα με τους ειδικούς, ο δυτικός άνθρωπος «ό,τι θεωρεί καλό για τον εαυτό του το ονομάζει πολιτισμό και ό,τι θεωρεί κακό για τον εαυτό του το ονομάζει φύση». Πάνω σ’ αυτό, ο Claude Lévi-Strauss παρατηρεί ότι η απόλυτη προτεραιότητα του πολιτισμού έναντι της φύσης δεν είναι σχεδόν ποτέ αποδεκτή έξω από τα όρια (και τη σφαίρα επιρροής) της δυτικής βιομηχανικής κοινωνίας11. Τέλος, η υπέρβαση της αντίθεσης και η εξισορρόπηση των δύο πόλων, στη θεωρητική εκδοχή της, παραπέμπει σε μια αντίληψη ισορροπίας ανάμεσα στον πολιτισμό και τη φύση, στον άνθρωπο και τον κόσμο. Σ’ αυτή την εκδοχή, και οι δύο πόλοι είναι θετικά σημασιοδοτημένοι (φύση+ = πολιτισμός+). Πρόκειται, λοιπόν, για ένα τρίτο σύστημα αντίληψης και σημασιοδότησης του κόσμου, ριζικά διάφορο τόσο από το ανατολικό όσο και από το δυτικό πρότυπο. Αυτό το σύστημα αντίληψης το συσχετίζομε με τις παραδοσιακές αγροτοκτηνοτροφικές κοινωνίες μεσογειακού τύπου. Το βασικό μας επιχείρημα –αν όχι τεκμήριο– είναι τα πορίσματα από τη μελέτη του λαϊκού πολιτισμού της ελληνικής υπαίθρου, όπως εκφράζεται στα μνημεία του λόγου και ιδιαίτερα στην προφορική ποίηση, το δημοτικό τραγούδι, που αντιπροσωπεύει την πιο αξιόπιστη έκφραση της λαϊκής κουλτούρας της υπαίθρου. Η σχέση-κλειδί, που δηλώνει την πίστη στην αντικειμενικότητα του ορατού κόσμου κι επιβεβαιώνει την αρχή της ισορροπίας του πολιτισμού προς τη φύση, είναι η σχέση οικειότητας του ανθρώπου με το φυσικό του περιβάλλον. Στο μυθικό επίπεδο, η έμψυχη φύση, τα βουνά, τα δέντρα, τα πουλιά, τα στοιχεία και τα πλάσματα της φύσης, συμπεριφέρονται σα φίλοι και σύντροφοι του ανθρώπου. Σε μια σειρά από στερεότυπα, φόρμουλες, εισαγωγικά μοτίβα, διαλόγους, εμφανίζονται να μετέχουν ενεργά στην ανθρώπινη περιπέτεια και να εκφράζουν με ποικίλους τρόπους την αλληλεγγύη τους στον ήρωα: Κλαίνε τα μαύρα τα βουνά, παρηγοριά δεν έχουν... Κλαίνε τα δέντρα, κλαίνε τα κλαριά Κλαίνε και τα λημέρια που λημέριαζα.... Τρεις περδικούλες κάθονταν ψηλά στη Χαλκομάτα μοιρολογούσαν κι έλεγαν, μοιρολογούν και λένε Πουλάκι πήγε κι έκατε στην όχερη τ’ αλέτρου «Εσύ σπέρνεις βρε Διγενή, μα την καλή σου κλέψαν»...12 Και αντίστροφα, η συμπεριφορά του ανθρώπου διακρίνεται από ένα αίσθημα ευθύνης απέναντι στα όντα και τα πλάσματα της φύσης13. Στο εικονοπλαστικό επίπεδο, η φύση γίνεται το σταθερό πρότυπο για την περιγραφή των ανθρώπινων ιδιοτήτων, αρετών ή συναισθημάτων: Ως είν’ ο ουρανός ψηλά κι η γης θεμελιωμένη, Ετσά ’ναι κι η αγάπη μου σε σένα μπιστεμένη. Στο επίπεδο της θεματικής, η ίδια αντίληψη εκφράζεται με τον αγώνα του ήρωα να επιβάλει τις φυσικές αξίες ως αξίες κοινωνικές14. Στο αξιακό επίπεδο, η ισορροπία φύσης - πολιτισμού υλοποιείται μέσα στην ίδια την ατομική ιδιοσυστασία του ήρωα, ο οποίος συνενώνει μια «αρχαϊκή» ατομικότητα, φορέα πρωταρχικών ζωικών αξιών (φύση), με μια ώριμη συνείδηση της ανθρώπινης αξίας του και της κοινωνικής ευθύνης του (= κοινωνία). Aπόρροια της ίδιας αρχής είναι η αντίληψη ότι η φύση αποτελεί πηγή όλων των αξιών. Υγιείς πολιτισμικές αξίες είναι αυτές που βρίσκονται σε αρμονία προς τις φυσικές αξίες: Μη με παρεξηγήσετε, καλές νοικοκυράδες, πετειναράκι είμαι κι εγώ και κυνηγώ πουλάδες. Έτσι απλά βιώνεται η αρχή της ισοτιμίας φυσικών και ηθικών αξιών, που φέρνει σε αρμονία τις υλικές και ηθικές ανάγκες και αιτήματα του ανθρώπου. Η ιδέα ότι η φύση αποτελεί την πηγή των αξιών του πολιτισμού επανέρχεται με περίσσεια στο ποιητικό και δοκιμιακό έργο του Ελύτη. Τα στοιχεία της φύσης συνιστούν το αλφάβητο μιας ευανάγνωστης για τον άνθρωπο γραφής: Μες στη θάλασσα έμαθα γραφή κι ανάγνωση («Η τοιχογραφία», Το Φωτόδεντρο, 1971: 28) Τ’ ανώτερα μαθηματικά μου τα έκανα στο σχολείο της θάλασσας («Μυρίσαι το άριστον», ΧΙV, Ο Μικρός Ναυτίλος, 1985:57) Η φύση παριστάνεται στο συλλογικό φαντασιακό ως ένας εγκόσμιος παράδεισος, που συγκεντρώνει όλες τις αξίες και εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση και μακαριότητα του ανθρώπου: Να κάτεχα η Παράδεισο πως είναι σαν τη Στεία, χαλάλι και οι προσευχές, χαλάλι κι η νηστεία15 «Παράδεισο της γης» ονομάζει τη φύση και ο Σολωμός, όπως κι ο Κάλβος και ο Καζαντζάκης16. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, η χαρακτηριστική υπαρξιακή κατάσταση είναι η χαρά της ζωής, που πηγάζει από ένα βίωμα αυτάρκειας και πληρότητας του όντος, που δεν έχει να ζητήσει τίποτε απ’ αλλού, έξω απ’ αυτό τον κόσμο, πέρα απ’ αυτή τη ζωή. «Το καθετί προσάναμμα χαράς, το καθετί χέρι του χαίρε», θα γράψει ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης («Αιθρίες» ΧΧΙ, Προσανατολισμοί, 1940: 79). Πρόκειται για ένα πολιτισμικό βίωμα, κοινό στη λαϊκή και τη λόγια λογοτεχνία, που δεν έχει να κάμει με τις ανάγκες της πρακτικής ζωής. Το σύνθετο αυτό βίωμα, αυτάρκειας-πληρότητας-ευδαιμονίας το απομνημείωσε ο Σολωμός με το περίφημο νεόπλαστο «ευτυχισμός» και το καθιέρωσαν, υιοθετώντας τον όρο, ο Σικελιανός και ο Ελύτης17. Απ’ αυτό το βίωμα απορρέει η ιλαρότητα και προσήνεια του προσώπου, η φιλόφρονη και γενναιόδωρη συμπεριφορά, η παροιμιώδης φιλοξενία, χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Μεσογειακού ανθρώπου. Το ερώτημα αν και σε ποιο βαθμό αυτό το βίωμα αποτελεί κοινό θέμα στους ποιητές της Μεσογείου, θα μπορούσε να βρει ενδιαφέρουσες απαντήσεις στην ιταλική ποίηση του 19ου αι., μάλιστα στον D’ Annunzio και τη σύνθεσή του, Laus Vitae18. Η συνάρτηση μυστικισμός - ορθολογισμός Μυστικισμός και ορθολογισμός αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικούς και αντίπαλους τρόπους αντίληψης και κατανόησης του κόσμου: μέσω της μυστικής εμπειρίας και της ενόρασης ο μυστικισμός. μέσω της λογικής σκέψης, συναρτημένης με την εμπειρία των αισθήσεων ο ορθολογισμός. Ο μυστικισμός βασίζεται στην πίστη για την αλήθεια του μυστικού βιώματος και δε χρειάζεται επαλήθευση. Ο ορθολογισμός βασίζεται στη λογική αποδειξιμότητα και στην εμπειρική επαλήθευση των αξιωμάτων του. Από τις επισημάνσεις αυτές γίνεται φανερή η λειτουργικότητα αυτού του κριτηρίου για μια γενική τυπολόγηση των πολιτισμικών συστημάτων. Με γνώμονα τις πιθανές σχέσεις ανάμεσα στους δύο πόλους, μπορούμε θεωρητικά να προβλέψομε κι εδώ τρεις τουλάχιστον βασικούς τύπους αντίληψης και σημασιοδότησης: α) Απόλυτη προτεραιότητα της μυστικής εμπειρίας έναντι του ορθού λόγου. β) Απόλυτη προτεραιότητα του ορθού λόγου έναντι της μυστικής εμπειρίας. γ) Συγκερασμός και σύνθεση ορθολογισμού και μυστικισμού. Στην πρώτη εκδοχή, η προτεραιότητα της μη επαληθεύσιμης μυστικής εμπειρίας καθιερώνει ένα χάσμα ανάμεσα στη μυστικιστική θεώρηση του κόσμου και στην άμεση εμπειρία των αισθήσεων. διάσταση που οδηγεί στην αμφισβήτηση της αλήθειας του ορατού κόσμου (η εικόνα του οποίου θεωρείται ψευδής και παραπλανητική) και στην εδραίωση της πεποίθησης ότι ο αληθινός κόσμος δεν είναι προσιτός στις αισθήσεις. Έτσι εισάγεται ο δυισμός, δηλ. η αντιθετική σχέση ανάμεσα στον ορατό, υλικό, φυσικό κόσμο, που είναι πλάνη, και στον αόρατο πνευματικό, μεταφυσικό κόσμο, που είναι η μόνη πραγματικότητα. Η κοσμοθεώρηση αυτή συνδέεται με τους πνευματικούς πολιτισμούς της Ανατολής, που εισήγαγαν και καθιέρωσαν τις μεταφυσικές θρησκείες. Η δεύτερη εκδοχή, στην ακραία της έκφραση, της απόλυτης προτεραιότητας του ορθού λόγου, οδηγεί σε μια υλιστική αντίληψη του κόσμου, που απορρίπτει την ιδέα του θεού και τη θρησκευτική πίστη και εγκαθιδρύει στη θέση τους την παντοδυναμία του ανθρώπινου νου. Σ’ αυτή τη θεώρηση αναγνωρίζεται εύκολα η «ύβρις του δυτικού ανθρώπου», όπως ονομάστηκε η νεοτερική αθεϊστική φάση του δυτικού αστικού πολιτισμού (θα μιλήσομε γι’ αυτήν παρακάτω). Η τρίτη εκδοχή, όπου η ισορροπία μυστικισμού και ορθολογισμού αποτελεί δομικό συστατικό της κουλτούρας, αντιπροσωπεύει ένα σαφώς διαφορετικό πρότυπο, το οποίο συσχετίζομε με το Μεσογειακό πολιτισμικό μοντέλο. Ξεκινούμε και πάλι από τον ελληνικό αγροτικό πολιτισμό, στον οποίο πολλοί μελετητές διακρίνουν μια σύνθεση ελληνισμού-χριστιανισμού, όπου διατηρείται ακέραιο το ενιαίο μυθικό σύμπαν της προχριστιανικής ελληνικής μυθολογίας. Μέσα σ’ αυτό το σύμπαν, με τον Απάνω και τον Κάτω κόσμο, συνυπάρχουν, χωρίς αντιφάσεις, η χριστιανική θεότητα, η Παναγία, οι άγιοι, ως βοηθοί-συμπαραστάτες του ανθρώπου, μαζί με τα (αγαθά και κακοποιά) φυσικά δαιμόνια της λαϊκής μυθολογίας, αξεχώριστα. Όλα είναι οντότητες του ίδιου ενδοκοσμικού σύμπαντος. Η φύση είναι ταυτόχρονα το πεδίο της εμπειρίας των αισθήσεων αλλά και η περιοχή του μυστηρίου και του θαύματος, όπου η εμφάνιση του θεού, η Θεοφάνεια είναι μια οικεία, σχεδόν αυταπόδεικτη εμπειρία. Η κοσμοαντίληψη αυτή συνιστά τυπική έκφραση της ενότητας ανθρώπου - Κόσμου στις αγροτοκτηνοτροφικές κοινότητες της ελληνικής υπαίθρου. Αυτός ο κόσμος δεν έχει θέση για μεταφυσικό παράδεισο, εμπεριέχει όλες τις αξίες. αποτελεί το μοναδικό πεδίο ευδαιμονίας και ολοκλήρωσης του ανθρώπου. Στην ελληνική ποιητική παράδοση το μυστήριο της θείας Επιφάνειας συναρτάται με ορισμένα αξιοθετικά κριτήρια, που πηγάζουν από την αντίληψη ότι η φύση είναι ο χώρος του κάλλους και του αγαθού, η φυσική, δηλαδή, περιοχή του θεότητας. Η αντίληψη αυτή κωδικοποιείται στην ταυτότητα κάλλος = αγαθό, που δηλώνει μια αναγκαστική συνάρτηση: ό,τι είναι ωραίο είναι και αγαθό. και αντίστροφα, δεν μπορεί να είναι αγαθό ό,τι δεν είναι ωραίο. Η συνάρτηση αυτή αντιπροσωπεύει έναν διαχρονικό κώδικα, που τον συναντούμε από τα μεταβυζαντινά χρόνια, στην εκκλησιαστική ποίηση, στην κρητική αναγεννησιακή λογοτεχνία, στη λαϊκή όπως και στη νεοελληνική προσωπική ποίηση, όπου καθιερώθηκε από τον Σολωμό και αναπτύχθηκε από τον Παλαμά, τον Σικελιανό και τον Ελύτη19. Ο πολιτισμικός αυτός κώδικας, που η απώτερη αρχή του ανάγεται στo αρχαίο ελληνικό ιδεώδες του «καλού κἀγαθού ανδρός», έχει μια ισχυρή παρουσία στο δημοτικό τραγούδι, όπου εκφράζεται με μια σειρά υπερθετικές ταυτότητες. Ιδιαίτερα στην πλούσια κατηγορία των λαϊκών διστίχων, η σχετική εικονοπλασία βασίζεται σε μια μεταφορά: όμορφη κόρη = άγγελος: Άγγελος είσαι, μάτια μου, κι αγγελικά χορεύγεις κι αγγελικά πατείς στη γης και μένα με παιδεύγεις (Μ. Λιουδάκη, Μαντινάδες, 24.1). Την αντίληψη αυτή εκφράζουν πολλά δίστιχα που έχουν θέμα τον ύμνο της ομορφιάς. Όταν ο λαϊκός ποιητής θέλει να εξάρει την ομορφιά σε υπερθετικό βαθμό, τότε την ταυτίζει με τη θεότητα: Όντεν περάσω και σε δω στο παραθύρι απάνω, θαρρώ πως είσαι Παναγιά και το σταυρό μου κάνω. (Μ. Λιουδάκη, Μαντινάδες, 6:77). Έτσι από την ταύτιση του κάλλους με το αγαθό περνούμε στην ταύτιση του κάλλους με το ιερό και το θείο. Και η έκφραση της λατρείας του θείου μεταφέρεται στον φορέα του κάλλους: Μπαίνω, σα μπεις στην εκκλησιά, σε λογισμό μεγάλο: Όντε σιμώνεις του Χριστού, ποιος προσκυνά τον άλλο! (προφορ. παράδοση Δυτ. Κρήτης) Το ανάλογο ισχύει και για τη λόγια λογοτεχνία, όπου η ιδέα της θεότητας μέσα στη φύση συναρτάται με ένα άλλο χαρακτηριστικό του μεσογειακού χώρου, την ποιότητα του φωτός. Από τη Φεγγαροντυμένη του Σολωμού και τον Αλαφροΐσκιωτο του Σικελιανού ως το αγγελικό και μαύρο φως του Σεφέρη, και την «ηλιολατρική» προοπτική του Ελύτη, το θαύμα συναρτάται με το μυστήριο του φωτός, όχι του σκοταδιού20. Μάλιστα, για το Σικελιανό και τον Ελύτη, το μυστήριο του φωτός και το θαύμα εκδηλώνεται στην ακμή του μεσημεριού, ιδέα που η απώτερη αφετηρία της ανάγεται στην ελληνική αρχαιότητα (στη λατρεία του Πάνα), μα που οι νεώτερες πηγές της βρίσκονται και πάλι στην ιταλική ποίηση του 19ου αιώνα, στον Leopardi, τον Carducci και τον D’ Annunzio21. Το κλειδί αυτής της ποιητικής μυθολογίας είναι η αναγκαστική συνάρτηση του ηθικού με το αισθητικό. Χάρη στη μυστηριακή επενέργεια του ηλιακού φωτός, το θαύμα γίνεται απτή πραγματικότητα και παράλληλα –για να χρησιμοποιήσομε τα λόγια του ποιητή– «το ταπεινό ανυψώνεται σε θεϊκό μέγεθος και το θεϊκό κατεβαίνει στο απτό και καθημερινό, χωρίς να σημειώνεται η παραμικρότερη λαθροχειρία»22. Μέσα σ’ αυτό το αξιακό σύστημα εξισώνονται οι φυσικές και οι πολιτισμικές αξίες, οι «συντεταγμένες του γυμνού σώματος και της δικαιοσύνης, της αλκής και της ιερότητας, του παρθενικού και του ηδυπαθούς»23. Ορθός λόγος και μυστικισμός βρίσκουν τη σωστή ισορροπία. Η συνάρτηση άτομο –κοινωνία Ένα τρίτο βασικό κριτήριο τυπολόγησης είναι η συνάρτηση άτομο - κοινωνία, δηλ. ο τρόπος που γίνεται αντιληπτή από τους ανθρώπους αυτή η σχέση, που είναι εξίσου αποκαλυπτική για τον προσανατολισμό του συστήματος. Το κριτήριο αυτό αναφέρεται στις κοινωνικές σχέσεις, οριζόντιες (διυποκειμενικές, μεταξύ των ατόμων) και κάθετες (του ατόμου με την κοινωνία ή με τους θεσμικούς εκπροσώπους της). Αναφέρεται, λοιπόν, στο ιδεολογικό πεδίο και είναι παραπληρωματικό του κοσμοθεωρητικού. Οι πιθανές σημασιοδοτήσεις που ορίζουν τον τύπο συνάρτησης μεταξύ των όρων άτομο και κοινωνία είναι οι εξής: α) Θετική σημασιοδότηση του ατόμου και αρνητική της κοινωνίας (άτομο+ vs κοινωνία-). β) Θετική σημασιοδότηση του κοινωνίας και αρνητική του ατόμου (κοινωνία+ vs άτομο-). γ) Υπέρβαση της αντίθεσης με την εξισορρόπηση κι εναρμόνιση των δύο πόλων (άτομο+ = κοινωνία+). Η πρώτη εκδοχή, στην αμιγή έκφρασή της, αντιστοιχεί στην προτεραιότητα των ατομικών αξιών και του ατομικού συμφέροντος έναντι του κοινωνικού, που μεταγράφεται, σε πρακτικό επίπεδο, στην ιδιωτικοποίηση των μέσων παραγωγής, στην απόρριψη του κοινωνικού συμβολαίου (άρνηση του κοινωνικού κράτους) και στην αναγόρευση του ανταγωνισμού σε θεμελιώδη αρχή οικονομικής οργάνωσης και κοινωνικής λειτουργίας. Σε μυθικό επίπεδο, εκφράζεται με έναν ατομικό ήρωα, επιθετικό και πάντοτε θριαμβευτή, ενώ σε αξιακό επίπεδο, ορίζεται από την αρχή του ατομισμού και του ελεύθερου ανταγωνισμού. Στο ιστορικό επίπεδο, η εκδοχή αυτή αναγνωρίζεται στο ανταγωνιστικό μοντέλο και την ελεύθερη οικονομία της δυτικής καπιταλιστικής κοινωνίας, μάλιστα στη βιομηχανική και τεχνολογική της φάση. Η δεύτερη εκδοχή αντιστοιχεί στην προτεραιότητα των συλλογικών αξιών και του συλλογικού συμφέροντος έναντι του ατομικού. Η προτεραιότητα του κοινωνικού εμφανίζει ιστορικά δύο εκφάνσεις, μία παραδοσιακή και μία νεοτερική. α) Στην παραδοσιακή εκδοχή της, η προτεραιότητα του κοινωνικού έναντι του ατομικού εκδηλώνεται, σε κοινωνικό επίπεδο, με τη μετάθεση της αυθεντίας στο θεσμικό εκπρόσωπο της κοινωνίας, σε συνδυασμό με την υποβάθμιση των ατομικών αξιών. Σε προσωπικό επίπεδο, εκδηλώνεται ως υπέρβαση της ατομικότητας και απάρνηση των ζωικών αξιών (μοναχισμός, ασκητισμός). Σε ιστορικό επίπεδο, συσχετίζεται με απολυταρχικές μορφές εξουσίας, ανατολικού τύπου. β) Στη νεοτερική εκδοχή της, αντιπροσωπεύει τη διαλεκτική αντίθεση του καπιταλιστικού μοντέλου. Εκδηλώνεται, σε μυθικό επίπεδο, από έναν ήρωα συλλογικό και επαναστάτη, όπου την ηρωική συλλογικότητα αντιπροσωπεύει η εργατική τάξη. Σε πρακτικό επίπεδο αντιστοιχεί στην κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής, στον κεντρικό προγραμματισμό και στην κολεκτιβιστική οργάνωση της κοινωνίας. Το αξιακό σύστημα ορίζεται από την αρχή της ταξικής (διακοινωνιακής, διαφυλετικής και διεθνούς) αλληλεγγύης και της ταξικής αντιπαλότητας. Στο ιστορικό επίπεδο, συσχετίζεται με τα μοντέλα σοσιαλιστικής ή/και κομμουνιστικής οργάνωσης της κοινωνίας. Η τρίτη βασική εκδοχή, στην αμιγή έκφρασή της, αντιστοιχεί στην εξισορρόπηση ατομικών και κοινωνικών αξιών, ατομικού και συλλογικού συμφέροντος. Σε μυθικό επίπεδο αυτό μεταγράφεται, σ’ έναν ατομικό ήρωα που είναι πάντοτε έτοιμος να προασπίζει την κοινότητα των ανθρώπων και τα πλάσματα της φύσης (Ήρωας-πρόμαχος), στο πλαίσιο ενός μοντέλου δράσης αμυντικού ή αντιστασιακού. Το αξιακό της σύστημα ορίζεται από την αρχή της ισορροπίας και της εναρμόνισης ατομικών και κοινωνικών αξιών, που σε πρακτικό επίπεδο εκδηλώνεται ως συμμετοχή στην κοινωνική ζωή, συνεργατικότητα και αλληλεγγύη. Σε ιστορικό επίπεδο, αυτό το πρότυπο αναγνωρίζεται στην κοινοτική οργάνωση και τη συνεταιριστική οικονομία των ελληνικών παραδοσιακών κοινοτήτων, οργάνωση που δεν είναι άγνωστη στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογειακής λεκάνης. Η ισορροπία ατόμου - κοινωνίας καταγράφεται με περίσσεια στη λογοτεχνία, λαϊκή και λόγια. Ο χαρακτηριστικός ήρωας της λαϊκής προφορικής παράδοσης είναι ο Ήρωας-Πρόμαχος, που είναι έτοιμος κάθε στιγμή να θυσιάσει τη ζωή του για να προασπίσει τη μικρή του κοινότητα από κάθε εξωτερική απειλή. Ο λαϊκός ήρωας ορίζεται πρωταρχικά από την αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης, η οποία εκδηλώνεται ως οργανικό στοιχείο της προσωπικότητάς του, σα δεύτερη φύση. Μόλις εμφανίζεται ένας κίνδυνος για την ανθρώπινη κοινότητα, αντιδρά ωσάν αυτό ν` αποτελεί προσωπική προσβολή, πρόκληση στη παλικαριά του24. Έτσι παριστάνεται από τους λαϊκούς ποιητές ο Ήρωας: επιδιώκει να κερδίσει την κοινωνική αναγνώριση ευεργετώντας τους άλλους, όχι ασκώντας βία εις βάρος τους25. Η κατάσταση στέρησης ως πολιτισμικό βίωμα δεν αποτελεί διακριτικό γνώρισμα της τοπικής κουλτούρας. Στο συλλογικό φαντασιακό ο Ήρωας είναι αυτάρκης, αυτοδίκαιος κάτοχος και νομέας των αξιών. Η ιδιότητα του Προμάχου αποτελεί συστατικό στοιχείο πολιτισμικής εντοπιότητας. Πρόκειται για ένα ήθος αμυντικό, που αντιστοιχεί σ’ ένα αντιστασιακό πολιτισμικό πρότυπο, γενικότερο γνώρισμα της νεοελληνικής κουλτούρας26. Πολύ χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του κλέφτικου τραγουδιού, όπου το αντικείμενο αναφοράς είναι οι κλέφτες της ύστερης Τουρκοκρατίας. λησταντάρτες που ζούσαν από τη λεία της επιθετικής τους δράσης. Κι ωστόσο η θεματική των κλέφτικων τραγουδιών δεν τροφοδοτείται παρά σε μικρό βαθμό από τη ληστρική δράση των κλεφτών. Οι αξίες που επενδύονται στο κλέφτικο τραγούδι δεν είναι η ιστορικά τεκμαρτή πολεμική δεξιότητα, η φονική ικανότητα και η ληστρική δράση των κλεφτών, αλλά η ελευθερία και αξιοπρέπεια του ατόμου, όπως συμπυκνώνεται στο υπερήφανο «Εγώ» του ήρωα. Συνήθως επιλέγεται μια κορυφαία στιγμή, όπως αυτή του ηρωικού θανάτου, όπου ο Ήρωας, πολιορκημένος από συντριπτικά υπέρτερες δυνάμεις, βρίσκεται σε θέση άμυνας και προτιμά να πεθάνει παρά να υποταχθεί. Κριτήριο της συμπεριφοράς του δεν είναι η ατομική του επιβίωση και επιβολή, αλλά η αξιοπρέπεια, η τιμή και η ανεξαρτησία του, αξίες που αυτόματα τοποθετούνται πάνω από την ίδια του τη ζωή27. Μ’ αυτούς τους όρους, το Εγώ του ήρωα αντιπροσωπεύει μια σύνθεση του ατομικού με το συλλογικό, σύνθεση που ταυτίζεται με την αντίληψη για το πώς πρέπει να είναι ο άνθρωπος· ένα συλλογικό ιδεώδες, που ο λαϊκός ήρωας το υπερασπίζεται μέχρι θανάτου, θυσιάζοντας αδίσταχτα τη ζωή του, για να μην ταπεινώσει το ανθρώπινο ιδεώδες που εκπροσωπεί. Έτσι, το αντιστασιακό μοντέλο παραμένει κυρίαρχο, ακόμη και στα τραγούδια των ληστανταρτών. Το πολιτισμικό βίωμα σ’ αυτή την περίπτωση αναδείχνεται ισχυρότερο από την ιστορική εμπειρία. Αυτή είναι η νεοελληνική αντίληψη του προσώπου28, που πρωτοεμφανίζεται στο κλέφτικο τραγούδι και καθιερώνεται στην προσωπική ποίηση με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους του Σολωμού. Πολιτισμοί του χώρου και πολιτισμοί του χρόνου Ένα άλλο, εξίσου έγκυρο, τυπολογικό κριτήριο για τη διάκριση των πολιτισμικών συστημάτων είναι η αντίληψη που έχει μια ανθρώπινη κοινωνία για το χώρο και το χρόνο και τη μεταξύ τους σχέση. Σύμφωνα μ’ αυτό το κριτήριο, διακρίνομε πολιτισμούς του χώρου και πολιτισμούς του χρόνου, που αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές πολιτισμικές κατευθύνσεις, ιστορικά υπαρκτές και αντίπαλες29. Οι πολιτισμοί του χώρου χαρακτηρίζονται από την προτεραιότητα που παίρνει μέσα στο κοσμοείδωλο της αντίστοιχης κοινωνίας ο τόπος, η γενέθλια γη, προτεραιότητα που εκφράζεται με μια σχέση άμεσης εξάρτησης από τη γη και τα αγαθά της. Η αντίληψη του θείου συνδέεται με τις δυνάμεις της φύσης. Και η συνείδηση ταυτότητας του ανθρώπου διαμορφώνεται σε συνάρτηση με τον τόπο και την τοπική κοινότητα. Η αντίληψη του χρόνου είναι κυκλική, σύμφωνη με την εμπειρία της εναλλαγής μέρας και νύχτας και με την αέναη επαναφορά του κύκλου των εποχών. Η εμπειρία αυτή υποβιβάζει τον παράγοντα χρόνο, τροφοδοτώντας την αίσθηση μιας άχρονης ενδοκοσμικής αιωνιότητας. Το αξιακό σύστημα αυτών των πολιτισμών ορίζεται από την προτεραιότητα των φυσικών αξιών. Οι πολιτισμοί του χρόνου, αντίθετα, χαρακτηρίζονται από την εμμονή στην προτεραιότητα του χρόνου, η οποία εκφράζεται με τη συνεχή μετακίνηση, την αποδημία, την ελεύθερη περιπλάνηση. Η αντίληψη του χρόνου είναι γραμμική, σε διαρκή ροή, και συναρτάται με την ιδέα της συνεχούς εξέλιξης. Στους πολιτισμούς αυτούς απουσιάζει ο σύνδεσμος με ένα γενέθλιο τόπο. Στη μυθολογία τους η παρουσία της γης συρρικνώνεται στο μέγιστο βαθμό και οι φυσικές αξίες υποβιβάζονται. Σύμφωνα μ’ αυτό το κοσμοείδωλο, διαμορφώνεται και η αντίληψη του θείου, κατ’ αντιδιαστολή προς τη φύση και τις αξίες της: η περιοχή του θεού είναι ένα μεταφυσικό επέκεινα. Κι αυτό ευνοεί τη μετάθεση του κέντρου βάρους στην εσωτερική ζωή του ανθρώπου και στην ιδέα της μετά θάνατον δικαίωσης. Ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο αντίπαλα πρότυπα αναπτύσσεται μια τρίτη εκδοχή εξισορρόπησης και σύνθεσης των βιωμάτων του χώρου και του χρόνου, σε μια ενιαία αντίληψη του χωρο-χρόνου. Η αντίληψη αυτή εκφράζεται μ’ ένα αίσθημα συγγένειας των ανθρώπων που κατοικούν στον ίδιο τόπο. Η κοινή τοπική καταγωγή γίνεται ο κυριότερος παράγοντας κοινωνικής συνοχής. Το πρότυπο αυτό, που καταγωγικά συνδέεται με τους πρωτογενείς πολιτισμούς του χώρου, αντιπροσωπεύει μια εξισορρόπηση των αντιθέτων, που εκφράζεται σε ορισμένα διακριτικά χαρακτηριστικά, που το αντιδιαστέλλουν τόσο από τον ένα όσο και από τον άλλο ακραίο πόλο. Τέτοια η σχέση με τον τόπο και τη φύση, που δεν είναι ούτε σχέση εξάρτησης ούτε σχέση αποκλεισμού, αλλά σχέση οικειότητας και αρμονίας προς τη φύση. Ο τόπος αναγνωρίζεται ως το κατ’ εξοχήν πεδίο ενεργοποίησης, δημιουργίας και ολοκλήρωσης του ατόμου και της κοινότητας. Στη μυθολογία αυτών των πολιτισμών η αντίληψη του θείου είναι ενδοκοσμική. Ο θεός είναι μέσα στη φύση και είναι πληθυντικός. Για να διακρίνομε αυτή την εκδοχή από την πρωτογενή κουλτούρα του χώρου, ας την ονομάσομε «κουλτούρα της εντοπιότητας». Αν πρέπει να δώσουμε ορισμένα σημεία αναφοράς, θα λέγαμε ότι, αφετηριακά, η προτεραιότητα του χώρου χαρακτηρίζει τις παραδοσιακές κοινωνίες που είναι δεμένες με τη γη και αντιπροσωπεύουν αγροτικούς και κατά βάση ειρηνικούς πολιτισμούς. Γιατί ο κρίσιμος παράγοντας είναι η ισοτιμία της κοινής καταγωγής από τη γενέθλια γη, που ευνοεί τη μητριαρχική οικογένεια και την οριζόντια συγκρότηση των αγροτικών κοινοτήτων. Η προτεραιότητα του χρόνου χαρακτηρίζει, αντίθετα, τις νομαδικές παραδοσιακές κοινωνίες, που συνδέουν την ύπαρξή τους με τη συνεχή περιπλάνηση και την αναζήτηση των αναγκαίων αγαθών. Στις σκληρές συνθήκες της νομαδικής ζωής, ο κρίσιμος παράγοντας είναι η πειθαρχία της ομάδας. ώστε, δεν είναι τυχαίο που οι πολιτισμοί του χρόνου συνδέονται με την κάθετη, ιεραρχική συγκρότηση της πατριαρχικής κοινωνίας, η οποία ευνοεί την ανάπτυξη επιθετικής δράσης. Από τους μεγάλους ιστορικούς πολιτισμούς, ο εβραϊκός πολιτισμός αντιπροσωπεύει τον τύπο της κουλτούρας που χαρακτηρίζεται από την προτεραιότητα του χρόνου και της κίνησης (χαρακτηριστικός είναι ο μύθος του «περιπλανώμενου Ιουδαίου», σε συνδυασμό με την αναζήτηση της «γης της Επαγγελίας»). αντίθετα, ο ελληνικός πολιτισμός αντιπροσωπεύει τον τύπο της κουλτούρας που χαρακτηρίζεται από την αντίληψη του ενιαίου χωροχρόνου. Συνοψίζοντας τα πορίσματα των ερευνών μας, σε σχέση με τα υπό συζήτηση τυπολογικά κριτήρια, σημειώνομε ότι μέσα στην ελληνική παράδοση, λαϊκή και λόγια, ο χρόνος ενσωματώνεται στο χώρο, σε μια ενιαία αντίληψη του χωροχρόνου, που ταξινομεί το ελληνικό πρότυπο στους πολιτισμούς της εντοπιότητας. Ειδικότερα, το ιστορικό βίωμα στην ελληνική λογοτεχνία οριοθετείται από δύο εννοιολογικές κατηγορίες, του τόπου και της ιστορίας. Η κατηγορία του τόπου συντίθεται από πολλαπλές ομόλογες αναφορές, που καλύπτουν όλο το εννοιολογικό πεδίο της εντοπιότητας, όχι μόνο στη γεωγραφική αλλά και στην κοινωνική και την πολιτισμική της διάσταση. Μέσα απ’ αυτή τη σύζευξη ο ιστορικός χρόνος συγχωνεύεται σε μια ενότητα με το γεωγραφικό χώρο και αποτελεί μαζί του τον ενιαίο χωροχρόνο του ποιητικού σύμπαντος. Τα δύο μαζί, αξεχώριστα, συνθέτουν το περιεχόμενο της αυτογνωσίας του ανθρώπου. Εδώ η ιστορική διαχρονία πυκνώνει και γίνεται γήινη ύλη, ορατή στα αρχαία μνημεία και στη δρώσα συλλογική μνήμη. Αυτό θα πει ότι η ιστορία δεν εκδηλώνεται ως ακολουθία γεγονότων και δράσεων, ως αφηγηματική πολυλογία, αλλά μετασχηματίζεται σε συστατικό της φυσιογνωμίας του τόπου και σε ζώσα συνείδηση του υποκειμένου. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι η αντίληψη αυτή υποβαθμίζει την κίνηση του χρόνου και την αιτιοκρατική λογική του ιστορικισμού. Σε μια πνευματική παράδοση που κουβαλεί τη σοφία χιλιετιών, η μονογραμμική αιτιοκρατία του ιστορικισμού φαντάζει απλοποιητική και γι’ αυτό υπαγώγιμη σε ιδεολογικές σκοπιμότητες. Εκείνο που ξεχωρίζει αυτή την αντίληψη της ιστορίας από τον ιστορικισμό είναι η θεωρητική αρχή των πολλαπλών αιτίων και η βιωματική αρχή της ενότητας του νυν με το αιέν, της στιγμής με την αιωνιότητα. Παρελθόν, παρόν και μέλλον συναποτελούν μια μυθική συγχρονία. Ομηρικοί θεοί και ήρωες, ιστορικά πρόσωπα της κλασικής και μεταγενέστερης αρχαιότητας, βυζαντινός και φραγκοκρατούμενος κόσμος, συνυπάρχουν με τις σύγχρονες ιστορικές εμπειρίες. Πρόκειται για ένα διαφορετικό χειρισμό της ιστορικής ύλης, που υπερβαίνει τη διχοτομία παρελθόν - παρόν και ενσωματώνει την ιστορική διαχρονία στην παρούσα στιγμή. Η αιωνιότητα ενυπάρχει, ως συλλογική μνήμη και ως παροντική ενέργεια, μέσα στην κάθε στιγμή. Και κάθε στιγμή βιώνεται ως μια αιωνιότητα, σε πλήρη ομολογία με το αίτημα της ενδοκοσμικής αθανασίας. Η αντίληψη αυτή απορρέει από μια στοχαστική ή οραματική σύλληψη του κόσμου, που υπερβαίνει τη χρονικότητα των φαινομένων κι ωστόσο έχει την ένταση και τη διαύγεια αισθητηριακής εμπειρίας. Στην παράδοση του δυισμού ο άνθρωπος δοκιμάζεται σ’ αυτή τη ζωή, για να απολαύσει την αιώνια μακαριότητα στον μεταφυσικό παράδεισο. Το κέντρο βάρους μετατίθεται, λοιπόν, στο μεταφυσικό επέκεινα και η ελπίδα της μελλοντικής δικαίωσης τρέφει το δυναμοκεντρικό μοντέλο της συνεχούς εξέλιξης προς την τελειότητα. Αντίθετα, η ελληνική παράδοση απορρίπτει ως παιδαριώδη αφέλεια αυτό το μοντέλο. Η δική της αντίληψη του χρόνου και της ιστορίας είναι κυκλική (ή σπειροειδής). Οι καθοριστικές νομοτέλειες της ζωής, όπως η νομοτέλεια της κίνησης από τη γέννηση στο θάνατο, επανέρχονται αέναα. Ο θάνατος προαγγέλλει μια νέα γέννηση. Σε ποιητές όπως ο Καβάφης και ο Σεφέρης, η αντίληψη του κυκλικού χρόνου, σε συνδυασμό με την χαρακτηριστική αρχή της συνύπαρξης των αντιθέτων, υποδηλώνει την αντιστοιχία προς τον κλοιό της μοίρας και τροφοδοτεί τη νεοελληνική αντίληψη του τραγικού. Το νεοελληνικό πρότυπο ορίζεται επιγραμματικά από το πανελλήνιας χρήσης κοινωνιόλεκτο «εδώ και τώρα». Πράγματι, ο νεοελληνικός πολιτισμός είναι ένας εμπράγματος πολιτισμός, του εδώ και του τώρα. Το πεδίο ευδαιμονίας και πληρότητας των όντων είναι αυτός ο κόσμος, «η παράδεισο της γης», όπου υπάρχουν όλες οι αξίες. Και ο άνθρωπος δικαιούται και αξιώνει να τις απολαμβάνει άμεσα. Πολύ χαρακτηριστική σ’ αυτό το σημείο είναι η σύνθεση που πετυχαίνει η ελληνορθόδοξη θεολογία ανάμεσα στη μεταφυσική πίστη και στην πολιτισμική παράδοση. Οι μυστικοί της ορθοδοξίας, οδηγούνται από τα πολιτισμικά τους βιώματα στο να μεταθέσουν την εσχατολογική προοπτική της ένωσης με το θεό στην άμεση, «εδώ και τώρα» εκστατική σχέση με το θείο, μέσα από την ενόραση του «ακτίστου φωτός». Το ίδιο αίτημα, στην καθημερινότητα του μοναστηριακού βίου μεταγράφεται στο «κατ’ αλήθειαν ζειν», που δεν είναι άλλο, παρά το αίτημα μεταφοράς του μεταφυσικού παραδείσου πάνω στη γη. Το «εδώ και τώρα» συνοψίζει την πεμπτουσία του λαϊκού πολιτισμικού προτύπου, που αντιπροσωπεύει ένα συμμετοχικό πολιτισμό, με την πιο ακριβή σημασία του όρου. Όλα τα μέλη της κοινότητας μετέχουν ενεργά στη συλλογική ζωή και στις εθιμικές εκφράσεις της. Δε μεταβιβάζουν τα δικαιώματά τους σε «αντιπροσώπους», τα ασκούν οι ίδιοι, αυτοπροσώπως. ούτε μεταθέτουν την απόλαυση των αξιών σε κάποιο μέλλον, ιστορικό ή μεταφυσικό. Tα γνωρίσματα αυτά συνθέτουν μια πλήρη και εσωτερικά συνεπή βιοκοσμοθεωρία, που βασίζεται στην ενότητα υλικού και πνευματικού κόσμου και αντιπαραθέτει στα ποικίλα δυιστικά μοντέλα την αρχή του παγκόσμιου μονισμού. Αυτό είναι το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο, που αντιπροσωπεύει την αρχαιότερη και μακροβιότερη εκδοχή του Μεσογειακού πολιτισμικού προτύπου. Όπως έχομε δείξει σε σχετική εργασία μας, το πρότυπο αυτό εμφανίζεται πλήρως συγκροτημένο ήδη από τις αρχές του 17ου αιώνα, στον Ερωτόκριτο του Κορνάρου30. Αν τώρα επιχειρούσαμε να εφαρμόσομε αυτή την τυπολογία στους πολιτισμούς των μέσων και νεότερων χρόνων, θα διαπιστώναμε ότι τα κριτήρια του χώρου και του χρόνου, μέσα από μια μακρά ιστορική διαλεκτική, μετασχηματίζονται σε διάφορες ισοδύναμες πολιτισμικές δομές. Στη χριστιανική φάση των ευρωπαϊκών πολιτισμών η αντίθεση χώρου - χρόνου μεταγράφεται στην αντίθεση αντικειμενικός κόσμος - υποκειμενική συνείδηση ή στην ομόλογή της υλικός κόσμος - πνευματικός κόσμος, που εντέλει ανάγονται στη διχοτομία ενιστικό μοντέλο (ενιαίο Σύμπαν: φύση = θεός) vs δυιστικό μοντέλο (= φυσικός κόσμος vs μεταφυσικός κόσμος / φύση vs θεός). Η ιστορία αυτής της διαλεκτικής παρουσιάζει ένα διπλό ενδιαφέρον: πρώτον, εμπλέκει άμεσα το κομβικό πρόβλημα της σχέσης του ανθρώπου με τη φύση, δεύτερο, συνδέεται με την ιστορία της δυτικής σκέψης, η οποία, με αφετηρία την πρακτική φιλοσοφία των Ρωμαίων και διάμεσο τη μονοθεϊστική θεολογία και μεταφυσική, απομακρύνεται σταδιακά από το κλασικό ελληνικό πρότυπο θεωρητικής σκέψης και συνδέεται με το εβραϊκό πρότυπο31. Συνοπτικά, η νεότερη φιλοσοφική σκέψη αναπτύσσεται πάνω σε τρεις ομόλογους άξονες: την υποταγή της φύσης στον άνθρωπο (“L’ homme maître et possesseur de la nature”: Réné Descartes, Discours de la Méthode, 1637). την αμφισβήτηση της αντικειμενικής ύπαρξης του κόσμου και την ανακήρυξη του πνεύματος ως της μόνης πραγματικότητας («cogito ergo sum»: Réné Descartes. - «Δεν υπάρχει τίποτε έξω από το Εγώ»: J.G. Fichte)32.