la blogo de Jorge

bibliografio de verkoj de Jorge Camacho

noreply@blogger.com (Jorge) — Thu, 23 Oct 2025 09:00:00 +0000

Ĉefaj verkoj:

[Lasta aktualigo: 23.10.2025]

Poemaroj:

*Poemoj en Ibere libere (kun aliaj, 1993) / en OLE / en la libroservo de UEA

*Poemaro Celakantoj (2004) / ole / ls

*Poemaro Saturno (2004) / ole / ls

*Poemaro Eklipsas (2007) / ole / ls

*Poemaro Koploj kaj filandroj (2009) / ole / ls

*Poemaro La silika hakilo (2011) / ole / ls

*Poemaro En la profundo (2013) / ole / ls
*Poemoj en Nova mondo en niaj koroj (2016) ls
*Poemaro Strangaj spikoj (2016) / ole / ls
*Poemaro Palestino strangolata (2016) / ole / ls/ prezentofilmo pri Palestino strangolata
*Poemaro Brulvunde (2017) / ole / eld / ls / prezentofilmo pri Brulvunde
*Poemoj en Baza literatura krestomatio (BLK, 2019) / LOdE

* Poemaro Gadir (du-lingva, 2025) / ole NOVA!!!

Cetere, jen la verkoj en la hispana

Eseoj kaj prelegoj:

*Iuj prelegoj haveblas en la disko Barlastono bis!
*Eseo Amika rondo varma aŭ pri la verda junularo en Fonto, n-ro 117 (Septembro 1990)

*Eseo Kion oni trovas en la tekstoj de “Persone” en Fonto, n-ro 132 (Decembro 1991)
*Prelego Ĉu verki aŭ ĉu ne verki esperante? en Barlastono bis! 3 (1993)
*Prelego La tekstoj de rokmuzika grupo Persone en Esperanto en Barlastono bis! 4 (1994)

*Eseo Enkonduko en la verkaron de Miguel Espinosa en Menade bal püki bal (kun aliaj, 1998)

*Eseo La liturgio de l’ foiro (1999)

*Eseo La mava lingvo: neologismoj kaj malneologismoj en esperanto en Lingva arto. Jubilea libro omaĝe al William Auld kaj Marjorie Boulton (kun aliaj, 1999)
*Vikipedia artikolo Esperantigo de vortoj el hispana fonto (2005)

*Eseo Baldur Ragnarsson, duklinga poeziisto en La lingvo serena (kun aliaj, 2007)

*Eseo Lingvaj manipulistoj en Beletra Almanako 1 (Septembro 2007)

*Recenza eseo Poeto en marĉando kun Anubo en Beletra Almanako 1 (Septembro 2007)
*Recenza artikolo Esperanto kiel ĉioklevo en Libera Folio (2011)
*Eseo La esperanta malpopolo en La arto labori kune (kun aliaj, 2010)
*Eseo De hajko al hajko en Belarta rikolto 2013 (kun aliaj, 2013)

*Eseo Vortoj en vortaroj en Beletra Almanako 18 (Oktobro 2013)

*Eseo Motivoj por ne kabei en Beletra Almanako 19 (Februaro 2014)

*Eseo Lanta fajro en Beletra Almanako 21 (Oktobro 2014)
*Artikoloj Japanujo kaj mi kaj Malheloj kaj malbeloj en HEL en Beletra Almanako 25 (Februaro 2016)
*Eseo La vartisto de vortoj en Belarta rikolto 2016 (kun aliaj, 2016)
*Filmeto pri la poezio de Baldur Ragnarsson (2016)
* Artikolo La senlima okupacio (2024) NOVA!!!

Rakontoj kaj noveloj:
*Rakonto en La mirinda libro (kun aliaj, 1984)
*Rakontoj en Sferoj 6 (kun aliaj, 1988)
*Rakontetoj en Trezoro. La Esperanta novelarto (kun aliaj, 1989)
*Rakontoj en Pandemonio (kun aliaj, 1990)
*Rakontoj en Sur la linio (1991)
*Rakontoj en Sferoj 8 (kun aliaj, 1993)

*Satira novelo La Majstro kaj Martinelli (1993)

*Rakontoj en Ekstremoj (kun aliaj, 1997)

*Rakontoj en Sferoj 10 (kun aliaj, 2000)

*Rakontoj en Mondoj 2001 (kun aliaj, 2001)

*Rakonteto en Samideanoj (kun aliaj, 2006)

*Rakonto Varme vama verko en Beletra Almanako 7 (Februaro 2010)

*Rakontetoj en Vizaĝoj (kun aliaj, 2010)

*Rakonto Milito en kvar strekoj en Beletra Almanako 10 (Februaro 2011)

*Rakonto Manifesto de raŭpo en Beletra Almanako 21 (Oktobro 2014)

*Rakonto La ŝtormo en Beletra Almanako 22 (Februaro 2015)

Tradukoj:

*Tradukitaj poemoj de Ángel González en Astura bukedo (kun aliaj, 1987)

*Tradukita politika eseo Letero el Palestino de Santiago Alba (1990)

*Traduko de hispanlingve verkita prozaĵo de Camacho mem pri drogoj La ĉapo de la sterko-vermo (1995; reta eldono)

*Tradukitaj noveloj kaj poemoj de Jorge Luis Borges en La sekreta miraklo (kun aliaj, 2008)

*Tradukitaj poemoj en Poezio: armilo ŝargita per futuro (kun aliaj, 2013)

Recenzoj:

*En la retejo OLE
*En la revuo Esperanto de UEA

Kontribuoj al vortaroj:

*Hispanlingva parto de Hejma vortaro (kun aliaj, 1999)

*Kontribuo al la vortaro Gran Diccionario Español-Esperanto (kun aliaj, 2003)

Aliaj:

*Tekstoj en la bitlibro La Deka logo (kun aliaj, 2003)

Blogoj:

*La blogo de Jorge, ĉe jorgecice.blogspot.com

*Bloga vortaro, ĉe blogavortaro.blogspot.com

*Esperanta Respubliko, ĉe esperantarespubliko.blogspot.com

Pri li:

*Fonto, n-ro 117 (Septembro 1990)

*Iltis-Forumo, n-ro 3/1992 (jaro 4)

*Fonto, n-ro 284 (Aŭgusto 2004)

*Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, de Geoffrey Sutton , Mondial, New York, 2008

*Intervjuo en Kontakto, n-ro 249 (2012:3), p. 5-8.

*Intervjuo en la revuo Esperanto de UEA, n-ro 1307 (11), Novembro 2016, p. 224-225.

*Intervjuo en La Ondo de Esperanto, 2019, n-ro 7
* Respondoj en ronda tablo pri la E-literaturo de LOdE/Sezonoj/La Balta Ondo
*Angulo de Jorge Camacho en Varsovia Vento Elsendoj

*En la retejo de Mondial

*En la retejo OLE
*En la retejo de Ralph Dumain

Gadir

noreply@blogger.com (Jorge) — Tue, 21 Oct 2025 11:19:00 +0000

Kovrilbildo

Gadir

Dulingva eldono hispana-esperanta. Edición bilingüe español-esperanto.

https://www.editoriallotoazul.com/libro/gadir_166350/ [pliaj informoj en ole]

Nikola Rašić: "Ĉu vere danĝera lingvo ? – Ulrich Lins kaj la historio de la futuro"

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 31 Mar 2025 11:25:00 +0000

Nikola Rašić

Nikola Rašić

Ĉu vere danĝera lingvo ? – Ulrich Lins kaj la historio de la futuro

[Noto: Tiu ĉi pensige interesa kaj malkonvencia eseo publikiĝis en la festlibro por Ulrich Lins titolita En la mondon venis nova lingvo (2018). Kun la permeso de la aŭtoro ĝi aperas nun senŝanĝe en tiu ĉi blogo – Jorge Camacho]

Resumo: Ĉu vere danĝera lingvo ? – Ulrich Lins kaj la historio de la futuro Dum la (re)legado de la nova eldono de «La danĝera lingvo» reaperas novaj demandoj, pri tio kiel Esperanto rilatas al la moderna mondo kaj ĉu ĝi iel denove povus roli kiel 'danĝera lingvo'. Ĉu historio povus ripetiĝi? Oni esploras diversajn konsiderojn, eblecojn kaj konsekvencojn.

