Ιωάννης Δανδουλάκης

Η πίστη που μας λείπει

2012-12-05T19:58:00.001+02:00

Η πίστη που μας λείπει

Όταν η γαλλική επανάσταση αποκτούσε την ευρεία λαϊκή αποδοχή και ταυτότητά της κατείχε ήδη ένα δυνατό στοιχείο πίστης στην λογική και στη δικαιοσύνη. Περιείχε ήδη μια βαθειά εδραιωμένη πεποίθηση στην οποία προσέβλεπε ο απλός πολίτης, ταυτίστηκε με αυτήν και ενώθηκε ο λαός κάτω από ένα κοινό λάβαρο. Όταν η ελληνική επανάσταση εκδηλώθηκε και εξαπλώθηκε κατά το 1821 υπήρχε μια κοινή πίστη σε ένα όραμα, ένα ιδεώδες ελληνοχριστιανικό. Όταν ο Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής γύρισε από την εξορία στο Παρίσι το καλοκαίρι του 1974, διάχυτη ήταν η πίστη του ελληνικού λαού στη δημοκρατία, ως την μοναδική, ως την ζωτικά αναγκαία λύση ενάντια στην καταστροφική δικτατορία των συνταγματαρχών.

Οι Γάλλοι πολίτες στα τέλη του 18^ου αιώνα δεν είχαν ουδεμία απολύτως πρότερη εμπειρία "ελευθερίας, ισότητας, αδελφοσύνης". Το ίδιο και οι ρωμηοί επαναστάτες του 1821 δεν είχαν ξαναδεί ούτε οι ίδιοι, ούτε οι αλλεπάλληλες γενιές των πάππων και προπάππων τους ελεύθερο ελληνοχριστιανικό, "ρωμέικο" κράτος, για τέσσερις περίπου αιώνες. Η λαχτάρα, τέλος, της απαλλαγής από την άκρα δεξιά το 1974, ερχόταν σε συνέχεια ενός τρομερά ταραγμένου και ανελέητα ασταθούς πολιτικού περιβάλλοντος, εσωτερικά και εξωτερικά, κατά το πρώτο μισό του 20^ου αιώνα. Οι νεοέλληνες ζητούσαν επίμονα αλλά και καρτερικά αβασίλευτη δημοκρατία, από πολύ νωρίς. Από τα μέσα του 19^ου αιώνα. Δεν είχαν λοιπόν ούτε εκείνοι γνωρίσει ακόμα την εμπειρία της απόλυτης δημοκρατίας, όπως την είχαν γνωρίσει ή φανταστεί έστω, μέσω των βιβλίων της ιστορίας για την περίοδο της Αθήνας του Περικλή. Πίστευαν όμως στο ιδανικό της δημοκρατίας, ήλπιζαν σε αυτό και αγωνίστηκαν για αυτό. Η πίστη λοιπόν όντως αναφέρεται σε κάτι άπιαστο, σε μια άγνωστη εμπειρία ή ιδέα περί εμπειρίας, την οποία ο άνθρωπος απεγνωσμένα λαχταρά να γνωρίσει. Και όντως αυτή η ιδέα, αυτό το όραμα πολλές φορές δεν εκπληρώνεται, προδίδεται από τις ευρύτερες εξελίξεις ή διαφθείρεται από τους ίδιους τους ανθρώπους.

Με άλλα λόγια κανείς από τους Γάλλους επαναστάτες δεν μπορούσε να προβλέψει την τρομοκρατία του Ροβεσπιέρου, όπως δεν είχαν οραματιστεί ο Κολοκοτρώνης και ο Μακρυγιάννης τον ερχομό του Όθωνα – ενός ξένου που δεν πολέμησε ποτέ ούτε για την ελευθερία των Ελλήνων ούτε για το ίδιο το κράτος το οποίο κυβέρνησε – για βασιλιά του νέου ελληνικού κράτους. Πολύ δε περισσότερο, ο Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής αλλιώς είχε οραματιστεί και ελπίσει την πορεία της Ελλάδας ως μέλος της ΕΟΚ – καθώς και της ίδιας της ΕΟΚ – ενώ και οι απλοί Έλληνες πολίτες διαφορετική κατάληξη είχαν φανταστεί για την "Αλλαγή" και την απόδοση της "Ελλάδας στους Έλληνες", όταν ψήφιζαν "Αντρέα" το 1981. Εύκολα, λοιπόν, μπορεί κανείς να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επένδυση πίστης σε πρόσωπα, σε οράματα και ιδεώδη πολλές φορές μεταφυσικά, είναι όχι απλώς μάταιη αλλά και καταστροφική και αποτελεί τραγικό σφάλμα όλων των ανθρώπων σε κάθε εποχή και πατρίδα.

Πολλοί είναι εκείνοι, στις μέρες μας εδώ στην ταλαίπωρη Ελλάδα, που υποστηρίζουν ότι η αλλαγή, η έξοδος από την κρίση, η ελπίδα για την αυριανή Ελλάδα, είναι η αποφυγή παρόμοιων λαθών του παρελθόντος, όπως η πίστη σε οράματα και ιδεώδη του παρελθόντος. Πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν θαύματα και πώς η μοναδική λύση στην κρίση που μας δοκιμάζει επί του παρόντος, είναι η σκληρή δουλειά, η εφαρμογή των νόμων και η υπακοή στους κανόνες και στα μέτρα που επιβάλλονται, οπουδήποτε και αν προέρχονται αυτά. Αυτή είναι η "φωνή της λογικής", την οποία αντιπαραβάλλουν στην ανώριμη ελπίδα σε θαύματα. Μας προπαγανδίζουν τώρα την πίστη στη λογική. Μια λογική ζοφερή, τρομερή, φοβερή, απάνθρωπη και βάρβαρη: "έτσι είναι η πραγματικότητα, δεν υπάρχει επιλογή και προπαντός δεν υπάρχουν σωτήρες, ή ποτάμι ή γκρεμός, ή τυφλοί ή μονόφθαλμοι, ή φυτοζωία ή θάνατος". Και ο λαός οφείλει να υποκύψει, να γονατίσει μπροστά σε αυτήν τη λογική, να κάνει εδαφιαία υπόκλιση με τα γόνατα στο πάτωμα και το κεφάλι κάτω – η λογική είναι ο σημερινός Νέρωνας. Ο άνθρωπος όμως δεν είναι μηχανή. Δηλαδή, η σκληρή δουλειά και η υπακοή στους νόμους δεν γίνονται αυτόματα "επειδή έτσι πρέπει". Ο άνθρωπος για να δουλέψει σκληρά και να υπακούσει στους νόμους έχει ανάγκη, εκ των προτέρων, να πιστέψει σε κάτι. Έχει ανάγκη να του απαντήσει κάποιος το βασικό του μεταφυσικό ερώτημα: "Γιατί;". Για ποιο σκοπό, για ποιο αντάλλαγμα, για ποιο όραμα, για ποιο Θεό; Έχει ανάγκη να ξέρει ο άνθρωπος ότι μπορεί να νικήσει το θάνατο. Τότε δουλεύει σκληρά και υπακούει και τους αυστηρούς νόμους, εφόσον αυτοί οδηγούν στο καλό της κοινωνίας. Γιατί η πίστη του στον αληθινό Θεό θα του έχει δώσει την ελπίδα της αθανασίας. Να δουλέψει ο άνθρωπος, να κάνει θυσίες για την Αλήθεια, για τον αληθινό Θεό. Όχι για το ψέμα, όχι για την εκμετάλλευση.

Θεωρώ ότι με αυτά τα δεδομένα και σύμφωνα, αυστηρά, με τους κανόνες της λογικής, το σύνθημα "μνημόνιο ή χάος" δεν μπορεί να είναι η σωστή απάντηση στην σημερινή κατάσταση. Ούτε μπορεί να παρουσιασθεί στο λαό ως "μεταρρύθμιση", ως "ριζική αλλαγή". Αυτό πέραν του ότι είναι στυγνός και ξεδιάντροπος εμπαιγμός των Ελλήνων δεν προσφέρει στο λαό καμιά ελπίδα, καμιά πίστη σε ένα καλύτερο αύριο. Αντιθέτως ο λαός νοιώθει ότι εκβιάζεται όπως ο δούλος, ώστε να παραχωρεί στο δυνάστη ολοένα και περισσότερα δικαιώματα και ελευθερίες. Αυτό όμως δεν μπορεί να λειτουργήσει, διότι η ιστορία δείχνει ακριβώς το αντίθετο και αυτό είναι ότι ανεξάρτητα της οποιασδήποτε κατάληξης οι αληθινές μεταρρυθμίσεις και οι ριζικές ανατροπές στο παρελθόν, εκτός που δεν έγιναν εκβιαστικά, είχαν σαν αναγκαία αφετηρία την πίστη σε κάτι ανώτερο. Η αποτίναξη της οποιασδήποτε μορφής δουλείας και η απαλλαγή από την αργή και σαδιστική καταστροφή μιας κοινωνίας απαιτεί την πίστη σε κάτι ανώτερο του ανθρώπου, σε ένα όνειρο, σε κάτι μεταφυσικό ακόμα. Διότι αν δεν είχαν πιστέψει οι παριζιάνοι επαναστάτες στην ελευθερία, την ισότητα και την αδελφοσύνη δεν θα είχε καταργηθεί η τυραννία της απόλυτης μοναρχίας και η διεστραμμένη θεοκρατία της Δυτικής Ευρώπης. Αν δεν είχαν πιστέψει στα λόγια του Πατροκοσμά και στους θρύλους της "Αγιάς Σοφιάς" και του "μαρμαρωμένου βασιλιά", δεν θα ξεσηκώνονταν ποτέ οι απλοί αγράμματοι αγωνιστές του 1821 εναντίον των Τούρκων. Αν δεν έδινε ο ελληνικός λαός την εμπιστοσύνη του στον Καραμανλή το 1974 δεν υπήρχε κανένας άλλος δυνατός πολιτικός ηγέτης να σηκώσει τη χώρα από τη διπλή νίλα της επταετίας και του "Αττίλα". Η πίστη στο όραμα και στο ιδεώδες μπορεί να αποδειχθεί φρούδα και να προδοθεί, όμως αυτή είναι η αναγκαία αρχή οποιασδήποτε αλλαγής και χωρίς αυτήν τίποτα δεν κινήθηκε ποτέ, ούτε άλλαξε στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η πίστη λοιπόν είναι ο κινητήριος μοχλός της ιστορίας. Δεν είναι η επανάσταση, εφόσον η πίστη προηγείται και είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ίδια την επανάσταση. Ούτε, εξάλλου, είναι η "απόλυτη αρχή" και ο "υπερισχύων παράγων" της αλλαγής στην ιστορία η "ανθρώπινη λογική".

Άρα, εκείνο που απεγνωσμένα χρειαζόμαστε και τραγικά μας λείπει αυτή τη στιγμή είναι η πίστη. Αλλά χρειάζεται να την προσδιορίσουμε και αυτήν. Μέχρι στιγμής αναφερθήκαμε σε διαφορετικά είδη πίστεων. Η γαλλική επανάσταση εγκαινίασε την πίστη στη λογική και στην δύναμη της θέλησης του ανθρώπου. Η ελληνική επανάσταση μας κληρονόμησε την πίστη στον εθνικό πατριωτισμό και τέλος η μεταπολίτευση βασίστηκε στην πίστη – ορισμένων έστω – στο ιδεώδες της σοσιαλδημοκρατίας. Εδώ δεν υποστηρίζουμε ότι η πίστη σε ιδεώδη και οράματα δεν είναι μάταιη και δεν οδηγεί σε τραγικά αποτελέσματα. Μέχρι τώρα αποδείξαμε ότι η πίστη είναι απαραίτητη ως κινητήριος μοχλός για την αλλαγή. Στην συνέχεια θα υποστηρίξουμε ότι δεν αρκεί να είναι μια οποιαδήποτε πίστη, αλλά η ορθόδοξη χριστιανική πίστη.

Ο δέκατος-ένατος και ο εικοστός αιώνας χαρακτηρίζονται από την κυριαρχία και τη θεοποίηση της λογικής. Στην επιστήμη και στην πολιτική εξίσου. Καθώς εδώ, ο λόγος είναι πολιτικός, αξίζει να παρατηρήσουμε ότι στο δυτικό κόσμο, από την γαλλική επανάσταση και ύστερα, αργά αλλά σταθερά απεμπολείται και περιθωριοποιείται από την πολιτική η μεταφυσική πίστη στο Θεό ειδικότερα, αλλά και στο χριστιανισμό γενικότερα. Όπως και στην επιστήμη, έτσι και στην πολιτική, το ορθό και το λάθος, το καλό και το κακό, πλέον ορίζονται με όρους όχι της Αγίας Γραφής αλλά της λογικής. Ο Θεός και η χριστιανική διδασκαλία δεν έχουν καμία θέση πλέον στην πολιτική ιδεολογία του δυτικού κόσμου. Και η πίστη αίρεται μεν από τις διδασκαλίες της Αγίας Γραφής αλλά αποδίδεται σε μη μεταφυσικές ιδέες, σε πολιτικές ιδεολογίες και κοινωνιολογικές θεωρίες. Αυτές είναι πλέον τα "πιστεύω" του δυτικού ανθρώπου, όχι μόνο στην πολιτική αλλά και στην ιδιωτική του ζωή. Η λογική και η επιστήμη αποκτούν οι ίδιες χαρακτηριστικά θρησκείας και έτσι αντιπαραβάλλονται και αντιμάχονται το Θεό και την Αγία Γραφή.

Παρόλα αυτά, η πίστη στο μεταφυσικό δεν εκβάλλονται εντελώς από την πολιτική στο διάστημα αυτό. Αυτό αποδεικνύεται πολύ χαρακτηριστικά από το γεγονός ότι, στα μέσα ακριβώς του 20^ου αιώνα ο Michel Foucault, ένας άθεος πολιτικός επιστήμων και φιλόσοφος, ασχολείται επισταμένα και αφιερώνει εντατική μελέτη στην σχέση της πολιτικής με το μεταφυσικό στοιχείο και τη θεολογία. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η σχέση με το μεταφυσικό ενυπάρχει στην φύση της πολιτικής και είναι αναπόφευκτη ανεξάρτητα από την κυριαρχία της λογικής στη σύγχρονη ιστορία. Στην μεταπολεμική εποχή, περίοδο του ψυχρού πολέμου και αρχή της αλματώδους εξάπλωσης και εμβάθυνσης της παγκοσμιοποίησης, ο Foucault στέκεται με μεγάλο θαυμασμό σε ένα συγκεκριμένο πολιτικό γεγονός. Την ιρανική επανάσταση του 1979. Εκεί έκπληκτος παρατηρεί την στενή και αγαστή σχέση της πολιτικής με το μεταφυσικό στοιχείο μιας θρησκείας, του Ισλάμ εν προκειμένω, η οποία όχι απλώς εκδηλώνεται στο αποκορύφωμα της κυριαρχίας της λογικής και του κοσμικού κράτους παγκοσμίως, αλλά οδηγεί σε επανάσταση ευρύτατης λαϊκής αποδοχής, η οποία μάλιστα καταλήγει σε επιτυχία.

Ο Foucault δεν στέκεται στην θεολογία και στην ηθική διδασκαλία του Ισλάμ για να κρίνει την ιρανική επανάσταση. Εκείνο που τον ενδιαφέρει και τον εκπλήσσει ταυτόχρονα – και θα πρέπει να απασχολήσει και να προβληματίσει και εμάς σήμερα – είναι το πολιτικό φαινόμενο αυτό καθαυτό. Η ιρανική επανάσταση, ακριβώς στο απόγειο της δόξας του κοσμικού κράτους, εγκαινιάζει αυτό που σήμερα όλοι γνωρίζουν ως πολιτικό Ισλάμ – έννοια ουσιαστικά χωρίς νόημα πριν το 1979. Τον εντυπωσιάζει το γεγονός ότι η επανάσταση αρχίζει από τα ιρανικά πανεπιστήμια, ότι την ενστερνίζεται και πρωτοστατεί σε αυτήν η φοιτητική νεολαία - άνδρες και γυναίκες. Φοιτητές των θετικών επιστημών όπου βασιλεύει ο ορθός λόγος γίνονται φανατικοί ισλαμιστές, κηρύττουν το Κοράνι και είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν ακόμα και το θάνατο, να γίνουν "μάρτυρες" για την πίστη τους. Εδώ τα όρια των εννοιών πολιτικής και θρησκείας, λογικής και μεταφυσικού, συγχέονται. Μετά τη γαλλική επανάσταση και την επανάσταση των μπολσεβίκων, λαϊκές επαναστάσεις αυστηρά κοσμικές, λαμβάνει χώρα εντελώς απρόβλεπτα μια λαϊκή επανάσταση που όμως είναι θρησκευτική και όχι κοσμική. Έννοιες τις οποίες ο διαφωτισμός και η θετική σκέψη των δυο προηγούμενων αιώνων είχαν τόσο ευκρινώς και αυστηρά διαφοροποίηση και κατηγοριοποιήσει, ξαφνικά ανατρέπονται μετά ένα τόσο τρανταχτό πολιτικό γεγονός με παγκόσμια απήχηση και μακροχρόνιες συνέπειες. Η ιρανική επανάσταση ήταν ένα γεγονός το οποίο απέδειξε ότι η πνευματική διάσταση της ζωής, οι μεταφυσικές ανησυχίες του ανθρώπου δεν μπορούν να σβηστούν να καταργηθούν, απλά και αυτόματα, από την επιστημονική γνώση και μόνο - άρα δεν μπορεί να τις παραβλέπει και η πολιτική, ενώ όταν το κάνει διαπράττει ολέθριο λάθος. Ήταν ένα γεγονός το οποίο έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για το δυτικό κοσμικό κράτος, αλλά δυστυχώς δεν αφύπνισε πολλούς. Ο Foucault ήταν ίσως ο μόνος εκπρόσωπος του δυτικού κόσμου που το συνειδητοποίησε άμεσα εκείνη την εποχή - κατακρίθηκε και τα συμπεράσματά του απορρίφθηκαν με έντονο τρόπο.

Εκείνο, όμως, το στοιχείο στο οποίο όπως ο Foucault οφείλουμε κι εμείς να δώσουμε έμφαση και προσοχή, είναι το φαινόμενο της θρησκευτικής πίστης, της σχέσης αυτής με την πολιτική σήμερα και τα αποτελέσματα που αυτή μπορεί να επιφέρει. Διανύουμε ήδη την δεύτερη δεκαετία του εικοστού-πρώτου αιώνα και είναι πλέον ξεκάθαρο για τον καθένα ότι το κοσμικό κράτος δεν θα συνεχίσει να κυριαρχεί για πολύ ακόμα, με τον ίδιο τρόπο που κυριάρχησε κατά τον προηγούμενο αιώνα. Μετά την 11^η Σεπτεμβρίου 2001 η σχέση της πολιτικής με τη θρησκεία και τη θεολογία δεν θα είναι ποτέ ξανά όπως πριν. Οι πολιτικές ιδεολογίες του χθες, ο μαρξισμός, ο σοσιαλισμός, ο εθνικισμός και ο φιλελεύθερος καπιταλισμός δεν ικανοποιούν τις πολιτικό-πνευματικές ανάγκες του πολίτη του εικοστού-πρώτου αιώνα. Ο σύγχρονος άνθρωπος ζητά το κάτι παραπάνω. Βιώνει ένα πνευματικό κενό το οποίο το κοσμικό κράτος δεν μπορεί πλέον να καλύψει. Δεδομένου, ότι επιπλέον ο πολίτης του δυτικού κόσμου αρχίζει αν συνειδητοποιεί ότι το ίδιο κοσμικό κράτος δεν μπορεί να συνεχίσει να του καλύπτει απρόσκοπτα ούτε τις κοσμικές παροχές πάνω στις οποίες βασίστηκε – ελεύθερη αγορά, εργασιακά δικαιώματα, κοινωνική ισότητα και μεγάλο μέρος των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων – είναι θέμα χρόνου να αρχίσει να στρέφεται μαζικότερα και εντονότερα σε μη κοσμικές πλέον απαντήσεις και λύσεις στα καθημερινά προβλήματά του. Το γεγονός, ότι την Ανατολή την έχει ήδη κατακτήσει το πολιτικό ισλάμ, το οποίο έχει αρχίσει να διεισδύει και στη Δύση, είναι ασφαλές να προβλέψει κανείς ότι θα αναγκαστεί και ο δυτικός άνθρωπος να στραφεί πάλι στις πνευματικές του ρίζες, παραδόσεις και παρακαταθήκες. Και αυτές, τελικά, δεν είναι άλλες – ούτε διαθέτει η Δύση μεγαλύτερη πνευματική δύναμη – από τον Χριστιανισμό.

Αυτή την παγκόσμια λοιπόν κατάσταση πώς μπορούν να την παραβλέπουν σήμερα, όλοι εκείνοι που μιλούν με "τη φωνή της λογικής" για το ελληνικό πρόβλημα; Με δεδομένο, εξάλλου, ότι η Ελλάδα όχι μόνο δεν καθόριζε ποτέ η ίδια την τύχη της, αλλά επηρεαζόταν και επηρεάζεται άμεσα από τις γενικότερες πολιτικό – πνευματικές εξελίξεις και πάντοτε αντιγράφει και ακολουθεί τυφλά κάθε νέα μόδα του εξωτερικού, πώς μπορούμε, εμείς εδώ σε μια γωνιά της Μεσογείου να παραβλέψουμε την παγκόσμια κατάρρευση του κοσμικού κράτους; Όχι μόνο είμαστε υποχρεωμένοι να παρακολουθήσουμε στενά το φαινόμενο, αλλά να ενεργήσουμε συνετά ώστε να βρούμε εγκαίρως μια απάντηση, μια αντίδραση στις εξελίξεις. Να μην βρεθούμε πάλι προ τετελεσμένων γεγονότων, έχοντας και πάλι ως μόνη λύση την αντιγραφή του ξένου πνεύματος. Ας ξεκινήσουμε κάνοντας μια καταγραφή του τι έχουμε σήμερα. Σήμερα, λοιπόν, είμαστε Έλληνες, με συγκεκριμένη ιστορία και παράδοση – πολιτική και θρησκευτική. Συγκεκριμένα εξακολουθούμε να είμαστε Έλληνες Χριστιανοί Ορθόδοξοι κατά παράδοση και συνέχεια ιστορική και ιεραρχική. Αυτά τα στοιχεία δεν μπορεί κανείς να τα παραβλέψει, οφείλει δε να τα λαμβάνει αυστηρά υπόψη μιλά πολιτικά για την σύγχρονη Ελλάδα. Διότι η σύγχρονη Ελλάδα κατέχοντας αυτά τα χαρακτηριστικά – μια γιγάντια πνευματική παρακαταθήκη – δεν παύει να διανύει περίοδο βαθειάς ηθικής και πνευματικής παρακμής στην κοινωνία και την πολιτική της. Δεν παύει η σύγχρονη Ελλάδα να μένει μουδιασμένη, φοβισμένη και χωρίς πειστική απάντηση ακόμα μετά αυτήν την κεραυνοβόλα και αλλεπάλληλη επίθεση και την υποχώρηση που υπέστη η χριστιανική πίστη τον τελευταίο αιώνα. Αυτή την πτυχή πώς μπορούν να την παραβλέπουν; Την σύγχυση ταυτότητας του σύγχρονου Έλληνα πώς μπορούν να μην την υπολογίζουν στις αναλύσεις και στις προτάσεις του για έξοδο από την κρίση;

Το μεγαλύτερο πλήγμα που έχει υποστεί ο σύγχρονος Έλληνας, του 2012, δεν είναι ότι έχασε το χρήμα και τον πλούτο του, δεν είναι ότι έχασε την εργασία του, ούτε η αυξανόμενα βαριά φορολογία που του επιβάλλεται. Αναμφίβολα είναι σοβαρά πλήγματα αυτά. Αλλά δεν είναι το ένα και μοναδικό σοβαρότερο – την κατάρρευση της πίστης του στους θεσμούς. Μέσα σε δέκα χρόνια έχουν καταρρεύσει για τον Έλληνα όλες οι ψεύτικες, οι κάλπικες ιδέες, αφού η πίστη του και η ελπίδα του σε ανίκανα και διεφθαρμένα πρόσωπα προδόθηκε παταγωδώς. Να πιστέψει στη δεξιά; Να πιστέψει στην αριστερά; Να πιστέψει τους άχρωμους, καιροσκόπους, πολιτικάντηδες που αλλάζουν κόμματα και παρατάξεις σαν τα πουκάμισα; Να πιστέψει σε πολιτικές ιδεολογίες που άλλες δεν εκπληρώθηκαν ποτέ και όσες εκπληρώθηκαν απέτυχαν παταγωδώς; Να πιστέψει τέλος στην Εκκλησία και την Ιεραρχία της; Ποιος έχει προδώσει, ποιος έχει πει τα περισσότερα ψέματα, ποιος έχει καταχραστεί το μεγαλύτερο μερίδιο δημοσίου χρήματος ή ποιος είναι μεγαλύτερος φοροφυγάς; Πολιτικός ή εκκλησιαστικός; Δεξιός, αριστερός ή κεντρώος; Μετά τόσες αλλεπάλληλες, τρανταχτές και συνεχιζόμενες αποκαλύψεις ο ελληνικός λαός φοβάται, πλέον, πως χάνει το μέτρημα… Αυτό είναι το μεγαλύτερο πλήγμα για τον ελληνικό λαό σήμερα: η απώλεια της πίστης του σε οτιδήποτε. Ο Έλληνας θα ζήσει και με λιγότερα χρήματα, αργά ή γρήγορα θα ξαναβρεί δουλειά και τελικά θα γυρίσει να δουλέψει και την εγκαταλελειμμένη γη της πατρίδας του, τέλος θα πληρώσει και τους φόρους του και ύστερα θα νοιώσει και μια βαθειά ηθική ικανοποίηση από αυτό. Την πίστη του όμως, το πνευματικό του στήριγμα πού θα το ξαναβρεί; Ο μεγαλύτερος φόβος του ανθρώπου είναι ο θάνατος. Και αυτό είναι που περισσότερο από οτιδήποτε άλλο φοβάται και δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ο Έλληνας σήμερα. Μέχρι χθες, ο Έλληνας νόμιζε ότι το χρήμα και η ευημερία που του πρόσφεραν οι πολιτικοί ηγέτες του τον έκαναν άτρωτο στο θάνατο. Μόλις όμως έχασε αυτή την ευημερία έμεινε μετέωρος. Άρα οποιοσδήποτε τολμά να μιλήσει για την κρίση και την έξοδό μας από αυτήν, ας μην τολμήσει να παραβλέψει να δώσει μια πειστική απάντηση στο λαό σε αυτό το ερώτημα: "πώς νικιέται ο θάνατος;" Γιατί είτε μας αρέσει είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι, καινούρια και υγιής πολιτική ανάταση δεν πρόκειται να υπάρξει χωρίς την πίστη, την ελπίδα του απλού πολίτη.

Αλλά ας υποθέσουμε ότι συμφωνούν όλοι ότι πολιτική ανάταση χωρίς πίστη είναι ανέφικτη – το πρόβλημα δεν τελειώνει εδώ. Είναι πιο σύνθετο το πρόβλημα σήμερα, γιατί ο πολίτης πλέον δεν πείθεται, ούτε αρκείται σε ψεύτικα οράματα και στην πίστη σε εφήμερες, θνητές ιδεολογίες του χτες. Ο άνθρωπος αναζητά πλέον το μεταφυσικό. Αναζητά την αλήθεια που του στέρησε, που του έκρυψε τόσα χρόνια το κοσμικό κράτος και η θεοποίηση της λογικής. Όμως όσο δυνατή κι αν ήταν αυτή η κυριαρχία της λογικής μόνο καταπίεσε, ανάγκασε να κρυφθεί, να θαφτεί βαθειά στην ψυχή του ανθρώπου η δίψα για το Θεό και την αθανασία – δεν κατάφερε όμως να την σκοτώσει. Και αυτή τώρα αναδύεται πάλι στην επιφάνεια, γίνεται έντονη και απεγνωσμένη. Πού θα στραφεί όμως ο Έλληνας τώρα για να καλύψει αυτό το βαθύ υπαρξιακό κενό του; Είναι πολλοί εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η χριστιανική πίστη δεν ταιριάζει, δεν έχει πλέον την δύναμη να σηκώσει τις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου, άρα ο άνθρωπος και εν προκειμένω ο Έλληνας έχουν ανάγκη να αναζητήσουν και να δημιουργήσουν κάτι καινούριο, κάτι που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ανάγκες του ανθρώπου.

Λοιπόν, υπάρχουν νέα για όλους αυτούς. Πρώτον, η χριστιανική πίστη, ο λόγος του Θεού μέσα από την Αγία Γραφή και η Εκκλησία του, δεν υπήρξαν ποτέ ανεπαρκείς για να στηρίξουν τις ανάγκες οποιουδήποτε ανθρώπου, οποιασδήποτε εποχής. Ο Χριστός ζει αιώνια, άρα και όταν κήρυξε και μίλησε αναφερόταν στους ανθρώπους κάθε εποχής και κάθε ιστορικής συγκυρίας. Το ίδιο ισχύει και για την Αγία Γραφή – Παλαιά Διαθήκη την οποία ο ίδιος ρητά επικυρώνει και Καινή Διαθήκη η οποία προέκυψε από το δικό του έργο και κήρυγμα. Δεύτερον ο σύγχρονος Ελληνισμός σήμερα έχει κρυμμένο στην κασέλα του κελαριού του ένα ακαταμάχητο, ανίκητο και αθάνατο όπλο – την ελληνορθόδοξη παράδοσή του. Ελληνοχριστιανική γραμματεία, θεολογία, ιστορία, θρύλοι και παραδόσεις, τέχνη και πολιτισμό. Τρίτον, όσο και σε αρκετούς σύγχρονους Έλληνες τα αμέσως παραπάνω όπλο προκαλεί αναγούλα και ανέκφραστη απέχθεια, δεν τους ρωτάμε καν. Πρέπει να βγει το όπλο από την κασέλα, να ξεσκονιστεί, να γυαλιστεί και να χρησιμοποιηθεί εδώ και τώρα. Χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς αναβολή. Διότι πολύ απλά δεν υπάρχουν πλέον περιθώρια χρόνου. Ο ελληνισμός ψυχορραγεί, χάνετε αργά και βασανιστικά και κανείς δεν υπάρχει να του δώσει ελπίδα, να του δώσει μια μικρή έστω πίστη να σταθεί κάπως τα πόδια του. Αντιθέτως έρχονται, ξένοι και δικοί, και τον σπρώχνουν ακόμα πιο κοντά προς τον γκρεμό της αυτοκτονίας: "ευρώ ή χάος", "μνημόνιο ή πείνα". Αυτό δεν είναι λογική, δεν είναι επιχειρήματα, είναι αργό και σαδιστικό βασανιστήριο. Πού όμως θα βρεθεί, επιτέλους, ένας άνθρωπος να πει σε όλους του Έλληνες αυτό που έχουν πραγματικά ανάγκη να ακούσουν: "Μη φοβάστε! Μια δοκιμασία είναι και θα περάσει, μην απελπίζεστε. Έχετε πίστη στο Θεό! Γιατί εκείνος ελέγχει το σύμπαν και εκείνος μόνο επιτρέπει τις δοκιμασίες να συμβούν. Τις επιτρέπει γνωρίζοντας ότι μπορούμε να τις αντέξουμε και ποτέ δεν δίνει δοκιμασία που μπορεί να μας καταστρέψει. Με πίστη και θάρρος στο έλεος του Θεού, όλα μπορούμε να τα υπομένουμε και να τα αντεπεξέλθουμε". Αυτή είναι η αλήθεια. Λένε οι πολιτικάντηδες ότι τάχα "ο λαός όχι μόνο θέλει, αλλά έχει ανάγκη να ακούει το ψέμα". Χειρότερο ψέμα από αυτό δεν υπήρξε ποτέ στην πολιτική. Ο λαός μοναδική ανάγκη έχει να ακούει την αλήθεια. Όχι όμως οποιαδήποτε "αλήθεια" - την αλήθεια του Θεού γιατί μόνο αυτή μπορεί να ηρεμήσει τους φόβους του, να του δώσει θάρρος να αντιμετωπίσει ακόμα και το θάνατο, τον οποίο αναπόφευκτα κάποια στιγμή αντιμετωπίζουμε όλοι.