και αφετέρου, τη θεοποίηση του ανθρώπου και των επιτευγμάτων της τεχνικής (ο άνθρωπος δεύτερος θεός, «deus in terries»: Immanuel Kant)33. Αυτή είναι η ύβρις του δυτικού ανθρώπου, που –χωρίς κατ’ ανάγκη να τα προκαλεί– ευνοεί ορισμένα αρνητικά φαινόμενα, που στο τέλος του 20ού αιώνα, φτάνουν στις ακραίες τους συνέπειες. Τέτοια είναι, για παράδειγμα, η απόλυτη προτεραιότητα του τεχνητού έναντι του φυσικού, έκφραση της εμπιστοσύνης στις ικανότητες του ανθρώπου, η οποία, ωστόσο, τροφοδότησε έναν τεχνολογικό ντετερμινισμό, που οδήγησε, τους δυο τελευταίους αιώνες, στην ασύμμετρη ανάπτυξη της τεχνολογίας και της βιομηχανίας, με σοβαρές επιπτώσεις τόσο στο πεδίο της κουλτούρας όσο και σ’ αυτό της οικολογικής ισορροπίας. Και είναι η πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου που η κρίση του πολιτισμού εκδηλώνεται ως διατάραξη της φυσικής ισορροπίας και ως ορατός κίνδυνος ολικής οικολογικής καταστροφής. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κρίση στην ιστορία του ανθρώπου, κρίση που συνδέεται με τον προσανατολισμό και τις δομές του δυτικού πολιτισμού, που επέβαλε σε παγκόσμια κλίμακα μια επιλογή ασύμβατη προς τους φυσικούς όρους διατήρησης της ζωής. Όπως έχει παρατηρηθεί (Mumford 1963 12-17, Τόμσον 1994, 69 κ.ά.), η βιομηχανική και τεχνολογική επανάσταση του 19ου και 20ού αιώνα εισάγει και καθιερώνει σταδιακά στις δυτικές κοινωνίες την απόλυτη προτεραιότητα του χρόνου και της κίνησης. Στο σύστημα βιομηχανικής παραγωγής, το χρονόμετρο ρυθμίζει κυριαρχικά το «μηχανοποιημένο» εργασιακό χρόνο και το χρόνο παραγωγής, υποτάσσοντας τους εργαζόμενους και την κοινωνία στις επιταγές του αυτονομημένου και αυτορρυθμιζόμενου συστήματος. Το πεδίο όπου η υπεροχή του δυτικού μοντέλου υπήρξε αναμφισβήτητη ήταν η οικονομία Όμως, η σημερινή οικονομική κρίση έκαμε φανερά τα δομικά χαρακτηριστικά του συστήματος. H λογική του διεθνούς χρηματιστηριακού και τραπεζικού κεφαλαίου που κατέληξε να γίνει η βάση της σύγχρονης οικονομίας, είναι η κερδοσκοπία και η τοκογλυφία, που έχει μεταβάλει το σύστημα σε μηχανισμό υποδούλωσης ατόμων και λαών. Το οικονομικό σύστημα του ελεύθερου ανταγωνισμού και της οικονομίας της αγοράς εξάντλησε κι αυτό τα όριά του34. Το μοντέλο αυτό, επιθετικό από τη φύση του, επεκτείνει πέρα από γεωγραφικά όρια το πεδίο των οικονομικών και βιομηχανικών του δραστηριοτήτων, αξιώνοντας να επιβληθεί ως παγκόσμιο, με την «ολιστική ομογενοποίηση» (globalization) λαών, οικονομικών συστημάτων και πολιτισμών. Σε συνδυασμό με την ομόλογη ανάπτυξη της τεχνικής, διαμορφώνει για το σύγχρονο άνθρωπο ένα περιβάλλον τεχνητό (γραφείο - εργοστάσιο - ξενοδοχείο - αυτοκίνητο - αεροπλάνο), αποδεσμευμένο από την έννοια του τόπου: έναν ου-τόπο, που βρίσκεται στον αντίποδα των πολιτισμών του χώρου. Πρόκειται για ένα περιβάλλον ουδέτερο, που πρακτικά αναιρεί την κοινωνική διάσταση του ανθρώπου και τη δυνατότητα συλλογικής ζωής. Ένδειξη ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μεθοδευμένη παρέμβαση για την αποδόμηση της κοινωνίας, είναι το καινοφανές εννοιολόγημα του «πολυπολιτισμού» και οι αντίστοιχες ιδεολογικές πρακτικές, που στοχεύουν στη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, ώστε η κοινωνία να μην μπορεί να λειτουργήσει ως συλλογικότητα και ο καθένας να μένει αυτάρεσκα εγκλωβισμένος στα όρια της ιδιώτευσης. Συνέπεια: παύει να υφίσταται ένα σταθερό περιβάλλον κοινωνικής αναφοράς, αναγκαίο για την ανάπτυξη δεσμών αλληλεγγύης, κοινών στόχων, αμοιβαίας δέσμευσης, κοινών κανόνων συμπεριφοράς, κοινών αξιών: ένα περιβάλλον που διαλύει τον κοινωνικό ιστό και αφήνει τα μεμονωμένα άτομα έκθετα απέναντι σε κάθε λογής ολοκληρωτισμούς35. Γιατί υπάρχει κι αυτό το σύμπτωμα. στο όνομα της αποτελεσματικότητας η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δυτικού τύπου αντικαθίσταται σταδιακά από τις διορισμένες επιτροπές των «τεχνοκρατών» και των «σοφών». Έτσι διαμορφώνεται, στον αντίποδα της συμμετοχικής κοινωνίας των πολιτισμών της εντοπιότητας, η σύγχρονη κοινωνία του παθητικού καταναλωτή-τηλεθεατή, που ζει μόνος δίπλα σε άλλους, χωρίς το συνεκτικό παράγοντα της κοινής πολιτισμικής ταυτότητας, αναγκαία προϋπόθεση για τη συλλογική ζωή και δράση36. Η συνεχής επιδίωξη μεγιστοποίησης του κέρδους, δομικό συστατικό του συστήματος, σε συνδυασμό με την αντιπαλότητα του πολιτισμού προς τη φύση, έχει και μια άλλη καταλυτική συνέπεια: την προοπτική της μετάλλαξης του ανθρώπινου είδους στον εφιαλτικό «μετάνθρωπο», τον άνθρωπο-ρομπότ, που δε θα έχει τις αδυναμίες –ούτε τις απαιτήσεις– του φυσικού ανθρώπου και θα μπορεί να τον αντικαταστήσει σε όλες τις παραγωγικές λειτουργίες, πετυχαίνοντας τη μέγιστη οικονομία και αποτελεσματικότητα. Δεν πρόκειται για υπόθεση επιστημονικής φαντασίας. Ο «άνθρωπος-ρομπότ» αποτελεί στην εποχή μας μια προοπτική επιστημονικά και τεχνικά εφικτή, η οποία –όπως προβλέπουν ορισμένοι– θα δώσει τέλος στην ανθρώπινη περίοδο της πλανητικής ιστορίας37. Από την άλλη μεριά, στο κεφαλαιώδες ζήτημα της ερωτικής ζωής και συμπεριφοράς, το κριτήριο του φυσιολογικού έχει παύσει να δεσμεύει τις σχέσεις των ανθρώπων. Δεν αρκούσε που οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις ήταν εξίσου θεμιτές με τις ετεροφυλοφιλικές. Έπρεπε να θεσμοθετηθεί και ο γάμος μεταξύ ομοφύλων. και ταυτόχρονα να εφευρεθεί το αδίκημα της «σεξουαλικής παρενόχλησης», που ποινικοποιεί τη φυσιολογική ερωτική συμπεριφορά και εμποδίζει τις ετεροφυλοφικές σχέσεις. Η διαιώνιση του ανθρώπινου είδους δε φαίνεται να αποτελεί βασική μέριμνα της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας. Κι αυτό αποτελεί τυπικό σύμπτωμα ενός πολιτισμού που βρίσκεται στη δύση του. Είναι λοιπόν ζήτημα επιβίωσης για το ανθρώπινο γένος η ανάγκη να διερευνηθεί αν υπάρχουν στην ιστορία των ανθρώπινων πολιτισμών αξιόπιστα εναλλακτικά πρότυπα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην υπέρβαση του αδιεξόδου. Ώστε, το ενδιαφέρον για την ανίχνευση του μεσογειακού πολιτισμικού προτύπου δεν είναι αμιγώς θεωρητικό. είναι δραματικά επίκαιρο. 1 Η εξήγηση του φαινομένου είναι ότι η μεσογειακή λεκάνη, λόγω της στρατηγικής της σημασίας, βρίσκεται για μεγάλες ιστορικές περιόδους κάτω από την κηδεμονία εξωγενών δυνάμεων κι αυτό συνεπάγεται μια σταδιακή αποδόμηση των τοπικών πολιτισμών, προκειμένου να προσαρμοστούν στα πρότυπα των επικυριάρχων. Βασικοί φορείς αυτής της αποδόμησης είναι η τάξη των διανοουμένων, δηλ. η κοινωνική τάξη στην αρμοδιότητα της οποίας εμπίπτει η μελέτη, ανάδειξη και αναπαραγωγή, μέσω της παιδείας, των τοπικών πολιτισμών. Όμως, όντας αλλοτριωμένοι από τα ξένα πρότυπα, δεν μπορούν, δεν τολμούν ή δεν θέλουν να δουν ότι η περιοχή τους και ο λαός τους ανήκουν σε άλλο πολιτισμικό πρότυπο απ’ αυτό που οι ίδιοι υπηρετούν. 2 Βλ. Giacomo Leopardi, Saggio sopra gli Errori Popolari degli Antichi, Firenze, Felia le Monnier, 1846: 85-149 [: “Del Merriggio”, “Dei Terrori Notturni”, Degli Astri”]. Gabriele d’Annunzio, Delle Laudi, Milano, Fratelli Trevesi edit., Libro primo,1903 [: “Alle Pleiadi e ai Fati”, “L’Annunzio”, “Laus Vitae”]. Luigi Garello, La morte di Pan, Roma-Milano-Torino, Fratelli Bocca edit./Bibliotheca di Scienze Moderne (ά.έ.). Ρίτσα Φράγκου-Κικίλια, «Παν ο Μέγας. Ένα λανθάνον κείμενο του Σικελιανού», στο: Άγγελος Σικελιανός. Βαθμίδες μύησης, Αθήνα, Πατάκης, 2002: 47-65. Βιργινία Λόπεθ Ρέθιο, Η πρόσληψη του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα στην Ελλάδα [Virginia Lopez Recio, La reception de Federico Garcia Lorca en Grecia. El caso de “Bodas de Sangre”, Granada, Centro de Estudios Bizantinos, Neogriegos y Chipriotas, 2008 – ιδιαίτερα, το κεφ. IV, “Costumbres y tradiciones del Mundo Mediterraneo”, σ. 212-227]. Carpentier, Jean – François Lebrun. 1998. Histoire de la Méditerranée, Paris, Seuil [ελλην. έκδ.: Ιστορία της Μεσογείου, μτφρ. Δ. Κωστελένος, Αθήνα, Πατάκης, 2009, ιδίως σελ. 404-414], σε συνδυασμό με Albert Camus, Essais, Paris, Gallimard / Bibliothèque de la Pléiade, 1965. – Alb. Camus, “L’été à Alger”, Noces, Paris, Gallimard, 1965. – Poésie Méditerranée. Textes d’ André Chastel, Georges Duby, Robert Lafont, Georges Mounin, René Nelli, Paul Zumthor (κ.ά.) Cahiers du Sud, Marseille. éd. Rivages, avec le concours du Centre National des Lettres, 1982. –Le Bris, Michel–Izzo Jean-Claude (ed.), Méditerranée (Anthologie), Paris, Librio, 1998. Πρβλ. Julia Kristeva, La révolution du language poétique, Paris, Seuil, 1974. 3 Βλ. λ.χ., Οδυσσέας Ελύτης. Ο ποιητής και οι ελληνικές πολιτισμικές αξίες. Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο, Εισαγ.-επιμ. Ε.Γ. Καψωμένος, Αθήνα, Γκοβόστης, 2000. Επίσης Ε.Γ. Καψωμένος, “Η μυθολογία του Αιγαίου στην ποίηση του Ελύτη”, Ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Ερμηνευτικά ζητήματα, Πάτρα, Περί τεχνών, 2005: 35-50. Του ίδιου, Αναζητώντας το χαμένο ευρωπαϊκό πολιτισμό, Αθήνα, Πατάκης, 2003. 4 Βλ. ενδεικτικά, Ε.Γ. Καψωμένος, “Τις ιδέες μου όλες ενησιώτισα”. Ένας πολιτισμικός κώδικας στην ποίηση του Ελύτη, Ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης..., ό.π.: 51-68. Μια νέα έξαρση του ενδιαφέροντος για το Μεσογειακό πολιτισμικό πρότυπο βρίσκεται σε εξέλιξη στη Γαλλία από τον Ιανουάριο του 2010, αν ερμηνεύομε σωστά τον εορτασμό των 50 χρόνων από το θάνατο του Καμύ, σε συνδυασμό με τις επανεκδόσεις των έργων του. 5 Fernand Braudel, La Méditerranée. L’espace et l’histoire, Paris, Éditions Flammarion / Champs: histoire, 1985: 10-11. Πρβλ. Jean Carpentier – François Lebrun, Ιστορία της Μεσογείου, μτφρ. Δ. Κωστελένος, Αθήνα, Πατάκης, 2009: 404- 14. 6 Βλ.ενδεικτικά, Fernand Braudel, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l’époque de Philippe II, tome I. La part du milieu, Paris, A. Colin, 1949 [ελλην. έκδ.: Αθήνα, ΜΙΕΤ, 1991]. – John Peristiany, Honour and Shame: The Values of the Mediterranean Society, London: Weidenfeld and Nicolson, 1965. - John Davis, People of the Mediterranean: An Essay in Comparative Social Anthropology, London: Routledge and Kegan Paul, 1977. – Fernand Braudel, La Méditerranée. L’espace... ό.π. – Fernand Braudel, La Méditerranée. Les hommes et l’héritage, Paris, Flammarion / Champs. Histoire, 1986. – Fernand Braudel, Les Mémoires de la Méditerranée. Préhistoire et Antiquité, Paris, Éditions de Fallois,1998. – Ανθρωπολογική θεωρία και εθνογραφία. Σύγχρονες τάσεις, επιμ. Δήμ. Γκέφου-Μαδιανού, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 1998. – Jan Assmann, La Mémoire Culturelle. Éctiture, souvenir et imaginaire politique dans les civilisations antiques, traduit de l’allemand par Diane Meur, Aubier /Paris, Flammarion, 2010. 7 Οι σχετικές έρευνες αναπτύσσονται στις ακόλουθες φάσεις: Η πρώτη καλύπτει τη δεκαετία του 1980 και επικεντρώνεται στη διερεύνηση των σχέσεων φύση vs πολιτισμός και άτομο vs κοινωνία ως τυπολογικών κριτηρίων για τη διάκριση των πολιτισμικών συστημάτων σε ευρύτερες πολιτισμικές ενότητες (αφετηρία το 1979: Πρώτο Πανελλήνιο Συνέδριο Σημειωτικής, Θεσσαλονίκη, 1979 [=Σημειωτική και Κοινωνία, 1980: 227-232] και Η σχέση ανθρώπου – φύσης στον Σολωμό, Χανιά 1979. – «Προβλήματα μεθόδου σε μια κοινωνιοσημειωτική προσέγγιση της λογοτεχνίας. Παράδειγμα ανάλυσης: Το κλέφτικο τραγούδι», Η Ζωή των Σημείων. Τρίτο Πανελλήνιο Συνέδριο Σημειωτικής (Ιωάννινα, 1989), Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 1996: 453-482 (: το σύνθετο σύστημα σχέσεων: λευτεριά vs σκλαβιά = ζωή vs θάνατος). Η δεύτερη φάση αντιστοιχεί περίπου στη δεκαετία του 1990, όπου τεκμηριώνεται πληρέστερα η λειτουργικότητα των κριτηρίων και συμπληρώνεται με μια σειρά νέα κριτήρια: κάλλος vs αγαθό, μυστικισμός vs ορθολογισμός, νόμιμο vs δίκαιο, αρχή της συνύπαρξης των αντιθέτων (E.G. Kapsomenos, «Á la recherche de la culture européenne perdue. Mythes littéraires et modèles culturels», Revue d’Esthétique. No Special: «Grèce. Art-Culture» (Paris) 20 (1991): 74-86. – Ε.Γ. Καψωμένος, «Tυπολογικά κριτήρια για μια σημειωτική της ελληνικής κουλτούρας», 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο E.Σ.E. Σημειωτική και πoλιτισμός, τ. I: Kουλτούρα-λογοτεχνία-επικοινωνία. Θεσσαλονίκη, Παρατηρητής, 2001:43-63). – E.G. Kapsomenos, “La relation entre nature et culture comme critère typologique des systèmes culturels”, Actes du VΙème Congrès International de l’Association Internationale de Sémiotique: «La sémiotique: Carrefour de la Nature et de la Culture», Guadalajara, Mexico, Juillet 1997 (ηλεκτρον. έκδ.) Η τρίτη φάση αντιστοιχεί στη δεκαετία του 2000, όπου ανιχνεύονται, κατ’ αντιδιαστολή, τα τυπολογικά γνωρίσματα του αντίπαλου πολιτισμικού προτύπου, που είναι η κουλτούρα της παγκοσμιοποίησης και τα συμπτώματά της («Παγκοσμιοποίηση και οικουμενικότητα. Σημειωτική των όρων και των πολιτισμών», Πολιτιστικές ταυτότητες και «παγκοσμιοποίηση». Κείμενα Συνεδρίων 2, Αθήνα, Εκδόσεις Εντελέχεια, 2003:77-94. –«Αυτοσυνειδησία και αλλοτρίωση. Μια σημειωτική του εκσυγχρονισμού», Παράδοση και εκσυγχρονισμός στην Ελλάδα του 21ου αι. Εισηγήσεις Συνεδρίου, Αθήνα, Εκδόσεις Εντελέχεια. 2006: 177-187. –«Διαπολιτισμικότητα, πολυπολιτισμός και εθνικές ταυτότητες. Μια κριτική προσέγγιση της παγκοσμιοποίησης», 7ο Εθνικό Συνέδριο Ελληνικής Σημειωτικής Εταιρείας (Πάτρα, 2004) Αθήνα: Gutenberg, 2008: 19-34 (περισσότερα βλ. στη Βιβλιογραφία). 8 Μια προκαταρκτική διευκρίνιση: Στην αναπόφευκτη για κάθε τυπολογία σχηματοποίηση, ο κάθε πόλος παραπέμπει σε ένα πολιτισμικό μοντέλο, που αντιστοιχεί σε ένα σύνολο συγγενών συστημάτων, σε μια «πολιτισμική οικογένεια». Αυτό δεν υπονοεί ότι τα επιμέρους συστήματα που ταξινομούνται στο ίδιο μοντέλο είναι μονολιθικά και πανομοιότυπα μεταξύ τους, ούτε ότι καλύπτονται πλήρως από τη θεμελιώδη δομή του αντίστοιχου πόλου. Κάθε πόλος μιας τυπολογίας δηλώνει μόνο το βασικό προσανατολισμό, τη δεσπόζουσα κατεύθυνση του μοντέλου. Η θεμελιώδης δομή που προτείνομε ως αντιπροσωπευτική του κάθε πόλου είναι ασφαλώς η «διαφοροποιητική σημαίνουσα» που διακρίνει αυτό το μοντέλο από τ’ άλλα μοντέλα και επικαθορίζει την εσωτερική λογική του συστήματος, αλλά δεν το εξαντλεί. Είναι δομή βάθους, που θα πει, εμπεριέχει ένα μεγάλο φάσμα δυνατοτήτων, η πραγμάτωση των οποίων δίνει, σε επίπεδο επιφάνειας, μια μεγάλη ποικιλία εκφράσεων, που συχνά καθιστούν τη δομική τους συγγένεια δυσδιάκριτη. Επιπλέον, ανάμεσα στους πόλους μιας τυπολογίας υπονοείται μια κλίμακα ενδιάμεσων θέσεων, που είναι ο χώρος των αποκλίσεων και των εναλλακτικών ιδεολογιών, αλλά και των συνδυασμών και των συνθέσεων. Για μια ακριβέστερη τυπολόγηση απαιτούνται, λοιπόν, και άλλα, παραπληρωματικά κριτήρια, για να συγκροτήσομε ένα μεθοδολογικό εργαλείο που να ανταποκρίνεται στην ποικιλότητα και τις διαβαθμίσεις των πολιτισμικών φαινομένων. 9 Σύμφωνα με τον Cl. Lévi-Strauss, η σχέση φύση - πολιτισμός ορίζει τις δυο βασικές κατηγορίες με τις οποίες οι άνθρωποι διακρίνουν τα σημασιακά σύμπαντα. Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté, Paris, P.U.F., 1949: 9 και Anthropologie structurale deux, Paris, Plon, 1973: 374. 10 Η υποταγή του ανθρώπου στο φυσικό πρότυπο ισχύει επίσης, τουλάχιστον ως αρχή, για πολλές από τις «πρωτόγονες» λεγόμενες κοινωνίες (Cl. Lévi-Strauss, Anthropologie..., ό.π.,: 375). 11 Βλ., αντίστοιχα, A.J. Greimas – Fr. Rastier, «The interaction of semiotic constraints», revue Yale French Studies 41(1968): 93 {=«Les jeux des contraintes sémiotiques», A.J. Greimas, Du sens, Paris, Seuil, 1970: 142-143} και Claude Lévi-Strauss, Anthropologie..., ό.π.: 374-375. 12 Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα: « Ανταριάσανε τα βουνά, συννέφιασαν οι κάμποι / βγήκε κι ο ήλιος κόκκινος και το φεγγάρι μαύρο / κι εκειό τ’ αστέρι το λαμπρό, που πάει να βασιλέψει, / κι οι κλέφτες το καρτέρεσαν και το συχνορωτάνε: / – Πές μας, πές μας, αστέρι μου, κάνα καλό χαμπέρι! / – Τί να σας πω, μαύρα παιδιά, τί να σας μολογήσω; / Το Λεπενιώτη βάρεσαν μες στο δεξί το χέρι...» (Δ. Πετρόπουλος, Α΄, 1957: ...). 13 Σε ορισμένα δημοτικά τραγούδια, όπως ο θεματικός κύκλος Δράκος κρατεί νερό, γίνεται ρητή μνεία στα άγρια ζώα και στα πουλιά που διψούν, στα φυτά που μαραίνονται από την έλλειψη του νερού. Κίνητρο της δράσης του Ήρωα για την αποδέσμευση του νερού είναι ρητά η μέριμνά του για τους ανθρώπους και για τα πλάσματα της φύσης. Το ανάλογο παρατηρούμε και στην εθιμική ζωή. Είναι πατροπαράδοτη συνήθεια στους χωρικούς μας να μη μαζεύουν ποτέ όλους τους καρπούς της ελιάς, του αμπελιού, των οπωροφόρων, των σιτηρών, αλλά ν’ αφήνουν πάντοτε ένα μικρό μερτικό για το φτωχό, για τα ζωντανά και για τα πετούμενα. Οι παλιοί κυνηγοί δεν καταδέχονταν να χτυπήσουν το θήραμα «στην κοιμητέ» του. Το ’διωχναν πρώτα κι ύστερα το χτυπούσαν «στο φτερό». Σε εποχικές γιορτές της χειμερινής περιόδου, φτιάχνουν μέχρι σήμερα τα «πολυσπόρια», τρώνε οι ίδιοι και ρίχνουν και στις στέγες επιλέγοντας: «Φάτε, άγρια κι ήμερα πουλιά, να πολυχρονάτε το ζευγά». 14 Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ακριτικό τραγούδι του Πορφύρη. Βλ. Ε.Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι. Μια διαφορετική προσέγγιση, Αθήνα, Πατάκης, 1996: 133-160. 15 Βλ. Ε.Γ. Καψωμένος, «Η αντίθεση φύσης-κουλτούρας στο ελληνικό δημοτικό τραγούδι», Πρώτο Πανελλήνιο Συνέδριο Σημειωτικής, Θεσσαλονίκη, 1979 [=Σημειωτική και Κοινωνία, 1980: 227-232] Η σχέση ανθρώπου – φύσης στον Σολωμό, Χανιά 1979. Επίσης E.G. Kapsomenos, “La relation entre nature et culture ...», ό.π.. - Πρβλ. Ε.Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι. Μια διαφορετική προσέγγιση, Αθήνα, Πατάκης, 1996, γ΄έκδ. 2008: 213-19. 16 «ότι είναι η γη παράδεισος κι η ζωή μία» (Ωδή...). Η ιδέα εξειδικεύεται επίσης στο νησί-παράδεισο (βλ. την «Ελυτόνησο, κοινώς Ελυτονήσι”» του Ο. Ελύτη). 17 Βλ. Διον. Σολωμού, «Ο Πόρφυρας», απόσπ. 5, Αυτόγραφα Έργα, 506.1-3, 508Α20-22. Άγγελου Σικελιανού «Μήτηρ Θεού». IV, Λυρικός Βίος Δ΄, 31.3-6. Οδυσσέα Ελύτη, Ο κήπος με τις αυταπάτες, 1995. 13.5-8. 18 Εξειδικεύοντας, προτείνομε το ακόλουθο θέμα στους ενδιαφερόμενους μεταπτυχιακούς φοιτητές: «Η σχέση φυσικών και ηθικών αξιών στο Laus Vitae του Gabriele d’Annunzio.» 19 Βλ. σχετικά Ε.Γ. Καψωμένος, «Καλή ’ν’ η μαύρη πέτρα σου». Ερμηνευτικά κλειδιά στο Σολωμό, Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1992: 55-65, 76-79, 87-88, 108-112, 137-141, 245-251. 20 Βλ. Ε.Γ. Καψωμένος, «Tυπολογικά κριτήρια...», ό.π.:43-63. Πρβλ. Ε.Γ. Καψωμένος, Αναζητώντας το χαμένο ευρωπαϊκό πολιτισμό. Νεοελληνική ποίηση και πολιτισμική παράδοση, Σειρά: Θεωρία της Λογοτεχνίας, Διεύθυνση σειράς και επιμέλεια Ε.Γ. Καψωμένος, Αθήνα, Πατάκης 2002, 22003. Πρβλ. Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά Χαρτιά. 1987: 25 (=Εκλογή, 1979, 139.ε΄) και 38 (=Εκλογή, 1979, 149.κα΄). 21 Εργασίες όπως: «Το μυστήριο του φωτός στο “Del Merriggio” του Leopardi» ή: «Το βίωμα της ευδαιμονίας στον Carducci», θα μπορούσαν να διευκρινίσουν επαρκώς τη συγγένεια του ιταλικού με το νεοελληνικό πρότυπο. 22 Οδ. Ελύτης, Εν Λευκώ, 1993: 20. Πρβλ. Εκλογή, 1979: 153.κζ΄. Επίσης, Α. Σικελιανός, Λυρικός Βίος, τ. Α΄, “Πρόλογος”, Ίκαρος, 1965: 32-35, 50-56. 23 Οδυσσέας Ελύτης, Εν Λευκώ, 1993: 345. 24 Ιδού πώς εκδηλώνεται η συνείδηση του Ήρωα-προμάχου σ` ένα ακριτικό τραγούδι: «Μάνα, δεν κάνω κολατσιό, μάνα, δεν κάνω γιόμα, / ά δε σκοτώσω το θεριό απού `δα οψές στη βρύση. / Κι είδα το, μάνα, κι έβγαινε απού τον καλαμιώνα / κι είχε τσι κεφαλές διπλές, τα μάθια δυο ζευγάρια / τ’ αντόδια πυκνοφύτευτα, τσ’ ορές δεμαθιασμένες, / κι εβάστα και στο στόμα ντου μωρού παιδιού κεφάλι.» (Κριάρης 336 και 331, Αποστολάκης 55.7, 55.8). 25 Στο ακριτικό θέμα λ.χ. που είναι γνωστό με τον τίτλο «Δράκος κρατεί νερό», τα δέντρα ξεραίνονται και τα πουλιά ψοφούν από την έλλειψη του νερού που ο δράκοντας κατακρατεί. Τότε ο Ήρωας παίρνει απάνω του την ευθύνη για ολόκληρο το μυθικό Σύμπαν, φυτά, ζώα, πουλιά, ανθρώπους, και σπεύδει να σκοτώσει το δράκοντα και να αποδεσμεύσει το νερό. Για τον χαρακτηριστικό της νεοελληνικής κουλτούρας Ήρωα-πρόμαχο, βλ. Καψωμένος 2003: 15-16, 45-49,194-197 κ.α. 26 Ε.Γ. Καψωμένος, Αναζητώντας το χαμένο..., ό.π.: 14-16, 41-49, κ.α. 27 Όσο ‘ν’ ο Γκούρας ζωντανός πασά δεν προσκυνάει / Πασά ‘χει ο Γκούρας το σπαθί, βαζύρη το ντουφέκι.(Ακαδημία Αθηνών, Ελληνικά δημοτικά τραγούδια, τ. Α΄, 1962: 245.ΝΒ΄.). Βλ. E.G. Kapsomenos, “La révolution primitive dans la chanson populaire grecque. Le cas de la chanson klephtique. Une approche socio-sémiotique”, Revue des Études Néo-helléniques (Paris, 1993) II/l-2 (parue: 1995): 39-88. Ε.Γ. Καψωμένος, Δημοτικό τραγούδι. Μια διαφορετική προσέγγιση, Αθήνα, Πατάκης, 1996: 183-206, 278-326). 28 Βλ. αναλυτικά Ε. Γ. Καψωμένος, 1979. 56-70, Καψωμένος 1996:173-195, καθώς και στο βιβλίο μας, Αναζητώντας το χαμένο ..., ό.π.: 14-15, 43-47, όπου διερευνούμε τα συστατικά στοιχείο του ελληνικού πολιτισμικού προτύπου. 29 Τη μεθοδολογική αυτή πρόταση διατυπώσαμε για πρώτη φορά στο Ι΄ Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο (Εισαγωγικός Λόγος, 1 Οκτωβρίου 2006 – υπό έκδοση στα Πρακτικά του Συνεδρίου). H σχετική τυπολογία διαμορφώνεται σταδιακά, μέσα από μια σειρά μελέτες που συμβάλλουν, από διάφορες οπτικές γωνίες και σε διαφορετικό βαθμό, στην αποσαφήνιση και ανάδειξη των υπό συζήτηση κριτηρίων, κυρίως των τυπολογικών κριτηρίων που ορίζουν την κουλτούρα του χρόνου (Châtelet 1999. Herder 1964. Dumézil 1992, 198-200. Evans-Pritchard 1968. Gauchet 1985. Bourdieu 1963, 24-44. Bakhtine 1978, 235-398. Παπαϊωάννου 1992. Τόμσον 1994, 64-65. Colish 1997, XI. Μαγγιώρου 1998. Agamben 2003. Καραμπελιάς 2004, 23-84. Revault d’Allonnes 2005, 13-19). 30 «Πολιτισμικοί κώδικες στον Ερωτόκριτο» (Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο Ο κόσμος του Ερωτόκριτου, Σητεία, 30.7. - 1.8. 2009). [Αν πράγματι υπάρχει ένα τέτοιο εναλλακτικό πρότυπο κοινό στους λαούς της Νότιας Ευρώπης ή της Μεσογειακής λεκάνης γενικότερα κι αν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά, μένει να επαληθευτεί –ή, βέβαια, να συμπληρωθεί– από τη συγκριτική έρευνα.] 31 Συγκεκριμένα, στις αφετηρίες αυτής της εξέλιξης βρίσκεται μια χριστιανική εκδοχή του νεοπλατωνισμού, όπως διαμορφώθηκε από τη σκέψη του Αγίου Αυγουστίνου, ο οποίος αποσυνδέει την έννοια του χρόνου από την κίνηση των ουρανίων σωμάτων και τη συνδέει με την υποκειμενική εμπειρία. Έτσι, μεταφέρει το κέντρο βάρους από τον αντικειμενικό κόσμο στη συνείδηση του υποκειμένου, σε ομολογία προς την αρχή της υπεροχής του πνεύματος έναντι της ύλης. Βλ. Αγίου Αυγουστίνου, Εξομολογήσεις, ελλην. μτφρ. Φρ. Αμπατζοπούλου, Βιβλίο ΧΙ, τ. Β, Αθήνα: Πατάκης, 1997:23, 27, 29-30, 36. Πρβλ. Γιώργος Καραμπελιάς, Η θεμελιώδης παρέκκλιση. Ρομαντισμός και διαφωτισμός στον εικοστό πρώτο αιώνα, Αθήνα: Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2004. 32 Σύμφωνα με τον Fichte, που έφερε αυτή τη λογική στα όριά της, η πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου έχει εκμηδενιστεί, η φύση γίνεται απλό αντικείμενο αναπαράστασης για το υποκείμενο. η θέληση του ανθρώπου διαμορφώνει τον κόσμο (J.G. Fichte, The Science of Knowledge, 1982). Αντίστοιχα, ο Hegel ταυτίζει την ιστορικότητα με την υποκειμενικότητα και διακηρύσσει ότι η αυτεξούσια υποκειμενικότητα εμπεριέχει όλα όσα δηλώνουν την ιστορικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης (Hegel, System der Philosophie, 1942:44). 33 Ο Kant συνδέει αυτή τη διαπίστωση με την κατάρρευση των μεταφυσικών βεβαιοτήτων και την απώλεια της πίστης σε οποιαδήποτε εντελέχεια του σύμπαντος. γεγονός που αποδεσμεύει το ανθρώπινο πνεύμα, το οποίο δε γνωρίζει πλέον κανένα φραγμό. Κατά τον Hegel, η απορρόφηση του κόσμου μέσα στο υποκείμενο και η καταστροφή και αναδιαμόρφωση του αντικειμενικού είναι ο θρίαμβος του ανθρώπου (Hegel, Jenenser Realphilosophie I, 1803-04, 1932: 237). 34 Κάποτε η πολιτική οικονομία του αστικού συστήματος είχε μια σοβαρότητα στις αναλύσεις, τις προβλέψεις, τις προτάσεις της. Με τη σημερινή εκβαρβάρωση του συστήματος, τα πράγματα απλοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό, που να μη χρειάζονται πια τα αναλυτικά εργαλεία της ειδικής επιστήμης, για τη διάγνωση και ερμηνεία των φαινομένων. Τα λέει όλα η απλοϊκή έκφραση «πώς θ’ αντιδράσουν οι αγορές». Αυτό το ασαφές ιστορικό υποκείμενο έγινε η καταβόθρα του ύστερου καπιταλισμού. 35 Είναι αξιοσημείωτο ότι η κατεύθυνση που έχει επιβάλει σε παγκόσμιο επίπεδο το κυρίαρχο δυτικό μοντέλο ανάπτυξης εμφανίζεται αναγκαστική και μη αναστρέψιμη. Όπως απέδειξε η αποτυχία της Συνόδου της Κοπεγχάγης για το περιβάλλον (Δεκέμβριος 2009) η λογική του συστήματος δεν επιτρέπει να ανατραπεί η αρχή της αντιπαλότητας που ορίζει τη σχέση του πολιτισμού προς τη φύση. Ως την ώρα τουλάχιστον, η μόνη δυνατότητα που προσφέρει η λογική του συστήματος είναι μια κούρσα ανάπτυξης της διαστημικής τεχνολογίας και της αντίστοιχης βιομηχανικής παραγωγής, η οποία να εξασφαλίσει –κοντά στα γενναία κέρδη– και τις τεχνικές προϋποθέσεις για τη μετανάστευση μιας μικρής «αντιπροσωπείας» του ανθρώπινου γένους σε κάποιον άλλο πλανήτη –αν υπάρχει τέτοιος– που να διαθέτει ανάλογες με τη γη μας συνθήκες, για τη συνέχιση της ζωής. Η επαγγελία μιας συμβολικής επιβίωσης, μέσω της αναβίωσης του μύθου της Κιβωτού του Νώε, είναι το μέγιστο που έχει να προσφέρει στην ανθρωπότητα, ως αντιστάθμισμα για την ολική καταστροφή, το κυρίαρχο δυτικό πολιτισμικό μοντέλο. 36 Βλ. E.G. Kapsomenos, 2004 και Ε.Γ. Καψωμένος, 2006. Πρβλ. την υπό έκδοση εργασία μας «Εθνικές ταυτότητες και διαπολιτισμικότητα με τους όρους της παγκοσμιοποίησης», 7ο Εθνικό Συνέδριο Ελληνικής Σημειωτικής Εταιρείας: «Διαπολιτισμικότητα, παγκοσμιοποίηση και ταυτότητες» [Πάτρα, 2004]. 37 Βλ. Eric Drexler, Engines of Creation, Anchor, 1987. Eric Drexler – Chris Peterson – Gayle Pergamit, Unbounding the Future: The Nanotechnology Revolution, Harpecollins, 1993. Hans P. Moravec, Mind Children: The Future of Robot and Human Intelligence, Harvard University Press, 1990. Hans P. Moravec, Robot: Mere Machine to Transcendent Mind, Oxford University Press, 1998. Σπύρος Μάνδρος, «Ο νέος μύθος για το μετάνθρωπο», ηλεκτρ. περ. Μεταθέσεις [www.meta.gr]. Γιώργος Καραμπελιάς, Η θεμελιώδης παρέκκλιση, Αθήνα, Εναλλακτικές Εκδόσεις / Θεωρία 21, 2004: 85-123.

ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΣ ΔΟΛΟΦΟΝΟΣ Ή ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ

2012-03-09T10:46:00.001-08:00

Στις μέρες μας, πολλά είναι τα παιδιά που τους αρέσει να περνάνε τον ελεύθερό τους χρόνο μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή παίζοντας πολεμικά παιχνίδια. Θεωρούν ότι είναι ένας πολύ καλός τρόπος χαλάρωσης και ψυχαγωγίας, αλλά είναι όντως όπως αυτοί νομίζουν;
Σίγουρα το να παίζει κανείς τέτοιου είδους παιχνίδια στον υπολογιστή του προσφέρει πολλά, και κυρίως ψυχαγωγία. Για παράδειγμα αν η μέρα είναι βροχερή το παιδί επιλέγει να καθίσει μπροστά στον υπολογιστή και να παίξει ένα τέτοιο παιχνίδι. Ακόμη αυτά τα παιχνίδια, που πολλές φορές απαιτούν κάποιου είδους συγκέντρωσης και στρατηγικής, βοηθούν στην ανάπτυξη της κρίσης και της λογικής του ανθρώπου. Ακόμη λόγω της πολυπλοκότητας που έχουν μερικά από αυτά τα παιχνίδια βοηθάνε ώστε τα παιδιά να αναπτύξουν τη φαντασία και την παρατηρητικότητά τους.
Ακόμη ένας άλλος λόγος για τον οποίο τα παιδιά επιλέγουν να καθίσουν στο σπίτι τους και να ασχοληθούν με τον υπολογιστή, είναι η έλλειψη ασφαλών υπαίθριων χώρων. Αυτό συμβαίνει κυρίως στις πόλεις όπου οι χώροι στους οποίους θα μπορούσαν τα παιδιά να παίξουν με ασφάλεια, έχουν καταληφθεί από τα αυτοκίνητα. Ιδίως όμως αυτά τα πολεμικά παιχνίδια βοηθάνε τα παιδιά να ξεδώσουν και να εκτονώσουν τα αρνητικά τους συναισθήματα μετά το τέλος μίας κουραστικής μέρας.
Μία άλλη, αλλά εξίσου σημαντική λειτουργία τους είναι να δίνουν χαρά σε άτομα με κάποιου είδους αναπηρία, τα οποία δεν έχουν την ευκαιρία να χαρούνε την ομορφιά της ζωής. Τους δίνουν χαρά, γιατί μέσω αυτών των παιχνιδιών, αλλά και χάρη στην ανάπτυξη των υπολογιστών μπορούνε να επικοινωνήσουν με τους συμπολεμιστές τους σε ένα από αυτά τα παιχνίδια.
Από την άλλη πλευρά όμως μπορεί τα παιδιά μέσω αυτής της επικοινωνίας να υποστούν κάποιου είδους παρενόχλησης από άλλο άτομο μεγαλύτερης ηλικίας κατά τη διάρκεια που παίζουν ένα τέτοιο παιχνίδι. Ακόμη αν ένα παιδί ασχολείται πολλές ώρες παίζοντας τέτοια παιχνίδια πολεμικά αποξενώνεται και αποκτά προβλήματα κοινωνικοποίησης, καθώς είναι καθηλωμένος για πολλές ώρες σε μία καρέκλα, λειτουργώντας με μηχανιστικές και περιορισμένες κινήσεις.
Μέσω αυτών των παιχνιδιών δίνεται η εντύπωση στα παιδιά πως η επιθετικότητα είναι προτέρημα και πως πάντα πρέπει να λειτουργούν κατά αυτόν τον τρόπο και στην καθημερινή τους ζωή. Δημιουργείται η εντύπωση πως οι σχέσεις των ανθρώπων είναι σχέσεις επιβολής και υποταγής και πως θα πρέπει κανείς να είναι πολύ δυναμικός, ακόμα και επιθετικός για να πετύχει.
Καθημερινά όταν στεκόμαστε μπροστά στην τηλεόραση προβάλλονται ταινίες όπου πάντα ο καλός είναι εκείνος που με τη δύναμη των όπλων κατατροπώνει τους αντιπάλους του και βγαίνει νικητής. Δηλαδή παρατηρούμε πως από τέτοια παιχνίδια επηρεάζεται η τηλεόραση, δημιουργώντας κατά αυτόν τρόπο αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς στον κόσμο και κυρίως στα ενήλικα παιδιά.
Λοιπόν, καταλαβαίνει κανείς πως παίζοντας τέτοια παιχνίδια εκτός από την χαλάρωση και την ηρεμία που του προσφέρουν, πρέπει ακόμη να γνωρίζει και τις αρνητικές συνέπειες. Συνεπώς η χρήση αυτών των παιχνιδιών θα πρέπει να γίνεται με μέτρο, δηλαδή όχι για πολλές ώρες τηv ημέρα.

ΤΟΥ ΑΚΗ

ΠΑΝΤΟΦΛΕΣ - ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΑΝΙΚΑ

2011-10-17T09:54:00.000-07:00

Θα μου πείτε τι είναι τριάντα εκατομμυριάκια μπροστά στα τρακόσια, τετρακόσια δισεκατομμύρια με τα οποία έχει χωθεί στον τάφο η χώρα; Πενταροδεκάρες. Σωστό. Κάπως έτσι σκέφτηκε ο Λάμπης Ταγματάρχης και τα υπόλοιπα αφεντικά της κρατικής ραδιοτηλεόρασης. Κι έτσι υπέγραψαν και έδωσαν. Για την Μπάρτσα, τον Μέσι και την Μάντσεστερ ρε γαμώτο. Σάμπως δικά τους είναι; Μπας και έκαναν του κεφαλιού τους; Μπας και ο Ηλίας Μόσιαλος δε γνώριζε; Μπας και πρόκειται για δεξιά συνομωσία σε βάρος της εθνοσωτήριας στρατηγικής της κυβερνητικής παραλυσίας; Αστειότητες. Προσέξτε τώρα μερικές λεπτομέρειες. Η πρώτη ότι κάθε ποδοσφαιρική αναμέτρηση θα κοστίζει στον δημόσιο κορβανά, σε εμάς τα χαιβάνια που τους πληρώνουμε με το λογαριασμό της ΔΕΗ, περί τα εξακόσια χιλιάρικα. Και η δεύτερη ότι τα υπόλοιπα, ιδιωτικά κανάλια, πρόσφεραν για τους ίδιους αγώνες μόλις έξι εκατομμύρια. Θα μου πείτε αναλγησία. Θα σας πω κλασικό τεκμήριο νεοελληνικής προπαγανδιστικής ιδεολογίας. Ποιο το όνειρο του μέσου Νεοέλληνα; Το τούβλο. Δηλαδή η κατοικία. Εις διπλούν. Ενα για την πόλη, ένα για την εξοχή. Το τούβλο με τα συμπαραμαρτούντα. Ποια η φιλοδοξία; Μια θέση στο Δημόσιο.

Για τον γιο μου και την θυγατέρα μου. Η σιγουράτζα. Μια φιλοδοξία που καταλήγει στην παντόφλα. Να είμαι ασφαλής. Να μην κοπιάζω. Να μετατρέπω μια γιορτή σε γέφυρα και τριήμερη κοπάνα. Να καλοπερνάω. Και τέλος ποια η διασκέδαση, ο πολιτισμός, η ψυχαγωγία; Φυσικά το τόπι. Η μπάλα, το γήπεδο, η αθλητική εφημερίδα, ο καφενές, η πρέφα. Ιδού τα τρία σύμβολα της σύγχρονης Ελλάδας: Τούβλο, παντόφλα, τόπι. Κάπως έτσι πορευθήκαμε και πορευόμαστε προς την ολοσχερή χρεοκοπία. Το κεφάλι, με ό,τι περιέχεται εντός του, έχει μετατραπεί σε τόπι. Η δημιουργία - από την ανησυχία μέχρι την στοιχειώδη απασχόληση - έχει αράξει στην παντόφλα.. Και το όνειρο, ό,τι σημαίνει αυτό, έχει μεταμορφωθεί σε τούβλα, κεραμίδια, σοβατεπί, χρυσοποίκιλτους λουτροκαμπινέδες, έπιπλα και εντοιχισμένες κουζίνες. Χάριν όλων αυτών τον άμπακα κατακρεουργήσαμε.

Και εξαιτίας όλων αυτών, τα ίδια άχρηστα κόμματα ψηφίσαμε. Για τούβλα, τόπια, παντόφλες κάθε οχυρό, κάθε αξία, κάθε ίχνος αξιοπρέπειας και στοιχειώδους αυτοσεβασμού γκρεμίσαμε. Σκεφτείτε το. Σ' εσένα το λέω άθλιε μικροαστούλη. Για ένα τίποτα την ύπαρξή σου, τα παιδιά σου, τα όνειρά σου στην πυρά τα πέταξες. Να το παραδεχτούμε. Οχι Ελλάδα, ΚΜΟΑ είμαστε. Που πάει να πει Κτηνώδης Μαλακία Ογκώδης Ανοησία!