Nikola Rašić: Nask. 1957 en Požega, Kroatio. Studis ĝeneralan lingvistikon kaj sociologion en Univ. de Zagrebo, kie li postenis kiel esploristo (sociologio de scienco, epistemologio, metodologio). Esperantologion kaj interlingvistikon studis postdiplome en Univ. de Ljubljana, ĉe prof. I. Szerdahelyi. Laboris en la Centra Oficejo de UEA kiel Konstanta Kongresa Sekretario (1988 - 2003). Abunde tradukis al/el Esperanto kaj aliaj lingvoj, cetere okupiĝis ankaŭ pri la romaa, albana, makedona, k.a. lingvoj kaj kulturoj. Kunlaboranto de la kroata enciklopedio. Esperantisto ekde 1972, aktivis en la kroata kaj internacia movadoj. Aŭtoro de libro pri la sociologiaj aspektoj de la Esperanto-komunumo (La Rondo Familia, Edistudio, Pisa 1994). De 2003 sendependa tradukisto, interpretisto kaj publicisto en Roterdamo.

Ĉu vere danĝera lingvo ? – Ulrich Lins kaj la historio de la futuro^*

Будућност није све оно што ће доћи,                       La futuro ne estas nur tio kio venos,
много штошта ће сe jeдноставно поновити.            multio simple ripetiĝos.
Прошлост није све оно што сe неће повратити      La pasinto ne estas nur io nerevena
и jeдaн део будућности остаје затајен.                    ankaŭ parto de l’ estonto restas vualita.

Branko Miljković **

Danĝera lingvo kun danĝeraj konsekvencoj

Ulrich Lins dediĉis sin ankaŭ kiel historiisto al la ummo[1] de la esperantistoj. Li studis persekutojn de la esperantistoj en la totalismaj reĝimoj en Germanio, Sovetunio kaj Japanio. Sur la plugejo elektita li unikis estante germano kun japana kono kaj esperantisma fono. Per tiuj tri prismoj – tri siaj tri kompreniloj – li vidis el tri perspektivoj. Lins historiis tridimensie.

Studante la rilaton de naciismaj diktaturoj al lingvo transnacia li trafis rekte en la esencon de la epoko: la sorto de minoritato marĝena montriĝis kiel temo kerna. La tuta intermilita epoko temegis ĝuste pri interpopola konduto kaj miskonduto. Esperanto rolis tie mislokita en tempo malamika, predikanta ĉion kontraŭan al la emoj de la momento. La popoloj estis en malkonsento. Esperanto nur ĝenis.

Tiam senkulpa ligilo iĝas danĝera lingvo. Lins atestas ke Esperanto prias mondajn gravojn.[2] (Sendube tiuepokajn sed probable ankaŭ la universalajn). La intermilitumo estis periodo de ekstremoj kaj ekstermoj: ankaŭ por Esperanto, kiu tiam travivis siajn egzaltojn kaj siajn dezastrojn.

La pacaj batalantoj subite fariĝis danĝeraj oponantoj. Forigi ilin estis afero de socia higieno, oni argumentis. Ne senapoge, cetere. Danĝeris la ideo de malnaciismo, homismo translima, kaj ĝiaj partizanoj – la kosmopolitaj idealistoj en mondo senkompate hata. Mondo malhomeca, kie brutoj furiozis super malfortuloj. Danĝeris fakte la epoko, ne la lingvo.

Mirinde ke la esperantistoj – cetere grupo nombreta kaj flanka – altiris la atenton de diktatoroj. En mondo kancere misvojinta eĉ lingvoj povis danĝeri, kvankam tiu nocio Linsa iel misgvidemas. Sendube ĝi flatas la esperantistojn, kreante la iluzion de signifo kaj forto kiujn la movado senis kaj senas.[3] Sed ĝi ankaŭ memorigas pri tempoj kiam tio absurde kvazaŭfaktis kaj la esperantistojn fatis.

Ne malofte la samideanoj diris ke ili mem kulpis. La samideanoj intertempe ‘neŭtralis’. (Sonas kiel diagnozo?). Sed ankaŭ ili faladis kiel damaĝo kolaterala:[4] neintence sed reale. Danĝera lingvo havis danĝerajn konsekvencojn. Tamen ne ĉiam, ne ĉie kaj ne por ĉiuj: trafitaj estis ĉefe la ne-neŭtralaj esperantistoj; precipe socialistoj, anarkiistoj kaj komunistoj, sed en la stalina Sovetujo praktike ĉiuj sendistinge, senorde kaj senpretekste. Paranoje.[5]

La socio malsanis.[6] La tempo deliris. En tia mondo Esperanto vivis siajn ekstazojn kaj siajn kataklismojn. Tempo de ekstremoj kaj frakasitaj disveroj. Lins elektis esti ĉiĉerono kaj interpretisto de tiu epoko kiam Esperanto pleje sinkis, progresis kaj viktimis.

Lingvo kaj ideologio

Dum la intermilita periodo[7] Esperanto tre popularis en la laborista movado. La du idearoj havis multon komunan. La socialistoj vidis en Esperanto ilon por atingi la internacian unuiĝon de la proletaro kaj realigon de justa socio neglekte de nacioj kaj limoj.[8] La ideologio jam estis internacia, nur mankis taŭga lingvo por ke ĝi vere fariĝu tia. La verda lingvo ŝajnis memprena elekto por la ruĝa kozo.

Tio nur kontribuis al persekuta fervoro de diversaj reĝimoj kiuj sin nomis «socialistaj». Faŝismo estis misprodukto de la sama socia evoluo: temis pri misgenerita infano de socialismo kastrita je ties internaciaj kaj humanaj aspektoj. En sia germana varianto tio estis nacional-socialismo, kiu prezentis patologian interpreton kaj de nacio kaj de socio.[9] Temis nek pri patriotismo nek pri socialismo sed pri kruealaj karikaturoj de ambaŭ konceptoj – esence pozitivaj – kiuj baziĝas je amo, egaleco, justo kaj solidaro.

Kiel konate, la revolucioj manĝas siajn infanojn, tiel ke en Italio, Hispanio, Germanio kaj Japanio inter la unuaj viktimoj troviĝis internaciemaj socialistoj, inter kiuj multis la esperantistoj. La brunuloj voris la ruĝajn revoluciulojn kaj verdajn ruĝulojn. Sufiĉis nur timigi la aliajn samideanojn burĝajn-neruĝajn: ili ne estis danĝeraj, nek ilia lingvo aparte minacis. Evidente nur la verda socialismo ĝenis, ne la lingvo kiel tia danĝeris.

Gestapo ŝajne taksis la aferon ne plene mise kaj volis uzi la translimajn potencialojn de Esperanto je sia favoro, ne tute sensukcese. La germana varianto de faŝismo enorme popularis eksterlande, interaliete dank al propagando verdlingva. Eĉ okazis Universala Kongreso de Esperanto en Kolonjo, sub bizaraj cirkonstancoj.[10] Ne mankis ankaŭ suprenlevitaj brakoj, laŭ la plej nova moro tiutempa.

