ઇતિહાસ નું અમરબિંદુ Itihas nu amarbindu

पितर पक्ष

2026-10-01T15:06:58.630+05:30

पितृ स्तोत्र (मार्कंडेय पुराण के अनुसार महर्षि रुचि द्वारा रचित श्री रुचिकृत पितृ स्तोत्र) पितरों की शांति, पितृदोष निवारण और पूर्वजों के आशीर्वाद की प्राप्ति के लिए अत्यंत फलदायी माना गया है।

श्री रुचिकृत पितृ स्तोत्रम्

अर्चितानाममूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ।

नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां दिव्यचक्षुषाम् ॥ १ ॥

(भावार्थ: जिनका कोई मूर्त रूप नहीं है, जो परम तेजस्वी हैं तथा दिव्य दृष्टि संपन्न और ध्यान मग्न रहते हैं, उन समस्त पितरों को मैं सदा प्रणाम करता हूँ।)

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ।

तान् नमस्यामि सर्वांश्च पितॄनक्षयकामिनाम् ॥ २ ॥

(भावार्थ: जो इंद्र आदि देवताओं, दक्ष और मरीचि आदि प्रजापतियों के भी मार्गदर्शक हैं, उन अक्षय फल की कामना रखने वाले समस्त पितरों को मैं नमन करता हूँ।)

नक्षत्राणां ग्रहाणां च चन्द्रार्कयोस्तथैव च ।

तान् नमस्यामि सर्वांश्च पितॄनप्युदधावपि ॥ ३ ॥

(भावार्थ: नक्षत्रों, ग्रहों, सूर्य, चंद्रमा तथा समुद्र में निवास करने वाले सभी पितृगणों को मेरा प्रणाम है।)

प्रजापतेः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च ।

योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृतांजलिः ॥ ४ ॥

(भावार्थ: प्रजापति, कश्यप, चंद्र, वरुण और योगेश्वर स्वरूप पितरों के चरणों में, मैं हाथ जोड़कर सदा वंदन करता हूँ।)

नमो गणेभ्यः सप्तभ्यः तथा लोकेषु सप्तसु ।

स्वयंभुवे नमस्यामि ब्रह्मणे योगचक्षुषे ॥ ५ ॥

(भावार्थ: सातों लोकों में स्थित सातों पितृगणों को मेरा नमस्कार है। योगदृष्टि से युक्त स्वयंभू ब्रह्माजी के समान पितरों को मैं प्रणाम करता हूँ।)

सोमाधारान् पितृगणान् योगमूर्तिधरांस्तथा ।

नमस्यामि तथा सोमं पितरं जगतामहम् ॥ ६ ॥

(भावार्थ: जो सोम (अमृत) के आधार हैं, योगमूर्ति धारण करते हैं और समस्त जगत के पिता स्वरूप हैं, उन सोमदेव और पितृगणों को मैं प्रणाम करता हूँ।)

तेजसा ये च सूर्याय तुल्या वैश्वानराय च ।

तेभ्योऽपि च नमस्यामि पितृभ्यः सूर्यचक्षुषे ॥ ७ ॥

(भावार्थ: जो तेज में सूर्य और अग्नि के समान हैं तथा सूर्य के समान दृष्टि रखने वाले हैं, उन पितृगणों को मेरा नमस्कार है।)

पितॄन् नमस्ये निवसन्ति साक्षाद् ये देवलोकेऽथ महीतले वा ।

तथान्तरीक्षे च सुरासुरैश्च संवन्दितान् साधुभिरर्चितांश्च ॥ ८ ॥

(भावार्थ: जो साक्षात देवलोक, पृथ्वी अथवा अंतरिक्ष में निवास करते हैं और देवों, दानवों तथा श्रेष्ठ साधुओं द्वारा पूजित हैं, उन सभी पितरों को मैं सादर प्रणाम करता हूँ।)

पाठ विधि एवं महत्व:

* उचित समय: पितृ पक्ष (श्राद्ध पक्ष), अमावस्या, सोमवती अमावस्या या प्रत्येक माह की श्राद्ध तिथि को दोपहर के समय (कुतप काल) इसका पाठ करना सबसे श्रेष्ठ माना जाता है।

* विधि: स्नान के बाद स्वच्छ वस्त्र धारण कर दक्षिण दिशा की ओर मुख करके बैठें। गाय के घी या तिल के तेल का दीपक जलाएं, एक लोटे जल में काले तिल मिलाकर तर्पण करें और श्रद्धापूर्वक इस स्तोत्र का पाठ करें।

* लाभ: इस स्तोत्र के पाठ से कुंडली का पितृदोष शांत होता है, परिवार में सुख-शांति, वंश वृद्धि और पितरों के आशीर्वाद से का

र्यों की बाधाएं दूर होती हैं।

cups,mugs

2026-08-25T17:11:27.000+05:30

Hey, check out this product on Meesho!

Get upto 25% OFF on your first order. Also grab extra 25% on new products every 3 hours!

https://www.meesho.com/s/p/himy4t?utm_source=share_c4f011b9c063d52ee0c3234cce4e67b5ca587bfbab0c091facc6f59556904abe

2026-04-10T23:36:00.002+05:30

प्रचंड दंड बाहु चन्ड योग निद्रा भेरवी

भुजंग केश कुन्डलाय कन्ठला मनोहरी

निकंद काम क्रोध दैत्य असुर काल मर्दनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (1)

रक्त सींग आसनी सावधान संकरी

कुठार खडग खप्रधार कर दलन महेश्वरी

निसम्भ सम्भ रक्तबीज देत्य तेज गंजनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (2)

ज्वाहिर रत्न बेल केल सर्व कर्म लोलनी

व्याल माल चंद्र केत पुष्प माल मेखली

चंन्ड मुन्ड गर्जनी सुनाद बिन्द वासनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (3)

गजेन्द्र चाल काल धुम सेतुं चाल लोलनी

उदार तेज तिमर नास सुसोभे शेश संकरी

अनाद सिध्ध साद लोक सप्त दिप बिराजनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (4)

शैल शिखर राजनी जोग जुगत कारनी

चंड मुन्ड चुरकर सहस्त भुज दायनी

बिकराल केश भेश भुत अन्त रूप दायनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (5)

get 40 % on classic books…

कलोल लोल कोचनी आनद कुद दायती

हद्य कपाट खोलनी सुरेश शब्द भासनी

धर्मकर्म जन्म मात भली मुक्ती दायती

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (6)

अलोक लोक राजनी दिव्य देव वरदायनी

त्रीलोक शोक हारणी सत्य वाक्य बोलनी

आदि अंत मद्य मात तेरो रूप सर्जनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (7)

कुबेर वरूण इन्द्र आदि सिद्धि साद रंजनी

अगम पंथ दर्श मात जन्म कष्ट हारणी

श्री राम चंन्द्र शरण मात अमर पद दायनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (8)

शेश सार नार दाहि योग निद्रा भेरवी

गंध मदन केल करत मंग दैत्य मर्दनी

अंब खंब फाडनी हव्य कव्य दायनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (9)

अष्ट हंस गर्जनी त्रिसुल चक्र धारनी

काल कन्ठ कुठ ब्याल मुन्डमाल धारनी

धुमधार श्वेतरूप दैत्य गर्भ भंजनी

नमस्तुं मात हिंगलाज निरमला निरंजनी (10)

વેદકાળમાં સૂઈ નો ઉલ્લેખ

2026-02-23T15:18:00.003+05:30

🔱 વેદકાળમાં સૂઈ (સૂચી) નો ઉલ્લેખ : એક ઐતિહાસિક સત્ય

“વેદોમાં સૂઈનો ઉલ્લેખ નથી” — શું આ દાવો સાચો છે?

આધુનિક સમયમાં કેટલાક વામપંથી વિચારધારા ધરાવતા અથવા પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિના વિરોધીઓ દ્વારા વારંવાર એવો પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે છે કે —

જો વેદકાળમાં ભારત વિજ્ઞાન, કલા અને હસ્તકલા માં એટલું સમૃદ્ધ હતું, તો પછી એક સામાન્ય સૂઈ (Needle) પણ કેમ ન બનાવી શક્યું?

પરંતુ આ પ્રશ્નનો આધાર જ અપૂર્ણ માહિતી ઉપર છે. કારણ કે વેદોમાં સૂઈ માટે સ્પષ્ટ શબ્દ અને તેનો ઉપયોગ બંનેનો ઉલ્લેખ મળે છે.

ચાલો ઐતિહાસિક પુરાવા સાથે સમજીએ.

📜 વેદોમાં “સૂઈ” માટેનો શબ્દ — સૂચી (सूचि)

સંસ્કૃતમાં સૂઈ માટે મુખ્ય શબ્દ છે:

👉 सूचि (Suchi)

અર્થ :

સીવવાની સૂઈ

નોકદાર ધાતુ સાધન

ભેદ કરવા માટેનું સાધન

આ શબ્દ માત્ર પછીના યુગમાં નહીં પરંતુ ઋગ્વેદકાળમાં જ પ્રચલિત હતો.

🕉️ ઋગ્વેદમાં સૂઈનો ઉલ્લેખ

📖 ઋગ્વેદ 2.32.4 મંત્ર

આ મંત્રમાં “સૂચી” શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં નોકદાર સાધન દ્વારા કાર્ય કરવાની ઉપમા આપવામાં આવી છે.

👉 અહીં મહત્વનું એ છે કે —

* સૂઈ જેવી નોકદાર ધાતુ વસ્તુ સમાજમાં જાણીતી હતી

* લોકો સીવણ અને વસ્ત્ર નિર્માણથી પરિચિત હતા

* ઉપમા આપવા માટે સામાન્ય જીવનની વસ્તુ લેવાઈ હતી

જો સમાજ સૂઈથી અજાણ હોત, તો આ ઉપમા સમજાય જ નહીં.

વસ્ત્ર નિર્માણ અને સીવણ કળા — વેદકાળમાં

વેદોમાં અનેક જગ્યાએ નીચેના ઉદ્યોગોનો ઉલ્લેખ મળે છે:

વાય (વણકર) — કપડું વણનાર

તંત્ર (લૂમ) — વણાટ યંત્ર

વાસસ્ (વસ્ત્ર) — બનાવેલ કપડાં

સૂચી — સીવણ સાધન

આ દર્શાવે છે કે વેદકાળમાં માત્ર કાપડ જ નહોતું, પરંતુ સીવેલા વસ્ત્રો પણ હતા.

પુરાતત્વીય પુરાવા પણ શું કહે છે?

વેદકાળ સાથે સંકળાયેલી સિંધુ-સરસ્વતી સંસ્કૃતિ સ્થળોમાંથી મળેલા પુરાવા:

* મોહેંજો-દડો

* હડપ્પા

* લોથલ

બા અને કાંસ્યની સૂઈઓ

અહીંથી મળી આવેલ વસ્તુઓમાં —

🏛️ તાં આંખ (hole) ધરાવતી સીવણ સૂઈ

👉 કાપડ ઉદ્યોગના સાધનો

મળ્યા છે.

આનો સમય અંદાજે ઈ.સ.પૂર્વે 3000–2000 વર્ષનો છે.

⚒️ ધાતુ વિજ્ઞાન અને સૂઈ બનાવવાની ક્ષમતા

સૂઈ બનાવવા માટે જરૂરી છે:

ધાતુ ઓગાળવાની ટેકનોલોજી

પાતળી દાંડી બનાવવાની કળા

સૂક્ષ્મ છિદ્ર બનાવવાની કારીગરી

વેદકાળીન ભારતમાં:

🔺 લોહા (अयस)

🔺 તાંબું

🔺કાંસું

નો ઉપયોગ થતો હતો — એટલે સૂઈ બનાવવી સંપૂર્ણ સંભવ હતી.

❗ “સૂઈ નહોતી” — આ દાવો કેમ થયો?

કારણો:

વેદોનું મૂળ સંસ્કૃત જ્ઞાન ન હોવું

અનુવાદોની અપૂર્ણ સમજ

ઉપનિવેશક યુગની માનસિકતા

ભારતીય પ્રાચીન વિજ્ઞાનને નકારવાનો પૂર્વગ્રહ

🧠 તર્કથી સમજીએ

જો વેદકાળમાં:

વસ્ત્ર હતા ✔

કાપડ વણાટ કામ કરનાર હતા ✔

ધાતુ વિજ્ઞાન હતું ✔

તો પછી સીવણ સાધન (સૂઈ) ન હોવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો નથી.

✅ નિષ્કર્ષ

વેદકાળીન ભારતીય સમાજ:

હસ્તકલા માં પ્રગતિશીલ હતો

વસ્ત્ર નિર્માણ જાણતો હતો

સૂક્ષ્મ ધાતુ સાધનો બનાવતો હતો

અને ઋગ્વેદમાં “સૂચી” શબ્દનો ઉલ્લેખ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવે છે કે સૂઈ વેદકાળમાં જાણીતી અને ઉપયોગમાં હતી.

ટૂંકમાં —

👉 “વેદકાળમાં લોકો સૂઈ પણ બનાવી શકતા નહોતા” — આ દાવો ઐતિહાસિક રીતે ખોટો છે.

વેદોમાં સરસ્વતી નદી:

2025-07-15T16:57:00.003+05:30

વેદોમાં સરસ્વતી નદી: ઋગ્વેદથી અથર્વવેદ સુધી ઉલ્લેખ

વેદોમાં સરસ્વતી નદી: ઋગ્વેદથી અથર્વવેદ સુધી ઉલ્લેખ અને તેનું મહાત્મ્ય

ભારતીય વેદિક સંસ્કૃતિમાં સરસ્વતી નદી માત્ર એક નદીમાત્ર નહીં રહી પરંતુ વિદ્યા, પવિત્રતા અને દેવી શક્તિનું પ્રતિક બની ગઈ છે. ચારેય વેદોમાં સરસ્વતીનો ઉલ્લેખ જુદા જુદા રૂપે થયો છે — જ્યાં ઋગ્વેદમાં એ શક્તિશાળી નદી અને દેવી તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે, ત્યાં યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદમાં પણ તેનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે.

1. ઋગ્વેદમાં સરસ્વતી નદી

ઋગ્વેદમાં સરસ્વતીને "નદીનાં નદીનાં" (નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ) કહેવામાં આવી છે. એ નદી તરીકે તો છેજ, પણ એ જ્ઞાન અને શક્તિની દેવી રૂપે પણ પૂજાય છે.

📜 ઋગ્વેદ 6.61.13

સંસ્કૃત: સરસ્વતી નદીનાં તિર્વૃશં મહીનાં દેવીઃ સુપ્રણીકા ભવતુ નઃ

અર્થ: સરસ્વતી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને દેવી તરીકે અમારું રક્ષણ કરે.

📜 ઋગ્વેદ 6.61.7

સંસ્કૃત: ઇમા સરસ્વતી દુધે શિષ્ણિં ન નમયં વિભિદત ઘૌમાશિરમ્

અર્થ: સરસ્વતી દૂધ આપતી ગાય જેવી અમને પોષે છે, એ જ્ઞાન અને પ્રવાહદાયિ છે.

વિશ્લેષણ: ઋગ્વેદમાં સરસ્વતી નદી કેવળ ભૌતિક નદી નથી, એ અધ્યાત્મ અને યજ્ઞ સાથે સંકળાયેલી શક્તિરૂપ દેવી છે.

2. યજુર્વેદમાં સરસ્વતી

📜 યજુર્વેદ 34.11

સંસ્કૃત: આપઃ પૃથિવ્યૈ સરસ્વત્યૈ નમઃ

અર્થ: પૃથ્વી, સરસ્વતી અને જળ તત્વને નમસ્કાર.

વિશ્લેષણ: યજુર્વેદમાં સરસ્વતીને પૃથ્વી અને જળ જેવી જીવનદાયિ તત્ત્વ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. એ યજ્ઞ અને શક્તિ માટે અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

3. સામવેદમાં સરસ્વતી

📜 સામવેદ પાટલ 2, અધ્યાય 5

સંસ્કૃત: સરસ્વતી વેજયં સનિતુ વાજિનીવતી ધીયં જાનાતુ નઃ

અર્થ: સરસ્વતી અમને જ્ઞાન, વિદ્યા અને યશ આપે.

વિશ્લેષણ: સામવેદ સંગીત અને જ્ઞાન સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં સરસ્વતીને વિદ્યા અને પ્રેરણાની દેવી તરીકે માનવામાં આવે છે.

4. અથર્વવેદમાં સરસ્વતી

📜 અથર્વવેદ 4.30.2

સંસ્કૃત: મહતી સરસ્વતી મહેમના દૈવી નાદિની જઠરેણ પુનાતુ નઃ

અર્થ: મહાન સરસ્વતી દૈવી નદી અમને પોતાની પવિત્ર ધારાથી શુદ્ધ કરે.

વિશ્લેષણ: અથર્વવેદમાં સરસ્વતી આધ્યાત્મિક શુદ્ધિકર્ત્રી તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે.

🔚 નિષ્કર્ષ:

ચારેય વેદોમાં સરસ્વતીનું સ્થાન અલૌકિક છે. એ માત્ર નદી નહીં રહી, પરંતુ જ્ઞાન, યજ્ઞ, સંગીત અને આધ્યાત્મિક શક્તિનું પવિત્ર સ્રોત બની ગઈ છે. વૈદિક સંસ્કૃતિમાં સરસ્વતીની પૂજા માત્ર પાણી માટે નહિ, પણ આ આંતરિક ઊર્જા માટે થાય છે જે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં પ્રકાશ આપે છે.

👉 "બૃહદારણ્યક, છાંદોગ્ય અને ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ – તત્વજ્ઞાનનું મૂળ"

2025-07-13T18:26:00.002+05:30

સૌથી પ્રાચીન ઉપનિષદોની ઓળખ અને તેમનું તત્ત્વજ્ઞાન – એક વિહંગાવલોકન
ભારતીય તત્વચિંતન અને વેદાંતની દુનિયામાં ઉપનિષદો એ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ગ્રંથો તરીકે સ્થાપિત થયાં છે. ઉપનિષદો એ વેદોના અંત ભાગ તરીકે ઓળખાય છે અને તેને જ "વેદાંત" પણ કહેવામાં આવે છે. ઉપનિષદોનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે આત્મા અને બ્રહ્મ અંગેના રહસ્યોને સમજાવવું. આ ઉપનિષદો માત્ર ધાર્મિક પુસ્તકો નથી, પણ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિના માર્ગદર્શક છે.
ઉપનિષદનો ઇતિહાસ
ઉપનિષદ શબ્દનો અર્થ છે – “ઉપ” (નજીક), “નિ” (નીચે), અને “ષદ્” (બેસવું), અર્થાત્ "ગુરુ પાસે બેસી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું". ઉપનિષદોનું ઉદ્દેશ હેતુ છે: આત્મા (વ્યક્તિનો સચ્ચાઇ રૂપ) બ્રહ્મ (સર્વવ્યાપી ચેતના) જગતના સ્ત્રોતનો અન્વેષણ જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ આ ગ્રંથો અરસપરસ સંવાદ રૂપે લખાયા છે, જેમાં શિષ્ય અને ગુરુ વચ્ચે તત્વચર્ચા થતી હોય છે.
મુખ્ય ત્રણ પ્રાચીન ઉપનિષદો

1. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ
(Brihadaranyaka Upanishad) વેદ: શુક્લ યજુરવેદ કાલ: ઈ.સ. પૂર્વે આશરે 700–600 વિશેષતા: આ ઉપનિષદ સૌથી લાંબું અને ગૂઢ છે. અહીં આત્મા, બ્રહ્મ અને મૃત્યુ પછીના જીવન પર ગહન ચર્ચા કરવામાં આવી છે. મહત્વપૂર્ણ સંવાદ: યાજ્ઞવલ્ક્ય અને માઇત્રીઈ વચ્ચેનું આત્મ-જ્ઞાન વિશેનું સંવાદ.
પ્રખ્યાત કથન: > "નેતિ નેતિ" – અર્થાત્ બ્રહ્મને વર્ણવી શકાય તેમ નથી (એ નહી, એ પણ નહી).

2. છાંદોગ્ય ઉપનિષદ (Chandogya Upanishad)
વેદ: સામવેદ કાલ: ઈ.સ. પૂર્વે આશરે 700 વિશેષતા: ઓમના જ્ઞાન, ધ્વનિ, પ્રાણ, બ્રહ્મવિચાર, અને ધ્યાન પર વિશેષ ભાર. મહત્વપૂર્ણ સંવાદ: ઉદ્દાલક ઋષિ અને તેમના પુત્ર શ્વેતકેતુ વચ્ચે “તત ત્વમ અસી” જેવી તત્ત્વચર્ચા.
પ્રખ્યાત મહાવાક્ય: > "તત ત્વમ અસી" – તું એ જ છે. (બ્રહ્મ અને આત્મા એકરૂપ છે.)

3. ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ (Isha Upanishad)
વેદ: શુક્લ યજુરવેદ કાલ: ઈ.સ. પૂર્વે આશરે 600 વિશેષતા: ખૂબ જ ટૂંકો, માત્ર 18 શ્લોકો, પણ ભારે અર્થસભર. કર્મયોગ અને સંન્યાસ – બન્ને માર્ગનો સમન્વય દર્શાવતો.
પ્રારંભિક શ્લોક:
> "ઈશાવાસ્યમિદં સર્વં યત્કિંચ જગત્યાંજગત્…" અર્થાત્: જગતમાં જે કંઈ છે તે બધું ઈશ્વરથી આવૃત છે.
તુલનાત્મક વિશ્લેષણ
ઉપનિષદનું નામ સંકળાયેલ વેદ લખાવાનો અંદાજિત સમય મુખ્ય તત્ત્વો શૈલી બૃહદારણ્યક યજુરવેદ ઈ.સ.પૂર્વે 700–600 આત્મા, પુનર્જન્મ, મોક્ષ સંવાદાત્મક (ડાયલોગ આધારિત) છાંદોય સામવેદ ઈ.સ.પૂર્વે 700 બ્રહ્મ, ઓમ, તત્વજ્ઞાન ઉદાહરણ આધારિત ઈશાવાસ્ય યજુરવેદ ઈ.સ.પૂર્વે 600 કર્મ અને તત્વજ્ઞાનનો સમન્વય સંક્ષિપ્ત અને સૂચક ---
🧘‍♂️ ઉપનિષદોના આધ્યાત્મિક દિશા દર્શન
આ ઉપનિષદો આજે પણ જેટલા જ પ્રસંગિક છે. માનવીના આંતરિક શાંતિ માટે અને સ્વજ્ઞાન માટે ઉપનિષદો માર્ગદર્શિકા છે. ઉપનિષદોના સંદેશો છે કે: આત્મા અમર છે. બ્રહ્મ સર્વત્ર છે. જીવનનો ઉદ્દેશ મોક્ષ (મુક્તિ) છે. ---
ઉપસંહાર
ઉપનિષદો માત્ર ગ્રંથ નથી, એ જીવન જીવવાની દિશા છે. આ પ્રાચીન તત્ત્વજ્ઞાન આજના સમયમાં પણ આત્મશોધન, શાંતિ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે પ્રેરણારૂપ છે.

स्कंद पुराण

2025-07-13T12:44:00.000+05:30

-:स्कंद पुराण :-

🔷 परिचय:

स्कंद पुराण हिन्दू धर्म के 18 महापुराणों में सबसे बड़ा पुराण है। यह भगवान शिव और उनके पुत्र कार्तिकेय (स्कन्द) से संबंधित पुराण है, जिसमें विभिन्न तीर्थों, धार्मिक कर्तव्यों और उपासना पद्धतियों का वर्णन है।

🕰️ ऐतिहासिक समय:

रचना काल: स्कन्द पुराण का प्रारंभिक रूप 6वीं से 8वीं शताब्दी ईस्वी के बीच रचा गया माना जाता है।

विस्तार काल: इसके विभिन्न अंश 11वीं से 15वीं शताब्दी तक जोड़े गए।

यह ग्रंथ समय के साथ विस्तृत होता गया और इसमें अनेक स्थानीय संस्करणों और उपखंडों की वृद्धि हुई।

✍️ लेखक कौन हैं?

इसकी रचना किसी एक व्यक्ति द्वारा नहीं, बल्कि अनेक ऋषियों और पुराणकारों द्वारा समय-समय पर की गई मानी जाती है।

मुख्य रूप से इसे व्यास मुनि द्वारा संकलित किया गया बताया गया है, जो सभी पुराणों के रचयिता माने जाते हैं।

📚 स्कन्द पुराण में क्या-क्या लिखा है? (मुख्य विषयवस्तु संक्षेप में):

भगवान शिव और स्कन्द (कार्तिकेय) की महिमा

तीर्थ यात्रा महिमा – काशी, प्रयाग, केदारनाथ, बद्रीनाथ, श्रीशैल, हरिद्वार आदि तीर्थों का महत्व।

धर्म और आचारशास्त्र – श्राद्ध, व्रत, दान, यज्ञ, तर्पण की विधियाँ।

पर्व और त्योहार – शिवरात्रि, नवरात्रि, कार्तिक मास की विशेषता।

अध्यात्म और भक्ति मार्ग – भक्ति, तपस्या और ध्यान का महत्व।

नैतिक शिक्षा और नीति कथाएँ – राजा-प्रजा, धर्म-अधर्म के उदाहरणों के माध्यम से शिक्षाएँ।

पुरातन कथाएँ और आख्यान – विभिन्न युगों की कथाएँ, देवी-देवताओं की लीलाएँ।

तीर्थखंड – स्कन्द पुराण के सबसे बड़े भाग में भारत के प्रसिद्ध तीर्थों का विस्तार से वर्णन है।

🔖 वर्तमान महत्व:

स्कन्द पुराण आज भी धार्मिक अनुष्ठानों और तीर्थ यात्राओं के संदर्भ में एक महत्वपूर्ण ग्रंथ माना जाता है।

यह हिन्दू संस्कृति, तीर्थ व्यवस्था, और धार्मिक परंपराओं को समझने का समृद्ध स्रोत है।

✍️ निष्कर्ष:

स्कन्द पुराण केवल एक धार्मिक ग्रंथ नहीं बल्कि भारतीय संस्कृति, इतिहास और धर्म का एक जीवंत दस्तावेज़ है। इसकी गहराई में भारतीय समाज, संस्कृति और आस्था की झलक मिलती है ।

छांदोग्य उपनिषद

2025-07-12T12:17:00.003+05:30

सः एष रसानां रसतम्ः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गिथमः ।।३।। (छांदोग्य उपनिषद)

जितनी सार वस्तु होती है याने सृक्ष्म होती है, उतनी वह पूजनीय है, पृथिवी ओर जलका सार अन्नादिक है; इसालिये पृथिवी ओर जलकी अपेक्षा अन्नादिक अधिक पूजनीय है; इसी कारण अन्न को देवता कहा हे, “ अन्नेब्रह्मेति ” अन्नका सार पु- रुष है, इसलिये अन्न की अपेक्षा पुरुष अधिक पूजनीय हे, ओर पुरुष का सार वाणी है, जिस पुरुष की जिह्वा पर सरस्वती का वास होता है, वह अधिक पूजनीय होताहै, ओर वाणी का सार ऋचा है, याने जो पुरुष वेद का जाननेवाला हे वह ओर भी आधिक पूजनीय है, ओर ऋचों का सार सामवेद है, इसलिये जो पुरुष सामवेदी हे, ओर सामवेदों के मंत्रों करके परमात्मा का गान करता है, वह ओर भी आधिक पूजनीय है, ओर सामवेद का सार ॐ, या उद्गीथ है, इसी उद्गीथ या ॐ की उपासना जो महात्मा पुरुष करता है, वह आतिपूजनीय है, यह उद्गीथ, रसतमः, परमः, पराध्येः, इन तीन विशेषणों करके युक्त होने से श्रेष्ठ से श्रेष्ठ माना गया है, इस कारण जो पुरुष इसकी उपासना करता है, वह भी श्रेष्ठ से श्रेष्ठ ब्रह्मरूप होजाता है ॥ ३॥

Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya

2024-01-02T01:48:00.002+05:30

Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya

App

DOWNLOAD CLICK

Celebrate Ayodhya Ram Mandir's Grand Opening with Your Own Ram-tastic Frame.

Welcome the opening of Ayodhya Mandir on 22nd January 2024 in style! Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya lets you create stunning photo frames featuring Lord Rama and the majestic Ayodhya Mandir. Express your devotion, share your excitement, and celebrate this historic occasion with the world!

🛕 Here's what Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya offers: 🛕
🖼️Beautiful Rama and Ayodhya Mandir frames: Choose from a diverse collection of vibrant and intricate designs, each capturing the essence of Lord Rama and the grandeur of the Mandir.
📷Easy-to-use interface: Simply upload your photo, select your favorite frame, and adjust it for a perfect fit. No design skills needed!
📤Share your devotion: Set your framed photo as your profile picture or share it on social media to spread the joy and join the global celebration.
❤️More than just frames: Explore additional features like devotional hymns, quotes from the Ramayana, and information about the Ayodhya Mandir project.

🛕Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya is the perfect way to:🛕
🏹Express your faith and devotion to Lord Rama.
🏹Celebrate the opening of the Ayodhya Mandir with your loved ones.
🏹Show your solidarity with millions of devotees around the world.
🏹Create a beautiful and meaningful profile picture or social media post.

Download Ram Mandir Photo Frame-Ayodhya today and be a part of this historic moment!
Jai Shri Ram!

Canva: Photo And Video Editor

2024-01-01T22:13:00.000+05:30

કેનવાના રેઝ્યૂમ ટેમ્પ્લેટ્સ અને બાયો ડેટા મેકર થી સરળતાથી બાયો ડેટા અથવા સીવી બનાવો

તમારા પ્રોફાઇલ ચિત્રને એડીટ કરો અને સંપાદિત કરો, તમારો પોતાનો લોગો બનાવો

Canva: Photo And Video Editor

reate easily! All-in-one graphic design, photo editor & video editor app

Welcome to Canva - where magic happens! Get ready to unleash your creativity with our all-in-one digital canvas. Enjoy graphic design templates, easy-to-use photo & video editor, and creative digital art ideas right at your fingertips. Whether you're a professional designer, an aspiring artist, or simply someone looking to add a touch of creativity to your everyday life, Canva has something for everyone. Packed with an array of easy-to-use features, built-in magical AI tools, and a vast library of templates and layouts for CV, bio data, special media posts or holiday cards, Canva is the go-to app for all your design needs. Join millions of satisfied users and unlock your creativity with Canva today:

Photo Editor & Photo Collage Maker📷 – free, no ads, no watermarks
Easy-to-use photo editor to crop, flip, retouch & edit images
Create a pic collage using one of Canva’s templates, or on your own
Auto Focus to sharpen your photos & blur background
Add text to your photo in the photo editor
Use the photo grid, filters & photo effects to customize and share images
Unlock Canva’s cutting edge AI art tools to take your photo editor features to the next level

CV & Bio Data Maker – Professional Templates & Layouts
Easily create a bio data or CV with Canva’s resume templates and bio data maker
Retouch and edit your profile picture, apply filters & effects with Canva's powerful yet user-friendly photo editor
Edit, update and share your bio data or resume directly with Canva
Students & teachers: Engage with resumes, presentations, posters & worksheets

Video Editor & Video Maker 🎥 – create videos in a few taps
Produce professional videos in the video editor with our video layout & library of audio tracks
Use the video maker and built-in AI editing tools to create any video collage
Bring your pictures to life: Make images move with one-tap animations & page transitions
Overlay multiple audio tracks of music, sound effects & voiceovers
Magically sync edits to music with Beat Sync
Create and share reels and social media videos using Canva’s layouts and reel maker

Social Media 📱– Design, create & share your story (or post, or reel… anything, really!)
Design posts, reels, photo collage or images for Instagram, TikTok, Snapchat, Facebook or LinkedIn
Creating a video or photo collage has never been easier: just use a template or one of our millions of layouts to design a photo grid, a video collage, to apply filters & effects on your picture, story, or reel, and share your stunning visuals
Retouch and edit your profile picture, Instagram story, TikTok video, and more
Plan posts with Scheduler: the cutting-edge tool for Canva Pro users

AI Magic Built-in ✨ – Bringing the magic and ease of AI art to your designs
Magic Design: Upload an image and let Canva create designs for you with AI art tools and maker
Magic Edit: Swap or add anything to your images with AI editing
Translate automatically in 100+ languages
Magic Eraser: Remove unwanted objects from any image. Click and let Canva’s AI magic eraser do the rest
Magic Text to Image AI tool

Brand & Logo Maker - Build your brand and get into business
Use our banner maker for thumbnails & ads to promote your business in Instagram, Facebook, TikTok, Linkedin, and more
Logo maker: Create and use your logo design on mockups
Flyer maker & business cards templates
Meet your new Brand Hub: your one-stop-shop to design and keep your logos, colors, fonts, icons, imagery, graphics, and brand guidelines in one place for everyone to use
Display data with infographics and slideshow templates, poster maker & AI Magic Presentations

Free Content Library – over 2M assets
2M+ royalty-free images & photo filters
Thousands of watermark-free videos in the video editor
25K+ pre-licensed audio & music tracks
500+ fonts & effects in the photo editor

ઓલ્ડ ઇમેજ, જુના ફોટો

2024-01-01T14:38:00.007+05:30

આઝાદ હિન્દ ફોજ સુભાષ બાબુ

ત્રણ દરવાજા, અમદાવાદ

આર.એસ.એસ ની એક ગ્રામીણ શાખાનુ દ્રશ્ય

વિર સાવરકર

ભારત-વંદના Bharat-vandana કવિતા

2023-12-20T19:34:00.001+05:30

ભારત વંદના

અથર્વવેદથી શરૂ કરીને પૃથ્વી સુક્ત સુધી દેશનાં ગુણગાન ગાવાના અનેક ઉદાહરણો આપણા સાહિત્યમાં જોવા મળે છે. તેમાંથી મહાભારતના ભીષ્મપર્વનું ભારત-વંદન ભાવનાની દૃષ્ટિએ અત્યંત ઉત્તમ છે. આ સ્તુતિ ભીષ્મપર્વમાં આપેલ ભારતના ભૌગોલિક જ્ઞાનકોશનો સુંદર કાવ્યાત્મક પરિચય છે. તેના શ્લોકોમાં પ્રાચીન વૈદિક શ્લોકોનો અવાજ સંભળાય છે.

अत्र ते किर्तयिष्यामि वर्षं भारत भारतम्
प्रियमिच्छन्ति देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ।।५।।
पृथोस्तु राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मन: ।
ययातेरम्बरिषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च ।।६।।
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च।
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तया ।।७।।
कुशिकस्य च दुर्धर्षं गाधेश्चैव महात्मनः।
सोमकस्य च दुर्धर्षं दिलीपस्य तथैव च ।।८।।
अन्यैषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्
सर्वेषामैष राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ।।९।।
(भीष्म पर्व अ.६)

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને સંબોધીને કહે છે -

“હે ભરત, હવે હું તને એ ભારતવર્ષ વિશે કહીશ જે ભગવાન ઈન્દ્રને પ્રિય છે, જે ભરતને વિવસ્વનના પુત્ર મનુએ તેનું પ્રિય પાત્ર બનાવ્યું હતું;

હે રાજા, જે ભારત માટે આદિરાજા વૈન્ય પૃથુએ પોતાનો પ્રેમ સમર્પિત કર્યો હતો અને જે ભારત માટે મહાત્મા રાજર્ષિવર્ય ઇક્ષ્વાકુને દિલથી પ્રેમ હતો;

જે ભારતને પ્રતાપી યયાતિ અને ભક્ત અંબરીષા, ત્રિલોકવિશ્રુત માંધાતા અને તેજસ્વી નહુષાએ પોતાના હૃદયમાં રાખ્યું હતું;

સમ્રાટ મુચુકુન્દ અને ઔશિનાર શિબી, ઋષભ, આઇલ અને નૃપતિ નૃગ ઇચ્છતા હતા તે ભારત;

હે દુર્ધર્ષ, હું તમને મહારાજા કુશિક અને મહાત્મા ગાંધી, ભવ્ય સોમક અને ઉપવાસ કરનાર દિલીપની ભારત પ્રત્યેની ભક્તિ વિશે કહું છું.

હે રાજા, જે ભૂમિને ઘણા પરાક્રમી ક્ષત્રિયોએ પ્રેમ કર્યો છે અને ભારત જેને બીજા બધા ચાહે છે -

હે ભરત વંશમાં જન્મેલા, હું તમને કહું છું કે ભારત. ,

આ ભારતવંદનામાં જે ચક્રવર્તી રાજઋષિઓના નામનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તે ભારતના ઈતિહાસમાં હિમાલયના ઉચ્ચ શિખરો જેટલા શોભે છે.તેમને કોઈ કારણ વગર ભારત પ્રત્યે પ્રેમ નહોતો. તેમણે આ ભૂમિની સંસ્કૃતિના લાભાર્થે પોતાનું સમગ્ર જીવન આપી દીધું. ભારતની ધરતી એ સદાચારી રાજઋષિઓના કાર્યોથી ધન્ય બની હતી. તેમનો સ્થાપિત આદર્શ ભારતનો શાશ્વત જયસ્તંભ છે. જેમ મહાન હિમાલય તેના વહેતા આશીર્વાદની ધારાઓથી દેશને સિંચે છે, તેવી જ રીતે મહાન આદર્શોની તે હિમાદ્રી આપણી સંસ્કૃતિને રસ પ્રદાન કરે છે. આ મહાત્માઓએ આદર્શોના નવા માર્ગો બનાવ્યા. તેમનું કીર્તન એ ઈતિહાસકારોનો ધર્મ છે.

कृष्ण जन्मभूमि, मथुरा का इतिहास

2023-12-16T01:15:00.002+05:30

कृष्ण जन्मभूमि, मथुरा का इतिहास:

मथुरा, भारतीय सांस्कृतिक एवं धार्मिक इतिहास की धारा में एक प्रमुख स्थान है जो भगवान श्रीकृष्ण के जन्मस्थान के रूप में प्रसिद्ध है। श्रीकृष्ण, भगवान विष्णु के अवतार माने जाते हैं, और मथुरा उनके बाल्यकाल का महत्वपूर्ण स्थान है जहां उनका जन्म हुआ था।

इस स्थान का इतिहास पुरातात्विक सदीयों से जुड़ा हुआ है और इसे महाभारत काल से ही महत्वपूर्ण माना जाता है। मथुरा का उल्लेख वेदों में भी मिलता है और यह कृष्ण के जन्मस्थान के रूप में प्रमुख हो गया है।

मथुरा का इतिहास मुख्य रूप से हिन्दू धर्म के ग्रंथों, कथाओं, और पुराणों में प्रकट होता है। भगवान कृष्ण का जन्म मथुरा के बसाई गई राजा वसुदेव और रानी देवकी के घर में हुआ था। इस समय, मथुरा का राजा कंस था, जो देवकी के पुत्र कृष्ण द्वारा अपने वध का भय प्राप्त करने का भय पाकर उसका हत्या करने का प्रयास करता है। इसके परंतु, भगवान कृष्ण के बाल्यकाल में कई लीलाएं और चमत्कार होते हैं जो उन्हें अद्वितीय बनाती हैं।

भगवान कृष्ण के जन्मस्थल का प्रमुख दर्शनीय स्थल है श्रीकृष्ण जन्मस्थल, जो एक पवित्र मंदिर के रूप में माना जाता है। यह मंदिर मथुरा के एक सुरक्षित क्षेत्र में स्थित है और पूरे वर्ष भक्तों को आकर्षित करता है। मंदिर में भगवान कृष्ण की विग्रह और अन्य सांगोपांग देवी-देवताओं की मूर्तियां स्थित हैं।

मथुरा का ऐतिहासिक महत्व केवल हिन्दू धर्म से ही सीमित नहीं है, बल्कि यह एक सांस्कृतिक सेतु के रूप में भी जाना जाता है जो भारतीय इतिहास, कला, और साहित्य को एक साथ जोड़ता है। मथुरा का एक और प्रमुख धार्मिक स्थल श्रीबांके बिहारी मंदिर है जो कृष्ण भक्तों के लिए प्रमुख पुजा स्थलों में से एक है।

मथुरा का इतिहास विभिन्न शासकों, साम्राज्यों और संस्कृति के संघर्षों के साथ जुड़ा हुआ है। इसे मगध साम्राज्य, गुप्त साम्राज्य, मुघल साम्राज्य, और ब्रिटिश शासन के कई युगों में अपनाया गया है। मथुरा का ऐतिहासिक और सांस्कृतिक धरोहर आज भी इस क्षेत्र को एक महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल बनाए रखता है।

इस प्रकार, मथुरा का इतिहास एक उदाहरण है जो धार्मिक, सांस्कृतिक, और ऐतिहासिक दृष्टि से भारतीय सभ्यता को बचाए रखने में सक्रिय रूप से योगदान करता है। भगवान कृष्ण के जन्मस्थान के रूप में, मथुरा एक महत्वपूर्ण धार्मिक और सांस्कृतिक स्थल के रूप में आज भी अपनी महत्वपूर्णता बनाए रखता है।