Οι αγωνιστές του 1821 πώς είχαν για σύνθημα το "ελευθερία ή θάνατος"; Ήταν απλά αντιγραφή ενός συνθήματος της γαλλικής επανάστασης; Υπήρχαν πολλά άλλα συνθήματα να αντιγράψουν οι Έλληνες τότε, αλλά διάλεξαν αυτό. Τυχαία; Κανένας άνθρωπος δεν αναφέρεται έτσι στο θάνατο "τυχαία", αν δεν τον έχει πρώτα κοιτάξει κατάματα. Και από πού αντλούσαν αυτοί οι άνθρωποι την δύναμη να αψηφούν το θάνατο για χάρη της ελευθερίας των παιδιών και των συμπατριωτών τους; Μα δεν είχε ποτέ ο ελληνισμός άλλη πηγή δύναμης εκτός από την χριστιανική πίστη. Μια πίστη σε ένα Θεό που διδάσκει την αγάπη και την ειρήνη μεταξύ των ανθρώπων, κάθε γένους, φυλής και θρησκείας. Που διδάσκει την πραότητα, την καταλλαγή και την ευγένεια στις διαπροσωπικές και κατ’ επέκταση στις διεθνείς σχέσεις. Γιατί ντρεπόμαστε εμείς οι σημερινοί Έλληνες να πιστέψουμε δυνατά και βαθειά σε αυτόν το Θεό, όταν άλλοι άνθρωποι όχι μόνο πιστεύουν, αλλά αυτοκτονούν σκοτώνοντας αθώους αμάχους και γυναικόπαιδα, για χάρη του "Αλλάχ"; Όταν σήμερα, στην εποχή της τεχνολογίας και των διαστημικών ταξιδιών, δεν ντρέπονται, αλλά συνεχίζουν να είναι φανατικοί οπαδοί του ισλάμ και να πεθαίνουν εκούσια για αυτήν την πίστη τους;

Γιατί λοιπόν εμείς σήμερα συνεχίζουμε να αμφιβάλλουμε για τη δύναμη του Θεού της Αγάπης να λύσει τα προβλήματά μας; Ναι, να μην πιστεύουμε σε ψεύτικες υποσχέσεις ανθρώπων. Ναι, η αληθινή πίστη έχει στο παρελθόν καπηλευθεί και σπιλωθεί από λαοπλάνους και απατεώνες. Ας μάθουμε επιτέλους να τους ξεχωρίζουμε, να τους περιθωριοποιούμε και να μην τους δίνουμε εξουσία. Όχι να απαρνούμαστε την αληθινή πίστη μας εξαιτίας τους. Ωριμότητα λέγεται αυτό, όχι αφέλεια. Επίσης, όχι δεν περιμένουμε θαύματα, δεν περιμένουμε μια εξωπραγματική ανύπαρκτη δύναμη να έρθει να λύσει μαγικά τα προβλήματά μας. Αντιθέτως, με πίστη στον Θεό υπομένουμε αυτή την δοκιμασία - δεν αρνούμαστε να αγωνιστούμε, δεν γινόμαστε φυγόπονοι - όπως οι Ιουδαίοι κατά την πορεία στην έρημο προς τη Γη της Επαγγελίας και όπως ο Ιώβ. Όταν ο Χριστός δει την μετάνοιά μας, όταν μας δει την πίστη μας σε εκείνον, θα λήξει τη δοκιμασία. Τι είναι περισσότερο παράλογο: να στηρίξουμε όλες μας τις ελπίδες στις υποσχέσεις μερικών ανθρώπων ότι η πατρίδα μας θα ξαναδεί "ανάπτυξη" και "φως στο τούνελ" μετά δέκα χρόνια; Ή με δυνατή πίστη να στηρίξουμε την ελπίδα μας στο Θεό και με προσευχή και έμπρακτη μετάνοια να τον παρακαλέσουμε να μας λυπηθεί ώστε να πάρει από πάνω μας αυτόν τον ζυγό της δουλείας; Νομίζετε ότι οι αγωνιστές του 1821 δεν προσεύχονταν; Απαραίτητα: πριν και μετά κάθε μάχη – νικηφόρα ή όχι. Δεν κρατούσαν μαζί με το καριοφίλι το κομποσκοίνι και το ψαλτήρι; Αυτό ακριβώς έκαναν: όπως σήμερα έχουμε το κινητό στην τσέπη.

Είναι δυνατόν να αμφισβητούμε στο Θεό – που όχι απλά δίδαξε για να λύσει τα προβλήματα των ανθρώπων όλων των εποχών, αλλά εκούσια σταυρώθηκε και ύστερα αναστήθηκε από τους νεκρούς – τη δύναμη να λύσει τα προβλήματα της εποχής μας; Όσοι θέλουν να συνεχίσουν να το αρνούνται ας αποσυρθούν σε μια γωνιά πιστεύοντας τις ψευδείς ιδεολογίες και τις κοινωνικές και κοσμολογικές μυθοπλασίες τους και ας αφήσουν εμάς τους υπόλοιπους να προχωρήσουμε στην ανοδική πορεία της εξέλιξης του ανθρώπου προς την αληθινή πίστη. Τέλος, η επανεύρεση της ορθόδοξης χριστιανικής πίστης από τους σύγχρονους Έλληνες θα τους επιτρέψει να ξαναβρούν και την χαμένη ενότητα και ομόνοια - ακόμα ένα απαραίτητο στοιχείο για την πολιτική ανάταση της πατρίδας μας. Εξέλιξη λέγεται αυτό και τον δρόμο τον έχει δείξει ο ίδιος ο Χριστός. Και νόμος της φυσικής επιλογής (η σωστότερα ανθρώπινης επιλογής) λέγεται, εφόσον θα καταφέρουν να επιβιώσουν, σωματικά και πνευματικά, από αυτήν την ζοφερή κατάσταση, μόνο εκείνοι που ελεύθερα και εκούσια θα στηριχθούν στην πίστη στον αληθινό Θεό. Εκείνοι που με αυτόν τον τρόπο θα βρουν την δύναμη να υπομένουν αυτή τη δοκιμασία. Όσοι λένε το αντίθετο μην τους ακούτε. Όντας αδαείς και ανίδεοι, ψεύδονται ασύστολα για πράγματα τα οποία δεν έχουν γνωρίσει ποτέ.

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης

πολιτικός επιστήμων

Δεκέμβριος 2012

Φώτης Κόντογλου: ο ξεχασμένος πνευματικός επαναστάτης

2012-11-28T18:55:00.003+02:00

Φώτης Κόντογλου: ο ξεχασμένος πνευματικός επαναστάτης είναι ο φωτεινότερος φάρος στην φουρτούνα του σήμερα.

Ο Φώτης Κόντογλου, ως μέλος της γενιάς του '30, είναι ο άνθρωπος, ο οποίος κατά τεκμήριο έπαιξε τον μεγαλύτερο και καθοριστικότερο ρόλο στη νεο-ελληνική ορθόδοξη αναγέννηση. Ο αείμνηστος, γελαστός και βραχύσωμος Αϊβαλιώτης, ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους εκπρόσωπους της πολιτιστικής δημιουργίας της εποχής του. Πρώτον για το πολύπλευρο και συνάμα αντι-συμβατικό ταλέντο του. Ο Κόντογλου ήταν βυζαντινός αγιογράφος, ψάλτης, λογοτέχνης, ζωγράφος, παραμυθάς, εμπειρικός θεολόγος. Και όλα αυτά τα έκανε με έναν μοναδικό ξεχωριστό, μη-ακαδημαϊκό και για αυτό ανεκτίμητα αυθεντικό και μοναδικό τρόπο. Δεύτερον, ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους της γενιάς του, Ηλία Βενέζη, Στρατή Μυριβήλη, Νίκο Καζαντζάκη, γιατί είναι αυτός που βίωσε και ένοιωσε, περισσότερο από όλους ετούτους, τη χριστιανική πίστη και αυτό βγήκε απαράμιλλα τόσο στο γράψιμο όσο και στο πινέλο του.

Ο κυρ Φώτης ήταν ένας ταπεινός και γλυκύτατος άνθρωπος που, όπως ο ίδιος εξηγεί, δεν αγάπησε ποτέ τα φανταχτερά σαλόνια και τις συνεδριακές αίθουσες περισσότερο από την ταπεινή ησυχία του μικρού και παστρικού κηπάκου του, με τους μπαχτσέδες και τους κατηφέδες του. Ο Φώτης Κόντογλου έζησε μέχρι το 1965, όμως δεν έγινε ποτέ μεταπολεμική διασημότητα. Τον Κόντογλου δεν τον προώθησε, ούτε τον χρησιμοποίησε κανένα πολιτικό ή πολιτισμικό ρεύμα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Δεν ταίριαζε, φυσικά, ούτε με το αριστερό ιδεολόγημα, ούτε με το κουλτουριάρικο "νέο κύμα".

Αλλά ο κυρ Φώτης μίλησε, ζωγράφισε και έγραψε όχι με τον τρόπο της "μόδας", όχι με τον τρόπο του εμπορίου, του φθαρτού και καταδικασμένου σε θάνατο "ρεύματος" της εποχής του. Αλλά βούτηξε το πινέλο σε χρώματα ουράνια, σε αποχρώσεις άκτιστες και άφθαρτες. Και όταν έγραφε, εξέφραζε αυθόρμητα και ειλικρινά το ύφος των αρχαίων υμνογράφων, ένοιωθε την πατρική αγάπη και αγωνία των αποστόλων, έδινε σάρκα και οστά στην αθάνατη ομηρική, ιωνική πνευματική παράδοση.

Όταν διαβάζει κανείς τις ιστορίες του μαγεύεται, καθώς ταξιδεύει σε έναν παρελθόντα, κόσμο παραμυθίας. Καταλαβαίνεις όμως ότι δεν είναι δοκίμιο, ούτε μυθιστόρημα. Νοιώθεις ότι δεν είναι Ουγκώ, δεν είναι Ντίκενς, ούτε Καζαντζάκης. Όταν διαβάζεις Κόντογλου νοιώθεις ότι βρέθηκες σε ένα ηλιόλουστο Καστελόριζο, καλοκαίρι, μήνας Ιούλιος. Περπατάς στη μικρή προκυμαία, στα δεξιά σου η καθάρια θάλασσα και αριστερά σου ένα παλιό αλλά καλοδιατηρημένο νησιώτικο σπίτι. Έχει χαμηλή μάντρα, πνιγμένη μέσα στους κισσούς και μια λεπτή γαλάζο-βαμμένη καγκελόπορτα. Καθώς νωχελικά περπατάς και περνάς από μπροστά, κοντοστέκεσαι και χαζεύεις το σπιτάκι. Μέσα, στο κηπαλάκι, ένα γεροντάκι κάθεται μαζί με τη γερόντισσά του, στο χτιστό χαμηλό μετερίζι. Σε υποδέχεται με ανυπόκριτη χαρά καθώς καπνίζει τον ναργιλέ του. Σε προσκαλεί να καθίσεις να σε φιλέψει γλυκό κουταλιού και δροσερό νεράκι. Αφού έχεις καθίσει και μερικά λεπτά αργότερα, το γεροντάκι αρχίζει αυθόρμητα και ασταμάτητα να διηγείται ιστορίες παλιές. Ιστορίες για τρανούς πολεμιστές, για τόπους μακρινούς με αγριάνθρωπους, για ανθρώπους γενναίους, αγαθούς αλλά και μοχθηρούς και αιμοβόρους, για θεριά της στεριάς και της θάλασσας. Ιστορίες για το Χριστό, την Παναγιά και τους αγίους, αλλά και για τους παλιούς ρωμηούς, για βασιλιάδες και πριγκηπέσσες του παλιού καιρού. Καθώς μιλάει τον περιεργάζεσαι και βλέπεις ένα ταπεινό, ζεστό και αγαπητικό άνθρωπο της Ανατολής. Είναι ψαράς, είναι ταξιδιώτης, είναι ναυτικός. Όμως όχι, δεν είναι αγράμματος, δεν είναι αμόρφωτος. Τυχαίνει να έχει ταξιδέψει ως το Παρίσι. Έχει διαβάσει συγγραφείς, Έλληνες και ξένους, αρχαίους, παλιούς και νέους. Δεν σου μιλάει με την ψευτοπερηφάνια ενός χωριάτη, αλλά με την αυτογνωσία και ειλικρίνεια ενός ανθρώπου του λαού, που έχει γνωρίσει τον κόσμο, έχει ζήσει την κακία του, αλλά θέλει από μέρους του να σου δώσει όλη την αγάπη του. Αυτός είναι ο κυρ Φώτης ο Κόντογλου, όπως τον γνώρισα μέσα από τα βιβλία του και όπως φαντάστηκα ότι τον είδα σε τόπους αγαπημένους.

Και είναι ετούτος, ο ταπεινός και φιλήσυχος άνθρωπος που όσο ζούσε, αλλά και μετά θάνατον, έμεινε και συνεχίζει να μένει μακρυά από τα φώτα της διασημότητας. Αλλά είναι εκείνος που κατόρθωσε τη νεο-ελληνική ορθόδοξη αναγέννηση. Και για ένα μεγάλο διάστημα το έκανε αυτό σχεδόν ολομόναχος. Επειδή, ο κυρ-Φώτης είναι ο πρώτος που μίλησε για την εμπειρική και όχι ακαδημαϊκή πίστη και θεολογία. Είναι ο πρώτος, σίγουρα, στη νεότερη Ελλάδα και αν δεν προηγείται και των Ρώσων της διασποράς είναι οπωσδήποτε σύγχρονός τους. "Λαός παθών... και ουχί μαθών τα θεία." Έτσι χαρακτηρίζει τον ελληνικό λαό ο Κόντογλου στα "Μυστικά Άνθη". Λαός, δηλαδή που δεν έμαθε τη θεία πίστη του στο κατηχητικό, αλλά την έχει ζήσει με πόνο και με αίμα στα άγρια κατατόπια της Ιστορίας.

Πέρα από αυτά, όμως, είναι ο άνθρωπος που ανέδειξε τη βυζαντινή αγιογραφία και υμνωδία, σε τέτοιο βαθμό που προκάλεσε κυριολεκτικά ένα κίνημα. Σε μια εποχή που δεν υπήρχε εκκλησία, από την απελευθέρωση και μετά, που να μην έχει κτισθεί κατά το νεοκλασικό αρχιτεκτονικό τύπο και να μην έχει αγιογραφηθεί ακολουθώντας μια κακόγουστη, δυτικής επιρροής, τεχνοτροπία. Και ο Κόντογλου προκαλεί αναγέννηση και πρωτοστατεί στην επανεμφάνιση της βυζαντινής αγιογραφίας στις εκκλησιές, ενώ συμβάλλει με ανεπανάληπτο τρόπο στην επικράτηση του βυζαντινού μέλους έναντι της πολυφωνίας στη θεία λατρεία. Σήμερα, για εμάς τους Έλληνες της μεταπολίτευσης, η επικράτηση της βυζαντινής αγιογραφίας και υμνογραφίας θεωρείται αυτονόητη, ενώ η πολυφωνία, αν εξαιρέσει κανείς τα Επτάνησα, είναι πλέον ανύπαρκτη.

Αν πάμε, όμως, πίσω στις αρχές του εικοστού αιώνα, τα πράγματα ήταν εντελώς διαφορετικά. Η βυζαντινή πολιτισμική παράδοση δεν ήταν απλώς ξεχασμένη, αλλά φαινόταν και ανέφικτο να επανέλθει. Θα έπρεπε να λάβει χώρα, ένα θαύμα για να αναστηθεί η θαμμένη βυζαντινό-ρωμαίικη παράδοση (θαμμένη στη λήθη και αμάθεια που είχαν επιφέρει ο κοραϊσμός και ο δυτικός "εκπολιτισμός"). Και να, λοιπόν, που αυτό το θαύμα έλαβε χώρα, κυρίως, εξαιτίας της Μικρασιατικής Καταστροφής. Καθώς ένας ανώτερος πολιτισμός, αυτός της Ρωμαίικης Ανατολής έκανε τη χάρη στους χοντροκέφαλους κοτζαμπάσηδες της ηπειρωτικής Ελλάδας και στους ξεπλυμένους Επτανήσιους λιμοκοντόρους, να μεταναστεύσει και να στριμωχτεί στα στενά όρια του κρατιδίου τους. Η μικρασιάτες, δηλαδή, τελικά πραγματοποίησαν μια πνευματική επανάσταση στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας και ο Φώτης Κόντογλου έπαιξε τον πρωταρχικό ρόλο σε αυτήν. Σε αυτόν χρωστάμε τη βυζαντινή παράδοση που διατηρούμε σήμερα, στην εκκλησιαστική τέχνη, στη θεολογία, ακόμα κατά τη γνώμη μου και τη φιλοσοφία. Και αυτό είναι το μόνο που μας επιτρέπει, κατά ένα τρόπο, να αποκαλούμε ακόμα τους εαυτούς μας Ρωμηούς (όποιοι από εμάς δηλαδή επιθυμούν να αποκαλούνται έτσι).

Αυτή η ορθόδοξη, ρωμαίικη αναγέννηση έδωσε πολλούς και μεγάλους καρπούς στην καλλιτεχνική, θεολογική, λογοτεχνική και εν γένει πολιτισμική παραγωγή της μεταπολεμικής, ακόμα και της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Ο Κόντογλου, δηλαδή βρήκε συνεχιστές στο έργο του, πολλούς και άξιους. Φυσικά στην ψαλτική και στην αγιογραφία είναι πασιφανές ότι δημιουργήθηκε μια ολόκληρη σχολή στη μεταπολεμική Ελλάδα. Στη λαϊκή και κοσμική τέχνη όμως, οι συνθήκες στάθηκαν πιο αντίξοες για να συνεχιστεί το έργο και η παράδοση του Φώτη Κόντογλου. Εκεί οι επιδρομές της βαρβαρότητας της χολλυγουντιανής και δυτικής γενικότερα υποκουλτούρας, φαίνεται ότι έχουν κατακλύσει και καταπνίξει τη μεταπολεμική ελληνική λαϊκή και κοσμική ζωγραφική και τέχνη.

Για πολύ κακή μας τύχη όμως, αυτή η πνευματική επανάσταση και αναγέννηση που ξεκίνησε ο Φώτης Κόντογλου δεν βρήκε ποτέ διέξοδο και έκφραση στην πολιτική αυτού του τόπου. Έμεινε απλά ένα καλλιτεχνικό ρεύμα. Χωρίς αυτό να μειώνει σε κανένα βαθμό τη σημασία της πνευματικής επανάστασης και αναγέννησης που προαναφέραμε. Αντιθέτως αποδεικνύεται ότι ακόμα και αν μια πνευματική κίνηση δεν βρεί την έκφραση και εκπροσώπησή της στον πολιτικό χώρο, αξίζει τον κόπο να την επιδιώξει κανείς. Γιατί η πνευματική παράδοση του Κόντογλου ζεί ακόμα και σήμερα. Παρόλο που η πολιτική και γενικότερη πολιτιστική ζωή αυτής της χώρας ακολούθησε τον πλέον καταστροφικό δρόμο. Μέσα σε όλη αυτή τη σημερινή παρακμή και αποδόμηση η ρωμηοσύνη του κυρ Φώτη του Κόντογλου παραμένει ζωντανή. Και μέσα από το δικό του το έργο, αλλά και από το έργο σημερινών Ρωμηών, που υπάρχουν κυρίως στον θεολογικό, φιλοσοφικό αλλά και στον καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό χώρο. Παραμένει ζωντανή και φωτίζει το σκοτάδι της κοινωνικής και πολιτικής αποστασίας μας από την παράδοση και από τον μόνο αληθινό τρόπο ζωής. Αυτή είναι η μοναδική ελπίδα που φωτίζει και ζεσταίνει τις καρδιές μας.

Μας διδάσκει, όμως και κάτι άλλο το παράδειγμα της επιτυχούς πνευματικής επανάστασης του Φώτη Κόντογλου. Μας υπενθυμίζει τη σημασία και την αξία της μόρφωσης και της πνευματικής καλλιέργειας, αλλά πάνω από όλα και την υπομονή που απαιτείται για να τις κατακτήσει κανείς. Αυτό θα πρέπει να είναι η πρώτη μας επιδίωξη ως λαός, εάν επιθυμούμε να φτιάξουμε ένα καλύτερο αύριο. Δεν θα πρέπει, δεν μπορεί το πρώτο μας βήμα σε αυτή την προσπάθεια, να είναι το τελευταίο, δηλαδή η πολιτειακή αλλαγή. Όχι, γιατί ένας λαός πρέπει πρώτα να εκπαιδευτεί, να διδαχθεί πώς να λειτουργεί σωστά ως κοινωνία και πώς να συμπεριφέρεται ως πολιτεία. Και εδώ είναι που χρειάζεται πολύ ισχυρή θέληση εκ μέρους του ελληνικού λαού για γνήσια αλλαγή και υπομονή για πολλά χρόνια ακόμα, μέχρις ότου η κοινωνία μας έχει επιτέλους (κατά το σύνολό της και όχι μόνο σε ένα περιορισμένο συλλογικό επίπεδο) μάθει να ζεί και πάλι χριστιανικά, να ζεί ευαγγελικά, να ζεί ρωμαίικα. Τότε και μόνο τότε θα πρέπει να επιδιωχθεί μια πολιτειακή αλλαγή, με στόχο τη δημοκρατία. Γιατί μόνο όταν η ελληνική κοινωνία θα έχει μορφωθεί και εκπαιδευτεί να ζεί ως δημοκρατική πολιτεία, θα μπορεί να έχει πιθανότητες μακροχρόνιας επιτυχίας και η πολιτειακή αλλαγή. Μόνο τότε η δημοκρατία θα μπορεί να λειτουργήσει.

Ας μην διστάσουμε να επενδύσουμε ως λαός σε μια τέτοια μακροχρόνια προσπάθεια. Ας μην αναλογιστούμε ούτε στιγμή την οικονομική και υλική πενία στην οποία αναπόφευκτα θα περιέλθουμε. Γιατί "ούκ επ΄ άρτον μόνο ζήσεται άνθρωπος". Πολλώ δε μάλλον, εφόσον η πατροπαράδοτη ορθόδοξη πίστη μας, μας δείχνει ότι υπάρχει και μια άλλη ζωή, υπάρχει και ένα άλλο είδος επιβίωσης. Είναι η μετοχή στη ζωή της Εκκλησίας του Χριστού και στη ζεστή αγάπη που αυτός χαρίζει στις καρδιές όλων μας. Αυτό μας δείχνει και αυτό διδάσκει και ο Φώτης Κόντογλου στις αγιογραφίες και στις παραμυθένιες (παρηγορητικές δηλαδή) ιστορίες του.

Ζωντανή Μαρτυρία

2010-10-27T18:59:00.004+03:00

Ζωντανή Μαρτυρία - Γέρων Παύλος Ζησάκης

Την παρακάτω ιστορία που θα ακούσεις μπορείς και να την πάρεις για παραμύθι. Όμως έτσι συμβαίνει, και έτσι πρέπει να είναι με κάθε ιστορία απ’ τα παλιά, οπότε οι άνθρωποι ήσαν αληθινοί, γεμάτοι από καρδιά, ανδρεία και θέληση για ζωή.

Είναι ιστορία που δεν χρειάζεται να πας πολύ πίσω στο χρόνο ή να ταξιδέψεις σε μέρη μακρυνά για να την βρεις καθώς ο ήρωάς της, ακόμα τώρα που τούτα τα λόγια γράφονται, είναι ανάμεσά μας. Αν θες να μεταφερθείς σε μια άλλη εποχή, αρκεί να μπείς σε ένα αυτοκίνητο και να πας μια βόλτα, κάτω στα ένδοξα μέρη της Λακωνίας. Εκεί θα βρείς πλούσιο και λαμπρό παρελθόν από κάθε εποχή της Ελληνικής ιστορίας, και θα θαυμάσεις σαν συνειδητοποιήσεις ότι αυτή η πορεία της Ελληνικής δόξας συνεχίζεται ως τις μέρες μας.

Γιατί εκεί, στο απομονωμένο Μοναστήρι της Παναγίας της Ζερμπίτσας σε μια πλαγιά του Ταϋγέτου, μόλις μπείς έχεις ήδη κάνει ένα μεγάλο βήμα σε τόπο και χρόνο διαφορετικό – τόπο ιερό και χρόνο σταματημένο. Εκεί, κάτω από έναν χιλιόχρονο πλάτανο, δίπλα σε μια αρχαία πηγή, θα δείς καθισμένο ένα γεροντάκι στα μέσα των ογδόντα του, λιγνό, καμπουριασμένο, με χιονάτη γενειάδα. Φαντάζει σαν κανένα αρχαίο καριοφίλι, ακουμπισμένο σε ένα ντιβάνι με χειροποίητα κιλίμια απλωμένα πάνω του, στη σάλα ενός παλιού χωριάτικου αρχοντικού. Μια παλαιϊκή ασυνήθιστη ευωδιά κυριαρχεί στον αέρα. Η φωνή του είναι απαλή σαν του παιδιού. Το λεπτό του πρόσωπο, με ελαφρά γερμένο το κεφάλι στο πλάι, σε κοιτάει διαπεραστικά και έντονα, με τα γερασμένα αλλά λαμπερά και γλυκά του μάτια. Δεν αντέχεις και κοιτάς χάμω. Ίσως να μη σου γεμίσει το μάτι με την πρώτη αυτός ο ησύχιος, ταπεινός καλόγερος, ο Γέροντας Παύλος Ζησάκης. Κι όμως, το τώρα μπασμένο απ’ τα χρόνια κορμί του, στάθηκε άλλοτε πλάτανος σωστός που ορθωνόταν στα βουνά της Ηπείρου και του Ρούπελ. Μην ξαφνιαστείς όταν ακούσεις πως αυτό το ταπεινό γεροντάκι στα νιάτα του στάθηκε ένα από τα μεγαλύτερα θεριά που έβγαλε η Ήπειρος και το ’40.

Από τα λίγα λόγια που έχει κατά καιρούς εμπιστευτεί το ταπεινό του πνεύμα στους γύρω του και κυρίως στα πνευματικά του παιδιά, στάθηκε δυνατό να συνθέσουμε την παρακάτω ιστορία.

Στα ένδοξα, λοιπόν και θρυλικά χρόνια του σαράντα ο γέροντας αυτός βρισκόταν στον ανθό της νιότης του και είχε κατασταλάξει να ακολουθήσει τον μοναχικό βίο στο Άγιο το Όρος. Όντας ανήλικος ακόμα, τρείς φορές πήγε στο Όρος και τρείς φορές τον πισωγύρισαν οι γονείς του, γιατί είχε άλλες τέσσερις ανύπαντρες αδελφές. Έτσι όταν ξέσπασε ο πόλεμος της 28^ης τον επιστράτευσαν μαζί με τους άλλους να πάει να σηκώσει τουφέκι κατά των εισβολέων. Δυστυχώς, για την Πίνδο δεν έχει εκμυστηρευθεί πολλά πράγματα. Το σίγουρο είναι πως λοχαγό του πυροβολικού θα τον βρείς, τον Απρίλιο εκείνον του ’41, στο οχυρό του Ρούπελ. Από τα απόρθητα εκείνα φυλάκια, για έξι ολάκερες μέρες οι Έλληνες μαχητές άντεξαν στις κτηνώδεις αλλεπάλληλες επιθέσεις των νέων Ούννων. Όσα τεθωρακισμένα κι αν έστειλε ο Γερμανός στρατηγός, αδιάκοπη φωτιά και σίδερο έτρωγαν από τα πυροβόλα των οχυρών, σαν μαστίγιο σκληρό. Κι αυτές οι βουρδουλιές που έτρωγαν στην πλάτη τα μηχανοκίνητα ναζιστικά τέρατα αντιλάλησαν σε όλη την Ευρώπη. Η αντίσταση τους υπεράνθρωπη, ξεφεύγει από τα όρια της πραγματικότητας. Οι άνανδροι Ναζί, βλέποντας ότι δεν ήταν δυνατό να καταβάλλουν με αντρίκεια μέσα τέτοιους τιτάνες, που λες και είχαν αναστηθεί από χρόνια μυθικά, επιστράτευσαν το πιο μπαμπέσικο και δολιοτρόπο όπλο που έβγαλε η παραφροσύνη του περασμένου αιώνα. Χημικά αέρια. Από τους δεκατρείς πυροβολητές που είχε ο γενναίος Παύλος Ζησάκης στις διαταγές του, επέζησαν μόνο δύο και μαζί με αυτόν τρείς, όλοι τραυματισμένοι. Κι αυτοί ήταν οι μόνοι που βρέθηκαν ζωντανοί όταν οι Γερμανοί μπήκαν στο ψεκασμένο με δηλητήριο οχυρό τους, τη μέρα που με πισώπλατη, χειρότερη μπαμπεσιά οι αρχηγοί στη Θεσσαλονίκη υπέγραψαν την ιταμή παράδοση στους Ναζιστές. Ο Παύλος Ζησάκης ήταν σε άσχημη κατάσταση. Οι φωνητικές του χορδές για πάντα κατεστραμμένες από τα δηλητήρια αέρια και με ένα… βλήμα στην καρδιά.

Ο κυπαρίσσιος, μελαχρινός νεαρός πολεμιστής κείτεται αναίσθητος δίπλα στο πυροβόλο του και οι άλλοι δυο σε παρόμοια κατάσταση. Την ίδια ώρα στους επιζήσαντες των άλλων θρυλικών οχυρών, οι Γερμανοί επιτρέπουν την έξοδο σε παράταξη και τους αποδίδουν τιμές νικητών, γιατί δεν νικήθηκαν στο πεδίο της μάχης ποτέ, αλλά στο γραφείο κάποιου δειλού επιτελάρχη. Αυτοί ήταν οι επικοί ήρωες που στάθηκαν οι αληθινοί νικητές στο πεδίο της δόξας και που τους το αναγνώρισαν ακόμα και οι εχθροί τους.

Ο Παύλος Ζησάκης με τους δυο συντρόφους του, έγιναν τραυματίες πολέμου και οι Γερμανοί, καθώς όριζαν οι διεθνείς συνθήκες για τους αιχμαλώτους πολέμου, τους περιμάζεψαν και τους κουβάλησαν σε νοσοκομείο δικό τους στη Βουλγαρία, όπου θα ελάμβαναν ιατρική φροντίδα, ώστε να αναρρώσουν πλήρως. Εκεί στη Σόφια βρέθηκε ο νεαρός πολεμιστής, με πολλά τραύματα σε όλο του το σώμα, αλλά το πλέον σοβαρό ήταν ένα βλήμα σφηνωμένο στην καρδιά. Συνολικά δέκα τραύματα φέρει σε όλο του το σώμα μετά από τα δέκα χρόνια που χάρισε από τη ζωή του στην Πατρίδα.

Περίπου εξήντα χρόνια από τότε που τραυματίστηκε στο Ρούπελ κι όλοι οι καρδιολόγοι της Ελλάδας τρίβουν τα μάτια τους και σκίζουν τα πτυχία τους.

- Καλά ρε καλόγερε! Δε ντρέπεσαι να μας κοροϊδεύεις, πως ζείς με βλήμα στην καρδιά;!, αγανακτούν οι περισσότεροι μόλις το ακούνε.

- Ε, τι να κάνω εγώ; Έτσι το θέλησε ο Θεός παιδί μου! Ψέμματα να σου πω;!, απαντάει μακάρια ο ησύχιος γέροντας Παύλος.

Τότε όμως, το 1941, πίσω στην Κόνιτσα η μάνα του τον είχε για νεκρό. Πάνε έξι μήνες από τότε που ο πόλεμος είχε επισήμως τελειώσει και καμιά είδηση δεν είχε πάρει για τον γιό της, αν ζεί ή πέθανε, ο ελληνικός στρατός αγνοούσε τι είχαν απογίνει εκείνοι οι αιχμάλωτοι. Του έχει στήσει έναν σεμνό, ξύλινο σταυρό με το όνομα του πάνω γραμμένο, στο κηπαλάκι της και σήμερα βγήκε σαν κάθε μέρα να του κάνει ένα μνημόσυνο. Έχει φτιάξει κόλλυβα και με τα μάτια βρύσες, σιγοψέλνει τους κανόνες και κουνάει το μικρό λιβανιστήρι. Ξάφνου ακούει το πορτόνι της αυλής να τρίζει. Ποιος τολμά να την ενοχλήσει αυτή την πένθιμη στιγμή; Μια ισχνή παραμορφωμένη φωνή ακούγεται – λες και έρχεται από τον κάτω κόσμο:

- Μάνα μου! Γύρισα!...

Στο αντίκρυσμα του μελαχρινού νεαρού, ψηλόλιγνου σαν κυπαρίσσι, η καψερή μάνα πέφτει λιπόθυμη.

Ο νεαρός ακόμα Παύλος επέστρεψε στον τακτικό στρατό και έδρασε κατά την Αντίσταση ως αξιωματικός ενώ έφτασε κι ως τον βαθμό του ταγματάρχη. Και γι’ αυτήν την περίοδο λίγα θα σου εκμυστηρευθεί και έτσι δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα από τον ίδιο. Σίγουρα θα σκάρωσε διάφορα θαυμαστά και στην Αντίσταση, αλλά και μετά το 1944, δυστυχώς δεν σταμάτησε να πολεμά. Όμως, και για να φανεί πως αυτή η ιστορία είναι αληθινή και αντικειμενική, να ένα άλλο από τα κατορθώματά του που το διηγείται ένας από τους συγχωριανούς του στην Κόνιτσα. Είχε ξεσπάσει ο αδερφοκτόνος πόλεμος και είχε κληθεί να κάνει το χρέος του ως ταγματάρχης του τακτικού στρατού εναντίον της ύπουλης απειλής του ανθέλληνα κομμουνισμού. Ήταν η εποχή όπου έπρεπε να φυλάς και το σπίτι και την φαμελιά σου μοναχός σου. Ετούτος, λοιπόν, ο ακαταμάχητος και ακούραστος πολεμιστής κάθισε να φυλάει το χωριό του και τους συγχωριανούς του στην Κόνιτσα. Όπως λένε ακόμα οι ντόπιοι, «όσο καλά ήξερε να κρατάει το σταυρό και το λιβανιστήρι, τόσο καλά ήξερε και να παίζει με το περίστροφο».

Κάποια φορά ακούστηκε πως τριακόσιοι του Δημοκρατικού Στρατού έρχονταν στην Κόνιτσα. Ήταν σίγουρο: θα έκαιγαν, θα λεηλατούσαν την πόλη και θα έσφαζαν τους κατοίκους, όπως έκαναν και όπου αλλού τύχαινε να πατήσουν το πόδι τους . Ο ταγματάρχης Παύλος Ζησάκης είχε πενήντα τακτικούς στρατιώτες. Στην κρίσιμη, αποφασιστική στιγμή το μυαλό του ξυράφι και η αντίδραση του καίρια. Βάζει τους πενήντα δικούς του να ανάψουν από μια μεγάλη φωτιά ο καθένας γύρω από την πόλη, ώστε να φαίνονται από μακρυά. Η καβαλαρία πάνω που καταφθάνει, αντικρίζοντας το θέαμα από μακρυά. Καπνούς και ψηλές φωτιές.

- Τι γίνεται εκεί ωρέ σύντροφοι;

- Μάλλον θα μας προφτάξανε άλλοι που πάνε πιο μπροστά!

Έτσι είπαν και έστριψαν για άλλη μεριά. Η Κόνιτσα γλύτωσε από βέβαιη καταστροφή και με το τέχνασμα αυτό, ο Παύλος Ζησάκης απέτρεψε άλλη μια μάταιη αδερφική συμπλοκή, άλλη μια αιματοχυσία.

Τελικά ύστερα από δέκα σκληρά χρόνια πολέμου, αφού πια είχε τελειώσει και ο συμμοριτοπόλεμος, ο γέροντας γύρισε επιτέλους στο αγαπημένο του Άγιο Όρος όπου έγινε μοναχός και ασκήτεψε πολλά χρόνια μόνος του και αργότερα, ύστερα από χρόνια, έγινε και ηγούμενος στην Μεγίστη Λαύρα. Οι κάτοικοι της πόλης της Κόνιτσας, όμως, για να θυμούνται την σωτήρια δράση του γέροντα, του αφιερώσανε μια πλατεία στην Κόνιτσα. Πλατεία πατρός Παύλου Ζησάκη.