Pri tio la libro de Lins donas ekvilibran kaj faktan bildon. Esperanto tie ne havis nur la martirtan rolon, sed ankaŭ ilan. Heroldo de Esperanto skribis ke la Kolonja kongreso sukcesis bone kaj ke unueco estis atingita, aludante la unuiĝon de du centraj E-organizoj.[11] La Movado jam tiam vivis en propra mondo pretera al la ekstera.

En sia libro «Mia batalo» Hitler mencias Esperanton nur unuloke: evidente la afero por li ne vere meritis pli da atento. La nazia idearo eĉ al la germana lingvo ne donis apartan rolon kiel faktoro de la nacia unueco. Tute male: La Raso gravegis kaj ĝi ne estas lernebla aŭ akirebla, kiel lingvo. Hitler eĉ klare skribis ke, se oni prenus la lingvon kiel difinilon de germaneco, oni devus inkluzivigi ankaŭ milionojn da germanlingvaj judoj, do nearjanoj. Arjaneco estas sanga, hereda. Hitler komprenis ke komuna lingvo kunigas.[12] Komuna lingvo estas danĝera, eĉ se germana. La internacia des pli.

La rasismo kaj precipe la patologie ŝovena antisemitismo estis la distinga trajto de la naziismo kompare kun diversaj kolegaj reĝimoj. Hitler kaj liaj nazioj, do, ne povis havi iluziojn pri Zamenhofaj adeptoj kiuj revis ke 'la tot homoze in familje konunigare so deba'.

Kun sia internaciismo de la tipo «Alle Menschen werden Brüder!»[13] aŭ «La Espero», kun sia lingvo nefalseble tutmondiga, la esperantistoj staris plene ekstere: danĝere eksponitaj en danĝeraj tempoj. Lingvo tro malferma, lingvo danĝera. Ankaŭ tro juda por la nazia gusto, sendube. Kaj tro humana.

Zamenhof ne havis lokon en tia mondbildo. Liaj familianoj por la unua fojo ne partoprenis iun Universalan Kongreson en 1933. En la sama jaro Otto Frank kun sia familio forlasis Germanion, landon por kiu li batalis kiel oficiro en la unua mondmilito kaj estis dekoraciita per Fera Kruco pro heroeco. Nun li subite ne plu estis germano. Tiu nocio ne plu signis la saman aferon por kiu li batalis. Lia ordeno nun signifis nenion. Li kaj la liaj nun estis: Nenio.

Sovetunie la internacia socialismo evoluis laŭ alia perversia logiko. Internaciismo subite signifis adoron por la granda rusa popolo kaj la tutmondan revolucion anstataŭis fera memizolo kaj ksenofobio. La brava kolegaro ne atendis baton de tiu flanko: eĉ sincera aparteno al la socialisma pensaro ne povis savi ilin. De la diktaturo de proletaro, restis nur diktaturo super la proletoj (kaj la ceteraj). Ankaŭ tie ne plu restis loko por la esperantistoj. Lingvo internacia, hom-kun-homa, subite sinonimis al ‘lingvo malamika’ aŭ ‘lingvo danĝera’.

Metastazo de vortsignifoj

La vortsignifoj patologie mutaciis. Proprajn orelojn oni ne povis fidi, per propraj okuloj ne eblis vidi. La signifoj ŝancelis, la vero sencelis. Kvazaŭ ia viruso lingvon trafis: kancere metastazis ĝia histo. Eĉ propra idiomo lernendis denove: la vortoj ne fidindis por signi kion oni diris. La vortaroj rapide reverkataj. Lingvo ne plu komprenigis.

La diktaturoj bone komprenas ke unualokas ekmastri lingvon. Kiel militire, taktike kaj loĝistike prioritatas sekurigi la komunikaĵojn. Kaperi ĝiajn esprimojn, ekregi la sencojn. Forigi la alternativajn verojn. (All fake news. Bad news).

Kiu ilas lingvon tiu regas informojn sed ankaŭ memoron, direktas tempon, do rekreas la pasinton kaj akaparas la futuron. Tempo konkerita, fiziko redifinita: Ejnŝtejno ne plu validas (eĉ ne kiel alternativa fakto. All wrong!). Ekaperas nun alia logiko de mondo alitipa.

Gravas kompreni la mesaĝan historion Linsan en tempo kiam La Povo trompe luktas por posedrajti la solan veron kaj regi informojn enhave kaj kanale. Kiam Potenco ostaĝigas Signifojn, la homoj ne plu kapablas lingvi sed nur papagi. Ĉio posta desimemas.

Papage maleblas pensi, nur ripeti. La Novparol’ de Orwell[14] – lingvo de Oceanio, lando kie la pleja delikto estis pensokrimo – enkorpiĝos kiel la rega kaj sola. Lingvo nun ne komunikas sed trompas. Orwell travidis ke Lingvo bazas. Lingvo estas danĝera kiam nelibera. Al diktatoroj, male, ĝi utilas nur kiam ĝi afazias[15] kaj danĝeras se ĝi liberas kaj veras.

La Novparolo estas idiomo de sedukta[16] gramatiko. Lingvo loge persvada, sorĉe aŭtenta. Konvinke konkreta per simplo sia katenita energio. Por amasoj gravas ke ĝi estas ilia lingvo propra – indiĝena kaj komprena, lingvo demosa, [17] do vere demokrata. La amasoj per ĝi estas inkluzivitaj kaj aĉetitaj.

La plebo nun komprenas Povon kaj kvazaŭas ke ankaŭ ĝi havas ian rolon. Jen lingvo diranta kion oni mem volas aŭdi! Kvazaŭ eĥo de propra voĉo. Ĉu eblas parolilo pli perfekta!? La lingvo tvitera do prais la tviterilon mem. Ilo esenca, ilo potenca: la tviterilo, la mensoregilo. (Kvankam tro pokas 280 literoj por esprimi liberon aŭ transliterumi la veron).[18]

Lingvo kaj popolo – Raŭpo kaj papilio

Diktaturoj ĉiam komenciĝas per kapero de vero. Lingvokonkero estas ilia unua batalcelo. Kutime, unue poetoj falas viktime. Ilia lingvaĵo troe flugilecas, animo facilventas. Iliaj vortoj tro rivelas aŭ danĝere plursencas. Dubige metaforas. Ili lingvas per liberaj komprenoj disalternativaj.

Eĉ mortaj poetoj devis remorti. Heinrich Heine postvive brulis, kaj li ne solis. Per liaj libroj oni hejtis la haton. [19] Diktatoroj preferas havi nur unu libron, kion la la popolo komprenas kaj subtenas. La Libro enhavu ĉiujn respondojn, por ke ne necesu postaj demandoj aŭ ŝanceligaj priduboj. Ili ne ŝatas kulturon nek kulturelitojn. Too complicated.[20]

Dum la elitoj strebas levi la popolan nivelon, postulante la (malvolontan) penon memevolui, populistoj lasas la amasojn kontenti sian aŭtenton. Anstataŭ minuskomplekso – flatinda sinrespekto. Adoro de propra memo sen interveno. Kaj la popolo festas: ĝia tempo venas. Wir sind das Volk![21] Baldaŭ ĝi liberos de ajna elektodevo aŭ de endo memevolui! Raŭpo ne volas iĝi papilio. Was kostet die Welt? [22]

La elitoj estas komplikaj kaj fremdaj, esprime nekomprenaj. La plebo ĉiam revas ilin seni kaj – kiam la momento venas – ĝi eleruptas sian kondensan frustron, akumulitan dum la ĝena obeo. Dum tiu vulkanumo amaso iĝas maso kaj raŭpo-papilie traas sian metamorfozon de plebo al vulgo,[23] de fluga papilio al rampa larvo raŭpa.