मुंबई इंडियंस ने 2024 में हार्दिक पंड्या को कैप्टन बनाने का फैसला

2023-12-15T21:38:00.002+05:30

. Image credit by: Mumbai Indians facebook page

मुंबई इंडियंस, आइपीएल के एक शानदार टीम, ने 2024 सीजन के लिए कप्तान की कुर्सी पर हार्दिक पंड्या को बैठाने का साहसपूर्ण फैसला किया है। इस निर्णय के पीछे के कारणों को समझने के लिए हमें हार्दिक के क्रिकेट करियर की दिशा, मुंबई इंडियंस की रणनीति, और इस फैसले के असर को देखने की आवश्यकता है।

हार्दिक पंड्या का करियर:

हार्दिक पंड्या, गुजरात के बरोडा में 1993 में जन्मे एक उदार और प्रतिबद्ध क्रिकेटर हैं। उनका पहला पर्दा उन्होंने तीन साल की आयु में ही गुजरात के लिए खेलते हुए उड़ाया था। हार्दिक ने अपनी बल्लेबाजी और गेंदबाजी की क्षमताओं के लिए जल्दी ही ध्यान खींचा और उन्होंने भारतीय क्रिकेट में एक नए उत्साही दर्शकों की भी सृष्टि की।

मुंबई इंडियंस की रणनीति:

मुंबई इंडियंस, आइपीएल के सबसे सफल टीमों में से एक हैं, और इसका मुख्य कारण उनकी सजग रणनीति है। इस टीम ने आईपीएल के सभी सीजन्स में प्रदर्शन करते हुए बेहतरीन प्रदर्शन किया है और उन्होंने तीन बार आईपीएल खिताब जीता है। मुंबई इंडियंस की रणनीति में कमी नहीं है, और वह युवा और उत्कृष्ट खिलाड़ियों को टीम में शामिल करने का सिलसिला जारी रख रहे हैं।

हार्दिक पंड्या को कैप्टन बनाने का निर्णय:

2023 के आखिरी महीनों में मुंबई इंडियंस का बोर्ड ने हार्दिक पंड्या को कैप्टन बनाने का निर्णय लिया। इस निर्णय के पीछे के कई कारण हैं जो टीम के प्रति उनके योगदान और लीडरशिप क्षमताओं पर निर्भर करते हैं।

पहले तो, हार्दिक पंड्या का इस समय तक का क्रिकेट करियर अद्वितीय है। वह एक स्वच्छ बल्लेबाज, एक अद्वितीय गेंदबाज, और एक उत्तम फिल्डर हैं। इन सभी क्षमताओं का संगम एक ही खिलाड़ी में देखना किसी टीम के लिए स्वप्न समान है।

दूसरे, हार्दिक का मेंटल टफनेस और गेम में जिद्दी होना उन्हें अग्रणी बनाता है। उन्होंने कई मैचों में अपनी टीम को जीत की दिशा में अग्रणी भूमिका निभाई है और इससे उन्हें लीडरशिप की जरूरत होने का अहसास हुआ है।

तीसरे, हार्दिक पंड्या की अच्छी टीम कंबिनेशन बनाने की क्षमता है। वह युवा और अनुभवी खिलाड़ियों को एक साथ मिलाकर टीम को बेहतर बनाने का कौशल रखते हैं और इससे वह टीम के साथ समर्पित रहते हैं।

फैसले के असर:

हार्दिक पंड्या को मुंबई इंडियंस के कैप्टन बनाने का फैसला टीम पर कई तरह के असर डाल सकता है। पहले तो, इससे टीम की संरचना में परिवर्तन हो सकता है और हार्दिक के नेतृत्व में नई ऊर्जा आ सकती है। उनकी योगदान के साथ, टीम को और भी मजबूती मिल सकती है जो सीजन के दौरान उन्हें खिताब जीतने के लिए मदद कर सकती है।

दूसरे, इस फैसले से हार्दिक पंड्या के खिलाफ जिम्मेदारी बढ़ सकती है। एक कैप्टन के रूप में, उन्हें टीम के सभी पहलुओं का सामना करना होगा, जो उन्हें एक नए दृष्टिकोण से क्रिकेट खेलने का अवसर देगा।

संसर्ग:

हार्दिक पंड्या को मुंबई इंडियंस के कैप्टन बनाने का निर्णय एक चुनौतीपूर्ण कदम है, लेकिन यह एक नए और उद्दीपन्न युग की शुरुआत का संकेत भी हो सकता है। हार्दिक पंड्या ने अपने करियर के सभी मोड़ों पर आत्मनिर्भरता और उत्साह का सामर्थ्य प्रदर्शित किया है, और अब उन्हें एक नए रूप में टीम का मार्गदर्शन करने का मौका मिला है।

निष्कर्ष:

मुंबई इंडियंस ने हार्दिक पंड्या को 2024 सीजन के लिए कैप्टन बनाने का फैसला किया है, जिससे उनकी क्रिकेट करियर की नई चरम पर पहुंचने का एक नया पहलुआ खुलता है। यह निर्णय उनके दृढ़ नेतृत्व क्षमताओं को देखते हुए किया गया है, जो टीम को नए ऊँचाइयों तक पहुंचा सकता है। इसके साथ ही, हार्दिक को इस नए रूप में जिम्मेदारियों का सामना करना होगा, जिससे वह एक समर्पित और प्रेरणा स्त्रोत बन सके

2023-12-13T01:27:00.002+05:30

नंदवंश भारतीय इतिहास में एक महत्वपूर्ण राजवंश था जो गौतम बुद्ध के जन्मस्थल, लुम्बिनी, से जुड़ा हुआ है। इस वंश का समय शासन 5वीं से 6वीं सदी ईसा पूर्व तक था।

महापद्मनंद, जिन्हें महापद्मनंद नंद भी कहा जाता है, नंद वंश के प्रमुख राजा थे। इनका राजवंश मगध क्षेत्र में स्थित था और इन्हें भारतीय इतिहास में महत्वपूर्ण रूप से याद किया जाता है। महापद्मनंद का काल समयानुसार लगभग ५०० ईसा पूर्व से ३०० ईसा पूर्व तक माना जाता है।

महापद्मनंद का इतिहास मुख्यत: पुराणों, जैसे कि मुद्राराक्षस, और धर्मशास्त्रों में मिलता है। इनमें बताया जाता है कि महापद्मनंद ने मगध साम्राज्य की स्थापना की और इसके पहले उसके क्षेत्र का समृद्धि से संबंधित कई कथाएं हैं। उनका यथार्थ इतिहास में स्पष्टता से पता नहीं चलता है, लेकिन उन्हें एक शक्तिशाली और प्रभावशाली राजा माना जाता है।

महापद्मनंद के समय के बारे में और जानकारी कम होने के कारण, इसके संबंध में कई विद्वानों के बीच मतभेद हैं। उनका युग नंद वंश के नींव स्थापित करने के लिए महत्वपूर्ण माना जाता है, जो बाद में मौर्य वंश के शासक चंद्रगुप्त मौर्य के लिए मार्गदर्शक सिद्ध हुआ।

नंद राजवंश का सबसे प्रसिद्ध शासक धननंद था, जिनका अभिनंदन बुद्ध और जैन धर्मों के ग्रंथों में मिलता है। नंदवंश का अस्तित्व भारतीय इतिहास में महत्वपूर्ण है और यह गौतम बुद्ध के धर्म के उदय के साथ जुड़ा है।

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ

2023-11-29T18:03:00.004+05:30

👉 સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ 👈

સિંધુ ખીણની લીપી:

શા માટે બ્રિટિશ અને સામ્યવાદી ઈતિહાસકારો તેના વિષે જણાવવા માંગતા ન હતા!

▪️ ઈતિહાસકાર આર્નોલ્ડ જે. ટોયન્બી એ કહ્યું હતું - વિશ્વના ઈતિહાસમાં જો કોઈ દેશના ઈતિહાસ સાથે સૌથી વધુ ચેડા કરવામાં આવ્યા હોય તો તે ભારતનો ઈતિહાસ છે.

ભારતીય ઇતિહાસ સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિથી શરૂ થાય છે, તેને હડપ્પન સંસ્કૃતિ અથવા સારસ્વત સંસ્કૃતિ પણ કહેવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે 3500 બીસી (BC) માં વર્તમાન સિંધુ નદીના કિનારે એક વિશાળ શહેરી સંસ્કૃતિ અસ્તિત્વમાં હતી. મોહેંજોદડો, હડપ્પા, કાલીબંગા, લોથલ વગેરે આ સંસ્કૃતિના શહેરો હતા.

અગાઉ આ સંસ્કૃતિનો વિસ્તાર સિંધ, પંજાબ, રાજસ્થાન અને ગુજરાત વગેરેમાં થયું હોવાનું કહેવાતું, પણ હવે તેનો વિસ્તાર સમગ્ર ભારતમાં, તમિલનાડુથી વૈશાલી બિહાર, આજના સમગ્ર પાકિસ્તાન ,અફઘાનિસ્તાન અને ઈરાનના (પારસ,પર્શિયા) અમુક ભાગ સુધી જોવા મળે છે. . હવે તેનો સમય ઇ.સ. પૂર્વે 7000 કરતાં પણ વધુ પ્રાચીન હોવાનું જાણવા મળે છે.

આ પ્રાચીન સભ્યતાની સીલ, ટેબ્લેટ અને વાસણો પર જે લખાણ જોવા મળે છે તેને સિંધુ ખીણની લિપિ કહેવામાં આવે છે. ઈતિહાસકારો દાવો કરે છે કે આ લિપિ હજી અજ્ઞાત છે, અને વાંચી શકાતી નથી. જ્યારે ઇજિપ્તીયન, ચાઇનીઝ, ફોનિશિયન, આર્મેનિક, સુમેરિયન, મેસોપોટેમિયન વગેરે જેવી તમામ સમકક્ષ અને તથાકથિત કહેવાતી પ્રાચીન લિપિઓ ઉકેલી લેવામાં આવી છે.(વંચાય ગઇ છે)

આજકાલ કોમ્પ્યુટરની મદદથી માર્કોવ પદ્ધતિથી અક્ષરોની આવર્તનનું વિશ્લેષણ કરીને પ્રાચીન ભાષાને વાંચવી સરળ બની ગઈ છે.

સિંધુ ખીણની લિપિ ઈરાદાપૂર્વક વાંચવામાં આવી નથી, ન તો તેને વાંચવાના સાર્થક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા.

ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ હિસ્ટોરિકલ રિસર્ચ કે જેના પર પહેલા અંગ્રેજો અને પછી સામ્યવાદીઓએ કબજો જમાવ્યો હતો, તેણે સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચવા માટે કોઈ ખાસ યોજના કરવામાં આવી ન હતી.

આખરે એવું તો શું હતું સિંધુ ખીણની લિપિમાં ? શા માટે અંગ્રેજો અને સામ્યવાદી ઈતિહાસકારો સિંધુ ખીણની સ્ક્રિપ્ટ વાંચવા માંગતા ન હતા ?

બ્રિટિશ અને સામ્યવાદી ઈતિહાસકારોની નજરો માં સિંધુ ખીણની લીપિ વાંચવામાં તેમના માટે નીચેના જોખમો હતા -

• સિંધુ ખીણની સ્ક્રિપ્ટ વાંચ્યા પછી તેની પ્રાચીનતા વધુ પ્રાચીન હોવાનું સાબિત થશે. ઇજિપ્તીયન, ચાઇનીઝ, રોમન, ગ્રીક, આર્મેનિક, સુમેરિયન, મેસોપોટેમીયન કરતાં પણ વધારે પ્રાચીન . જે બતાવશે કે આ દુનિયાની સૌથી જૂની સભ્યતા છે. ભારતનું મહત્વ વધશે જે અંગ્રેજો અને સામ્યવાદી ઈતિહાસકારોથી સહન કેમ થાય.

• જો સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચીને તે વૈદિક સભ્યતા હોવાનું પુરવાર થાય તો અંગ્રેજો અને સામ્યવાદીઓ દ્વારા ફેલાવવામાં આવેલ આર્ય-દ્રવિડ યુદ્ધનો પ્રોપગેડાની પોલ ખૂલી જવાનો ડર હતો .

• બ્રિટિશ અને સામ્યવાદી ઈતિહાસકારોનો ખોટો પ્રચાર એ છે કે 'આર્યો એક આક્રમણકારી જાતિ છે જે બહારથી આવી હતી અને તેઓએ આ સ્થળના મૂળ રહેવાસીઓને, એટલે કે સિંધુ ખીણના લોકોને મારી નાખ્યા અને ભગાડી નાખ્યા અને તેમની મહાન સંસ્કૃતિનો નાશ કર્યો. એ લોકો જ જંગલોમાં છુપાયા, દક્ષિણ ભારતીય (દ્રવિડ) બન્યા, શુદ્ર અને આદિવાસી બન્યા, વગેરે વગેરે વાતો ખોટી સાબિત થશે.

કેટલાક નકલી ઈતિહાસકારોએ સિંધુ ખીણની લિપિને સુમેરિયન ભાષા સાથે, કોઈએ ઈજિપ્તની ભાષા સાથે, કોઈએ ચાઈનીઝ ભાષા સાથે, કોઈએ મુંડા આદિવાસીઓની ભાષા સાથે જોડીને વાંચવાની કોશિશ કરી અને કેટલાકે તેને ઇસ્ટર આઇલેન્ડના આદિવાસીઓની ભાષા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો. પણ તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ સાબિત થયા.

સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચવામાં નીચે દર્શાવેલ સમસ્યાઓ આવે છે -

તમામ લિપિમાં ઓછા અક્ષરો છે, જેમ કે અંગ્રેજીમાં 26, દેવનાગરી વગેરેમાં 52, પરંતુ સિંધુ ખીણની લિપિમાં લગભગ 400 મૂળાક્ષરો છે. સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચવામાં મુશ્કેલી એ છે કે તેનો સમયગાળો 7000 BC થી 1500 BC સુધીનો છે, જેમાં લિપિમાં ઘણા ફેરફારો થયા છે અને લિપિમાં ઘણી શૈલીયુક્ત વિવિધતા જોવા મળે છે.

ભારતની પ્રાચીન લિપિઓમાંની એક બ્રાહ્મી લિપિ કહેવાય છે. આ લિપિમાંથી જ ભારતની અન્ય ભાષાઓની લિપિઓ બ્રાહ્મી લીપી થી જ અસ્તિત્વ માં આવી. આ લિપિનો ઉપયોગ ઉત્તરપશ્ચિમ ભારતમાં વૈદિક કાળથી લઈને ગુપ્તકાળ સુધી થતો હતો. સંસ્કૃત, પાલી અને પ્રાકૃતના ઘણા ગ્રંથો બ્રાહ્મી લિપિમાં પ્રાપ્ત થયેલા છે.

સમ્રાટ અશોકે તેમના ધમ્મના પ્રસાર-પ્રચાર માટે બ્રાહ્મી લિપિ ને જ અપનાવી હતી. સમ્રાટ અશોકના સ્તંભો અને શિલાલેખો બ્રાહ્મી લિપિમાં લખવામાં આવ્યા હતા અને સમગ્ર ભારતમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા.

સિંધુ ખીણની લિપિ અને બ્રાહ્મી લિપિ વચ્ચે ઘણી આશ્ચર્યજનક સમાનતાઓ છે. આ ઉપરાંત, બ્રાહ્મી અને તમિલ લિપિઓ પણ પરસ્પર સંબંધ ધરાવે છે. તેના આધારે સુભાષ કાક અને ઈરાવથમ મહાદેવને સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચવાનો અર્થપૂર્ણ પ્રયાસ કર્યો.

એવું માનવામાં આવે છે કે સિંધુ ખીણની લિપિના લગભગ 400 અક્ષરો છે, જેમાંથી કેટલાક મૂળાક્ષરો (સ્વરો, વ્યંજન, માત્રા સંખ્યા), કેટલાક યૌગિક અક્ષરો અને બાકીના ચિત્રલિપી છે. એટલે કે, આ ભાષા અક્ષરો અને ચિત્રલિપીનો સંગ્રહ છે. વિશ્વની કોઈ ભાષા સિંધુ ખીણની ભાષા જેટલી સશક્ત અને સમૃદ્ધ નથી.

તે ડાબેથી જમણે લખાય છે, તેવી જ રીતે બ્રાહ્મી લિપિ પણ જમણેથી ડાબે લખાય છે. સિંધુ ખીણની લિપિના લગભગ 3000 અક્ષરો મળી આવ્યા છે.

જો કે ત્યાં 400 મૂળાક્ષરો છે, પરંતુ 39 મૂળાક્ષરોનો 80 ટકા વખત ઉપયોગ થાય છે. અને બ્રાહ્મી લિપિમાં 45 અક્ષરો છે. હવે આપણે સમાનતાના આધારે આ 39 અક્ષરોને બ્રાહ્મી લિપિના 45 અક્ષરો સાથે મેપ કરી શકીએ છીએ અને તેનો અવાજ શોધી શકીએ છીએ.

બ્રાહ્મી લિપિના આધારે સિંધુ ખીણની લિપિ વાંચીએ તો બધા સંસ્કૃત શબ્દો દેખાય છે જેમ કે - શ્રી, અગસ્ત્ય, મૃગ, હસ્તી, વરુણ, ક્ષમા, કામદેવ, મહાદેવ, કામધેનુ, મુશિકા, પગ, પંચ મશક, પિતૃ, અગ્નિ, સિંધુ, પુરમ, ગૃહ, યજ્ઞ, ઇન્દ્ર, મિત્ર વગેરે.

નિષ્કર્ષ એ છે કે -

૧.સિંધુ ખીણની લિપિ બ્રાહ્મી લિપિની પૂર્વજ છે.

૨. સિંધુ ખીણની લિપિ બ્રાહ્મીના આધારે વાંચી શકાય છે.

૩. તે સમયે, ભાષા સંસ્કૃત હતી જે સિંધુ ખીણની લિપિમાં લખાતી હતી.

૪. સિંધુ ઘાટીના લોકો વૈદિક ધર્મ અને સંસ્કૃતિમાં માનતા હતા.

૫. વૈદિક ધર્મ ખૂબ જ પ્રાચીન છે.

હિંદુ સંસ્કૃતિ એ વિશ્વની સૌથી જૂની અને મૂળ સભ્યતા છે, હિંદુઓનું મૂળ નિવાસસ્થાન સપ્ત સૈંધવ પ્રદેશ (સિંધુ સરસ્વતી પ્રદેશ) હતું જે ઈરાનથી સમગ્ર ભારત દેશ સુધી વિસ્તરેલું હતું. વૈદિક ધર્મના અનુયાયીઓ બહારથી આવ્યા ન હતા અને ન તો તેઓ આક્રમણકારી હતા.. આર્ય-દ્રવિડિયન જેવી કોઈ બે અલગ-અલગ જાતિઓ ન હતી જેમની વચ્ચે પરસ્પર યુધ્ધ થયું હોય.