Και όντως ο π. Παύλος κατάγεται από αυτήν την πόλη-φυτώριο σύγχρονων αγίων φωτισμένων πατέρων της Εκκλησίας. Ανήκει στην γενιά εκείνη που ανέδειξε τον γέροντα Παΐσιο και τον γέροντα Πορφύριο. Με τον πρώτο ήταν γειτονόπουλα και παιδικοί φίλοι στην Κόνιτσα. Ενώ αργότερα, ως μοναχός, ο γέρων Παΐσιος διάλεξε τον μεγαλύτερο σε ηλικία γέροντα Παύλο ως πνευματικό του οδηγό και εξομολόγο. Όλα αυτά όμως τα κρατά προσεκτικά κρυφά ο ταπεινός αυτός γέροντας και όντως πολλοί λίγοι τα γνωρίζουν. Είναι αλήθεια πως ο Θεός τον έχει προορίσει να επιτελεί το έργο του και την διακονία του στην αφάνεια. Όσοι όμως τον γνωρίζουν δεν τους μένει άλλη επιλογή παρά να δοξολογούν τον πάνσοφο και πανάγαθο Θεό που ακόμα μας λυπάται και αφήνει τέτοιους αγίους ανθρώπους να ζουν ανάμεσά σε μας τους αμαρτωλούς και να μας ευλογούν με την παρουσία τους.

Ετούτη είναι η ιστορία του νέου Οδυσσέα, που περιπλανήθηκε δέκα ολάκερα χρόνια έξω από την πνευματική του πατρίδα. Μοναδικό του παράπονο το ότι τον πήραν με το ζόρι, λόγω του νεαρού της ηλικίας του, έξω από το Περιβόλι της Παναγίας και μακρυά από την Κυρά του. Κι έτσι έγινε κι αυτός άλλος ένας στην μεγάλη σειρά που ξεκινά από πολύ πίσω. Πάει από τον Αχιλλέα, Θεμιστοκλή, Λεωνίδα, Μεγαλέξαντρο, Βασίλειο Βουλγαροκτόνο, Νικηφόρο Φωκά, Διγενή Ακρίτα, το Μαρμαρωμένο Βασιλιά ως και τους Σουλιώτες, Μανιάτες, Σφακιανούς, Λάμπρο Κατσώνη, Κολοκοτρώνη, Μακρυγιάννη κι όλο το εικοσιένα. Έτσι μόνο για να ξέρουμε εμείς οι τωρινοί που βρισκόμαστε, τι κάνουμε και τι θα έπρεπε να κάνουμε.

Διαβάζοντας αυτήν την θαυμαστή ιστορία αγαπητέ αναγνώστη, θα καταλάβεις πως είναι αλήθεια ότι τους μωρούς και τους φτωχούς διαλέγει ο Παντοδύναμος για να τους κάνει μεγάλους και ξακουστούς. Και έτσι θαυμάζοντάς τους να αναφωνήσεις κι εσύ: «Ως εμεγαλύνθει τα έργα σου Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας».

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης

Πολιτικός Επιστήμων

(2007)

Έλλειψη συνεννόησης

2010-10-19T21:42:00.007+03:00

Έλλειψη συνεννόησης

Συζητήσεις για την οικονομική κρίση και την παρακμή του σύγχρονου ελληνισμού. Αναλύσεις για τα μακροχρόνια αίτια και αγωνιώδεις απόπειρες αλλήλο-απόδοσης ευθυνών. Όλοι συμφωνούμε στο γενικό πλαίσιο και διαφωνούμε στα επιμέρους. Όλοι διαπιστώνουμε και συμφωνούμε ότι υπάρχει ασθένεια, αλλά διαφωνούμε για το είδος της. Τελικά η διαφωνία μας προκύπτει καθολική, γιατί όταν κάθε επί μέρους κομμάτι του κοινωνικού συνόλου έχει επαναστατήσει, έχει αυτονομηθεί και κινείται με εχθρικές διαθέσεις εναντίον των άλλων, τότε δεν υφίσταται πλέον κοινός τόπος συνομιλίας, κοινός τόπος συνεννόησης. Καθόμαστε δίπλα-δίπλα σε συνεδριακά πάνελ, τηλεοπτικά σαλόνια και παράθυρα, όχι με σκοπό να βρούμε κοινό τόπο και να συμφωνήσουμε τελικά σε μια βιώσιμη, λειτουργική και ελπιδοφόρα λύση. Αλλά με ιδιοτελή σκοπό ο κάθε ένας να υποστηρίξει την δική του άποψη και να ικανοποιήσει την αυταρέσκεια του πείθοντας (προσωρινά έστω) ή αποστομώνοντας όλους τους υπόλοιπους.

Ο λόγος μας, ο πολιτικός, ο δημόσιος, ο καθημερινός, ο λόγος μας ανάμεσα σε μια παρέα, δεν είναι πλέον διάλογος. Δεν είναι πλέον συνεννόηση, αλληλοκατανόηση και γνωριμία. Όλοι, εγκλωβισμένοι στην δική μας αλήθεια, στο δικό μας σωστό και δίκαιο, ο καθένας προσπαθώντας να "βγει από πάνω" από όλους τους άλλους. Επειδή, ποτέ δεν διδαχθήκαμε τον διάλογο, ποτέ δεν μάθαμε να ακούμε αλλά μόνο να μιλάμε, ακατάπαυστα, χωρίς νόημα και χωρίς κατανόηση και συναίσθηση του κοινωνικού μας περίγυρου. Υπό τέτοιες συνθήκες, όλοι είμαστε ένοχοι των παραπάνω, όλοι το κάνουμε σε μεγαλύτερο, ή μικρότερο, βαθμό. Είναι προφανές και αληθές ότι η κοινωνία μας έχει οπισθοδρομήσει, τραγικά, σε πρωτόγονη κατάσταση.

Και βρισκόμαστε, πλέον, στο σημείο όπου για να επιτευχθεί βελτίωση, απαιτείται συλλογική δράση, ζητείται συνεννόηση, αλληλοκατανόηση και ομοφωνία. Όλοι θεωρούμε ότι έχουμε την λύση για όλα τα προβλήματα. Στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε ότι έχουμε όλοι χτίσει το δικό μας κάστρο, έχουμε κλειστεί μέσα σε αυτό, και είμαστε ο καθένας μας και ένας πρωθυπουργίσκος, ο καθένας και ένας σατραπίσκος, ένας τυραννίσκος. Δεν είμαστε όμως πολίτες. Γιατί το κράτος μας έχει αποξενώσει, μας έχει κάνει αμέτοχους της πόλης και των κοινών. Αποτέλεσμα αυτού του αισθήματος της αποξένωσης είναι αυτό που κατά καιρούς, άλλοτε ειρωνικά και άλλοτε σοβαρά, όλοι αναφωνούμε: "αν ήμουν εγώ πρωθυπουργός θα έκανα...".

Ένας πολίτης όμως θα γνώριζε ότι ως αληθινό, ζωντανό μέλος της πόλης και των κοινών, έχει ρόλο και δυνατότητα δράσης και από αυτήν την πρωταρχική βαθμίδα του απλού πολίτη. Δεν θα χρειαζόταν να ανέβει στα ανώτερα στρώματα της εξουσίας για να μπορέσει να δράσει.

Σήμερα σε ένα κράτος που μας έχει στερήσει την αυθεντική ιδιότητα του πολίτη, τι είδους προσωπική ή συλλογική πολιτική δράση μπορούμε να αναλάβουμε; Με ποιες ελπίδες επιτυχίας; Μέσα σε ποιο πλαίσιο; Όταν όλες οι διέξοδοι είναι κλειστές. Όταν όλα τα περιθώρια ανάκαμψης και βελτίωσης του πολιτικού μας συστήματος έχουν εξαντληθεί, όταν τελικά, κανένας πλέον δεν ξέρει τι θέλει από την κοινωνία και από τον εαυτό του; Θέλουμε την εγωιστική κατοχύρωση των καταναλωτικών μας επιθυμιών (να παραμείνουμε δηλαδή ακοινώνητα όντα, ανελέητοι και άπληστοι κυνηγοί-μέλη μιας ζούγκλας) αλλά ταυτόχρονα ζητάμε και θέλουμε να βρεθεί άμεσα το "τέλειο" πολίτευμα, η τέλεια μετρημένη κοινωνία, ώστε αυτή να είναι σε θέση να ικανοποιήσει τις ίδιες αρπακτικές διαθέσεις που μας οδήγησαν σε αυτήν την κατάσταση.

Τι θα προκύψει τελικά; Θα διαιωνιστεί και άλλο αυτός ο φαύλος κύκλος; Θα καταφέρουμε τελικά να συνεννοηθούμε; Μέχρι στιγμής, στην ανθρώπινη ιστορία, οι κοινωνίες και οι πολιτισμοί είχαν μόνο ανοδική πορεία. Σήμερα έχουμε, δυστυχώς, οπισθοδρομήσει πάρα πολλούς αιώνες πίσω. Και δεν υπάρχει ιστορικό προηγούμενο ανάκαμψης, και επιστροφής στην πολιτισμική πρόοδο μετά από μια τόσο μεγάλη οπισθοδρόμηση. Θα το θέσουμε εμείς σήμερα ή όχι; Το μέλλον κανείς δεν μπορεί να το διανοηθεί και κανείς δεν τολμά να το μαντέψει.

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων

(Οκτώβριος 2010)

A round up of the 1974-2010 Greek-Turkish relations

2010-09-08T12:55:00.007+03:00

A round up of the 1974-2010 Greek-Turkish relations (article published in Hellenic Defence Monitor Bulletin, issue 8-9, vol. 1, June-July 2010

The year 1974 marks a turning point in the history of Greek-Turkish relations for many reasons. First of all, the Cyprus invasion and subsequent partial occupation was the beginning of the hardest puzzle Greek foreign policy has ever faced and has yet to resolve. Moreover and yet more importantly it was the beginning of a serious and decade-long Turkish effort to redefine the Treaty of Lausanne and the status quo of its territorial, sea and aerial borders with Greece.

Throughout the last four decades Turkey has, therefore, pursued this ambition strictly and very consistently. A closer look at the history of the past thirty-six years of Greek-Turkish relations will easily highlight that the turkish side always possesses the initiative, the upper-hand in agenda-setting while Greece is merely reacting and follows a rather submissive approach.

This essay seeks to explain the underlying dynamics that have defined and shaped both Greek and Turkish foreign policy over the past four decades. In order to do so, a description and explanation of the state-level of both countries is attempted, as well as a look at the way socio-political settings are uploaded to the international level and the foreign policy of Greece and Turkey. Moreover, the implications of the geopolitical environment and the role of international great powers intertwine in the complex of Greek-Turkish relations. Greece and Turkey are NATO allies and members in various European and other international political and military forums. Moreover Greece has been supporting the Turkish EU candidacy since Helsinki Agreement 1999, and various economic and cultural links have been established between the two neighbouring countries over the past few years. At the same time historic and cultural rivalries persist overtime dressing the political disputes. Since 1974, these dispute have so far included the Cyprus question, the Aegean continental shelf, the Greek properties in Constantinople, the rights and the status of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople. These are the issues that continue to dominate the public opinion in both sides of the Aegean till today. Yet this essay will be focusing at the diplomatic strategies and manoeuvres of both countries around their territorial disputes in the Aegean Sea. Since 1974 Greece and

Turkey

have gone through three major diplomatic crises that brought them very close to war. The way both countries behaved and their diplomatic attitudes in these cases demonstrate the wider rationale and motivation behind the foreign policy of each side.

In Turkish democracy all aspects of politics are defined by the Kemalic ideology, while the military has maintained for itself a powerful role in both domestic as well as foreign policy issues. Nevertheless, while Kemalic ideology has been informing foreign policy throughout the twentieth century, in the first decade of the new millennium, Tayip Erdogan’s rise to power with the islamic-nationalist party and Davutoglu’s neo-ottoman preaching have radically transformed Turkish foreign policy. Prime Minister Erdogan’s administration has over the last few years entered a bitter and long feud with the Turkish military staff in an attempt to put an end to the latter’s political influence and dictatorial tactics in domestic politics.

The traditional kemalic turkish foreign policy has been shaped by the aggressive military on the one hand and the politicians’ appeal to enter the EU and come closer to the western democratic community on the other hand, which appears to be double-faced. Yet it will be explained later on that this does not imply confusion in Turkish foreign policy, but rather a cunning deception. Therefore, over the last four decades, at the same time that Greek and Turkish delegations have been meeting in good will to discuss the resolution of their disputes, the Turkish air force is conducting violation flights into the Greek FIR. Moreover, while there exists a strong public support in Turkey for the country’s democratic and European future, the Turkish military, still manages to find significant domestic support resting on many issues, such as the presence of the large Kurdish minority and the PKK’s guerrilla tactics, as well as the un-resolved Cypriot dispute, which renders the Turkish-occupied territory illegal and unrecognised by the international community.

Nevertheless, when it comes to Turkey’s grand strategy it is true that whoever defines the means and the methods of this policy, always serves the same interests and the goal of a regional Turkish hegemony in south-east Mediterranean and the Middle East. Prime Minister Turgut Ozal had defined these aims in the 1980s and today foreign minister Davutoglu seeks the same aim yet in a different ideological framework. Mr Davutoglu, who is know essentially the political and ideological leader of Turkey, has redefined Turkish foreign policy in order to make it more effective in order to achieve the same ends against Greece, that Turkey has been striving for all these past four decades. In general, despite the deep domestic division of Turkish politics, Turkish foreign policy is characterised by a strict consistency and an assertive attitude.

Greek foreign policy, by contrast, has been deeply influenced and shaped by the negative characteristics of Greek domestic politics, which are dominated by populism, bullying tactics that kill technocracy and effective organisation and above all frivolity in all fields of politics. Since 1974, when the Third Democracy was established, Greece’s main foreign policy concern has been its European future, its participation in all those western international forums that will enable the country first, to stabilise its democracy and secondly and most importantly to gain access to the economic assets that will facilitate Greek economy’s development. Relations with Turkey have always been regarded by Greek political elites as a bad headache that Greek administrations are rather willing to ignore than substantially deal with. Lacking the population and economic capacity to match Turkey’s military power, Greece has been aiming at using European diplomacy through membership to the EU and American mediation through membership NATO, to counter-balance Turkish aggression in the Aegean. Yet Greece has not followed a consistent line in this respect of diplomacy. For the most part of the past four decades and until 1999, Greece’s exploitation of its European membership was through vetoing Turkey’s entry into the EU unless all aggression and territorial claims in the Aegean were withdrawn by Turkey. This policy was in itself only a passive response to Turkish diplomacy and therefore also futile with regards to the resolution of the Aegean dispute. It was replaced by a rapprochement policy, in 1999, which aimed at softening Greek-Turkish disputes and tension through economic cooperation and mainly the Greek support to Turkey’s EU membership. In nature this policy is again a passive, counter-productive one, since Greek diplomacy has never seriously designed an active and assertive plan to force Turkey change its diplomacy. The rapprochement attempt, in short, gave away all Greek leverage against

Turkey

while earning nothing in return.

Nevertheless, Greek diplomacy also suffers from the wider societal and cultural trends that have dominated in Greece society since the 1970s. A large waning of the support for national ideals, a strong domination of socialist liberalism and capitalist consumerism both politically and culturally, means that Greek foreign policy regards relations with Turkey as a burden that it needs to be relieved from in every possible way rather than a serious and bitter fight for the nation’s and state’s survival. Pursuit of wealth and the capitalist dream have replaced the national aspirations of the past, making Greek society and politicians increasingly uncertain, as the years go by, about the exact grounds upon which their position against Turkey stands. A Greek grand strategy in foreign policy does not exist as such. Instead a large Greek inferiority complex, against pretty much everybody else, has replaced national pride that had led to Greek national successes in the first half of the past century. The serious identity crisis that Greek society experiences is demonstrated by the emergence, in latest years, of an academic dispute among historians in Greece over the true role of Greece in the century’s long feud with Turkey. It is, in a few words, attempted by foreign-funded historic researches to prove that Greece has, in fact, not only been the victim but also the causer of Ottoman and Turkish aggression, genocide and savagery, while Greeks are also blamed for the same acts against Turks. This line of reasoning is in turn informing current Greek-Turkish rapprochement and Greek foreign policy leaders, arguing that it has been Greek racist and fascist attitude against Turkey that is to blame for the current Greek-Turkish diplomatic grievances including the Aegean dispute.

Concomitantly, a closer look at the three major bilateral crises since 1974 will demonstrate how, in times of peril, Greece has never acted in a rigorous and effective manner against Turkish aggression. In 1976 and 1987, Turkey twice caused an international crisis with Greece, by sending the oil-research vessel Sismik-I in the Greek territorial waters of Northern Aegean Sea. Then, in 1996, Greece and Turkey came closer to war than ever before, when Turkish marines landed on the Greek islet of Imia and planted a Turkish flag on top. The initiative was, in all three cases, on the Turkish side while it can be undoubtedly claimed that Greeks where caught unprepared in all three cases. It is crucial to explain that the Turkish objective goal in all cases was not to attempt to steal oil from Greece, occupy a Greek islet or go to war as such, but to achieve, through the controlled escalation of a crisis, the redefinition of the political terms of the Aegean dispute. Given the fact that since 1974 Turkey has been deliberately denouncing the Lausanne Treaty, and in turn denounces Greece’s legal rights on the continental reef and the Athens FIR, it becomes clear that the Turkish ultimate goal is the redefinition of that Treaty. Of course the only means to change or amend an existing international treaty is through another one. Hence, Turkey’s aim is to create the circumstances under which Greece will be forced to accept the formulation of a new treaty for sovereignty rights in the Aegean. Moreover, Turkey attempts, through the daily low-intensity aggression of air space violation, to gain the strategic and political advantage, hence to push Greece to accept a new treaty but in a weaker position.

The Greek response to the three minor crises caused by Turkey demonstrates the short-sightedness of Greek diplomacy; its inability to see-through Turkish aggressive diplomacy and understand the above perils that face Greek sovereignty in the Aegean Sea. The Greek response to the 1976 Sismik-I event, was to seek a legal resolution to the claims aroused by Turkey through an appeal to the ICJ (International Court of Justice) in Hague, however this has been rendered impossible since Turkey refuses to accept ICJ’s authority in the dispute; Turkey defines it as a bilateral political matter, instead of a legal one, as Greece has traditionally been defining it. In short, Turkey has simply and cleverly refused to go to the ICJ knowing that Greece would be in a stronger position there. Turkey was instead calling Greece to bilateral talks without international mediation.

The 1987 crisis was again caused by Sismik-I wandering around in Greek territorial waters, and the incident demonstrated the Turkish persistence and determination to gain a redefinition of the Aegean’s status quo. Later in 1988s and 1992 the Greek response was to accept Turkish calls for bilateral negotiation and this led to the Davos meetings, which however resulted in failure. The Turkish demands for the redefinition of sovereignty in the Aegean were too bold that could only drive Greece out of the negotiation room. This proves and today’s hindsight, eighteen years later, reaffirms that these bold claims were not a frivolity on the Turks’ part, instead they appear to have been devising their plan thoroughly, persistently and with a long-term scope of achievements, but they were always prepared to wait until the opportune moment and at the same time continuously trying, over these past decades, to create it themselves. On the contrary, the Greek side at Davos was caught by surprise and unprepared. Prime Minister Mitsotakis could only withdraw of the negotiations, yet Greek diplomacy and Greek politicians neither in the immediate aftermath nor ever-after since today seemed to realise the importance of the situation. The fact that, the Turkish claims were there to stay, that the Turks had the patience to keep up their rigorous and long-term diplomatic and political effort was never confronted by the Greeks. They never realised that the only Greek option was to take these claims seriously and device an active strategy that would force Turkey to withdraw its claims instead of passively hoping that Turkish aggression would disappear once it entered the EU. Turkey was never a beast to tamed, not a donkey to be driven by stick-and-carrot tactics.

Instead, it is true that as years pass by Greek politicians and Greek public opinion grow even more confident that the prospect of war with Turkey is disappearing. Yet the problem rests precisely within the Greek inability to realise that the Turkish ultimate aim is not to go to war with Greece, but instead to achieve the redefinition of the Aegean status quo through diplomatic and political means. The fact that Greek political leaderships have all these years been hugely missing out on the true Turkish intentions is demonstrated by the way Greek people usually discuss Greek-Turkish relations in their daily friend-to-friend talks. Greeks centre their discussions on the prospects and chances of a war taking place because no one in Greece has truly understood what the Turks have been attempting all these years. Moreover, it is also easier for Greek administrations to rest on the assurance that it is very unlikely and in fact impossible for a war to take place, because this is the perfect alibi for the fact that Greek foreign policy has never had a true plan and simply goes on ignoring the consistent Turkish claims in the Aegean. Greeks generally feel protected by their EU and NATO membership, which means that Turks would hardly dare to commit aggression against a NATO and EU member-state. Nevertheless, the USA and the EU have never seriously dealt with the Aegean dispute between Greece and Turkey, since they have realised that the Turks never really intend to go to war over it. This is why European and American leaders repeatedly stress that Greece and Turkey can resolve their disputes through diplomatic negotiations. Hence, it is only a suicidal illusion on the Greeks’ part to expect that their national sovereign rights in the Aegean will be automatically safeguarded once Turkey joins the EU.

In 1996, however, Greeks were to have yet another rude awaking by Turkish aggression when the Imia crisis erupted. Another clear sign of Turkish persistency and long-term planning, the Imia crisis was deliberately designed by Turks to make Greeks wonder whether they want to go to war or not, since they know that Greeks are mind-trapped in the security of EU and NATO membership and are never willing to deal with their claims in the Aegean seriously. Nonetheless, they did gain a crucial political and diplomatic advantage out of the Imia crisis, which was the Greek acceptance of the grey zones; areas of disputed and legally undefined sovereignty in the eastern Aegean Sea. Grey zones of course include only waters that are officially within Greek sovereignty, and what the Greek side so easily gave away in 1996, was its will to renegotiate sovereign rights that it already held and had not, for no reason whatsoever, lost.

At the Imia crisis Greeks were, once again, caught by surprise and their inconsistent and ill-planned response simply confirms the frivolous and light-hearted Greek attitude against the Turkish strategy. Instead the PASOK administration, which had been credited with the diplomatic disaster at the Imia, initiated in 1999 the Greek-Turkish rapprochement policy, an ill-designed attempt to improve Greek-Turkish relations. The highlight of this policy was, of course, the removal of the Greek veto to Turkey’s EU membership. It appears that for some naïve reason, Greek diplomats foolishly believed that rapprochement and the removal of the veto was a strategic manoeuvre of Greek diplomacy capable of influencing and upsetting had anything the decades-long Turkish strategy that has been explained above. Yet, the Greek veto was never a strategy in itself; it was simply a futile tool, a weapon wielded at the face of Turkish diplomacy with no deeper end, it was a Greek strategy of means without real end. Therefore the veto’s withdrawal was not a change in strategy since Greek diplomacy still had no planned end in sight.

The consistency and deep thinking of Turkish strategy and diplomacy is demonstrated even better by the fact that when the anti-Kemalic Prime Minister Erdogan came to power, little, if anything at all, changed in Turkish policy in the Aegean. On the contrary Erdogan’s foreign minister, Ahmet Davutoglu, following his new-ottoman dogma, has set Turkish sights higher, not only in the Aegean but also, in the wider geopolitical area of south-east Mediterranean. It is not, therefore, simply the Kemalic military staff, that continues Greek air space violations daily, despite Prime Minister Erdogan’s determination to bring Turkey closer to Europe and his rhetoric of good will against Greece. Turkish foreign policy, under Erdogan, has never really abandoned, or even wished to abandoned, Turkish claims in the Aegean for one simple reason. Turkish diplomacy plans and aspires to gain in the Aegean not by war, but by forcing Greece to willingly consent to the Turkish demands. Therefore the Greek support of Turkey’s EU accession, the rapprochement movement and the repeated declaration of Greek political leaders over the past decade that Greece and Turkey can resolve all of their disputes through peaceful talks and negotiations, simply serves the Turkish plan to take away from

Greece

whatever they desire, peacefully. Erdogan pretends to give something to

Greece

in return, by cheaply and slowly recognising some of the Ecumenical Patriarchate’s rights; essentially grabbing gold at the price of air.

Increased attention, this article would finally attempt to instil to everybody who studies Greek foreign policy today. It appears as if Turkey has finally found that opportune moment, it has caught Greece in a uniquely weak position. Virtually bankrupt, under IMF and EU supervision and under the leadership of the man who initiated the foolish rapprochement diplomacy, Greece has been approached by PM Erdogan offered with a lot in return for everything that Turkey has wanted in the Aegean since 1974. Significant and crucial developments should be expected within the next few months, not only in the Aegean dispute but in the wider Greek-Turkish relations as well.

John Dandoulakis, Summer 2010

Ο Μενεξές

2010-08-28T22:59:00.010+03:00

Ο Μενεξές

Μια φορά και έναν καιρό ζούσε ένας βασιλιάς ο οποίος είχε τον πιο όμορφο και μεγάλο κήπο. Ένας απέραντος κήπος, χωρούσε κάθε είδος φυτού που υπάρχει στον κόσμο. Και η χώρα του βασιλιά αυτού ήταν η πιο εύφορη της γης. Άφθονα νερά πότιζαν τη γη και ένας λαμπρός ήλιος έλουζε την πλάση. Κάποια μέρα ο βασιλιάς αυτός θέλησε να κάνει περίπατο στον κήπο του.

Συνήθιζε να περιδιαβαίνει ανάμεσα στα δρομάκια του, και χαιρόταν την ποικιλία των χρωμάτων, των δέντρων και των πτηνών που έβρισκαν καταφύγιο σ’ αυτά. Τούτη τη μέρα όμως ο κήπος του δεν είναι σαν άλλοτε. Εδώ βλέπει μια μηλιά, ξερή, χωρίς φύλλα, γερμένη στο χώμα, ετοιμοθάνατη. Καθόλου πουλιά δεν παίζουν τριγύρω της.

Ο βασιλιάς τη ρωτά:

- Μηλιά μου, γιατί είσαι τόσο άρρωστη; Μήπως σου λείπει νερό ή ο λαμπερός ο ήλιος που δίνει τη ζωή;

- Όχι βασιλιά μου δε μου λείπει τίποτα από όλα αυτά. Όμως να. Βλέπω εκεί πιο πέρα την αχλαδιά που κάνει αχλάδια και τη ζήλεψα. Είπα να σταματήσω να κάνω μήλα και να ξεκινήσω να κάνω αχλάδια, να μοιάσω της αχλαδιάς… Προσπάθησα πολύ να κάνω αχλάδια, ρούφηξα όλους τους χυμούς από το χώμα μου, αλλά… βλέπεις πως απέγινα…

Ο βασιλιάς ξαφνιάστηκε με την ιστορία της μηλιάς, αλλά περπάτησε παρακάτω να δει και άλλα δέντρα και λουλούδια. Πιο πέρα βλέπει μια συκιά στην ίδια κατάσταση με τη μηλιά. Ετούτη του εξήγησε ότι θέλησε να μοιάσει στη χρυσή πορτοκαλιά, αλλά όλες οι προσπάθειές της δεν είχαν άλλο αποτέλεσμα πέρα από αυτό που έβλεπε ο βασιλιάς.

Πολύ λυπήθηκε τώρα εκείνος και θέλησε να βρει την γλυκιά τριανταφυλλιά, τη βασίλισσα των λουλουδιών να του φτιάξει τη διάθεση με τα όμορφα χρώματά της.

- Καλή μου τριανταφυλλιά, πολύ λυπάμαι για τα άλλα φυτά που έχασαν την ζωντάνια τους. Αλλά τι βλέπω και σε σένα; Πού είναι τα τρυφερά σου μπουμπούκια, πού τα μεγαλοπρεπή άνθη σου; Γιατί έχασαν οι μίσχοι σου το πράσινο χρώμα τους;

- Ω, βασιλιά μου! Το μόνο που έκανα ήταν ότι θέλησα να σταματήσω να κάνω τριαντάφυλλα. Είδα ξέρεις λίγο πιο κάτω την γαριφαλιά και ζήλεψα τα λεπτοκαμωμένα άνθη της και έβαλα τα δυνατά μου να κάνω ίδια. Αλλά το μόνο που κατάφερα είναι αυτό που βλέπεις. Τώρα δεν ξέρω πώς θα μπορέσω να κάνω γαρίφαλα, ή τριαντάφυλλα ή οτιδήποτε άλλο…

Αυτή τη φορά ο βασιλιάς έβαλε τα κλάματα για το κατάντημα του άλλοτε αειθαλούς κήπου του. Απελπισμένα ψάχνει να βρει ένα δέντρο, ένα λουλούδι, που δεν έχει χάσει τα άνθη του, δεν έχει χάσει τη ζωντάνια του, που ακόμα φιλοξενεί πουλιά στα κλαδιά του. Αλλά μάταια… Όλα τα φυτά του κήπου είχαν αποφασίσει να απαρνηθούν τον εαυτό τους και να μοιάσουν σε κάποιο άλλο φυτό, να αποκτήσουν την ομορφιά κάποιου άλλου λουλουδιού. Και όλα είχαν μαραζώσει, είχαν ξεραθεί.

Ξάφνου ένας υπηρέτης του βασιλιά βλέπει σε μια γωνιά του κήπου έναν μενεξέ! Έναν μενεξέ ολάνθιστο, με τα κλαδιά φορτωμένα καταπράσινα φύλλα, και ολόφρεσκα άνθη. Ο αέρας ευωδίαζε και πλήθος πουλιά κατέφευγαν στην δροσιά του, καθώς ήταν το μόνο ανθισμένο λουλούδι που είχε απομείνει στον κήπο.

Με λαχτάρα ο βασιλιάς πλησιάζει τον μενεξέ και τον ρωτά:

- Καλέ μου μενεξέ, πόση χαρά μου δίνεις! Το ξέρεις πως είσαι το μόνο ανθισμένο λουλούδι που απέμεινε στον κήπο μου; Πες μου τι κάνεις εσύ και έχεις τόση ζωή μέσα σου;

- Ω βασιλιά μου! Εγώ εδώ που βρίσκομαι είμαι στη γωνιά, δεν βλέπω και πολλά από τα υπόλοιπα φυτά του μεγάλου σου κήπου. Εδώ με έβαλες εσύ, με την πάνσοφη σκέψη σου και το μόνο που μου ζήτησες είναι να είμαι μενεξές. Αυτό λοιπόν κάνω, ταπεινά, όσο βρίσκομαι σ’ αυτή τη θέση!

Ο βασιλιάς θαύμασε την ειλικρίνεια του μενεξέ. Τότε γύρισε προς τα υπόλοιπα δέντρα και τα λουλούδια του κήπου του:

- Βλέπετε, τους είπε, το παράδειγμα του μενεξέ; Όπως και τον μενεξέ, έτσι και κάθε ένα από σας, σας τοποθέτησα εκεί που είστε για να είστε ο εαυτός σας. Τίποτα παραπάνω δε σας ζήτησα!

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων

Η διαφώτιση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής από την ρωμηοσύνη

2009-12-19T15:45:00.009+02:00

Η διαφώτιση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής από την ρωμηοσύνη (ομιλία στην εκδήλωση του "Συνδέσμου Φίλων Οικουμενικού Πατριαρχείου" 18-12-2009)

Αξιότιμοι κυρίες και κύριοι,

Θα ήθελα κατ’ αρχάς ειλικρινά να ευχαριστήσω τους υπεύθυνους για την τιμή που μου έκαναν να με καλέσουν σήμερα σε αυτήν την εκδήλωση. Ήρθα εδώ με την ιδιότητα του διεθνολόγου και πολιτικού επιστήμονα να μιλήσω για την ιδέα της ρωμηοσύνης και την ελληνική εξωτερική πολιτική.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ως γνωστόν, έχει υπάρξει ιστορικά ο θεσμός εκείνος ο οποίος ενσαρκώνει την ρωμηοσύνη αλλά κατέχει και διεθνή διπλωματικό ρόλο. Λοιπόν σήμερα θέλω να μιλήσω για αυτά τα δυο: την ρωμηοσύνη αφενός ως ιδεολογία και την ελληνική εξωτερική πολιτική αφετέρου και τις πιθανότητες και δυνατότητες σχέσης και συνάφειας μεταξύ τους. Όμως μπήκα από την αρχή σε σκέψεις. Δηλαδή, η αλήθεια είναι ότι πολλοί έχουν πει και έχουν γράψει πολλά για την ρωμηοσύνη, για την ιδέα στο χτες και στο σήμερα. Τελικά, καταλήγω και εδώ σήμερα θέλω να διακηρύξω, αν μου επιτρέπεται, ότι δεν μπορούμε άλλο σήμερα να συνεχίσουμε να μιλάμε για την ρωμηοσύνη με όρους του χτες. Δεν μπορούμε άλλο να συνεχίσουμε να επαναλαμβάνουμε στίχους του Γιάννη Ρίτσου, λόγια του Φώτη Κόντογλου ή εκείνου του ανώνυμου Κυπρίου ποιητή.

Βλέπετε η ρωμηοσύνη είναι μια ιδέα η οποία, όπως και όλες οι ιδεολογίες, δεν υφίσταται αφεαυτής και μάλιστα δεν συνεχίζει να υφίσταται αφεαυτής στην πορεία της ιστορίας και του χρόνου. Χρειάζεται να την ενστερνίζονται και να την στηρίζουν οι άνθρωποι της εκάστοτε εποχής που σημαίνει ότι εφόσον είναι απαραίτητο να την προσαρμόζουν κιόλας στην εκάστοτε εποχή. Η Μεγάλη Ιδέα του χτες και οι στίχοι καθώς και τα τραγούδια τα οποία εξέγειραν το εθνικό αίσθημα στις προηγούμενες γενιές δεν μπορούν να ηχούν το ίδιο για τις γενιές του σήμερα. Με άλλα λόγια η ιδέα της ρωμηοσύνης πρέπει να έχει συνέχεια στο σήμερα από ανθρώπους νέους, οι οποίοι θα την ενστερνιστούν και θα καταφέρουν να την προσαρμόσουν στο εδώ και τώρα και όχι στην άκαρπη και πολλές φορές νοσηρή νοσταλγία του χτες. Αυτά όλα όμως λέγονται σαν πρόλογος και σαν παρένθεση μαζί, γιατί εδώ σήμερα θέλω αν μιλήσω για την ελληνική εξωτερική πολιτική συγκεκριμένα και το τι έχει και μπορεί να προσφέρει η ρωμηοσύνη σε αυτήν.