Kaj raŭpoj havas nur unu celon: Vori. Unue ili voras la Veron konservitan en la prafontaj signifoj. Supraĵe la lingvo samas, sed funde jam kirliĝas novaj sencoj. La tuta vortprovizo baldaŭ konsistos nur el falsaj amikoj.

Ekde nun sekvos alia metamorfozo: la mensogo remodeligos la semantikon. La Vero perdos sian absoluton: ĉio relativos, subite ĉio eblos, ĉio direblos; ankaŭ sen sekvoj. (Lingvo konsekvencas nur kiam ĝi veras). Lingvo aspektos fleksebla, fine hejmecigita, naske malelita. Lingvo sendanĝera. Lingvo sen konsekvencoj.

Ekde nun Vero ekzistos kiel egala alternativo al mensogo: Alternative facts. Kaj inverse: eblos ankaŭ interŝanĝi la terminojn. Mensogo kaj Vero surprize eksinonimos. Jen lingvo fleksebla. Lingvo noviva, novviva. La danĝera lingvo de la moderno. Lingvo tvitera.

Tiaj procezoj – la mislingviĝo kaj dissociiĝo – timige facilas kiam la demokrataj praktikoj ne liveras kontentigojn. Libereco devas sin daŭre konfirmadi per sukcesoj. Liberecon revas sklavoj kaj subtaksas tiuj kiuj ĝin profitas senpreze. Tial ili fordonas ĝin ĉipe al la unua trampo kiu venas.

Se oni hazarde ne jam rimarkis, ade reamasiĝas pluraj cirkonstancoj intermilitumaj. Jam eblas konsenti ke la serba poeto pravis ke multia pasinto simple reas, ke la futuro ne nepre novas: ke historio servas kiel manlibro por pluiro. Eble ni vivas denove en ia interbellumo, nur ke ni ankoraŭ ne scias kiam ekos la sekva milito?[24]

Ni pluiru, do, kaj testu ĉi-tezon historiripetan.

La bona lingvo en mondo malbona

En la periodoj kaj kazoj studitaj de Lins ne vere temis ke Esperanto minacis konkeri la mondon, sed ke ĝi malfermadis fenestrojn en sistemoj sufoke fermitaj. La papilio ne povis flugi, sed ne volis raŭpi.

Esperanto spitis la totalan regon kaj nacian memŝloson jam per sia genetika konstruo. En tiuj kondiĉoj ĝi povas nek adi nek spiri. Esperanto laŭnaske sencas libere, malfermitas nature. Temas pri lingvo sen povo, sen centro, sen rego kaj regno. Denaske anarkia, nesubigita al ajnaj aparatoj aŭ burokratoj. (Por ili tio estas lingvo danĝera).

Iasence oni povus diri ke la Esperanto-movado simple havis «bad timing»[25] florinti dum la intermilita epoko, samtempe kun totalismaj kaj naciismaj tendencoj. En la 21-a jarcento Esperanto denove havas malbonan tempumon, ĉi-foje klopodante funkcii kiel planeda ideo en epoko kiu jam havas sian universalon kaj sian mondlingvon – la anglan. La elitoj uzas ĝin ĉie traglobe.[26] Kiu ne povas, tiu volas. Kiu ne sukcesas, tiu pereas. Kiu anglas, tiu mondas. La ceteraj ne gravas.

Kulturo en lingvoj restaj ne ludas rolon. La etnaj lingvoj, precipe la malgrandaj, komencas simili al la Esperanto-ummo: ili marĝene niĉas forangule, fermitaj per la formuloj de propraj idiomoj. La vera aŭ pretenda elito anglumas, eĉ se balbute. Elito neglektas pri kvalito: la celo fajfas pri la kielo.

Plej grave: la angla regas ankaŭ la tempon venan – ĝi estas la globa komprenilo de la junularo, lingvo de la modernaj muziko kaj filmo sed ankaŭ de scienco kaj amaskomunikiloj; de komputiloj kaj de la tuttera interreto. Lingvon tiel mondan – tiom penetran, la historio ne konis. La angla ŝajnas esti la vera parolilo de la nuno kaj de ĉio posta. Ek al la mondo unusenca!

Eĉ se la sistemo malaperos aŭ mutacios ĝia lingvo probable restos, samkiel restis la Latino post la falo de Romo. La nuno ofte retrorigardas antaŭ ol plupaŝi. Ĉiam iuj barbaroj reinventas la futuron kaj redirektas la historion kontinuigante lingvon konkeritan. Lingvo estas predo. Prefere ol perdo.[27]

Tial la sistemo eble neniam plene kolapsos, ĉar ĝi generike[28] favoras la dominan pozicion de ĉio anglakoda. Ne plu temas nur pri angleparolaj landoj aŭ kulturoj, sed pri la aŭtentike kosmopolitaj elitoj de plej diversaj devenoj, kiuj adoptis la anglan kiel sian ligilon kaj sian regilon; esence kiel sian religion.

Idiomo de omnipotenco totala

Kiel ajn, ne facilas partizani Esperanton en tia situacio, kaj se oni tion faras, ankaŭ tio endos anglaidiome kaj usonafone. Kiel alie, ja?! Kultura kaj lingva imperiismo? – sonas pasintjarcente futurisme! Aŭ tamen aktuale? Historio, iso aŭ osa esto? Jen la ŝekspira demando.

Ne plu modas rediri tion post la jaroj 70-aj sed oni eble ripetu: la angla ja estas la krea parto de tiu detruiva sistemo, ĝia ilo kaj faciligilo. Voldemorto[29] ekzistas eĉ se oni ne prononcas lian nomon.

Ne plu modas rediri tion post la jaroj 70-aj sed oni eble ripetu: la angla ja estas la krea parto de tiu detruiva sistemo, ĝia ilo kaj faciligilo. Voldemorto[30] ekzistas eĉ se oni ne prononcas lian nomon.

Eĉ la veraj alternativoj – se ili entute venos – parolendos angle. Ankaŭ movadoj feroce kontraŭaj, alternativaj aŭ revoluciaj, adoptis la anglan, sen kiu ili kapablus nek funkcii nek internacii. Nek opozicii. Nur muti.

Ĉu tiam eĉ pensindas hereza demando nelinsa: Ĉu ĝuste tio, malgraŭ ĉio, ne estas la vera lingvo danĝera? La idiomo de la omnipotenco totala? Ĉu ĝi, kun sia frida neglekto de ĉio kroma nesamidioma, ne estas la simbolilo de la nova totalismo? Ĉi-foje vergloba.

Per fremda lango kiel diri propran veron? Per fremda voĉo esprimi sian memon? Ĉu indas plu paroli ? Ĉu eblas eskapi, ĉu sencas alternativi? Ĉu eblas danĝeri? Aŭ plej sencas simple silenti per ĉiuj lingvoj?

Globalismo kaj (inter)naciismo

Niatempe la rilatoj tute inversas ol dum la intermilitumo: la internaciismo nun nomiĝas globalismo, kaj ĝin poras ne la internaciemaj laboristoj aŭ homamaj burĝaj kosmopolitoj, sed ĝuste la grandkapitalo en sia novliberisma vesto, ankaŭ nekontesteble internaciema. Tro potenca konkurenco por la brava kolegaro.

‘La mondo intertempe moviĝis de la epoko de nacioj al la epoko de la kapitalo, kie neniaj nacio, lingvo aŭ religio povas stari inter homo kaj ties kapitalo.’[31] Elitoj ekonomiaj nun estas transnaciaj. Malsame ol intermilitume, ili estas vaste malfermitaj al ĉiuj kapablaj ilin penetri. Ili ne diskriminacias.