પાટણના અવશેષો

2023-01-29T14:38:00.000+05:30

પાટણ

પ્રાચીન પાટણના અવશેષો માં આજે રાજગઢીના કોટનો થોડોક ભાગ, જે કાલિકા માતાના, તુલનાએ અર્વાચીન, મંદિર ની અડોઅડ હોવાથી સચવાયેલો છે. 'રાણીનો મહેલ' નામથી ઓળખાતો ટેકરો તથા કવિ નરસિંહરાવ ના શબ્દો માં કહીયે તો "રાણીવાવ તણાં આ હાડ " સિવાય કંઈ ખાસ બાકી રહ્યું નથી. સહસ્ત્રલિંગ તળાવ નો એકપણ પથ્થર એ જગ્યા એ ખોદકામ થયું તે પહેલાં દેખાતો નહોતો. સરસ્વતી નદી ના પટમાં આવેલ શેખફરીદની દરગાહ તથા નદી ને ઉત્તર કિનારે આવેલી બાવા હાજી ની દરગાહ કોઈ જૂના હિંદુ કે જૈન મંદિર ના સ્વરૂપનું રુપાંતર હોય એમ જણાય છે. હાલના પાટણની પશ્વિમે કનસડા દરવાજા બહાર આવેલ પીર મુખ્તમશાહની દરગાહ એ મૂળ હેમચંદ્રાચાર્ય નો ઉપાશ્રય હતો એવી સબળ સ્થાનિક અનુશ્રુતિ છે.થોડાક અપવાદ બાદ કરતાં સોલંકી કાળના વિપુલ સ્થાપત્યો ના કોઈ નિશાન આજે સપાટી ઉપર નથી એ આશ્ર્ચર્યજનક છે.
પણ સદીઓ સુધી પથ્થરની ખાણ તરીકે પાટણનો ઉપયોગ થયો હોય ત્યાં શું બાકી રહે? મિરાતે અહમદી નો કર્તા ઇ.સ.ના અઢારમા શતકની અધવચમા લખે છે કે અમદાવાદ અને બીજા સ્થળોએ બધો પથ્થર પાટણથી લાવવામાં આવ્યો હતો. નવા પાટણનો કોટ, કાલિકા માતાનું વિશાળ મંદિર અને ઇ.સ ના અઢારમા સૈકાના અંતમાં બારોટની વાવ જૂના પાટણના પથ્થરોથી બંધાયેલ છે. કોટ માં પણ કોતરણીવાળી શિલાઓ અને કલામય મૂર્તિઓ અવળી-સવળી ચણાયેલી છે એ એક ગ્લાનિકારક દ્રશ્ય છે. પાટણમાં બહાર નો પથ્થર સાઠેક વર્ષ થી જ આવવો શરૂ થયો એટલે એ પહેલાં ના એનાં મકાનોમાં પણ મોટેભાગે જૂનો પથ્થર વપરાયો છે. એક સમય એવો હતો કે પાટણના પુરાતન અવશેષો અને ખંડેરો માંથી પથ્થર કાઢી જવા માટે ગાયકવાડી રાજ્ય તરફથી દર વર્ષે હજારો આપવામાં આવતા અને ઇજારાપધ્ધતિ બંધ થયા પછી પણ પત્થરો કાઢી જવાનું તો ચાલું જ રહ્યું હતું. મિરાતે અહમદી ના કર્તા એ પાટણની આજુબાજુ માઈલો સુધી પત્થરોના ઢગલા જોયેલા તેમાંનું આજે કંઇ નથી; જોકે માઈલો સુધી ખેતરોમાં જૂના મકાનોના પાયાઓના રોડા નજરે પડે છે. ઇ.સ ૧૮૨૨ આસપાસ કર્નલ ટોડે ભવ્ય તોરણ અને નકશીકામ વાળા દરવાજા જોયા હતા.જેની નોંધ એમણે travels m western India માં કરી છે તે કેટલાયે વર્ષોથી અદ્રશ્ય થયા છે, એટલું જ નહીં, આ અવશેષ ચોક્કસ કયે સ્થાને હતા એનીયે કોઈ ને માહિતી નથી. રાણીની વાવ માં કૂવાને સામે છેડે પથ્થરના સ્થંભ હોવાનું બર્જેસે લખ્યું છે, તે પણ હાલ નથી; જોકે હમણાં ના ઉત્ખનોથી રાણીની વાવ નું કેટલુંક દટાયેલું શિલ્પસૌદર્ય પ્રત્યક્ષ થયું છે. પાટણ એક રેતાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે અને એની આસપાસ ક્યાંય પથ્થર ની ખાણ નથી, છતાં જે કાળે ગાડાં સિવાય ભારવાહનના બીજા સાધન નહોતા તે કાળે પથ્થરોનો આ લગભગ અખૂટ જથ્થો ત્યાં ખેંચી લાવવા માટે જે ધર્મ શ્રધ્ધા એ પ્રેરણા આપી હશે અને એની પાછળ જે નિરંતર પ્રયત્ન તેમજ આયાસ ચાલુ રહ્યો હશે તેની કલ્પના જ કરવાની રહે છે.

2023-01-03T19:29:00.001+05:30

વિયેતનામ નું શિવમંદિર

દિલ્હીથી લગભગ 3700 કિલોમીટર દૂર એક દેશ છે, જેનું નામ વિયેતનામ છે.

જો તમારે દિલ્હીથી વિયેતનામ જવું હોય તો વચ્ચે ઓછામાં ઓછા 3 કે 4 દેશો છે. જેમ કે બાંગ્લાદેશ, મ્યાનમાર, લાઓસ, થાઈલેન્ડ.. આજે વિયેતનામમાં હિન્દુ ધર્મ સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ ગયો છે. જ્યારે આજે પણ વિપુલ પ્રમાણમાં હિંદુ મંદિરો છે.

આ મંદિર જે તમે તસવીરો દ્વારા જોઈ રહ્યા છો, આ મંદિરનું નામ "માય સન ટેમ્પલ" છે, જે ભગવાન શિવને સમર્પિત મંદિર છે. આ મંદિરની સત્તાવાર સાઇટ પર પણ, તેને શિવ મંદિર તરીકે જ ઉલેખ કરાયો છે , અને આ મંદિરની જાળવણીનો ખર્ચ પણ ભારત સરકાર ઉઠાવે છે. આ મંદિરમાં ખંડિત શિવલિંગ, ખંડિત મૂર્તિઓની ભરમાર છે, આ મંદિર 4થી સદીમાં એટલે કે લગભગ(અંદાજીત) 1600 વર્ષ પહેલાં બનાવવામાં આવ્યું હતું.

આપણે જે મોટી મોટી ડીંગો મારીએ છીએ ને કે "હસ્તી મીટતી નહી હમારી".... તેનો જવાબ વિયેતનામ છે, જ્યાં ફક્ત આપણી હસ્તી જ અસ્તિત્વમાં હતી, અને આજે આ મંદિરોમાં દિવો પ્રગટાવવા માટે પણ કોઈ હિંદુ બચ્યો નથી... "

વર્ણવ્યવસ્થા

2021-09-25T00:09:00.005+05:30

પ્રારંભમાં બધા એક જ વર્ણના હતા.
* आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत:
कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु:॥१०॥ (શ્રીમદ ભાગવત 11.17.10)
અર્થાત- ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે કહ્યું - પ્રારંભમાં, સત્યયુગમાં, કેવળ એક સામાજિક વર્ગ હતો, એક જ વર્ણ હતો, જે હંસ વર્ણ કહેવામાં આવતો. જે બધાં મનુષ્યોને લાગું પડે છે.તે યુગમાં બધા લોકો ભગવાનના વિશિષ્ટ ભક્તો હતા, અને આ રીતે વિદ્વાનો આ પ્રથમ યુગને કૃતયુગ કહે છે, અથવા તે યુગ કે જેમાં તમામ ધાર્મિક કર્તવ્યો સંપૂર્ણ રીતે પૂરા થાય છે.
* एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्‌मय: ।
देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ (શ્રીમદ ભાગવત -9: 14: 48)
એટલે કે, "પહેલા સર્વ વાંગ્મય પ્રણવ (ઓમકાર) જ એકમાત્ર વેદ હતો. એકમાત્ર દેવતા સર્વવ્યાપી નારાયણ હતા , બીજું કોઈ નહીં. એકમાત્ર લૌકિક અગ્નિ જ અગ્નિ હતો અને એક માત્ર હંસ જ એક વર્ણ હતો._

_________________________________

એક હંસ વર્ણથી ચાર વર્ણો માં કર્મ પ્રમાણે વિભાજન

*न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदंजगत्।
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम्॥*
(મહાભારત - શાંતિ પર્વ 188.10)
અર્થાત- સર્વ મનુષ્ય-જગત એક બ્રહ્મનું સંતાન છે. વર્ણો માં કોઈ ભેદ નથી. બ્રહ્મા દ્વારા રચેલ સર્વ સંસાર પહેલાં પૂર્ણતહ: બ્રાહ્મણ હતો. તે મનુષ્યોના કર્મો પ્રમાણે વર્ણોમાં વહેંચાયો.
* विप्रक्षत्रियविट्‍शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: ।
वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥ (શ્રીમદ ભાગવત -11.17.13)
અર્થાત- શ્રી કૃષ્ણે કહ્યું - બ્રાહ્મણનામના વર્ણનુ મુખમંડલના ગુણોના આધારે, પ્રથમ વર્ણનું નામ 'બ્રાહ્મણ વર્ણ' રાખવામાં આવ્યું, ભુજા 'ક્ષત્રિય વર્ણ' ને બનાવી એટલે કે ભુજાઓના ગુણો પ્રમાણે, 'રાજન્યા = ક્ષત્રિય વર્ણ' નામ રાખવામાં આવ્યું . જે 'વૈશ્ય વર્ણ' છે તે તેના મધ્ય ભાગ કે જંઘા રૂપ કહેવાય છે અર્થાત, પેટ વગેરેના ગુણો અનુસાર, 'વૈશ્ય વર્ણ' નામ આપવામાં આવ્યું . શુદ્રવર્ણની પગ સાથે તુલના કરી છે કારણ કે પગ જ ન હોય તો ? પગ વગરનો માણસ શું કરી શકે ? આખાં શરીરનો આધાર પગ છે, વર્ણવ્યવસ્થાનો આધાર છે. દરેક સામાજિક વિભાગોને તેના વિશેષ કર્તવ્યો , વર્તન અને લક્ષણો અનુસાર ઓળખવામાં આવ્યા.
ભગવદ ગીતા પણ તેની પુષ્ટિ આપે છે કે હંસ નામના વર્ણમાંથી નીકળેલા ચાર વર્ણને તેમના ગુણો અને કર્મો અનુસાર વહેંચવામાં આવ્યા હતા.
*ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः।।
(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા 18.41)
અર્થાત, હે પરંતપ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્રના કર્મો સ્વભાવમાં થી ઉપજેલા ગુણો દ્વારા વિભક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
*चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागश: ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ।।13 (શ્રીમદ ભગવદ ગીતા 4:13)
અર્થાત- બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર આ ચાર વર્ણોનો સમુહ ગુણ અને કર્મોના વિભાગ પ્રમાણે મારાં દ્વારા સર્જાયેલો છે. આ પ્રમાણે એ સૃષ્ટિ રચના વગેરે કર્મનો કર્તા હોવા છતાં પણ મુજ અવિનાશી પરમેશ્વરને તું વાસ્તવમાં અકર્તા જ જાણ.

~~============================~~

ચારેય વર્ણના કર્તવ્યો
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા -18: 42)
અર્થાત- અન્ય:કર્મનો નિગ્રહ કરવો, ઇન્દ્રિયો નું દમન કરવું, ધર્મનાં પાલન કાજે કષ્ટ સહેવું , બાહ્ય-ભીતરથી શુધ્ધ રહેવું, બીજાનાં અપરાધોને ક્ષમા આપવી, મન, ઇન્દ્રિય તેમજ શરીરને ઋજુ સ્વભાવના રાખવા,વેદો,શાસ્ત્રો, ઇશ્ર્વર અને પરલોક આદિમાં શ્રધ્ધા રાખવી,વેદ-શાસ્ત્રોનુ અધ્યયન તથા અધ્યાપન કરવું અને પરમાત્માના તત્વને અનુભવવું - આ બધાંય બ્રાહ્મણના સ્વાભાવિક કર્મો છે.
*शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्।।
(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા -18: 43)
અર્થાત- શૂરવીરતા, તેજ,ધૈર્ય, નિપુણતા તથા યુદ્ધમાં પણ ન ભાગવું, દાન આપવું અને સ્વામિભાવ (નિઃસ્વાર્થભાવે સૌનું હિત વિચારીને શાસ્ત્રની આજ્ઞા અનુસાર શાસન દ્વારા પ્રેમાળભાવે પુત્રની જેમ પ્રજાનું પાલન કરવાનો ભાવ) - આ બધા ક્ષત્રિયના સ્વાભાવિક કર્મો છે.
*कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्।।(શ્રીમદભગવદગીતા-18:44)
અર્થાત - ખેતી, ગોપાલન અને ખરીદવા-વેચવારૂપી સત્ય વહેવાર(વસ્તુઓને ખરીદતી કે વેચતી વખતે તોલ,માપ કે ગણતરી કરતાં ઓછું આપવું અથવા વધારે લેવું,તેમજ વસ્તુને બદલીને કે એક વસ્તુમાં બીજી (ખરાબ)) વસ્તુ ભેળવીને આપી દેવી અથવા સારી લઇ લેવી,તથા નફો,આવડત અને દલાલી નક્કી કરી એના કરતાં વધુ કિમત લેવી કે ઓછી આપવી તથા જૂઠ,કપટ, ચોરી અને બળજબરીથી કે બીજા કોઈ પણ પ્રકારે બીજા નો હક છીનવી લેવો ઇત્યાદિ દોષો વિનાનો જે સત્યતા પૂર્વક પવિત્ર વસ્તુઓ નો વેપાર , એનું નામ 'સત્યવેપાર' છે) આ વૈશ્યના સ્વાભાવિક કર્મો છે તથા સર્વ વર્ણોની પરિચર્યા, એટલે કે નોકરી (સેવા)કરવી એ શુદ્ર નું સ્વાભાવિક કર્મ છે.

~~---------------------------------------------------~~
બ્રાહ્મણનું શરીર શેના માટે છે?
* ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥
(શ્રીમદ ભાગવત -11: 17: 42)
અર્થાત- બ્રાહ્મણનું શરીર ક્ષુદ્ર કર્મો માટે નથી. એતો જીવનમાં તીવ્ર તપસ્યા માટે એટલે કે શરીર કૃશતા પામે ત્યાં સુધી સાચા આનંદની પ્રાપ્તિ માટે છે.

---------------------------------------------------
ભવિષ્ય પુરાણ પણ આ જ વિચાર ધરાવે છે.
* तत्वदर्शन सम्पन्नः समिधशिस्तितः ।
सत्यब्रह्मविदः शान्तः सर्वशास्त्रेषु निष्ठितः (ભવિષ્પુયરાણ: બ્રહ્મપર્વ - 33 શ્લોક 2,6)
અર્થાત, જે તત્વદર્શી સમાધિ-સંપન્ન છે , જે બ્રહ્મ ને જાણે છે અને તમામ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ઠા ધરાવતો હોય તે બ્રાહ્મણ છે.
*यत्र वा तत्र वा वर्ण उत्तमाधममध्यमाः ।
निवृत्तः पापकर्मेम्यों ब्राह्मण: स विधीयते
शूद्रीषपि शीलसम्पन्नह ब्राह्मणादधिको भवेत्‌ । ब्राह्मण विगताचार: शृद्राद्धीनतरों भवेत्‌ (ભવિષ્યપુરાણ:બ્રહ્મપર્વ- 44શ્લોક 30-31)

તદુપરાંત, જે કોઈપણ ઉત્તમ, મધ્યમ કે અધમ વર્ણ નો મનુષ્ય, તે કોઈ પણ જાતનું પાપ કર્મ ન કરે, તે બ્રાહ્મણ છે. કારણ કે એક સારો શીલસંપન્ન શુદ્ર , બ્રાહ્મણ કરતાં ઉત્તમ છે અને આચાર ભ્રષ્ટ બ્રાહ્મણ શૂદ્ર કરતાં પણ હીન ગણાય છે.
यद्येका स्फुटमेव: जातिरपरा कृत्यात्परं भेदिनी
यद्वा व्याहृतिरिकतामधिगता यच्चान्यधर्म ययो

(ભવિષ્ય પુરાણ: બ્રહ્મપર્વ - 44 શ્લોક 33)
અર્થાત, માનવ જાતિ એક જ છે, પરંતુ વર્ણ જુદા જુદા કર્મો દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા છે, તેથી વ્યવહારમાં માનવ જાતિ એક છે, કેવળ કર્મોમાં ભિન્નતા છે.
*सामग्रय़नुष्ठनगणौः समग्रः शूद्रायतः सन्ति समाद्विजानाम्।
तन्माद्विशेषो द्विज शूद्रनाम्नोनाध्यात्मिको बाह्य निमित्त को वा ॥
(ભવિષ્ય પુરાણ: બ્રહ્મપર્વ - 41-29)
અર્થાત, કારણ કે સમ્માનિય શુદ્ર અને સમ્માનિય બ્રાહ્મણ બંને સામગ્રી, અનુષ્ઠાનમાં સમાન જ છે, તેથી બ્રાહ્મણ અને શૂદ્ર વચ્ચે કોઈ બાહ્ય અથવા આધ્યાત્મિક ભેદ નથી.

============================
ભક્તની જાત-પાત ન પૂછો.
* अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान्य ज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ।
तेपुस्तपस्ते जुहुवु: सस्‍नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते॥७॥(શ્રીમદ્ભાગવતમ 3:33:7)
અલબત્ત - 'અહો! એ ચંડાલ પણ શ્રેષ્ઠ છે, જેની જીભ ના અગ્રભાગમાં આપનું નામ બીરાજે છે. જે મહાપુરુષો તમારા નામનો ઉચ્ચાર કરે છે તેઓએ તપ, હવન, તીર્થસ્નાન, સદાચાર નું પાલન અને વેદોનો અભ્યાસ કરી લીધો.
*विप्राद् द्विषड्‌गुणयुतादरविन्दनाभ पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् ।
मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमान: ॥ १० ॥ *
(શ્રીમદ ભાગવત -7.9.10)
એટલે કે, જે બ્રાહ્મણ તમામ બાર ગુણો ધરાવે છે [સનત-સુજાતા પુસ્તકમાં જણાવ્યા મુજબ] પણ તે ભગવાનનો ભક્ત નથી અને ભગવાનના ચરણકમળથી વિમુખ છે, તેનાં કરતાં નિશ્ચિતપણે ચાંડાલ શ્રેષ્ઠ છે જેણે - મન, વાણી, કાર્મ, ધન અને જીવન - બધું સર્વોચ્ચ ભગવાનને સમર્પિત કર્યુ છે. એવો ભક્ત એવા બ્રાહ્મણ કરતાં વધુ શ્રેષ્ઠ છે , કારણ કે ભક્ત તેના આખા કુટુંબને શુદ્ધ કરી શકે છે, જ્યારે કહેવાતા બ્રાહ્મણ જે ખોટી પ્રતિષ્ઠા અને ખાનદાનીનું અભિમાન ધરાવે છે તે પોતાને પણ શુદ્ધ કરી શકતા નથી.
* अपार्थकं प्रभाषन्तः शूद्रा भागवता इति।
न शूद्रा भगवद्भक्ता विप्रा भागवताः स्मृताः।।
(મહાભારત અશ્વમેધિક પર્વ 118: 32)
એટલે કે, જો ભગવાનનો ભક્ત શૂદ્ર છે, તો તે શૂદ્ર નથી, પણ તે પરમશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે. હકીકતમાં, બધા વર્ણોમાં શુદ્ર તે છે જે ભગવાનની ભક્તિથી રહિત છે. '
---------------------------------------------------
ભેદભાવ વગર, દયાળુ રહેવું એજ માનવતા
*तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः
परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः ॥४४॥ (શ્રીમદ ભાગવત -8.7.44)
અર્થાત સજ્જન પુરુષ બીજાને દુખી જોઈને પોતે દુઃખી થાય છે. આ સંસારના તમામ પ્રાણીઓની સેવા જ તેમની અંતિમ આરાધના છે.
* विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः।। (શ્રીમદ ભગવદ ગીતા - 5:18)
એવા જ્ઞાની જનો વિદ્યા અને વિનયશીલ બ્રાહ્મણમાં તથા ગાય,હાથી,કૂતરા અને ચાંડાલમાયે સમાન દ્રષ્ટિવાળા જ હોય છે.
*अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्र: करुण एव च।
निर्ममो निरहंकार: समदु:खसुख: क्षमी ॥
संतुष्ट: सततं योगी यतात्मा दृढ़निश्चय: ।
मय्यार्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्त: स मे प्रिय:॥(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા -12: 13-14)
એટલે કે, જે સર્વ ભૂતોમા દ્રેષભાવ વિનાનો, વિના સ્વાર્થે સૌ પર પ્રેમ રાખનાર અને કોઈ પણ હેતુ વિના દયાભાવ રાખનારો છે તથા મમત્વ વિનાનો, અહંકાર વિનાનો, સુખદુઃખોની પ્રાપ્તિમાં સમ અને ક્ષમાશીલ છે , એટલે કે અપરાધ કરનારને પણ અભય આપનારો છે તથા જે યોગી નિરંતર સંતુષ્ટ છે, મન- ઇન્દ્રિયો સહિત શરીર ને વશમાં કરી રાખેલ છે અને મારામા દ્રઢ નિશ્ચયવાળો છે - એ મારામાં અર્પેલ મન-બુધ્ધિવાળો મારો ભકત મને પ્રિય છે.
---------------------------------------------------
પરમેશ્વર દરેક જીવોમાં છે
*   यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतंचराचरम्
(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા 10:39)
અર્થાત્, હે અર્જુન! હું સમસ્ત ભૂતો(જીવો)ની ઉત્પત્તિનું કારણ છે, એ પણ હું જ છું; કેમ કે એવું ચર કે અચર કોઈ પણ પ્રાણી નથી, જે મારા વિનાનું હોય.
* अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थित:
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च
(શ્રીમદ ભગવદ ગીતા 10:20)
અર્થ - હે નિદ્રાને જીતનારા અર્જુન, હું તમામ જીવોના હૃદયમાં રહેલો સૌનો આત્મા છું. તથા સર્વ જીવોનો આરંભ, મધ્ય અને અંત પણ હું જ છું.