Καταρχάς, πρέπει να γνωρίζουμε και να κατανοήσουμε ότι τα πάντα είναι θέμα θέλησης και προσωπικής απόφασης και επιμονής. Αυτό το λέω γιατί στην σημερινή εποχή γενικότερα αλλά στην πολιτική πιο συγκεκριμένα, κάποια πράγματα θεωρούνται «απαγορευμένα», με άλλα λόγια υπάρχουν συγκεκριμένες κλειστές οδοί ή μάλλον λεωφόροι με κιγκλιδώματα, διάδρομοι και προκαθορισμένα σταυροδρόμια επιλογών και αποφάσεων τα οποία επιβάλλονται παγκοσμίως, στο όνομα της κυριαρχίας της δήθεν δημοκρατίας και των δήθεν αξιών της, παρόλα αυτά επιβάλλονται δικτατορικά. Με άλλα λόγια το σημερινό παγκόσμιο καθεστώς δεν επιτρέπει το κάθε έθνος-κράτος, ο κάθε λαός δηλαδή, να έχει το δικαίωμα να καθορίσει μια δική του, ανεξάρτητα, εθνικά προσδιορισμένη, ιδεολογία και ένα σύστημα αξιών με το οποίο να ντύσει την όλη πολιτική του νοοτροπία και συμπεριφορά, συμπεριλαμβανομένης και της εξωτερικής πολιτικής. Οι πολιτικές ιδεολογίες βλέπετε είναι σήμερα πολύ ξεκάθαρα προκαθορισμένες, τυποποιημένες, σαν προϊόντα στα ράφια ενός πολυκαταστήματος και εμείς δεν έχουμε λόγο στο πώς διατυπώνονται και διαμορφώνονται είμαστε υποχρεωμένοι απλά να επιλέγουμε ανάμεσα σε αυτά τα «προϊόντα». Βλέπουμε σε όλον τον λεγόμενο δυτικό-δημοκρατικό κόσμο, οι πολιτικές διαχωριστικές γραμμές της δεξιάς-αριστεράς, του συντηρητισμού-φιλελευθερίας και του λεγόμενου κέντρου να έχουν εξαπλωθεί κλωνοποιημένες, σαν επιδημία, σε ολόκληρο τον κόσμο, σαν τα κουτάκια της κόκα-κόλας και τα καταστήματα του μακνόνταλντς. Αν μια χώρα, ένα κράτος θέλει σήμερα να λέγεται ελεύθερο και δημοκρατικό οφείλει να ακολουθήσει αυτές τις κατευθυντήριες γραμμές, πρέπει να μπει σε ένα καλούπι δηλαδή να εμπίπτει σε μια συγκεκριμένη κατηγορία. Και φυσικά το αποτέλεσμα είναι ότι επειδή όλοι είμαστε συνηθισμένοι και ουσιαστικά ικανοποιημένοι, βολεμένοι με αυτό το σύστημα, έτσι άλλωστε μεγαλώσαμε μέσα σε μια ευμάρεια άνευ ιστορικού προηγουμένου, σε όλους μας φαίνεται φυσικό αυτό το σύστημα και όλοι θα κοιτάξουμε κάπως περίεργα αν ακούσουμε για την περίπτωση αλλαγής, για κάτι το διαφορετικό ή καλύτερα για κάτι καινούριο που δεν υπήρχε μέχρι τώρα. Μάλιστα, όσον αφορά τις διεθνείς σχέσεις συγκεκριμένα, έχουμε την ψευδαίσθηση ή μάλλον πείθουμε τους εαυτούς μας με λογικά κατασκευασμένα επιχειρήματα ότι το σύστημα αυτό διατηρεί μια ασφάλεια, μια ισορροπία, ότι είναι ειρηνικό και διατηρεί την σταθερότητα, την ειρήνη και την πρόοδο! Κι αν κάπου πολύ μακρυά από την γειτονιά μας ή έστω και στις παρυφές της ακούγονται πού και πού κάποιοι σύντομοι πυροβολισμοί, εκρήξεις και σφαγές δεν δίνουμε και πολλή σημασία, αυτοί οι πόλεμοι δεν επηρεάζουν το δικό μας κλειστό κόσμο ασφάλειας και ευημερίας. Τώρα πρόσφατα μάλιστα καμαρώνουμε και υπερηφανευόμαστε κιόλας που θα πάει η εθνική μας ομάδα να παίξει ποδόσφαιρο στην Νότιο Αφρική και το μόνο που βλέπουμε ή μας δείχνουν για την ακρίβεια είναι μια καλοστημένη και καλοστολισμένη εικόνα γιορτής καταναλωτισμού και υπερεθνικού κεφαλαίου με όλα τα φαντασμαγορικά στολίδια και τα λογότυπα όπως έχουμε συνηθίσει άλλωστε τόσα χρόνια με όλες τις διεθνείς αθλητικές διοργανώσεις. Αλλά αν μας πει κάποιος ή τύχει εκ παραδρομής να ακούσουμε για τους αυτόχθονες, γηγενείς νοτιοαφρικανούς πολίτες οι οποίοι άστεγοι και λιμοκτονούντες κατακλύζουν τις πλατείες και τα σοκάκια έξω από αυτά τα καταστολισμένα γήπεδα θα νομίσουμε ότι πρόκειται για ένα κακόγουστο παραμύθι, για κάτι εξωπραγματικό. Δεν θα το πολυπιστέψουμε κιόλας, υποσυνείδητα θα κατηγορήσουμε κιόλας τους Αφρικανούς ως οργανωμένους εγκληματίες και ναρκοέμπορους ότι όλα αυτά είναι μια προπαγάνδα... εμείς τους υπερφουσκωμένους με χρήμα και καλοταϊσμένους ποδοσφαιριστές μας στην τηλεόραση θέλουμε να δούμε όχι διαδηλώσεις φτωχών...

Λοιπόν, ξέφυγα λίγο από το θέμα αλλά εκεί που θέλω να καταλήξω είναι ότι τα πράγματα δεν είναι ανάγκη να είναι έτσι. Υπάρχει εναλλακτική πολιτική για τις σύγχρονες δημοκρατίες, άλλωστε εδώ τώρα είναι της μόδας όλα τα... «εναλλακτικά», εναλλακτικές πηγές ενέργειας, εναλλακτικός τουρισμός, κλπ κλπ. Γιατί να μην υπάρχει λοιπόν και εναλλακτικός πολιτικός κόσμος;! Όμως αυτά όλα είναι λίγο γενικότερα του σημερινού μας θέματος και δεν θέλω να επεκταθώ άλλο εδώ.

Η ρωμηοσύνη όμως, θα με ρωτήσετε, τι μπορεί να πει για την σημερινή εξωτερική πολιτική; Τι πρότυπα έχει να προσφέρει; Λοιπόν η απάντηση είναι πολύ απλή και εύκολη. Η ρωμηοσύνη έχει να προσφέρει το ιστορικό πρότυπο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, του Βυζαντίου, της επί γης ουράνιας βασιλείας του Θεού. Το σημερινό πρότυπο, αν θέλετε, του Οικουμενικού μας Πατριαρχείο, το οποίο ζώντας εν αιχμαλωσία αγκαλιάζει όλον τον κόσμο ανεξαρτήτως εθνικότητας, ενώνει τον κόσμο με την αγάπη του Χριστιανισμού και τον κοσμοπολιτισμό και την ανεκτικότητα της Ορθοδοξίας.

Και όταν λέμε ότι το Βυζάντιο υπήρξε ή τουλάχιστον προσπάθησε να γίνει το επί γης ουράνιο βασίλειο δεν το ορίζουμε με τους όρους του Βατικανού, γιατί οι βυζαντινοί αυτοκράτορες, πατριάρχες και διπλωμάτες είχαν μια πολύ ξεκάθαρη εξωτερική πολιτική η οποία ουδεμία σχέση είχε με την παπική κοσμοθεωρία αλλά είχε ως γενικότερο και απώτερο σκοπόν να αποφεύγει τον πόλεμο και να διατηρεί την ειρήνη στην περιφέρειά της μέχρις εσχάτου μέτρου. Αυτός ήταν ο απώτερος σκοπός της αυτοκρατορίας στον κόσμο, αυτό ήταν το δόγμα της εξωτερικής του πολιτικής.

Και έρχομαι τώρα στο δια ταύτα: η σημερινή εξωτερική πολιτική. Είμαστε ικανοποιημένοι από την πολιτική μας; Θέλουμε να κάτσουμε και να σκεφτούμε πώς θα μπορούσαμε να την κάνουμε αποτελεσματικότερη; Εγώ αυτό θέλω να κάνω εδώ σήμερα. Γιατί δεν έχει, κατ’ εμέ τουλάχιστον, νόημα να βγούμε να διακηρύξουμε τις αξίες της ρωμηοσύνης για τον σημερινό κόσμο στους άλλους, σε ξένους αν δεν προσπαθήσουμε τουλάχιστον να τις εφαρμόσουμε στην δική μας εξωτερική πολιτική.

Και ιδού το φλέγον και καίριο ερώτημα για την εξωτερική μας πολιτική: τι σκοπούς έχει σήμερα, τι θέλουμε να πετύχουμε; Γνωρίζουμε; Πότε επιτέλους θα σοβαρευτούμε και θα αποφασίσουμε ότι θέλουμε να λύσουμε τις διάφορες διμερείς διαφορές με τους γείτονές μας αποτελεσματικά. Γιατί αποτρεπτική, κατευναστική και ειρηνιστική πολιτική δεν είναι το κουκούλωμα των προβλημάτων κάτω από το χαλί, δεν είναι η άγνοια και παράβλεψη των σημερινών προβλημάτων με τους γείτονές μας. Και μην μου πει κανείς ότι όντως θέλουμε και προσπαθούμε αλλά είναι πολύ δύσκολη σήμερα η διπλωματία και για αυτό δεν τα έχουμε καταφέρει. Γιατί θα σας απαντήσω ότι όχι μόνο δεν έχουμε μέχρι σήμερα ποτέ σοβαρά προσπαθήσει, αλλά ούτε έχουμε ποτέ θελήσει και αυτό μπορώ να σας το αποδείξω από το γεγονός ότι πολύ απλά δεν έχουμε δόγμα εξωτερικής πολιτικής. Δόγμα σημαίνει απόφαση, σημαίνει ξέρω τι θέλω και οτιδήποτε και οποιοδήποτε μέσο κι αν χρησιμοποιήσω και ακολουθήσω σκοπός μου είναι να πετύχω αυτό το οποίο είναι το δόγμα μου. Αυτός ο δρόμος δεν επιτρέπει ούτε πισωγυρίσματα, ούτε λοξοδρομήσεις. Η Ελλάδα λοιπόν, αγαπητοί μου, δεν έχει σήμερα τέτοιο δόγμα εξωτερικής πολιτικής, και μπορώ να σας πω ότι ούτε και είχε ποτέ από την λήξη του Εμφυλίου Πολέμου το 1949 έως σήμερα. Γιατί αν είχε, τότε ούτε το Μακεδονικό θα ήταν στην κατάσταση που είναι σήμερα, ούτε το Κυπριακό.

Όσον αφορά το σύγχρονο διεθνές σύστημα και την διπλωματία μπορώ να σας πω ότι είναι πολύ πιο ανθρώπινη και εύκολη από οποιαδήποτε άλλη χρονική στιγμή στην παγκόσμια ιστορία. Ζούμε στην εποχή που για την γεωγραφική μας περιφέρεια τουλάχιστον, ο πόλεμος αποτελεί το πλέον απίθανο σενάριο, ας είμαστε ρεαλιστές και ειλικρινείς δηλαδή. Έπειτα όλο αυτό το τόσο ανεπτυγμένο δίκτυο και σύστημα διεθνών οργανισμών στους οποίους συμμετέχουμε δίνουν τόσες πολλές δυνατότητες διπλωματικής και πολιτικής δράσης ώστε ένα μικρομεσαίο κράτος σαν το δικό μας είναι αστείο να πει ότι δεν είναι εύκολη η διπλωματική οδός για την λύση των προβλημάτων μας. Το πρόβλημα είναι ότι ουσιαστικά δεν ξέρουμε τι θέλουμε ώστε αυτό να το επιδιώξουμε και τελικά να το πετύχουμε.

Όμως ο λόγος που εδώ μιλάμε και θα επιμείνουμε για την σημασία της ιδέας της ρωμηοσύνης στην σύγχρονη ελληνική εξωτερική πολιτική είναι βασικότερος. Βλέπετε η ρωμηοσύνη εκτός των άλλων, είναι μια ιδεολογία ή τουλάχιστον για εμάς σήμερα έχει περισσότερη σημασία να την δούμε ως ιδεολογικό πλαίσιο παρά ως οτιδήποτε άλλο. Γιατί ιστορικά και διαχρονικά ποτέ δεν υπήρξε επιτυχής πολιτική είτε εξωτερική είτε εσωτερική η οποία δεν εμπνεόταν και δεν βασιζόταν στις αρχές μιας ιδεολογίας. Είτε αγαθής είτε διαβολικής. Σε καμία περίπτωση. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι είχαν ιδεολογία, το Βυζάντιο όπως γνωρίζουμε έδωσε άλλη ερμηνεία στην ιδεολογία της Ρώμης και μετέφρασε την παγκόσμια κυριαρχία σε πνευματική διάσταση. Ο Ναπολέοντας αργότερα ήταν ο ιδρυτής του εθνικισμού και αυτό αποτέλεσε την βάση όλων των επιτυχιών του. Τέλος τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του περασμένου αιώνα είχαν σαφώς την ιδεολογία τους.

Αλλά για να έρθουμε στα καθ’ ημάς, ήδη είπα ότι από 1949 και μετά δεν έχουμε δόγμα εξωτερικής πολιτικής - να συμπληρώσω: ούτε ιδεολογία. Το να συμφωνήσουμε στο ότι δεν θέλουμε την βασιλεία και την δικτατορία αλλά την αβασίλευτη δημοκρατία, δεν αρκεί για ιδεολογία... Όμως για να δούμε τι έκανε το έθνος μας όταν εμπνεόταν από την Μεγάλη Ιδέα. Από την εποχή του Όθωνα μέχρι και το 1922 αυτή ήταν η βασική ιδεολογία πάνω στην οποία χτίστηκε - επιτυχώς - το νέο ελληνικό κράτος. Σε αυτή την ιδεολογία βασίστηκαν και οι επιτυχίες στους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α’ Παγκόσμιο, αλλά και η εσωτερική κυριαρχία μεγάλων πολιτικών όπως ο Χαρίλαος Τρικούπης και ο Ελευθέριος Βενιζέλος οι οποίοι έβαλαν την χώρα στο δρόμο του εκσυγχρονισμού και της προόδου για την εποχή εκείνη.

Για να μην πολυλογούμε όμως, ποια είναι η ιδεολογία μας τα τελευταία τριάντα χρόνια, κατά την λεγόμενη Γ’ Δημοκρατία δηλαδή; Που βασίζεται η πρόοδος και ο εκσυγχρονισμός της χώρας μας σήμερα; Στα πακέτα Ντελόρ και στα ΚΠΣ. Αυτά αποτελούν ιδεολογία; Αν μιλάμε για ιδεολογία καταναλωτισμού που μετατρέπεται σε διαφθορά τότε εντάξει. Μήπως όμως αποτελεί ιδεολογία η απόφαση μας να ενταχθούμε και να συμμετέχουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Λοιπόν...

Πρώτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ιδεολογία αλλά καταρχήν μια διεθνής οικονομική σύμπραξη και τα γλυκόλογα που εδώ και μισό αιώνα ακούγονται για ειρήνη, συνεργασία και ευημερία των λαών της Ευρώπης έχουν ξεκάθαρο χρησιμοθηρικό χαρακτήρα. Χωρίς την τεράστια οικονομική πρόοδο και δύναμη της Ευρώπης δεν θα υπήρχε τίποτα από όλες αυτές τις υποκρισίες. Δείτε τώρα στην οικονομική κρίση πώς επιστρέφουν στην εσωστρέφεια όλες οι Ευρωπαϊκές χώρες.

Δεύτερον, υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει η Ε.Ε. τις δημοκρατικές αξίες της ελευθερίας και των ίσων δικαιωμάτων. Όμως εκτός από το ότι αυτές οι αξίες δεν συμπεριλαμβάνουν την αλληλοκατανόηση, τον αλληλοσεβασμό και πάνω από όλα την αγάπη, τελευταίως η Ε.Ε. δείχνει μια συμπεριφορά ολοκληρωτισμού και ανελευθερίας.

Τρίτον όσον αφορά τα καθ’ ημάς, δηλαδή την ελληνική εξωτερική πολιτική, η Ευρωπαϊκή Ένωση ως διεθνής οργανισμός δεν έχει κοινή γραμμή εξωτερικής πολιτικής, κάθε κράτος-μέλος κάνει ότι θέλει και ότι μπορεί ανάλογα με την δύναμή του. Επομένως, πρώτον η Ε.Ε. δεν μπορεί τελικά να μας βοηθήσει αποτελεσματικά στα δικά μας προβλήματα με τους γείτονές μας και δεύτερον, είναι οξύμωρο τελικά να λέμε ότι ακολουθούμε «ευρωπαϊκή» εξωτερική πολιτική, όταν κάτι τέτοιο δεν υπάρχει. Ουσιαστικά κρύβουμε πίσω από την Ε.Ε. την έλλειψη δικού μας δόγματος. Όμως δεν μπορούμε επιτέλους να περιμένουμε από την Ε.Ε. να μας λύση τα ελληνοτουρκικά. Κάποτε πρέπει να καταλάβουμε ότι κάτι πρέπει να κάνουμε μόνοι μας, να πάρουμε δηλαδή πρωτοβουλίες και όχι να περιμένουμε την Συνθήκη του Ελσνίκι και την κάθε άλλη ευρωπαϊκή συνθήκη για να μας λύσει όλα τα προβλήματα.

Τέλος, παραπάνω μίλησα για το δικαίωμα κάθε λαού να διαμορφώνει εναλλακτική πολιτική από αυτήν που επιβάλλεται άνωθεν και βαπτίζεται δημοκρατική. Το δικαίωμα κάθε λαού να μην κλωνοποιείται, να μην τυποποιείται αλλά να ξεχωρίζει ως μοναδικό πρόσωπο. Γιατί λοιπόν να μην έχει και η Ελλάδα το δικαίωμα να ακολουθήσει ελεύθερα και ανεξάρτητα την εξωτερική πολιτική της όπως εκείνη την ορίζει και όχι να ακολουθούμε την «ευρωπαϊκή γραμμή», δηλαδή αυτό που ορίζουν και διατάζουν οι μεγάλοι;

Αλλά να ξεκαθαρίσω κάτι εδώ, εν συντομία. Το να ακολουθήσουμε μια εξωτερική πολιτική εμπνευσμένη από την ρωμηοσύνη, η οποία ρωμηοσύνη σημαίνει αγάπη, καταλλαγή των παθών, ειρήνη μεταξύ των λαών, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι η σημερινή πολιτική ελληνοτουρκικής προσέγγισης συνάδει με τις αρχές της ρωμηοσύνης. Γιατί πολύ απλά η ελληνοτουρκική προσέγγιση αυτή είναι τοποθετημένη σε εντελώς λάθος βάση. Θα έπρεπε δηλαδή πρώτα να έχουμε λύσει όλα τα διμερή μας προβλήματα και τις διαφορές μας. Γιατί μόνο έτσι εξαλείφει κανείς πραγματικά τον οποιοδήποτε εξωτερικό κίνδυνο. Και η ρωμηοσύνη μπορεί να σημαίνει όλα τα παραπάνω αλλά σημαίνει και αγώνας του κάθε λαού για τα δίκαιά του, για την ελευθερία του, η αγάπη δεν σημαίνει αυτός που έχει δίκιο να γίνεται καρπαζοεισπράκτορας.

Οι Βυζαντινοί ποτέ δεν ξεκινούσαν μια πολιτική rapprochement αν δεν είχαν προηγουμένως εξασφαλίσει ότι αυτή θα έχει σαφή θετικά αποτελέσματα, ότι θα έχει τελικά σαν αποτέλεσμα την ειρήνη. Όταν δηλαδή έγινε ο εκχριστιανισμός των Σλάβων, το Βυζάντιο βρισκόταν ήδη σε στρατιωτική θέση ισχύος απέναντι τους, ενώ όταν εκχριστιανίζονταν οι Ρώσοι, ήταν ξεκάθαρο ότι ύστερα θα γίνονταν φίλοι της αυτοκρατορίας, αν και όσον αφορά τον εκχριστιανισμό του Αγίου Βλαδίμηρου, ας αφήσουμε και ένα κενό για το εν λόγω θαύμα στην Αγία Σοφία. Ένας σωστός διπλωμάτης οφείλει να γνωρίζει ότι δεν κατορθώνονται, ούτε και εξηγούνται τα πάντα με ανθρώπινα μέσα.

Εμείς εδώ όμως, τι κάνουμε σήμερα; Ξεκινήσαμε rapprochement με την Τουρκία την στιγμή που απέναντι κυριαρχεί το βαθύ κράτος. Πηγαίνουμε ταξίδια ένθεν κακείθεν, κάνουμε πολιτιστικές εκδηλώσεις φιλίας, κάνουμε φιλίες στο προσωπικό επίπεδο και την ίδια στιγμή πάνω από τα νησιά του Αιγαίου πετούν τουρκικά μαχητικά, στην Κύπρο η κατάσταση τελματώνεται Και αυτό το ονομάζουμε ελληνοτουρκική προσέγγιση! Δηλαδή ρίχνουμε στάχτη στα ίδια μας τα μάτια για χατήρι των Τούρκων στρατηγών παριστάνοντας ότι υπάρχει φιλειρηνική διάθεση εκατέρωθεν και την ίδια στιγμή δεν λύνουμε κανένα από τα διμερή μας προβλήματα, τα επιδεινώνουμε μάλιστα. Αυτό το ονομάζουμε πρόοδο στην εξωτερική πολιτική; Το ονομάζουμε έξοδο από τον εθνικισμό και τον παροξυσμό και οτιδήποτε άλλο «προοδευτικό»;

Πώς να μας ωφελήσει σαν κράτος, στην εξωτερική πολιτική, το να κάνουμε τους τέλειους φίλους με Τούρκους σε προσωπικό επίπεδο; Αυτό σε προσωπικό επίπεδο ναι μας ωφελεί πάρα πολύ. Αλλά είναι δώρον άδωρον όταν αναφερόμαστε στην εξωτερική μας πολιτική. Το μεν προσωπικό επίπεδο απασχολεί εμένα και εσάς το δε επίπεδο της πολιτικής θα πρέπει να απασχολεί τους κυβερνώντες μας και δυστυχώς δεν τους απασχολεί.

Αυτό που κυρίως έχουν να μας διδάξουν οι Βυζαντινοί για την εξωτερική πολιτική είναι πάνω από όλα ότι δεν πετούσαν στα σύννεφα, σε πολιτικό επίπεδο ήταν ρεαλιστές όσο δεν παίρνει. Ναι έδιναν μεγάλη σημασία στο πνευματικό κομμάτι των διεθνών τους σχέσεων και ιερείς και πατριάρχες έπαιζαν σαφώς και τον ρόλο του διπλωμάτη, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι Βυζαντινοί δεν ήταν έτοιμοι να πολεμήσουν σκληρά και να νικήσουν τους ομόδοξους Βουλγάρους όταν χρειάστηκε.

Όμως το ξαναλέω και επιμένω: το βασικό πρόβλημα της εξωτερικής πολιτικής μας σήμερα είναι η έλλειψη δόγματος. Ασχολούμενος και μελετώντας το θέμα βλέπω ότι οι Έλληνες ακαδημαϊκοί, διεθνολόγοι και διανοούμενοι δεν έχουν καν ιδέα περί αυτής της ελλείψεως. Διαβάζω άρθρα, ακούω ομιλίες, διαλέξεις κλπ. Όλοι μόνο επαναλαμβάνουν, άκαρπα και ανούσια την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας, την λύση δηλαδή των δικών μας διμερών προβλημάτων μέσω τρίτων, μέσω της Ε.Ε. που όπως και να το κάνουμε πόσο προσωπικά μπορεί να πάρει το θέμα των ελληνοτουρκικών;

Όμως πρώτον κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει και να δει ότι στην πραγματικότητα η Ε.Ε. δεν εκδημοκρατίζει χώρες. Να το καταλάβουμε πολύ καλά αυτό και να ξεχάσουμε επιτέλους το παραμύθι του εξευρωπαϊσμού-εκδημοκρατισμού της Τουρκίας. Η Ε.Ε. δεν το κάνει αυτό - ποτέ δεν το έκανε. Όσες χώρες έχει δεχτεί μέχρι τώρα ήταν ήδη δημοκρατικές. Όλα όσα άλλα λέγονται για την ένταξη της Τουρκίας είναι αερολογίες. Δεύτερον, φαίνεται ότι τελικά εμείς οι ίδιοι δεν ξέρουμε και δεν μπορούμε να καθορίσουμε ποιες είναι οι διαφορές με την Τουρκία που θέλουμε να λύσουμε. Έχει λεχθεί και πολύ ορθώς μάλιστα ότι εάν αύριο πηγαίναμε στην Χάγη για να λύσουμε τις διαφορές μας με την Τουρκία, δεν θα ξέραμε τι θέματα θα είχαμε μέσα στο χαρτοφυλάκιο. Κανείς αυτή την στιγμή που μιλάμε δεν είναι το έχει ξεκαθαρίσει! Στο Κυπριακό επίσης.... η Ελλάδα δεν ξέρει τι θέλει. Αυτή είναι αλήθεια. Θέλουμε διχοτόμηση; Θέλουμε ομοσπονδία; Θέλουμε τέλος ένωση Ελλάδας-Κύπρου; Φοβόμαστε να πούμε την γνώμη μας. Αυτή είναι η αλήθεια.

Έπειτα, ένα άλλο μεγάλο θέμα. Τελευταία έχουν αρχίσει όλοι οι Έλληνες να ασχολούνται με το δόγμα του νεο-οθωμανισμού του κου Νταβούτογλου. Γράφουν, λένε, αναλύουν. Κοντεύουμε οι Έλληνες να γίνουμε οι καλύτεροι ειδικοί αναλυτές του Νταβούτογλου από τους ίδιους τους Τούρκους! Και δεν διαφωνώ: πρέπει να γνωρίζεις καλά τον εχθρό σου για να τον αντιμετωπίσεις. Έλα όμως που εμείς τον γνωρίζουμε τον εχθρό μας, πολύ καλά εδώ και αιώνες και δεν τον αντιμετωπίζουμε καθόλου! Δηλαδή τι καινούριο και διαφορετικό μπορεί να είναι αυτός ο νεο-οθωμανισμός από όσα ιμπεριαλιστικά και κατακτητικά σχέδια κάνουν τόσους αιώνες οι Τούρκοι για την Ελλάδα; Κάθονται λοιπόν τώρα όλοι και αναλύουν τον νεο-οθωμανισμό... Ναι... ξέρετε με τι μοιάζουν σήμερα οι Έλληνες διεθνολόγοι και αναλυτές; Μοιάζουν με μια μεγάλη ποδοσφαιρική ομάδα που παίζει με τον μεγαλύτερο αντίπαλο της, πάρτε π.χ. ένα κλασσικό ντέρμπι. Εμείς λοιπόν βλέπουμε την άλλη ομάδα και λέμε, κοίτα τι επίθεση έχει, τι επιθετικούς έχει και θαυμάζουμε, και κάνουμε την καλύτερη ανάλυση του επιθετικού συστήματος του αντιπάλου και λέμε πρέπει να παίξουμε πολύ καλή άμυνα. Ναι όμως ούτε άμυνα καλά-καλά δεν παίζουμε, με το ζόρι δηλαδή. Και όταν έρχεται η ώρα, η ευκαιρία για την ακρίβεια, να κάνουμε εμείς αντεπίθεση δεν ξέρουμε πώς, γιατί στην προπόνηση ποτέ δεν σκεφτήκαμε πώς θα αναπτυχθούμε στην επίθεση, κανείς δεν το ανέλυσε αυτό. Και έτσι χάνουμε την μπάλα, την ξαναπαίρνει ο αντίπαλος και ξανακάνει επίθεση. Και φυσικά όπως και στο ποδόσφαιρο αν δεν βάζεις γκολ σου βάζουν οι άλλοι έτσι και με την Τουρκία αν δεν λύσουμε κάποτε αποτελεσματικά αυτά τα προβλήματα που τώρα χρονίζουν και κακοφορμίζουν κάποτε θα γίνει το στραβοπάτημα. Γιατί όσο ανεδαφικό ακούγεται για το ποδόσφαιρο μια ομάδα να μην κάνει στην προπόνηση επιθετικά πλάνα, το ίδιο ανεδαφικό πρέπει να θεωρείται και για μια εξωτερική πολιτική το να μην έχει δόγμα. Να μην σχεδιάζει στόχους και να μην παίρνει πρωτοβουλίες για να πετύχει τους στόχους της.

Πόσο λοιπόν ακόμα θα ασχολούμαστε με το δόγμα του κου Νταβούτογλου αντί να σκεφτούμε και να διαμορφώσουμε το δικό μας δόγμα εξωτερικής πολιτικής; Το δόγμα με το οποίο θα λύσουμε όλα τα διμερή προβλήματα και με Τουρκία και με Σκόπια και με οποιονδήποτε άλλον. Εγώ εδώ λοιπόν, σήμερα αυτό έχω να πω. Να διαμορφώσουμε εμείς οι Έλληνες το δικό μας δόγμα εξωτερικής πολιτικής, βασισμένο στις αρχές και στις αξίες της ρωμηοσύνης και το οποίο δόγμα θα προσφέρει μια ξεκάθαρη γραμμή πολιτικής μέσω της οποίας θα λύσουμε όχι ένα ή δυο προβλήματα μεμονωμένα με τους γείτονές μας, αλλά όλα τα προβλήματα με όλους τους γείτονες. Προσέξτε δόγμα δεν σημαίνει τι μέθοδο και τι στρατηγική θα ακολουθηθεί σε κάθε μια περίπτωση ξεχωριστά. Αυτές ίσα-ίσα που θα ποικίλουν ανάλογα με τον αντίπαλο και την φύση του προβλήματος. Και οι Βυζαντινοί, άλλωστε αντιμετώπιζαν διαφορετικά τον κάθε αντίπαλο. Δόγμα όμως είναι το γενικότερο και βασικότερο πλαίσιο που θα ορίζει τον σκοπό που θέλουμε να επιτύχουμε. Η πυξίδα μας.

Το δόγμα Νταβούτογλου π.χ. είναι: μηδενικά προβλήματα με όλους τους γείτονες της Τουρκίας – για την Ελλάδα βέβαια το «μηδενικά προβλήματα» έχει άλλη έννοια.... Εμείς όμως τι έχουμε να πούμε σαν απάντηση σε αυτά; Για την Κύπρο π.χ. θα ήταν δόγμα αν λέγαμε και αποφασίζαμε ξεκάθαρα ότι θέλουμε την ένωση με την Ελλάδα. Απλά και ξεκάθαρα. Πώς θα επιτύχουμε αυτόν τον στόχο είναι άλλο θέμα. Όμως θα έχουμε έναν στόχο, έναν σκοπό, μια πυξίδα που να μας δείχνει που θα πάμε. Αλλιώς τώρα, που δεν έχουμε πυξίδα δεν πάμε πουθενά, δεν προχωράμε καν, είμαστε στάσιμοι σε όλα. Έπειτα, υπάρχουν κι αλλού δυνατότητες. Για τα Βαλκάνια. Θα μπορούσε η Ελλάδα να επιδιώξει να αναπτύξει και να δημιουργήσει μια ιδιαίτερη σχέση φιλίας και αδελφοσύνης με όλες τις Βαλκανικές χώρες. Και εννοώ όχι απαραίτητα στα πλαίσια της Ε.Ε. Στόχος άριστα εναρμονισμένος με την ρωμηοσύνη, όμως κανείς δεν τολμά όχι να το πει αλλά ούτε καν να το ονειρευτεί. Δηλαδή θα μας αποκαλέσουν γραφικούς κιόλας. Σήμερα όμως οι συνθήκες είναι ευνοϊκότερες από ποτέ. Δεν είναι όπως στις αρχές του ’90 όταν τα κομμουνιστικά καθεστώτα ακόμα υποχωρούσαν, ανέβαιναν στην επιφάνεια εθνικιστικές τάσεις, πόλεμος διέλυσε τα δυτικά Βαλκάνια, ενώ στα ανατολικά οι δημοκρατικοί θεσμοί ήταν πολύ αδύναμοι. Σήμερα όμως τα ανατολικά Βαλκάνια έφτασαν να γίνουν μέλη της Ε.Ε. ενώ τα δυτικά Βαλκάνια διανύουν μια πολύ σημαντική περίοδο ηρεμίας. Μπορεί λοιπόν η Ελλάδα να αναπτύξει ενδιαφέρον, να βρει έναν σκοπό, να θελήσει να δημιουργήσει κάτι μαζί με τους ομόδοξους Βαλκάνιους αδελφούς μας. Λοιπόν, μερικές τέτοιες σκέψεις θα μπορούσαμε να κάνουμε. Και είναι απόλυτο δικαίωμά μας, το ξαναλέω, να σκεφτόμαστε διαφορετικά, να ψάχνουμε για εναλλακτικές γραμμές πολιτικής από αυτές που σήμερα κυριαρχούν και επιβάλλονται.

Και φυσικά δεν αρκεί να τα λέμε αυτά εδώ μεταξύ μας. Ή μάλλον μπορούμε πολύ ωραία να τα πούμε εδώ σήμερα και να συμφωνήσουμε σε όλα και πάλι να μην προκύψει κάτι ουσιαστικό. Γιατί πολύ απλά από ένα σημείο και μετά δεν είναι πλέον στο χέρι μας. Και των καλύτερων διεθνολόγων στην Αμερική και στην Ευρώπη δεν θα είχε ο λόγος σημασία και δεν θα έκανε την διαφορά αν δεν είχαν ταυτόχρονα πολιτική στήριξη. Αν δηλαδή κάποιος από τους πολιτικά αρμόδιους δεν συμφωνούσε με τις απόψεις τους και δεν τις προωθούσε. Εδώ σήμερα εγώ κάνω παρόλα αυτά μια έκκληση, ένα κάλεσμα. Εγώ το καθήκον μου από την θέση που βρίσκομαι το κάνω στο έπακρο. Ας βρεθούν όμως και αυτοί οι οποίοι ακολουθώντας το κάλεσμά μου θα προσπαθήσουν να κάνουν κάτι ουσιαστικότερο, το ένα βήμα παραπάνω.