Globalismo pretendas sinonimi internaciismon kvankam ĝi ankaŭ havas sian baptonomon malvolonte menciatan: Novliberalismo. Ĝi malaprobas naciismon sed volonte ĝin uzas por kvazaŭ oponi al si mem. Tiel ŝajnas ke ekzistas elekto inter tutglobismo kaj naciismo, samkiel iam inter faŝismo kaj stalinismo.[32]

Sed esence trompas la diferenco. La celo estas kaŝi la alternativojn, misvojigi la esperojn. Globalismo ja regas per populismo. Naciismo – kiel ĝia operativa[33] kromnomo – nur ilas ĉi-proceze. Tial naciismo kaj populismo vivas en absurda sinergio kun sia antagonisto, la novliberala terglobismo popole daltonisma.

Novliberismo estas egoisma kaj senkompata, ne gravas la aliaj, ne idealas rondoj familiaj. Ĝi portas nur liberigon de la emo mem liberi. Ĝi portas dependon, financan kaj ajnan; manipulon kaj superregon de la havaj super la nehavaj. Ne plu ekzistas socio, nur ekonomio. Sen vizio, sen empatio. Sen poezio.

Jen la brava nova mondo.[34] (Jam delonge pasis la 1984-a![35]).

Oni neniam ĝuis pli da senlibero ol nune.

Lingvo sen respondoj

Por tia mondo en Esperanto ne estas respondo. Ĝi ne estas tia lingvo. Sed kio pri la militoj, bankaj kreditoj, pri nafto kaj klimato, pri grekaj ŝuldoj, amasaj murdoj, rifuĝintoj, enmigrintoj, aŭtokratoj kaj falsaj demokratoj,[36] gvatoj de grandaj fratoj, afrikaj malsatoj, kreskanta malriĉeco, terorismo, populismo, krampaj trampoj, ruzaj putinoj, nukleaj kimoj, epidemioj, murdata naturo, monokrata diktaturo?

Demandoj kiuj koncernas ĉiujn, ankaŭ esperantistojn, cetere ege mondsavemaj. Demandoj pli destinaj ol UEA-statuto kaj stato de Civito. Temoj mondosortaj. Sed kiel rolas Esperanto ĉi-prie? – Ĝi ne estas lingvo de tiu realo.

Se Esperanto-movado volus prezenti ian alternativon, ĝi devus proponi pli ol lingvon. Ĝi devus fingromontri alian vojon, inventi alian mondon. Ĝi endus esti ne nur modifo sed vera Alternativo, kun sia lingvo kiel esenca parto de la vojdirektilo. Ĝi devus precize scii kion ĝi alternativas, kion Esperanto ŝanĝos? – tiel ke ĝi aperu kiel nemankebla futuro.

Sed, se la esperantistoj sin prezentas tiel – do alternativonportaj kaj ne nur riparetaj aŭ senespere misambiciaj – ili aperas revolucieskaj, kiel movado esence subversiva por la establita ordo. Tiam la lingvo denovas kiel potenciale danĝera.

Pri tio Lins raportas: ke la subversiva parto martiris, la pridemanda esperantistaro mortis, alkarceris kaj algulagis (ekzemple, kiel la subersivaj antifaŝistoj aŭ tutmondemaj malstalinistoj); do tiuj kiuj vere danĝere vivis kaj kuraĝe malsamis.

La renversa lingvo

Gravas mencii ke sian implicitan danĝerecon la esperantistoj mistaksas kaj miskomprenas: ade, pasee kaj nune. Nome: en tiu emfaze hobieca medio oni apenaŭ ekmeditas ke ŝanĝo de lingvo en la mondaj potencrilatoj minacas ŝanĝi ĉion!

Ne temas nur pri iuj bagatelaj praktikaĵoj. Esperantistoj ĉiam restis svagaj pri tio kiel aspektus la monda familio kaj ties kununuigo. Neniu scias kion ili vere prezentas, eĉ ili mem ne. Tial ili aperadas je diversaj eldonoj, ankaŭ naciismaj kaj dekstremaj, revoluciemaj kaj konservemaj.[37]

Se oni proponas ion tiel perturban kiel novan mondlingvon, oni konsciendu pri renversa ĉionskueco de la afero kaj kalkulu pri eblaj batoj de la sorto. Esperanto danĝeras nur kiam ĝi havas konsekvencojn. Sen tio ĝi – male – ne havas sencon.

Ni faru mensan eksperimenton: Imagu se oni ĉesus uzi la anglan nun! La tuja ĉeso sendube kreus kaoson aŭ eĉ egalus katastrofon. Eĉ se la Esperantumigo racie laŭgradus ĝi nepre aliigus la mondbildon tiom radikale ke tio ruinigus la regantajn landojn kaj instancojn. La usona kaj brita ekonomio kaj hegemonio kolapsus – kaj ne nur ili, kaj ne nur landoj ilialingvaj. Kio venus anstataŭe? Esperanto kunportas respondecojn.

Restas do la demando, kiu elito kun kia valoraro vidus en tio sian business oportunity!?[38] Esperantistoj ja neniel enstatas regi kaj direkti tiun procezon kaj ĝiajn sekvojn. Ili preferus ke la mondo akceptu ilian ideologion en la sama pakaĵo kun la lingvo, sed ja: la ideologio tro svagas, dum la lingvo praktike konkretas kaj esence uzliberas por kio ajn.[39] Kio se Putino kaj Erdogano rekonus ĝian praktikan ilecon? Alternativa finvenko?

Tial la fina venko povus esti ankaŭ la fina bato. Eĉ se oni povus imagi raciajn cirkonstancojn en kiuj Esperanto povus mondlingviĝi, la probablo ke finvenkus la ideologio internidea estas nula: la ideologioj ne ekestas el vakuoj, el puraj pensumoj; ili estas motivitaj per aliaj profundaj (materiaj) kialoj kaj fontoj, kiujn la esperantistoj nek proksimas, nek regas, nek studas. Ilia ideo enhavas ja tute prezican difinon: ĝi estas interna.

Tia lingvopolitika «ŝanĝeto» – kion la esperantistoj esence poras – almenaŭ teorie aŭ almenaŭ tradicie – estus sufiĉa kaŭzo por kaoso kaj eble eĉ mondmilito. Esperanto havas seriozajn konsekvencojn. Danĝera lingvo. Memoru tion antaŭ ol pagi vian kotizon. Pripensu bone ĉu utila estas aliĝo.[40]

Tiom renversa povus esti la danĝera lingvo! Eble konsiderindas ĉu eventuale forlasendas idealo neracie ambicia, kion eĉ la movadaj ideologoj foje konfesas aŭ rekomendas.[41] Ni devas scii kion ni precize volas, reformuli kial ni ekzistas.

Esperantistoj, la naivaj idealistoj, foje similas senkulpajn infanojn nekonscie alumetumantaj. Tamen, se ili maldanĝeras, ili ankaŭ ne seriozas. Sed se ili ne danĝeras, ili ankaŭ ne relevantas.[42] Se ili fariĝas realismaj, ili rezignecas kaj defetismas. Kio do restos? Jen la hamletesko de la Afero. Ne eblas lingvo neŭtrala, lingvo sen konsekvencoj.[43]

La neŭtrala lingvo

Por Zamenhof, siatempe, la nocio ‘neŭtrala’ rilatis al lingvaj grupoj, etnoj kaj nacioj; por la bulonjpreparaj francoj al religio; intermilite al la politika pozicio rilate komunismon; postmilite rilate la blokan disdividon de la malvarma milito. Nuntempe tio eble signifas ‘tolerema’ aŭ ‘sendiskriminacia’ – oni ja malscias precize – sed evidentas ke neŭtraleco estas unuflanke mito kaj aliflanke svagaĵo aŭ konstante ŝanĝiva konvencio.