============================
વૈષ્ણવધર્મ અને વર્ણ પરિવર્તન
તમામ પવિત્ર હિન્દુ શાસ્ત્ર વર્ણ પરિવર્તનને સંપૂર્ણ સમર્થન કરે છે. આલવાર, ગૌડીયા અને રામાનંદી જેવા વૈષ્ણવ (રામાનુજ સિવાય) સંપૂર્ણપણે સંમત છે કે વર્ણ બદલી શકાય છે.
*यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम्
यदन्यत्रापि द‍ृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ (શ્રીમદ ભાગવત -7.11.35)
એટલે કે, નારદે કહ્યું કે જો કોઈ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અથવા શુદ્ર હોવાના લક્ષણ દેખાય, વર્ણવ્યા પ્રમાણે, ભલે તે અલગ વર્ગમાં દેખાય, પણ તે વર્ગીકરણના તે લક્ષણ અનુસાર સ્વીકારવામાં આવે.
ઉદાહરણ:-
धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ|
नृगस्य वंश: सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसु: ॥ १७ ॥* (શ્રીમદ ભાગવત - 9.2.17)
એટલે કે, મનુનો પુત્ર ધૃષ્ટથી ધાર્ષ્ટ થયો તે જન્મે ક્ષત્રિય હતો , બાદમાં તેણે બ્રાહ્મણ પદ મેળવ્યું હતું. નૃગ થી સુમતિ ઉત્પન્ન થઈ સુમતિ થી ભૂતજ્યોતિ અને ભૂતજ્યોતિથી વસુનો જન્મ થયો.
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: ।भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ (શ્રીમદ્ ભાગવતમ - 9.2.23)
એટલે કે, દિષ્ટનો પુત્ર નાભાગ હતો, તે પોતાના કર્મોથી વૈશ્ય બન્યો, તેનો પુત્ર ભલંદન થયો અને તેનો પુત્ર વત્સપ્રિતી થયો.
*यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना
महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥ (શ્રીમદ ભાગવત - 5.4.13)
એટલે કે, રાજા ઋષભદેવ અને જયંતિના 81 પુત્રો, તેમના પિતાના આદેશ અનુસાર, તેઓએ વૈદિક અનુષ્ઠાનો કર્યા અને વેદનો અભ્યાસ કર્યો. એ પ્રકારે તે બધા પૂર્ણતઃ બ્રાહ્મણ બન્યા.
*विप्राद् द्विषड्‌गुणयुतादरविन्दनाभ पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् ।
मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमान: ॥ १० ॥ *
(શ્રીમદ ભાગવત -7.9.10
એટલે કે, ગુરૂની ગાયને મારવાને કારણે મનુનો પૃષધ્ન નામનો પુત્ર ગુરૂની ગાય મારવાં ના કારણે ક્ષત્રિય માંથી શૂદ્ર થઈ ગયો.
*एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाड्रिरसा: स्मृता:।
रथीतराणां प्रवरा: क्षत्रोपेता द्विजातय: ॥ १०॥ (વિષ્ણુ પુરાણ 4.2.10)
એટલે કે, રથીતરના વંશજો, ક્ષત્રિયના સંતાનો હોવા છતાં, આંગિરસ કહેવાય છે; એટલે તેઓ ક્ષત્રપેત બ્રાહ્મણ થયા.
* गृत्समदस्य शौनकश्चातुर्वर्ण्यप्रवर्तयिताभूत्‌॥
(વિષ્ણુ પુરાણ 4.8.6)
એટલે કે, ક્ષત્રિય ગૃત્તસમદનો પુત્ર શૌનક ચાતુર્વર્ણ્યનો પ્રવર્તક બ્રાહ્મણ બન્યો.
*पुत्रोगृत्समद्स्यापि शुनको यस्य शौनकाः।
ब्राह्मणः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैवच॥ (હરિવંશ પુરાણ - 1. 29. 8)
એટલે કે, ગૃત્સમદનો પુત્ર શુનક થયો, જેના થી શૌનક-વંશનો વિસ્તાર થયો. શૌનક વંશમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર જેવા બધાં વર્ણનાં લોકો થયાં.
ઐતિહાસિક ઉદાહરણ -
*ભક્ત નમલવર: આલવર વૈષ્ણવ સંતોમાં સૌથી મુખ્ય છે, તે શૂદ્ર માતા-પિતાના પુત્ર હતાં. તેમનો જન્મ ઇ.પૂ.3059 માં અલવાર થિરુના ગીરી (કુરુગુર) માં થયો હતો. નમલવરને બાર અલવરોની શ્રેણીમાં પાંચમા ગણવામાં આવે છે. તેમને વૈષ્ણવ પરંપરાના મહાન રહસ્યવાદી માનવામાં આવે છે. તેમને બાર અલવરમાં સૌથી મહાન પણ માનવામાં આવે છે અને નલયિર દિવ્ય પ્રબંધમાં તેમનું યોગદાન 4000 શ્લોકોમાંથી 1352 શ્લોકો માં છે. નમલવરે ચાર ગ્રંથોની રચના કરી છે. તેઓ નીચે મુજબ છે -
તિરુવિરુત્તમ (ઋગ્વેદ સમાન)
તિરુવાસિરિયમ (યજુર વેદ સમાન)
પેરિય તિરુવંદાદી (અથર્વવેદ સમાન)
તિરુવાય્મોળી (સામ વેદ સમાન)
તેમને "વેદમ તમિલ સેય્દ મારન" નામથી પણ સંબોધવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ થયો કે તમિલ પ્રબંધમાં સંસ્કૃત વેદનો અર્થ મારન છે. અન્ય અલવર્સના પ્રભાબંધોને વેદના ભાગો (જેમ કે શિક્ષણ, વ્યાકરણ, વગેરે) અને તિરુવૈમોલીને 4000 દિવ્ય પશુરોનો સાર-સંગ્રહ માનવામાં આવે છે.

---------------------------------------------------
કલિયુગમાં વર્ણવ્યવણસ્થાની દુર્ગતિ
શુકદેવજીએ શ્રીમદ્ ભાગવતમાં કળિયુગમાં જે બનશે તે વિશે કહ્યું છે -
*दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके ।
स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥ (શ્રીમદ ભાગવત -12: 2: 3)
એટલે કે, માત્ર બાહ્ય ચામડીના મોહને કારણે, પુરુષ અને સ્ત્રી એક સાથે રહેશે, અને વેપારમાં સફળતા કપટ આધારિત રહેશે. સ્ત્રીત્વ અને પુરુષત્વનુ આંકલન સંભોગમાં વિશેષતા અનુસાર નક્કી કરવામાં આવશે, અને વૈદિક વર્ણવ્યસ્થાથી વિપરીત, માત્ર એક દોરો (જનેઉ) પહેરવાથી માણસ બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાશે.
* क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: ।
वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ 12
शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु ।
गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ 14 ॥ (श्रीमद भागवतम -12:2:12-14)
*કળિયુગના દૂષણને કારણે, તમામ જીવોના શરીર ટૂંકા થઈ જશે, જ્યારે તેમના ધાર્મિક સિદ્ધાંતો વેદ- માર્ગ નાશ પામશે. વર્ણ વ્યવસ્થા અને આશ્રમ વ્યવસ્થા નાશ પામશે. તમામ વર્ણોના લોકો વેદ-હીન થઈ શુદ્ર જેવા જીવન જીવતા થઈ જશે. આશ્રમવાળા ગૃહસ્થી જેવાં થશે.વૈવાહિક સંબંધ વાળાં સાથે જ સંબંધ રહેશે. ( સાસરી નો સંબંધ જ રહેશે)
એટલે કે જેવો શુકદેવજી ને સંદેહ હતો તેવું જ આજ બની રહ્યું છે.
🌺હરે કૃષ્ણ🌺
સ્રોત :- હરીમૌર્યની હીન્દી પોસ્ટમાં થી ગુજરાતી ભાવાનુવાદ

સનાતન ધર્મની આધારશિલા ગુણ-કર્મ

2021-09-21T22:26:00.002+05:30

સનાતન ધર્મમાં સમયે સમયે એવા મહાપુરુષો થયા જેમણે ધર્મનું ઉત્થાન કર્યું, જે અલગ-અલગ વર્ણના હતાં, આ એટલે શક્ય બન્યું કારણ કે સનાતન ધર્મ હંમેશા ગુણ-કર્મપ્રધાન ધર્મ રહ્યો છે, જેમાં વ્યક્તિના ગુણો મહત્વપૂર્ણ છે , કુળ નહીં. તેને આપણે ઉદાહરણ થી સમજીએ.

મહર્ષિ એત્રેય મહિદાસ : પરંપરા અનુસાર, તેમની માતા 'ઇત્રા' નામની દાસી હતી. આ ઋષિને ઐતરેય બ્રાહ્મણના સંકલનનો શ્રેય આપવામાં આવે છે.

ઋષિકા લોપામુદ્રા: વિદર્ભની ક્ષત્રિય રાજકુમારી હતી, જેમણે મહર્ષિ અગસ્ત્ય સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેઓ ઋગ્વેદના કેટલાક શ્લોકોના દ્રષ્ટા છે. તેમની અને મહર્ષિ અગસ્ત્ય વચ્ચેની ઘણી ચર્ચાઓ અને સંવાદો પુરાણોમાં નોંધાયેલા છે.

મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર: આ 'વિશ્વરથ' નામના ક્ષત્રિય હતા. તેમને 'ગાયત્રી મંત્ર' ના ઉત્તમ રહસ્યને પ્રકટ કરવાનુ અને જાણવાં નો શ્રેય આપવામાં આવે છે. મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને તેમના આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને કારણે બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

મહર્ષિ વેદ વ્યાસ: આ પરાશર ઋષિ અને સત્યવતી નામના માછીમાર-સ્ત્રીના પુત્ર હતાં. તેમનો જન્મદિવસ 'ગુરુ-પૂર્ણિમા' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તેમને મહાભારત અને અન્ય ઘણા સનાતન ગ્રંથોના સંકલનનો શ્રેય આપવામાં આવે છે.

મહર્ષિ માતંગ: તે શૂદ્ર માતા અને વૈશ્ય પિતાના પુત્ર હતાં. હકીકતમાં, ચાંડાલોને ઘણીવાર 'માતંગા' તરીકે સંબોધવામાં આવતા જેમ કે (વરાહ પુરાણ 1.139.91).

મહર્ષિ વાલ્મીકિ: આ ઋષિઓના વંશજ હતા પણ ચાંડાલ બન્યા (સામાજિક બહિષ્કાર કર્યો હતો) તેમનુ નામ રત્નાકર રાખવામાં આવ્યું, કારણ કે તેઓ લૂંટ-ફાટ કરતા હતા. પ્રજાપતિ બ્રહ્મા દ્વારા તેઓને સતમાર્ગે વાળવામાં આવ્યાં હતાં અને દૈવી ઋષિ નારદથી પ્રેરિત થઈને તેમણે હિન્દુ મહાકાવ્ય સર્વોત્કૃષ્ટ - રામાયણની રચના કરી હતી.

ઋષિકા સુલભા મૈત્રેયી: તે એક ક્ષત્રિય વર્ણની મહિલા હતી જેણે ઋગ્વેદની એક શાખા સૌલભાને પ્રખ્યાપિત કરી હતી. તેમની ગણના ઋગ્વેદના શ્રેષ્ઠ આચાર્યો માં થાય છે જેમને કૌશિકી બ્રાહ્મણ જેવા ગ્રંથોમાં આદર આપવામાં આવ્યો છે. સૌલભા બ્રાહ્મણ હવે મળતો નથી પરંતુ તેનુ નામ કાશીકામાં ઉલ્લેખિત છે. વિદેહના રાજા જનક સાથે આધ્યાત્મિકતા પર ઋષિકા સુલ્ભાનો સંવાદ મહાભારતના શાંતિ પર્વમાં નોંધાયેલો છે.

ભક્ત નમલવર: આલવર વૈષ્ણવ સંતોમાં સૌથી મુખ્ય છે, તે શૂદ્ર માતા-પિતાના પુત્ર હતાં. તેમનો જન્મ ઇ.પૂ.3059 માં અલવાર થિરુના ગીરી (કુરુગુર) માં થયો હતો. નમલવરને બાર અલવરોની શ્રેણીમાં પાંચમા ગણવામાં આવે છે. તેમને વૈષ્ણવ પરંપરાના મહાન રહસ્યવાદી માનવામાં આવે છે. તેમને બાર અલવરમાં સૌથી મહાન પણ માનવામાં આવે છે અને નલયિર દિવ્ય પ્રબંધમાં તેમનું યોગદાન 4000 શ્લોકોમાંથી 1352 શ્લોકો માં છે. નમલવરે ચાર ગ્રંથોની રચના કરી છે. તેઓ નીચે મુજબ છે -

તિરુવિરુત્તમ (ઋગ્વેદ સમાન)

તિરુવાસિરિયમ (યજુર વેદ સમાન)

પેરિય તિરુવંદાદી (અથર્વવેદ સમાન)

તિરુવાય્મોળી (સામ વેદ સમાન)

તેમને "વેદમ તમિલ સેય્દ મારન" નામથી પણ સંબોધવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ થયો કે તમિલ પ્રબંધમાં સંસ્કૃત વેદનો અર્થ મારન છે. અન્ય અલવર્સના પ્રભાબંધોને વેદના ભાગો (જેમ કે શિક્ષણ, વ્યાકરણ, વગેરે) અને તિરુવૈમોલીને 4000 દિવ્ય પશુરોનો સાર-સંગ્રહ માનવામાં આવે છે.

નરસી મહેતા: તેમનો જન્મ 15 મી સદીમાં ગુજરાતના પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ સંત નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. તેમણે અનેક પદોની રચના કરી.ગુજરાતમા તો લોકો ની માન્યતાઓ છે કે નરસિંહ મહેતા ના ભગવાને કામ કર્યાં એવાં ભક્ત સંપ્રદાય માં બીજા ના એટલાં કામ કર્યાં હોય એવું જાણવા માં નથી. તેમની એક રચના "વૈષ્ણવ જન" હતી. ગુજરાત માં તો કહેવત છે કે નરસિંહ મહેતાની કડતાલ, સ્વામિ નારાયણ ભગવાનનું વડતાલ અને ગાંધીજી ની હડતાલ !!!

સંત રવિદાસ: તેઓ દલિત હતાં. તેમણે ભક્તિ આંદોલનને આગળ ધપાવ્યું, તેમની 16 રચનાઓ આદિ ગ્રંથ - શીખ ધર્મગ્રંથમાં સમાવવામાં આવી હતી.

સંત મીરા: આ મેવાડની રાજપૂત ક્ષત્રિય રાજકુમારી હતી અને તેણે પોતાનું જીવન ભગવાન કૃષ્ણની સેવામાં સમર્પિત કર્યું હતું. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને સંબોધિત તેમની સુંદર કાવ્ય રચનાઓ આજ સુધી હિન્દુઓ દ્વારા ખૂબ જ ઉત્સાહથી ગવાય છે. તેમણે વૈષ્ણવ ધર્મનો પ્રચાર કર્યો.

સ્વામી વિવેકાનંદ: આધુનિક હિન્દુ ધર્મના અગ્રણી સુધારકોમાંના એક, તેઓ બંગાળના કાયસ્થ પેટા-જાતિના હતા. તેમણે વેદાંતનો સંદેશ અમેરિકા અને યુરોપ સુધી ફેલાવ્યો અને તેમના લખાણો અને ભાષણો "ધ કલેક્ટેડ રાઇટીગ ઓફ સ્વામી વિવેકાનંદ " માં સમાવિષ્ટ છે. તેમણે રામકૃષ્ણ મિશન- એક ધાર્મિક સંસ્થાની સ્થાપના કરી અને તેમના ગુરુ સ્વામી રામકૃષ્ણ પરમહંસના ઉપદેશોનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો. વિવેકાનંદે તેમના ધાર્મિક સંગઠન રામકૃષ્ણ મિશન દ્વારા ધર્માતરીત થયેલા લોકોનુ ઘરવાપસી કરવાનું કામ કર્યું.

સંત ચોખામેળા: આ એક મહાર જાતિ ના જે મરાઠી ભક્તિ ચળવળમાં 14 મી સદીની પ્રમુખ વ્યક્તિ હતાં . તેઓ સંત નામદેવના શિષ્ય હતા, અને ભગવાન વિઠ્ઠલના પ્રખર ભક્ત હતા. તેમણે ઘણા વિખ્યાત અભંગ લખ્યા જે ભગવાન વિઠ્ઠલ (કૃષ્ણ) ને સમર્પિત ભક્તિ કવિતાઓ છે.

સંત ગુરુ ઘાસી દાસ: તેનો જન્મ છત્તીસગઢના રાયપુર (1756-1850) માં પછાત જાતિના પરિવારમાં થયો હતો. દલિત સંત ગુરૂ ઘાસી દાસે હિન્દુ ધર્મના સતનામી સંપ્રદાયનો લોકોમાં પ્રચાર કર્યો અને છત્તીસગઢ માં સતનામી સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી તેમણે હિન્દુ ધર્મનો ત્યાગ કરી અન્ય ધર્મો અપનાવેલા આદિવાસી હિન્દુઓને ઘર વાપસી કરાવી. તેમના કાર્યના ફળ સ્વરૂપથી રાજ્યમાં ઘણા દલિત અને બહિષ્કૃત સમુદાયોના સામાજિક અને ધાર્મિક ઉત્થાન થયું.

સંત બલરામ હાદી: 18 મી સદીમાં જન્મેલા બલરામ હાદીએ બંગાળના નાદિયા ક્ષેત્રમાં બલ્હાડી/બલરામી સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી હતી. હાદી પછાત જાતિના હતા. તેમના જ્ઞાનને કારણે લોકોએ તેમને રામના અવતાર તરીકે માનતાં. તેમણે જે ધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો તે ગૃહસ્થો માટે હતો અને હાદી, ડોમ, બગડી, મુચી, બેડે જેવી નીચલી પછાત જાતિઓ તેમનાં અનુયાયીઓ હતા અને મુસ્લિમોમાં પણ ખ્યાતિ મેળવી હતી અને ત્યાંના મુસ્લિમો પણ તેમના અનુયાયીઓ બન્યા હતા. તેમણે જાતિવાદનો વિરોધ કર્યો અને મુક્તિ મેળવવા માટે ભક્તિ અને તપસ્વીના માર્ગની હિમાયત કરી.