Και θα καταλάβετε ακόμα καλύτερα πόσο πολύ πιο επίκαιρο είναι το θέμα της ρωμηοσύνης για την εξωτερική πολιτική, αν σας πω για το θέμα ενός άρθρου που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο αμερικανικό περιοδικό Foreign Policy των μηνών Νοεμβρίου/Δεκεμβρίου 2009 από τον Αμερικανό Edward Luttwak ο οποίος είναι καθηγητής Διεθνών και Στρατηγικών Σπουδών. Έχει τίτλο – προσέξτε: «Πηγαίνετε με με πίσω στην Κωνσταντινούπολη: πώς το Βυζάντιο, και όχι η Ρώμη, μπορούν να βοηθήσουν ώστε να διατηρηθεί η Pax Americana». Εν συντομία λοιπόν, αναφέρεται στην παγκόσμια εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και απευθυνόμενος σε όσους είναι υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό της τους λέει το εξής πολύ ορθό και απλό. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία θα έπρεπε να είναι το πρότυπο της σημερινής αμερικανικής παντοδυναμίας και όχι η Ρώμη, γιατί εν τέλει η πρώτη διήρκεσε πάνω από χίλια χρόνια, δηλαδή πάνω από τρεις φορές περισσότερο από την δεύτερη και εξάλλου σημασία έχει το πώς το κατόρθωσε αυτό. Ο Luttwak, όντας ειδήμων στο θέμα, εξηγεί ότι ενώ η αυτοκρατορία πλήρωνε για να διαθέτει τον καλύτερο δυνατό στρατό της εποχής είχε παράλληλα ένα άκρως ειρηνικό δόγμα εξωτερικής πολιτικής. Και όντως το δόγμα της βυζαντινής διπλωματίας καθώς και το στρατιωτικό της δόγμα ήταν άκρως συντηρητικό και αμυντικό: η αποφυγή της ένοπλης συμπλοκής και της μεγάλης μάχης με τον εχθρό μέχρι εσχάτης προσπάθειας. Αυτό υπήρξε το στοιχείο το οποίο για αιώνες διατήρησε την Βυζαντινή στρατιωτική αποτροπή στο μέγιστο δυνατό βαθμό με τις ελάχιστες δυνατές απώλειες. Δηλαδή η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έφθανε στο έσχατο σημείο να αποφεύγει τη μάχη, ακόμα και με σαφέστατα κατώτερους αντιπάλους και επιδίωκε την λύση με κάθε δυνατό διπλωματικό ή οικονομικό μέσο ακόμα και όταν οι εχθροί είχαν φτάσει προ των πυλών της Βασιλεύουσας. Ήδη έχουμε αναφερθεί σήμερα στις επιτυχείς προσπάθειες του εκχριστιανισμού Σλάβων και Ρώσων, αποτέλεσμα των οποίων ήταν ως ένα βαθμό ή έστω προσωρινά οι λαοί αυτοί να μετατραπούν από αιμοβόροι εχθροί της Αυτοκρατορίας σε φίλους ή έστω ουδέτερους.

Αυτό ο Luttwak το αντιπαραθέτει με το παράδειγμα της αιμοβόρας και βάρβαρης Ρώμης η οποία βάσιζε την δική της Pax Romana στην φωτιά και το τσεκούρι από τα οποία περνούσε όλους τους κατακτημένους λαούς της. Και αντιτίθεται ο καθηγητής αυτός στο γεγονός ότι μέχρι σήμερα οι Αμερικανοί πολιτικοί και διπλωμάτες, δημιουργοί της αμερικανικής παντοδυναμίες έχουν κρατήσει αυτήν την Ρώμη σαν πρότυπό τους. Αυτή η αντίληψη είναι που οδήγησε κατά ένα βαθμό στην αδικαιολόγητη ένοπλη βία που έχει χρησιμοποιήσει η Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες και στο Βιετνάμ και στο Ιράκ δυο φορές μέχρι τώρα. Και αυτή η αντίληψη πρέπει να αλλάξει άρδην, κατά τον αρθρογράφο, εάν οι ΗΠΑ σήμερα θέλουν να έχουν διάρκεια ανάλογη του χιλιόχρονου Βυζαντίου ή να καταλήξουν σε σύντονο θάνατο σαν την Ρώμη του υπερφίαλου Καίσαρα. Τα όπλα θα έπρεπε πάντα να έχουν τον έσχατο λόγο και να μην αποτελούν την εύκολη λύση επιβολής μιας ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας κατά το πρότυπο της παγκόσμιας κατακτητικής αδηφαγίας των Ρωμαίων. Πόσο σημαντικό είναι άραγε για εμάς τους Έλληνες ότι ένας Αμερικάνος σήμερα κατανοεί και παραδέχεται ουσιαστικά την σημασία των ιδεών της ρωμηοσύνης στην εποχή μας; Θα το καταλάβουμε άραγε επαρκώς εμείς οι σημερινοί κληρονόμοι και συνεχιστές της ρωμηοσύνης; Οι πολιτικοί μας ταγοί πόσο θα συνεχίσουν να προσποιούνται ότι δεν είναι δική τους η βαριά αυτή κληρονομιά και αυτό το βαρύ χρέος της συνέχισης; Να προσποιούνται δηλαδή ότι δεν είναι Έλληνες;

Και φυσικά ο Luttwak, σίγουρα δεν έχει να πει κάτι άμεσα συναφές με την ελληνική εξωτερική πολιτική, η οποία δεν είναι ιμπεριαλιστική ούτε έχει βλέψεις να αναστήσει καμιά αυτοκρατορία. Όμως αν ένας Αμερικάνος σήμερα σκέφτεται και με σαφή επιχειρήματα αποδεικνύει πώς το Βυζάντιο αποτελεί παράδειγμα για την Αμερικανική αυτοκρατορία, ας αναλογιστούμε και εμείς οι αίματι και πνεύματι απόγονοι του Βυζαντίου πώς μπορούμε να πάρουμε παράδειγμα για όλα όσα εμείς μπορούμε και πρέπει να επιδιώξουμε στην εξωτερική μας πολιτική.

Έτσι όπως είπα και νωρίτερα στην αρχή, σήμερα δεν έχει πλέον νόημα να μιλάμε για την ρωμηοσύνη με στίχους του Ρίτσου και με λόγια του Κόντογλου, με όρους του χθες δηλαδή. Άλλωστε έτσι δεν θα κάναμε τίποτα περισσότερο από το να επαναλαμβάνουμε έναν στείρο θαυμασμό για τα έργα των παλιών. Θέλω να πω εκείνοι οι άνθρωποι το έκαναν το καθήκον τους. Στον χώρο και στον χρόνο τους. Εμείς σήμερα στον δικό μας χώρο και χρόνο τι κάνουμε για την ιδέα της ρωμηοσύνης;

Θέλω να τελειώσω, λέγοντας ότι για εμένα προσωπικά, η ρωμηοσύνη σήμερα αποτελεί ένα όνειρο. Είναι κάτι που δεν μπορεί να διαφημιστεί ούτε σε ρεκλάμες στο δρόμο, ούτε σε σελίδες εφημερίδων και περιοδικών, ούτε με βίντεο-σποτάκια στην τηλεόραση και στο ίντερνετ. Είναι όμως ένα όνειρο το οποίο δεν μπορεί κανείς να μας το απαγορέψει, όσο ολοκληρωτικό και αν γίνεται το Ευρωπαϊκό καθεστώς. Εμείς δεν πτοούμαστε.

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων,

(Δεκέμβριος 2009 )

Ελευθερία Λόγου σημαίνει Ελευθερία Αναίδειας;

2009-07-29T09:50:00.036+03:00

Ελευθερία Λόγου σημαίνει Ελευθερία Αναίδειας;

Η αντίδραση του κ. Κώστα Γαβρά στην απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού και της διεύθυνσης του Νέου Μουσείου Ακροπόλεως να αφαιρέσουν μια σκηνή από την ψηφιακή του προβολή μετά την αντίδραση της Ι.Σ. της Εκκλησίας της Ελλάδος, τελικώς αποβαίνει ακόμα πιο προσβλητική και απαράδεκτη και από την ίδια την επίμαχη σκηνή.

Η μεν Ιεραρχία της ελλαδικής εκκλησίας αντέδρασε σε μια καταφανή και ανιστόρητη προσβολή εναντίον του ορθόδοξου χριστιανικού κλήρου, όμως η επακόλουθη παραφιλολογία καθιστά πλέον το θέμα ευρύτερης σημασίας και ενδιαφέροντος. Δεν μπορεί πλέον κανείς να συνεχίσει να υποστηρίζει ότι η αιτία της διαφωνίας είναι αποκλειστικά οι δήθεν άσχημες σχέσεις Εκκλησίας-Ιστορίας. Εδώ πρόκειται περί προσβολής της ίδιας της νοημοσύνης, της αντίληψης και της μόρφωσης όλων των σύγχρονων Ελλήνων πολιτών.

Σε μια βουβή ολιγόλεπτη ταινία ο Έλληνας σκηνοθέτης εν γνώσει του (προφανώς) σχεδίασε ψηφιακά την σκηνή όπου γενειοφόροι άντρες ντυμένοι με μαύρα ράσα (όπως αυτά τα γνωρίζουμε να φορούνται σήμερα από τον ορθόδοξο χριστιανικό κλήρο) επιχειρούν καταστροφές στην μετόπη και την ζωφόρο του Παρθενώνα για να χτίσουν στην συνέχεια χριστιανικό ναό εντός του χώρου και να τοποθετήσουν σταυρό στο κέντρο της δυτικής μετόπης Από αυτήν την σκηνή ο θεατής που γνωρίζει κάπως παραπάνω ελληνική ιστορία θα συμπεράνει ότι το γεγονός τοποθετείται κάπου στον 4ο-5ο αιώνα μ.Χ., ιστορική περίοδο γνωστή για επανειλημμένες και πολλές φορές αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ χριστιανικών και ειδωλολατρικών όχλων, καθώς επίσης είναι γνωστό ότι κυριαρχούσε η συνήθεια φανατικών χριστιανών (αλλά να θυμόμαστε ότι την ίδια περίοδο οι χριστιανικές αιρέσεις υπήρχαν αναρίθμητες) να ακρωτηριάζουν "άσεμνα" γυμνά ειδωλολατρικά αγάλματα. Όμως η μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανική εκκλησία έγινε λίγο αργότερα, τον 6ο αιώνα μ.Χ.. Βέβαια η αλήθεια είναι ότι όντως ελάχιστοι Έλληνες σήμερα γνωρίζουν πρώτον μεν πότε ήταν αυτή η περίοδος έντασης μεταξύ χριστιανών-ειδωλολατρών, αφετέρου δε το αν και πότε ο Παρθενώνας κατά την βυζαντινή εποχή μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία την Αθηνιώτισσα, επομένως η ταινία αυτή θα είναι η πρώτη (κακή) πληροφορία που θα έχουν για τα δυο αυτά ξεχωριστά γεγονότα! Η σκηνή παρουσιάζεται με αυτήν ακριβώς την σειρά και μεταφέρει αυτήν ακριβώς την πληροφορία. Ότι δηλαδή την μετατροπή αυτή είχαν ακολουθήσει σοβαροί βανδαλισμοί στο κτήριο του Παρθενώνα από χριστιανούς ιερείς. Σε μια ταινία όπου δεν υπάρχει λόγος, ούτε προφορικός ούτε γραπτός, εννοείται ότι ο σκηνοθέτης εν γνώσει του προορίζει τις εικόνες ώστε αυτές να αντικαταστήσουν τον λόγο και να μεταφέρουν όλες τις πληροφορίες που αυτός θέλει να μεταδώσει εικονικά.

Επομένως πώς είναι δυνατόν να υποστηρίζουν οι συντελεστές αυτής της ταινίας ότι "δεν υπήρξε καμία πρόθεση να προσδιοριστεί η ταυτότητα αυτών των ατόμων" και ότι αυτή αφέθηκε δήθεν αόριστη; Μα, αγνοούν τον ίδιο τον χαρακτήρα της δουλειάς τους ή μας κοροϊδεύουν; Όπως είπαμε παραπάνω η ένδυση αυτών των ατόμων, σε μια ταινία όπου βασίζεται ολοκληρωτικά στην εικόνα, δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι πρόκειται περί ορθόδοξων ιερέων ή μοναχών. Άλλωστε όλοι γνωρίζουν ότι τέτοια ενδύματα, δηλαδή μαύρα μακρυά ράσα κανείς λαϊκός δεν έχει φορέσει στην Ελλάδα ποτέ (ενώ και οι ίδιοι οι Έλληνες ορθόδοξοι κληρικοί δεν τα φορούσαν παρά μέχρι την εποχή της Τουρκοκρατίας). Το συμπέρασμα είναι ότι πρόκειται περί μιας προκλητικά και με προκατάληψη σχεδιασμένης σκηνής με σκοπό του σκηνοθέτη να προσβάλλει, χρησιμοποιώντας ένα σύγχρονο τυπικό σύμβολο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, δηλαδή το μαύρο ράσο.

Η διάθεση και η προκατάληψη όμως του σκηνοθέτη φαίνονται περισσότερο και από τις δηλώσεις του ως αντίδραση στην αφαίρεση της επίμαχης σκηνής. Ο κ. Γαβράς ευθαρσώς δήλωσε ότι πρόκειται περί ιστορικής αλήθειας! Και το γελοίο (τουλάχιστον) της υπόθεσης είναι ότι οι (κατά φύση) υποστηρικτές του, τα ελληνικά ΜΜΕ, το δέχτηκαν ανεπιφύλακτα και ούτε ένας δεν έχει εμφανιστεί ακόμα, δημοσίως δηλαδή, ο οποίος να αναρωτηθεί κατά πόσο αληθεύει ιστορικά η συγκεκριμένη σκηνή. Όλοι "καίγονται" για την λογοκρισία στην σύγχρονη ελληνική δημοκρατία.

Μα εδώ πρόκειται περί ιστορίας! Και περί κινηματογραφικής δημιουργίας η οποία επιχειρεί να την παρουσιάσει πιστά! Δεν αναφερόμαστε σε κάποιον καλλιτεχνικό πίνακα της ρομαντικής εποχής, όπου π.χ. ο Ναπολέων μπορούσε να εμφανιστεί να διασχίζει τις Άλπεις ως αναβάτης σε άλογο και καλπάζοντας σε ηρωική στάση την στιγμή όπου η ιστορική αλήθεια είναι ότι πέρασε τις Άλπεις... πεζός. Δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με ένα ποίημα αλληγορικό, ούτε με μια κινηματογραφική ταινία αισθηματικού ή ηθικοπλαστικού χαρακτήρα όπου η πραγματικότητα και ο ρεαλισμός μπορούν να παρακαμφθούν ώστε ο καλλιτέχνης να καταφέρει να μεταδώσει το βαθύτερο μήνυμα του. Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις η ελευθερία του λόγου ισχύει και είναι απολύτως σεβαστή, γιατί ο καλλιτέχνης δηλώνει μέσω της τέχνης του μια πρόθεση να μεταφέρει ένα βαθύτερο μήνυμα μέσω του λόγου της εικόνας και φυσικά ο καθένας έχει δικαίωμα να εκφράσει την γνώμη του και τις απόψεις του μέσω της τέχνης. Στον γνωστό πίνακα του Ζακ-Λουί Νταβίντ, για παράδειγμα, ο ζωγράφος θέλει να μεταδώσει την αντίληψη της δόξας και της μεγαλοπρέπειας που ο Ναπολέων ενέπνεε στον ίδιο, στην κοινή γνώμη και σε ολόκληρο τον κόσμο της εποχή του, ο ζωγράφος αυτός δεν είναι ιστορικός - είναι καλλιτέχνης. Εδώ όμως πρόκειται περί ενός σκηνοθέτη και ενός κινηματογραφικού έργου το οποίο δεν καλλιτεχνεί, αλλά εξιστορεί, δηλαδή ο δημιουργός του γίνεται όχι καλλιτέχνης αλλά ιστορικός! Στην ιστορία δεν μπορούμε να εκφράζουμε την... "γνώμη" μας ή την "άποψή" μας για το πώς συνέβη ένα συγκεκριμένο γεγονός!

Είναι παγκοσμίως γνωστό ότι ο κινηματογράφος και η τηλεόραση δεν υπήρξαν ποτέ έμπιστα μέσα για να διδάξουν ιστορία. Πέρα από αυτό όμως ένας σκηνοθέτης, όντας βεβαίως καλλιτέχνης και όχι ιστορικός, έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει (στις μέρες μας) τις δυνατότητες της τεχνολογίας για να αναπαραστήσει την ιστορία. Τότε όμως δεν μπορεί πλέον να επικαλείται την ελευθερία του λόγου! Οφείλει να υπακούσει στους νόμους της επιστήμης και δη της Ιστορίας. Πώς μπορεί κανείς να υποστηρίζει δημόσια ιστορικές ανακρίβειες, και μόνο και μόνο επειδή είναι καλλιτέχνης να αποκαλεί λογοκρισία τις αντιδράσεις εναντίον του; Τότε είναι και αναιδής αλλά και θρασύδειλος! Και όσον αφορά την συγκεκριμένη περίπτωση ένα είναι το σίγουρο. Ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως λεπτομερής γραπτή ή άλλη απόδειξη ότι χριστιανοί και μάλιστα ιερείς επιχείρησαν ποτέ τέτοιες πράξεις στο κτήριο του Παρθενώνα. Ακόμα και αν όντως χριστιανοί επιχείρησαν κάτι τέτοιο, δεν μπορεί κανείς να υποστηρίξει βασισμένος σε εικασίες και προκαταλήψεις ότι το έκαναν ιερείς! Εν πάσει περιπτώσει εάν ο κ. Γαβράς έχει ή γνωρίζει την ύπαρξη τέτοιων και τόσο λεπτομερών αποδείξεων οφείλει δημοσίως να τις παρουσιάσει. Διαφορετικά προσβάλλει πλέον εμάς τους ίδιους. Όλους τους απλούς Έλληνες πολίτες, οι οποίοι απροκατάληπτα, γνήσια και με μεράκι μελετούμε την ελληνική ιστορία, όχι με επαγγελματισμό και χρησιμοθηρία (άλλωστε ως απλοί, μικρομεσαίοι πολίτες δεν έχουμε τέτοιες... πολυτέλειες) αλλά γιατί αγαπούμε αληθινά την πατρίδα μας και την ιστορία της και επιθυμούμε να ακούγεται η αλήθεια και μόνο η αλήθεια όσον αφορά αυτήν.

Και οφείλει να ζητήσει δημοσίως συγγνώμη ο κ. Γαβράς και από την Ορθόδοξη Εκκλησία την οποία απρόκλητα προσέβαλε αλλά και από όλους εμάς τους Έλληνες τους οποίους δεν σέβεται κάνοντας τέτοιες δημόσιες δηλώσεις και μάλιστα σε οργισμένο ύφος.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο το οποίο ο κ. Γαβράς οι συνεργάτες του και όσοι τον υποστηρίζουν δεν σέβονται και αυτό είναι ο ίδιος ο χώρος και το μνημείο της Ακρόπολης. Είναι αποδεδειγμένο ότι από την εποχή που συστάθηκε το νεοελληνικό κράτος και άρχισε να εκπληρώνεται έμπρακτα το ενδιαφέρον όλων για τις ελληνικές αρχαιότητες και τα μνημεία, στον βράχο της Ακρόπολης και στον Παρθενώνα έχει συστηματικά διαπραχθεί μια μέγιστη αδικία. Έλληνες και ξένοι αρχαιολόγοι, επιστήμονες και άνθρωποι του πνεύματος έχουν κάνει το παν τους τελευταίους δυο αιώνες ώστε να ξεχαστεί το γεγονός ότι ο Παρθενώνας στην ουσία είναι η εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας. Και όπως φαίνεται αυτό το έχουν πετύχει σε μεγάλο βαθμό. Οι περισσότεροι Έλληνες και φυσικά ακόμα περισσότεροι ξένοι το αγνοούν (εγώ ο ίδιος το συνειδητοποίησα πολύ αργότερα από τότε που πρώτη φορά έμαθα για την ύπαρξη του μνημείου). Όμως όταν το έμαθα στεναχωρήθηκα και δεν μπορώ από τότε πλέον να χαίρομαι όπως πριν κάθε φορά που επισκέπτομαι τον χώρο. Γιατί πολύ απλά μέσα μου βαθειά ποθώ να νοιώσω επισκέπτοντας τον ναό της Παναγίας της Αθηνιώτισσας το ίδιο δέος που νοιώθει κανείς εισερχόμενος στις εκκλησίες του Μυστρά. Ποιος και γιατί έχει το δικαίωμα να μας το στερήσει αυτό, όχι από εμάς τους Έλληνες χριστιανούς, αλλά και από όλους τους ξένους επισκέπτες του χώρου;

Παρόλα αυτά ως Έλληνας και χριστιανός ορθόδοξος δεν μπορώ να το παραγνωρίσω αυτό, όπως και επακόλουθα να δεχτώ αυτήν την συστηματική προπαγάνδα. Την προπαγάνδα που έχει μεταφερθεί και στην εν λόγω ταινία. Διότι ο τρόπος με τον οποίο οι σκηνές διαδέχονται η μια την άλλη, όπως ήδη είπαμε, δεν είναι τυχαίος και προβάλλει ένα συγκεκριμένο μήνυμα Την γενικότερη αντίληψη η οποία έχει κυριαρχήσει, δηλαδή ότι στην ουσία η μετατροπή του ναού της θεάς Αθηνάς σε χριστιανική εκκλησία ήταν μια πράξη βέβηλη, βάρβαρη και συγκαταλέγεται εν ολίγοις στην λίστα με όλες τις άλλες καταστροφές που ανά τους αιώνες έχει υποστεί το μνημείο. Μια πράξη η οποία πρέπει να ξεχαστεί. Αν όμως ήθελαν να είναι δίκαιοι με την ιστορία και το ίδιο το μνημείο, θα αναγνώριζαν ότι ο Παρθενώνας δεν είναι πλέον ένας αρχαίος ναός της θεάς Αθηνάς, αλλά είναι ένας ναός της θεάς Αθηνάς που έγινε η εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας. Και να αναγνωρίσουν το μνημείο και ως βυζαντινή αρχαιότητα. Και να αποδώσουν στους χαμένους και κλεμμένους θησαυρούς της Παναγίας της Αθηνιώτισσας την ίδια σημασία και αξία που προσδίδουν στα Μάρμαρα. Δηλαδή γιατί κανείς δεν αναζητεί να βρεί την εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας; Δεν αξίζει αυτό το κειμήλιο να τοποθετηθεί δίπλα στα άλλα αγάλματα στο Μουσείο; Μα δεν αναφέρουν καν την ύπαρξη αυτής της εικόνας!

Έπειτα αυτούς τους βανδαλισμούς που εμφανίζονται στην ταινία, υποτίθεται ότι τις έκαναν ποιοι; Οι Έλληνες! Οι Αθηναίοι της εποχής του Μεγάλου Βασιλείου και του Μεγάλου Γρηγορίου. Αυτοί οι Αθηναίοι οι οποίοι ήταν πολύ πιο μορφωμένοι και καλλιεργημένοι από όλους εμάς και σέβονταν τα μνημεία και την κληρονομιά τους περισσότερο από ότι εμείς σήμερα. Όχι! Αυτά που γράφω τώρα δεν είναι εικασίες, ούτε προκαταλήψεις. Ας διαβάσει κανείς τα κείμενα των συγχρόνων χριστιανών συγγραφέων, ιστορικών, θεολόγων και εκκλησιαστικών ανδρών και ας βρεί έστω μια κακή αναφορά στο μνημείο της Ακρόπολης και τον Παρθενώνα! Έστω μια φράση όπου να αποκαλείται άσεμνος και χώρος ακολασίας! Μα υπάρχει μεγαλύτερη ένδειξη σεβασμού των Ελλήνων της εποχής εκείνης στο μνημείο από το γεγονός ότι το μετέτρεψαν σε χριστιανική εκκλησία; Ότι δηλαδή ο χώρος αγιάστηκε και ευλογήθηκε από την τέλεση της Θείας Λειτουργίας, την τέλεση του υψίστου επί γης μυστηρίου; Και όμως με αυτόν τον τρόπο το μνημείο έτυχε σεβασμού και διατηρήθηκε σε πολύ καλή κατάσταση μέχρι την Τουρκοκρατία, σε αντίθεση με άλλους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας. Στην Ολυμπία και στους Δελφούς, για παράδειγμα, όπου οι χώροι εγκαταλείφθηκαν και λεηλατήθηκαν, η καταστροφή σήμερα είναι πολύ μεγαλύτερη, και όσον αφορά τον ίδιο τον Παρθενώνα θα ήταν σίγουρα σε πολύ καλύτερη κατάσταση εάν δεν είχε γίνει ο βομβαρδισμός από τον Μοροζίνι. Κατά τον κ. Γαβρά όμως το ιερατείο της εποχής εκείνης ήταν θρησκόληπτο. Αν όντως ήταν "θρησκόληπτοι" τότε έτσι ακριβώς όπως γράφω παραπάνω σκέφτονταν για το μνημείο του Παρθενώνα και για αυτό τον μετέτρεψαν σε εκκλησία. Αν είναι έτσι λοιπόν συμφωνούμε, ναι θρησκόληπτοι ήταν και εύγε τους γιατί έτσι διατήρησαν και σεβάστηκαν το μνημείο καλύτερα από εμάς σήμερα!

Εκτός αυτού δεν πρέπει να παραλείψουμε και τούτο το ιστορικό στοιχείο. Είναι γεγονός ότι ήδη από τον 4ο και 5ο αιώνα οπότε η χριστιανική θρησκεία γίνεται η επίσημη της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και κυριαρχεί σε όλη την επικράτειά της, μαζί με τον θρησκευτικό φανατισμό, ο οποίος σημειωτέον προερχόταν από πολλές διαφορετικές αιρετικές φατρίες, δεν είχε ουδεμία σχέση με την επίσημη Ιεραρχία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και ποτέ δεν διατάχθηκε από αυτήν καμία βιαιοπραγία, συνυπήρξε λοιπόν την ίδια εποχή αλλά και μετέπειτα καθ' όλη την βυζαντινή περίοδο μια έντονη κοσμικότητα στην βυζαντινή κοινωνία. Ως απόγονοι της ελληνορωμαϊκής κουλτούρας και κληρονόμοι του πολιτιστικού αυτού πλούτου οι Έλληνες είχαν κληρονομήσει και την αγάπη για τον πλούτο, τον στολισμό, την καλλιτεχνική ομορφιά. Έτσι μπορεί μεν οι εκκλησίες να ήταν γεμάτες αγιογραφίες οι επαύλεις όμως και τα παλάτια των αυτοκρατόρων και των ευγενών ήταν γνωστά κέντρα συλλογής αρχαίων καλλιτεχνικών αριστουργημάτων, αγαλμάτων κλπ. Οι δρόμοι της Κων/πολής τουλάχιστον ήταν γεμάτοι από προτομές, αναθήματα, αγάλματα, τα οποία βεβαίως δεν προσκυνούσαν, αλλά τα διατηρούσαν σαν στολίδια της πόλης τους και φυσικά όλοι γνωρίζουν για τους θησαυρούς του Ιπποδρόμου και οι σύγχρονοι αρχαιολόγοι γνωρίζουν πολύ καλά ότι πολλά αρχαία αγάλματα, γυμνά φυσικά, σώθηκαν από την μανία των Ούννων, των Σλάβων και άλλων επιδρομέων γιατί βρίσκονταν μέσα στην ασφάλεια των μεγάλων αστικών κέντρων. Επομένως αυτή η προπαγάνδα που κυκλοφορεί ότι στο Βυζάντιο κυριαρχούσε μια φανατική και θρησκόληπτη απέχθεια προς κάθε τι αρχαίο σε σημείο που όποιος έβλεπε άγαλμα μπροστά του να το γκρεμίζει, είναι ένα μεγάλο ψέμα.

Οι καθολικοί Δυτικοί όταν επισκέπτονταν την Κων/πολη και έβλεπαν όλον αυτόν τον "κοσμικό" αρχαίο καλλιτεχνικό διάκοσμο κατηγορούσαν τους Γραικούς Ορθοδόξους ως ειδωλολάτρες που λατρεύουν αρχαίους θεούς!

Λοιπόν, για όλα τα παραπάνω υπάρχουν αποδείξεις όπως και για το γεγονός ότι πέρα από τις βιαιοπραγίες φανατικών όχλων οι βυζαντινοί όχι μόνο στην εποχή των 4ου και 5ου αιώνων, της ταραχής μεταξύ χριστιανών και ειδωλολατρών αλλά και σε καμία άλλη εποχή της βυζαντινής ιστορίας δεν έχασαν τον σεβασμό τους για τον Παρθενώνα. Ας διαβάσουν αυτοί οι "μορφωμένοι" άνθρωποι επιτέλους τον Μιχαήλ Ακομινάτο να δούν τι λέει για την ένδοξη πόλη της Αθήνας και τα μνημεία της, όχι κατά τον 4ο ή τον 6ο αιώνα αλλά κατά τον 12ο, στην καρδιά δηλαδή της αποκαλούμενης "σκοτεινής" εποχής του Μεσαίωνα... Μάλιστα, για όλα αυτά που γράφουμε εδώ υπάρχουν περίτρανες αποδείξεις.

Όμως για τις καταστροφές στην μετόπη και την ζωφόρο του Παρθενώνα από χριστιανούς τι αποδείξεις υπάρχουν; Σίγουρα δεχόμαστε ότι πιθανότατα φανατικοί χριστιανοί κατά τον 4ο-5ο αιώνα έκαναν καταστροφές σε "άσεμνα" αγάλματα στον γενικότερο χώρο της Αθήνας, όμως τι αποδείξεις υπάρχουν για το τι ακριβώς ζημιές έγιναν και ποιοι τις διέπραξαν; Όσον αφορά εικασίες περί ιερωμένων ή μοναχών ένα είναι το σίγουρο. Οι χριστιανοί ιερείς της εποχής εκείνης ήταν απαραίτητα μορφωμένοι και καλλιεργημένοι άνθρωποι και όπως ήδη είπαμε οι μορφωμένοι Αθηναίοι της εποχής εκείνης είναι απίθανο να έτρεφαν απέχθεια για το αιώνιο μνημείο της πόλης τους. Άρα μιλάμε για ανθρώπους που δεν ταιριάζουν με το προφίλ ενός φανατισμένου και προφανώς γεροδεμένου άνδρα του όχλου, πολύ πιθανόν χαμάλη του λιμανιού του Πειραιά, ο οποίος θα ανέβει στην ζωφόρο του Παρθενώνα για μια... τέτοια δουλειά. Έπειτα όσον αφορά μοναχούς, είναι γνωστό ότι την εποχή εκείνη κυριαρχούσε ο αναχωρητισμός στην Παλαιστίνη και την Αίγυπτο. Οργανωμένα και πολυπληθή κοινόβια δηλαδή δεν υπήρχαν ακόμα όχι μόνο στην Αττική αλλά και όχι πολλά σε ολόκληρη την αυτοκρατορία. Είναι εντελώς απίθανο να υπήρχαν ερημίτες στην ευρύτερη Αττική αλλά αν πάλι υπήρχαν αυτοί θα ήταν λίγοι και μάλλον απρόθυμοι να αφήσουν την έρημο τους για αυτόν τον λόγο. Άλλωστε η κατηγορία του κ. Γαβρά για το ιερατείο της εποχής εκείνης είναι και εντελώς αυθαίρετη. Μήπως ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ή κάποια άλλη εκκλησιαστική αρχή έστειλε εγκύκλιο στους κληρικούς της Αθήνας με την εντολή να... καταστρέψουν την μετόπη και την ζωφόρο του Παρθενώνα;

Μάλιστα, έτσι έχουν τα πράγματα γιατί εδώ ο σκηνοθέτης αυτός, με την ταινία αυτή επιχείρησε να "γράψει" ιστορία και όχι απλά ένα καλλιτεχνικό έργο. Ας πρόσεχε λοιπόν να έλεγε την ιστορία σωστά τουλάχιστον...

Αλλά δεν είναι ο μόνος. Ενδεικτικά από την επίκαιρη δημοσιογραφία παραθέτουμε:

"Η ηγεσία της ελληνικής Εκκλησίας έχει πολλούς λόγους να αποστρέφει το βλέμμα της από την Ακρόπολη, τον Παρθενώνα, και κάθε τόπο ή χώρο λατρείας που παραπέμπει σε ιερότητα ξένη προς τη δική της. Δεν είναι βέβαια οι ενοχές που ενεργοποιούνται όταν γίνεται λόγος για τον Παρθενώνα και την Ακρόπολη, ενοχές που προκύπτουν από τεκμηριωμένους βανδαλισμούς που υπέστησαν όλα τα αρχαία μνημεία με πρωταγωνιστές φανατισμένους ρασοφόρους του παρελθόντος........"

Αυτά έγραφε εχθές στις 28/7/2009 στην "Αυγή" ο κ. Σ. Μαυροειδής. Ποιος χώρος λατρείας "ξένος" προς την λατρεία της ελλαδικής ορθόδοξης Εκκλησίας είναι αυτός στον οποίο αναφέρεται ο ανιστόρητος διευθυντής του νέου μουσείου της Ακροπόλεως κ. Μαυροειδής; Ο πρώην ναός της θεάς Αθηνάς ο μετατραπείς εις εκκλησία της Παναγίας της Αθηνιώτισσας; Και στις "ενοχές" για ποιους "τεκμηριωμένους βανδαλισμούς" από "φανατισμένους ρασοφόρους" αναφέρεται; Κατέχει τόσο σπάνια και σοβαρά ιστορικά τεκμήρια, όταν πρωτίστως αγνοεί ότι η Ακρόπολη είχε μετατραπεί σε χριστιανικό ναό; Μήπως κατ' αναλογία ο κ. Μαυροειδής και ο κ. Γαβράς, εάν ήταν Άγγλοι θα υποστήριζαν ότι την Άννα Μπολέυν την αποκεφάλισε ο... αρχιμάγειρας του παλατιού του Ερρίκου Η'; Και βέβαια θα είχαν τεκμηριωμένη άποψη...