Το ελληνικό πολιτισμικό πρότυπο και η κρίση του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

2011-09-04T12:18:00.000-07:00

ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗΣ Γ. ΚΑΨΩΜΕΝΟΣ
Η εποχή μας διακρίνεται από μια μοναδικότητα: η κρίση του πολιτισμού, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου, εκδηλώνεται ως διατάραξη της φυσικής ισορροπίας και ως ορατός κίνδυνος οικολογικής καταστροφής. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη κρίση στην ιστορία του ανθρώπου, κρίση που συνδέεται με τα πρότυπα, τις δομές, την κατεύθυνση του πολιτισμού μας. Το μοντέλο βιομηχανικής και τεχνολογικής ανάπτυξης – θεμελιωμένο καθώς είναι στην αντίληψη της αντιπαλότητας προς τη φύση, που χαρακτηρίζει την κουλτούρα δυτικού τύπου[1] – επέβαλε, σε παγκόσμια κλίμακα, μια πολιτισμική επιλογή ασύμβατη προς τους φυσικούς όρους διατήρησης της ζωής και συνεπώς, αδιέξοδη. Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν είναι διόλου εύκολη, καθώς αυτό το πρότυπο κι αυτή η λογική αποτελούν δομικά συστατικά του συστήματος, με βαθιές ρίζες στη νοοτροπία και στην πρακτική του δυτικού ανθρώπου. Γι’ αυτό και καμιά από τις μεγάλες κοινωνικές ιδεολογίες που δίχασαν την ανθρωπότητα στον 20όν αιώνα δεν έχει απάντηση. Γιατί, ως προς τη σχέση ανθρώπου – φύσης, βρίσκονται στην ίδια πλευρά: η έννοια της «προόδου» συνδέεται με την κατάκτηση και εκμετάλλευση της φύσης, στον ασύμμετρο βαθμό που υπαγορεύει ο κοινός στόχος της «βιομηχανοποίησης» της παραγωγής.
Προκύπτει λοιπόν επιτακτικό το ερώτημα πώς και γιατί η κατεύθυνση που έχει επιβάλει σε παγκόσμιο επίπεδο το κυρίαρχο δυτικό μοντέλο εμφανίζεται, σύμφωνα με τους επίσημους εκφραστές του, αναγκαστική και μη αναστρέψιμη. Ως την ώρα τουλάχιστον, η μόνη δυνατότητα που προσφέρει η λογική του συστήματος είναι μια κούρσα ανάπτυξης της διαστημικής τεχνολογίας και της αντίστοιχης βιομηχανικής παραγωγής, η οποία να εξασφαλίσει – κοντά στα γενναία κέρδη – και τις τεχνικές προϋποθέσεις για τη μετανάστευση μιας μικρής «αντιπροσωπείας» του ανθρώπινου γένους σε κάποιον άλλο πλανήτη – αν υπάρχει τέτοιος – που να διαθέτει ανάλογες με τη γη συνθήκες, για τη συνέχιση της ζωής. Η επαγγελία μιας συμβολικής επιβίωσης, μέσω της αναβίωσης του μύθου της Κιβωτού του Νώε, είναι το μέγιστο που έχει να προσφέρει στην ανθρωπότητα, ως αντιστάθμισμα για την ολική καταστροφή, ο κυρίαρχος δυτικός πολιτισμός. Γι’ αυτό είναι ζωτικής σημασίας να γνωρίζομε ότι υπάρχουν στην ιστορία των ανθρώπινων πολιτισμών αξιόπιστα εναλλακτικά πρότυπα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν, με τις αναγκαίες αναπροσαρμογές, σε μια υπέρβαση του αδιεξόδου.
Ανάμεσα στα τυπολογικά κριτήρια που έχουν προταθεί για την ταξινόμηση των πολιτισμικών συστημάτων, θεωρούμε πρόσφορο για το σκοπό μας να εξετάσομε το κριτήριο που προκύπτει από την αντίληψη που έχει μια ανθρώπινη κοινωνία για το χώρο και το χρόνο και τη μεταξύ τους σχέση.[2] Σύμφωνα μ’ αυτό το κριτήριο, διακρίνομε πολιτισμούς του χώρου και πολιτισμούς του χρόνου, που αντιπροσωπεύουν δυο διαφορετικές πολιτισμικές κατευθύνσεις, ιστορικά υπαρκτές και αντίπαλες.
Οι πολιτισμοί του χώρου χαρακτηρίζονται από την προτεραιότητα που παίρνει μέσα στο κοσμοείδωλο της αντίστοιχης κοινωνίας ο τόπος, η πάτρια γη, προτεραιότητα που εκφράζεται με μια σχέση οικειότητας και αρμονίας προς τη φύση• και μ’ ένα αίσθημα συγγένειας των ανθρώπων που κατοικούν στον ίδιο τόπο• η κοινή τοπική καταγωγή γίνεται ο κυριότερος παράγοντας κοινωνικής συνοχής. Και ο τόπος αναγνωρίζεται ως το κατ’ εξοχήν πεδίο ενεργοποίησης, δημιουργίας και ολοκλήρωσης του ατόμου και της κοινότητας. Η συνείδηση ταυτότητας του ανθρώπου διαμορφώνεται σε άμεση συνάρτηση με τον τόπο και την τοπική κοινότητα. Στις παραδοσιακές κοινωνίες αυτού του τύπου ο χρόνος είναι κυκλικός και γίνεται αντιληπτός μέσα από τη σταθερή εναλλαγή της μέρας και της νύχτας και τη διαδοχή των εποχών. Έτσι, ο χρόνος ενσωματώνεται στο χώρο σε μια ενιαία αντίληψη του χωροχρόνου. Στη μυθολογία αυτών των πολιτισμών η αντίληψη του θείου είναι ενδοκοσμική. Ο θεός είναι μέσα στη φύση και είναι πληθυντικός.
Οι πολιτισμοί του χρόνου, αντίθετα, χαρακτηρίζονται από την εμμονή στην προτεραιότητα του χρόνου, η οποία εκφράζεται με την αποσύνδεση από ένα γενέθλιο τόπο, με τη συνεχή μετακίνηση, την αποδημία, την ελεύθερη περιπλάνηση. Η παρουσία της γης στη μυθολογία αυτών των πολιτισμών συρρικνώνεται στο μέγιστο βαθμό, περιορίζεται στην ομοιομορφία και την ουδετερότητα της ερήμου, η οποία δεν προσφέρει όρους επιβίωσης στον άνθρωπο• είναι πεδίο άσκησης και δοκιμασίας, όχι ευδαιμονίας. Η αντίληψη του χρόνου είναι γραμμική, σε διαρκή ροή, και συναρτάται με την ιδέα της συνεχούς εξέλιξης. Συνεπώς, η θεότητα δεν μπορεί να συνδέεται με το χώρο, και πολύ λιγότερο, με τη φύση. Η περιοχή του θεού είναι το μεταφυσικό επέκεινα. Στην κοσμολογία αυτών των πολιτισμών ο Κόσμος έχει αρχή και τέλος• αρχίζει με τη γένεση του Κόσμου και τελειώνει με τη βασιλεία του Θεού. Στο πλαίσιο αυτής της εσχατολογίας, η ζωή του ανθρώπου νοείται ως μια δοκιμασία με στόχο την τελείωση. Και η συνείδηση της ταυτότητας δε συναρτάται με το χώρο και την κοινωνία αλλά με το υποκείμενο και με το νόμο του θεού. Αντίστοιχα, οι έννοιες της ιστορίας και του ιστορικού χρόνου αποχτούν κεντρική σημασία ως έννοιες ανταγωνιστικές προς τη φύση. Η ιστορική πορεία της ανθρωπότητας νοείται ως μια διαρκής ανοδική εξέλιξη μέσα στη διαχρονία.
Η προτεραιότητα του χώρου χαρακτηρίζει τις αγροτικές παραδοσιακές κοινωνίες, που είναι δεμένες με τη γη και αντιπροσωπεύουν ειρηνικούς πολιτισμούς, καθώς η αγροτική κοινότητα χαρακτηρίζεται από μιαν αυτάρκεια, υλική πρώτα και μυθική ύστερα: το μικρό σύμπαν της αγροτικής κοινότητας δεν έχει χρεία ν’ αναζητήσει τίποτα έξω απ’ αυτό· εμπεριέχει τους όρους και το λόγο της ύπαρξής του.
Η προτεραιότητα του χρόνου χαρακτηρίζει τις νομαδικές παραδοσιακές κοινωνίες[3], που συνδέουν την ύπαρξή τους με την περιπλάνηση και την αναζήτηση των αναγκαίων αγαθών και συνεπώς αναπτύσσουν μια επιθετική και κατακτητική συμπεριφορά.
Αν πρέπει να δώσουμε ορισμένα σημεία αναφοράς, θα λέγαμε ότι, από τους μεγάλους ιστορικούς πολιτισμούς, ο ελληνικός εκπροσωπεί την προτεραιότητα του χώρου και ο εβραϊκός την προτεραιότητα του χρόνου. Χαρακτηριστικό πάνω σ’ αυτό είναι ότι μέσα στην ελληνική μυθολογία υπάρχει ιδιαίτερη θεότητα που καθοσιώνει την αντίληψη του αυτόχθονος, του γηγενούς, ο Ερεχθεύς (ο ναός του, το Ερέχθειον, έχει διακεκριμένη θέση στην Ακρόπολη των Αθηνών, πλάι στο ναό της Αθηνάς Παλλάδας). Αντίστοιχα, ο αρχαίος θεός των Εβραίων είναι ο Ελοχίμ, ο θεός του χρόνου, ενώ η νομαδική κουλτούρα της συνεχούς μετακίνησης αποτυπώνεται στο μύθο του «Περιπλανώμενου Ιουδαίου», που τροφοδοτεί την αναζήτηση και δικαιώνει την επιθετική συμπεριφορά.[4]
Ανάλογο προσανατολισμό διαπιστώνουν οι μελετητές στη ρωμαϊκή κουλτούρα, με γνώμονα τα διακριτικά της γνωρίσματα που αποκλίνουν από το αρχαίο ελληνικό πρότυπο: την ιστορική (αντί για την αφηρημένη) σκέψη, την πρακτική (απέναντι στη νοητική) εμπειρία, τον εργαλειακό ρασιοναλισμό (απέναντι στην κοσμοθεωρητική προοπτική), την πολιτική ιδεολογία (απέναντι στη φιλοσοφία), τα χρησιμοθηρικά (αντί για τα θεωρητικά) κριτήρια. Από τη σύζευξη της ρωμαϊκής με την εβραϊκή παράδοση προέκυψε, κατά μία άποψη, η κατεύθυνση του δυτικού αστικού πολιτισμού.[5]
Από τη άλλη μεριά, ο ελληνικός πολιτισμός, στην κλασική εκδοχή του, εκπροσωπεί μια βελτιωμένη εκδοχή της κουλτούρας του χώρου, τον πολιτισμό του ενιαίου χωροχρόνου, που συνδέεται άρρηκτα με τη φύση. Μέσα στο ελληνικό σύμπαν η φύσις περιλαμβάνει το σύνολο των υπαρκτών, τον ουρανό και τη γη, τα φυτά και τα ζώα, τους ανθρώπους και τους θεούς με το πεπρωμένο τους, αλλά και τα έργα του ανθρώπου στο παρόν και στο παρελθόν, συνεπώς, το Μύθο και την Ιστορία. Ο πυρήνας της έννοιας φύσις είναι η σημασία του αυτοφυούς, του αυτοδιανοιγόμενου και αυτοαναπτυσσόμενου (από το ρήμα φύομαι – φύσις = «αυτό που φυτρώνει, που βγαίνει έξω και γίνεται φανερό)[6]. Η φύση έχει λοιπόν αντικειμενική υπόσταση, είναι αυθύπαρκτη και είναι προσιτή στις αισθήσεις. Δεν προϋποθέτει την ύπαρξη μιας βούλησης που προϋπάρχει της φύσης και τη δημιουργεί. Η ελληνική Κοσμογονία δεν έχει ανάγκη από θεό-δημιουργό· είναι μια μυθολογία συμβατή προς την επιστήμη.
Μέσα στην αρχαία ελληνική μυθολογία, θεοί και άνθρωποι είναι ενδοκοσμικά όντα, κατοικούν την ίδια περιοχή, που είναι η φύσις. Το Σύμπαν είναι ενιαίο και διέπεται από την αρχή της αρμονίας, που στο πεδίο της τέχνης μεταγράφεται σε πλαστική τελειότητα των μορφών και στην περίφημη «ελληνική γαλήνη» των αγαλμάτων. Σε αξιακό επίπεδο, η σχέση με την πάτρια γη κατέχει την κορυφή των αξιών. Το ομηρικό «Είς οιωνός άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης» τεκμηριώνει τον αρχέγονο χαρακτήρα του πατριωτισμού, ο οποίος αποτελεί θεμέλιο των πολιτισμών της εντοπιότητας.[7]
Κατ’ αναλογία συγκροτείται και το πρότυπο κοινωνικής οργάνωσης, που συνδέεται οργανικά με το χώρο και χαρακτηρίζεται από το μικρό μέγεθος, στα μέτρα του ανθρώπου, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται αφενός η ισορροπία του ανθρώπου με τη φύση και το ατόμου με την κοινωνία, αφετέρου η αυτάρκεια, που δεν παρέχει κίνητρα για ν’ αναπτυχθούν επιθετικές και κατακτητικές συμπεριφορές. Το πολίτευμα της αθηναϊκής δημοκρατίας παρέχει το πλαίσιο για τη συνύπαρξη, διαλεκτική και εναρμόνιση των αντιθέτων.
Στη χριστιανική φάση των ευρωπαϊκών πολιτισμών η αντίθεση χώρου vs χρόνου μετατοπίζεται στην αντίθεση αντικειμενικός κόσμος vs υποκειμενική συνείδηση ή στην ομόλογη αντίθεση υλικός κόσμος vs πνευματικός κόσμος, που εντέλει ανάγονται στην αντίθεση μονιστικό μοντέλο (ενιαίο Σύμπαν: φύση = θεός) vs δυιστικό μοντέλο (= φυσικός κόσμος vs μεταφυσικός κόσμος / φύση vs θεός).
Μ’ αυτά τα κριτήρια, διαπιστώνομε μια ορισμένη ομολογία ανάμεσα στους πολιτισμούς του χρόνου και στους εσχατολογικούς πολιτισμούς του Δυτικού Μεσαίωνα, από την άποψη ότι ο μεταφυσικός κόσμος και οι πνευματικές αξίες παίρνουν την απόλυτη προτεραιότητα έναντι του φυσικού κόσμου και των ζωικών αξιών. Συνεπώς, αντιτίθενται ριζικά προς τις αξίες που είναι συναρτημένες με το χώρο, φορτίζοντας τις με ένα έντονα αρνητικό πρόσημο.
Το ανάλογο θα παρατηρούσαμε και για την κουλτούρα της βιομηχανικής και τεχνολογικής επανάστασης του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα, από την άποψη ότι η έννοια του χρόνου παίρνει την απόλυτη προτεραιότητα στην ανθρώπινη ζωή και δράση, υποβαθμίζοντας τη σημασία του τόπου.
Με τα ίδια κριτήρια, θα διακρίναμε την προτεραιότητα του ενιαίου χωροχρόνου σε θεμελιώδεις πολιτισμικές εκφράσεις της Αναγέννησης και του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, περιόδους που χαρακτηρίζονται (τουλάχιστον στην αφετηρία τους) από μια στροφή προς το αρχαίο ελληνικό ιδεώδες και τις φυσικές αξίες.
Τόσο στις λόγιες όσο και στις λαϊκές εκφράσεις της τοπικής κουλτούρας, ο χρόνος ενσωματώνεται στο χώρο. Ο νεοελληνικός πολιτισμός γενικότερα είναι ένας εμπράγματος πολιτισμός, του εδώ και του τώρα. Μια εκδοχή αυτής της ενότητας του χωροχρόνου είναι η συγχώνευση παρελθόντος-παρόντος-μέλλοντος στη συλλογική συνείδηση, θρησκευτική και ιστορική. Στην ορθόδοξη παράδοση η συγχώνευση αυτή παίρνει δυο χαρακτηριστικές εκφράσεις. Η μία είναι η μετάθεση της εσχατολογικής προοπτικής (Δευτέρας Παρουσίας) στην άμεση «εδώ και τώρα» εκστατική σχέση με το θείο μέσα από την ενόραση του «ακτίστου φωτός», η οποία στην καθημερινότητα του μοναστηριακού κοινοτικού βίου μεταγράφεται στο «κατ’ αλήθειαν ζειν», που δεν είναι τίποτε άλλο παρά το αίτημα μεταφοράς του μεταφυσικού παραδείσου πάνω στη γη. Αφετέρου, στη λαϊκή και στη λόγια παράδοση το κυρίαρχο πολιτισμικό βίωμα, όπως εκδηλώνεται στα μνημεία του λόγου, είναι το βίωμα της πληρότητας και ευδαιμονίας του όντος. Η φύση παριστάνεται στο συλλογικό φαντασιακό ως ένας επίγειος παράδεισος, που συγκεντρώνει όλες τις αξίες και εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση και μακαριότητα του ανθρώπου:
Να κάτεχα η παράδεισο πως είναι σαν τη Στεία,
χαλάλι και οι προσευχές, χαλάλι κι η νηστεία.
(Ε.Γ.Καψωμένος, «Η κρητική μαντινάδα», 2002:62)
Το ανάλογο βίωμα θα το βρούμε εκφρασμένο πληθωρικά και στην προσωπική λογοτεχνία:
«Αύγουστος μήνας, ο πιο ανοιχτοχέρης κι αγαπημένος, με τις αγκάλες φορτωμένες μελωμένα πωρικά και σεριανίζει στα μποστάνια και στ’ αμπέλια, πασαλειμμένος με κατακάθια του κρασιού, με διπλά προγούλια και τριπλές κοιλιές, με ορθή ουρά, άγιος Σάτυρος, μεγάλη η χάρη του! […] Ετούτοι είναι οι ντόπιοι, οι αληθινοί θεοί μας οι αθάνατοι• πώς μπόρεσαν κάτω από τέτοιο φως, ομπρός σε τέτοια θάλασσα, ανάμεσα σε τέτοια βουνά, να γεννηθούν και να προκόψουν άλλοι θεοί, χωρίς κοιλιά, χωρίς χαρά, χωρίς αμπελόφυλλα στα μελίγγια; Και πώς μπόρεσαν οι γιοι κι οι θυγατέρες της Ελλάδας να πιστέψουν σ’ έναν Παράδεισο διαφορετικό από τον Παράδεισο ετούτης της γης;»
(Αναφορά στον Γκρέκο, 1961:582-583)
Στο βίωμα της φύσης ως εγκόσμιου παραδείσου ενυπάρχει αυτονόητα η αντίληψη της ενότητας του σύμπαντος, που συνδέεται με τη «θεία Επιφάνεια», την παρουσία του θεού μέσα στη φύση. Η εμπειρία της εμφάνισης των αγίων, της Παναγίας, του Χριστού, μαζί με τις νεράιδες και τα ξωτικά της λαϊκής μυθολογίας, ανακατεμένα και αδιαφοροποίητα, είναι τυπική έκφραση της ενότητας ανθρώπου – Κόσμου στις αγροτοκτηνοτροφικές κοινότητες της ελληνικής υπαίθρου. Και υποδηλώνει την εσωτερική αρμονία του ανθρώπου ως ψυχοσωματικής ενότητας.
Ένα άλλο ουσιώδες γνώρισμα της τοπικής κουλτούρας που αναφέρεται στο κοινωνικό πεδίο, δηλ. στο πεδίο της ιδεολογίας, είναι η ισορροπία ατόμου – κοινωνίας και ο συμμετοχικός χαρακτήρας του παραδοσιακού πολιτισμού της ελληνικής υπαίθρου. Την ισορροπία ατομικού – κοινωνικού, ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης τη θεωρεί διαχρονικό γνώρισμα του τοπικού πολιτισμού διαβλέποντας τις απαρχές του φαινομένου στη Μινωική περίοδο. Στο δοκίμιό του με τον τίτλο «Τα δημόσια και τα ιδιωτικά», διαπιστώνει μια τάση για ισορροπία και εναρμόνιση των ατομικών με τις κοινωνικές αξίες, που τη χαρακτηριστική της έκφραση αναγνωρίζει στην παράδοση του κοινοτισμού των χρόνων της τουρκοκρατίας (Οδυσσέας Ελύτης, Εν Λευκώ, 1993: 342).
Η ισορροπία ατόμου – συνόλου συνδέεται με το συμμετοχικό χαρακτήρα του παραδοσιακού μας πολιτισμού. Όπως είναι γνωστό, οργανικό στοιχείο αυτού του πολιτισμού είναι τα αυτοσχεδιαστικά δίστιχα, από τις πιο δυναμικές εκφράσεις της ελληνικής παραδοσιακής κοινωνίας. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε εθιμική τελετουργία που προβλέπει αυτοσχεδιασμό, μετέχουν δυνάμει όλα τα μέλη της κοινότητας. Μάλιστα, ο τρόπος που μετέχουν είναι συχνά διαλογικός: πρόκληση – απάντηση. Πάνω σ’ αυτή τη νόρμα λειτουργούν οι μαντιναδομαχίες, τα κυπριακά τσιατίσματα, τα εκατόλογα,και άλλες εκφράσεις της εθιμικής ζωής.
Αντίστοιχα, την τάξη του γλεντιού ορίζει η αρχή της εναλλαγής και της ισοτιμίας. Το βλέπομε στα τραγούδια της τάβλας, όπου η δυνατότητα όλων των συνδαιτημόνων να πάρουν το ρόλο του πρωτοτραγουδιστή είναι κατοχυρωμένη από την εθιμική τάξη. Μόλις κάποιος αρχίσει ένα νέο τραγούδι, ο προηγούμενος οφείλει αμέσως να σταματήσει και να του παραχωρήσει τη σειρά. Το ανάλογο παρατηρούμε σε όλους τους κυκλικούς χορούς: ο πρωτοχορευτής έχει την ελευθερία να αναπτύξει, μέσα στα πλαίσια που καθορίζονται από το χορευτικό ρυθμό, θεαματικές πρωτοβουλίες, που αναδείχνουν τη δεξιοτεχνία, τη χάρη και το δυναμισμό του, συνταιριάζοντας μοναδικά το ατομικό με το συλλογικό.
Στο κοσμοθεωρητικό επίπεδο, διακριτικό γνώρισμα του νεοελληνικού πολιτισμικού προτύπου είναι η εμπειρία της συνύπαρξης των αντιθέτων, που εκφράζεται χαρακτηριστικά στα “αμήχανα” του δημοτικού τραγουδιού:
– Χωρίς χιονιά χιονίζουνται, χωρίς βροχή βροχιώνται
– Χωρίς θέρμη θερμάθηκε, χωρίς οριόν οριάστη
Η συνύπαρξη των αντιθέτων τροφοδοτεί μέσα στη νεοελληνική παράδοση την αντίληψη για την τραγικότητα της ζωής και του κόσμου. Την αφετηρία αυτής της αντίληψης, που θ’ αναπτύξουν αργότερα ποιητές όπως ο Καβάφης και ο Σεφέρης, την εντοπίζομε στα έργα του Κρητικού Θεάτρου της Αναγέννησης:
Πώς είναι μπορεζάμενο κι ήλιος λαμπρός να δίδει
το μεσημέρι τ’ όμορφο των αμματιώ σκοτίδι;
Ζέστη πώς είναι μπορετό το χιόνι να γεννήσει
γή μαραμένα κρύο νερό φύτρα ποτέ ν’ αφήσει;
[…]
Στο στήθος μου έχω θησαυρό κι ωσά χαμένος να ΄το
μ’ έγνοια πολλή να τόνε βρω γυρίζω απάνω κάτω.
(Γεωργίου Χορτάτζη, Ερωφίλη Α΄, 5-10, 19-20)
Το κοσμοείδωλο της παραδοσιακής λαϊκής κουλτούρας θα το δούμε να ολοκληρώνεται στη σχέση ζωής – θανάτου, όπως αποτυπώνεται στα τραγούδια του Χάρου. Η στάση του Ήρωα ορίζεται από την προσήλωση στις αξίες της ζωής και την άρνησή του να δεχτεί τη θνητή του μοίρα. Ο αντρειωμένος ή ο Διγενής των ακριτικών τραγουδιών, ο λεβέντης ή ο βοσκός των νεοελληνικών τραγουδιών του Χάρου αρνούνται να παραδώσουν την ψυχή τους στο Χάροντα, εντολοδόχο της Κοσμικής τάξης, προβάλλοντας την αξίωση μιας εγκόσμιας αθανασίας. Και προκαλούν το Χάροντα να παλέψουνε στα «μαρμαρένια αλώνια», μυθικό πεδίο της Κοσμικής σύγκρουσης ανάμεσα στη Ζωή και το Θάνατο. Ο Χάρος αδυνατεί να καταβάλει τον Ήρωα και καταφεύγει στον αρχαίο «δόλο των θεών», όπως στην τραγωδία. Τα δόλια μέσα, δηλ. η παραβίαση του ηρωικού κώδικα, είναι ο μόνος τρόπος για να νικήσει· είναι όμως ταυτόχρονα η ομολογία του ότι ο αντίπαλός του είναι ακαταμάχητος. Άρα ο νικητής στο ηθικό πεδίο, είναι ο Ήρωας, κατά το σχήμα Υλική ήττα = Ηθικός θρίαμβος. Έτσι, αφενός γίνεται αποδεκτή η αδιαμφισβήτητη εμπειρία του θανάτου, αφετέρου διασώζεται η εγκυρότητα των αξιών που ο Ήρωας εκπροσωπεί (απόρριψη της θνητής μοίρας του ανθρώπου, προσήλωση στο αγαθό της ζωής, αξίωση μιας εγκόσμιας αθανασίας). Μ’ αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται η εξισορρόπηση των αντιθέτων. Το ήθος αυτό μας παραπέμπει στην αντίθεση ανθρώπου – θεού, την «προμηθεϊκή ιδέα», που αποτελεί την πηγή του αρχαίου αλλά – με τους όρους της ιδιομορφίας του – και του νεοελληνικού τραγικού.[8]
Περνώντας στο αντίπαλο πολιτισμικό πρότυπο, θα μελετήσομε τη σύγχρονη εκδοχή της κουλτούρας του χρόνου, που είναι η ύστερη φάση του βιομηχανικού καπιταλισμού, μάλιστα με την ευανάγνωστη μορφή που παίρνει από τις αρχές της δεκαετίας του 1990.
Η «διαφοροποιητική σημαίνουσα» του βιομηχανικού καπιταλισμού είναι δύο προϊόντα της τεχνικής, το ρολόι και οι τροχοί, τα οποία παραπέμπουν στις έννοιες του χρόνου και της κίνησης (Lewis Mumford, 1963:12-17, Ε.Π. Τόμσον, 1994:69). Η έννοια του χρόνου, αφού μετατοπίστηκε από τον αντικειμενικό χωροχρόνο της ελληνικής αρχαιότητας στον υποκειμενικό χρόνο του Πλωτίνου και του Αγίου Αυγουστίνου, θα περάσει, στη φάση του βιομηχανικού καπιταλισμού, σε νέα, διαφορετική τώρα εξαντικειμενοποίηση, με την προτεραιότητα που παίρνει η μέτρηση του εργασιακού χρόνου και του χρόνου παραγωγής στην ανάπτυξη της βιομηχανίας: στο «μηχανοποιημένο χρόνο». Η εξέλιξη αυτή έχει μια προϊστορία, που παρουσιάζει ένα διπλό ενδιαφέρον: πρώτον, εμπλέκει άμεσα το κομβικό πρόβλημα της σχέσης του ανθρώπου με τη φύση, δεύτερο, συνδέεται με την ιστορία της δυτικής σκέψης.
Συγκεκριμένα, στις αφετηρίες αυτής της εξέλιξης βρίσκεται μια χριστιανική εκδοχή του νεοπλατωνισμού, όπως διαμορφώθηκε από τη σκέψη του Αγίου Αυγουστίνου, ο οποίος αποσυνδέει την έννοια του χρόνου από την κίνηση των ουρανίων σωμάτων και τη συνδέει με την υποκειμενική εμπειρία. Έτσι, μεταφέρει το κέντρο βάρους από τον αντικειμενικό κόσμο στη συνείδηση του υποκειμένου, σε ομολογία προς την αρχή της υπεροχής του πνεύματος έναντι της ύλης (Αγίου Αυγουστίνου, Εξομολογήσεις, ελλην. μτφρ. 1997:23, 27, 29-30, 36).
Σε παράλληλη γραμμή κινείται η νεότερη φιλοσοφική σκέψη, η οποία αναπτύσσεται πάνω σε τρείς ομόλογους άξονες: την υποταγή της φύσης στον άνθρωπο (“L’ homme maître et possesseur de la nature”: Réné Descartes, Discours de la Méthode, έκδ. 1953), την αμφισβήτηση της αντικειμενικής ύπαρξης του κόσμου και την ανακήρυξη του πνεύματος ως της μόνης πραγματικότητας («cogito ergo sum”: Réné Descartes)[9], τη θεοποίηση του ανθρώπου και των επιτευγμάτων της τεχνικής (ο άνθρωπος δεύτερος θεός, «deus in terris»: Immanuel Kant).[10]
Αυτή είναι η ύβρις του δυτικού ανθρώπου, που – χωρίς κατ’ ανάγκη να τα προκαλεί – ευνοεί ορισμένα αρνητικά φαινόμενα, που στο τέλος του 20ού αιώνα, φτάνουν στις ακραίες τους συνέπειες. Τέτοια είναι, για παράδειγμα, η απόλυτη προτεραιότητα του τεχνητού έναντι του φυσικού, έκφραση της εμπιστοσύνης στις ικανότητες του ανθρώπου, η οποία ωστόσο τροφοδότησε έναν τεχνολογικό ντετερμινισμό, που οδήγησε στην ασύμμετρη ανάπτυξη της τεχνολογίας και της βιομηχανίας, με σοβαρές επιπτώσεις στο πεδίο της κουλτούρας.
Ο χρόνος μηχανοποιείται, καθώς ενσωματώνεται στο μηχανισμό του ρολογιού και, μέσω αυτού, στην παραγωγική μηχανή του εργοστασίου. Ο προγραμματισμός και οι άμεσοι, μεσοπρόθεσμοι και μακροπρόθεσμοι στόχοι της βιομηχανικής παραγωγής υποτάσσουν σταδιακά τον άνθρωπο στο μηχανισμό του χρονομέτρου και τον υποχρεώνουν σε μια αδιάλειπτη και απαρέγκλιτη προσαρμογή στο ρολόι του εργοστασίου· του επιβάλλουν μια συνεχή εγρήγορση, ένα ατέρμονο κυνήγι του χρόνου, μια αδιάκοπη δραστηριότητα, που δεν είναι προϊόν ελεύθερης επιλογής και έκφραση της ατομικής δημιουργικότητας, αλλά προσαρμογή στην προγραμματισμένη λειτουργία της παραγωγικής μηχανής. Έτσι, επιβάλλεται μια αντιστροφή των σχέσεων: ο άνθρωπος γίνεται οιονεί εξάρτημα της μηχανής, υπάγεται πλήρως στην υπηρεσία του αυτονομημένου και αυτορρυθμιζόμενου συστήματος. Εδώ αναγνωρίζομε όλα τα χαρακτηριστικά μιας κουλτούρας του χρόνου, που ενώ επαγγέλλεται την απελευθέρωση από τους περιορισμούς και τη στατικότητα του τόπου, υποδουλώνει και αλλοτριώνει τον άνθρωπο.
Αντίστοιχα και σε ομολογία με το χρόνο, διαμορφώνεται και μια κουλτούρα της κίνησης και της ταχύτητας. Η επιτάχυνση των οικονομικών δραστηριοτήτων συνεπάγεται και μια συνεχή μετακίνηση, μια διαρκή φυγή προς τα εμπρός. Η αναζήτηση εργατικού δυναμικού με πιο ευνοϊκούς, δηλ. πιο επικερδείς όρους επιβάλλει τη συνεχή μετακίνηση των βιομηχανικών δραστηριοτήτων σε περιοχές που προσφέρουν ευνοϊκότερες συνθήκες για τους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής, καταργώντας όλα τα σύνορα. Το συμφέρον του συστήματος – και όχι αξιακά κριτήρια – είναι λοιπόν που υπαγορεύει τις μεθοδεύσεις για κατάργηση των εθνικών κρατών• για να εξουδετερωθεί κάθε ενδεχόμενη αντίσταση στην επέκταση του επιχειρηματικού κεφαλαίου.
Παράλληλα, η συσχετική ανάπτυξη της τεχνικής διαμορφώνει ένα περιβάλλον τεχνητό, αποδεσμευμένο από την έννοια της τοπικότητας: γραφείο, εργοστάσιο, πολυκατάστημα, ξενοδοχείο, τρένο, πλοίο, αεροπλάνο, είναι το περιβάλλον του μοντέρνου ανθρώπου, που μετέχει στο σύστημα• ένα περιβάλλον ουδέτερο, μονότονο και ανοίκειο, που φέρνει στη ζωή των ατόμων μια καινοφανή εμπειρία: τη μοναξιά μέσα στο πλήθος.
Η συνεχής κίνηση επιβάλλει μια αναίρεση της χωρικότητας: η περιοχή δραστηριότητας του ανθρώπου είναι ο ου-τόπος, «περιβάλλον» που δεν ευνοεί τη συλλογική ζωή, αναγκαία συνθήκη της οποίας είναι η μακροχρόνια συμβίωση των ανθρώπων. Συνέπεια: παύει να υφίσταται ένα σταθερό περιβάλλον κοινωνικής αναφοράς, αναγκαίο για την ανάπτυξη δεσμών αλληλεγγύης, κοινών στόχων, αμοιβαίας δέσμευσης, κοινών κανόνων συμπεριφοράς, κοινών αξιών. Ο πιο σταθερός και ισχυρός σύνδεσμος είναι η σχέση υπαλληλίας των στελεχών προς τη διοίκηση της επιχείρησης και η υποχρεωτική δέσμευσή τους να υλοποιούν το αναπτυξιακό και εμπορικό της πρόγραμμα, με στόχο τη συσσώρευση του κέρδους. Αυτή η σχέση εξουσίας, σε συνδυασμό με τους όρους του «ελεύθερου ανταγωνισμού», μέσα στις οποίες είναι υποχρεωμένοι να δράσουν, καλλιεργεί την επιθετικότητα, δεν ευνοεί τη λειτουργία αρχών και κανόνων ηθικής. Η μέγιστη επιτυχία είναι η ολοσχερής καταστροφή του ανταγωνιστή, που θα εξασφαλίσει την εκατό τοις εκατό εκμετάλλευση της αγοράς από την επιτιθέμενη επιχείρηση. Εδώ δε χωράει ο υπολογισμός σε ανθρώπινο κόστος. Η μέριμνα για τον άνθρωπο είναι ενάντια στη λογική του συστήματος. Γι’ αυτό, για ν’ αυξηθούν τα κέρδη ή για να αντιμετωπιστεί διαφαινόμενη πιθανότητα μείωσής τους, η λύση είναι στερεότυπα οι απολύσεις προσωπικού. Ο απολογισμός γίνεται πάντα σε μακροοικονομικά μεγέθη: κέρδη-ζημίες-ισολογισμός. Ο παράγοντας άνθρωπος απουσιάζει. Στα χρόνια που ζούμε καταρρίπτεται και ο τελευταίος μύθος για την αδιαμφισβήτητη υπεροχή της οικονομίας της αγοράς. Καθώς το σύστημα οδηγείται, από την ίδια του τη λογική της συσσώρευσης του κέρδους, στις ακραίες του συνέπειες, γίνεται ορατό το αδιέξοδο των επιλογών του. Με την επικράτηση του χρηματηστηριακού και τραπεζικού κεφαλαίου, η διεθνής οικονομία έγινε βορά των κερδοσκόπων και των τοκογλύφων. Και καθώς είναι πια οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού, έχουν αφήσει κατά μέρος τα προσχήματα: οι ίδιοι ανεβάζουν με κερδοσκοπικές κινήσεις τα επιτόκια και διογκώνουν τα χρέη των αδυνάτων, οι ίδιοι βγάζουν την ετυμηγορία για χρεωκοπία των θυμάτων τους κι οι ίδιοι εισπράττουν το όφελος από την ετυμηγορία τους, υποδουλώνοντας εθνικές οικονομίες και λαούς. Κάποτε η πολιτική οικονομία του αστικού στστήματος είχε μια σοβαρότητα στις αναλύσεις, τις προβλέψεις, τις προτάσεις της. Με τη σημερινή εκβαρβάρωση του συστήματος, τα πράγματα απλοποιήθηκαν σε τέτοιο βαθμό, που να μη χρειάζονται πια τα αναλυτικά εργαλεία της ειδικής επιστήμης, για τη διάγνωση και ερμηνεία των φαινομένων. Τα λέει όλα η απλοϊκή έκφραση “πώς θ’ αντιδράσουν οι αγορές”. Αυτό το ασαφές ιστορικό υποκείμενο έγινε η καταβόθρα του ύστερου καπιταλισμού.
Έτσι προέκυψε σταδιακά η αλλοτρίωση του σύγχρονου ανθρώπου, η εξουδετέρωση του δικού του θέλω στο όνομα της βούλησης του πανίσχυρου ανθρώπινου όντος (στην αφηρημένη εκδοχή του, που δεν ενοχοποιεί κανένα) και εν τέλει, η «πραγμοποίησή» του, όπως ονόμασαν οι κοινωνιολόγοι τη μετατροπή του ανθρώπου σε πράγμα. Κι έτσι άνοιξε ο δρόμος − και η όρεξη ορισμένων δυνάμεων − για την επιβολή μιας «νέας τάξης» στον κόσμο. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο φαινόμενο, αλλά η τελική συνέπεια της κατεύθυνσης του δυτικού πολιτισμού, όπως διερμηνεύεται από τους στοχαστές και φιλοσόφους της Δύσης.
Σ’ αυτό το μοντέλο, η φύση δεν αποτελεί πλέον το περιβάλλον του ανθρώπου• βρίσκεται έξω από τον ορίζοντά του. Και οι φυσικές αξίες, που στους παραδοσιακούς πολιτισμούς του χώρου συνέδεαν τον άνθρωπο με τα υπόλοιπα πλάσματα της φύσης διατηρώντας τη συνείδηση της κοινής καταγωγής και της ευθύνης που συνεπάγεται, δεν είναι πια πρότυπο των ανθρώπινων αξιών. Αντίθετα, έχομε μια κουλτούρα που διέπεται από τη λογική της απόλυτης προτεραιότητας του τεχνητού έναντι του φυσικού και από την πρακτική της ανεξέλεγκτης ρύπανσης και μόλυνσης του περιβάλλοντος. Άμεση συνέπεια αυτής της λογικής κι αυτής της πρακτικής είναι το φαινόμενο του «θερμοκηπίου», η τρύπα του όζοντος, η σταδιακή ερημοποίηση της γης, το λιώσιμο των πάγων στους δύο Πόλους, η προοπτική της ολικής καταστροφής.
Ανάλογης κλίμακας βιασμό συνιστά η τεχνητή μετάλλαξη των σπόρων της γης, με δηλωμένη πρόθεση τη βελτίωση της γεωργικής παραγωγής αλλά με ανομολόγητη συνέπεια, τη διακινδύνευση που συνεπάγεται η κατανάλωση μεταλλαγμένων φυτικών τροφών• και βέβαια, η προοπτική μονοπωλιακού ελέγχου της παραγωγής που θα προκύψει από τη σκοπούμενη αντικατάσταση των φυσικών σπόρων από τους μεταλλαγμένους, προοπτική που μετατάσσει το πρόβλημα της τροφής σε πρόβλημα ανταγωνισμού για την παγκόσμια κυριαρχία.[11]
Από την άλλη μεριά, στο κεφαλαιώδες ζήτημα της ερωτικής ζωής και συμπεριφοράς, το κριτήριο του φυσιολογικού έχει παύσει να δεσμεύει τις σχέσεις των ανθρώπων. Δεν αρκούσε που οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις ήταν εξίσου θεμιτές με τις ετεροφυλοφιλικές. Έπρεπε να θεσμοθετηθεί και ο γάμος μεταξύ ομοφύλων• και ταυτόχρονα να εφευρεθεί το αδίκημα της “σεξουαλικής παρενόχλησης”, που ποινικοποιεί τη φυσιολογική ερωτική συμπεριφορά του αρσενικού προς το θηλυκό και εμποδίζει τις ετεροφυλοφικές σχέσεις. Η διαιώνιση του ανθρώπινου είδους δε φαίνεται να αποτελεί βασική μέριμνα της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας. Κι αυτό αποτελεί τυπικό σύμπτωμα ενός πολιτισμού που βρίσκεται στη δύση του.
Αφετέρου, η προτεραιότητα του υποκειμενικού απέναντι στο αντικειμενικό εξουδετερώνει την πραγματικότητα των αισθήσεων και ανοίγει το δρόμο προς κάθε είδους βιασμό της φύσης ή πλαστογράφηση της πραγματικότητας. Στο αισθητικό πεδίο, χαρακτηριστική είναι η υποκατάσταση του φυσικού προτύπου από το τεχνητό, στη μόδα λ.χ., που ορίζει τα πρότυπα ένδυσης, κόμμωσης, μακιγιάζ, κλπ. (τα “καρφάκια” της εφηβικής κόμης ως ένδειξη επιθετικότητας, οι κρίκοι στη γλώσσα, στον οφαλό και όπου αλλού, τα εφιαλτικά τατουάζ, είναι ορισμένα παραδείγματα). Συνέπεια, το τερατώδες και το κακό να υποκαθιστούν το παραδοσιακό ιδεώδες του κάλλους και του αγαθού.[12]
Στον τομέα της παιδείας έχει αναληφθεί μια γιγαντιαία επιχείρηση, να ξαναγραφεί η ευρωπαϊκή ιστορία, βασικό παιδευτικό αγαθό, αφού διαμορφώνει την ιστορική συνείδηση των λαών, από τη σκοπιά της νέας τάξης πραγμάτων• το περιεχόμενο της γνώσης δεν είναι πλέον η επιστημονική αλήθεια αλλά, προγραμματικά και απερίφραστα, τα ιδεολογήματα που εξυπηρετούν τους στόχους του συτήματος. Στο πεδίο της γλωσσικής επικοινωνίας, διαπιστώνομε μια συστηματική προσπάθεια ανατροπής του σημειωτικού και σημασιακού συστήματος της γλώσσας, με την αυθαίρετη αλλαγή του εννοιολογικού περιεχομένου λέξεων-κλειδιών, με στόχο τη δυσφήμηση αξιακών κωδίκων, που δεν ευνοούν τις επιδιώξεις της “νέας τάξης” (τέτοια η ταύτιση του πατριωτισμού με τον εθνικισμό και το ρατσισμό). Όπως έχομε εξηγήσει αλλού, η συμπεριφορά αυτή αποτελεί τυπικό τεκμήριο ότι μεθοδεύεται μια παγκόσμια ανατροπή.
Όλα αυτά, σε συνδυασμό με την υπονόμευση των αντίστοιχων θεσμών και συμβόλων, που θα μπορούσαν ν’ αποτελέσουν σημεία αναφοράς και ν’ αναδειχτούν σε πόλους συσπείρωσης και αντίστασης, κατατείνουν στη συστηματική αποδόμηση της εθνικής πολιτισμικής ταυτότητας – που είναι το συστατικό στοιχείο των πολιτισμών της εντοπιότητας.
Το υπόδειγμα που αντιπροτείνουν και το οποίο μαρτυρεί τη μεθοδευμένη παρέμβαση για την αποδόμηση της κοινωνίας, είναι το καινοφανές εννοιολόγημα του «πολυπολιτισμού» και οι αντίστοιχες ιδεολογικές πρακτικές, που στοχεύουν στη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, ώστε η κοινωνία να μην μπορεί να λειτουργήσει ως συλλογικότητα και ο καθένας να μένει αυτάρεσκα εγκλωβισμένος στα όρια της ιδιώτευσης, χωρίς δυνατότητα να παρέμβει αποτελεσματικά στη δημόσια ζωή. Έτσι διαμορφώνεται, στον αντίποδα της συμμετοχικής κοινωνίας των πολιτισμών της εντοπιότητας, η σύγχρονη κοινωνία του παθητικού καταναλωτή-τηλεθεατή, που ζει μόνος δίπλα σε άλλους, χωρίς το συνεκτικό παράγοντα της κοινής πολιτισμικής ταυτότητας, αναγκαία προϋπόθεση για τη συλλογική ζωή και δράση.[13]
– Υπήρχαν όμως τα χωριά-κοινότητες της ελληνικής υπαίθρου, η μόνη καθαρή, μη προβληματική μονάδα παραγωγής πολιτισμού που μας έχει απομείνει• και τα οποία αντιστρατεύονται, βέβαια, το μοντέλο του “πολυπολιτισμού”. Έτσι εφευρέθηκαν τα προγράμματα “Καποδίστριας” και “Καλλικράτης”, για να εξυγιάνουν δήθεν την τοπική αυτοδιοίκηση. Ποιά είναι πραγματικά η λογική τους; – Ο συγκεντρωτισμός των μεγάλων διοικητικών μονάδων• όσο χρειάζεται μεγάλων για να εξασφαλίζουν τη μετάλλαξη της κοινοτικής σε αστική οργάνωση• κι όσο χρειάζεται μικρών για να διασφαλίζουν τη σχέση εξάρτησης από την κεντρική εξουσία. Ο στρατηγικός στόχος που επιδιώκει το κυρίαρχο σύστημα με τις διαδοχικές επιθέσεις του ενάντια στον Κοινοτισμό (“Καποδίστριας 1, “Καποδίστριας 2”, “Καλλικράτης”) είναι εμφανής: ακύρωση της συμμετοχικής δημοκρατίας και μετασχηματισμός της σε αντιπροσωπευτική αστικού τύπου, με τους κοινοτικούς άρχοντες να μεταλλάσσονται, από εκφραστές της παραδοσιακής συλλογικότητας, σε κρίκους μιας εξωγενούς εξουσιαστικής αλυσίδας• και παράλληλα, διάλυση της κοινότητας ως αυτοδύναμης κοινωνικής και οικονομικής μονάδας, με τον έμμεσο εξαναγκασμό των χωρικών να μεταναστεύσουν στα μεγάλα αστικά κέντρα ή στις υπό συγκρότηση περιφερειακές πόλεις, για να μεταβληθούν από ανεξάρτητοι μικροί παραγωγοί σε μη παραγωγικό νεοαστικό στρώμα, πολιτισμικά μετέωρο και συνεπώς χειραγωγίσιμο. Μ’ αυτούς τους όρους, εξασφαλίζεται η ευχερής χειραγώγηση (μέσω των διεθνών ΜΜΕ) της «ανθρώπινης μάζας» από υπερεθνικά και μη θεσμοθετημένα κέντρα εξουσίας, που επιχειρούν να επιβάλουν τη νέα τάξη πραγμάτων.
Η επέμβαση στο γενετικό κώδικα των ζώων και η επιτυχής επιχείρηση «κλωνοποίησης» σε πρόβατα, είναι άλλο ένα ανάλογο φαινόμενο, που υλοποιήθηκε χάρη στην αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας και φέρνει πιο κοντά την πιθανότητα μετάλλαξης του ανθρώπινου είδους στον περίφημο «μετάνθρωπο». Δεν πρόκειται για υπόθεση επιστημονικής φαντασίας. Ο «άνθρωπος-ρομπότ» αποτελεί στην εποχή μας μια προοπτική επιστημονικά και τεχνικά εφικτή. Από τη μια, έχει επιτευχθεί η δυνατότητα παρέμβασης στο γενετικό υλικό του ανθρώπου, που ανοίγει το δρόμο για την τεχνητή αλλοίωση και «μετεξέλιξη» του ανθρώπινου είδους σε άλλο είδος, «ανώτερο» του φυσικού ανθρώπου. Από την άλλη, η ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας έχει εξασφαλίσει τις προϋποθέσεις για την κατασκευή στο άμεσο μέλλον ανθρωπόμορφων ρομπότ με νοημοσύνη αντίστοιχη της ανθρώπινης. Τέλος, η δυνατότητα κατασκευής «βιολογικών ρομπότ», με «συνεπαφή» ζωικών ιστών και μηχανών, μπορεί να δημιουργήσει υπεράνθρωπα όντα, ικανά ν’ αντικαταστήσουν τον άνθρωπο σε όλες του τις λειτουργίες, δραστηριότητες και ρόλους• γεγονός που – για ορισμένους – θα δώσει τέλος στην ανθρώπινη περίοδο της πλανητικής ιστορίας.[14]
Με όλα αυτά, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την «παγκοσμιοποίηση» της μιας οικονομίας, του «ελεύθερου ανταγωνισμού» και της μίας μονοκεντρικής εξουσίας, που θ’ αντικαταστήσει την αντιπροσωπευτική δημοκρατία δυτικού τύπου με την ολιγαρχία των «τεχνοκρατών» και των «σοφών». Ενδεικτικό της «φενάκης» είναι ότι χρησιμοποιεί την ιδεολογία του ατομισμού και του ανταγωνισμού για να πετύχει την ολιστική ομογενοποίηση: στο όνομα της προτεραιότητας του ατόμου έναντι της κοινωνίας και του πολιτισμού έναντι της φύσης {(άτομο vs κοινωνία) vs (κουλτούρα vs φύση)}, μεθοδεύει την εξουδετέρωση των ατόμων μέσα στην «πολτοποίηση» της μάζας και την ισοπέδωση των λαών και των πολιτισμών.
Στα συμπτώματα αυτά αναγνωρίζομε το «εκσυγχρονισμένο» μοντέλο της κουλτούρας του χρόνου, η οποία, απαλλαγμένη από τις ηθοπλαστικές προθέσεις και τις ασφαλιστικές δικλίδες των αντίστοιχων ιστορικών πολιτισμών του παρελθόντος, διακρίνεται από το άκρως ανταγωνιστικό κι επιθετικό της ήθος, την έλλειψη ανοχής προς το διαφορετικό, τη χαρακτηριστική βουλιμία της «να καταβροχθίσει» τον κόσμο. Αυτό είναι το περιεχόμενο του όρου «globalization», ευανάγνωστης μετωνυμίας του σύγχρονου ολοκληρωτισμού.
Μ’ αυτούς τους όρους, είναι ζωτικής σημασίας να γνωρίζομε ότι υπάρχει πάντα ένα εναλλακτικό πρότυπο, δοκιμασμένο και αξιόπιστο. Είναι οι πολιτισμοί της εντοπιότητας, που βασίζονται στην αρχή της ισορροπίας κι επομένως τείνουν από την ίδια τους τη δομή στην εναρμόνιση των αντιθέσεων• που διατηρούν ζωντανό το σύνδεσμο με τη μάνα γη και κατά συνέπεια, το σεβασμό στη φύση και τα πλάσματά της• που θεμελιώνουν την ύπαρξή τους στην τοπική ταυτότητα και λογαριάζουν ως αυτονόητη αξία την ιδιαιτερότητα του άλλου• που βασισμένοι στο βίωμα της αυτάρκειας αποστρέφονται τον εξοντωτικό ανταγωνισμό και ρέπουν προς την ειρηνική συνύπαρξη των ατόμων και των λαών. Τέτοια είναι η δική μας πολιτισμική παράδοση• η αρχαιότερη και μακροβιότερη εκδοχή του Μεσογειακού πολιτισμικού προτύπου. Είναι ζωτικής σημασίας να τη διασώσομε, στις παρούσες συνθήκες, κάνοντάς την πράξη ζωής. Το οφείλομε στην ανθρωπότητα• το οφείλομε στον αδικαίωτο αγώνα των παιδιών του Πολυτεχνείου, που την επέτειό του γιορτάζομε σήμερα. Δε μένει εξάλλου άλλη καμιά διέξοδος. Είναι καιρός “να πάρουνε τα όνειρα εκδίκηση”!
________________________________________
[1] Σύμφωνα με τον Claude Lévi-Strauss (1973:374-375), παρότι και σε «πρωτόγονες» κοινωνίες είναι δυνατό να συναντήσομε διάφορα πολιτιστικά στοιχεία σε θέση προτεραιότητας έναντι των φυσικών, όμως η απόλυτη προτεραιότητα του πολιτισμού απέναντι στη φύση δεν είναι σχεδόν ποτέ δεκτή έξω από το κλίμα του βιομηχανικού πολιτισμού. Πρβλ. υποσημ. 2, εδώ παρακάτω.
[2] [2] Ένα ομόλογο κριτήριο, τη σχέση φύση vs πολιτισμός, για την ταξινόμηση των πολιτισμικών συστημάτων είχαμε προτείνει ως υπόθεση εργασίας στο πρώτο Πανελλήνιο Συνέδριο Σημειωτικής (Θεσσαλονίκη, 1979 = Σημειωτική και Κοινωνία, 1980: 227-232). Την πρόταση αυτή παρουσιάσαμε πιο συγκροτημένη στο Έκτο Παγκόσμιο Συνέδριο της Διεθνούς Σημειωτικής Εταιρείας (Guadalajara, Mexico, 1997), ύστερα από έρευνες μιας δεκαπενταετίας στο πεδίο της λογοτεχνίας, όπου η εγκυρότητα και λειτουργικότητα του ταξινομικού αυτού κριτηρίου επαληθεύτηκε πολλαπλά (βλ. σχετικά, Ε.Γ.Καψωμένος 1984:113-132, 1989:26-32, 1990:110-135, 1992:39-108, 1994:109-116, 1995:313-325, 1996:141-145, 210-237 κ.α.).
[3] Ο καθηγητής Olivier Revault d’ Allonnes ταυτίζει την κουλτούρα του χρόνου με τη νομαδική «ιδεολογία» και με τον Ελοχίμ, το θεό των νομάδων, που είναι ο θεός του χρόνου. Ο Γιαχβέ, σύμφωνα με τον Γάλλο μελετητή, είναι ο «εθνικοποιημένος» θεός των Ιουδαίων, που ακολουθεί τον «περιούσιο» λαό του σ’ όλες του τις περιπέτειες• αντιπροσωπεύει την αντίπαλη τάση μέσα στην εβραϊκή παράδοση, που επικράτησε στο βασίλειο της Ιουδαίας στα χρόνια του βασιλιά Σολομώντα, όταν εκείνος αποτόλμησε την αιρετική πράξη, να του χτίσει μεγαλοπρεπή ναό στην Ιερουσαλήμ και να βάλει μέσα την Κιβωτό. Βλ. αναλυτικά: O. Revault d’ Allonnes, Μουσικές: Παραλλαγές πάνω στην εβραϊκή σκέψη, μετάφρ. Βάσια Καρκαγιάννη-Καραμπελιά, Παν.Τσούμας, Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2005:13-19.
[4] [4] Έχει παρατηρηθεί ότι στην ιουδαϊκή παράδοση η ιστορία είναι αξεχώριστη από τη θεολογία. Τα ιερά βιβλία των Εβραίων αποτελούν τη «χρονογραφία» της περιπλάνησης του λαού του Ισραήλ έως ότου βρούν και κατακτήσουν, με την καθοδήγηση του θεού, τη «Γη της Επαγγελίας». Ο Ιεχωβά είναι, μ’ αυτή την έννοια, ο θεός της ιστορίας (Κώστας Παπαϊωάννου, 1992:70).
[5] Βλ. Marcia L. Colish, 1997:XI. Georges Dumézil, 1992: 198-200. Κώστας Παπαϊωάννου, 1992. Μαρία Μαγγιώρου, 1998. Γιώργος Καραμπελιάς, 2004:23-37.
[6] Μάρτιν Χάιντεγκερ, 1973:43-45.
[7] Στις μέρες μας οι θιασώτες της παγκοσμιοποίησης επιχειρούν, ανιστόρητα και με διαφανείς πολιτικές σκοπιμότητες, να συνδέσουν τον πατριωτισμό με την ίδρυση (και την επιδιωκόμενη κατάργηση) των νεότερων εθνικών κρατών.
[8] Ε.Γ. Καψωμένος 1996:327-347, 2000-2001:233-247, 2002:32-34, 129-146, 147-171, 2007:23-36.
[9] [9] Σύμφωνα με τον Fichte, που έφερε αυτή τη λογική στα όριά της, δεν υπάρχει τίποτε έξω από το Εγώ, η πραγματικότητα του εξωτερικού κόσμου έχει εκμηδενιστεί, η φύση γίνεται απλό αντικείμενο αναπαράστασης για το υποκείμενο• η θέληση του ανθρώπου διαμορφώνει τον κόσμο (J.G. Fichte, The Science of Knowledge, 1982). Αντίστοιχα, ο Hegel ταυτίζει την ιστορικότητα με την υποκειμενικότητα και διακηρύσσει ότι η αυτεξούσια υποκειμενικότητα εμπεριέχει όλα όσα δηλώνουν την ιστορικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης (Hegel, System der Philosophie, 1942:44).
[10] Ο Kant συνδέει αυτή τη διαπίστωση με την κατάρρευση των μεταφυσικών βεβαιοτήτων και την απώλεια της πίστης σε οποιαδήποτε εντελέχεια του σύμπαντος• γεγονός που αποδεσμεύει το ανθρώπινο πνεύμα, το οποίο δε γνωρίζει πλέον κανένα φραγμό. Κατά τον Hegel, η απορρόφηση του κόσμου μέσα στο υποκείμενο και η καταστροφή και αναδιαμόρφωση του αντικειμενικού είναι ο θρίαμβος του ανθρώπου (Hegel, Jenenser Realphilosophie I (1803-04), 1932:237). Τέλος, ο Marx θα διακηρύξει ότι μια φύση καθαρά αντικειμενική, ξένη προς το υποκείμενο, δεν υπάρχει πλέον. Η ιστορία της βιομηχανίας είναι το ανοιχτό βιβλίο των ουσιαστικών δυνάμεων του ανθρώπου (Καρλ Μαρξ, Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα, 1975:135).
[11] Τα φυτά που προκύπτουν από τους μεταλλαγμένους σπόρους δεν μπορούν να αναπαραχθούν, οι σπόροι τους δε φυτρώνουν. Οι αγρότες οφείλουν ν’ αγοράζουν κάθε χρόνο εκ νέου, τους σπόρους για τις καλλιέργειές τους από την ίδια πηγή.
[12] Έχομε μιλήσει αλλού γι’ αυτά. Βλ. Ε.Γ.Καψωμένος, 2002:28-32, 2003:77-94 και E.G.Kapsomenos, 2004 (υπό έκδοση Πρακτικά του Παγκόσμιου Συνεδρίου της Διεθνούς Σημειωτικής Εταιρείας, στη Λυών).
[13] [13] Βλ. E.G. Kapsomenos, 2004 και Ε.Γ.Καψωμένος, 2006. Πρβλ. την υπό έκδοση εργασία μας “Εθνικέςταυτότητες και διαπολιτισμικότητα με τους όρους της παγκοσμιοποίησης”, 7ο Εθνικό Συνέδριο Ελληνικής Σημειωτικής Εταιρείας: «Διαπολιτισμικότητα, παγκοσμιοποίηση και ταυτότητες» [Πάτρα, 2004].
[14] Βλ. Eric Drexler, 1987. Eric Drexler – Chris Peterson – Gayle Pergamit, 1993. Hans P. Moravec, 1990. Hans P. Moravec, 1998. Σπύρος Μάνδρος, 2004 [www.meta.gr]. Γιώργος Καραμπελιάς, 2004: 85-123.

ΣΠΕΙΡΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΔΙΕΓΡΑΨΕ ΦΟΡΟΥΣ 10 ΔΙΣ. ΕΥΡΩ

2010-03-07T22:59:00.000-08:00

Επιστολή-καταγγελία, που έφτασε στο γραφείο του πρωθυπουργού, περιγράφει πως το Δημόσιο έχασε φορολογικά έσοδα περίπου 10 δισεκατομμυρίων ευρώ το διάστημα 2006-2008, σύμφωνα με δημοσίευμα της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας».
Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι κύκλωμα διέγραφε φόρους και πρόστιμα που είχαν καταλογιστεί σε μεγάλες επιχειρήσεις (ακόμα και εισηγμένες στο Χ.Α.) ακυρώνοντας τις αρχικές εκθέσεις ελέγχου με «σικέ πορίσματα επανελέγχων», τα οποία καθοδηγήθηκαν από υψηλά ιστάμενα πρόσωπα στην ιεραρχία της Γενικής Διεύθυνσης Επιθεώρησης του υπουργείου Οικονομικών και υλοποιήθηκαν από συγκεκριμένους οικονομικούς επιθεωρητές.
Όπως σημειώνει στο ρεπορτάζ της η δημοσιογράφος Αριστέα Μπουγάτσου, το κόλπο είχε στηθεί επιστημονικά και φορολογούμενοι στους οποίους είχαν επιβληθεί, ύστερα από ελέγχους, φόροι και πρόστιμα εκατομμυρίων ευρώ, απηύθυναν αιτήματα για επανέλεγχο των υποθέσεών τους.
Υπενθυμίζεται ότι σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία, επανέλεγχοι φορολογικών υποθέσεων διατάσσονται αν οι φορολογούμενοι προσκομίσουν νέα στοιχεία, αν υπάρχοντα στοιχεία δεν ελήφθησαν υπόψη ή αν εκτιμήθηκαν λανθασμένα από τον φορολογικό έλεγχο. Επίσης, δεν επιτρέπονται επανέλεγχοι αν οι φορολογικές υποθέσεις έχουν τελεσιδικήσει και έχει επέλθει συμβιβασμός ή όταν οι φορολογούμενοι έχουν προσφύγει στα δικαστήρια. Ωστόσο, οι υποθέσεις που καταγγέλλονται ξεπέρασαν τα προαπαιτούμενα του νόμου για επανελέγχους.
Οι επανέλεγχοι ανατέθηκαν σε επιθεωρητές σε άλλες ΔΟΥ απ’ αυτές που ανήκαν οι φορολογούμενοι που αιτούνταν επανεξέταση των προστίμων, προφανώς γιατί οι καθ’ ύλην αρμόδιοι οικονομικοί επιθεωρητές αρνούνταν να συμπράξουν σε διαγραφή των φόρων, όπως τονίζει το δημοσίευμα και προσθέτει: όλα τα πορίσματα επανελέγχου που αναφέρονται στην επιστολή προς τον πρωθυπουργό κατά σύμπτωση υπογράφονται από τους ίδιους επιθεωρητές και χαρακτηρίζονται «καινοφανή δικαστικά μορφώματα». Μάλιστα, οι υπογράφοντες ανεβαίνουν γρήγορα στην ιεραρχία και τους ανατίθενται πόστα-φιλέτο, δηλαδή μεγάλες εφορίες αλλά και μεγάλου οικονομικού αντικειμένου υποθέσεις.
Σύμφωνα με την εφημερίδα, η καταγγελία κοινοποιήθηκε ήδη στους αρμόδιους υπουργούς (Γ. Παπακωνσταντίνου και Φ. Σαχινίδη), στον ειδικό γραμματέα της Υπηρεσίας Ειδικών Ελέγχων Γ. Καπελέρη, ενώ ειδικό χειρισμό και εποπτεία της υπόθεσης έχει αναλάβει και κυβερνητικό στέλεχος, εκτός του οικονομικού επιτελείου.
Τέλος, προστίθεται ότι η υπόθεση του κυκλώματος των επανελέγχων μεγάλων φορολογικών υποθέσεων είχε γίνει γνωστή και επί Κ. Καραμανλή. Οι τέσσερις –ενδεικτικά- σκανδαλώδεις υποθέσεις στις οποίες αναφέρεται η καταγγελία και που «λευκάνθηκαν», περιλαμβάνονται σε λίστα 20 ύποπτων επανελέγχων, για τους οποίους ο βουλευτής της ΝΔ Π. Τατούλης είχε ζητήσει με ερώτησή του, τον Μάρτιο του 2004, πλήρη στοιχεία. Αυτά ωστόσο δεν δόθηκαν ποτέ.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ - Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΑΣΗΜΑΝΤΟΤΗΤΑΣ

2009-12-06T11:39:00.001-08:00

Με δεδομένη την οικολογική κρίση, την ακραία ανισότητα της κατανομής των πόρων μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών, την αδυναμία να συνεχίσει το σύστημα τη σημερινή του πορεία, το απαιτούμενο είναι μια νέα δυναμική πραγματικότητα που η σημασία της δεν μπορεί να συγκριθεί με τίποτε άλλο στο παρελθόν. Αναφέρομαι σε μια πραγματικότητα που θα έβαζε στο κέντρο της ζωής του ανθρώπου σημασίες άλλες από την αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης και στόχους ζωής διαφορετικούς, για τους οποίους οι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν πως αξίζουν τον κόπο.
Αυτό θα απαιτούσε, φυσικά, μια αναδιοργάνωση των κοινωνικών θεσμών, των εργασιακών, των οικονομικών, των πολιτικών και πολιτιστικών σχέσεων. Ένας τέτοιος προσανατολισμός, όμως, απέχει ανυπολόγιστα από τα όσα σκέπτονται και, ίσως, από τα όσα ποθούν οι άνθρωποι σήμερα. Αυτή είναι η μεγάλη δυσκολία που πρέπει να αντιμετωπίσουμε.
Θα έπρεπε, σκέπτομαι, να θέλουμε μια κοινωνία στην οποία οι οικονομικές αξίες θα έχουν παύσει να κατέχουν κεντρική θέση, όπου η οικονομία θα έχει ξαναμπεί στη θέση της, δηλαδή θα έχει γίνει ένα απλό μέσο του ανθρώπινου βίου και όχι ύστατος σκοπός, στην οποία, επομένως, θα έχουμε παραιτηθεί από την τρελή κούρσα προς μια συνεχώς αυξανόμενη κατανάλωση. Αυτό δεν είναι απλώς αναγκαίο, για να αποφύγουμε την τελεσίδικη καταστροφή του γήινου περιβάλλοντος. Είναι αναγκαίο κυρίως, για να βγούμε από την ψυχική και ηθική εξαθλίωση των σύγχρονων ανθρώπων.
Θα έπρεπε, ακόμα, από εδώ και εμπρός οι άνθρωποι (μιλάω για τις πλούσιες χώρες) να δεχτούν ένα αξιοπρεπές αλλά λιτό βιοτικό επίπεδο και να παραιτηθούν από την ιδέα ότι ο κεντρικός στόχος της ζωής τους είναι να αυξάνεται η κατανάλωσή τους κατά 2 με 3% το χρόνο. Για να το δεχτούν αυτό, θα έπρεπε κάτι άλλο να δίνει νόημα στη ζωή τους. Αυτό το άλλο είναι η ανάπτυξη των ανθρώπων αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροϊόντων.
Η ανάπτυξη, βέβαια, των ανθρώπων αντί για την ανάπτυξη των σκουπιδοπροϊόντων θα απαιτούσε μιαν άλλη οργάνωση της εργασίας, η οποία θα έπρεπε να παύσει να είναι αγγαρεία και να γίνει πεδίο προβολής των ικανοτήτων του ανθρώπου˙ μιαν αληθινή δημοκρατία που θα συνεπαγόταν τη συμμετοχή όλων στη λήψη των αποφάσεων˙ μιαν άλλη οργάνωση παιδείας, ώστε να διαπλάθονται πολίτες ικανοί «να άρχουν και να άρχονται βάσει των νόμων» σύμφωνα με τη θαυμάσια έκφραση του Αριστοτέλη.
Εννοείται ότι όλα αυτά θέτουν τεράστια προβλήματα. Προβλήματα μεγάλης δυσκολίας που όμως, κατά τη γνώμη μου, μπορούν να λυθούν, με την προϋπόθεση ότι η πλειονότητα των ανθρώπων και των ικανοτήτων τους θα κινητοποιηθεί για τη δημιουργία λύσεων, αντί να προβληματίζεται για το πότε θα μπορέσει να αποκτήσει τρισδιάστατη τηλεόραση. Αυτά είναι τα καθήκοντα που έχουμε μπροστά μας και η τραγωδία της εποχής μας είναι ότι η ανθρωπότητα δεν νοιάζεται γι’ αυτά. Πόσον καιρό ακόμα η ανθρωπότητα θα κατατρύχεται από τις ματαιότητες και τις ψευδαισθήσεις που ονομάζουμε εμπορεύματα; Μια καταστροφή οποιουδήποτε είδους - οικολογική για παράδειγμα - θα προκαλέσει άραγε μια βίαιη αφύπνιση ή μήπως την εμφάνιση αυταρχικών ή ολοκληρωτικών καθεστώτων; Κανείς δεν μπορεί να απαντήσει σε τέτοιου είδους ερωτήματα.
Εκείνο, πάντως, που μπορούμε να πούμε, είναι ότι όλοι όσοι έχουν συνείδηση του σοβαρού χαρακτήρα των ζητημάτων πρέπει να προσπαθήσουν να μιλήσουν, να ασκήσουν κριτική σ’ αυτή την ξέφρενη πορεία προς την άβυσσο, να ξυπνήσουν τη συνείδηση των συμπολιτών τους.