- હરીમૌર્યની હીન્દી પોસ્ટ માંથી સાભાર

રંણબંકા રાઠોડ

2021-08-27T23:51:00.001+05:30

ફોટો - પ્રતિકાત્મક

રંણબંકા રાઠોડ રાવ રણમલજી

ઇડરદેશ પ્રથમ સત્યુગમાં "ઇલ્વદુર્ગ" ને નામે ઓળખાતો હતો. અને દ્વાપર યુગમાં આ ઠેકાણે ઐલવન અને વાતાપિ રાક્ષસોનુ રહેઠાણ હતુ. આ રાક્ષસોનો અગસ્ત ઋષિએ નાશ કર્યો હતો ત્યાર પછી આ દેશ ઘણા કાળ સુધી ઉજ્જડ રહ્યો હતો.
કળીયુગ ના ૨૩૨૨ વર્ષ ગયા બાદ અને ઇસ્વીસન પૂર્વે ૨૭૪૨ વર્ષ ઉપર મહાભારત ના અને જ્યારે મહારાજા યુધિષ્ઠિર હસ્તિનાપુર ની ગાદી ઉપર હતા ત્યારે આ ઇલ્વદુર્ગ ની ગાદી ઉપર વેણીવચ્છરાજ નામે રાજા રાજ્ય કરતા હતા એટલું ભવિષ્યોત્તર પુરાણ ના નીચેના શ્લોક ઉપરથી જણાય છે.
श्री ईल्व दुर्गे नृप वेणीवच्छ:।बभूव भूपाल मणी समेव।। रहीज भूमौ मधवावतार, गतेति कली द्रि भूज अज्ञिनेत्र ।।
એ પછી અનુક્રમે સિસોદિયા, પઢિયાર વંશ અને એ પછી હાથીસોડ ના હાથમાં સત્તા આવી. હાથીસોડનો પુત્ર શામળીયો સોડ.
મારવાડમાં તે સમય રાઠોડ વંશ ની મોટી સત્તા સ્થપાઈ હતી. ત્યાંથી બે રાઠોડ રાજપુત્રો ગુજરાત કાઠીયાવાડ માં સાહસ ખેડવા નીકળી પડ્યા; અને તેમાંના એક રાવ સોનંગજી અણહિલપુરપાટણ આવ્યા જ્યારે અજાજી કાઠીયાવાડ પૈકી ઓખામંડળ માં ગાદી સ્થાપી.તે સમયમાં પાટણની ગાદીએ મહારાજા ભીમદેવ સોલંકી હતાં. ઇડરરાજ્યના ઇતિહાસ મુજબ મહારાજ ભીમદેવ સોલંકીએ સોનંગજીને કડી પ્રાંતના સોમેત્રા ગામ આપી ત્યાંના સરદાર બનાવ્યા. ઇડરમાં સામળીયાસોડની સત્તા હતી. આ સમયે રાજ્યમાં મારામારી તથા લુંટફાટ થવા લાગી અને રાજ્યમાં ભારે અંધાધુંધી ફેલાએલી હતી . તેના ત્રાસમાંથી ઇડરને મુક્ત કરાવવા ઇડરના કારભારી ગોવિંદરામ નાગર, રાવ સોનંગજી પાસે મદદ માંગી. રાવ સોનંગજી એ ઇડરના સામળીયા સોડ ને હરાવ્યો. અને ત્યાં રાઠોડવંશ ની ગાદી સં.૧૩૦૨ મા સ્થાપી.(सोनगजी, सो इडर गढरा बीरामण पुकारु आया ने कयो मारी बेटी भील मांगे छे, जिणरि सहाय राज करो । सो उणारि सहाय सोनगजी चढिया । सो उणांरि सहाय करी । -- राठोर रि ख्यात, राजस्थान) રાઠોડ રાવ સોનંગજી પછી રાવ અભેમલજી તેમના પછી સં.૧૩૪૨ માં રાવ ધવલમલજી તેમના પછી રાવ લુણકરણજી તેમના રાવ કહેરનજી અને તેમનાં પછી રાવ રણમલજી ગાદીએ આવ્યા. રાવ રણમલજી ઘણા બહાદુર યોધ્ધા હતાં. એમણે ઇડર રાજયની સીમા વિસ્તારી અને ઇડરગઢની કિર્તી અમર કરી. તેમણે તે વખતે ઘણાં પ્રદેશોમાં પોતાની સત્તા સ્થાપી હતી. ડુંગર ઉપર ચોકી બનાવી જે રણમલ ચોકી ના નામથી ઓળખાય છે. તેમજ ઇડરની નજીક રણમલેશ્વર નામનું તળાવ બંધાવ્યું. રાવ રણમલજી પાસે નવ લાખની કિંમતનો ઘોડો હતો કે એક રાતમાં બસો ગાઉ ની મુસાફરી કરી શકતો હતો તેમ કહેવાય છે. તેમણે અમુક પ્રદેશો પોતાના સરદારોને પણ આપ્યાં હતાં. ઘણાં સરદારોને તેમણે પોતાને ત્યાં રાખ્યાં હતાં. રાઠોડ રાવ રણમલજીના દરબારમાં અગિયાર શૂરા (પટાવતો)સરદારો હતાં તે બધાં રણમલ કહેવાતા હતા. એ રણખેલના શૂરવીરો કવિ શ્રીધરનું પ્રાચીન ગુર્જર કાવ્ય "રણમલછંદ" માં વિખ્યાત પામ્યાં છે.જ્યારે રાવ રણમલજી એ પટાવતોની ગ્રહમાળા ના સૂર્ય હતાં. "રણમલછંદ" કાવ્યમા કવિ શ્રીધરે રાવ રણમલજી ના વિરરસનુ વર્ણન કર્યુ છે. એતો શાંત પ્રકૃતિના માણસના ય રૂંવાડા બેઠાં કરી દે અને હ્રદય હલબલાવી નાખે.
कडक्कि मूंछ मींछ मेंछ मल मोलि मुग्गरि;
चमक्कि चल्लि रण्णमल्ल मल्ल फेरि संमरि धमक्कि धार छोडि धान छण्डि धाडि-धग्गडा
पडक्कि वाटि पक्कडन्त मारि मीर मक्कडा
धडहडतउ धडि कमधज्ज धरातलि धसि धगडायण धूंस धरइ,
ईडरवइ पण्डर वेस सरिसु रणि रामायण रणमल करइ ।
रोमच्चिय रणरसि, राढि डरावण, रहि रहि बल बोल्लन्त वलि,
पक्खर वर पुट्टि पवगम पट्ठिय, पुहुतउ वह पतसाहदलि ।
असि मारवि रुम्ब रणायरि रगडिय भज्जइ धगड महा भड्या,
रणमल रणंगणि मोलि मिलन्ता मेच्छायण मूंगल भिडिया ।
प्रल्लय करि लसकरि लोहि छवच्छव छण्ट करइ छत्तीस छलि ,
रणमल्ल रणंगणि राउत विल्सइ रवितलि खितिय रोसवलि ।(રણમલછંદ- કવિ શ્રી ધર
રાવ રણમલજી ના સમયમાં પાટણનો સૂબો ઝફ્ફરખાન હતો. ઇ.સ.૧૩૯૧ માં દિલ્હી ના બાદશાહ મહંમદ તઘલખ બીજા એ ઝફ્ફરખાન ને પાટણનો સૂબો નીમ્યો હતો. ઝફ્ફરખાન ને તમામ હીન્દુ રાજા-રાણોઓને હરાવી તેમની પાસેથી ખંડણી ઉઘરાવવા ની ઇચ્છાથી પોતાના અમલના ત્રીજા જ વર્ષે તેણે ઇડર ઉપર ચડાઈ કરી. પણ રાવ રણમલજી ના સૈન્યે રાજધાની ઇડર પહોંચ્યા પહેલાં જ કારમી હાર આપી. ઝફ્ફરખાન ને પાછું ભાગવું પડ્યું. પાંચ વર્ષ પછી ઝફ્ફરખાને ઇડર ઉપર ફરી ચડાઈ કરી. એ વખતે ઇડરને ઘેરો ઘાલ્યો. પણ એક બાજુ રાવ રણમલજી નો વળતો પ્રહાર અને બીજી બાજુ દીલ્હી ઉપર તાતારી તૈમુર એકાએક દાવાનળની પેઠે આવી દીલ્હી બાળી, લૂંટી પાછો વળી ગયો હતો. દીલ્હી નો બાદશાહ પાણીપતના મેદાનમાંથી હાર પામી નાસી ગયો હતો એટલે દીલ્હી નું તખ્ત ખાલી હતું , રાવ રણમલજી સામે ટકી શકાય તેમ ન હોવાથી તેમજ દીલ્હી તખ્ત ખાલી હોવાથી આ તકનો લાભ લેવા માટે રાવ રણમલજી સાથે સૂલેહ કરી પાટણ પાછું ફરવું પડ્યું.
દીલ્હી સલ્તનત થી સ્વતંત્ર થઇ સુલતાન મુઝફ્ફર શાહના નામથી ગુજરાત નો સૂબો સુલતાન બન્યો. તેણે ઇ.સ.૧૪૦૧ માં ત્રીજી વાર અજીત એવા ઈડરીયા ગઢ ઉપર આક્રમણ કરી કેટલોક પ્રદેશ આ કબજે કર્યો ને ત્યાં પોતાનું થાણું મુક્યું. તે વખતે રાવ રણમલજી વિસનગરમાં હતાં. રાવ રણમલજીને ખબર મળતાં જ તેઓ ઇડર આવી મુઝફ્ફર ના મુકેલા થાણા ને હાંકી કાઢ્યું અને પ્રદેશ કબજે કર્યો. આમ ઇડર ઉપર સૂબાઓ એ સં.૧૪૪૯,સં.૧૪૫૪ અને સં.૧૪૫૭ માં એમ ત્રણ ત્રણ ચડાઇઓ કરી છતાં અજેય એવા ઇડરના રાઠોડ રાવ રણમલજી એ તેમને સખત હાર આપી નસાડી મૂક્યાં.
રાવ રણમલજી એ સં.૧૪૦૨ થી સં.૧૪૬૦ સુધી ૫૮ વર્ષ રાજ્ય કર્યું.
ફારસી ઇતિહાસકારો તૈમુર ની ચડાઈને લીધે ખાલી પડેલા દીલ્હીના બાદશાહી તખ્ત
માટેની તાતારખાનની લાલસા ના કારણે તાતારખાન નો પિતા ઝફ્ફરખાન હાર્યો એવુ હારનું કારણ ધરે છે જ્યારે ગુજરાતી કવિ તેને રાણા રાવ રણમલજી ના પ્રતિકારથી હારી ને નાસી છૂટયો એમ વર્ણન કરે છે.
"રણમલછંદ" કાવ્યની શરૂઆતમાં કવિ શ્રીધર કહે છે કે મુસલમાની લશ્કરની ખુવારી કરનાર બે , એક તાતારી લૂંટારો તૈમુર અને બીજા મહાશુરવિર રંણબંકા રાઠોડ રાવ રણમલજી. કવિ શ્રીધર રાવ રણમલજી ના સમકાલીન જ્યારે ફારસી ઇતિહાસકારો ની નોંધ પછીની છે ,આમ સમકાલીન કવિએ કરેલી રચના વધારે વિશ્વસનીય ગણાય. ઝફ્ફરખાન ને ઘેરો ઉઠાવી પાટણ ભાગી જાવું પડ્યું અને રાવ રણમલજી ની જીત થઇ. ત્રણ ત્રણ ચડાઈ કરી છતાં ત્રણેેય વાર હરાવી રાવ રણમલજી અજેય રહ્યા એટલે જ ગજરાતી કહેવત પ્રમાણે : મુશ્કેલ કામ પુરૂ થાય ત્યારે કહેવાય છે કે અમે ઇડરીયોગઢ જીત્યાં.
નોંધ- આ પોસ્ટ " ઈડર રાજ્ય નો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ" ના આધારે આપી છે.

જેઠવા રાજવંશ અને ઘૂમલી

2021-08-19T00:42:00.000+05:30

ફોટો સૌજન્ય - borvav gir Facebook page

પાંડવો એ મહાભારત યુધ્ધમાં કૌરવને મારી અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યો. અશ્વમેઘ યજ્ઞ પહેલાં ઘોડો દેશમાં ફરવાને મૂકયો.ને તેની પાછળ સેના લઈ અર્જુન તથા કૃષ્ણ ચાલ્યા. એ વખતે મયૂરધ્વજે પણ પોતાનો યજ્ઞ નો ઘોડો છોડેલો. ને પાછળ સેના સાથે પોતાના પુત્ર તામ્રધ્વજને રાખેલો. બંને ઘોડા સામસામે થયાં. ને મંડાણુ યુધ્ધ. તામ્રધ્વજ જીત્યો. ને પાંડવો ના ઘોડાને લઇ ચાલ્યો ગયો. હવે શું કરવું ? અર્જુન મુંઝાયો.

મયુરધ્વજ ભારે દાનવીર રાજા હતા.

તેની કસોટી કરવા કૃષ્ણે બ્રાહ્મણ નો ને અર્જુને બ્રાહ્મણ પુત્ર નો વેશ લીધો. ગયા મયુરધ્વજ પાસે ને તેનું અર્ધુ અંગ માગ્યું. ઘણું ખુશીથી રાજાએ પોતાનું શરીર વેરાવી આપવા માંડ્યું. તે વખતે તેની ડાબી આંખમાંથી આંસુનું એક ટીપું ખર્યુ. બ્રાહ્મણે કહ્યું:- "રાજા, તું કચવાતા મને દાન આપે છે, તેથી તને આંસુ આવે છે. તો દાન આપવું રહેવા દે". રાજાએ કહ્યું:- નહીં મહારાજ ! મારું જમણું અંગ તો દાન માં વપરાણુ, પણ ડાબું અંગ નકામું જવાનું છે માટે ડાબી આંખ રડે છે."

આવા વેણ સાંભળીને ભગવાન કૃષ્ણ પ્રસન્ન થયા પોતાનું રૂપ પ્રગટ કર્યું. ને રાજા ઉપર પ્રસન્ન થયા. પ્રભુ ના દર્શન થતાં ધન્ય જીવતર માની રાજા એ યજ્ઞ પુરો કર્યો. ને પોતે પાંડવોના યજ્ઞમાં ગયા. ધન્ય છે આવા દાતારને !

ત્યાર પછી કેટલાક વખતે આ વંશના રાજાઓ "કુમાર" અટકથી ઓળખાવા લાગ્યા. જેમાં છઠ્ઠા "કુમાર" અટકવાળા શીલકુમાર થયાં.

જે વખતે સૌરાષ્ટ્ર માં આવેલ શ્રીનગરની ગાદીએ રાજા શીલકુમાર તે વખતે દિલ્હીની ગાદીએ અનંગપાળ પણ અનંગપાળ ને શત્રુઓ ભારે કનડે.તેથી શીલકુમારે મદદ કરી અનંગપાળના શત્રુઓ ને હરાવ્યા. આથી અનંગપાળે પોતાની પુત્રી શીલકુમારને પરણાવી. સાથે પહેરામણી પણ ઘણી આપી.

ફરતા ફરતા એકવાર શીલકુમાર બરડા ડુંગરમાં આવ્યાં. બરડા ડુંગરની સુંદરતા જોય, લીલીછમ હરિયાળી વનરાઇ, થોડે દૂર ઉછળા મારતો ને ગડગડાટ કરતો દરિયો જોયો. એથી ત્યાં કિલ્લો બંધાવવાનુ મન થયું. કામ ચાલુ કરાવ્યું. ને સુંદર કિલ્લો ને રૂપાળું શહેર બંધાવ્યું. એજ રમણીય શહેર ઇતિહાસ પ્રસિદ્ધ ઘુમલી.

આ વખતે આ રાજ્ય બહુંજ આબાદ હતું. ને એની હદમાં જ નાગણા, મોરબી ને ઢાંક વગેરે આવતાં હતાં.

શીલકુમાર પછી કેટલાક"કુમાર", "રાજન" ને "મહારાજ" ની અટકવાળા રાજાઓ થયાં. 'જેઠુજી' મહારાજ ના નામ પરથી "જેઠવા" અટક થઇ.

આ રાજવંશની કુળદેવી માતા વિંધ્યવાસિની(હરસિદ્ધિ માતાજી) હતાં. સંઘજી જેઠવા માતાજી ના પરમ ભક્ત હતા. માતાજી નું ધ્યાન ધરતાં ધરતાં એક રાત્રે સૂતા હતાં.માતાજીએ સ્વપ્નમાં આવી ને કીધું "રાજા ઉઠ. તારૂં મોરબી જીતવા ચાલીશ હજાર નું લશ્કર લઇને પાટણનો રાજા ચડી આવે છે".

બસ, રાજાની ઉંઘ ઉડી ગઇ. લડાઇના વાજાં વગડાવ્યા. પોતે ને પોતાનો નાનો ભાઈ લશ્કર લઇને શત્રુ સામે ધસ્યા. ધાંગધ્રા પાસે "થળા" ગામ છે, ત્યાં શત્રુ સાથે ભેટો થયો. જેમ ખેડુત ઘાસ કાપે તેમ જેઠવા લશ્કર શત્રુ સેનાને કાપવા લાગ્યું. શત્રુ હાર્યો એટલે તેણે પોતાની પુત્રી રાણા સંઘજી ને પરણાવી ને પોતાનો "રાણાનો" ખિતાબ પણ જેઠવા રાજાને ભેટ કર્યો. ત્યારથી આ વંશના રાજાઓ"રાણાઓ" કહેવાવા લાગ્યા.

રાણા સંઘજી ની ત્રીજી પેઢી એ પ્રસિદ્ધ રાજા રાણા હલામણ થયાં.

ગાદી વારસ હાલાજી (ભલામણ) નાની ઉંમરના હતા, તેથી તેમનું રાજ્ય તેમના કાકા શીઆજી ચલાવતાં.પણ રાજ્ય સત્તા એ ભારે મોહ પમાડનાર વસ્તુ છે. ભલા માણસ ની બુધ્ધિ ને પણ ભમાવી નાખે છે, ને સારા નઠારા નું ભાન ભૂલાવે છે !

રાજ્ય સત્તા નો સ્વાદ ચાખતા શીઆજીમાં રાજ્ય લોભ પેઠો. ને વિના કારણે હાલામણને દેશવટો દીધો. માતા કૈકેયી ની આજ્ઞા માથે ચડાવી ને જેમ રામચંદ્ર ભગવાન વનવાસ ગયા તેમ કાકાની આજ્ઞા માથે ચડાવી ગાદી વારસ ઉદાર કુમાર હાલાજી દેશવટે નીકળ્યાં.

રાજકુમાર હાલામણના રાણીનું નામ સોન હતું. એ જોડલુ જેવું પવિત્ર,પ્રેમાળ અને સદગુણી હતું, તેવું કાવ્યકળામા પણ કુશળ હતું. પોતાના સ્વામિ દેશવટે સિધાવતા સોન રાણીને ઘણું દુઃખ થયું. પણ તેમણે ધીરજ રાખી વેઠ્યું.

તડકા છાંયા ની જેમ સુખદુઃખ ના પણ વારા હોય છે. જેમ તડકો હોય

ત્યાં ઘડીમાં છાંયો, ને જ્યાં છાંયો હોય ત્યાં ઘડીમાં તડકો આવે છે, તેમ દુઃખ પાછળ સુખ અને સુખ પાછળ દુઃખ આવે છે.

કેટલાક વર્ષે શીયોજી ગુજરી ગયા. એટલે રાણા હાલોજી આવી પોતાની વ્હાલી રાજધાની ઘુમલી ની ગાદીએ બેઠા ને રાણી સાથે સાથે રહી ઘણાં વર્ષો સુધી પોતાની પ્રજાને પુત્ર પેઠે પાળી સુખ આપ્યું. આથી આ રાજારાણી નું નામ અમર રહ્યું છે. ને તેમનાં નામના દુહા સૌરાષ્ટ્ર-કાઠીયાવાડ મા ગવાતા. તેમનાં ઉપર થી ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બની છે. સોન રાણી અને રાજવી હલામણના દુહા એ પ્રાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ખજાનો છે.

રાજા હલામણ ની પછી ત્રીજી પેઢીએ રાણા મેહજી થયાં. રાણા મેહજી પવિત્રતા અને ટેક માટે ઇતિહાસમાં અમર છે. તેમનાં પણ ઘણા દુહા રચાયેલા છે. જે મેહ-ઉજળીના સંવાદ ના દુહા તરીકે રચાયા છે. *કણ દાણો કોય ,કહે તો દઉ ગાડા ભરી

તારે હૈયે લાલચ હોય,તો માંગને આવી ઉજળી.

*ચારણ એટલા દેવ, તને જોગમાયા કરી જાણીએ, લોહીના ખપ્પર ખપે તો બૂડે બરડાનો ધણી.

રાણા મેહજી પછી ચોથી પેઢીએ રાણા નાગાર્જુન થયા. તેમનાં સમયમાં શાલિવાહને ચડાઈ કરી એવું તેમનાં રજવાડા ના ઇતિહાસ માં કહે છે , એ સમયે પ્રેહ પાટણ એક સુંદર મોટું શહેર હતું તેના ઉપર ચડાઈ થઇ હશે , જેમાં નાગાર્જુન ઘણી વિરતાથી લડ્યા. એક એવી કિંવદંતી છે કે નાગાર્જુન ઘણી બહાદુરી થી લડ્યા, ને છેલ્લે શિર કપાયા પછી પણ ધડ લડ્યુ.

આ લડાઇમાં પ્રેહ પાટણ નો નાશ થયો.

ઢાંક પાસે તે વિરનુ શિર પડેલું હતું ત્યાં તેમની પૂજા થાય છે. ત્યાર પછી ઘુમલી નો નાશ થયો. ને જેઠવાઓની રાજધાની રાણપુર માં થઇ.

ઘુમલી લગભગ સં.૧૩૬૯ માં પડી ભાંગ્યું. ઘુમલી ના ખંડેરો પોરબંદર નજીક બરડો ડુંગર માં ભાણવડ પાસે છે. એ ખંડેરો માં શિલ્પ કામથી શોભતું અનેક સ્તંભો વાળું 'નવલખો' શિવાલય, સોન કંસારી ના દેરા તેમજ ઘણા ખંડેરો ઘુમલીની પ્રાચીન જાહોજલાલી ની ઝાંખી કરાવે છે.(રાણા વિકિયોજી, ભાણ જેઠવા, રામદેવજી વગેરે ઘણા રાજાઓ થયાં છે પણ અહી ટૂંકમાં ઇતિહાસ આપ્યો છે)

** ખાસ નોંધ :-

* આ લેખમાં જે ઇતિહાસ આપ્યો છે તે ઇ.સ.૧૯૨૯ ના 'જેઠવા રાજવંશ ની કેટલીક વાર્તાઓ' લે. જગજીવન કાલીદાસ પાઠક , તાલુકા સ્કૂલ માસ્તર, પોરબંદર ના પુસ્તકના આધારે આપેલ છે.