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων,

(Ιούλιος 2009)

Η Δυναμική της Ρωμηοσύνης στο Μέλλον

2009-06-07T18:28:00.011+03:00

Η Δυναμική της Ρωμηοσύνης στο Μέλλον

1ο Διεθνές Συνέδριο Μ.Κ.Ο. "Ρωμηοσύνη", Πολεμικό Μουσείο 30-31 Μαΐου 2009

Μακαριώτατε Πατριάρχη Ιεροσολύμων, Σεβασμιώτατοι, άγιοι πατέρες, κε Κυριακίδη, εντιμότατα μέλη της επιτροπής της Μ.Κ.Ο “Ρωμηοσύνη”, αξιότιμο κοινό, κυρίες και κύριοι.

Είναι μεγάλη η τιμή που μας γίνεται σήμερα με αυτή την πρόσκληση. Μάλιστα θα θέλαμε να εκφράσουμε και την χαρά μας που βλέπουμε και αρκετούς συνομιλήκους μας σήμερα ανάμεσα στο ακροατήριο! Εμείς όμως, εδώ δεν θα επαναλάβουμε όσα ήδη έχουν λεχθεί, δηλαδή όσον αφορά το τι είναι και τι σημαίνει Ρωμηοσύνη, και τι βάρος τελικά κουβαλά αυτός ο όρος. Αυτά έχουν παρουσιασθεί και εξηγηθεί ολοκληρωμένα από τους προλαλήσαντες και εχθές και σήμερα, και τα κρατάμε υπ’ όψιν για τα παρακάτω.

Λοιπόν, όταν λάβαμε την πρόσκληση από την επιτροπή της Μ.Κ.Ο. «Ρωμηοσύνης» για μια εισήγηση σε αυτό το συνέδριο με θέμα το αύριο της Ρωμηοσύνης είναι αλήθεια ότι προβληματιστήκαμε πολύ έντονα. Προβληματιστήκαμε συνειδητοποιώντας ότι η ενατένιση του μέλλοντος όσον αφορά την Ρωμηοσύνη και η εξέταση της δυναμικής της απαιτεί ένα βήμα παραπέρα από την εξέταση και ανάλυση των πεπραγμένων και δεδομένων του παρελθόντος. Αυτό το έργο προϋποθέτει κατ’ αρχάς την ανάληψη πρωτοβουλιών, την δημιουργική φαντασία με την οποία ο άνθρωπος ανά τους αιώνες παίρνει την τύχη του στα χέρια του και σχεδιάζει το μέλλον του υπεύθυνα. Σε αυτό το δύσκολο έργο το οποίο μας ανατέθηκε ταπεινά θα προσπαθήσουμε να φανούμε αντάξιοι σήμερα. Έτσι λοιπόν δημιουργήθηκαν τα εξής ερωτήματα τα οποία θελήσαμε να μοιραστούμε εδώ μαζί σας.

Τελικά, μπορεί αυτή η Ρωμηοσύνη όπως την ορίσαμε εδώ να έχει μέλλον, θα χωράει αύριο η Ρωμηοσύνη μέσα σε μια Ελλάδα χωρίς ηθικές αξίες, χωρίς ιδανικά, μια Ελλάδα σε κοινωνική μετά-σήψη, με βαρείας μορφής κρίση ταυτότητας; Τι μέλλον έχει η Ρωμηοσύνη, μέσα από μια Ελληνική κοινωνία καλοβολεμένη (ή μάλλον αποκοιμισμένη), αφιλοσόφητη, ανήθικη, ανιστόρητη, αθεολόγητη και ανιδεολόγητη καθώς και αλιβάνιστη κατά τον Παπαδιαμάντη, γιατί ζήτημα είναι εάν εκκλησιάζεται μια φόρα το χρόνο; Μια ελληνική κοινωνία που επίσης είναι αψυχολόγητη και άμετρη, χωρίς δηλαδή το κατ’ Αριστοτέλη μέτρον το οποίο χαρίζει την ομορφιά, την γαλήνη και την πραότητα σε αυτόν τον κόσμο; Γιατί αυτό το απόλυτο μέτρο υπάρχει μόνο στην Ρωμηοσύνη και την ελληνορθοδοξία και υπήρχε και στην Ρωμανία, την Αυτοκρατορία μας, όταν δηλαδή ήταν στις καλές της εποχές όχι στις κακές… Λοιπόν, εν τέλει τι διαφορά πραγματικά θα καταφέρουν να κάνουν αυτοί οι λίγοι οι οποίοι στηρίζουν και συνεχίζουν να ανεμίζουν το λάβαρο της Ρωμηοσύνης στο σήμερα και στο αύριο; Οι οιωνοί όπως βλέπετε δεν είναι καθόλου καλοί. όμως εμείς απαντάμε: εις οιωνός άριστος, κάνετε τα λόγια πράξεις. Την απάντηση την οποία δώσαμε σε αυτά τα ερωτήματα θα μοιραστούμε μαζί σας εδώ σήμερα.

Με όλα όσα είπαμε μόλις προηγουμένως, φαίνεται ξεκάθαρα ότι η θέση της Ρωμηοσύνης στον σημερινό ελληνισμό είναι αρκετά αδύναμη ή μήπως έτσι φαίνεται; Αναφερόμενοι στην πασίγνωστη ρήση του Στρατηγού Μακρυγιάννη, οφείλουμε να πούμε ότι ναι μπορεί να είναι η Ρωμηοσύνη “αδύναμη και εμείς οι ίδιοι, είναι όμως δυνατός ο Θεός όπου μας προστατεύει, κι αν είμαστε ολίγοι παρηγοριόμαστε μ’ έναν τρόπο ότι η τύχη μας έχει τους Έλληνες πάντοτε ολίγους, ότι αρχή και τέλος, παλαιόθεν και ως τώρα, όλα τα θεριά πολεμούν να μας φάνε και δεν μπορούνε, τρώνε από μας και μένει και μαγιά.” Και σήμερα αυτό που έχουμε να πούμε εδώ είναι ότι αυτή η μαγιά είμαστε εμείς.

Η πραγματικότητα αγαπητοί είναι ότι η Ρωμηοσύνη όχι μόνο έχει πολύ μέλλον μπροστά της άλλα και είναι η μόνη βιώσιμη λύση για την έξοδο του σημερινού Ελληνισμού από την παρακμή του.

Διότι η Ρωμηοσύνη μπορεί ως μια ιδεολογία, ένα σύστημα κοινωνικό-πολιτικών και ηθικών αξιών να αποτελέσει πράγματι την μοναδική εναλλακτική λύση για τα σημερινά κοινωνικά και εθνικά αδιέξοδα της Ελλάδας και του Ελληνισμού γενικότερα όπως τα σκιαγραφήσαμε πριν από λίγο. Λόγω της ανάγκης του χρόνου δεν θα επεκταθούμε πολύ αλλά θα ξεκαθαρίσουμε με λίγα λόγια ότι αυτή μπορεί να προσφέρει την απάντηση και την λύση σε όλα τα προβλήματα του σύγχρονου ελληνισμού, τόσο σε επίπεδο εσωτερικό όσο και σε εξωτερικό όσον αφορά την γενικότερη παρουσία των Ελληνισμού διεθνώς. Και τα δύο αυτά επίπεδα είναι εξίσου σημαντικά και όπως θα δούμε αλληλοσυμπληρούμενα ώστε είναι πολύ δύσκολο το ένα να συζητηθεί χωρίς το άλλο. Απαιτούν θέληση, γενναία λήψη αποφάσεων και πρωτοβουλιών.

Στο σημείο αυτό θα κάνουμε την παρατήρηση ότι η σύγχρονη ελληνική κοινωνία πάσχει πρωτίστως από την έλλειψη ονείρου, φιλοδοξίας, ενός οράματος για το μέλλον και γενικότερα από την έλλειψη ιδεολογίας. Η ύπαρξη ιδεολογίας είναι πρωταρχικό και απαραίτητο στοιχείο για μια υγιή κοινωνία, καθώς είναι το κίνητρο και το εφαλτήριο της δημιουργίας ενός συστήματος βασικών κοινωνικών αξιών χωρίς τις οποίες μια κοινωνία αποσυντίθεται, αλλά είναι και η κύρια αιτία της δημιουργίας πολιτισμού και ιστορίας. Οφείλουμε να σημειώσουμε και να παραδεχθούμε ότι ο σύγχρονος Ελληνισμός έχει πάψει να κατέχει κάτι τέτοιο τουλάχιστον από την εποχή της μεταπολίτευσης και μετά. Χρειαζόμαστε όμως μια ιδεολογία. Χωρίς ιδεολογία δεν δημιουργούμε τίποτα. Και εννοούμε να κατέχει μια ιδεολογία δική του, προσωπική του, βγαλμένη από την ψυχή του, μια ιδεολογία όχι εθνικιστική αλλά εθνική με την έννοια της προέλευσης των ιδεών της. Οι Έλληνες ανέκαθεν στην ιστορία μας δημιουργούσαμε την δική μας εθνική ιδεολογία βασισμένη σε ελληνικές-ρωμέικες ιδέες. Δεν είναι εφικτό εδώ να πάμε πολύ πίσω στην ιστορία μας, αλλά πιστεύουμε ότι αρκεί να κάνουμε ακροθιγώς μια ανασκόπηση στις ιδέες και τις κοινωνικές επιδιώξεις που έχουν κυριαρχήσει στον νεότερο και σύγχρονο ελληνισμό. Ξεκινάμε ουσιαστικά με την Μεγάλη Ιδέα που γεννιέται στα μέσα του 19ου αιώνα ως μετεξέλιξη των επιδιώξεων της Ελληνικής Επανάστασης. Ήταν μια ιδεολογία αυτόχθονη και πέρα για πέρα ελληνική βασιζόμενη στην συνειδητοποίηση του που βρισκόμαστε και που θέλουμε να πάμε ως έθνος, και η οποία παρήγαγε πολιτισμό και ένα υγιές σύστημα κοινωνικών αξιών. Δυστυχώς αυτή η ιδεολογία χάθηκε όπως χάθηκε και έκτοτε είναι αλήθεια ότι ούτε λίγο ούτε πολύ παραπατάμε, ψαχνόμαστε και χανόμαστε και εμείς... Υπήρξε μια μεγάλη περίοδος κατά τον 20ο αιώνα, από την δεκαετία του 1920 έως την δεκαετία του ‘70 οπότε ο ελληνισμός περνώντας μια παρατεταμένη πολιτική κρίση και αναταραχή πασχίζει ως έθνος να βρει την χαμένη ιδεολογική του ταυτότητα και δυστυχώς σε μεγάλο βαθμό αντί να πρωτοτυπεί δημιουργικά αντιγράφει ξένα πρότυπα, και μάλιστα αλόγιστα και τυφλά έως ένα μεγάλο βαθμό. Αυτή η αντιγραφή ιδεολογικών μορφωμάτων και συστημάτων αξιών, ξένων προς την ελληνική-ρωμέικη παράδοση άρχισε με τον κομμουνισμό ο οποίος μας εισήγαγε σε μια σειρά εξευτελιστικής και ιταμής αντιγραφής ξένων προτύπων που συνεχίζεται φτάνοντας στο αποκορύφωμα της την τελευταία τριακονταετία. Μετά τον κομμουνισμό, με αποκορύφωμα τον Εμφύλιο του ‘45-’49, στην μεταπολεμική και ψυχροπολεμική εποχή η Ελλάδα αναγκάζεται να διαλέξει ανάμεσα σε δυο ξένα στρατόπεδα και την επιλογή της Δύσης ακολούθησε η σταδιακή γιγάντωση της καταναλωτικής, ατομιστικής νοοτροπίας, της άμετρης ευμάρειας και της πλουτοκρατίας την οποία όλη γνωρίζουμε πολύ καλά σήμερα. Από τότε μέχρι σήμερα κυριαρχεί στην μεν εξωτερική μας πολιτική το δόγμα ότι ‘ανήκομεν εις την Δύσιν’, η δε ελληνική κοινωνία στο εσωτερικό κατακερματίζεται ψάχνοντας από εδώ και από κει να βρεί που τελικά... ανήκει. Κυριάρχησε και κυριαρχεί ακόμα το σκεπτικό ότι ‘πρέπει επιτέλους κάποτε και εμείς και οι Έλληνες να γίνουμε Ευρωπαίοι’, λειτουργώντας έτσι και σκεπτόμενοι με μια ξεκάθαρα υλιστική νοοτροπία, η οποία καταχώρησε πολύ γρήγορα οτιδήποτε ελληνορθόδοξο και παραδοσιακό ως οπισθοδρομική γραφικότητα, ενώ η ελληνική ιδιοσυγκρασία ταυτίστηκε σε μεγάλο βαθμό, με την οπισθοδρόμηση(;) την συντηρικότητα(;) την αγραμματοσύνη(;) το περιθώριο(;) δεν ξέρω και εγώ τι; σε αντίθεση με τον... πολιτισμό της Δύσης... Χωρίς πολλά λόγια φτάσαμε στο σημείο το ένα μέρος των σημερινών Ελλήνων να επιδιώκει τον πλήρη αφελληνισμό και την αποχριστιανοποίηση του εαυτού του και της Ελλάδας και το άλλο μέρος να θέλει μεν να μείνει σταθερό στην ελληνορθόδοξη πίστη και την παράδοσή του, αλλά να μην πιστεύει πραγματικά στις ίδιες τις δυνατότητές του, ότι δηλαδή μπορεί πράγματι να προσφέρει μια βιώσιμη πρόταση και λύση για το μέλλον. Δυστυχώς αυτή η τελευταία μερίδα, πέφτει σε ολοένα και μεγαλύτερη εσωστρέφεια, καλλιεργώντας μια μισαλλοδοξία, φτάνοντας ως και τον εθνικισμό. Οι μεν πρώτοι αυτοκτονούν εθνικά αντιγράφοντας και φορώντας ρούχα που δεν τους κάνουν, οι δε δεύτεροι εγκλωβίζονται σε ένα άκαρπο αδιέξοδο.

Όμως ας μην τα ισοπεδώσουμε όλα, υπάρχει και η μερίδα η οποία βλέπει την κατάσταση την κατανοεί και σκέφτεται για το πώς θα βγεί από το αδιέξοδο, και αυτή η μερίδα είμαστε εμείς εσείς και εγώ εδώ σήμερα. Διότι μια αναγέννηση ηθική, πνευματική και κοινωνική (και κατ’ επέκτασιν και πολιτική, εφόσον η τελευταία βασίζεται πρωτίστως στα τρία παραπάνω) στο εσωτερικό της σύγχρονης Ελλάδας είναι εφικτή. Και υπάρχουν οι βάσεις εδώ. Τις τελευταίες δεκαετίες, παρόλες τις αντιξοότητες, έχει παρατηρηθεί μια σημαντικότατη πρόοδος στην ορθόδοξη θεολογία, την πνευματική δημιουργία της συγγραφής και της αγιογραφίας καθώς και μια επιστροφή στην βυζαντινή μουσική παράδοση. Υπάρχει συνέχεια, αναβίωση και πρωτότυπη δημιουργία, θα μπορούσαμε κάλλιστα να μιλήσουμε για την ακμή της σύγχρονης ορθοδοξίας στην θεολογία, την ψαλτική και την αγιογραφία. Ενώ ταυτόχρονα υπάρχει και μια αξιοπρόσεκτη δυναμική στην νέα γενιά, στην Ελληνική νεολαία της Εκκλησίας, η οποία εμβαθύνει στα εθνικά και χριστιανικά πρότυπα και ιδεώδη της Ρωμηοσύνης και ποθεί την αναβίωσή τους. Μια νεολαία η οποία επίσης δεν ακολουθεί απλώς πιστά και τυφλά μια παράδοση αλλά ορθώς δοξεί και ορθώς πιστεύει, δηλαδή κατέχει σημαντική θεολογική κατάρτιση και πνευματική καλλιέργεια η οποία προέρχεται από μια προσωπική προσπάθεια και έναν αγώνα πίστεως γνήσιο ο οποίος δεν ακολουθεί απλώς μια παράδοση αλλά την εμπλουτίζει.

Και να λοιπόν η πρόταση μας. Εφαρμογή της ιδεολογίας της Ρωμηοσύνης, των υγιών ελληνορθοδόξων προτύπων, του συστήματος αξιών και ιδεών το οποίο έχει το απόλυτο μέτρο, την χρυσή τομή. Να πάψουν πλέον οι Έλληνες να αυτοταπεινώνονται και να εξευτελίζουν τον εαυτό τους απαρνούμενοι την ψυχή τους η οποία είναι κατά βάθος ρωμέικη. Σε τελική ανάλυση ας σταματήσουμε να αναπαράγουμε άκαρπα, χωρίς αποτέλεσμα το δίπολο καπιταλισμός-μαρξισμός, δεξιά-αριστερά, και ας το αντικαταστήσουμε με κάτι που να μας ταιριάζει ως Έλληνες. Άλλωστε το δίπολο δεξιάς-αριστεράς πρόκειται περί έξω-ελληνικού προτύπου το οποίο όχι μόνο δεν μας ταιριάζει, αλλά είναι ένα ψευδές κοινωνικό-πολιτικό δίπολο το οποίο δεν ακολουθεί τον αριστοτελικό κανόνα του μέτρου, ούτε το πλατωνικό πρότυπο του κοινωνικού κράτους και του κράτους δικαίου (βλέπετε αυτές οι έννοιες κοινωνικής δικαιοσύνης προ-υπάρχουν σε εμάς τους Έλληνες-Ρωμηούς, αρκεί κανείς να μελετήσει λίγο κάποια πράγματα για να το ‘ανακαλύψει’, για παράδειγμα εδώ αξίζει να πούμε ότι ο ‘Αλληλέγγυος’ νόμος του Βασίλειου Β’ Βουλγαροκτόνου, αν το καλοσκεφτούμε θα ήταν προκλητικός και σκανδαλώδης για το σημερινό οικονομικό κατεστημένο...).

Ακόμα παραπέρα όμως, οφείλουμε να σημειώσουμε εδώ και να κατανοήσουμε ότι ελληνορθοδοξία και δυτικός πολιτισμός δεν είναι απαραίτητα αντιστρόφως αντίθετα μεγέθη, αλλά μπορούν να συνυπάρξουν αλληλοσυμπληρούμενα. Να καταλάβουμε ότι δεν είναι απαραίτητο να αρνηθούμε και να καταργήσουμε τα χριστιανικά μας κοινωνικά ιδεώδη για να γίνουμε ‘Ευρωπαίοι’ επειδή αυτά δήθεν δεν συνάδουν με ότι ζητά και απαιτεί η Ευρώπη. Δεν είναι απαρχαιωμένες και αναχρονιστικές οι αξίες της ορθοδοξίας. Αντιθέτως, να συνειδητοποιήσουμε ότι μπορούμε και μάλλον θα πρέπει να είμαστε και χριστιανοί ορθόδοξοι και Ευρωπαίοι πολίτες. Αντί να οπισθοδρομούμε και να εγκλωβιζόμαστε στην εσωστρέφειά μας δειλιάζοντας απέναντι στην Ευρώπη η οποία είναι δήθεν ο... Αντίχριστος να πάρουμε πρωτοβουλίες, να πάρουμε τα ηνία της Ευρώπης στα χέρια μας ώστε να μην γίνει ο Αντίχριστος, διαφορετικά ο φόβος μας θα γίνει μια αυτεκπλήρουμενη προφητεία.

Διότι η αλήθεια είναι όχι ότι ‘ανήκομεν εις την Δύσιν’, αλλά ότι η Δύση πάντοτε ανήκε και ανήκει εις την Ελλάδα και δη στην ελληνορθοδοξία. Ξέρετε στο περιοδικό Economist που κυκλοφορεί εβδομαδιαία και πραγματεύται θέματα διεθνούς πολιτικής και οικονομίας, υπάρχουν μόνιμες στήλες, π.χ. μια στήλη για την Αμερική, την Ασία, την Μέση Ανατολή και η στήλη που ασχολείται με θέματα της Ε.Ε. τιτλοφορείται: Charlemagne, Καρλομάγνος. Λοιπόν αυτό πρέπει να το αλλάξουμε, και φυσικά δεν αναφέρομαι στον στήλη του περιοδικού, αλλά στην γενικώτερη αυτή αντίληψη της Δύσης. Δηλαδή συγνώμη, το σύγχρονο ευρωπαϊκό ιδεώδες της ελευθερίας, της κοινωνικής ισότητας, της ενωμένης Ευρώπης που στοχεύει να είναι πρότυπο διεθνούς κοινωνίας και θέλει να έχει αγαστές, άριστες σχέσεις με τον Αραβικό κόσμο της Μέσης Ανατολής, αυτή η Ευρώπη θα εμφορείται από την πολιτική ιδεολογία της μεσαιωνικής Φραγκο-Γερμανικής σταυροφορικής βαρβαρότητας; Οι σημερινοί Άραβες όμως όταν ακούν Καρλομάγνος τους ανεβαίνει το αίμα στο κεφάλι, αλλά όταν ακούν Βυζάντιο, Ρωμανία, τότε με θαυμασμό αναγνωρίζουν την ελληνική ανωτερότητα.

Η Ελλάδα ανέθρεψε την Δύση πολιτιστικά και είναι αλήθεια ότι παρόλη την αγνωμοσύνη της τελευταίας προς την μεγάλη ιστορική της ευεργέτιδα, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτήν. Ειδικότερα σήμερα η Δύση μας χρειάζεται περισσότερο από ποτέ. Έχει περιέλθει και εκείνη βλέπετε σε μια περίοδο ηθικής παρακμής και έχει στερέψει από ιδεολογικά πρότυπα και η ίδια. Το σύγχρονο ιδεώδες της οικονομικής ευμάρειας, του καταναλωτισμού και της ψευδό-δημοκρατίας το οποίο κυριαρχεί στην Δύση είναι μάλλον παρά-ιδεολογία και παρά-πολιτισμός. Θα αναφερθώ ενδεικτικά μόνο για την κοινωνική κρίση που διέρχεται ο σύγχρονος κόσμος, στην δήλωση του Βρετανού Σερ Μπέρναρντ Ίνγκαμ αναφορικά με την σοκαριστική είδηση ότι ένας δεκατριάχρονος Βρετανός είχε γίνει πατέρας, τελικά εκ των υστέρων αποδείχθηκε ότι ο πατέρας ήταν ένας δεκαπεντάχρονος παρόλα αυτά ο πρώην υπουργός της Μάργκαρετ Θάτσερ είχε δηλώσει ότι: «Είναι ένδειξη του ότι έχουμε χάσει τον δρόμο μας, ότι οι άνθρωποι δεν αναγνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ καλού και κακού. Το σίγουρο είναι πως, σε αυτή τη βάση, η κοινωνία δεν μπορεί να προχωρήσει. Αυτή είναι ένδειξη για τη διαλυμένη Βρετανία.»

Μόνο η Ρωμηοσύνη με την Ορθοδοξία μπορεί να δώσει την εναλλακτική λύση στην Ευρώπη και στην Δύση όπου τις τελευταίες δυο δεκαετίες η Ορθοδοξία κερδίσει σταθερά σημαντικό έδαφος. Υπάρχει λοιπόν τεράστια δυναμική για αυτό και είναι πολύ πιο εύκολο από ότι ακούγεται.

Εκτός αυτού όμως ο σύγχρονος ελληνισμός ξαναβρίσκοντας το μέτρο στην ταυτότητα και την προσωπικότητά του οφείλει να θυμηθεί ότι αν κατά ένα μεγάλο βαθμό ανήκει στην Δύση, εφόσον ο Δυτικός πολιτισμός είναι δικό του δημιούργημα, κατά έναν ακόμα μεγαλύτερο βαθμό ανήκει και στην Ανατολή. Δεν πρέπει σε κανέναν βαθμό το γεγονός ότι είμαστε μέλη της Ε.Ε. και άλλων δυτικών διεθνών οργανισμών και κατά κάποιο τρόπο επισήμως ένα κομμάτι του Δυτικού κόσμου, να μας κάνει να ξεχνάμε ότι ιστορικά, πολιτισμικά αλλά και πολιτικά ανήκουμε και στην Ανατολή. Στην Ανατολή είναι και τα τέσσερα πρεσβυγενή μας πατριαρχεία στα οποία ήδη αναφέρθηκε ο π. Γεώργιος Δράγας, στην Ανατολή έλαμψε η αρχαία ελληνορθοδοξία, εκεί έγιναν και οι επτά Οικουμενικές Σύνοδοι για τις οποίες καυχόμαστε, υπήρξε δε το κέντρο του ελληνισμού για πάρα πολλούς αιώνες από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου και των ελληνιστικών βασιλείων έως τον 19ο αιώνα, σχεδόν έως και την Μικρασιατική Καταστροφή. Εάν καταφέρουμε να συνειδητοποιήσουμε το ότι είμαστε οι Ανατολίτες οι οποίοι δίδαξαν την Δύση τότε μόνο θα έχουμε βγεί από το τέλμα αυτό που λέγεται κρίση ταυτότητας.

Και εδώ αγαπητοί μου θα εισέλθω στο δεύτερο μέρος αυτής της παρουσίασης στο οποίο ας μου επιτραπεί να θίξω λίγο τα θέματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Είναι αλήθεια ότι στην σύγχρονη διεθνή κοινότητα η εξωτερική πολιτική δεν βασίζεται πλέον μόνο στην στρατιωτική ισχύ, αλλά κατά ολοένα και αυξανόμενο πλέον βαθμό βασίζεται και στην πολιτισμική και ιδεολογική ισχύ. Το ζητούμενο εδώ για την Ρωμηοσύνη είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι η ορθή χρησιμοποίησή της στο μέλλον μπορεί να προσδώσει αυτήν ακριβώς την πολιτισμική και ιδεολογική ισχύ που λείπει σήμερα από την εξωτερική μας πολιτική. Ήδη αναφερθήκαμε στην μεγάλη δυναμική της Ορθοδοξίας στην Δύση και εδώ λέμε ότι παρόμοια δυναμική υπάρχει και στην Μέση Ανατολή σήμερα. Άλλωστε για αυτό βρισκόμαστε εδώ, για να διακηρύξουμε την στήριξη μας στην Ορθοδοξία της Μέσης Ανατολής και της Ανατολής γενικότερα.

Η χρησιμοποίηση δε της Ρωμηοσύνης ως ιδεολογικού και πολιτισμικού εργαλείου σε Ανατολή και Δύση θα προσδώσει χειροπιαστά πρακτικά οφέλη στην εξωτερική μας πολιτική. Θα καταφέρουμε να αναλάβουμε την θέση του ιδεολογικού και πολιτισμικού ηγεμόνος στην Βαλκανική και την νότιο-ευρωπαϊκή ζώνη γενικότερα, καθώς και στην Μέση Ανατολή. Διότι όχι απλώς πιστεύουμε, γνωρίζουμε ότι η Ελλάδα μπορεί να για ακόμα μια φορά όπως και στο παρελθόν να κυριαρχήσει πολιτισμικά στον ευρύτερο χώρο της. Δεν εννοούμε εδώ ότι μπορούμε να παραμελήσουμε την στρατιωτική μας ισχύ, αντιθέτως, αλλά αυτό είναι ένα άλλο κεφάλαιο στο οποίο δεν μπορούμε να επεκταθούμε σήμερα. Εδώ όμως λέμε ότι οποιαδήποτε στρατιωτική ισχύ και αν κατέχουμε η πολιτισμική ισχύς είναι απαραίτητη. Η Ελλάδα πρέπει να ηγηθεί πολιτισμικά και ιδεολογικά σε Ανατολή και Δύση. Σε Ευρώπη και Μέση Ανατολή. Αυτή είναι η θέση που μας αξίζει. Δεν είναι ούτε ιμπεριαλιστική ούτε αλυτρωτική επιδίωξη. Είναι η μια και μοναδική πρακτική την οποία μας υπαγορεύει η ιστορία των προγόνων μας και την οποία έχουν ανάγκη τόσο η Ανατολή όσο και η Δύση. Ας πάψουμε επιτέλους την αυτομεμψιμοιρία μας ότι δεν μας βοηθά η Δύση και να μην τα περιμένουμε όλα από τους άλλους. Δεν μας βοηθούν γιατί δεν μπορούν πλέον και όχι μόνο αυτό αλλά μας έχουν εκείνοι ανάγκη, να ξαναγίνουμε εμείς αυτοί που ήμασταν κάποτε. Αντί να καθεύδουμε και να ανησυχούμε επειδή π.χ. ο Γάλλο-Γερμανικός άξονας της ευρωπαϊκής ενοποίησης περνάει μια περίοδο κρίσης και απλά να περιμένουμε να περάσει αυτή η κρίση, μπορούμε κάλλιστα να αναλάβουμε εμείς δράση. Δεν είναι δικαιολογία το ότι δεν κατέχουμε οικονομική ισχύ. Η Ευρωπαϊκή ενοποίηση μπορεί να βασίστηκε μεν στην οικονομική ανάπτυξη και ευρωστία, αλλά δευτερευόντως μόνο. Πρωτίστως βασίστηκε σε μια ιδεολογία και έναν πολιτισμό για ειρήνη, δημοκρατία και ελευθερία. Μα αυτές είναι οι αξίες της Ρωμηοσύνης! Μπορούν όμως αυτές οι αξίες να υπάρξουν χωρίς χριστιανικό περιεχόμενο. Τότε είναι απλώς ένα περίβλημα εντελώς άδειο στο εσωτερικό, το οποίο περίβλημα όμως αργά ή γρήγορα θα πεταχθεί και αυτό στην άκρη. Η Ευρώπη και ο δυτικός κόσμος μας έχει ανάγκη. Ο Ελληνισμός λοιπόν σήμερα μπορεί και πρέπει να προτάξει την ιδεολογία της Ρωμηοσύνης και την άποψή της όσον αφορά τις διεθνείς σχέσεις, μπορεί και πρέπει να ηγηθεί της προσπάθειας της ηθικής ανάκαμψης της Ευρώπης και του Δυτικού κόσμου κατ’ επέκτασιν.

Οι βάσεις για αυτό υπάρχουν ήδη. Όσον αφορά την Δύση η Ορθοδοξία κερδίζει έδαφος, ενώ στην Ανατολή τα τέσσερα πρεσβυγενή μας πατριαρχεία στα οποία προαναφερθήκαμε τυγχάνουν πολύ σημαντικής διπλωματικής ισχύος. Ας μην ξεχνάμε ότι τα ελληνικά πατριαρχεία μας, αποτελούν διπλωματική μοναδικότητα παγκοσμίως καθώς κανένα άλλο έθνος στον κόσμο δεν έχει τέτοια παρουσία σε μια άλλη χώρα ή χώρες και ας μην ξεχνάμε ότι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων είναι ο αρχαιότερος θεσμός στον κόσμο, δεύτερος μόνο μετά τον αυτοκράτορα της Ιαπωνίας. Στον Αραβικό δε και γενικότερα ισλαμικό κόσμο, εμείς οι Έλληνες είμαστε ακόμα γνωστοί ευρύτερα ως Ρούμ, Ρωμηοί δηλαδή και ότι στα μάτια τους έχουμε μεγαλύτερη υπόληψη από όλους τους άλλους Δυτικούς αν όχι ακόμα και κάποιους μουσουλμάνους. Μια πολιτισμική συμμαχία με τον αραβικό κόσμο, άλλωστε θα βοηθήσει και στην επίτευξη των στόχων μας όσον αφορά την τουρκική απειλή. Διότι εμείς οι Έλληνες, οι Ρωμηοί που έχουμε τόσο καλό όνομα ανάμεσα στους Άραβες, και όχι οι Τούρκοι, θα έπρεπε να μεσολαβούμε για την επίλυση προβλημάτων όπως το Παλαιστινιακό, οι σχέσεις με τον Καντάφι ή ακόμα και με το Ιράν. Απαιτείται όμως, να συνειδητοποιήσουν και να ενστερνιστούν όλα τα παραπάνω οι πολιτικοί υπεύθυνοι της εξωτερικής μας πολιτικής.

Όμως θα κλείσω δυστυχώς με μια αγωνιώδη και δυσοίωνη πρόβλεψη. Πιο συγκεκριμένα: διαβλέπουμε πλέον σήμερα ότι μπορεί μέχρι τώρα ο Ελληνισμός να παλεύει για την διάσωση και την κατοχύρωση ενός μόνο κλεμμένου ελληνικού ονόματος, αυτού της Μακεδονίας. Φοβούμαστε όμως ότι, αν δεν προσέξουμε, στο μέλλον θα παλεύουμε ακόμα και για το όνομα της ίδιας της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Άλλωστε σήμερα θα ακούτε πολλά για τον νέο-οθωμανισμό, αλλά σπάνια θα ακούσετε ότι όλοι οι Σουλτάνοι μετά τον Πορθητή είχαν κλέψει και τον τίτλο του Ρωμαίου αυτοκράτορα. Γιατί τα λέμε αυτά; Γιατί πολύ απλά η σύγχρονη διεθνής επιστήμη της ιστορίας είναι πολύ ύπουλη και καθόλου έντιμη. Από την μια λοιπόν βλέπουμε πλέον ένα ανανεωμένο ενδιαφέρον και μια αναγνώριση των Δυτικών για την αξία και την λάμψη της Αυτοκρατορίας μας, όμως από την άλλη υπάρχει μια γενικότερη τάση να υπερτονίζεται η ιδιόμορφη πολυεθνικότητα του Βυζαντίου παραβλέποντας ταυτόχρονα την αδιαμφισβήτητη ελληνική κυριαρχία και πλειοψηφία μέσα σε αυτό. Ενώ εμείς, ως επίσημο Ελληνικό κράτος κάνουμε πλέον το παν δυνατόν ώστε να αποδείξουμε στους διεθνείς εταίρους μας ότι δεν μας ενδιαφέρει διόλου η ένδοξη ιστορία μας, την οποία διαγράφουμε ώστε να αποδείξουμε ότι δεν διακατεχόμαστε από κάποιο “αλυτρωτικό σύνδρομο” ανακατάληψης των χαμένων πατρίδων (φευ, μακρυά από εμάς τέτοιες γραφικότητες!). Την ίδια λοιπόν στιγμή, όπου εμείς θαμπωνόμαστε μεν από τους Χολιγουντιανούς Σπαρτιάτες αλλά διαφωνούμε μεταξύ μας για το αν οι Βυζαντινοί είχαν βάρβαρα έθιμα και ήταν διεφθαρμένοι ή όχι, οι γείτονες μας των Βαλκανίων τα έχουν ξεπεράσει αυτά και έχουν αρχίσει δειλά-δειλά να μιλούν για το μερίδιό τους στην πολυεθνική δήθεν, Ρωμέικη κληρονομιά, και το ίδιο δεν είναι καθόλου απίθανο να πράξει και η Τουρκία στο πολύ άμεσο μέλλον! Η Τουρκία η οποία σχεδιάζει ακόμα και το ενδεχόμενο να αποδώσει όλα τα νόμιμα δικαιώματα στο Οικουμενικό μας Πατριαρχείο. Αλλά πώς θα το κάνει αυτό; υπερήφανα ανεμίζοντας του τον δικέφαλο και ονομάζοντάς το “Ρωμέικο” Πατριαρχείο, αλλά με “Ρωμηό” δηλαδή Τούρκο χριστιανό ορθόδοξο πατριάρχη, και όχι… “Γιουνάνη”, κάνοντας το δηλαδή πλέον Τουρκικό!... Αυτό σίγουρα δεν θα θέλαμε να το δούμε! Και το επιχείρημα θα είναι ότι εμείς δεν είμαστε πλέον Ρωμηοί (και ούτε καν θέλουμε να λεγόμαστε έτσι!) αλλά Έλληνες, άσχετοι με την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με αμφίβολο και το κατά πόσο τυγχάνουμε άμεσης εθνικής καταγωγής όχι μόνο των αρχαίων Ελλήνων αλλά και των ίδιων των βυζαντινών, αφού άλλωστε και το κράτος μας εδαφικά δεν έχει καμμία σχέση: οι Τούρκοι κατέχουν την Κων/πολη και την Μ. Ασία. Και φυσικά εννοείται ότι αυτή η άποψη, μόλις εκφραστεί, θα βρεί ακράδαντο “επιστημονικό” έρεισμα στην Δύση, όπως τόσα χρόνια βρίσκουν έρεισμα αυτοί που υποστηρίζουν ότι ο Μ. Αλέξανδρος ήταν Σλάβος.