(Κορνήλιος Καστοριάδης, «Η Άνοδος της Ασημαντότητας», Διασκευή )

ΕΓΓΥΗΤΕΣ ΟΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΕΛΟΥΣ - του ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

2009-10-26T00:10:00.000-07:00

Είκοσι οχτώ χρόνια τώρα, η Ν.Δ. προσπαθεί να γίνει ΠΑΣΟΚ και δεν τα καταφέρνει, ο ανεκπλήρωτος εκπασοκισμός της καθηλώνει τον πολιτικό και κοινωνικό βίο σε ανυπόφορη πια υπανάπτυξη. Μετά την πανωλεθρία Μητσοτάκη, στην τριετία 1990-1993 και την αυτεξόντωση Κωνσταντίνου Καραμανλή του βραχέος, στην πενταετία 2004-2009, σε αυτό το κόμμα απομένει ένα και μόνο ενδεχόμενο επιβίωσης: Να αποκτήσει δική του πολιτική ταυτότητα, δικούς του κοινωνικούς στόχους. Και ταυτότητα δεν μπορεί να αποκτηθεί με ρητορικές γελοιότητες περί «μεσαίου χώρου», δήθεν προβληματισμούς για «περισσότερο» ή «λιγότερο κράτος», μεγαλύτερη ή μικρότερη εύνοια για την «ιδιωτική πρωτοβουλία».
Δεν είναι οι απόψεις για τη διαχείριση της οικονομίας που θα προσδώσουν πολιτική ραχοκοκαλιά στη Ν.Δ. Είναι η δυνατότητα να πείσει ότι μπορεί να οικοδομήσει μια κοινωνία διαφορετική από αυτήν που διαμόρφωσε το ΠΑΣΟΚ των Α. Παπανδρέου, Κ. Μητσοτάκη, Κ. Σημίτη, Κ. Καραμανλή του βραχέος:
Μια κοινωνία που τις λειτουργικές της ανάγκες και τους στόχους της θα υπηρετεί κρατικός μηχανισμός με θεσμικές εγγυήσεις ανεξαρτησίας από την εκάστοτε κομματική κυβέρνηση, συγκροτημένος με αυστηρά αξιοκρατική ιεράρχηση των λειτουργών του, συνεχή έλεγχο της ποιότητας και των ικανοτήτων τους. Να πάψει η δημοσιοϋπαλληλία να είναι το «φιλάνθρωπο» βόλεμα ανθρώπων παραιτημένων από το πείσμα και το όραμα της δημιουργίας, καταφύγιο του κοινωνικού παρασιτισμού, θεσμοποιημένη αμνήστευση των χαραμοφάηδων, των συμπλεγματικών τυραννίσκων, των χρηματιζόμενων εκβιαστών. Να εξαρτηθεί η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων από τη συνεχή και αδιάβλητη αξιολόγησή τους.
Να πείσει η Ν.Δ. ότι έχει τον ρεαλισμό μεθόδου και στρατηγικής να ελευθερώσει την ελληνική κοινωνία από τον ζυγό της δουλείας στον γκανγκστερικό συνδικαλισμό, να αποτινάξει την τυραννία των συντεχνιακών συμφερόντων, των «απεργιών κοινωνικού κόστους». Να εξαλείψει τον εφιάλτη της αυθαιρεσίας των χρυσοκάνθαρων «εργατοπατέρων», της φασιστικής βίας των καπήλων της Αριστεράς.
Να παρουσιάσει η Ν.Δ. δική της πρόταση για την παιδεία απαλλαγμένη από τη συμπλεγματική υποταγή στον εθνομηδενισμό της «προοδευτικής» ξιπασιάς. Να ξαναστήσει εξ υπαρχής προγράμματα διδακτέας ύλης με προτεραιότητα όχι στο μπούκωμα με «εκσυγχρονισμένη πληροφορία», αλλά στη γλώσσα ως λογική και στα μαθηματικά ως γλώσσα. Να προσφέρει στο παιδί μιαν «επανανακάλυψη» της ελληνικότητας με μίτο τα χνάρια που άφησε στη γλώσσα, στην Τέχνη, στον στοχασμό η Γενιά του ’30.
Να καταστήσει έμπρακτα πρωτεύον πολιτικό πρόβλημα το δημογραφικό. Κατεπείγοντα τον σχεδιασμό κινήτρων για την εξισορρόπηση κατανομής του πληθυσμού στη χώρα – είναι νομοτελειακά καταδικασμένο σε διάλυση ένα κράτος που ο μισός πληθυσμός του βρίσκεται στην πρωτεύουσα. Ρεαλιστική πρόκληση για μια πολιτική ιδιοφυΐα είναι να κάνει την ύπαιθρο ζηλευτή στη νεολαία, δυνατότητα και ευκαιρία για υψηλή ποιότητα ζωής, για ικανοποίηση δημιουργίας.
Η Ν.Δ. δεν θα αποκτήσει ποτέ δική της πολιτική ραχοκοκαλιά και ρεαλιστική ταυτότητα, αν δεν ξεκαθαρίσει η ίδια στον εαυτό της, τι πιστεύει για τον «εμφύλιο»: Ηταν ενοχή και ανεξίτηλη πολιτική μειονεξία ή καύχηση και τίτλος τιμής η αντίσταση στο ζαχαριαδικό πραξικόπημα, στον ένοπλο εξαναγκασμό να προσαρτηθεί και η Ελλάδα στον ολοκληρωτικό σταλινικό «παράδεισο»; Δεν θα ορθοποδήσει ποτέ η Ν.Δ. αν συνεχίσει να μειονεκτεί απροβλημάτιστη απέναντι στον «προοδευτικό» φασισμό καπηλείας των οραμάτων της Αριστεράς.
Και οι τέσσερις αυθυποψήφιοι ηγέτες εγγυώνται την πολιτική και κοινωνική εκπόμπευση του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ολοφάνερα.

ΓΙΑΤΙ Η ΑΠΟΣΙΩΠΗΣΗ ΤΩΝ "ΕΘΝΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ" - ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

2009-10-11T12:35:00.000-07:00

Eρώτημα δημοσκοπικής περιέργειας (δηλαδή ανάγκης για ρεαλισμό ατομικού και συλλογικού προσανατολισμού):
Ποιο ποσοστό ψηφοφόρων στην Ελλάδα σήμερα επηρεάζεται στην εκλογική του προτίμηση από τη στάση των κομμάτων στα λεγόμενα «εθνικά θέματα»; Πόσες ψήφους έχασε ο αρχηγός του σοσιαλεπώνυμου «κινήματος», επειδή, πριν από πέντε χρόνια, υπεράσπισε και προπαγάνδισε το «Σχέδιο Ανάν»; Πόσες ψήφους έχασε ο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας, επειδή βουβός, άτολμος και άνευ όρων, υπέγραψε την έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση; Πόσοι από τους πολίτες του ελλαδικού κράτους έχουν υποψιαστεί ότι η υπερψήφιση της Πλεκτάνης Ανάν θα σήμαινε για τον Ελληνισμό μια δεύτερη, αυτοπροαίρετη Μικρασία στην Κύπρο; Πόσοι καταλαβαίνουν ότι η στιγμή που κρινόταν η (πολυπόθητη για τον Ερντογάν) έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων, ήταν και μοναδική δυνατότητα να απαιτήσει η Ελλάδα, από θέσεως ισχύος, την άρση του casus belli και τη δέσμευση της Τουρκίας για σεβασμό των ελληνικών συνόρων στη θάλασσα, στον αέρα, στην ξηρά;
Τα κόμματα μάλλον θα έχουν δημοσκοπικά τεκμηριωμένες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Αλλιώς δεν εξηγείται η προκλητική αποσιώπηση των «εθνικών θεμάτων» στην προεκλογική ρητορεία και συνθηματολογία (όσες αναφορές υπήρξαν ήταν περιθωριακές, αφορούσαν διαχειριστικά παραπτώματα). Τα κομματικά επιτελεία έχουν τη σιγουριά πως, αν αύριο, σε μια «ειρηνική διευθέτηση» υπό την αιγίδα του ΝΑΤΟ, ο Ελληνισμός παραιτηθεί από κάθε αξίωση (δικαιωμένη με δεκάδες αποφάσεις του ΟΗΕ), στην πανάρχαια ελληνίδα γη της βόρειας Κύπρου, αν δεχθεί μοιρασιά του Αιγαίου και της δυτικής Θράκης, η εκλογική συμπεριφορά των ελλαδιτών ψηφοφόρων δεν πρόκειται να αλλάξει, οι κομματικές προτιμήσεις δεν θα μεταβληθούν.
Γενική εντύπωση είναι ότι τα «εθνικά θέματα» οπωσδήποτε συγκινούν μεγάλη μερίδα (ίσως την πλειοψηφία) του πληθυσμού. Αλλά μέχρις εκεί. Η συγκίνηση είναι μόνο συναισθηματική, επιδερμική, δίχως συνέπειες στην πολιτική συμπεριφορά. Τα πρόσωπα που θα επωμισθούν ό,τι το Σύνταγμα αποκαλεί «έσχατη προδοσία», θα επανεκλεγούν με κάθε άνεση στο ελλαδικό Κοινοβούλιο.
Μια σοβαρή δημοσκόπηση θα μπορούσε να διερευνήσει, ώς πού φθάνουν τα όρια της συναισθηματικής ευαισθησίας των ελλαδιτών ψηφοφόρων, πότε ο ενδοτισμός ή η πρακτόρευση ξένων συμφερόντων θα ξεπερνούσαν τα όρια της ανοχής των ψηφοφόρων. Αν, λ.χ., η παραχώρηση του Καστελλόριζου, της Λήμνου, της Μυτιλήνης θα είχε ως αντάλλαγμα να ρεύσουν θαυμαστά «πακέτα» οικονομικών παροχών, τι θα προέκριναν οι ελλαδίτες ψηφοφόροι; Αν, τελικά, είχε να επιλέξει ο Ελλαδίτης ανάμεσα στην ελευθερία με πόλεμο ή στην «ειρήνη» (γράφε: καταναλωτική πλησμονή) με δουλεία, τι θα αποφάσιζε μόνος, μυστικά, πίσω από το παραβάν;
Στην τελευταία προεκλογική περίοδο οι υποψήφιοι πρωθυπουργοί μας μιλούσαν μόνο και αποκλειστικά για λεφτά, μόνο για οικονομία, δηλαδή, όπως μιλάει το ΚΚΕ και ο ΣΥΡΙΖΑ, ωσάν οι άνθρωποι να είμαστε βουλιμικά ανδράποδα και οι ορίζοντες της ζωής μας να τελειώνουν στο πορτοφόλι. Μήπως κάτι ξέρουν οι πολιτικοί μας αφεντάδες, που οι δημοσκοπήσεις το αποκρύβουν από εμάς, την πλεμπάγια; Χρόνια τώρα τους ακούμε να αναμηρυκάζουν μηχανικά ότι «δεν αμφισβητούμε τον πατριωτισμό κανενός». Αλλά ούτε και διανοούνται να μας εξηγήσουν: τι διαφέρει σήμερα ο πατριωτισμός από την άλογη προσκόλληση του «φίλαθλου» κρετίνου σε μια ποδοσφαιρική ομάδα, κερδοσκοπική ΠΑΕ.
Πατρίδα ονόμαζαν κάποτε οι άνθρωποι τη γη (το χώμα και το τοπίο) όπου γεννήθηκαν, εντάχθηκαν σε οικογένεια και σε κοινότητα, πήγαν σχολειό, έζησαν την εκκλησιά, δηλαδή τη Γιορτή, ψηλάφησαν αισθητά την Ιστορία, άσκησαν τον δημιουργικό τους μόχθο, έθαψαν αγαπημένους νεκρούς. Σήμερα αυτή η πατρίδα δεν υπάρχει, μια τίμια και ευφυής δημοσκόπηση θα το πιστοποιούσε άμεσα. Για τα εννέα δέκατα του πληθυσμού που ζουν στις πανομοιότυπες, απρόσωπες, τάχα και πόλεις του ελλαδικού οικιστικού πρωτογονισμού, η ελληνικότητα είναι κρατική υπηκοότητα, τίποτε άλλο. Σώζεται ακόμα ένα φθίνον γλωσσικό ιδίωμα, μια ρητορική και ευτελισμένη «εθνική ιδεολογία», κάποιο φολκ-λορ γραφικών ιδιαιτεροτήτων.
Το κυριότερο, όμως, είναι ότι η ελληνική κρατική υπηκοότητα σήμερα βιώνεται σαν μοιραία, εκ γενετής αναπηρία. Το ελληνώνυμο κράτος προξενεί στους πολίτες του, ακατάπαυστα, οργή, ντροπή, αηδία, πνιγμό. Το διαφεντεύουν μαφίες ασύδοτων συμφερόντων με προσχηματικές ετικέτες κομμάτων, συνδικάτων, δημόσιων οργανισμών, ιδρυμάτων κοινής ωφέλειας. Κράτος τύραννος του πολίτη, βασανιστής, όχι υπηρέτης του, όπως θα όφειλε. Το ενδεχόμενο νοσηλείας σε νοσοκομείο, εφιάλτης. Το σχολειό και το πανεπιστήμιο των παιδιών του, σε παρακμιακή αθλιότητα αγιάτρευτη. Η αγορά όπου θα παλαίψει για το ψωμί του, αρένα ληστρικής κερδοσκοπίας. Η δημοσιοϋπαλληλία εκβιάζει γκανγκστερικά για να «λαδωθεί». Ολα, τα πάντα, κάνουν τον πολίτη να νιώθει αντίπαλος με τον τόπο του, αντίδικος με την «πατρίδα» του.
Να τολμούσε κάποια δημοσκόπηση το ανυπόφορο ερώτημα: Με ποια λογική να υπερασπίσει ο Ελλαδίτης αυτό το γελοίο κράτος, αν χρειαστεί; Να πολεμήσει, να διακινδυνεύσει τη ζωή του, για να υπερασπίσει τι; Τη γλώσσα, που πρώτοι οι άρχοντες την ατιμάζουν ατιμώρητα και την καταστρέφουν μεθοδικά με τις εκπαιδευτικές τους «μεταρρυθμίσεις»; Την Ιστορία και τον πολιτισμό των προγόνων που επίσημα οι πρακτορίσκοι κατασυκοφαντούν στα σχολικά βιβλία; Το κάλλος της γης, που λιμασμένοι για εύκολο πλούτο κρατικοί «λειτουργοί» το παραδίδουν σε εμπρηστές οικοπεδοφάγους και σε βάνδαλους τουριστικούς ατζέντηδες; Τι το ελληνικό να υπερασπίσει ο «έλλην υπήκοος» σήμερα ρισκάροντας τη ζωή του; Αυτή τη δημοσκόπηση θα έπρεπε να την έχουν προ πολλού παραγγείλει οι αξιωματούχοι της Εθνικής Αμυνας.
Το ερώτημα στην αρχή της επιφυλλίδας ήταν ρητορικό. Οι εκλογές στις 4 Οκτωβρίου 2009 απέδειξαν περίτρανα ότι τα λεγόμενα «εθνικά θέματα» είναι το τελευταίο που απασχολεί τον ελλαδίτη ψηφοφόρο μπροστά στην κάλπη. ΚΚΕ και ΣΥΡΙΖΑ δικαιώθηκαν θριαμβικά: οι ορίζοντες ζωής για την ελλαδική κοινωνία σήμερα τελειώνουν στο πορτοφόλι. Το κόμμα, που επίσημο όραμά του είναι ο Σταλινισμός, καταξιώθηκε ως τρίτη πολιτική δύναμη στη Βουλή, και το κόμμα που επίσης επίσημα προπαγανδίζει και οργανώνει την κατάλυση της έννομης τάξης, βραβεύτηκε με δεκατρείς έδρες, παρά τα καραγκιοζιλίκια της φτήνιας των διαπληκτισμών στο εσωτερικό του.
Με το ανυπόκριτο της αφέλειας που χαρακτηρίζει την αμερικανική νοοτροπία, η Ουάσιγκτον έσπευσε να εκφράσει τη χαρά της για το εκλογικό αποτέλεσμα. Πραγματικά, ήταν θρίαμβος να κατορθωθεί η μεταστροφή μιας τόσο εντυπωσιακής πλειοψηφίας, με προκλητική την απουσία στοιχειωδών έστω ερεισμάτων λογικής, επιχειρημάτων και εγγυήσεων σοβαρότητας. Σε κοινωνίες με πολύ χαμηλή στάθμη κατά κεφαλήν καλλιέργειας πρέπει να είναι πολύ εύκολη η χειραγώγηση των ενορμήσεων της μάζας.
Το θετικότερο που προκύπτει από αυτές τις εκλογές, είναι η ελπίδα να διαλυθεί πια τελεσίδικα το ασπόνδυλο, δίχως πίστη και στόχους κόμμα της Νέας Δημοκρατίας. Η ελληνική κοινωνία χρειάζεται έναν ριζικά διαφορετικό εκφραστή της θέλησής της να ξαναβρεί τον δυναμισμό και την αρχοντιά του ονόματός της: Να ξαναστήσει κράτος λειτουργικό, να κερδίσει ποιότητα ζωής και διεθνή αξιοπρέπεια αξιοποιώντας την ετερότητα της πρότασης πολιτισμού που κομίζει.

ΜΙΑ ΩΡΑ ΠΕΡΑΣΕ ΑΠΟ ΤΟΤΕ ΠΟΥ 'ΧΩ ΓΙΝΕΙ ΠΑΣΟΚ ΚΑΙ ΗΔΗ Γ.... ΚΑΙ ΔΕΡΝΩ

2009-10-03T09:17:00.000-07:00

ΠΕΡΝΑΕΙ τα Τέμπη κατηφορίζοντας ο βιοπαλαιστής μας με το Ζάσταβα και, γκρου γκρου γκρου, σβήνει η μηχανή στο παλιοσαραβαλάκι κι ο άνθρωπός μας μένει στο δρόμο...Ενα απολαυστικό χρονογράφημα του Ανδρέα Ρουμελιώτη. Από τη σημερινή "Ελευθεροτυπία".

Ποια Εξπρές Σέρβις; Ούτε δεκάρα τσακιστή δεν έχει πάνω του για να πάρει κουλούρι· εντελώς στεγνός, μιλάμε! ΚΑΝΕΙ οτοστόπ κι ευτυχώς, να λέτε, που φιλοτιμείται και σταματάει ένας φορτηγατζής. «Σ' ευχαριστώ, αδελφούλη, τα 'φτυσε η σακαράκα και πρέπει τ' απόγευμα να 'μαι Αθήνα, έχει ένα κονέ ο μπατζανάκης μου μπας και πιάσω δουλειά σε μια βιοτεχνία που φτιάχνει κουβαρίστρες. Είμαι έξι μήνες άνεργος, έχω τέσσερα παιδιά να θρέψω και κοντεύω να τρελαθώ»! «ΓΙΑ να 'χουμε καλό ρώτημα: τι θα ψηφίσεις του λόγου σου την Κυριακή;». Στο ψητό ο φορτηγατζής μας. «Τι να σου πω, καρντάση; Είμαι αηδιασμένος, αγριεμένος, μ' έχουν πουλήσει όλοι, αλλά την παράταξη δεν μπορώ να την εγκαταλείψω. Θα κάνω αυτό που 'πε ο Ζαγορίτης: εκείνους που την πληγώσανε θα τους μαυρίσω». «ΤΟΣΟ μαλάκας είσαι;»(!). Αγριεύει ο φορτηγατζής: «Ανεργος με τέσσερα παιδιά και θα ξαναψηφίσεις Νέα Δημοκρατία;(!). Είσαι άξιος της μοίρας σου, καλά να πάθεις! Εξω απ' το φορτηγό μου, ηλίθιε»! Ανοίγει εν κινήσει την πόρτα, του ρίχνει μια σπρωξιά ο άσπλαχνος και τον πετάει τον άνθρωπό μας στον δρόμο. ΑΝΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΟ θύμα της αρχαιοελληνικής διχόνοιας ο ταλαιπωρημένος βιοπαλαιστής μας, σακατεμένος, ξαναπροσπαθεί να κάνει οτοστόπ. Και ω του θαύματος! Φρενάρει μια ξανθιά, αλφαδιασμένη δίμετρη κουκλάρα την ιλουστρασιόν κάμπριο Τζάγκουάρ της και του λέει τρυφερά: «Τι έπαθες, άνθρωπέ μου; Θες βοήθεια; Μπες μέσα»! ΕΝΩ έχει μείνει άγαλμα ο δικός μας κιαλάροντας με κλεφτές ματιές τα καλλίγραμμα πόδια της, που δραπετεύουν από το καυτό μίνι και απλώνονται αριστοκρατικά σε φρένο-γκάζι, δέχεται την ίδια επίκαιρη ερώτηση: «Τι θα ψηφίσεις;». «Ε, ε, τι, τι ναα ψηφίσω;; ΠΑ, πΑ, ΠΑΣΟΚ»! «ΣΥΝΤΡΟΦΕ»! Φρενάρει και τον αγκαλιάζει σφιχτά η ξανθιά θεά. «Κι εγώ ΠΑΣΟΚτζού είμαι, πρόδωσα την μπουρζουαζία, τον πατέρα μου που 'ναι μεγαλοτραπεζίτης, για το καλό του λαού και του τόπου. Με τρελαίνει που πας να δουλέψεις στις κουβαρίστρες, παιδαρά μου, με φτιάχνει, με εξιτάρει»! ΣΤΑΜΑΤΑΕΙ απότομα στο κοντινότερο μοτέλ, τον ανεβάζει σπρώχνοντας στο δωμάτιο, του σκίζει το πουκάμισο και τον ρίχνει με λύσσα στο κρεβάτι. «Ταπείνωσέ με, πρασινοφρουρέ μου! Χαστούκισε αυτή την πόρνη τη μοναχοκόρη του μεγαλοτραπεζίτη! Δείξ' της να καταλάβει πόσο ισχυρός είναι ο λαός! Ξεφτίλισε το κακομαθημένο πλουσιοκόριτσο! Ξέσκισε το τραπεζικό της σύστημα, επαναστάτη μου! Σεισμός - σεισμός - σοσιαλισμός»! ΤΡΙΖΟΥΝ οι σουμιέδες, ματώνουν οι θάλασσες, αναστενάζει το σύμπαν κι ανασταίνονται οι νεκροί· σου κάνει ένα δώρο μερικές φορές η ζωή που δεν το 'χες ποτέ ονειρευτεί. «Ανοιξε την τσάντα μου, βγάλε αυτό το μαστίγιο με τις επτά ουρές που 'χω μέσα και χτύπα με αλύπητα, δυνατά!», τον προστάζει η ασυγκράτητη ξανθιά. «ΜΑΑ...». «Τι μου και μα! Χτύπα με σου λέω, μαστίγωσέ με, είναι ο μόνος τρόπος για να 'ρθω σε οργασμό. Λιώσε με! Χωρίς δισταγμό, δίχως έλεος»! ΤΗ χαζεύει που κοιμάται. Αυτό το καλλίγραμμο, βελούδινο, μαστιγωμένο κορμί που μόλις έχει από την εργατιά λεηλατηθεί. Μπαίνει στο μπάνιο, κοιτάζει τον εαυτό του στον καθρέφτη και μονολογεί: «Τι κορόιδο ήμουνα. Μια ώρα πέρασε από τότε που 'χω γίνει ΠΑΣΟΚ και ήδη γαμάω και δέρνω»!

Ο ΑΡΙΣΤΕΡΟΣ ΜΗΔΕΝΙΣΜΟΣ - ΠΑΣΧΟΣ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗΣ

2009-09-06T12:05:00.000-07:00

Yπάρχει μια διάχυτη αριστερή γκρίνια για τον τόπο. Κάποιες φορές είναι δικαιολογημένη, αλλά τις περισσότερες είναι ισοπεδωτική. Η γκρίνια αυτή θέλει τη χώρα να πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο: ο κόσμος να υποφέρει και να πεινάει, τα δεινά του λαού να πληθαίνουν, οι πλούσιοι να γίνονται πλουσιότεροι, οι φτωχοί να καταλήγουν φτωχότεροι, και γενικώς όλα μαύρα κι άραχλα.
Αυτή η περιγραφή γίνεται κατ’ αρχήν για να αποκομίσουν το ΚΚΕ και ο ΣΥΡΙΖΑ ψήφους. Σύμφωνα με τη διήγηση, η χώρα πάει από το κακό στο χειρότερο, επειδή όλα αυτά τα χρόνια κυβερνά ο τρισκατάρατος δικομματισμός. Τα δύο κόμματα εξουσίας είναι ίδια και όλοι οι πολιτικοί έχουν τις ίδιες ευθύνες για «το σημερινό χάλι». Συνεπώς οι πολίτες δεν πρέπει να ψηφίσουν τα μεγάλα κόμματα, αλλά τα αριστερά.
Θεμιτός ο στόχος, αλλά υπάρχουν ένα πραγματολογικό και ένα λογικό σφάλμα. Το πραγματολογικό σφάλμα είναι ότι η χώρα δεν πάει πάντα «από το κακό στο χειρότερο. Κάποιες φορές πάει «από το κακό στο καλύτερο» και κάποιες φορές «από το καλό στο χειρότερο». Στο κάτω κάτω της γραφής, αν ο δικομματισμός μάς πήγαινε «από το κακό στο χειρότερο» θα έπρεπε να είμαστε φτωχότεροι, από το 1974. Η Ελλάδα δεν θα ήταν στην Ευρωπαϊκή Ενωση, εμείς δεν θα είχαμε στην τσέπη μας ευρώ, αλλά υποτιμημένες δραχμούλες, δεν θα υπήρχε ΕΣΥ, οι οδικές αρτηρίες θα ήταν προπολεμικές, δεν θα κάναμε Ολυμπιακούς Αγώνες κ. λπ. Τα στοιχεία, όμως, δείχνουν άλλα: το κατά κεφαλήν εισόδημα της χώρας ανέβηκε από τα 3.000, περίπου, δολάρια το 1974, στα 30.500 σήμερα. Δηλαδή ο πλούτος μας δεκαπλασιάστηκε, όταν είχαμε τις ισχυρές κυβερνήσεις του δικομματισμού. Δεν πήγαμε «από το κακό στο χειρότερο», όπως λένε τα κόμματα της Αριστεράς.
Τα παραπάνω επ’ ουδενί υπονοούν ότι η χώρα έχει λύσει όλα τα προβλήματα και οι πολίτες της ζουν σε έναν παράδεισο. Δεν υπονοούν καν ότι κάποια πράγματα δεν θα έπρεπε να είχαν γίνει διαφορετικά και κάποια άλλα να είχαν τελειώσει νωρίτερα. Τα προβλήματα είναι πολλά, αλλά πάλι τα προβλήματα πάντα θα είναι πολλά. Μπορούμε να επικρίνουμε όσους κυβέρνησαν αν δούμε ότι άλλες χώρες τα πήγαν καλύτερα. Σ’ αυτό υπάρχουν ευθύνες, αλλά: 1) κάθε κόμμα έχει ξεχωριστό μερίδιο και όχι ισόποσο, και 2) ο συνολικός απολογισμός της κυριαρχίας του δικομματισμού είναι θετικός.
Το περίεργο είναι πως πολλές φορές αυτού του τύπου η ισοπεδωτική κριτική πιάνει τόπο. Πολλοί πιστεύουν ότι επί... δικομματισμού πραγματικά είμαστε χειρότερα. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στην πολιτική που άσκησε η κυβέρνηση από το 2004, οπότε είναι έντονες οι εντυπώσεις της οπισθοδρόμησης. Οφείλεται κυρίως σε ένα λογικό τέχνασμα: η Αριστερά μονίμως συγκρίνει τη σημερινή πραγματικότητα με έναν ιδανικό κόσμο (ο οποίος φυσικά δεν υπάρχει). Συγκρίνοντας, όμως, οποιονδήποτε πραγματικό κόσμο με κάποιον ιδανικό (και φυσικά φανταστικό), ο πραγματικός κόσμος πάντα θα υπολείπεται. Θα μοιάζει ελάχιστος, μηδενικός. Αν μπορούσαμε να διαιρέσουμε κάποιον αριθμό με το άπειρο το αποτέλεσμα θα ήταν μηδέν, ασχέτως πόσο μεγάλος είναι ο αριθμητής.
Υπάρχει όμως και κάτι άλλο: όταν διαιρείς με το άπειρο είτε έχεις το 10 στον αριθμητή είτε το 1.000 είναι ένα και το αυτό. Επομένως όταν συγκρίνεις το φανταστικό κομμουνιστικό ιδεώδες, ο Πλαστήρας και ο Παπάγος είναι ένα και το αυτό, ο Μπους και ο Ομπάμα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.
Το πρόβλημα όμως με την Αριστερά δεν είναι το λογικό τέχνασμα. Ετσι κι αλλιώς, όλα τα κόμματα κάποια τεχνάσματα χρησιμοποιούν για να κερδίζουν ψήφους. Ο αριστερός μηδενισμός γίνεται παραλογισμός, διότι δεν ζητεί ψήφους για να κυβερνήσει ή να συνεργαστεί σε μια κυβέρνηση. Ζητεί ψήφους για να μην υπάρχουν ισχυρές κυβερνήσεις, δηλαδή για να μην κυβερνήσουν οι άλλοι! Λειτουργεί δηλαδή όπως ο Ελληνας αγρότης στο γνωστό ανέκδοτο: «Κατέβηκε ο Θεός σε μια αγροτική περιοχή και ρώτησε κάθε γεωργό την επιθυμία που θα ήθελε να του ικανοποιήσει. Ο Γερμανός παρακάλεσε να του δώσει ένα άλογο, ο Γάλλος μια αγελάδα, ο Ιταλός μια κατσίκα και τελευταίος ο Ελληνας ζήτησε απλώς “να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα”». Δυστυχώς έτσι λειτουργεί το ΚΚΕ και οι περισσότερες συνιστώσες του ΣΥΡΙΖΑ: δεν θέλουν ούτε άλογα ούτε γελάδια. Απλώς ζητούν να ψοφήσει η κατσίκα των άλλων.

ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ - ΦΟΒΑΜΑΙ...

2009-09-06T04:12:00.000-07:00

Φοβᾶμαι τοὺς ἀνθρώπους ποὺἑφτὰ χρόνια ἔκαναν πὼς δὲν εἶχαν πάρει χαμπάρι
καὶ μία ὡραία πρωία μεσοῦντος κάποιου Ἰουλίου
βγῆκαν στὶς πλατεῖες μὲ σημαιάκια κραυγάζοντας«δῶστε τὴχούντα στὸ λαό».
Φοβᾶμαι τοὺς ἀνθρώπους ποὺ μὲ καταλερωμένη τὴ φωλιὰ πασχίζουν τώρα νὰβροῦν λεκέδες στὴδικήσου.
Φοβᾶμαι τοὺς ἀνθρώπους ποὺ σοῦ κλείναν τὴν πόρτα
μὴν τυχὸν καὶ τοὺς δώσεις κουπόνια καὶ τώρα
τοὺς βλέπεις στὸ Πολυτεχνεῖο νὰ καταθέτουν γαρίφαλα καὶ νὰ δακρύζουν.
Φοβᾶμαι τοὺς ἀνθρώπους ποὺ γέμιζαν τὶς ταβέρνες καὶ τὰ σπάζαν στὰ μπουζούκια κάθε βράδυ καὶ τώρα τὰ ξανασπάζουν
ὅταν τοὺς πιάνει τὸ μεράκι τῆς Φαραντούρη καὶ ἔχουν καὶ«ἀπόψεις».
Φοβᾶμαι τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ἄλλαζαν πεζοδρόμιο ὅταν σὲ συναντοῦσαν
καὶ τώρα σὲ λοιδοροῦν γιατί, λέει, δὲν βαδίζεις ἴσιο δρόμο.
Φοβᾶμαι, φοβᾶμαι πολλοὺς ἀνθρώπους.
Φέτος φοβήθηκα ἀκόμη περισσότερο.
Νοέμβρης1983

ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ - ΕΠΙΤΥΜΒΙΟΝ

2009-09-06T04:07:00.000-07:00

Πέθανες- κι ἔγινες καὶ σύ: ὁ καλός,
Ὁ λαμπρὸς ἄνθρωπος, ὁ οἰκογενειάρχης, ὁ πατριώτης.
Τριάντα ἕξη στέφανα σὲ συνοδέψανε, τρεῖς λόγοι ἀντιπροέδρων,
Ἑφτὰ ψηφίσματα γιὰ τὶς ὑπέροχες ὑπηρεσίες ποὺ προσέφερες.
Ἄ, ρὲΛαυρέντη, ἐγὼ ποὺ μόνο τὄξερα τίκάθαρμα ἤσουν,
Τί κάλπικος παρᾶς, μιὰ ὁλόκληρη ζωὴ μέσα στὸ ψέμα
Κοιμοῦ ἐν εἰρήνῃ, δὲν θὰ῾ρθῶτὴν ἡσυχία σου νὰ ταράξω.
(Ἐγώ, μιὰ ὁλόκληρη ζωὴ μὲς στὴ σιωπὴ θὰ τὴν ἐξαγοράσω
Πολὺ ἀκριβὰ κι ὄχι μὲ τίμημα τὸ θλιβερό σου τὸ σαρκίο.)
Κοιμοῦ ἐν εἰρήνῃ. Ὡς ἤσουν πάντα στὴ ζωή: ὁ καλός,
Ὁ λαμπρὸς ἄνθρωπος, ὁ οἰκογενειάρχης, ὁ πατριώτης.
Δὲ θά῾σαι ὁ πρῶτος οὔτε δὰ κι ὁτελευταῖος.

ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟΣ

2009-07-15T10:10:00.000-07:00

Όλοι ξέρουμε, θεωρητικά τουλάχιστον, ότι η φιλελευθεροποίηση αυξάνει τις θέσεις εργασίας. Aυτό είναι μία πραγματικότητα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Πραγματικά! Αν δεν υπήρχε ο φιλελευθερισμός, οι περισσότεροι δημοσιογράφοι δεν θα ήξεραν τι να γράψουν. Αν δεν φτιαχνόταν η καρικατούρα αυτής της ιδεολογίας, δεν θα μπορούσαν να εξηγήσουν όλα τα
δεινά του κόσμου. Διάβαζα πριν μερικές μέρες σε έγκριτη εφημερίδα ότι για τις κακές υπηρεσίες των ΚΤΕΛ φταίει το γεγονός ότι δεν άνοιξε η αγορά στον ανταγωνισμό. Σωστό! Αλλά ποιος φταίει που δεν άνοιξε η αγορά στον ανταγωνισμό; «Σε αυτές τις περιπτώσεις
αποκαλύπτεται και η μεγάλη λαθροχειρία που έκαναν οι αντιλήψεις και οι φορείς του νεοφιλελευθερισμού τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Διότι, ενώ από τη μία πλευρά ταύτι-
ζαν την απελευθέρωση των αγορών με τις ιδιωτικοποιήσεις και τη μείωση της παρουσίας του Δημοσίου, από την άλλη διαπλέκονταν με το ίδιο το κράτος και επιζητούσαν την ανοχή του για να συντηρήσουν κλειστές και προστατευμένες από τον ανταγωνισμό τις δικές τους ιδιωτικές αγορές (Η Καθημερινή, 26.5.2009). Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο. Το έχω γράψει και στο παρελθόν: Για τα ελληνικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ο φιλελευθερισμός είναι κάτι
σαν την Τουρκοκρατία, με μόνη διαφορά ότι η τελευταία υπήρξε. Φταίει για όλα. Σε μια χώρα που στενάζει κάτω από το βάρος του κράτους, που οι πολίτες βλέπουν την αποτυχία του παντού, οι ταγοί της είναι απασχολημένοι να μας προειδοποιούν για τα δεινά της αγοράς.
Έτσι, αν μεταναστεύσει μία ιδιωτική επιχείρηση; Ο νεοφιλελευθερισμός φταίει. Χρεοκοπεί η κρατική Ολυμπιακή; Πάλι ο νεοφιλελευθερισμός φταίει. Καταρρέει το κρατικό σύστημα ασφάλισης; Μαντέψτε ποιος φταίει. Κλέβουν οι ιδιωτικές τράπεζες; Η αγορά φταίει. Κλέβουν (κιέκλεβαν πολλά περισσότερα στο παρελθόν) οι κρατικές; Πάλι η αγορά φταίει. Δεν μπορεί το κράτος να ελέγξει, όπως έχει αρμοδιότητα από το Σύνταγμα, το τηλεοπτικά μεταδιδόμενο προϊόν; Φυσικά ο ανταγωνισμός φταίει. Λαδώνονται στην κρατική Επιτροπή Ανταγωνισμού; Δεν έχουν φάρμακα και νοσηλευτές στακρατικά νοσοκομεία; Ε, είναι προφανές ποιος φταίει...
Σ’ αυτή τη χώρα που πνίγεται από τον κρατισμό όλοι ανησυχούν για τα δεινά του ανύπαρκτου νεοφιλελευθερισμού. Ενώ καταρρέει το ΙΚΑ, ανησυχούμε μην τυχόν και συζητηθεί το κεφαλαιοποιητικό σύστημα. Ενώ κάποτε ο ΟΤΕ έκανε δέκα χρόνια για να μας περάσει τηλέφωνο, εμείς ανησυχούσαμε για τις ζημιές στην εθνική άμυνα αν τυχόν έμπαιναν
ιδιώτες στην αγορά τηλεπικοινωνιών. Σε μια χώρα που η έστω μερική απελευθέρωση των τηλεπικοινωνιών δημιούργησε δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας, ανησυχούμε για την
ανεργία που θα δημιουργήσει η απελευθέρωση άλλων τομέων της οικονομίας. Στην ίδια χώρα που παίρνουμε σκουπιδόχαρτα ως πτυχία, ανησυχούμε ότι στο μέλλον κάποια μη κρατικά
πανεπιστήμια μπορεί να παράγουν σκουπιδόχαρτα που θα τα βαφτίσουν πτυχία.
Αυτό τον παραλογισμό αναπαράγουν καθημερινά τα ελληνικά ΜΜΕ και φυσικό είναι να τον πιπιλίζουν όλοι. Τα ελληνικά ΜΜΕ πλημμυρίζουν από ένα μεταφυσικό κρατικισμό, επειδή διαλαλούν μονίμως το μύθο του επάρατου φιλελευθερισμού. Κι αυτό έχει γίνει επίσημη
δοξασία στη χώρα. Βέβαια, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, ισχύει και για τους
δημοσιογράφους το «μ’ όποιον δάσκαλο καθίσεις, τέτοια γράμματα θα μάθεις» και κατ’ επέκταση τέτοια γράμματα θα διδάξεις. Ακόμη κι αν διάβαζαν, ακόμη κι αν ήθελαν να
μάθουν τι σημαίνει φιλελευθερισμός, νεοφιλελευθερισμός και όλα τ’ άλλα κακά, δεν θα μπορούσαν παρά μόνο αν ξενιτεύονταν ή έστωδιάβαζαν αγγλικά. Πριν 11 χρόνια είχα γράψει ένα άρθρο στον Ελεύθερο Τύπο με τίτλο«Το ιδεολογικό κενό της κεντροδεξιάς στην Ελλάδα».1 Το παραθέτω, γιατί δυστυχώς ακόμη ισχύει: «Aν θέλει να δει κανείς τις ρίζες της κρίσης που βιώνει η κεντροδεξιά τα τελευταία είκοσι χρόνια, δεν έχει παρά να ψάξει στα... βιβλιοπωλεία. Εκεί μπορεί να βρει οποιονδήποτε τρίτης διαλογής μαρξιστή που κριτι-
κάρει ένα σχολιαστή του Λένιν, αλλά δεν θα βρει τον Πλούτο των Εθνών του Άνταμ Σμιθ. Θα βρει Σαμίρ Aμίν, αλλά δεν θα βρει να διαβάσει Φρίντριχ Χάγιεκ (πλην ενός που αξιώθη-
κε να βγάλει το 1981 το KΠEE, O δρόμος προς τη Δουλεία). Δεν θα βρει τα βιβλία του Τόμας Πέιν, ούτε τους Νομπελίστες Οικονομολόγουςτης Σχολής του Σικάγο. Ολόκληρες περιοχές της παγκόσμιας σκέψης είναι terra incognita για το ελληνικό κοινό. H έλλειψη βιβλιογραφίας συντηρητικών, φιλελεύθερων ή νεοφιλελεύθερων στοχαστών (είναι εκπληκτικό πόσο οξύμωρο ακούγεται στην ελληνική γλώσσα ο όρος, π.χ.,«συντηρητικός στοχαστής») αντανα-
κλά μία γενικότερη στάση της Κεντροδεξιάς απέναντι στον πολιτικό διάλογο και στο πολιτικό γίγνεσθαι. Έχει ιστορικές ρίζες και απτά πολιτικά αποτελέσματα. Το Κέντρο και η Δεξιά στην Ελλάδα, αφού κέρδισαν τον εμφύλιο, είχαν στα χέρια τους το κράτος, το οποίο χρησιμο-
ποίησαν όχι μόνο ως όχημα άσκησης της παντοκρατορίας τους, αλλά και ως μηχανισμό παραγωγής στελεχών. H Δεξιά στην Ελλάδα, όσο είχε το κράτος, δεν είχε κανένα λόγο να
ξοδευτεί σε ιδεολογικές αναζητήσεις. H πολιτική φιλοσοφία έγινε ένας προνομιακός χώρος για την παράνομη ή ημι-παράνομη Αριστερά. Τα κόμματά της δεν είχαν πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης, πέρα από εκείνο των ιδεών και δεν είχαν άλλο μηχανισμό παραγωγής στελεχών πέρα από τους μαζικούς χώρους και τις κομματικές διεργασίες – με όλες
φυσικά τις αγκυλώσεις της σταλινικής παράδοσης. O λόγος τους είχε ιδεολογικό υπόβαθρο και πολιτική επεξεργασία. Όταν το 1981 κερδίζει το ΠAΣOK, η Δεξιά χάνει και το μηχανισμό παραγωγής στελεχών της και τον όποιο πολιτικό λόγο είχε – πολιτικός λόγος ο οποίος απέρρεε μόνο από τη διαχείριση του κράτους. Μην έχοντας ένα ισχυρό φιλοσοφικό υπόβαθρο
για να αρθρώσει νέα πολιτική πρόταση, αρχίζει να αναλώνεται σε ένα λόγο αντι-ΠAΣOK, ο οποίος φαίνεται ξεκάθαρα στην εκλογή Μητσοτάκη στην ηγεσία της N.Δ. H εκλογή
αυτή ήταν μια εντολή του κόμματος:«γεννηθήτω αντι-Aνδρέας». Το διάστημα αυτό βέβαια υπάρχουν κάποιες σποραδικές αναλαμπές ιδεολογικών αναζητήσεων, οι οποίες είναι
περισσότερο απόηχος της μεγάλης συντηρητικής επανάστασης που γίνεται στο εξωτερικό, παρά μία ανάγκη της εγχώριας κεντροδεξιάς να αρθρώσει εναλλακτικό λόγο. Οι
όποιες προσπάθειες του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας και Επιμόρφωσης, του Ιδρύματος Friedrich Naumann, κ.ά., εντάχθηκαν στις πολιτικές διεργασίες της εποχής που είχαν ένα μόνο στόχο: την ανακατάληψη της εξουσίας. H έλλειψη αποσαφηνισμένης ιδεολογικής πρότα-
σης φάνηκε ανάγλυφα τη βραχεία περίοδο διακυβέρνησης Μητσοτάκη με τα αντιφατικά, πολλές φορές, κυβερνητικά μέτρα. Από την άλλη πλευρά όμως –και παρά την παντοδυναμία Παπανδρέου που πολλές φορές εκφραζόταν με σταλινικές πρακτικές– ο διάλογος συνεχίστηκε. Το φαινόμενο Σημίτη δεν ήταν προϊόν ενός τύπου που ξύπνησε ένα πρωί και είπε: «Ωραία, κλέβουμε τώρα τις ιδέες της Κεντροδεξιάς και συνεχίζουμε να κυβερνά-
με τον τόπο», αλλά ήταν προϊόν ενός διαλόγου που γινόταν (είτε μέσα, είτε έξω από το κόμμα) στον ευρύτερο χώρο της Αριστεράς. H πολιτική απεχθάνεται το κενό: το ΠAΣOK δεν έκλεψε την ιδεολογία της Δεξιάς, απλώς κάλυψε τον κενό χώρο που η τελευταία άφησε, με
αποτέλεσμα να μεταφερθεί, εν μέρει εντός του ΠAΣOK, ο διάλογος που έπρεπε να γίνεται μεταξύ των δύο κομμάτων. Και σήμερα τι γίνεται; Δυστυχώς η ίδια κατάσταση συνεχίζεται. H
Κεντροδεξιά δείχνει να μην θέλει να επενδύσει στο ιδεολογικό προφίλ που πρέπει να αποκτήσει. Αν θέλει να δει κάποιος το ιδεολογικό έλλειμμα που υπάρχει στην ελληνική
Κεντροδεξιά, δεν έχει παρά να κοιτάξει τα δύο τελευταία συνέδρια. Στο πρώτο απεπέμφθη μια σημαντική ιδεολογική και προνομιακή για την κεντροδεξιά τάση και στο δεύτερο ο
νέος αρχηγός εξελέγη την πρώτη μέρα χωρίς διάλογο, ως φορέας ενός ένδοξου ονόματος κι όχι ως εκπρόσωπος μιας ιδεολογικής τάσης που κυριάρχησε στον ενδοκομματικό διάλογο. Αυτό δεν έχει να κάνει με πρόσωπα, αλλά δείχνει πώς λειτουργεί η παράταξη. Έτσι, ενώ στο εξωτερικό (και ειδικά στις H.Π.A.) αναπτύσσεται ένας τεράστιος και γόνιμος διάλογος σε
όλο το πολιτικό φάσμα, η Κεντροδεξιά στην Ελλάδα σέρνεται από τις επιλογές της κεντροαριστεράς. Οι πολιτικές αναζητήσεις της N.Δ. περιορίζονται στο να επισημαίνουν
τα λάθη διαχείρισης που κάνει το κυβερνών κόμμα. Λειτουργεί ακόμη, περισσότερο ως αντι-Κεντροαριστερά, παρά ως Κεντροδεξιά. Το ιδεολογικό κενό που αφήνει αυτός ο χώρος στην Ελλάδα δεν είναι κακό μόνο για την παράταξη της Nέας Δημοκρατίας, αλλά και για
τη χώρα. O χωλός διάλογος σ’ αυτή την κοινωνία επιτρέπει κάθε είδους αγυρτείες και συνθηματολογίες, που δεν είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των τεράστιων προβλη-
μάτων που έχουμε μπροστά μας». Φέτος ευτυχήσαμε να δούμε Το Σύνταγμα της Ελευθερίας, του Φρίντριχ Χάγιεκ στις προθήκες των ελληνικών βιβλιοπωλείων. Ήταν μία πραγματικά αξιέπαινη πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής.
Είναι ένα τεράστιο βήμα μπροστά:τα παιδιά που είναι τώρα στα πανεπιστήμια θα έχουν κάτι να διαβάσουν, θα γονιμοποιηθεί το μυαλό τους και με άλλες ιδέες, κάποια από αυτά θα γίνουν δημοσιογράφοι ή γνωμηγέτες της επόμενης γενιάς. Δεν αρκεί, όμως, αυτό. Χρειάζονται
ακόμη περισσότερα βιβλία, αλλά κυρίως χρειάζεται να αρχίσει η συζήτηση στην Κεντροδεξιά.

Πάσχος Μανδραβέλης

Φιλελεύθερη Έμφαση

ΑΝΕΦΙΚΤΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

2009-06-28T03:33:00.000-07:00

Tου Χρηστου Γιανναρα
Aν, νηφάλια και απροκατάληπτα, βάλουμε στην άκρη τις ρητορικές «ομολογίες πίστεως» στη δημοκρατία όλων των πολιτικών μας κομμάτων, με ποια κριτήρια θα ξεχωρίζαμε ποια εμπράκτως πιστεύουν στη δημοκρατία και ποια όχι;
Η εξαγγελία και μόνο μιας τέτοιας διαστολής προκαλεί την οργισμένη αντίδραση των κομματανθρώπων: «Ποιος αυτόκλητος κήνσορας έχει το θράσος να κρίνει τη δημοκρατική μας συνέπεια και ευαισθησία;». Δεν διανοούνται ότι αυτό ακριβώς είναι το «κράτος» του «δήμου», ο ρόλος και το χρέος των πολιτών: να κρίνουν την πιστότητα των θεσμών της δημοκρατίας στις αρχές και στους στόχους της δημοκρατίας.
Σήμερα τα κόμματα έχουν και το μαχαίρι και το πεπόνι, όχι ο «δήμος». Τα κόμματα θεσμοποιούν έμπρακτα το πολίτευμα, μπορούν να ονομάζουν «δημοκρατία» την κατάφωρη άρνηση της δημοκρατίας, να φιμώνουν ή να αγνοούν προκλητικά τους πολίτες που απαιτούν συνέπεια στις αρχές της δημοκρατίας.
Τουλάχιστον να διασώσουμε τα κριτήρια. Η ελληνική πρώτη στοχοθεσία και διαχρονική παράδοση της δημοκρατίας είναι μια υπόθεση χαμένη και στην πράξη και στην παιδεία μας. Η αναφορά στον αρχαίο «δήμο» στρεβλωμένο ιδεολόγημα και η αυτοδιαχειριζόμενη «κοινότητα», στην ελληνορωμαϊκή και οθωμανική αυτοκρατορία (με τις συνελεύσεις των πολιτών και τον μεταφυσικό άξονα κοινωνικής συνοχής) αντικείμενο σκόπιμης χλεύης. Να διασώσουμε τουλάχιστον τα κριτήρια έστω της μεταπρατικής μας επιλογής: του νεωτερικού υποκατάστατου της δημοκρατίας, του «αντιπροσωπευτικού» ή «κοινοβουλευτικού» πολιτεύματος.
Ακόμη και το δάνειο υποκατάστατο το έχουμε αλλοτριώσει εξωφρενικά: Τιτλοφορούμε «κοινοβουλευτική δημοκρατία» την Απόλυτη Πρωθυπουργική Μοναρχία, που είναι, εν πολλοίς και Κληρονομική Ηγεμονία. Δηλαδή όχι πολίτευμα, αλλά καθεστώς φεουδαλικής απολυταρχίας. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας διορισμένος από τον πρωθυπουργό ή προϊόν των πρωθυπουργικών συναλλαγών, οι υπουργοί αυθαίρετα ευνοημένοι πρωθυπουργικοί κομπάρσοι, οι βουλευτές άβουλα πιόνια στη σκακιέρα του πρωθυπουργού που μόνο εκτάκτως, σπανιότατα και με ειδική άδεια, ψηφίζουν «κατά συνείδησιν».
«Νέα Δημοκρατία» και «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα» είναι κόμματα αρχηγικά, απολυταρχικά, δίχως την παραμικρή σχέση με δημοκρατικό ήθος, δημοκρατικές διαδικασίες. Η τυπική μορφολογία της οργάνωσης και λειτουργίας τους είναι προσχηματικά δημοκρατική –τα κομματικά όργανα (συνέδριο, κεντρική επιτροπή, πολιτικό γραφείο κ.τ.ό) έχουν δημοκρατικές προδιαγραφές– αλλά τα πάντα ελέγχονται απολύτως από την εσωκομματική φατρία την εκάστοτε επιδεξιότερη στην υφαρπαγή της εξουσίας. Λείπουν εκείνες οι θεσμικές πρόνοιες που θα απέκλειαν τη χειραγώγηση των κομματικών οργάνων από φατρίες ή «οικογένειες», την αλλοτρίωση της δημοκρατίας σε αντιμαχία ομαδοποιημένων συμφερόντων.
Ο κομματικός αρχηγός είναι απόλυτος μονάρχης, αλλά μοναρχεί ελέω φατρίας (όπως συνέβαινε πολύ συχνά και στη βασιλική μοναρχία). Εξαρτάται από την πυγμή και το σθένος του πόσο υποταγμένος είναι στη φατρία που τον ανέδειξε. Οφείλει παραχωρήσεις, μεράδια εξουσίας και στις υπόλοιπες εσωκομματικές φατρίες για εξισορρόπηση φιλοδοξιών και διεκδικήσεων. Τελικά, η φαινόμενη στο κράτος και στα κόμματα Απόλυτη Μοναρχία είναι σιωπηρά συνομολογημένη Ολιγαρχία απεριόριστης αυθαιρεσίας. Η Ελλάδα σήμερα δεν κυβερνάται από αυτούς που φαίνονται ότι την κυβερνούν. Τουλάχιστον τη στελέχωση του κράτους, τους διαχειριστές του κοινωνικού πλούτου και της αξιοπρέπειας των Ελλήνων στον διεθνή στίβο τους καθορίζουν εσωκομματική μάγειροι και εξισορροπιστές συμφερόντων, με εξουσίες ανεξέλεγκτες.
Στις ανεξέλεγκτες από τον «δήμο» εξουσίες πρέπει να προστεθούν και οι ιδιώτες που χρηματοδοτούν τα «κόμματα εξουσίας», φυσικά για να υπαγορεύσουν τα θελήματά τους και την εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους. Είναι το διαβόητο φαινόμενο της «διαπλοκής», που ακυρώνει, χωρίς να καταργεί, θεσμικά τις δημοκρατικές λειτουργίες ελέγχου της εξουσίας.
Αν αυτά είναι τα γράδα δημοκρατικότητας των δύο μεγάλων κομμάτων, τι γίνεται με τα λεγόμενα κόμματα μειοψηφίας;
Εδώ τα δεδομένα είναι πιο γυμνά και τετραχηλισμένα, όμως όχι περισσότερο ειλικρινή. Αν οι στοιχειώδεις αρχές και προϋποθέσεις λειτουργίας της δημοκρατίας είναι ο πολυκομματισμός, ο σεβασμός της πλειοψηφίας, η συμμόρφωση με τους νόμους, η ελευθερία φρονημάτων και έκφρασης, ο σεβασμός του φυσικού δικαστή και της έννομης τάξης, αποδέχονται τα κόμματα μειοψηφίας του ελληνικού κοινοβουλίου αυτές τις αρχές;
Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας σαφέστατα όχι. Το πολίτευμα στο οποίο πιστεύει και για το οποίο εργάζεται είναι (διακηρυγμένα) η δικτατορία του προλεταριάτου. Χρησιμοποιούν τις δημοκρατικές ελευθερίες του κοινοβουλευτισμού για να προετοιμάζουν τον δικό τους στόχο. Χρηματοδοτούνται ως κόμμα και μισθοδοτούνται οι βουλευτές τους από το πολιτικό σύστημα που θέλουν να καταλύσουν. Εχουν όλες τις προνομίες που παρέχει η δημοκρατία (μερίδιο προβολής των ιδεών τους από την τηλεόραση, αξιοποίηση της κομματικής περιουσίας τους με τους όρους της ελεύθερης αγοράς), αλλά δηλώνουν απερίφραστα ότι τους νόμους που ψηφίζει η Βουλή τους ακυρώνουν οι οπαδοί τους εκβιαστικά στους δρόμους. Στην προσχηματική δημοκρατία της αλογίας και των αντιφάσεων που συντηρούν τα «κόμματα εξουσίας», το ΚΚΕ λογαριάζεται ακίνδυνο: μια γραφικότητα στενοκέφαλου παλαιοημερολογιτισμού, χρήσιμη σαν επίφαση «πλουραλισμού». Θα έπαυαν να το ανέχονται, αν ήταν κόμμα αριστερό, στρατευμένο σε ζωτικές κοινωνιοκεντρικές προτεραιότητες.
Σέβεται ο «Συνασπισμός της Ριζοσπαστικής Αριστεράς» και υπερασπίζει τους όρους της δημοκρατίας; Και βέβαια όχι, αφού δεν είναι παρά μια «λάιτ» εκδοχή των κουκουεδικών κουτοπόνηρων αντιφάσεων: Δεν παραιτούνται από τις αρχές του Μαρξισμού - Λενινισμού, αλλά τις μεταφράζουν σε απαιτήσεις χλιδάτης καταναλωτικής ευχέρειας – είναι κομμουνιστές με όρους ελεύθερης αγοράς και Πνύκα τους το Κολωνάκι. Φυσικά και ασκούν «δημοκρατικότατη» ιδεολογική τρομοκρατία και απροσχημάτιστο καριερισμό στα πανεπιστήμια, στα μέσα δημοσιότητας, στους χώρους της εκπαίδευσης και της Τέχνης.
Ο «Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός» σμικρογραφία τυπικά αρχηγικού κόμματος. Τόσο προσωποπαγούς, που δεν επιτρέπει να υποθέσουμε πολλήν εσωκομματική δημοκρατία. Εχει βέβαια τη «δημοκρατική» παρρησία να δηλώνει στον τίτλο του την καπηλεία που επιχειρεί: Ιδιοποιείται τη μεταφυσική παράδοση του λαού σαν ιδεολογικό πρόσημο, προκειμένου να προσεταιριστεί ψηφοθηρικά τη θρησκοληψία. Αλλά δεν είναι σεβασμός της δημοκρατίας η συναισθηματική εξαπάτηση των αφελών.
Δεδομένα απελπιστικής κοινωνικής παρακμής, εδραιωμένης ανικανότητας να λειτουργήσει δημοκρατία. Με ορθολογικά κριτήρια, οι προοπτικές είναι άκρως οδυνηρές. Με ανορθόλογη ελπίδα, μένει πάντοτε ενδεχόμενη η κοινωνική αφύπνιση.

Εφημερίδα Καθημερινή

ΑΖΙΖ ΝΕΣΙΝ - Ο ΚΑΦΕΣ ΚΑΙ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

2009-04-22T08:19:00.000-07:00

Δυο πράγματα δεν ευδοκιμούν στη χώρα μας. το ένα είναι
το δέντρο του καφέ και το άλλο η Δημοκρατία. Και τα δύο μας έρχονται από το εξωτερικό. Στα χώματά μας δεν μπορέσαμε ν' αναπτύξουμε με κανένα τρόπο το δέντρο του καφέ. Το κλίμα της χώρας μας, το νερό, το χώμα, δεν είναι κατάλληλα για την ανάπτυξη του δέντρου αυτού.
Όσο για τη Δημοκρατία... Η αλήθεια είναι πως ό,τι περνούσε από το χέρι μας, δεν παραλείψαμε να το κάνουμε, για την ανάπτυξή της, για την εδραίωσή της. Αν κοιτάξετε την ιστορία μας, πριν από εκατό χρόνια πάνω κάτω ρίχτηκε στη χώρα μας ο σπόρος της Δημοκρατίας. Είναι εκατό χρόνια που όλο λέμε: "Αμάν η Δημοκρατία μας μπουμπούκιασε!..." "Η νεαρή Δημοκρατία μας!..." "Αμάν η νεαρή Δημοκρατία μας!..." Να είναι δοξασμένος αυτός που τη μεγάλωσε, μόλις καταφέραμε τόσα χρόνια να φέρουμε σ' αυτό το ανάστημα τη Δημοκρατία, έγινε ένα φιντάνι η Δημοκρατία. Αν ξοδεύαμε αυτό τον κόπο των εκατό χρόνων που αφιερώσαμε στη Δημοκρατία, για την ανάπτυξη του καφέ, σήμερα η χώρα μας θα γινόταν δάσος από καφέ, που δεν τ' άγγιξε ο μπαλτάς του ξυλοκόπου. Στο παρελθόν κρίθηκε απαραίτητο, δεν το είχαμε καταλάβει. αντί να φυτέψουμε σπόρο καφέ, φυτέψαμε το σπόρο της Δημοκρατίας. "Δόξα τω Θεώ", αν και δεν έχουμε καμιά στενοχώρια απ' τη μεριά της Δημοκρατίας, εμείς ξέρουμε το τι τραβάμε από την έλλειψη του καφέ. Καφές είναι αυτός!... Δε μοιάζει σε τίποτε. Έτσι είναι η δημοκρατία; Και να είναι και να μην είναι το ίδιο κάνει...
Αν δεν υπάρχει καφές, του ανθρώπου το κεφάλι γυρίζει,
αν δεν υπάρχει Δημοκρατία, του ανθρώπου το κεφάλι δεν
γυρίζει. Ο καφές μοσκοβολάει, η Δημοκρατία ούτε καν έχει
μυρουδιά. Τον καφέ τον βάζεις στο φλιτζάνι, τον πίνεις. Η
Δημοκρατία ούτε τρώγεται, ούτε πίνεται. Σε τι χρειάζεται αυτή η Δημοκρατία, μπορείτε να μου πείτε;Στη χώρα μας έρχεται από το εξωτερικό μπόλικη μπόλικη Δημοκρατία, αλλά καφές δεν έρχεται. Τον καφέ τον πουλάνε, τη Δημοκρατία τη δίνουν. Ο καφές είναι με λεφτά, η Δημοκρατία τζάμπα... Για τον καφέ χρειάζεται συνάλλαγμα, για τη Δημοκρατία τίποτα δεν χρειάζεται.
Για κοιτάξτε το τι τραβάμε απ' τον καφέ. Σάμπως δεν
έχουμε συνηθίσει στον καλό καφέ; Αμέσως καταλαβαίνουμε τον καλό καφέ απ' τον άσκημο, το μπαγιάτικο απ 'το φρέσκο, το νοθεμένο απ 'το σκέτο.
Ζωή να 'χουνε, μερικοί πατριώτες μας έκαναν ψεύτικο
καφέ. Στην αρχή βγήκε ο κριθαρένιος καφές, δεν έπιασε.
Ύστερα βγήκε καφές από φασόλια, δεν το κατάπιαμε. Εμείς σαν έθνος είμαστε θεριακλήδες του καφέ. αν και καταπίνουμε όλες τις απομιμήσεις, του καφέ την απομίμηση δεν την καταπίνουμε. Ω, Ύψιστε! Να γινόταν, τόσο δα απ' ό,τι καταλαβαίνουμε απ' αυτόν τον καφέ, να καταλαβαίναμε και από Δημοκρατία...