લોકસાહિત્યની વિર કથા

2021-08-14T23:46:00.007+05:30

ફોટો - પ્રતિકાત્મક

વિર દેદલમલ ઉર્ફે દેદલસિંહ

આપણી ભારતીય હિન્દુ સંસ્કૃતિ વૈવિધ્ય થી ભરપૂર રહેલી છે.હિન્દુ ધર્મમાં વાર-તહેવારો અને ઉત્સવો ઉજવવાની પરંપરા ઘણાં પ્રાચીન સમયથી ચાલતી આવે છે. દરેક ઉત્સવ કે તહેવાર ની પાછળ ગૂઢ રહસ્ય અથવા કોઈ આશય છુપાયેલો હોય છે.એવો એક તહેવાર એટલે મોળાકત.

કાઠીયાવાડ-સૌરાષ્ટ્ર માં આ પાંચ દિવસના તહેવાર ને મોળાકત કહે છે. ઘણી જગ્યાએ અલૂણા વ્રત પણ કહે છે. આ વ્રત દરમિયાન મીઠા વગરનું મોળું ખાવાનુ હોય છે જેને કારણે મોળાકત કે અલૂણા વ્રત કહેવામાં આવે છે. અષાઢ સુદ અગિયારસથી પૂનમ સુધી હિન્દુ સમાજ ની નાની દિકરીઓ (કુંવારીકાઓ) મોળાકત નું વ્રત કરે છે અને પૂનમની રાત્રે જાગરણ કર્યા પછી સવારથી વ્રતની પૂર્ણાહુતિ થાય છે ‌.

કુંવારીકાઓ આ વ્રત દરમિયાન દેદો કુટે છે . આ દેદો કોણ ? આ રિવાજ કઇ રીતે ચાલુ થયો હશે , તેની પાછળ શું સત્ય છૂપાયું છે ? કદાચ ઘણાં બધાં લોકો ને ખબર પણ નહીં હોય ! કુમારિકાઓ ને દેદો કૂટવા નું કારણ શું હશે એવા વિચારો ઘણાં લોકોના મનમાં આવતા હશે . આ તહેવાર મોળાકત ના વ્રત માં કુંવારિકાઓ દેદો શા સારૂ કૂટે છે, તેનો એક સત્ય ઘટનાત્મક પ્રસંગ બનેલો જાણવા મળે છે. વળી કારણ પણ એટલું સબળ છે કે તે માન્યા વિના છૂટકો નથી અને ગીતની છેલ્લી પંક્તિઓમાં તો તેનો પુરાવો આજે પણ કાઠિયાવાડના લાઠી ગામ માં મોજુદ છે. એમ ગીતમાં થી જાણવાં મળે છે. કહ્યું છે . ગીત આ પ્રમાણે છે :-

એક વખતે ચઢી આવ્યો બાદશાહ

દેશ પર લાવ લશ્કરની સાથે,

ત્રાસ વરતાવતો, ધાક બેસાડતો,

ઉતર્યો હતો સૌરાષ્ટ્ર માથે

ફોજ ને ભાળતા કાળજા કંપતા

થરથરે કંઈક મરદો મુછાળા

જબર જમદુત શા યવન જ્યાં ઉમટે,

ગડહડે નોબતુ ને નગારા ! "

કાઠિયાવાડમાં આવેલા લાઠી ગામ પાસે એક વખતે હિંદુ કુવારીકાઓ એકઠી મળીને રાસ ગરબા રમતી હતી અષાઢ માસની પૂનમની રાત્રી હતી, મધુર કંઠે ગવાતા રાસ અને ગરબા સંભળાતા હતાં. સામસામી તાળી દેતા સુંદર સુકોમળ હાથની હીરા જડિત ચુડ લિઓની ઘૂઘરીઓ રણઝણી રહી હતી એ વખતે બાદશાહ લશ્કર લઇને ત્યાંથી પસાર થયો હતો. તેણે આ દ્રશ્ય જોયું . કુવારીકાઓ ની કંકુવરણી કાયા જોઈ ચાંદની રાત્રે તેમના યૌવન પર અને રૂપ પર તેની નજર ઠરી અને તેણે પોતાના સરદારને હુકમ કર્યો :

આર્ય કુમારિકાઓ ને ઝટ

સ્વાધીન કરો

કડક ફરમાન સુલતાન છોડે.

ગરબે રમતી તમામ કુવારીકાઓ ને કિલ્લા માં પૂરી દેવામાં આવી. સરદારને તેની દેખરેખ અને ચોકી કરવાનું સોંપી બાદશાહ તેની ફોજ સાથે આગળ વધ્યો. કોટમાં કેદ થયેલી કુમારિકાઓ એ કાળો કકળાટ મચાવી મૂકયો .તેમનું આ કરુણ આક્રંદ અને હૈયાફાટ રુદન સાંભળી ને એક યુવાન જેના અંગે હજી લગ્નની પીઠી ચોળેલી હતી ,જેના હાથે હજી મીંઢોળ બંધાયો હતો, જેના હૈયામાં હજી લગ્નજીવનનો આનંદ માણવાના અરમાનો ઉછળતા હતા તેણે આ કુંવારીકાઓ ની મદદ માટેની બૂમો સાંભળી તેનું યુવાન લોહી ઉકળી ઉઠ્યું

હાથ મીંઢોળ ને અંગે પીઠી ધરી,

લગ્નનો હરખ હૈયે ભરેલો

વીર દેદલમલ દેવના દૂત .. સમો એ સ્થળે આજ આવી ચડેલો.....

આર્ય બાળાતણું કથન કાને ધર્યુ.....

પ્રજવળી વીરતા અંગઅંગે.....

અશ્વ અસવાર રણબીર દેદલમલ....

તેગ તાણી ચડ્યો વીર જંગે....

એ યુવાનનું નામ હતું દેદલમલ(દેદલ સિંહ) તેણે તેની તલવાર મ્યાનમાંથી બહાર ખેંચી અને કિલ્લા ના દરવાજે ચોકી કરતાં સરદાર સાથે તે જંગે ચડ્યાં. સરદારને અને ઘણા સૈનિકો ને મારી ને દેદલમલ પોતે પણ મરાયો . અંતે તેણે કુમારિકાઓ ને મુક્તિ અપાવી. બીજી એક લોકવાયકા પ્રમાણે દિકરીઓ ને છોડાવે છે પછી દેદલમલના લગ્ન થતાં હોય છે અને આ બધી દીકરીઓ લગ્નગીતો ગાતી હોય છે એ વખતે બાદશાહના સરદારે દગો કરી ઓચિંતો હુમલો કર્યો. આ લડાઇમાં ઘણા હુમલાખોરોને મારી દેદલમલ(દેદલ સિંહ) અને રાજપુત વિરો વિરગતિ પામ્યાં. સાથે-સાથે દેદલમલે બચાવેલી કુમારિકાઓએ વિચાર કર્યો કે આપણને બચાવનાર આપણા માટે વિરગતી પામ્યાં તો આપણે જીવી ને શું કરવું ? તમામ બાળાઓ પણ વિરના મરશિયા (જેને છાજીયા, છાતીકૂટવાનુ) ગાઈ તેની પાછળ પ્રાણ ત્યાગે છે. કવિ આ પ્રસંગને વર્ણવતા ગાય છે.

ઝાટકા ઝીંકતા, યવન ઢાળ્યા ઘણાં,

દુષ્ટ અહરાણને દંડ દીધો

આર્ય બાળાપણી પણી મુક્તિ આપ્યા

પછી પલકમાં સ્વર્ગનો પંથ લીધો

હિન્દુ કુમારિકાઓ તે દિવસથી મોળાકત ના વ્રત દરમિયાન યવનોના પંજામાંથી છોડાવનાર રાજપુત યુવાન વીર દેદલમલ ના બલિદાન ની યાદમાં છાજીયા(કૂટવું) લઈને યાદ કરે છે. છાજીયા એટલા માટે છે કે એ યુવાનના લગ્નના કોડ અધૂરા રહી ગયા, મીંઢોળ બંધો અને પીઠી ચોળેલ એ યુવાન લગ્નના માંડવે જવાને બદલે મોતને માંડવે જઈ પહોંચ્યો. આ પ્રસંગને પણ આ ગીતની છેલ્લી પંક્તિઓ સુંદર રીતે રજૂ કરે છે

આર્ય કુમારિકા ગીત ગાતી પછી

નામ દેદલ મલ વિર જાણી

ગામ લાઠી તણા ચોકમાં છે

ખડી યાદગીરી વદે લોકવાણી

ધન્ય હો ધન્ય રણવીર દેદલમલ

વિણ સ્વાર્થે ભલું કામ કીધું

એક પળવારમાં ઇન્દ્ર દરબારમાં

ઉચ્ચ કોટી તણું સ્થાન લીધું.

કહેવાનું તાત્પર્ય એટલું જ કે આપણા વાર તહેવારોમાં કે રીત રિવાજોમાં કુરબાનીના આવા કેટલાય સત્ય કિસ્સાઓ છુપાયેલા હશે. કુવારીકાઓ ના મોળાકત ના વ્રત મોડર્ન યુગમાં કદાચ ભુલાઈ જશે, પણ આ વ્રત કથા પાછળ એક રાજપૂત યુવાન વીરની કુરબાની ની કથા છે તે ભૂલાશે નહીં જ.

ગલતેશ્વર મહાદેવ મંદિર

2021-08-12T00:17:00.001+05:30

ફોટો - ગુગલ વીકીપીડીયા ના સૌજન્યથી

મંદિરોની જુદી જુદી શ્રેણીઓના વિવિધ નમૂનાઓ ગુજરાતમાં છે, તેટલા ભારત વર્ષના બીજા કોઈ પ્રાંતમાં નથી. ચોથા-પાંચમા સૈકાની સૌરાષ્ટ્રના ગોપ મંદિરના પ્રકારની શ્રેણી સાતમા અને આઠમા સૈકાની નાના સભામંડપ વાળી મંદિરો રોડા (રાયસીંગપુર) તથા વર્ધમાન પૂરના રાણકદેવીના મંદિરમાં આ પ્રકારની શ્રેણી હરિચંદ્ર રાજા નુ મંદિર (શામળાજી) તથા પાળેશ્વર મહાદેવ નું મંદિર (વસાઈ) ડાગલા તથા મોઢેરા, દશાવાડા, અને સાંડેરના નાના એકાંડી મંદિરોની શ્રેણી, નાગર શ્રેણીના દેવમાલ, મોઢેરા ,આસોદેવડા, પિલોદરા વિરમગામ, ધુમલી, સેજકપુર વગેરે મંદિરોના પ્રકારના શ્રેણી, રુદ્રમહાલય, સોમનાથ અને તારંગા જેવા તથા દ્વારિકા જેવા મહાકાય મંદિરોની શ્રેણી કુંભારીયા, મહોર તથા પોશીના પાસેના આરસના મંદિરોની શ્રેણી પાલીતાણાના જૈન મંદિરો ની અમુક અંશે એકસરખી પણ થોડી વૈવિધ્યવાળી શ્રેણી ગુજરાતમાં મુસ્લિમ કાળ દરમિયાન મુજ્જફર શાહ ના વખતમાં બંધાયેલ હિન્દુ તથા મુસ્લિમ સંસ્કૃતિ માંથી ઉદ્ભવેલ ઉત્કંઠેશ્વર (ઊંટડીયા) કેદારેશ્વર તથા શુકલતીર્થ વગેરે મંદિરોની શ્રેણી તથા આજ શ્રેણીના પણ વિશાળ એવા રૂપાલ પાસેના વૈજનાથ મહાદેવના મંદિર જેવી શ્રેણી અને મરાઠા કાળ દરમિયાન બંધાયેલ ડાકોરના મંદિર જેવી શ્રેણી વગેરે પ્રકારની શ્રેણીઓ ગુજરાતભરમાં જોવા મળે છે.

ઈસવી સનના ૧૦માં સૈકા માં માળવા, પૂર્વ ગુજરાત, મેવાડ અને મહારાષ્ટ્ર એ પ્રાંતોમાં ભૂમિજા અષ્ટભદ્રીપ્રસાદ શ્રેણીના મંદિરો બાંધવાની શરૂઆત થઈ. આ શ્રેણીનું એક મંદિર ડાકોર થી આઠ માઈલ દૂર મહી નદીના કાંઠા ઉપર અર્ધભગ્ન હાલતમાં ઊભું છે. આ શ્રેણીના શિલ્પોમાં ગળતેશ્વર ના શિલ્પોમાં સોલંકી યુગના શિલ્પની અસર દેખાય છે, છતાં આ મંદિર ભૂમિજા અષ્ટભદ્રીપ્રાસદની આગવી શ્રેણી જાળવીને ગુજરાતમાં ઉભુ છે. ગળતેશ્વર મહાદેવનું મંદિર ગુજરાતની વિવિધ શ્રેણીઓમાં એક નવો મણકો ઉમેરાયો છે. આ જાતના કેટલાક મંદિરો સારી હાલતમાં ઊભા છે, જેમાંના રાણકપુરનું અષ્ટભદ્રીપ્રાસાદ સૂર્ય મંદિર, ગ્વાલિયર પાસે ઉદેપુર ગામનું ઉદયેશ્વર મહાદેવ નું મંદિર, નાસિક પરગણાના સિન્નર ગામનું ગોંડેશ્વર મહાદેવ નું મંદિર વગેરે શિલ્પના પ્રકારની આ બાબતમાં જગતી તથા પીઠથી માંડીને છજા સુધીના ભાગમાં કેટલાક સોલંકી યુગના મંદિરોમાંનું શિલ્પ ગળતેશ્વર ને મળતું છે, પણ શિખર ભાગ તદ્દન જુદો પડી જાય છે, કુંભારિયાનાં જૈન મંદિરો ની પાછળ આવેલા કુંભેશ્વર મહાદેવ ના મંદિર ની જંઘા ઉપરનું શિલ્પ મહદ અંશે ગળતેશ્વર ના શિલ્પ ને મળતું છે. છતાં આ મંદિરોનું બાંધકામ ભૂમિ જા અષ્ટભદ્રીપ્રાસદના પ્રકારનું નથી.

ગળતેશ્વર ના મંદિરના શિલ્પો શિલ્પીએ મનુષ્ય શરીરના ભાગોનું મિનારો અને વૃક્ષો વગેરે શિલ્પ દ્વારા ખડાં કર્યા છે જેને જોઈને હજારો શિલ્પરસિકો શિલ્પ ના નવીન પ્રકારના દર્શન કરે છે. આવા દર્શનાર્થીઓને ગળતેશ્વર ના મંદિર ની દ્વારસાખોની ચારે બાજુ કોતરાયેલ મનુષ્યોની હારમાળા જરૂર જોવી ઘટે.

ગળતેશ્વર ના મંદિરના ગર્ભગૃહમાં જવા માટે પગથિયા ઉતરીને નીચે ઊતરવું પડે છે. કહેવાય છે કે ઉપરવાસથી આવતી ગળતી નદીનું જળ ગલતેશ્વર મહાદેવના લિંગ ને રોજ નવડાવ્યા કરે છે. ગળતેશ્વર મહાદેવનું મંદિર ગળતી અને મહિસાગર નદીના સંગમ ઉપર આવેલું છે. મુસ્લિમ આક્રમણકારો ના આક્રમણથી મંદિરના શિખર નો ભાગ તોડી પડાયો છે, છતા કાળની સામે લડતું એ અચળ ઉભું છે.

મંદિર ઉપર ના શિલ્પો જોતાં 900 વર્ષ પહેલાં આ પ્રદેશની પ્રજા ને રહેણીકરણી રીતિ-રિવાજ વ્યવહાર ના સાધનો તથા યુધ્ધના પ્રકારના દ્રશ્યો બતાવે છે. મંદિરના શિલ્પો માં મુસાફરીના સાધનો માં પગપાળા, ઘોડે સવારી, હાથીસવારી, પાલખી તથા ઉંટ ગાડી અને રથ વગેરે વાહનો આ શિલ્પમાં જોવા મળે છે. માનવજીવનના જન્મથી માંડીને મરણ સુધીના જુદા જુદા પ્રસંગો આ શિલ્પોમાં કોતરાયા છે.

પુરાણોના પ્રસંગો તથા નવા આઇતિહાસિક પ્રસંગો પણ આ શિલ્પમાં દેખાય છે. દેવ, ગંધર્વ, યક્ષ, કિન્નર, દિગ્પાલ, ઋષિમુનિઓ, નર્તિકાઓ, દેવીઓ વગેરેના શિલ્પ પણ અહીં નજરે પડે છે. ગલતેશ્વરનુ મંદિર મુસ્લિમ બાદશાહ અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીના સેનાપતિ ઉલુઘખાને તોડ્યું હતું. છતાં પણ આજે જોઇએ તો પણ તે સમયની ભવ્યતા અને સમૃધ્ધી કેવી હશે તેની ઝાંખી થયાં વિના ન રહે ! .

ગુજરાત ના સુર્યમંદિરો

2021-08-09T22:57:00.003+05:30

ફોટો ગુગલ વીકીપીડીયા ના સૌજન્યથી

14માં સૈકા પછી સૂર્યદેવની ગણના વિષ્ણુના એક અવતાર તરીકે થવા માંડી એટલે સૂર્ય પૂજા વિષ્ણુ પૂજા નું એક અંગ બની ગઈ આ કારણ ને લઈને ભારતભરમાં સૂર્ય પૂજા નાબૂદ થવા લાગી.ગુજરાતની પ્રજાએ તો સૂર્યદેવને લોકસાહિત્યમાં તેમજ દેવપૂજાઓમા વણી લીધેલ હોવાથી ગુજરાતમાં જાણે-અજાણે સૂર્ય પૂજા આજ દિન સુધી ચાલુ રહી છે દુહા આખ્યાન અને લોકગીતો, લગ્ન ગીતો માં પણ સૂર્યદેવ વણાઈ ગયા છે.

વેદકાળમાં આર્યવેદકાલીન આર્યપ્રજા સૂર્યને દેવ માનીને અર્ધ્ય આપતી. પણ સૂર્યની મૂર્તિ પૂજા કરતી નહોતી. ભારતવર્ષમાં વસેલી આર્ય પ્રજા સુર્ય ઉપાસના કરતી હતી.વેદોમા સુર્ય ઉપાસના ના સૂક્તો જોવા મળે છે આર્યોએ આ પ્રથા ચાલુ રાખી જ્યારે મધ્ય એશિયા દક્ષિણ યુરોપ તથા અરબસ્તાન ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાનમાં જઇ વસેલી આર્ય ટોળીઓ એ વખત જતા સૂર્યની સાથે સૂર્ય મૂર્તિની પૂજા પણ શરૂ કરી ધીમે ધીમે સૂર્યમંદિર બંધાવા લાગ્યા ગ્રીસમા ૨૨૦૦ વર્ષો પહેલા બંધાયેલ એક સૂર્ય મંદિર હાલમાં પણ મોજુદ છે.

આર્યાવર્તના રસકસથી આકર્ષાઈને પશ્ચિમમાં જઇ વસેલી તેમજ ભારતની ઉત્તરે આવેલ પ્રદેશમાંથી કેટલીક આર્યે ત્તર પ્રજાઓએ ભારતવર્ષ પર ચડાઈ કરી. ગ્રીસ દેશ ના સિકંદર નામે એક રાજાએ ઈસવીસન પૂર્વે 323 વર્ષ પહેલા ભારત વર્ષ ઉપર ચડાઈ કરી ત્યાર પછી હુણ, શક ત્રિકૂટક રાષ્ટ્રકુટો ગુર્જર મહેર અને બીજી કેટલી પ્રજાઓએ ભારતવર્ષ પર ચડાઈ કરી. સમય જતા આ બધી પ્રજાઓ ભારત વર્ષની આર્ય પ્રજા સાથે ભળી ગઈ. જે પ્રજા આર્ય પ્રજા સાથે ના ભળી તે સ્વસ્થતાને પાછી ફરી.

ભારત વર્ષના કેટલાક ઈતિહાસકારો નો તથા પુરાતત્વવિદોનો એવો મત છે કે આર્ય પ્રજા સાથે ભળી ગયેલ આર્યેતર પ્રજાના કેટલાક દેવોને આર્ય પ્રજા એ સ્વીકારી લીધા. આ દેવોમાં મુખ્ય સૂર્યદેવ ગણી શકાય.