Η δυναμική της Ρωμηοσύνης στο μέλλον είναι τεράστια. Η Ρωμηοσύνη που ως ιδέα απλώς επιβιώνει έως σήμερα, χρειάζεται να αναπτυχθεί περαιτέρω στο παρόν και κατ’ επέκτασιν στο μέλλον. Η Μ.Κ.Ο. μας μπορεί να παίξει αυτόν τον ρόλο της προώθησης των ιδεωδών της Ρωμηοσύνης όπως αυτά έχουν αποκρυσταλλωθεί στους αιώνες, ώστε να αποδείξουμε ότι όχι μόνο απαρχαιωμένα δεν είναι αλλά αποτελούν την μόνη απάντηση στα κοινωνικά, πνευματικά και δη πολιτικά αδιέξοδα, όχι μόνο του σύγχρονου Ελληνισμού αλλά και του κόσμου ολόκληρου. Δεν είναι ανέφικτο όνειρο ετούτο. Δεν είναι ευχολόγιο αυτά τα λόγια. Είναι η εισαγωγή σε πράξεις που θα ακολουθήσουν, εφόσον όπως βλέπετε και νέοι είμαστε και με όρεξη, με όραμα και στόχους. Στόχους ξεκάθαρους τους οποίους ποθούμε, τους οποίους επιδιώκουμε και τους οποίους ασφαλώς θα πετύχουμε.

Το μόνο που χρειάζεται είναι θάρρος και τόλμη. Θαρσείν χρή και ο τολμών νικά καθώς έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Όμως ας μας επιτραπεί να κλείσουμε εδώ με δυο φράσεις. Η πρώτη φράση απευθύνεται στους σημερινούς εχθρούς της Ρωμηοσύνης. Ακούστε λοιπόν κε Γκρουέφσκι, κε Νταβούτογλου και άλλοι, και κα Ρεπούση, κα Κουλούρη και κε Καρρά… βεβαίως! μην ξεχνιώμαστε! Σκληρόν προς κέντρα λακτήζειν. Θέλετε να μάθετε τι έπαθαν οι μεγαλύτεροι εχθροί της Ρωμηοσύνης που πριν από σας επί αιώνες πάλευαν να την καταστρέψουν; Οι μεν Φραγκο-Γερμανοί του Καρλομάγνου, με την μεγαλομανία τους έφτασαν-έφτασαν να βγάλουν έναν Κάιζερ στον Α’ Παγκόσμιο και έναν Χίτλερ στον Β’ Παγκόσμιο! Και σήμερα το Γερμανικό έθνος κατατρέχεται από αυτό το τρομερό κόμπλεξ, την ρετσινιά του ναζισμού. Να που έχει καταντήσει το Γερμανικό έθνος σήμερα.

Ενώ από την άλλη ο Πάπας, έχει καταντήσει σήμερα να μην τολμάει να βγεί να κάνει μια δημόσια δήλωση γιατί οτιδήποτε κι αν πεί θα χλευαστεί και θα κατακριθεί, από σύμπαντα τα δυτικά Μ.Μ.Ε. Η ίδια σύμπασα η Δύση πλέον χλευάζει τον Πάπα της. Λοιπόν το κεφάλι τους θα φάνε και αυτοί σήμερα.

Και η δεύτερη φράση είναι τα λόγια του προφήτη της Παλαιάς Διαθήκης με τα οποία προσευχόταν στον Κύριο εναντίον των εχθρών του. Εύχομαστε λοιπόν και εμείς σήμερα για τους εχθρούς της Ρωμηοσύνης: “πρόσθες αυτοίς κακά Κύριε, πρόσθες αυτοίς κακά, τοις ενδόξοις της γής”!

Ευχαριστώ!

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων,

(Μάιος 2009)

Η Εκτροφή του Θηρίου

2009-06-07T16:50:00.009+03:00

Η Εκτροφή του Θηρίου

Όλα τα ανθρώπινα πολιτικά συστήματα βασίζονται σε μια δυαδική σχέση: την σχέση μεταξύ της εξουσίας και της κοινωνίας. Είτε πρόκειται για μοναρχία, δικτατορία ή για οποιαδήποτε μορφή δημοκρατίας τα δύο αυτά γενικότερα μέρη είναι πάντοτε ευδιάκριτα. Στην αγαστή και ομαλή σχέση μεταξύ εξουσίας και κοινωνίας βασίζεται όλη η πολιτική σταθερότητα και γενικότερα η ευημερία ενός κράτους.

Στην ελληνική πραγματικότητα, θεωρητικά διανύουμε την περίοδο της Γ’ Δημοκρατίας από την πρώτη εθνική απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό το 1830. Όμως από την εποχή της μεταπολίτευσης του 1974 έως σήμερα έχει τελεσθεί μια σταδιακή ρήξη μεταξύ εξουσίας και ελληνικής κοινωνίας η οποία έχει οδηγήσει στις μέρες μας στην πλήρη αποκοπή της σχέσης μεταξύ των δύο.

Σταδιακά και αργά αλλά σταθερά η εξουσία και η κοινωνία αυτού του τόπου έχουν ακολουθήσει εκ διαμέτρου αντίθετες κατευθύνσεις. Ενώ η βασική προϋπόθεση της δημοκρατίας αποτελείται από την αδιάσπαστη συνοχή και επικοινωνία μεταξύ πολιτικής ηγεσίας και λαού, υπάρχει και ένα άλλο στοιχείο το οποίο είναι εξίσου βασική προϋπόθεση για την διαιώνιση της σταθερότητας στην ομαλή σχέση εξουσίας και κοινωνίας. Αυτό το στοιχείο αφορά στην διαπαιδαγώγηση την οποία η εξουσία μιας δημοκρατίας έχει υποχρέωση να παρέχει για την κοινωνία της. Εφόσον η διαπαιδαγώγηση αυτή είναι ορθή και υγιής, δεδομένου ότι η εκάστοτε πολιτική ηγεσία οριοθετεί σωστά τους κανόνες της σχέσεως λαού-πολιτείας, οι νέες γενιές ακολουθούν αυτόν τον ορθά κανονισμένο δρόμο. Η διαπαιδαγώγηση αυτή αφορά επομένως στην σωστή οριοθέτηση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων και από τις δύο πλευρές, προϋποθέτοντας ταυτοχρόνως και ξεκάθαρα της διαδικασίες άσκησης ποινών στις περιπτώσεις παράβασης, από οποιαδήποτε πλευρά, των ορθώς οριοθετημένων κανόνων της δυαδικής αυτής σχέσης. Με άλλα λόγια η ορθή λειτουργία της δικαιοσύνης και της τήρησης των νόμων ενός κράτους εξασφαλίζει ή καταργεί τις προοπτικές της μελλοντικής επιβίωσης της σχέσης πολιτείας-κοινωνίας, και κατ’ επέκταση της επιβίωσης του ίδιου του πολιτεύματος.

Με οδύνη και αγανάκτηση οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι η Γ’ Δημοκρατία του Ελληνικού έθνους-κράτους έχει οικτρά αποτύχει να παράσχει και να εξασφαλίσει την ως άνω αναφερθείσα διαπαιδαγώγηση της Ελληνικής κοινωνίας και επομένως και την ίδια την επιβίωσή της. Θα μιλήσουμε για την ‘εκτροφή’ ενός ‘θηρίου’ όταν αναφερθούμε στην πάσχουσα σχέση πολιτείας και κοινωνίας που έχει ενσυνειδήτως διαμορφωθεί από το 1974 αλλά κυρίως από το 1981 και έκτοτε. Στην εποχή της λεγόμενης μεταπολίτευσης, η ελληνική κοινωνία από την οποία, άλλωστε εκπηγάζει και η πολιτική ηγεσία της χώρας μας, έχει κυριευθεί από την ιδεολογία και την νοοτροπία ενός κατ’ επίφαση ‘ φιλελευθερισμού’, ενώ στην ουσία πρόκειται περί μιας παράλογης λογικής σοσιαλιστικής ασυδοσίας. Δεδομένου όμως ότι το θέμα αυτό συνάπτεται πολλαπλών διαφορετικών αντικειμένων, τα οποία χρήζουν εκτενούς μελέτης και συζήτησης, εδώ θα ασχοληθούμε με το αντικείμενο της παιδείας.

Συγκεκριμένα η διαπαιδαγώγηση εκ μέρους της πολιτείας προς την κοινωνία αφορά στην διαμόρφωση μιας υγιώς σκεπτόμενης και πράττουσας νεολαίας από την οποία εξασφαλίζεται η διαιώνιση του κράτους και του πολιτεύματος. Όλα όμως ξεκινούν από την κοινωνία και συγκεκριμένα από το πρωταρχικά της κύτταρα: την οικογένεια και το σχολείο. Πώς γίνεται τότε να έχει ευθύνη η πολιτική εξουσία για την διαπαιδαγώγηση της κοινωνίας; Πολύ απλά και συγκεκριμένα οι πολιτικοί ηγέτες έχουν υποχρέωση να αντιπροσωπεύουν και επίσης να προωθούν την υγιή κοινωνική δομή του κράτους: α) δημιουργώντας το απαραίτητο νομικό πλαίσιο που θα διασφαλίσει την υγιή εξέλιξη της κοινωνίας και β) με το προσωπικό τους παράδειγμα.

Όσον αφορά το πρώτο η πολιτεία είναι υποχρεωμένη να καθορίσει το νομικό πλαίσιο εκείνο το οποίο θα διαφυλάξει τα πρωταρχικά κύτταρα, αυτά της οικογένειας και του σχολείου, κάτι το ιδιαιτέρως δύσκολο αλλά και σημαντικό στην εποχή του μεταμοντερνισμού. Παρ’όλα αυτά οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις από το 1981 και έκτοτε έχουν συστηματικά καταργήσει μια-μια όλες της ασπίδες προστασίας του ελληνικού κοινωνικού ιστού. Για αιώνες η υγιή λειτουργία ενός σχολείου βασίζεται στην σωστή πειθαρχία και υπακοή των μαθητών προς τους δασκάλους. Πρώτο λοιπόν πλήγμα στην ελληνική παιδεία αποτέλεσε η κατάργηση των σχολικών στολών, σύμβολο της πειθαρχίας και του σεβασμού προς τους κανόνες που οφείλουν να διέπουν την συμπεριφορά ενός ατόμου ανάμεσα σε ένα κοινωνικό σύνολο. Ταυτοχρόνως στην ελληνική παιδεία είχε αρχίσει να επικρατεί η λογικής της ανυπακοής προς τους δασκάλους, το γενικότερο πνεύμα της διεκδίκησης των μαθητικών-φοιτητικών δικαιωμάτων, ‘κληρονομιά’ της 17ης Νοεμβρίου 1973 (επίσης όλοι θυμούνται και γνωρίζουν το περίφημο άσμα των Pink Floyd: ‘we don’t need no education’)... Δεδομένου ότι πλέον η χειροδικία είχε καταστεί ποινικό αδίκημα, ο δάσκαλος και ο καθηγητής σταδιακά χάνουν παντελώς το κύρος τους.

Ακολούθως πλήττεται αλύπητα η ελληνική οικογένεια. Η αυτόματη αποποινικοποίηση της μοιχείας το 1981 υπήρξε (έκτος των άλλων...) ένα αντι-οικογενειακό μέτρο μεν, αλλά ένα το οποίο εκ των υστέρων κρίνεται αναπόφευκτο για την εποχή μας. Παρόλα αυτά οι ελληνικές κυβερνήσεις θα έπρεπε να είχαν φροντίσει για άλλες νομοθετικές ρυθμίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να αντισταθμίσουν το παραπάνω αναπόφευκτο πλήγμα στον θεσμό της οικογένειας (αλλά και του γάμου πρωτίστως...). Δεν υπάρχει χώρος εδώ να αναφερθούμε στα αίτια του συνεχώς αυξανόμενου αριθμού των διαζυγίων, αλλά οφείλουμε να παραδεχτούμε απερίφραστα ότι η παρακμή της ελληνικής οικογένειας στις αρχές του 21ου αιώνα είναι καθοριστικός και βασικός παράγοντας της γενικότερης παρακμής της κοινωνίας μας, αποτέλεσμα της οποίας είναι και οι βάρβαρες αυτές εκδηλώσεις βίας για τις οποίες συζητούμε.

Άλλωστε, είναι αλήθεια ότι η ελληνική κοινωνία και οικογένεια είχε ήδη από τις δεκαετίες του ’70-’80 αρχίσει να αυτοδιαφθείρεται, ακολουθώντας τα συνθήματα του Μάη του ’68. Οι γονείς απαρνούμενοι τις παραδοσιακές παιδαγωγικές μεθόδους, δοκιμασμένες ανά τους αιώνες, δεν μαθαίνουν πλέον στα παιδιά τους τον σεβασμό προς τις αξίες του σεβασμού της κοινωνίας και της έννομης τάξης. Τον σεβασμό στους κανόνες του σχολείου οι οποίοι υπάρχουν μόνο και μόνο ως μέσο προετοιμασίας των νέων γενιών για την μετέπειτα ομαλή ενσωμάτωση τους στην κοινωνία ως ενεργοί πολίτες. Πριν όμως την εκδήλωση πρωτοφανών παραβατικών συμπεριφορών των νέων στην κοινωνία εμφανίζεται η ανυπακοή στην οικογένεια. Οι γονείς μεγαλώνοντας τα παιδιά τους χωρίς φραγμούς, επιτρέποντάς τους τα πάντα, καταλήγουν να θυσιάζουν το ίδιο τους το κεφάλι στην αχόρταγη ανυπακοή των νέων. Σε μια διαζευγμένη οικογένεια, όπου τα παιδιά ουσιαστικά μεγαλώνουν μόνα τους χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν έχουν χαθεί όλοι οι δεσμοί. Ενώ στο σχολείο το παιχνίδι είναι ήδη χαμένο, δεδομένων όσων προαναφέρθηκαν και επιπλέον λόγω της καθιέρωσης των μαθητικών καταλήψεων εις κακέκτυπο της εξεγέρσεως της 17ης Νοεμβρίου.

Κανείς πλέον δεν τολμά να αμφισβητήσει το ‘δικαίωμα’ των μαθητών στην κατάληψη.

Την ίδια εποχή τα γενικότερα παγκόσμια κοινωνικά ρεύματα δεν είναι καθόλου ευνοϊκά για την διατήρηση της υγιούς κοινωνικής δομής. Ο καπιταλιστικός κόσμος έχει κατακερματίσει την ανθρώπινη ύπαρξη καθιστώντας το άτομο απρόσωπη μονάδα χωρίς ταυτότητα. Στην άπληστη όρεξη της παγκόσμιας αγοράς για περαιτέρω αύξηση του καταναλωτικού κοινού η οικογένεια διασπάται είς τα εξ ων συνετέθη. Ο πατέρας και η μητέρα έχουν πλέον ατομική και όχι συζυγική ζωή, με ξεχωριστά οικονομικά και ατομικά δικαιώματα. Εισάγονται τα δικαιώματα του ατόμου στην υπόθεση – και τα δικαιώματα του παιδιού. Το κράτος πλέον είναι υποχρεωμένο να αντιμετωπίζει μια οικογένεια ως ομάδα ατόμων, όπου ο άνδρας, η γυναίκα και κάθε ένα από τα παιδιά κατέχουν ξεχωριστά ‘δικαιώματα’ και αποτελούν ανεξάρτητες οντότητες, οι οποίες μάλλον τείνουν να συγκρούονται ανελέητα παρά να συνυπάρχουν με αγάπη ως οικογένεια – ως άλλα κράτη-μέλη ενός αναρχικού διεθνούς συστήματος, ο πλήρης μακιαβελλισμός της σύγχρονης οικογένειας.

Υπάρχουν βεβαίως πολιτικές ευθύνες και είναι ανυπολόγιστες. Η κύρια ευθύνη συνίσταται όπως εξηγήσαμε παραπάνω στην ανυπαρξία εκ μέρους της πολιτικής εξουσίας να διαμορφώσει το κατάλληλο νομικό πλαίσιο το οποίο θα διαφυλάξει την υγιή σχέση κράτους και κοινωνίας. Τα συστήματα της δικαιοσύνης και της αστυνόμευσης έχουν καταστεί αναποτελεσματικά, ανεπαρκή, ουσιαστικά επιτείνουν και υποθάλπτουν την κοινωνική σήψη. Διεφθραμένοι όντες οι θεσμοί αντιμετώπισης του εγκλήματος και της κοινωνικής παραβατικότητας συντελούν και οι ίδιοι στην διατάραξη της σχέσεως εξουσίας και κοινωνίας. Έπειτα το σωστό πάραδειγμα των πολιτικών ηγετών έχει προ πολλού εκλείψει ανεπιστρεπτί. Δεν αξίζει να αναφερθούμε περαιτέρω σε αυτό το θέμα.

Είναι όμως ποτέ δυνατόν μια κοινωνία και πολιτεία να έχει ελπιδοφόρο μέλλον όταν τα σχολεία της και οι οικογένειές της είναι κατακερματισμένες; Μπορούμε να εναποθέτουμε τις ελπίδες μας για ένα καλύτερο αύριο σε μια νεολαία που δεν σέβεται ούτε καν τους σχολικούς κανονισμούς, οι οποίοι υποτιθέται ότι την προετοιμάζουν για την πολιτική της ζωή; Νέοι άνθρωποι και δη πολίτες μεγαλωμένοι υπό την αντίληψη της πλήρους ατιμωρησίας, πώς μπορούν να μάθουν να υπολογίζουν σωστά τις επιπτώσεις της παράβασης κρατικών νόμων και θεσμών; Άρα οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και ετούτο. Ότι δεν μπορούν άτομα ηλικίας από 13 έως 18 χρόνων να παραβαίνουν όλους τους κανονισμούς μιας κοινωνίας και ενός κράτους στο όνομα της διεκδίκησης παράλογων δικαιωμάτων και να παραμένουν ατιμώρητα. Άτομα τα οποία εν τω μεταξύ ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν τα πάντα για τον κόσμο και την κοινωνία από την ηλικία των 12-13, τα οποία έχουν δικαίωμα να περιφέρονται ανεξέλεγκτα κατά τις μεταμεσονύχτιες ώρες, αφού: ‘ρε μάνα-πατέρα είμαστε μεγάλοι τώρα! μην κάνετε σαν υστερικοί τώρα ότι θα πάθω κάτι! ξέρω να προστατευτώ!’. Γιατί τότε λοιπόν δεν ρίχνεται το όριο ενηλικίωσης στα 15;! Αφού τα παιδιά γνωρίζουν τα πάντα και έχουν και ΄πολιτική άποψη’ κάνοντας καταλήψεις, γιατί να μην ψηφίζουν κιόλας; Αλλά δυστυχώς εδώ απλώς αστειολογούμε, διασκεδάζοντας την τραγικότητα της γενικότερης κατάστασης. Τι άλλο άλλωστε μπορούμε να κάνουμε;

Ως νέος άνθρωπος αρνούμαι να ταυτιστώ με την πλειοψηφία της σύγχρονης νεολαίας, η οποία έχει καταργήσει κάθε ιερό και όσιο και δεν περιμένει πλέον το κακό παράδειγμα της πολιτείας. Της πολιτείας η οποία μπορεί να έχει χάσει τους δικούς της μηχανισμούς για την καταπολέμηση της κοινωνικής σήψης όμως προσωπικά αρνούμαι να συμβάλλω σε αυτό, γκρεμίζοντας άλλο ένα λιθαράκι από το οικοδόμημα που ονομάζεται ελληνική κοινωνία. Επίσης αρνούμαι να ανεχτώ ότι αυτή η παράνομη, η ανεύθυνη, δειλή και ασεβής πλειοψηφία της ελληνικής νεολαίας αποτελεί την ‘ελπίδα για το μέλλον αυτού του τόπου'...

Σέβομαι την ηλικία και τους μεγαλυτέρους μου, χωρίς να τους προσβάλλω ακόμα και όταν σφάλλουν, διότι έχουν ζήσει πολλά περισσότερα δεινά αυτού του τόπου, και πολύ απλά γνωρίζουν αυτά που εμείς οι νέοι αγνοούμε. Επίσης έτσι θα ήθελα να φερθούν και σε εμάς οι μετέπειτα νέες γενιές όταν εμείς θα είμαστε ηλικιωμένοι. Σέβομαι τα σύμβολα του κράτους, του έθνους και της εκκλησίας, διότι γνωρίζω ότι άλλοι παλαιώτεροι θυσιάστηκαν ώστε εμείς σήμερα να έχουμε το δικαίωμα να εκφραζόμαστε όπως θέλουμε – ακόμα και να εξυβρίζουμε αυτά τα ίδια σύμβολα. Δεν θεωρώ θεμιτή διαμαρτυρία και διεκδίκηση των δικαιωμάτων μου την εξύβριση είτε δημοσίων προσώπων είτε συμβολών.

Ακόμα σέβομαι την κρατική περιουσία και δεν θεωρώ δικαίωμα μου να την καταστρέφω για να εκφραστώ με αυτόν τον τρόπο. Δεν θεωρώ τέχνη την παραμόρφωση του εξωτερικού της δημόσιας περιουσίας, ούτε γενναιότητα και θάρρος την ανυπακοή προς και εξύβριση των σωμάτων ασφαλείας, της αστυνομίας και του στρατού. Ζω σε μια χώρα όπου οι θεσμοί οι οποίοι υπάρχουν για να με αντιπροσωπεύουν (πολιτικοί θεσμοί) και να με προστατεύουν (αστυνομία και στρατός) είναι αποξενωμένοι από το λαό, εξυπηρετώντας εντελώς διαφορετικούς εν γένει σκοτεινούς και άγνωστους σκοπούς. Αλλά είναι αλήθεια ότι ο φαύλος αυτός κύκλος τροφοδοτείται και από την ολοένα και περισσότερο διεφθαρμένη νεολαία η οποία έχει αρχίσει πλέον να ανεβαίνει στην εξουσία.

Εν κατακλείδι θα επανέλθουμε στην εισαγωγή μας, όπου αναφερθήκαμε στην εκτροφή ενός θηρίου, και το θηρίο αυτό σήμερα δεν είναι άλλο από την ίδια την νέα γενιά των Ελλήνων, η οποία οδεύει προς μια πλήρη αποξένωση από την ούτως ή άλλως διεφθαρμένη πολιτική εξουσία. Την πολιτική εξουσία η οποία επί τριάντα και πλέον χρόνια εξέθρεψε αυτό το θηρίο, αυτοδιεφθάρη η ίδια και πλέον δεν δύναται να δαμάσει ούτε το προαναφερθέν θηρίο ούτε τον ίδιο της τον εαυτό. Δεν θα κάνουμε επίλογο με ευχολόγια για την ελπίδα του μέλλοντος, ούτε θα εκθέσουμε δημοσίως τα προσωπικά μας όνειρα και τις ελπίδες μας για αυτό το μέλλον. Από φόβο μήπως ακουστούν και γίνουν γνωστά τόσο ώστε να καταπολεμηθούν. Τα νοσηρά στοιχεία που έχουν επιβληθεί σήμερα ας αυταπατώνται για την επιτυχία τους και την μελλοντική τους κυριαρχία. Εμείς απλά θα σκύψουμε κάτω το κεφάλι, θα αναλογιστούμε ταπεινά τις ευθύνες μας ως νέοι πολίτες, οι οποίοι κρατάνε στα χέρια τους τις πραγματικές ελπίδες αυτού του τόπου και θα προσπαθήσουμε να κάνουμε το καλύτερο των δυνατοτήτων μας.

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε εκ του ιδίου τον Δεκέμβριο του 2008)

Η Νέα Αμερική του Ομπάμα: Φαινόμενα και Υποφαινόμενα

2009-06-06T16:41:00.009+03:00

Οι πρώτες σημαντικές κινήσεις της νέας κυβέρνησης Ομπάμα στην εξωτερική πολιτική υποδηλώνουν μια ξεκάθαρη αλλαγή πορείας εκ μέρους των Η.Π.Α. και δημιουργούν αξιοσημείωτα δεδομένα προς ανάλυση. Συγκεκριμένα παρατηρείται μια πρωτοφανής για την μετα-ψυχροπολεμική εποχή και ασυνήθιστα έντονη αμερικανική τάση επαναπροσέγγισης με Ε.Ε. και Ρωσία.

Όλες οι κινήσεις και δηλώσεις των ανώτερων Αμερικανών αξιωματούχων καλούν την μεν Ε.Ε. σε ανανεωμένη συνεργασία και αλληλεγγύη σε θέματα ασφάλειας, προσπαθώντας να αναστρέψουν τις αντι-αμερικανικές τάσεις οπουδήποτε στην Ευρώπη, όπως και στην Ελλάδα. Ενώ όσον αφορά τη Ρωσία πραγματοποιείται μια αμφίδρομη επίθεση καλή θέλησης, με αμοιβαίες δηλώσεις για συνεργασία σε θέματα ασφάλειας και πυρηνικού αφοπλισμού. Την ίδια στιγμή στην Μ. Ανατολή οι Η.Π.Α. δεν εναντιώνονται στις Ισραηλινές επιθέσεις στην Γάζα, σφίγγουν τους δεσμούς τους με την Τουρκία, ενώ ταυτόχρονα επιχειρούν «άνοιγμα διαλόγου» με το Ιράν! Σαν επωδός σε όλα αυτά, ο Τσέχος πρωθυπουργός προεδρεύων του Συμβουλίου της Ε.Ε., διακήρυξε ότι οι Η.Π.Α., Ε.Ε. και Ρωσία έχουν κοινό συμφέρον να συνεργαστούν για την αντιμετώπιση απειλών εκ της Μ. Ανατολής. Αξιοσημείωτο δε είναι, ότι κατά την ίδια φάση, το Κιργιστάν αποφασίζει το κλείσιμο της αμερικανικής του βάσης.

Την νέα αυτή και όντως πρωτοφανή αμερικανική επίθεση καλής θελήσεως σε Ευρώπη και Ασία, αρκετοί την αποδίδουν αποκλειστικώς στις ιδέες και τα ευγενή οράματα του προέδρου Ομπάμα και του επιτελείου του. Η ανάλυση της διεθνής πολιτικής όμως ποτέ δεν έχει σταθεί δυνατόν να εξαντληθεί σε τέτοιες απλοϊκές και αφελείς αντιλήψεις. Οφείλουμε να προσπαθήσουμε να επιδείξουμε περισσότερη οξυδέρκεια από όση απαιτεί η εξαγωγή του ως άνω και δη μάλλον δημοφιλούς συμπεράσματος.

Θα υποστηρίξουμε εν προκειμένω ότι οι προαναφερθείσες ενδείξεις της νέας αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής υπάγονται άριστα στα θεωρητικά μοντέλο της νεο-ρεαλιστικής και νεο-κλασσικής ρεαλιστικής σχολής. Συγκεκριμένα όπως αυτά διατυπώνονται από τους Mearsheimer (1994;1995), Taliaferro (2001), Waltz (2000), Posen (1993; 2004) επιγραμματικά αλλά και από πολλούς άλλους. Το πρωταρχικό δεδομένο στην παρούσα κατάσταση είναι το γεγονός της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, η οποία μειώνει το αίσθημα ασφάλειας των πληττομένων κρατών, λόγω της αβεβαιότητας περί της έκβασης της κρίσης και των επιπτώσεών της. Αυτή η κατάσταση δημιουργεί ένα δίλημμα ασφαλείας για όλους. Υπάρχει αβεβαιότητα από όλα τα κράτη και ανάμεσα σε όλα τα κράτη για ορατές ή απρόβλεπτες απειλές που μπορούν να παρουσιαστούν από ήδη γνωστούς ή απρόβλεπτους νέους εχθρούς. Τα κράτη στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν την αυτοάμυνα τους εν μέσω αυτού του κλίματος, διακινδυνεύουν άθελά τους να απειλήσουν κάποιο άλλο κράτος, είτε ήδη εχθρικό είτε όχι.

Προς επίρρωσιν του επιχειρήματος περί της ύπαρξης διλήμματος ασφάλειας, επικεντρωνόμαστε στο γεγονός ότι η οικονομική κρίση δημιουργεί γενικότερη αστάθεια η οποία διαταράσσει το υπάρχον status quo, και δη αυτό της αμερικανικής ηγεμονίας και της υπεροχής του δολαρίου. Το βασικότερο στοιχείο του διλήμματος είναι πάντοτε η αβεβαιότητα περί των προθέσεων των άλλων κρατών. Μια ορθή και υγιής αντιμετώπισή του, όπως εξηγεί ο Kydd είναι τα κράτη τα οποία προσπαθούν να αμυνθούν, να προβαίνουν σε διπλωματικές κινήσεις κάποιου ορισμένου κόστους προκαλώντας μια αντίστοιχη κίνηση από το κράτος το οποίο υποπτεύονται, βολιδοσκοπώντας έτσι τις αληθινές του προθέσεις. Έτσι καταφέρνουν να εξάγουν νέα δεδομένα για την πραγματική κατάσταση της διεθνής ισορροπίας δυνάμεων, ξεκαθαρίζοντας τις αληθινές από τις ουτοπικές απειλές, και ουσιαστικά μειώνουν το δίλημμα ασφάλειας.

Ακολούθως θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τους δυο βασικούς παράγοντες οι οποίοι κατά την γνώμη μας υπαγορεύουν την νέα στροφή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Ο πρώτος αφορά την προαναφερθείσα μεταβολή της παγκόσμιας ισορροπίας δυνάμεων, όπου στην έσχατη περίπτωση η Αμερική κατακρημνίζεται από την ηγεμονική της θέση στη διεθνή σκηνή, ευρισκόμενη σε περίοδο σοβαρής ύφεσης σε κάθε τομέα κρατικής ισχύος. Ο δεύτερος παράγοντας για τον οποίο μπορούμε να επιδείξουμε περισσότερη βεβαιότητα είναι το γεγονός ότι η Αμερική έχει χάσει προ πολλού και καθ’ όλη την διάρκεια της προεδρίας Μπούς την αξιοπιστία ανάμεσα στους συμμάχους της επάνω στην οποία είχε χτιστεί η νομιμότητα της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, δηλαδή η αποδοχή της από τους συμμάχους της, στη μετά-ψυχροπολεμική περίοδο.

Όσον αφορά την διεθνή ισορροπία δυνάμεων πραγματικά η πρόσφατη οικονομική κρίση έχει προκαλέσει τουλάχιστον μια προσωρινή διαταραχή της παγκόσμιας ισορροπίας δυνάμεων, με την Αμερικανική ηγεμονία η οποία θεωρητικά ακόμα ισχύει, να κλονίζεται για πρώτη φορά σοβαρά. Επί του παρόντος δεν προβαίνουμε επ' ουδενί λόγω, στον ισχυρισμό ότι τελεσίδικα και αμετάκλητα έρχεται το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας – γενικότερα συμπεράσματα θα μπορούν να εξαχθούν μόνο ύστερα από το τέλος της κρίσης και όταν όλες οι επιπτώσεις της θα έχουν πλέον γίνει εμφανείς. Παρόλα αυτά είμαστε σε θέση με βεβαιότητα να ισχυριστούμε ότι οι Η.Π.Α. για πρώτη φορά από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου βρίσκονται σε δίλημμα ασφάλειας, αβέβαιοι για τα μακροπρόθεσμα επακόλουθα της κρίσης και τις αντιδράσεις άλλων δυνάμεων όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Ε.Ε., αντιδράσεις οι οποίες παραμένει άγνωστο εάν και κατά πόσο θα απειλήσουν την αμερικανική ηγεμονία. Προς το παρόν αξίζει και αρκεί να έχουμε υπόψιν μας ότι η Αμερική φοβάται το εξής: ότι πιθανώς το τέλος αυτής της οικονομικής κρίσης να βρεί το διεθνές σύστημα μεταβιβασμένο από τη μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα. Παρακάτω, θα προσπαθήσουμε να υποστηρίξουμε ότι τα μέχρι τούδε πεπραγμένα της νέας εξωτερικής πολιτικής Ομπάμα είναι στην πραγματικότητα και πολύ απλά τίποτα περισσότερο από τις φυσικές αντιδράσεις της στη γενικότερη και ολοφάνερη τάση για μεταβίβαση της διεθνούς πολιτικής προς ένα καθεστώς πολυ-πολικότητας.