La vera demando estas: pri kio Esperanto nun neŭtralas? El tio sekvus kion la movado tiam povus fari por sia mondo, kiel ĝi povus esti utila. Kiun revon ĝi utopias? Kiun futuron ĝi promesas?

Povus ankaŭ temi pri historia anakronismo. Nome: la tuta ideologio kaj frazeologio de la Esperanto-movado baziĝas je antagonismoj inter nacioj kaj la gravo de lingvaj baroj. Zamenhof vivis en tempo kiam nacioj kaj iliaj normlingvoj formiĝadis, ĝuste akse de iliaj lingvoj.

Tiu procezo akre kristaliĝos precize dum la interbellumo kiam germana heroo, la patro de Anna Frank, ne plu rajtos nomi sin germano. Hitler draste influis tiujn procezojn ankaŭ postsekve: ankaŭ la jugoslaviaj militoj temis pri tio ke ne eblas pluretnaj nacioj. Tio kernas anakaŭ en la katalun-hispana, brit-skota kaj similaj konfliktoj. La arto vivi kune: jen pri kio temas Esperanto.

Esperanto konstruis sian ideologion je fatalo de naciismo. La anakronismo povus konsisti en tio ke hodiaŭ lingvo kaj nacio ne plu ludas la decidan rolon. Mi suspektas ke homoj nuntempe prefere parolas pri ‘kulturoj’, ol pri rasoj aŭ nacioj. Sed esence temas pri la politika kulturo kaj vivmaniero de la Okcidento, al kiu apartenas ankaŭ la angla lingvo kiel helpa kaj neŭtrala (efektive kredate kaj ofte fakte).

En tiu kazo la esperantistoj ludas je misa kordo kaj vivas en anakrona malekvilibro kun sia epoko kaj ties kulturo difina kaj domina. Necesas ankaŭ kompreni ke la moderna mantro de ‘kulturo’ kaj imagitaj kulturaj diferencoj kaj konfliktoj estas nur surogato por iamaj dividoj el kiuj kreskis rasismo kaj naciismo. Temas nur pri redifino de malnova diskriminacio. Nia kulturo superas la vian, jen la simpla mesaĝo. Multikulti ist gescheitert! Absolut gescheitert [44]

La Esperanto-ummo devus ekzakte difini la mondon en kiu oni aktuale vivas, sian lokon kaj mision tie. Ne temas ĉi-tie pri ia ‘strategio’, la amata sporto de movadaj ekstermonduloj, ja bonintence revaj. Antaŭ ol verki la strategion la Movado bezonas havi sian Filozofion, ian kiu rilatas al la nuna realo, ne al la bulonj-sur-mara pasintjarcenta. Por diri realisme: oni devus transsalti la propran ombron. Kaj samtempe resti fidela al sia historio.

Ne facilas havi historion sed perdi la futuron. Des pli ke tiu historio ekskluzive temis pri la konkero de estonto. Nur movadoj kun celoj moviĝas. Sed ja: Kio estas la celo aktuale? Kie oni estas, kien oni iras?

La nedanĝera lingvo

En la venonta epizodo povus temi pri alia afero, se Esperanto vere serioze minacus realigi sian utopian idealon ke «tot’ homoze in familje konunigare so debá”. Ŝanĝiĝis niatempe ankaŭ la profilo de la elitoj: ne plu temas pri la kultura aŭ eduka kremo, sed precipe avantaĝularo financa kaj ekonomia.

La 20-jarcentaj esperantistoj (precipe la intermilitaj) ja apartenis ĝuste al elitoj edukaj, kleraj kaj kulturaj, avangardaj kaj alternativaj. El la periodo komence de la 20-jarcento kaj la intermilita periodo, oni povas citi longan liston de Nobelpremiitoj, gravaj sciencistoj, ŝtatestroj, verkistoj kaj aliaj eminentuloj kiuj parolis aŭ subtenis Esperanton kaj Idon.

Nuntempe tia listo magras, samkiel la influsignifo de la Esperanto-movado. Ĝi ne havas interagon kun la moderna tempo. Tial ĝi restas malmoderna movado flanka, sen ŝancoj aliigi tion. Por konkeri la mondon necesus reale vivi ĝin, naĝi kerne de ĝiaj kurentoj kaj ne navigi ie pretere. Esperanto nun minacas neniom kaj neniun, ĝi kapablas nenion fari krom ripeti siajn mantrajn versojn en sia sekreta idiomo. Completely harmless.[45] Lingvo nedanĝera.

Inter la esperantistoj nun apenaŭ troveblas danĝeraj homoj kiel intermilite kaj eĉ malpli da danĝeraj ideoj mondonrenversaj. La sola mondo pri kiuj la esperantistoj okupiĝas estas ilia propra, kiu cetere sian adreson havas en iu paralela dimensio. Tie neniu plu povas persekuti ilin pro ita/ata-vismoj aŭ neologismoj.

Lingvo de alternativo

La mondo fakte bezonas neregeblan liberan lingvon pli ol iam ajn. Sed niatempe ĉiaj alternativoj ŝajnas paliĝi, ĉefe post kiam la gazetara servo de la Blanka Domo, januare 2017-jare, difinis ke ĉio krom la registara vero apartenas al la «alternativaj faktoj». Period! Punkto, fino! La sekvon ni sekvas. (Neŭtrale).

Ŝajnas ke homoj nun devas obei, aŭskulti kion la ŝtato proklamas kaj ne kredi proprajn okulojn aŭ mem provi eltrovi la veron laŭ ajnaj «alternativaj padoj». Georg Orwell cinike ridetas de sia tombo: Ĉu mi ne diris jam?!

Intertempe la esperantistoj kiel grupo, pro la menciitaj sed ankaŭ pro diversaj internaj evoluaj kaŭzoj de la E-socio, nur ombras kompare kun sia iama influo je kultura kaj socia vivo; precipe en la intermilita tempo kiam la lingvo «danĝeris». Ili eĉ ne vicas en la serio de alternativoj: aktivaj kaj enhavaj, ofte riskaj (danĝeraj), batalaj kaj kuraĝaj.

Esperanto nun estas ŝovita al randoj kaj trovas subtenon ĝuste tie, inter aliaj preterantoj, vere aŭ kvazaŭe alivojivaj, aŭ nur randaj kiel ajn. La movado sentas tiun magnetismon jam de sia komenco. Tio povus esti ĝia verdikto sed ankaŭ ĝia potencialo. Espereble rekonota. Esperanto sencas kiam ĝi donkihotas.

Ankaŭ inverse: diversaj flankaj grupoj rekonas en Esperanto sian naturan aliancilon, la lingvan aspekton de sia azileco, la mankan ĉenon por kompletigi sian kunligiĝon kaj sigeli sian izolon de la diktato de la majoritato. Ankaŭ por ili Esperanto estas bonvena alternativo kiel rikoltilo de novaj samideanoj; ne nur lingvosence sed esence. Esperanto sencas nur kiam ĝi alternativas.

La Ummo staras antaŭ la dilemo: enmondi reale aŭ resti en sia virtuala realo. Ni vidas ke leviĝas grizaj nuboj super ĉiaj «alternativaj veroj». Vivi, kredi kaj agi alternative, kaj certe paroli alisignife, povus refoje en la historio fariĝi danĝera afero. La dua volumo de la Danĝera Lingvo prefere restu neverkota.

Aŭ eble iu devus reverki ‘La vojo’-n ? Aŭ verki la ‘Duan vojon’ kiu estus pli ol revortumo de paŝoj surlokaj? Ĉiukaze, ŝajnas ke la asa movada prozo denove bezonas osmontran poezion kaj vizion.

La mondo bolas kaj ŝaŭmas, denove prinacie, sed la Esperanto-movado ĝin nek komentas nek komprenas. Tiamonde por Esperanto prave imageblas la estonto kiel sendanĝera lingvo. Becaŭse nobody cares.[46] Tiu sendanĝereco povus funkcii pli peree ol iamaj koncentrejoj kaj gulagoj.