ભારત વર્ષના પશ્ચિમ ભાગમાં જ્યાં શિલ્પ ઉપર ગાંધાર શૈલી ની અસર થઇ છે ત્યાં સૂર્ય સિવાયવાય બીજા દેવોની બે ભુજાઓ વાળી મૂર્તિઓ મળી આવી છે આ ઉપરથી કેટલાક એમ માને છે કે સૂર્ય મૂર્તિની પૂજા આર્યેત્તર પ્રજા ન લાવી હોય પણ આર્ય પ્રજા એ શરૂ કેવી હોય પણ ગાંધાર શૈલી પોતે જ પશ્ચિમની શૈલી હોવાથી સૂર્ય મૂર્તિ ની પેઠે બીજા દેવોની મૂર્તિઓ બે હાથ વાળી બની હોય.

કેટલાક પુરાવાઓને આધારે એમ કહી શકાય કે આશરે બીજા સૈકામા ઇરાન તરફથી શક પ્રજાએ દરિયા વાટે સૌરાષ્ટ્ર ઉપર હુમલો કર્યો અને દ્વારાવતી (દ્વારિકા) કબજે કર્યું . આ પ્રજા સૂર્ય તથા અગ્નિ પૂજક હોવાથી ભારત વર્ષમાં સૂર્ય અને અગ્નિ ની પૂજા લાવી હોય તો ના નહીં. દ્વારાવતી નું બંદર જીત્યા પછી શક પ્રજાએ ગુજરાત અને માળવાના અમુક ભાગ ઉપર કબજો જમાવ્યો.જીતાયેલ પ્રદેશમાં આ પ્રજાએ સુર્યમૂર્તિ ની પૂજા દાખલ કરી હશે. વખત જતા માળવાના રાજા વિક્રમાદિત્યે શક પ્રજાને હરાવી. હારેલ શક પ્રજાએ મોટાભાગે આર્યધર્મ સ્વીકારીને આર્યાવર્તમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું શક અને આર્ય પ્રજાના મિશ્રણ પછી આ પ્રદેશમાં સૂર્ય મૂર્તિની પૂજા વધારે વ્યાપક બની હશે. વલ્લભી વંશ ના કેટલાક રાજાઓએ સૂર્ય પૂજા ને રાજ્ય ધર્મ તરીકે સ્વીકાર્યો હતો. તે સમયે ગુજરાતમાં ઘણા સૂર્ય મંદિરો બંધાયા હતા પણ લાકડા તથા ઈંટ માટીના બાંધકામ વાળા મોટાભાગના સૂર્ય મંદિરો ભગવાન કાલમુખ ની સામે ટકી શક્યા નહીં આવા મંદિરોમાંની કેટલીક મૂર્તિઓ મળી આવી છે, જે પાંચમાં, છઠ્ઠા અને સાતમા સૈકાની હોવાનો પૂરેપૂરો સંભવ છે. વલ્લભી વંશના મોટાભાગના રાજાઓ સૂર્યદેવને પોતાના ઇષ્ટદેવ માનતા અને પોતાને સૂર્યવંશી ગણતા. વલભી રાજ્યના વિનાશ પછી વલ્લભી વંશના છેલ્લા રાજા શિલાદિત્ય ના પુત્રએ પણ સૂર્યને પોતાના ઇષ્ટદેવ માની અને તેના વારસદાર ચિત્તોડના રાણાઓ એ અને સૌરાષ્ટ્ર તથા પૂર્વ ગુજરાતના ગોહેલો એ પણ સૂર્યદેવને પોતાના ઇષ્ટદેવ માની પોતાને સૂર્યવંશી ગણ્યા છે.

દરિયા માર્ગે કે બોલનઘાટ થઈને માર્ગે સૌરાષ્ટ્રમાં આવી વસેલી એક આર્યેતર ટોળીએ આજ દિન સુધી સૂર્ય મૂર્તિની પૂજા પૂરેપૂરી જાળવી રાખી છે. આ પ્રજાએ હિંદુ ધર્મ સ્વીકાર્યો હોવા છતાં સૂર્ય પુજાની સાથોસાથ તેના આગવા રિવાજો જાળવી રાખ્યા છે. એ સિવાય સૌરાષ્ટ્ર કાઠિયાવાડ માં વસતો કાઠી સમાજ પણ ચુસ્ત સૂર્યપૂજક સમાજ છે. તેઓ સૂર્યવંશી ગણાય છે અને સૂર્યદેવને પોતાના ઇષ્ટદેવ ગણે છે. ખરેખર કાઠી સમાજે સૌરાષ્ટ્રભરમાં સૂર્ય મૂર્તિની પૂજાને જીવંત રાખી છે. "ભલે ઉગ્યા ભાણ,ભાણ તમણા ભામણા" એ સુરજદાદા ની સ્તુતિ તો કાઠીયાવાડ ના કાઠી દરબારો ની જીભે રમતી હોય ! સૌરાષ્ટ્રમાં તો સૂર્ય મૂર્તિની સાથોસાથ સૂર્યના પત્ની રન્નાદે ની પૂજા પણ ખૂબ જ વ્યાપક બની છે ‌. આ બધું જાળવી રાખવાનો યશ સૌરાષ્ટ્ર કાઠિયાવાડ ના કાઠી સમાજ તથા સૂર્યવંશી રાજપૂતોને ફાળે જાય છે.

ગુજરાતમાં પથ્થરોના મંદિરો બાંધવાની શરૂઆત વ્યાપક રીતે સોલંકીકાળ દરમિયાન થઈ આ સમયમાં ઘણા સૂર્ય મંદિરો બંધાયા હશે. પણ હાલમાં તો થોડાક જ મોજૂદ છે. ભુવનેશ્વરનું સૂર્યમંદિર (સાબરકાંઠા) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર (મહેસાણા જિલ્લો) થાન નું સૂર્ય મંદિર (ઝાલાવાડ) અને સૂત્રાપાડા નું સૂર્ય મંદિર વગેરેની ગણતરી સોલંકી શ્રેણીના સૂર્યમંદિરમાં થઈ શકે . ફક્ત થાન ના સૂર્ય મંદિર નો ૧૬૯૦પછી પુનરોધ્ધાર થયો હતો. એટલે એ મંદિરમાં અમુક ભાગ સોલંકી શ્રેણીનો છે જ્યારે બાકીના ભાગ ઉપર મુસ્લિમ કાળમાં બંધાયેલા બીજા હિન્દુ મંદિરો જેવી અસર છે. છેલ્લા બે સૈકા માં કેટલાક સૂર્યમંદિરો ગુજરાતમાં બંધાયા છે, જેમાં વડોદરા નું સૂર્ય મંદિર થાન પાસે નું નવા સુરજ દેવ નું મંદિર તથા મુળી નું માંડવરાય નું મંદિર મુખ્ય છે. તદુપરાંત ખંભાત પાસેના નગરા પાસેથી પુરાણો ટીંબો ખોદતા મળી આવેલ સૂર્ય તથા સુર્યાણીની મૂર્તિઓને એક નાની દેરી બનાવીને નગરા ગામ માં રાખવામાં આવેલી છે, જેની ગણના સૂર્ય મંદિર તરીકે થઈ શકે. આ ઉપરાંત વિજયનગર પાસેના પોળોના જંગલમાં તથા કચ્છમાં કોટાઇ પાસે સૂર્ય મંદિરો હતા. તે ભગ્ન અવસ્થામાં ઉભા છે આ ઉપરાંત ભેટાળી ગામ પાસેના શિવ પંચાયતન મંદિર મા નુ એક સૂર્ય મંદિર હાલમાં મોજુદ છે. સૌરાષ્ટ્રમાં સૂર્ય પત્ની ની પૂજા પણ પ્રચલિત હોવાથી રાંદલ ના દડવા ગામે તથા ધોળા પાસે ના દડવા ગામ ની વાવમાં એમ બે રન્નાદે ના મંદિરો હાલમાં મોજુદ છે. પંચમહાલ જિલ્લાના લુણાવાડા શહેર થી સાત માઈલ દૂર મહી કાંઠા ઉપર ડોલરીયા ગામ ની સામી બાજુ એક સૂર્યમંદિરના ખંડેરો મોજુદ છે તદુપરાંત કચ્છમાં આવેલ કંથકોટ ના કિલ્લામાં એક સૂર્ય મંદિર ઉભુ છે.

પાલનપુર થી ડીસા થઈને સુઈ ગામ તરફ જતા નેશનલ હાઈવે ઉપર થરાદ થી 9 માઇલ દૂર જંગલમાં માર્તંડેશ્વર મહાદેવના મંદિરના ચોગાનમાં એક સૂર્ય મંદિર ઉભું છે. સોલંકી યુગના પહેલા સૈકામાં બંધાયેલા નાના અને એકાડી મંદિરો ની શ્રેણીનું આ સૂર્ય મંદિર છે. વડનગરના આમથેર માતાના મંદિરમાં ઉભેલા પુરાણા નાનકડા શિખર બંધ મંદિર જેવું જ આ મંદિર છે. મંદિરની સુર્યમૂર્તિ જુદા પ્રકારની છે એક ઘોડા ઉપર સવાર કરીને આગળ વધતા સૂર્યદેવને કલાકારે કોતર્યા છે આ પ્રકારની મૂર્તિઓ ગુજરાત કે ભારતમાં બહુ જ થોડી છે.

ગુજરાતનું બીજું સૂર્યમંદિર અમદાવાદ થી હિંમતનગર થઈને શામળાજી જતા માર્ગે ગાંભોઈ થી ભિલોડા જવાના રસ્તે આવતા બામણા ગામ થી થોડે દૂર મેસાણ ગામ પાસેના ચ્યવનતીર્થમા ભુવનેશ્વર મહાદેવના મંદિરના ચોગાનમાં આવેલ છે. પુરાના મંદિર ને પુનરુદ્ધાર દરમિયાન થોડું વિકૃત બનાવવામાં આવ્યું છે સમારંભને ઈંટ અને ચૂનાના રોડા થી દાબી દઇને સભામંડપ ઉપર ગોળ ઘુમ્મટ બનાવવામાં આવ્યો છે. ભુવનેશ્વર નું સૂર્યમંદિર તેની બાંધણી જોતા ઈસવીસન ના 12 માં સૈકાના અંતમાં બંધાયું હોય તેમ લાગે છે. આ સૂર્ય મંદિર મૂળરાજદેવ સોલંકીના સમય પછી બંધાયેલા નાના મંદિરોની શ્રેણીનું છે . સભામંડપના કક્ષાસનથી સ્થંભની કોતરણી શરૂ થાય છે. સભામંડપ ને દરેક ખૂણે અડધેથી કોતરાયેલા પર્ણ કુંભ વાળા નાના સ્તંભો ઊભા છે. સભામંડપના ચંદરવા નું શિલ્પ સિદ્ધપુરની રુદ્રમાળની બાજુમાં આવેલ મસ્જિદ જે પહેલા રુદ્રમાળ નો એક ભાગ હતી તેના સભામંડપની મહદંશે મળતું આવે છે. હાલમાં આ મંદિરમાં સૂર્ય ની જગ્યાએ વિષ્ણુ મૂર્તિ બિરાજે છે, અને સુર્યની મૂર્તિ બાજુનાં નાનકડા મહાદેવના મંદિરમાં પાર્વતીજી ની જગ્યા પાસે પડી છે. વિમાન ભાગના મંડોવર ની જંઘા ઉપરના ગવાક્ષમાં કે કોતરાયેલી સૂર્ય મૂર્તિઓ જોવાલાયક છે. આ પવિત્ર સ્થળ ઇન્દ્રાસિં તથા હાથમતી નદી ઉપર બંધ બંધાતા પાણીમાં ડૂબી જાય છે.

સૌરાષ્ટ્રના સોરઠ પ્રાંતના સોમનાથ પાટણ શહેરથી સાત માઈલ દૂર આવેલ સુત્રાપાડા ગામ માં ચ્યવનકુંડ પાસે એક સૂર્ય મંદિર ઊભું છે. આ સૂર્ય મંદિરમાં સૌરાષ્ટ્રના કોઈ રાજા વેજલદેવ ને સંવત ૧૩૫૭માં સૂર્ય મૂર્તિ પધરાવ્યા ની નોંધ મળે છે. પ્રદક્ષિણા પથ વાળું અને ગૂઢ મંડપ માં ચાર સાદા સ્તંભો વાળું સુત્રાપાડા નું સૂર્યમંદિર બીજા ભીમદેવે બંધાવેલ સોમનાથના મંદિર કરતાં ઘણું અલગ લાગે છે. નિજ મંદિરની દ્વારસાખો તદ્દન સાદી છે સુત્રાપાડાના સૂર્ય મંદિર નો શિખર ભાગ રોડા ના એકાંડી મંદિરથી જુદો પડી જાય છે આ મંદિરમાં સુધારા-વધારા થયા છે એટલે મંદિર ક્યારેય બંધાયું હશે તે કહી શકાય નહીં. પણ બાજુના વરાહ મંદિર સાથે સરખાવીએ તો સુત્રાપાડા નું સૂર્યમંદિર ૧૦માં સૈકા પછી બંધાયું હોય તેમ લાગે છે.

સોલંકી યુગના મહાકાય મંદિરો ગુજરાતના સોલંકી રાજા ભીમદેવ પહેલાના સમયમાં બંધાયા. આ શ્રેણીના મંદિરોમાં મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર આવી જાય છે. ભારતભરના મહાકાય સૂર્યમંદિરો સાથે મોઢેરાના સૂર્યમંદિર ને સરખાવી શકાય તેમ છે. કાશ્મીરનું ,માર્તંડ મંદિર અને ઓરિસ્સાનું કોણાર્ક મંદિર મોઢેરાના સુર્યમંદિરની હરોળમાં ઉભા રહી શકે તેવા છે, પણ ત્રણે સૂર્યમંદિરોની શિલ્પશૈલી જુદી હોવાથી સરખામણી થઈ શકે નહીં. છતાં મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર સર્વાંગી કોતરણી ની દ્રષ્ટિએ આ ત્રણેયમાં પ્રથમ આવે છે. ગર્ભગૃહ ના એક પથ્થર ઉપર ના લેખ પરથી એમ કહી શકાય કે મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ૧૦૮૩ની સાલ માં બંધાયું હશે. કદાચ આ મંદિર આગળનો સભામંડપ જે મુખ્ય મંદિરથી જુદો છે તે પાછળથી બંધાયો હોય ગુજરાતના મંદિરોમાં સભામંડપ અલગ બાંધવાનો રિવાજ નથી પણ મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર આ બાબતમાં જુદું તરી આવે છે. ઓરિસ્સાના મંદિરોમાં સભામંડપ જુદો હોય છે .

ગુજરાતનું જગ પ્રસિદ્ધ મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર મહેસાણા શહેરની પશ્ચિમ દિશાએ 16 માઈલ દૂર આવેલું છે મુખ્ય મંદિર ની લંબાઈ 51 feet 9 inch અને પહોળાઈ 25 ફૂટ 9 inch જેટલી છે નિજ મંદિરની ત્રણે બાજુ પ્રદક્ષિણા પથ આવેલો છે અને તેની આગળ લંબચોરસ ગુઢ મંડપ આવેલો છે ગુઢ મંડપ નો ઘુમ્મટ ભાગ સ્વસ્તિક સ્તંભોની ઉપર એકવેલો હશે તે પડી ગયો છે સ્તંભો ની ઊંચાઈ સાડા તેર ફૂટની છે અને ૮ સ્તંભો છે ગર્ભગૃહ આગળના સ્તંભો 11:30 ફૂટની ઉંચાઇ ધરાવે છે મંડપના સમારણ ના ઘણાય ટુકડા બાજુમાં પડ્યા છે ગુઢમંડપ અંદરની દીવાલો સાદી છે પણ જુદેજુદે સ્થળે ગવાક્ષમાં સૂર્ય મૂર્તિઓ મુકાયેલી છે.

આખા ગૂઢ મંડપની નીચે સળંગ ભોયરૂ આવેલું છે આ ભોયરામાં થઈને યાત્રિકો મહાકાય સૂર્ય મૂર્તિ ના પાદપ્રક્ષાલન માટે જતા હશે ગૂઢ મંડપની નીચે ભોંયરૂ છે, જ્યારે ગર્ભગૃહના ભાગમાં ભોંયરૂ બનાવવામાં આવ્યું નથી પણ ભોંયરાની ઉંડાઈ જેટલો ભાગ ખુલ્લો રાખવામાં આવ્યો છે એટલે ગર્ભગૃહ ગુડ મંડપ કરતા સાડા અગિયાર ફૂટ નીચે પડી જાય છે ગર્ભગૃહમાં ઉતરવા માટે હાલમાં એક લોખંડની સીડી રાખવામાં આવી છે ગર્ભગૃહ તરફનું ગુઢમંડપ નીચે ના ભોંયરા ના દ્વારને બંધ કરી દેવામાં આવ્યું છે. સૂર્ય મૂર્તિ આખીય ગુમ થઈ છે.

સભામંડપની આગળ એક લંબચોરસ કુંડ આવેલ છે કુળ ની લંબાઈ 176 અને પહોળાઈ 120 ફૂટ છે સોલંકી યુગમાં બંધાયેલા 10 કુંડોમાં મોઢેરાના સૂર્યમંદિરનો કુંડ પ્રથમ શ્રેણી નો છે. સિધ્ધરાજ જયસિંહ એ બંધાવેલ સહસ્ત્રલિંગ તળાવ તથા મીનળદેવીએ બંધાવેલ મલાવ અને મુનસર તળાવ ને કાંઠે દેવ મંદિરો બાંધવાની પ્રેરણા કદાચ મોઢેરાના રામકુંડ એ આપી છે. સૂર્ય કુંડ ચાર ખૂણે ચાર મંદિરો આવેલા છે ખરેખર મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર તથા સૂર્ય કુંડ સોલંકી યુગના શિલ્પ ની તથા સ્થાપત્યની કમાલ બતાવે છે.

સૌરાષ્ટ્રના ઝાલાવાડ પરગણાના થાન ગામ થી એક માઈલ દૂર એક ટેકરા ઉપર કોઈ પુરાણા શહેરના ખંડેરો વચ્ચે થાન નું સૂર્ય મંદિર કાળ સામે લડતું લડતું ઉભું છે જે જૂના સુરજ દેવળ તરીકે ઓળખાય છે. કાઠીસમાજ દ્વારા હાલમાં થાન થી પાંચેક માઈલ દૂર એક વિશાલ સૂર્યમંદિર બાંધવામાં આવેલું છે કહેવાય છે કે સૌરાષ્ટ્રમાં જ્યારે સૂર્ય ધર્મ વ્યાપક બન્યો હતો ત્યારે થાન અને મોઢેરાનું ધર્મારણ્યવાળુ સ્થળ એ બંને સૂર્યપૂજકો માટે પવિત્ર સ્થળ ગણાતા.થાનનુ જુનું સુર્યમંદિર ઈસ્વીસન ૧૬૯૦મા ગુજરાતના સુબા કારતબખાને તોડી નાખ્યું હતું, તેનું રક્ષણ કરતા કરતા કાઠી સમાજના ઘણાં વીર પુરુષો એ બલિદાન આપ્યા હતા.ત્યા રહેલાં પાળિયા ધર્મ માટે થઈ આપેલ બલિદાન ની સાક્ષી પૂરે છે.

ગાયકવાડ નાં સમયમાં વડોદરા માં પણ એક સુર્યમંદિર બાંધવામાં આવેલું હતું.

ઝાલાવાડમા મૂળી શહેરમા માંડવરાયનુ ભવ્ય સુર્યદેવનું મંદિર આવેલું છે. જેની સ્થાપના પરમાર રાજવી લખધીરસિહે કરી હતી.

ખંભાત પાસેના નગરા ગામમાં. છ ફૂટ ઉંચી આરસની સુર્યમુર્તિ આવેલી છે.

ગુજરાતમાં સંખ્યાબંધ સુર્યમૂર્તિ મળી આવેલી છે. ગુજરાતમાં રહેલા સૂર્ય મંદિરો અને મળી આવેલી સૂર્ય ભગવાનની મૂર્તિઓ એ બતાવી આપે છે કે જૂના સમયમાં ગુજરાતમાં સૂર્ય પૂજા પ્રચલિત હશે. હાલમાં ભલે ગુજરાતમાં સૂર્ય પૂજા ઓછી થઈ હોય પણ સૂર્ય ધર્મનો અસ્ત થયો નથી

------- જય સુર્યનારાયણદેવ--------

(સ્ત્રોત- ગુજરાત નો ભવ્ય ભૂતકાળ)