Επομένως, είναι πασιφανές ότι οι αμερικανικές κινήσεις προς μια ανανεωμένη συνεργασία και αλληλεγγύη με την Ευρώπη σε θέματα ασφαλείας, η επαναπροσέγγιση (το πρώτο rapprochement μεταξύ μεγάλων δυνάμεων του εικοστού πρώτου αιώνα) με την Ρωσία και το άνοιγμα προς το Ιράν υποδηλώνουν την αναγνώριση, εκ μέρους των ΗΠΑ, της ραγδαίας ανόδου κάποιας ανομολόγητης απειλής την οποία η μεν Αμερική δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη η δε Ευρώπη και η Ρωσία προφανώς έχουν επίσης σοβαρό λόγο να θεωρούν ότι απειλούνται, εξ ου και το σημαντικό αυτό κύμα επαναπροσέγγισης και διάθεση καλής θελήσεως από την δυτική πλευρά του Ατλαντικού. Προφανώς δεν μπορεί να υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά.

Την απειλή αυτή, την ανομολόγητη εκ μέρους των ΗΠΑ, εικάζουμε στην παρούσα φάση ότι την αποτελεί η οικονομικά και στρατιωτικά αναδυόμενη Κίνα. Άλλωστε είναι η μόνη χώρα την οποία δεν έχουν... βολιδοσκοπήσει με επίθεση καλής θέλησης ακόμα, μάλλον επειδή ήδη γνωρίζουν τις κινεζικές προθέσεις! Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η Αμερική χρησιμοποιεί την αλλαγή πολιτικής όσον αφορά την αντιπυραυλική ασπίδα στην Αν. Ευρώπη (ούτως ή άλλως πολιτικά δαπανηρή κίνηση για την ίδια) ώστε να βολιδοσκοπήσει τις Ρωσικές προθέσεις. Εφόσον οι Ρώσοι υπαναχώρησαν και αυτοί, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Βλ. Πούτιν, αυτό υποδηλώνει ειρηνικές προθέσεις, διότι πλέον το κόστος (από κάθε άποψη) για την Ρωσία της επαναφοράς της απειλής αυτής στο άμεσο μέλλον θα είναι πλέον μεγαλύτερο από το κόστος της παρούσας υπαναχώρησης. Βεβαίως στο απώτερο μέλλον οι Η.Π.Α. και Ρωσία θα μπορούν και οι δυο να επανέλθουν στις προηγούμενες θέσεις τους, αλλά τούτο θα το πράξουν μόνο και εφόσον αυτό θα εξυπηρετεί ακόμα τα συμφέροντά τους (τα οποία εν τω μεταξύ πιθανόν να έχουν μεταβληθεί) και το γενικότερο κλίμα στη διεθνή κοινότητα θα καθιστά εφικτό το κόστος μιας τέτοιας ένδειξης επιθετικότητας.

Επί του παρόντος, η αμερικανική οικονομία είναι αναμφισβήτητα η πλέον επηρεασμένη παγκοσμίως από την οικονομική κρίση. Αυτό το δεδομένο μειώνει δραματικά τις αμερικανικές στρατιωτικές δυνατότητες και αν όχι στο παρόν, στο μέλλον τουλάχιστον θα φανούν σίγουρα πιο εμφατικά τα επακόλουθα αυτής της κρίσης στον στρατιωτικό τομέα. Η μείωση των οικονομικών και στρατιωτικών δυνατοτήτων μιας χώρας, όμως, συμπαρασύρει και την ισχύ της εξωτερικής της πολιτικής, δεδομένου ότι η δεύτερη βασίζεται πρωτίστως στην οικονομική και την στρατιωτική ισχύ. Κατά τη γνώμη μας, μόνο έτσι εξηγείται το γεγονός ότι η αμερικανική εξωτερική πολιτική με την έναρξη της προεδρίας Ομπάμα, περιόδευσε σε Ευρώπη, Ρωσία και Μ. Ανατολή με σκοπό την αναζήτηση νέων συμμαχιών και την σύσφιξη και ενίσχυση των ήδη υπαρχουσών. Εδώ οφείλουμε να σημειώσουμε ότι δεν εκλαμβάνουμε την δήλωση του Τσέχου πρωθυπουργού περί κοινής απειλής από την Μ. Ανατολή ως εκφράζουσα την πραγματικότητα, ούτε σύμφωνη με την αμερικανική αντίληψη. Τούτο δε, διότι πρώτον δεν θεωρούμε ότι αυτήν την στιγμή η τρομοκρατία, στην οποία προφανώς αναφέρεται, είναι ο υπ’ αριθμόν ένα παράγοντας απειλής για τις Η.Π.Α. αλλά ούτε για την Ευρώπη και την Ρωσία. Εκλαμβάνουμε όμως την δήλωση αυτήν, από τον προεδρεύοντα του Συμβουλίου της Ε.Ε. ως μια ακόμα επιβεβαίωση του γεγονότος ότι Η.Π.Α., Ε.Ε. και Ρωσία πλέον «βλέπουν» κοινό εχθρό, πιθανότατα κάπου αλλού. Μια ανώτερη κοινή εξωτερική απειλή, η οποία τις αναγκάζει να σπεύσουν να λύσουν ή αμοιβαία να υποβαθμίσουν τις όποιες μεταξύ τους κατώτερες διαφορές. Ως εκ τούτου, είτε ο Τσέχος πρωθυπουργός δεν κατέχει την οξυδέρκεια να αξιολογήσει την κινεζική απειλή ως ανώτερη της τρομοκρατίας, είτε φοβάται να ονομάσει την Κίνα, όπως άλλωστε κάνουν και οι Αμερικάνοι. Σε αυτήν την περίοδο της βαθειάς οικονομικής κρίσης η Δύση και η Ρωσία πλήττονται περισσότερο από κάθε άλλη παγκόσμια δύναμη και είναι άκρως αβέβαιο σε ποια θέση ισχύος στο διεθνές σύστημα θα τις βρεί το τέλος της κρίσης αυτής. Επομένως Η.Π.Α., Ε.Ε. και Ρωσία δεν θα έπρεπε αυτήν την στιγμή να φοβούνται τίποτα άλλο όσο την άνοδο της Κίνας ως την κριτήρια δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας και δη πολιτικής.

Ο δεύτερος παράγοντας ο οποίος εμφανίζεται ως συνισταμένη της εν προκειμένω ανανεωμένης αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, είναι η κατάσταση της αποδοχής της θέσης της ηγεμονίδας ανάμεσα στους συμμάχους της. Η αποδοχή του ρόλου των Η.Π.Α. στη διεθνή κοινότητα ως εγγυήτριας δυνάμεως του «καλού», των «δημοκρατικών αξιών», της «ελευθερίας» και των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» είχε καθιερωθεί μετά την λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Η αρμοδιότητα της επιβολής και επιτήρησης της ειρήνης οπουδήποτε ανά τον κόσμο παρουσιάζεται διεθνής ή εμφύλια διαμάχη, και εν ολίγοις, η προάσπιση και εξασφάλιση των διατάξεων του Καταστατικού Χάρτη του Ο.Η.Ε. είχε αναληφθεί από τις Η.Π.Α. και είχε επικυρωθεί άτυπα και από την υπόλοιπη δυτική κοινότητα καθώς και κάποια μέλη του αραβικού κόσμου. Αυτό βεβαίως έχει αναμφισβήτητα διαταραχθεί από τον πόλεμο του Ιράκ από το 2003 και έκτοτε. Ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση Μπούς παρέκαμψε τον Ο.Η.Ε. για την εισβολή του 2003 ουσιαστικά κατάργησε τον μέχρι τότε ρόλο της Αμερικής στην διεθνή κοινότητα και την αποδοχή αυτού του ρόλου από τους εταίρους της. Δεν έχει να κάνει αυτή η αποδοχή με το κατά πόσο η Αμερικανική παρέμβαση σε μια διεθνή κρίση αποφέρει επιτυχή αποτελέσματα. Οι Αμερικανικές παρεμβάσεις σε διεθνείς κρίσεις κατά την δεκαετία του 1990 δεν είχαν πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα αλλά η διατλαντικές σχέσεις δεν διαταράχθηκαν. Η κρίση στην Ρουάντα ξέφυγε εκτός ελέγχου και δεν αποφεύχθηκε η γενοκτονία, ενώ και αλλού στην Αφρικανική ήπειρο η Αμερικανοί δεν κατάφερναν πάντοτε να περιορίζουν εμφύλιες αναφλέξεις. Επίσης η επέμβαση στο Κόσοβο το 1999 περιλάμβανε τον ατυχή βομβαρδισμό πολλών μη-στρατιωτικών στόχων και περιοχών αμάχων πληθυσμών Τίποτα από όλα αυτά δεν επέφερε την κατακραυγή των συμμάχων τους πολλώ δεν μάλλον την απώλεια της αποδοχής του ρόλου των από τους υπόλοιπους δυτικούς συμμάχους των Η.Π.Α.. Ακόμα και η ιταμή παράκαμψη του Ο.Η.Ε. προ της εισβολής στο Ιράκ, ουσιαστικά δεν άλλαξε κάτι, εφόσον εν τέλει οι Αμερικάνοι δεν είχαν κανέναν μηχανισμό ο οποίος να συμπαρασύρει (entrapment) τους Ευρωπαίους σε αυτόν το πόλεμο – ακολούθησαν μόνο όσοι το επιθυμούσαν. Αν και οφείλουμε να παραδεχτούμε το γεγονός ότι κανείς εκ των κοσμικών συμμάχων του Μπούς δεν θα μπορούσε να ταυτιστεί πλήρως με τις χριστιανό – φονταμενταλιστικές και σκληροπυρηνικές κορώνες του Μπούς και των συνεργατών του. Εντούτοις οι Ευρωπαίοι δεν έδειξαν καμία ουσιαστική ανησυχία για την έμπρακτη κατάργηση του Ο.Η.Ε. από τους Αμερικάνους, διότι πλέον τα συμφέροντά τους εξυπηρετούνται ικανοποιητικά από έναν άλλο διεθνή οργανισμό: την Ε.Ε..

Παρόλα αυτά ο πόλεμος του Ιράκ δημιούργησε στους Ευρωπαίους έναν άλλο σοβαρό προβληματισμό όσον αφορά την ικανότητα της Αμερικής να διαπιστώνει και να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά την αληθινή αιτία μιας παγκόσμιας απειλής, όπως η τρομοκρατία, αντί να θυσιάζει το κοινό συμφέρον χάριν του δικού της καπηλευόμενη μια κοινή απειλή για να εκπληρώσει ιδιοτελείς ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες. Ως εκ τούτου μπορεί στο Ιράκ η Αμερική να μην κράτησε ομήρους τους συμμάχους της συμπαρασύροντας τους, αλλά εμμέσως τους εγκατέλειψε (abandonment) και τους έδωσε κάθε αφορμή να φοβούνται άμεση εγκατάλειψη σε πιο σοβαρές καταστάσεις στο μέλλον. Αυτό φάνηκε ακόμα πιο έντονα στην κρίση του Καυκάσου, όπου η Γεωργία η οποία θεωρείται σύμμαχος των ΗΠΑ και είναι υποψήφιο μέλος του ΝΑΤΟ, εγκαταλείφθηκε στη μοίρα της.
Επιπλέον, οι Ευρωπαίοι άρχισαν να επανεξετάζουν τις διατλαντικές τους σχέσεις όταν υπήρξε διάσταση απόψεων όσον αφορά τις σχέσεις με την Ρωσία. Η Ε.Ε. ήταν εκ των προτέρων διασπασμένη σχετικά με το θέμα αυτό, καθώς οι Γαλλία, Γερμανία και Ελλάδα φαίνονταν να θεωρούν πιο συμφέρουσα μια φιλική προσέγγιση με την αναδυόμενη εξ ανατολών δύναμη. Εδώ τεράστιας σημασίας είναι το διπλωματικό όπλο του φυσικού αερίου εκ μέρους της Ρωσίας και η Ελλάδα, συγκεκριμένα, έχει δώσει στους Αμερικάνους ικανή αφορμή (αλλά όχι πραγματική αιτία) φόβου απόκλισης από την δική τους επιβαλλόμενη γραμμή (με άλλα λόγια, δηλαδή, την γραμμή της προεδρίας Μπούς).

Αυτά όλα βεβαίως δεν αναφέρονται ώστε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η διατλαντική συμμαχία έχει διαταραχθεί σοβαρά. Αντιθέτως εδώ θα ισχυριστούμε ότι εάν δεν είχε μεσολαβήσει η οικονομική κρίση δεν θα υπήρχε καμία περαιτέρω απειλή στις σχέσεις Η.Π.Α. και Ε.Ε., εφόσον το δολάριο συνέχιζε να ελέγχει την παγκόσμια οικονομία από την μια πλευρά και η Ρωσία από την άλλη σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να προσφέρει στους Ευρωπαίους στρατιωτική ισχύ αντάξια ή ανώτερη της αμερικάνικης. Επομένως οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι παρ' όλη την μείωση της αποδοχής του ρόλου της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής ανάμεσα στους συμμάχους τους θα ήταν σουρεαλιστική υπερβολή να μιλήσουμε για σοβαρή διατάραξη της Αμερικανό-Ευρωπαϊκής συμμαχίας.

Άλλωστε από ότι φαίνεται πλέον, οι Ευρωπαίοι ήταν ήδη διατεθειμένοι να ξεχάσουν και να παραγράψουν όλα τα δεινά και λάθη της προεδρίας Μπούς. Αυτό τουλάχιστον υποδηλώνει η άνευ όρων προ-αποδοχή της νέας ηγεσίας του Μ. Ομπάμα, ο οποίος το μόνο που ουσιαστικά μέχρι τώρα έχει προσφέρει είναι ότι τόσα χρόνια ζητούσαν η κοινή γνώμη της χώρας του και η αντίστοιχη της Ευρώπης: δηλαδή την απόσυρση από το Ιράκ και μια πιο ειρηνιστική εξωτερική πολιτική καθώς επίσης δραστικά μέτρα για την περιβαλλοντική και κλιματική αλλαγή.

Παρόλα αυτά πρέπει να τονίσουμε πως ο νέος πρόεδρος είναι περισσότερο αναγκασμένος να ακολουθήσει κάποιες πολιτικές όσο και αν προσποιείται ότι αυτές αποτελούν δική του ελεύθερη επιλογή. Δηλαδή, η πλέον αυξανόμενη, λόγω του διλήμματος ασφάλειας και της οικονομικής κρίσης, ανάγκη της Αμερικής να διατηρήσει και να βελτιώσει κατά το δυνατόν την διατλαντική συμμαχία, καθιστούσε τον νέο πρόεδρο εκ των προτέρων αναγκασμένο να κάνει το κατά τα μέτρα του δυνατόν ώστε να αποτραπεί η αρνητική ανά τον κόσμο εικόνα της Αμερικής του Μπούς.
Όσο για τα βαθύτερα κίνητρα του προέδρου Ομπάμα τα οποία δεν μπορούν παρά να έχουν σχέση με κάποιο ανώτερο συμφέρον των Η.Π.Α., αυτό υποπτευόμαστε ότι είναι η στήριξη της Νατοϊκής συμμαχίας, κυρίως στην Ανατολική Ευρώπη, αλλά και στην Μ. Ανατολή. Το τελευταίο έτος το ΝΑΤΟ έχει πληγεί από τα βέτο στην Σύνοδο του Βουκουρεστίου τον Απρίλιο 2008, την ολιγωρία στην Καυκασιανή κρίση του Αυγούστου 2008, αλλά και την πρόσφατη απόφαση του Κιργιστάν να κλείσει τις αμερικανικές βάσεις στο έδαφος του. Η Αμερική λοιπόν, εκφράζει διάθεση επαναπροσέγγισης με την Ρωσία λόγω πιεστικής ανάγκης και σε καμία περίπτωση δεν θα επέτρεπε ελαφρά τη καρδία την μεταστροφή δικών τους συμμάχων στην Ρωσική πλευρά, όπως π.χ. φοβούνται ότι θα μπορούσε να συμβεί με την Ελλάδα.

Το νέο όμως πρόσωπο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής έχει σημασία και για την εσωτερική πολιτική του Ομπάμα. Διότι, όπως εναργώς εξηγεί ο Τζων Μαρσάιμερ, οι Αμερικανοί δεν θα μπορούσαν ποτέ να παραδεχθούν ότι η χώρα τους δρα στην παγκόσμια πολιτική σκηνή ακολουθώντας ούτε λίγο ούτε πολύ κατά γράμμα τις προσταγές του Μακιαβέλι . Ο Μπούς έπραττε ακριβώς αυτό αλλά δεν ήξερε να το παρουσιάσει στους συμπατριώτες του όπως εκείνοι το θέλουν. Το μυστικό λοιπόν για την αμερικανική εσωτερική πολιτική είναι να ενεργείς όπως ο Μπούς αλλά να μιλάς και να κινείσαι όπως ο Ομπάμα, κάτι το οποίο κατάφερνε μάλλον καλύτερα από όλους ο Μπιλ Κλίντον. Ο νέος πρόεδρος Ομπάμα στην παρούσα περίπτωση δεν κάνει τίποτα άλλο από το να εξυπηρετεί το συμφέρον της χώρας του, συμφέρον το οποίο, ανεξάρτητα από το τι ισχυρίζεται το ερμηνεύει με τον ίδιο τρόπο που το ερμήνευε και ο προκάτοχος του: δηλαδή πολύ γενικά, την διατήρηση και ενδεχόμενη επέκταση της Αμερικανικής δύναμης ανά τον κόσμο. Απλά ο Ομπάμα το κάνει πιο έξυπνα και σε καμία περίπτωση δεν πρέπει αν περιμένουμε ότι... θα αλλάξει τον κόσμο περισσότερο από ότι ο ίδιος ο κόσμος του επιτρέπει!

Όντως το δυνατότερο ίσως πολιτικό όπλο του Ομπάμα εντός και εκτός συνόρων είναι η ομιλία του. Στην συγκεκριμένη όμως συγκυρία οι εξωτερικές συνθήκες του διεθνούς περιβάλλοντος είναι η λυδία λίθος των εξελίξεων και όχι οι καλές και ηθικές προθέσεις του Ομπάμα. Έτσι διατρανώνεται το γεγονός ότι οι αξίες και τα ηθικά ιδεώδη που κυριαρχούν σε μια διεθνή κοινότητα και δη συμμαχία, έρχονται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στις υλιστικές ανάγκες της προβολής κρατικής ισχύος, καθώς και το γεγονός ότι ο ανθρώπινος παράγοντας είναι ο πλέον καθοριστικός στο κατά πόσο αυτές οι αξίες και τα ιδεώδη παίζονται σαν χαρτιά στα χέρια των δυνατών του κόσμου τούτου.

Βιβλιογραφία:

- Kydd Andrew, ‘Sheep in sheep’s clothing: why security seekers do not fight each other’, Security Studies, vol. 7, no. 1, 1997, pp. 114-155
- Mearsheimer J., ‘The False Promise of International Institutions’, International Security, Vol. 19, No. 3 (Winter, 1994-1995), pp. 5-49
- Mearsheimer J., ‘A Realist Reply’, International Security, Vol. 20, No. 1 (summer, 1995), pp. 82-93
- Posen B., ‘The Security Dilemma in ethnic conflict’ in Michael E. Brown, ed., (1993), ‘Ethnic Conflict and International Security’, (Princeton, N.J., Princeton University Press)
- Posen B., ‘ESDP and the Structure of World Power’, The International Spectator, 2004
- Taliaferro J., ‘Security Seeking Under Anarchy: defensive realism revisited’, International Security, Vol. 25, No. 3 (winter, 2000-2001), pp. 128-161
- Waltz K., ‘Structural Realism after the Cold War’, International Security, Vol. 25, No. 1 (summer, 2000), pp. 5-41

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,
Πολιτικός Επιστήμων, Φεβρουάριος 2009

Η Γεωπολιτική Κρίση στον Καύκασο και το Μέλλον της Κ.Ε.Π.Α.Α

2009-06-06T16:37:00.007+03:00

Η Γεωπολιτική Κρίση στον Καύκασο και το Μέλλον της Κ.Ε.Π.Α.Α (Κοινή Ευρωπαϊκή Πολιτική Άμυνας και Ασφάλειας)

(το άρθρο έχει δημοσιευθεί ωσαύτως στο περιοδικό "Εθνικές Επάλξεις", τεύχος 83, Αύγουστος-Οκτώβριος 2008)

Πέρα από την ευρύτερη δικαιολογημένη ικανοποίηση που πηγάζει από τους πολιτικούς χειρισμούς Σαρκοζύ στην τελευταία κρίση του Καυκάσου, οι οποίοι εμφανώς επανατοποθέτησαν την Ε.Ε. σθεναρά στην διπλωματική σκακιέρα, αυτή η ικανοποίηση ισχύει μόνο συγκριτικά ως προς το απογοητευτικό ιστορικό της ανάμιξης της Ε.Ε. σε προηγούμενες ανάλογες περιπτώσεις.

Στην πραγματικότητα η πιο πρόσφατη σοβαρότατη παγκοσμίων διαστάσεων κρίση, για μια ακόμα φορά επαναφέρει εναγωνίως το καυτό ερώτημα όσον αφορά την ικανότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αντιμετωπίζει κρίσεις ασφάλειας και άμυνας στην δική της γεωπολιτική περιφέρεια.

Πιθανότατα αυτή η συζήτηση αποτελεί την κατ’ εξοχήν απόδειξη της χρόνιας πλέον ανεπάρκειας των νέου ρεύματος θεωρητικών αναλύσεων και τις σοβαρές ελλείψεις των συμπερασμάτων τους. Καθώς λοιπόν η πλειοψηφία της σύγχρονης βιβλιογραφίας προέρχεται από το χώρο του πολιτιστικού κονστρουκτιβισμού, οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί εικάζουν και επιχειρηματολογούν για τις δυνατότητες της ανάπτυξης και περαιτέρω σύγκλισης μιας κοινής ευρωπαϊκής κουλτούρας στρατηγικής, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ασφάλειας (ΕΣΑ) (Crowe, 2003; Cornish & Edwards, 2001; Howorth, 2001; Howorth, 2007; Meyer, 2004), όμως υπάρχει έλλειψη έρευνας αφιερωμένης στην εξεύρεση λύσεων και προτάσεων για την ανάπτυξη και ενδυνάμωση της υλικό-πρακτικής στρατιωτικής ισχύος της ΚΕΠΑΑ. Ο περιβόητος πλέον Πρωταρχικός Στόχος του Ελσίνκι ο οποίας έχει επανειλημμένως υμνηθεί από ακαδημαϊκούς ως ξεκάθαρο στοιχείο της προόδου της ΚΕΠΑΑ, πέντε πλέον χρόνια από το 2003, οπότε ο στόχος αυτός υποτίθεται ότι θα επιτυγχάνετο η ΚΕΠΑΑ δεν τον έχει φτάσει ούτε καν κατά το ήμισυ. Αντιθέτως όλες οι παρακατιανές και ασήμαντες αποστολές που έχει αναλάβει η ΚΕΠΑΑ έως τώρα, στην πλειονότητά τους πολιτικής φύσεως και όχι στρατιωτικής, όπως οι CONCORDIA, ARTEMIS, και EUFOR ALTHEA, δεν απαιτούν καν την πλήρη ανάπτυξη και χρήση των EUROCORPS, η σύσταση των οποίων αποτελεί θεμελιώδες μέρος του Πρωταρχικού Στόχου του Ελσίνκι. Υπό το φως αυτής της πραγματικότητας, είναι άκρως άτοπον και υπεραισιόδοξο για έναν σύγχρονο διεθνολόγο οποιουδήποτε θεωρητικού προσανατολισμού να συζητά περί της προώθησης περαιτέρω ευρωπαϊκής ενοποίησης στο πλαίσιο της ΚΕΠΑΑ. Εάν δεν επιτευχθεί τουλάχιστον ο Πρωταρχικός Στόχος (εκπρόθεσμα ασφαλώς), καμία περαιτέρω ενοποίηση δεν είναι εφικτή, κατά την φιλοευρωπαϊκή φιλοδοξία. Σε αυτό το σημείο βεβαίως, σαν σε παρένθεση, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι όσον αφορά την επίτευξη του Πρωταρχικού Στόχου αρκετά εξαρτώνται από την Νατοϊκή οικονομική στήριξη – κάτι άκρως απελπιστικό για όσους τυγχάνουν ένθερμοι υποστηρικτές της ανεξάρτητης και αποτελεσματικής ΚΕΠΑΑ…

Επί του θέματος λοιπόν, η στάση της Ε.Ε. στην πρόσφατη κρίση του Καυκάσου, καταδεικνύει τρανώς αυτήν την έλλειψη αλλά και ανάγκη της ολοκλήρωσης του Πρωταρχικού Στόχου. Διότι είναι σαφές ότι όλοι χαρήκαμε βλέποντας τον Σαρκοζύ να μεταφέρει την υγιή πολιτική του αυτοπεποίθηση στην πρόσωπο της εξωτερικής πολιτικής της Ε.Ε. και να ενδυναμώνει την θέση της απέναντι στην Ρωσία, παρόλα αυτά όλοι κατανοήσαμε και την οικτρή μοίρα όσων δεν διαθέτουν υπολογίσιμη στρατιωτική ισχύ – πρέπει να περιμένουμε μέχρι το τέλος Οκτωβρίου για να δούμε αν η Ρωσία θα τηρήσει της δεσμεύσεις της για πλήρη υποχώρηση από την Β. Οσετία και Αμπχαζία. Και το συμπέρασμα είναι ότι επι προκειμένου η Ε.Ε. ουσιαστικά δεν διαθέτει καν την δύναμη να επιβληθεί σε θέματα ασφάλειας και άμυνας στην άμεση γεωπολιτική της περιφέρεια, λόγω έλλειψης αποτελεσματικής στρατιωτικής ισχύος. Ασφαλώς παραμένει και το ερώτημα: αν η Ε.Ε. είχε την απαιτούμενη στρατιωτική ισχύ για να επέμβει στον Καύκασο, θα τολμούσε να έρθει σε ανοιχτή σύρραξη με την Ρωσία; Παρόλα αυτά καλύτερα να έχεις ένα εργαλείο πολιτικής επιλογής και να αποφασίσεις να μην το χρησιμοποιήσεις παρά να μην το διαθέτεις καν και να το νοσταλγείς.

Εντούτοις, το αδιέξοδο δεν έγκειται τόσο στην έλλειψη βούλησης για την επίτευξη του Πρωταρχικού Στόχου, εκ μέρους των κρατών-μελών της Ε.Ε., όσο στην λανθασμένη πολιτικό-θεωρητική αλλά και πολιτικό-ιδεολογική προσέγγιση του θέματος από την πλειοψηφία των φιλοευρωπαίων. Η κρατούσα θεωρητική άποψη στην Γαλλία και στην Γερμανία παραμένει η νεο-φιλελεύθερη και η κονστρουκτιβιστική, ενώ και το ιδεολογικό κατεστημένο της σύγχρονης Ευρωπαϊκής κοινωνίας έχει πολύ σημαντικό ρόλο να παίξει. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ευρωπαίοι, έχουμε συνηθίσει σε πάνω από εξήντα χρόνια ειρήνης, ενώ τα φιλειρηνικά κινήματα έχουν σαφώς πιο ισχυρή βάση στις ευρωπαϊκές κοινωνίες από ότι στις Η.Π.Α.. Αυτό το δεδομένο από μόνο του καθιστά δύσκολη την καλλιέργεια θερμού ενδιαφέροντος στην Ε.Ε. για την ανάπτυξη των στρατιωτικών δυνατοτήτων της ΚΕΠΑΑ, κάτι που αντιθέτως συμβαίνει και με το παραπάνω για την ανάπτυξη αποστολών ειρηνευτικού-πολιτικού χαρακτήρα. Επιπλέον οι κονστρουκτιβιστική επιχειρηματολογία ενώ αναφέρεται ξεκάθαρα στην δημιουργία ενός γενικευμένου κοινωνικού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος για την ΚΕΠΑΑ, επικεντρώνεται στην σημασία της διαφορετικής ‘σύγχρονης’ άποψης για την αντιμετώπιση παγκόσμιων διεθνών κρίσεων που παρουσιάζουν στον κόσμο τα πολιτικά ειρηνευτικά προγράμματα της ΚΕΠΑΑ, στην Αφρική, την Μ. Ανατολή κ.α.! Πώς να δώσουν έτσι απάντηση στο φλέγον ζήτημα της στρατιωτικής ισχύος της Ε.Ε.;

Αλλά πώς μπορεί να αναπτυχθεί αυτή η ισχύς χωρίς ένα μέρος του προϋπολογισμού που τα κράτη-μέλη της Ε.Ε., που τυγχάνουν και Νατοϊκοί εταίροι, διαθέτουν για τις εθνικές τους ανάγκες να διατεθεί για την ΚΕΠΑΑ; Αυτό ουσιαστικά συνεπάγεται ότι ένα υψηλό ποσοστό θα διατεθεί από τις Η.Π.Α. (το προβλέπουν άλλωστε τα Ευρώ-Νατοϊκά σύμφωνα συνεργασίας) καθώς η αδυναμία των Ευρωπαίων για δαπανηρούς προϋπολογισμούς άμυνας και ασφάλειας είναι δεδομένη. Κάτι τέτοιο, όμως θα είχε ως συνέπεια την υπεραυξημένη Αμερικάνικη ανάμιξη στα θέματα της ΚΕΠΑΑ, προς σφοδρή απευχή των Γάλλο-Γερμανών. Επίσης, υπάρχει και η επίδραση της ελληνοτουρκικής διαμάχης η οποία εμποδίζει το ΝΑΤΟ από την προώθηση περαιτέρω στήριξης στην ΚΕΠΑΑ. Όλες αυτές οι διακρατικές διαπλοκές είναι που λείπουν από τις κοστρουκτιβιστικές αναλύσεις, όπου οι συγγραφείς τους παρόλο που ανομολόγητα κατανοούν αυτές τις δυσκολίες προσπαθούν να τις… παρακάμψουν μιλώντας για την δήθεν ύπαρξη Ευρωπαϊκής στρατηγικής κουλτούρας… αρκετοί μάλιστα φτάνουν στο σημείο να παρουσιάζονται υπέρ το δέον ικανοποιημένοι με την εν προκειμένω κατάσταση της ΚΕΠΑΑ, η οποία κατά την γνώμη τους δεν έχει ανάγκη ανάπτυξης στρατιωτικής ισχύος α λα ΝΑΤΟ(!).

Το συμπέρασμα, όμως για έναν επιστήμονα ο οποίος επιθυμεί με σοβαρότητα να αποκωδικοποιήσει και να αφομοιώσει τα μηνύματα της πρόσφατης κρίσης στον Καύκασο, πρέπει να είναι ένα και ξεκάθαρο. Χωρίς να εκφράζεται προσωπική άποψη του γράφοντος, αλλά αντικειμενικά κρίνοντας την στάση της Ε.Ε. υπό την Γαλλική προεδρεία, αναφέρουμε ότι, εφόσον η Ε.Ε. επιθυμεί να αναμιχθεί σε κάποια κρίση στην γεωπολιτική της περιφέρεια και στην συγκεκριμένη περίπτωση στην εισβολή της Ρωσίας στην Γεωργία αυτή η ανάμιξη πρέπει να ακολουθεί το επίπεδο της κλιμάκωσης της κρίσης. Με απλά λόγια εκεί που ένα κράτος χρησιμοποιεί στρατιωτική ισχύ η Ε.Ε. δεν μπορεί να απαντήσει με πολιτικό λόγο έστω και ασκώντας κυρώσεις. Διαφορετικά το αποτέλεσμα σε τέτοιες περιπτώσεις (και ίσως και πιο επικίνδυνες στο μέλλον θα είναι πάντα παρόμοιο με το σημερινό, όπου ο κ. Σαρκοζύ μπορεί να έπεισε τους Ρώσους να αντιμετωπίσουν την Ε.Ε. σοβαρά στο διπλωματικό πόκερ που παίζεται, όμως δεν είναι σε θέση να τους αναγκάσει να κάνουν την κίνηση που θα ικανοποιούσε την Ε.Ε..

Επιπλέον, οφείλει η Ευρωπαϊκή διεθνολογική επιστημονική κοινότητα, να κάνει επιτέλους την επιβαλλόμενη στροφή στην θετικιστική θεωρητική παράδοση τόσων αιώνων διεθνών σχέσεων, η οποία θα επιτρέψει και στους πολιτικούς ιθύνοντες και κυβερνώντες να πάρουν την σωστή απόφαση όσον αφορά την ΚΕΠΑΑ και την Ε.Π.Π.ΑΣ. και συγκεκριμένα την θέση της Ε.Ε. στην Ευρασία. Αν μη τι άλλο, τόσοι αιώνες ιστορίας Ευρωπαϊκών διεθνών σχέσεων έχουν να μας διδάξουν όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζουμε για τις επιδιώξεις και τις κινήσεις των Ρώσων στην Μαύρη Θάλασσα…

Βιβλιογραφία:

1) Cornish & Edwards, (2001), Beyond the EU/NATO dichotomy: the beginnings of a European Strategic Culture, in International Affairs, 77, 3, pp. 587-603

2) Cornish & Edwards, (2005), The strategic culture of the European Union: a progress report, in International Affairs, vol. 81, no. 4, pp. 801-820

3) Crowe B., (2003), A common European foreign policy after Iraq?, in International Affairs, 79, 3, pp. 533-546

4) Howorth J., (2001), European Defence and the changing politics of the European Union: Hanging together or hanging separately?, in Journal of Common Market Studies, vol. 39, no 4, pp. 765-789

5) Howorth J., (2007), Security and Defence Policy in the European Union, (Basingstoke, Palgrave-Macmillan)

6) Meyer C., (2004), Theorising European Strategic Culture: between convergence and the persistence of national diversity, CEPS Working Document No. 204

7) Hunter R., (2002), The European Security and Defence Policy: NATO’s companion or competitor?, (RAND)

8) Hyde-Price A., European Democracies and Coercive Diplomacy: the EU and the ESDP, Paper presented at the 31st Annual BISA Conference, University College Cork, 18-20 December 2006

9) King A., (2005), Towards a Transnational Europe: the case of Armed Forces, in European Journal of Social Theory, 8(3), pp. 321-34019) Miskimmon A., (2004), Continuity in the face of upheaval – British Strategic Culture and the impact of the Blair government

10) Peters I., (2004), ESDP as a transatlantic issue: problems of mutual ambiguity, in International Studies Review, vol. 6, pp. 381-401

11) Posen B., (2004), ESDP and the structure of World Power, in The International Spectator

12) Press-Barnathan, (2006), Managing the Hegemon: NATO under unipolarity, in Security Studies, vol. 15, no. 2, pp. 271-309

Ιωάννης Μ. Δανδουλάκης,

Πολιτικός Επιστήμων