La sendanĝereco povus servi kiel pruvo ke la esperantistoj kaj ilia kozo nek gravas nek ion signifas. Completely irrelevant! Total losers.[47] En perspektivo: Esperanto sen perspektivo. Kiel nedanĝera lingvo. «Plene maldanĝera», tekstus la recenzo kaj la diagnozo de Esperanto.

Tiam ne necesos Linsoj de futuro: La futuro simple ne venos. Almenaŭ, ne verdkolore.

La historio de futuro.

Danĝeras ankaŭ la penso ke historio povus ripetiĝi. Tio okazas pli ofte kaj pli subite ol ni volas. Eĉ eble dum ĉi-lege. Transmare trompetas jam trompaj admoniloj. Tial indas relegi La Danĝeran Lingvon – ne kiel pasintaĵon sed kiel avertan futurhistorion. Historio uzas la ison por aŭguri iĝojn de la onto.

Ne trompiĝu, do, ke la Linsaj studoj temas pri iu nerevena into aŭ ito. Paradokse sed vere: historio ĉiam rilatas al Futuro, kvankam ĝi okazas pasee.[48] Historiistoj rigardas malantaŭen por vidi kio venos anstataŭen. Oni ne studas la pasinton por fuĝi de la realo sed por ĝin kompreni, anticipi aŭ eskapi, do por malfermi perspektivojn al diversaj estontoj. Omaĝe al tiuj kiuj ne eskapis kaj ne estontis.

Lidja ne eskapis. Ŝia historio gravas. Lins verkis ĝin. Li praktikis sian fakon por spiti la forgeson. Historio kvazaŭas tempomaŝinon savan: lernan, sinĝustigan kaj neripetan sed nepre progresan. Historio estas memorilo kaj avertilo. Aŭ ĝi ne valoras.

Kompreninte ke Pasinteco estas la ĉefingredienco de Futuro ni vidas ke Tempo pli serpentumas ol linias, pli ciklas kaj spiralas ol linearas, forte dependas de lа homaj Maso kaj Energio, Vojo kaj Rapido. Ejnŝtejno ja bazas; la fiziko netuŝeble fundamentas. Do, historio bonegas nur se ĝi kosmologias. Tiam ĝi estas homa kaj universa samtempe. Nur tiam ĝi indas.

Esperoj ankaŭ rilatas alfuturen – ili estas projekciaj revoj de iu nuno. Sen la esperoj la nunoj stagnas sencelaj. Esperanto esence situas ose. Ĝia pasinto rilatas al la homara venonto. Esperanto – kiel transtempiga afero – postulas alian historiadon.

Eĉ profetoj nur interpretas la ĝistiamon por travidi la savan poston. Profetoj estas trafikregulantoj ĉe vojkruciĝoj de tempoj kaj ideoj. Zamenhof ilin humile kolegis. Li vivis ose. Transtempe. Sed ankaŭ profetoj ne povis aŭguri la militojn kaj la hororan intermilitumon. Kvazaŭ tio inside embuskis en nigraj truoj de la onta historio, kie tempo alimaniere ecis.

Citita kaj rilata literaturo:

Anderson, B. (1983). Imagined communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso, London.

Bronŝtejn, M. (2016). Mi stelojn jungis al revado. Impeto, Moskvo.

Brozović, D. (2010). La angla kaj Esperanto: pripensoj pri la estonteco. En: Tonkin 2010: 145-146.

Blanke, D. [red.] (1986). Socipolitikaj aspektoj de la Esperanto-movado, dua ledono. HEA, Budapest.

Blanke, D. - Lins, U. [red.] (2010). La arto labori kune. Festlibro por Humphrey Tonkin. UEA, Roterdamo.

Coulmas, F. (1995). Germaness: Language and Nation. En: Stevenson 1995: 55-68.

Dijk van, Z. (2008). La Asocio. Skizoj kaj studoj pri la historio de UEA. FEL, Antverpeno.

Dijk van, Z. (2012). Historio de UEA. Espero. Partizánske.

Diner, D. (1999). Das Jahrhundert verstehen: eine universalhistorische Deutung. Luchterhand Literaturverlag, München.

Dugandžija, N. (2010). Nacionalna zbilja i njezini prividi. Durieux, Zagreb.

Duliĉenko, A. (2006). En la serĉado de la mondolingvo aŭ interlingvistiko por ĉiuj. Sezonoj, Kaunas.

Galor, Z. – Pietiläinen (2015). UEA en konscio de esperantistoj. Kava - Pech. Sezonoj, Kaliningrado.

Gilbert, M (1997). A History of the 20th Century. Harper Collins Publisher, London.

Ertl, I. (2010). Esperanto kaj Eŭropa Unio: ĉu miraĝo, ĉu perspektivo? En: Tonkin 2010: 147-155.

Hardison, O.B. (1989). Disapearing through the skylight. Penguin Books USA Ltd.

Hodler, H. (2014). Novaj vojoj. Libro-Mondo, Dokumenta Esperanto-Centro, Swidnik-Đurđevec.

Hobsbawm, E. (1990). Nations and nationalism since 1780. Programme, myth, reality. Cambridge Univ. Press, Cambridge.

Hobsbawm, E. (1994). The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991. Abacus, London

Hobsbawm, E. (2002). Fractured times: Culture and Society in the 20th Century. Abacus, London.

Hobsbawm, E. (2002). Interesting times: A 20th Century Life. Pantheon Books, New York.

Hürten, H. (1982). Zwischenkriegszeit und Zweiter Weltkrieg. Klet - Cotta, Stuttgart.

Jackson, H. J (1947). The Between-War World. A Short Political History 1918-1939. Victor Gollanz Ltd., London.

Kershaw, I. (2015). To Hell and Back. Europe 1914-1949. Allen Lane - Penguine Books.

Korĵenkov, A. (2005). Historio de Esperanto. Sezonoj, Kaliningrado.

Korĵenkov, A. (2006). Mi estas homo. Originalaj verkoj de d-ro L.L. Zamenhof. Sezonoj, Kaliningrado.

Korĵenkov, A. (2009). Homarano. La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L.L. Zamenhof. Sezonoj, Kaliningrado.

Künzli, A. (2006). Universalaj lingvoj en Svislando. Svisa enciklopedio Planlingva. La-Chaux-de-Fonds.

Künzli, A. (2006). Interpopola konduto de E. Privat: aktuala dokumento ankaŭ 70 jarojn post ĝia apero. En: Privat 2006: 7-17.

Künzli, A. (2014). Milito kaj paco laŭ Hector Hodler. En: Hodler 2014: p. 7-19.

Lins, U. (2008). Utila estas aliĝo. Tra la unua jarcento de UEA. UEA, Roterdamo.

Lins, U. (2016). La danĝera lingvo. Studo pri la persekutoj kontraŭ Esperanto. Nova reviziita eldono. UEA, Roterdamo.

Lipari, M. – Tonkin, H. (2015). Tamen ĝi moviĝas. Eseoj pri la Esperanto-movado. UEA, Roterdamo.

Ošlak, V. (2003). Mednarodni jezik – realna ali nerealna utopija? Orbis. Ljubljana.

Oostendorp, M. (2004). Een werledtaal. De geschiedenis van het Esperanto. Atheneum - Polak & Van Gennep. Amsterdam.

Piron, C. (2015). La lingva defio. MAS. Milton Keynes.

Privat, E. (2006). Interpopola konduto. CDELI – Hejme - Libro-Mondo. La-Chaux-de-Fonds - Czeladź - Swidnik.