Λύνω ασκήσεις αρχαίων ελληνικών και ασκήσεις νέων ελληνικών

2009-03-29T11:47:00.000-07:00

Έχεις πρόβλημα με τα αρχαία ελληνικά; Απορίες στην έκθεση; Στείλε την άσκησή σου και θα την πάρεις πίσω συμπληρωμένη σωστά και γρήγορα. Το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να σκανάρεις την άσκηση και να τη στείλεις στο ntarides@yahoo.gr. Παράλληλα, υπάρχει η δυνατότητα αποστολής παρόμοιων ασκήσεων σε μορφή word για περισσότερη εξάσκηση.
Να έχεις, όμως, πάντα υπόψη σου ότι σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να αντικατασταθεί η παρουσία ενός καθηγητή δίπλα σου που θα σε εμψυχώνει για μια πραγματικά βαθιά μάθηση. Γι' αυτό και προτείνω, φυσικά, αμεσότερη συνεργασία και κατ' οίκον μαθήματα σε λογικές τιμές.

ΤΖΑΜΠΑΝΤΑΝ ΒΙΒΛΙΑ

2009-01-16T13:56:00.000-08:00

Δεν ξέρω κατά πόσο κομίζω γλαύκας εις τάς Αθήνας, όμως νομίζω ότι θα ήταν παράλειψη εκ μέρους μου να μην αναφέρω στους φιλομαθείς συμπολίτες μου, που ολημερίς είναι σκυμμένοι πάνω σε ένα βιβλίο, ότι εγώ, ο πτωχός πλην τίμιος φιλόλογος, ανακάλυψα κάτι ιστοσελίδες μούρλια. Μπείτε στο blog μου, για να συνδεθείτε με αυτές. ΤΖΑΜΠΑΝΤΑΝ ΒΙΒΛΙΑ θα βρείτε στο scribd και στην ΑΝΕΜΗ. Το καίμε που το καίμε αλλού και αλλού το μυαλουδάκι μας. Ας ανοίξουμε και κανένα ρημάδι pdf. (όπερ εστι μεθερμηνευόμενον: αρχείο με κείμενο)
Σας ασπάζομαι αδελφικώς

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΣΑΣ ΕΧΕΙ ΠΟΛΛΗ ΞΗΡΑΣΙΑ

2008-10-03T13:49:00.000-07:00

Θα σας περιμένω μέχρι τα φοβερά μεσάνυχτα αδιάφορος. Δεν έχω πια τι άλλο να πιστοποιήσω. Οι φύλακες κακεντρεχείς παραμονεύουν το τέλος μου ανάμεσα σε θρυμματισμένα πουκάμισα και λεγεώνες. Θα περιμένω τη νύχτα σας αδιάφορος, χαμογελώντας με ψυχρότητα για τις ένδοξες μέρες. Πίσω από το χάρτινο κήπο σας, πίσω από το χάρτινο πρόσωπό σας εγώ θα ξαφνιάζω τα πλήθη, ο άνεμος δικός μου, μάταιοι θόρυβοι και τυμπανοκρουσίες επίσημες, μάταιοι λόγοι. Μην αμελήσετε. Πάρτε μαζί σας νερό. Το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΤΣΑΡΟΣ

ΜΙΛΑΜΕ ΓΙΑ ΕΝΑ ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΜΠΟΡΝΤΕΛΟ

2008-09-21T02:03:00.000-07:00

Στ' αλήθεια δεν ξέρεις με ποιον να τα πρωτοβάλεις! Με την κυβέρνηση ή με το λαό που την ανέχεται; Τελικά, για να είμαστε δίκαιοι, με το λαό θα πρέπει να τα βάλουμε. Η κυβέρνηση είναι συνεπής με τον εαυτό της! Το σύστημα που υπερασπίζεται εμπεριέχει μέσα του όλα όσα κάνει ή δεν κάνει. Ο λαός, όμως, τι άλλο περιμένει για να καταλάβει ότι έχει να κάνει με αγιογδύτες; Αν προσθέσεις τα σκάνδαλα, τις ρεμούλες, τις απατεωνιές, τις κομπίνες, τις απάτες, για να σταθούμε μόνον στα οικονομικά, ξεπερνάνε σε ύψος το Αραράτ! Πού στο διάολο πρέπει να φτάσουν για να αγανακτήσει;
Ελάτε τώρα στο ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας και προσθέστε το και αυτό στο βουνό. ΟΤΕ, ΔΕΗ, «Ολυμπιακή», δημόσια έργα, λιμάνια, συγκοινωνίες, εκπαίδευση, υγεία, ασφαλιστικά ταμεία, αθλητισμός, τηλεόραση, ραδιόφωνο... πιάσανε ουρανό! Και όλα αυτά χωρίς ίχνος ντροπής! Κυνικά, όπως οι μαφιόζοι! Τραβάνε πιστόλι και βαράνε! Ετούτα στο Βατοπέδιο, εκείνα στους Γερμανούς. Ετούτα στις πολυεθνικές, εκείνα στους κουμπάρους. Λεηλασία του κερατά! Τέτοιο ξεπούλημα δε γίνεται ούτε στις μπανανίες. Θυμίζουν στυγνούς αποικιοκράτες, που ανεξέλεγκτοι σκάβουν τα θεμέλια των αποικιών, που αχόρταγοι αρμέγουν κάθε σταγόνα ιδρώτα και αίμα, που αδίστακτοι ληστεύουν οτιδήποτε παράγει αξία.
Δε σταματάνε, όμως, εδώ. Η κατρακύλα τους δεν έχει τελειωμό. Μιλάμε για γενική ξεφτίλα. Δεν τολμάς να ανοίξεις την πόρτα σου και σε κλέβουν, σε βιάζουν, σε πλακώνουν στο ξύλο. Η Αθήνα και οι άλλες μεγάλες πόλεις της χώρας είναι ανοχύρωτες πόλεις. Οποιος έχει το λάσο και το πιστόλι επιβάλλει τη θέλησή του. Γέμισε η χώρα εμπόρους ναρκωτικών, ένοπλους ληστές, αγόρια και κορίτσια στις γωνίες να προσφέρουν ό,τι τους ζητηθεί. Μιλάμε για ένα τεράστιο μπορντέλο! Το ζήτημα, πια, δεν είναι ηθικό. Αυτά, πια, είναι ψιλά γράμματα, έχουν ξεπεραστεί. Το ζήτημα αφορά στην αισθητική! Οι εικόνες αυτής της άθλιας αγοραπωλησίας, οι βρώμικοι δρόμοι και οι βρώμικες συναλλαγές, ο γενικός ευτελισμός, πληγώνουν βαθιά την όρασή μας. Χώνονται μέσα μας και ανακατεύουν τα στομάχια μας. Μας φέρνουν εμετό! Τόση αθλιότητα μαζεμένη, μόνο σε περιόδους πολέμου βλέπεις! Ή σε περιόδους γενικού ξεπεσμού.
Ωστόσο, ο άθλιος Μινώταυρος δε χόρτασε ακόμα! Αφού έφαγαν ό,τι μας περιβάλλει, άπλωσαν τα μυτερά και βρώμικα νύχια τους και στις ψυχές μας. Σιγά σιγά και μεθοδικά με τη συμπεριφορά τους σκόρπισαν στην κοινωνία την απογοήτευση και την απελπισία. Γιατί ξέρουν πως έτσι οι κοινωνίες παραδίδονται ευκολότερα. Κανένας, πια, δεν ελπίζει σε ετούτο τον τόπο! Και αυτό είναι το χειρότερο απ' όλα όσα έχουν κάνει και οι νεοδημοκρατικές και οι πασοκικές κυβερνήσεις. Και αυτό είναι το χειρότερο που βαραίνει το λαό μας! Η ανοχή που έδειξε. Η αποδοχή στο δηλητήριο που τον πότιζαν και τον ποτίζουν και οι δυο!
Τέλος, πια, τα μισόλογα. Ο καθένας πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του. Το ψιλοβόλεμα, το «εγώ θα τη γλιτώσω», οι ντόπιες κουτοπονηριές, έφτασαν στο τέλος τους! Το παιχνίδι έχει χοντρύνει, έπαψε, πια, να είναι μόνον εθνικό. Η λησταρχία, η επιδημία, η καπιταλιστική χολέρα, δεν αφορά μόνο στη χώρα μας. Τα μεγάλα κανόνια σκάνε στην Αμερική, στη μητέρα του καπιταλισμού. Δεν ακούτε τους κρότους; Τις σάλπιγγες που βαράνε στους ρυθμούς του 1929; Τα συμπτώματα είναι τα ίδια. Η παγκόσμια ανεργία, οι μετακινήσεις πληθυσμών, το οργανωμένο έγκλημα, οι επίορκοι δικαστές, οι εξαγορασμένες αστυνομίες, τα οικονομικά και τα πολιτικά σκάνδαλα, τα τεράστια ανεξέλεγκτα κέρδη των τραπεζών, όλα μοιάζουν όπως και τότε!
Να γιατί άνθρωπέ μου τα βάζω μαζί σου! Γιατί εσύ πάλι θα την πληρώσεις. Και μαζί με εσένα βέβαια και εγώ, που φταίω πολύ λιγότερο! Θα σε ρίξουν, θα μας ρίξουν σε καινούριους πολέμους. Θα σε βάλουν, θα μας βάλουν να γκρεμίσουμε και αμέσως μετά να ξαναχτίσουμε! Γιατί από το γκρέμισμα και από το χτίσιμο, από τα εκατομμύρια των νεκρών και των τραυματισμένων, αυτοί πλουτίζουν. Γιατί πουλάνε τα υλικά τους και τις βόμβες τους, γιατί ξαναρχίζουν τις εργασιακές σχέσεις από το σημείο μηδέν.
Τι άλλο περιμένεις για να ξυπνήσεις; Εδώ έχουμε να κάνουμε με παγκόσμιο λησταρχείο! Τα συμπτώματα που παρακολουθείς είναι προάγγελοι μεγαλύτερων κακών. Πόσες φορές να αλλάξουν χέρια τα κέρδη; Αυτή η εναλλαγή σε κάποια στιγμή παύει να είναι, πια, κερδοφόρα. Και τότε προχωράνε στα παρακάτω... Μην εφησυχάζεις άλλο. Αυτά που πέρασες τα πέρασες. Εγώ σε προειδοποιώ, για τα χειρότερα. Γι' αυτά που έρχονται. Εσύ πράξε σύμφωνα με τη συνείδησή σου και τις υποχρεώσεις σου.

Του Νίκου ΑΝΤΩΝΑΚΟΥ

Εφημερίδα Ριζοσπάστης

ΜΙΑ ΣΥΝΤΕΧΝΙΑ ΚΡΑΤΑ ΣΕ ΟΜΗΡΙΑ ΤΗ ΧΩΡΑ

2008-09-07T01:51:00.000-07:00

Οι επίορκοι εφοριακοί, κυρίαρχοι των ελεγκτικών μηχανισμών, είναι υπεύθυνοι για την αδυναμία του κράτους να συλλέξει έσοδα
Του Νικου Νικολαου
Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ένας παντοδύναμος οικονομικός υπουργός είπε σε μια τηλεοπτική συνέντευξή του, μεταξύ πολλών άλλων, ότι «δεν είναι επιτρεπτό ο προϋπολογισμός να τελεί υπό την ομηρία της κάστας των εφοριακών» Τη μεθεπομένη ακριβώς ήλθε στο σπίτι του υπουργού το ραβασάκι που τον καλούσε να περάσει από την Εφορία της γειτονιάς του «δι’ υπόθεσίν του!». Κάτι ανάλογο δηλαδή με τα ραβασάκια που έπαιρναν στις δεκαετίες του ’50, του ’60 και του ’70 οι αριστεροί που καλούνταν στο οικείο παράρτημα ασφαλείας «δι’ υπόθεσίν των». Και στην πρώτη και στη δεύτερη περίπτωση ο στόχος ήταν κοινός, η τρομοκράτηση των πάντων ώστε να μην μιλούν για τη θρασεία συντεχνία που κλέβει τους πολίτες και το κράτος ή να μην αψηφούν το αστυνομικό κράτος.
Και οι μεν αριστεροί χάρις στον Κωνσταντίνο Καραμανλή και προπαντός τον Ανδρέα Παπανδρέου δεν τρομοκρατούνται πλέον από την αστυνομία, εκατοντάδες όμως, αν όχι χιλιάδες φορολογούμενοι, μεσαίοι αλλά και μεγάλοι, ακόμη και σήμερα, αν δεν πληρώσουν φόρο υποτελείας στη συντεχνία εφοριακών ή τελωνειακών, δεν μπορούν να ασκήσουν απερίσπαστοι την επιχειρηματική τους δραστηριότητα, να προκόψουν και να κερδίσουν εντίμως. Είναι όλοι στο έλεος μιας κάστας που με πρόσχημα τον έλεγχο των λογιστικών βιβλίων μπορεί να τους κάνει τον βίο αβίωτο, αναστατώνοντας την επιχείρηση με τρομοκρατικούς ελέγχους και απειλώντας τον επιχειρηματία με εξοντωτικά πρόστιμα. Γι’ αυτό, και δυστυχώς όλοι σχεδόν οι επιχειρηματίες όταν καταφθάνει στο γραφείο ο έλεγχος της Εφορίας σπεύδουν να δώσουν το καθιερωμένο μπαξίσι στους ελεγκτές για να τους κλείσουν τα βιβλία.
Καμόρα διεφθαρμένων
Η διαφθορά, δυστυχώς, θέλει δύο για να ολοκληρωθεί και συνεπώς δεν φταίει μόνο ο εκβιαστής εφοριακός, αλλά και ο επιχειρηματίας που ίσως καταλήγει στον συμβιβασμό γιατί και αυτός έχει τις ενοχές του. Στον περυσινό φορολογικό νόμο περιελήφθη διάταξη στην οποία αναφερόταν ότι όποιος επιχειρηματίας καταγγείλει εφοριακό για εκβίαση και δωροληψία, έχει για τρία ολόκληρα χρόνια φορολογική ασυλία. Ε! λοιπόν με εξαίρεση έναν κομμωτή του Κολωνακίου δεν ευρέθη άλλος επιχειρηματίας να καταγγείλει. Και αυτό γιατί ξέρει ότι η καμόρα των διεφθαρμένων θα τον εκδικηθεί και όσοι θα τον ελέγξουν στα επόμενα χρόνια θα είναι χειρότεροι από αυτόν που κατήγγειλε.
Δυστυχώς, η συντεχνία των εκβιαστών, τα μέλη της οποίας ανήκουν στο ΠΑΣΟΚ, τη Νέα Δημοκρατία και στα άλλα κόμματα και συνεπώς έχουν πολιτική ασυλία και προστασία σε οποιαδήποτε κυβερνητική αλλαγή, είναι τόσο σφιχτοδεμένα και με τέτοια αλληλεγγύη μεταξύ τους, που κυριολεκτικά έχουν αποθρασυνθεί. Το 2006 έγραψα στη στήλη μου στην «Καθημερινή» μια συνταρακτική ιστορία που μου είχε διηγηθεί ο ιδιοκτήτης του μεγαλύτερου ξενοδοχείου της Αθήνας. Οπως μου είχε πει, μια ωραία πρωία τους επεσκέφθη μια διευθύντρια εφοριακός για τον ετήσιο τακτικό έλεγχο των βιβλίων της εταιρείας. Είπε λοιπόν στα στελέχη του λογιστηρίου: «Ακούστε με, θα σας διευκολύνω συντομεύοντας τον έλεγχο και σε δύο ημέρες θα τον έχω υπογράψει για το καλώς έχειν. Ομως και εσείς θα με διευκολύνετε με ένα παχυλό φακελάκι. Διαφορετικά θα σας βγάλω τον αδόξαστο για μήνες και μήνες και θα τρέχετε στα φορολογικά δικαστήρια, αφού όμως πρώτα θα πληρώσετε την τσουχτερή προκαταβολή». Και ο ξενοδόχος μού προσέθεσε: «Εκείνο που είναι εντυπωσιακό στην όλη αυτή υπόθεση, είναι ότι η ερίτιμος αυτή κυρία γνώριζε πολύ καλά ότι συνδέομαι με μακρόχρονη προσωπική φιλία με τον πρωθυπουργό κ. Κώστα Καραμανλή και ότι άπαξ της εβδομάδας παίζω γκολφ με τον πολιτικό της προϊστάμενο, τον υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών κ. Γ. Αλογοσκούφη και συνεπώς θα πληροφορήσω και τους δυο για τον εκβιασμό της. Τίποτα όμως από όλα αυτά δεν την εμπόδισε να ζητήσει φακελάκι. Είναι απίθανο το θράσος και η αλαζονεία αυτών των ανθρώπων». Να προσθέσω πάντως με θλίψη ότι και ο μεγαλοξενοδόχος συνεμορφώθη με το πανελλήνιο έθιμο και επλήρωσε τα λύτρα!
Στο σημείο αυτό υποχρεούμαι να κάνω μια διευκρίνιση που ίσως θα έπρεπε να τη βάλω και στην αρχή αυτού του σημειώματος. Στις εφορίες, τα τελωνεία αλλά και την κεντρική υπηρεσία του υπουργείου Οικονομικών υπηρετούν 17.000 υπάλληλοι. Προς Θεού λοιπόν να μην αδικήσουμε τη συντριπτική τους πλειοψηφία που είναι υπάλληλοι έντιμοι, εργατικοί και που είναι επίσης αγανακτισμένοι με τους λίγους επίορκους συναδέλφους τους, που δυσφημούν με το λάδωμά τους, όλο τον κλάδο. Δυστυχώς, όμως αυτοί οι λίγοι, κυριαρχώντας σε ορισμένους ελεγκτικούς μηχανισμούς είναι οι υπεύθυνοι για την αδυναμία του κράτους να συλλέξει έσοδα. Πράγματι μια απο τις βασικές αιτίες που τα δημόσια έσοδα υστερούν είναι ότι οι εντεταλμένοι εφοριακοί ή δεν κάνουν ελέγχους ή όταν τους κάνουν μοιράζονται τους φόρους με το κράτος! Και αυτή η εκτεταμένη κλοπή στους φόρους αναγκάζει τους πανικόβλητους υπουργούς Οικονομίας και Οικονομικών να καταφεύγουν σε νέους φόρους γιατί δεν φρόντισαν όλα αυτά τα χρόνια να εξυγιάνουν τον φοροτεχνικό μηχανισμό ο οποίος έχει αποθρασωθεί γιατί η πολιτική ηγεσία κάνει Εφόρους τους κομματικούς της φίλους και ενίοτε ζητεί ευνοϊκή μεταχείριση για φίλους της φοροφυγάδες.

Εφημερίδα Καθημερινή

ΒΡΟΜΑΤΕ ΑΣΤΕΙΟΙ ΞΑΝΘΙΩΤΕΣ ΜΕ ΣΕΜΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΑΠΕΙΝΟΤΗΤΑ

2008-06-29T09:06:00.000-07:00

Αποκάλυψη: Απίστευτο λαθρεμπόριο μέσω κρατικής εταιρείας

Αν κάποιος θέλει να κάνει τσεκ-απ σεµνότητας και ταπεινότητας σε γαλάζια – ανά την Ελλάδα – στελέχη, πιθανότατα η λήψη δείγµατος από το στελεχιακό δυναµικό της ΣΕΚΑΠ στην Ξάνθη να µην είναι και η καλύτερη επιλογή. Ελλοχεύει ο σοβαρός κίνδυνος να προκύψουν έντονα στοιχεία παθολογίας και να ανέβει η µηδενική ανοχή εκείνων που θα τα πληροφορηθούν… στα ύψη. Εκλεκτοί θαµώνες του γνωστού κρατικού εργοστασίου παραγωγής και εµπορίας τσιγάρων (Cooper, BF, GR, Camelot κ.λπ.) έχουν εδώ και κάµποσο καιρό σηµειώσει σηµαντικές επιδόσεις σε βάρος των πάλαι ποτέ πρωθυπουργικών µεγαλοστοµιών. Μόνο που ο… λαθρέµπορος – όπως ο ψεύτης και ο κλέφτης – τα πρώτα χρόνια χαίρεται. Κάποιοι οι οποίοι συσπειρώθηκαν ταχύτατα γύρω από τον πρόεδρο του Δ.Σ. είχαν βέβαια τα χρονικά περιθώρια να αναπτυχθούν, να αποκοµίσουν κέρδη και να βάλουν και κατά µέρος… Τους τα εξασφάλισαν τα µειωµένα αντανακλαστικά των ελεγκτικών φορέων. Μάταια έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου, µε αναφορές προς τον εισαγγελέα, προς το υπουργείο Οικονοµικών και το Μέγαρο Μαξίµου, προς το πρώην Σ∆ΟΕ κ.λπ., ο απελθών πρόεδρος Ηλίας Σεϊτανίδης. Μάταια απέστελλε επιστολές στον διάδοχό του προσπαθώντας να του µεταλαµπαδεύσει την εµπειρία της θητείας του και να τον αποτρέψει από συγκεκριµένες επιλογές προσώπων και…
…µεθόδων. Κοινοποιώντας μάλιστα αυτές τις επιστολές του στον κοµµατικό µηχανισµό της Νέας Δηµοκρατίας, ο πρώην πρόεδρος προσπάθησε να διαφωτίσει γνωρίζοντες, αγνοούντες και κωφεύοντες για τα τεκταινόµενα στο εργοστάσιο. Μιλούσε για φοροδιαφυγή ύψους εκατοµµυρίων ευρώ. Για ξέπλυµα βρόµικου χρήµατος. Για παράνοµες δραστηριότητες, κακοδιαχείριση, διασπάθιση των εσόδων και συµµετοχή σε συστηµατικό και οργανωµένο λαθρεµπόριο.
Όλες οι κατά γενική οµολογία βαριές κατηγορίες – που ο Σεϊτανίδης υποστηρίζει ότι συνοδεύονται από αποδεικτικά στοιχεία – µέχρι τις αρχές του τρέχοντος µήνα αποδίδονταν σε αψιµαχίες µεταξύ των δύο προέδρων. Σε ένα είδος βεντέτας, δηλαδή, ανάµεσα στις δυο διοικήσεις.Μάλιστα ο νυν πρόεδρος είχε σε διάφορες φάσεις αποδώσει τα οικονοµικά προβλήµατα του εργοστασίου σε πρόστιµα της εφορίας που επιβλήθηκαν επειδή ο προκάτοχός του είχε κάνει πλασµατικές καταχωρίσεις. Μύδροι εξαπολύθηκαν πολλοί. Εκατέρωθεν.
Το θέµα είναι ότι στις 8 του Ιούνη, έπειτα από όψιµη αξιοποίηση σχετικής πληροφορίας της Υπηρεσίας Ειδικών Ελέγχων Αττικής, έγινε στη Μαλακάσα έλεγχος σε νταλίκα που, σύµφωνα µε τα χαρτιά της, θα έπρεπε να είναι φορτωµένη µε… µακαρόνια. Και ω! του θαύµατος, αντί για pasta, το όχηµα µετέφερε τσιγάρα Camelot Ford που προορίζονταν για το εξωτερικό. Ο οδηγός συνελήφθη και οδηγήθηκε στον εισαγγελέα, ενώ το φορτηγό και τα τσιγάρα κατασχέθηκαν ως λαθραία. Αµέσως µετά, η Υπηρεσία Ειδικών Ελέγχων έκανε έφοδο σε αποθήκη της ευρύτερης περιοχής των Μεγάρων, όπου εντόπισε απίστευτες ποσότητες τσιγάρων παραγωγής ΣΕΚΑΠ . Προορίζονταν για «εσωτερική κατανάλωση», είχαν τη δέουσα συσκευασία και ήταν καθ’ όλα έτοιµα να ικανοποιήσουν τις εγχώριες ανάγκες και να γεµίσουν τις τσέπες των επιτήδειων µε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ. Αρκεί και µόνο να πούµε ότι οι δασµοί τους οποίους θα έχανε το Δηµόσιο από αυτή την κοµπίνα υπολογίζονται σε περισσότερα από δύο εκατ. ευρώ. Η διαδικασία ήταν συνοπτική. Συνελήφθησαν οι δυο εργάτες,κατασχέθηκαν τα λαθραία και έπεσε σύρµα για περαιτέρω εφόδους.
Του Αλογοσκούφη του έχουµε «σούρει» πολλά, αλλά αυτή τη φορά έδωσε αµέσως το πράσινο φως για να µπουκάρουν στη ΣΕΚΑΠ. Ο έλεγχος δε που διενεργήθηκε από το κλιµάκιο που αναχώρησε πάραυτα για Ξάνθη έφερε στο φως «σηµεία και τέρατα»…
Στο βασίλειο της Δανιµαρκίας υπήρχε πράγµατι κάτι πολύ σάπιο. Μέσα σ’ όλα µάλιστα, διαπιστώθηκε ότι στην υπόθεση εµπλέκεται και µια εταιρεία - φάντασµα, ιδιοκτησίας σεσηµασµένου µεγαλολαθρεµπόρου της βόρειας Ελλάδας – παλιού αθλητικού παράγοντα και ιδιοκτήτη ΠΑΕ –, ο οποίος, παρά το βεβαρηµένο ιστορικό του, είχε επιτύχει να υπογράψει επίσηµη σύµβαση µε τη ΣΕΚΑΠ προκειµένου να αγοράζει και να προωθεί στα εξωτερικό σιγαρέττα Ξάνθης. Οπότε µπορεί εύκολα να αντιληφθεί κανείς γιατί οι κούτες που θα φούµαραν οι φράγκοι βρέθηκαν στα Μέγαρα. Το µόνο σίγουρο είναι πως, τώρα που µπήκε το νερό στο αυλάκι, το ενίοτε δυσκοίλιο κράτος θα ρίξει εκείνη τη µατιά που εκκρεµούσε στη
σύµβαση, στους όρους της και στις τζίφρες που φέρει στην ούγια. Γιατί, όταν αποκαλυφθεί το ύψος των κερδών που αποκόµιζαν οι λαθρέµποροι, µάλλον θα αναφωνήσουµε «τύφλα να ’χει το εκατοµµύριο του Τσουκάτου»!
Κάθε φορά που ένας τσοπάνος φωνάζει ότι του κλέψανε τα πρόβατα δεν είναι ανάγκη να αντιµετωπίζεται σαν παραδοσιακός ψεύτης. Πολύ περισσότερο δε, όταν τα πρόβατα είναι ελεύθερης και δηµόσιας βοσκής. Κάποτε η δυσπιστία ζηµιώνει κατά πολλά εκατοµµύρια ευρώ… Τα οποία μετακυλίονται σε λάθος στάνες…

Ποντίκι, 26.6.2008

ΤΟΥ ΠΟΡΦΥΡΗ

2008-06-24T06:25:00.000-07:00

Μια καλογρά κοιλιοπονά να κάμει γιο Μπροσφύρη.
Την ταχινήν εγέννησε κι αργά τον εβαφτίσα
κα τ' αποξημερώματα ζητά ψωμί να φάει.
Κι ήφαε εννιά φουρνιές ψωμιά, ώστο να γείρει η μέρα.
σακκί κουκκιά κουκάλισεν ώστο να ξημερώσει.
Κι απήτις εξημέρωσεν, εβγήκε και καυκάται,
εβγήκε κι εκαυκήστηκε πως άντρες δε φοβάται,
μούδε το Γιάννη το Φουκά, μούδε το Νικηφόρο,
μουδέ τον Παρατράχηλο, που τρέμει η γης κι ο κόσμος.
Κι ο βασιλιάς, ως το 'κουσε, πολλά του βαροφάνη,
εννιά χιλιάδες ήβγαλε να πιάσουν τον Μπροσφύρη.
- Μωρέ βοσκέ, γιδοβοσκέ, δείξε μας τον Μπροσφύρη.
- Μαζώξετε τα γίδια μου, κι εγώ σας τόνε δείχνω,
μαζώξετε και τα σφαχτά, κι εγώ σας τόνε βρίσκω.
Τρεις μέρες τα μαζώνανε και μαζωμό δεν είχαν.
Σύρνει ο Μπροσφύρης μια σφυρά και ανεμαζώνουντ' όλα.
- Εγώ 'μαι κι ο γιδοβοσκός, εγώ 'μαι κι ο Μπροσφύρης!
Και δένουνε τα πόδια ντου μ' εννιά λογιώ αλυσίδες
και δένουνε τα χέρια ντου μ' εννιά λογιά καννάβια
και ράφτουνε τ' αχείλια ντου μ' εννιά λογιώ τεχρίλια
και ράφτουνε τα μάθια ντου μ' εννιά λογιώ μπρισίμια.
- Σ' όλα τα κάστρα αμέτε με, σ' όλα γυρίσετέ με,
στο κάστρο, το παλιόκαστρο μόνο να μη με πάτε,
γιατ' έχω μάνα κι αδερφή και θε να με λυπάται.
Για έναν του πεισματικό εκειά τον πρωτοπάνε.
- Δε σ' το 'πα 'γω, Μπροσφύρη μου, να μην πολυκαυκάσαι,
γιατί 'ναι κι άντρες πλια καλοί, πρέπει να τσι φοβάσαι!
Και παίρνουν τον και παν τόνε κάτω στσι κάτω κάμπους.
Κουνεί τα ποδαράκια ντου και κόβγει τσ' αλυσίδες,
σαλεύγει τα χεράκια ντου και κόβγει τα καννάβια,
σαλεύγει και τ' αχείλια ντου και κόβγει τα τεχρίλια,
σαλεύγει τα ματάκια ντου και κόβγει τα μπρισίμια.
Στο έμπα χίλιους ήκοψε, στο έβγα δυο χιλιάδες
και στο δεξιό ντου γύρισμα μουδ' έβρε, μουδ' εφήκε,
μόνο τον Παρατράχηλο σε μια βρουλιά 'ποκάτω,
και παίζει του μια παπουτσιά και παν τ' αυθιά ντου κάτω.

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