Tonkin, H. (2006). Lingvo kaj popolo. Aktualaj problemoj de la Esperanto-movado. UEA, Roterdamo.

Tonkin, H. (2016). Frustriĝo. Esperanto nr. 1306, okt. 2016, p. 200-202.

Tonkin, H. (2017). Tria vojo. Esperanto nr. 1309, jan. 2017, p. 12-13.

Sikosek, M. (2006). Die neutrale Sprache. Eine politische geschihte des Esperanto-Welbundes. Skonpres. Bydgoszcz.

Sikosek, M. (2003). Esperanto sen mitoj. Dua prilaborita eldono. FEL, Antverpeno.

Stevenson, P. [red.] (1995). The German Language and the Real World. Clarendon Press, Oxford-New York.

Watson, P. (2010). The German Genius. Europe's Third Renaissance – The Second Scientific Revolution and the Twentieth

Century. Simon & Schuster. London.

Wołoszański, B. (1995). Ten okrutny wiek (I kaj II). Sensacje XX wieku, Warszawa.

Zamenhof, L. (2015). Kongresaj paroladoj. Sezonoj. Kaliningrado-Kaunas.

Kaj diversaj aliaj fontoj, inkluzive retaj, pri la historio de la 20-a jarcento (precipe la intermilita periodo) en pluraj lingvoj, kaj abunda literaturo primovada, historia, ideologia kaj alia (Zamenhof, Hodler, Privat, Lapenna, Blanke, Tonkin k.t.p.). Nepre ankaŭ diversaj aliaj verkoj de U. Lins. Konsultindas la literaturo listigita en DL. Same legendas diversaj literaturaj verkoj en Eo, el la kaj pri la periodo. Mi listigis Bronŝtejn, la plej nova kaj eble plejdira. Oni ne forgesu relegi ankaŭ Orwell kaj Huxley. [Kaj la Vojo, La Espero k.s.]. Gravas kapti la Zeitgeist (spiriton de la epoko), kaj tion Lins faris eksterordinare. Li intertempe jam 75-jaris. Gratulon! Kun scivolemo ni atendu la interpreton de nuna epoko, eble de kolegoj 21-jarcentaj.

* Mi ŝuldas apartan dankon al Ionel Ioneț, kaj Istvan Ertl por pacienca provlegado kaj prudentaj konsiloj kaj avertoj (ne nur prilingvaj). Plurloke mi respekte malobeis, je propra risko kaj konto. Kelkfoje indas aŭdaci testi la limojn kaj propran lingvan senton. Esperanto estas ankaŭ memesplorilo, kiu defias kaj la uzanton kaj sin mem. Danĝera idiomo!

** Serba poeto, Niš 1934 – Zagreb 1961.

[1] Neologismo en la senco de la araba أمة, ummah 'komunumo'. La araba termino celas la tutmondan spiritan komunumon de ĉiuj islamanoj (plene: ummah al-islamiyah (arabe: الأمة الإسلامي), do esence : «adeptujo», «komunumo de adeptoj». La libro de Benedict Anderson ’Imagined communities’ (Verso, London 1983 - nepraĵo ĉe praktike ajna sociologiumo) tezas ke ĉia komunumo kaj identeco estas unuavice (soci)psikologia konstrukco. Tio ne faras komunumon malpli reala – ĝia ‘imaga’ karaktero estas psika energio kiu vivigas la socian kolektivon. Mirinde ke tiu koncepto neniam estis aplikita al studoj de la 'imaga' Esperanto-komunumo, kiuj ĉiukaze ja pokas kaj apenaŭ iam profundas.

[2] Kvankam en tempoj liberaj paradoksas: , [ke] … la pledantoj por egaleca tutmonda komunikilo plue troviĝas en la rolo de iom deviaj eksteruloj' (La danĝera lingvo, p. 355. UEA, Roterdamo 2016).

[3] Kun escepto de Germanio intermilita, kie hejmis pli da esperantistoj ol ceterlande kune … (samloke, p. 83).

[4] Kolaterala - ne PIV-a vorto, eble enkondukinda sekve da la 15-a regulo; en la senco de ‘indirekta, neintencita, dumvoja, akompana, dumproceza’.

[5] … eĉ se ne eblas konstati, kiom rolis la faktoro de esperantisteco en la ĝenerala ĉasado de spionoj kaj ĉiam novaj 'popolaj malamikoj' (samloke, p. 352). Plej gravis verŝajne kontaktado kun la eksterlando. Alia sociopato kaj paranojulo, Enver Hoxha [hoĝa] en Albanio samtempe malpermesis filatelistojn kaj Esperanton. Poste sekvis aliaj landizoligaj dekretoj.

[6] Pensu pri Erich Fromm, la fuĝinta samlandano Linsa, kaj liaj libroj La sana socio kaj Fuĝo de libereco. (The Sane Society [1955], Escape from Freedom), kaj kelkaj aliaj. Indika estas la germana titolo Die Furcht von der Freiheit ['La Timo de Libero', [1941]. En La sana socio Fromm tuŝas ta temon de la psika sano de individuo en malsana socio; oni devus kuraci la socion anstataŭ mistrakti la viktimojn de la socia patologio kiel malsanulojn.

[7] La t.n. interbellum, interbelumo, intermilitumo, al kiu periodo rilatas la plejparto de la libro La danĝera lingvo. Sed la persekutoj ekzistis ekde la lingvoeko mem, pri kio temas la kurta enkonduka parto. La unua frazo libra diras: «La aŭtoro de Esperanto apartenis al persekutata gento». Persekutoj kaj Esperanto kuniras kvazaŭ denaske.

[8] Oni ne forgesu du aferojn: 1. Ke en la 20-aj jaroj en Eŭropo regis paniko post la establo de la soveta ŝtato (en Lejpsiko la polico eĉ havis propran E-fakon); diverslande okazis provoj de revoluciaj renversoj kaj la komunistoj ege popularis. - 2. Ke la persekutoj pleje rilatis ne la Esperanto-movadon kiel tuton, sed nur ties ne-neŭtralan socialismeman parton. (Lins, samloke: p. 62-78). SAT speciale emfazis la edukajn potencialojn de Esperanto por la laboristaro preter la naciaj kaj lingvaj limoj.

[9] Kiu esence ne malsamis en sia nazia-rasisma formo ol en la stalinisma, kie la totalisman funkcion plenumis la missocialisma ideologio; sen la rasisma komponento sed ja kun la praktikata antisemitismo kaj grandrusismo.

[10] Een 1933, la jaro kiam la naci-socialisma partio transprenis la povon.

[11] Legu pli: https://dea.digar.ee/cgi-bin/dea?a=d&d=nooltallinn19330829.2.58

[12] Coulmas, F. 1995: 62. Simile: 'La nazia ideologio atribuis al lingvo decide sekundaran rolon'. (Stevenson 1995: p. 62).

[13] Germane 'Ĉiuj homoj iĝu fratoj', poemo de W. Goethe, nun la himno de la Eŭropa Unio, kvankam neklare en kiu lingvo.

[14] Aludo al la sciencfikcia «distopia» kaj futurrilate pesimisma romano de la brita aŭtoro George Orwell el 1949.

[15] PIV – 'Afazio: [lingvopatologia, nr] perturbo de la kompren- k/aŭ parol-kapablo, sen difekto de la aŭd- k parol-organoj'. La afero fakte misas en la cerbo. Ekzistas du tipoj: la motorika [ne PIV-a, kun pseŭdoafikso –ik, kiel en 'fanatika','aŭtentika' k.s.] kiam misiras la prononco; kaj la senca kiam oni ekz. volas diri 'saluton' sed oni fakte eldiras alian vorton ekz. 'kolbason'. La plej trista detalo estas ke la parolanto mem plene konscias ke li eraras. Simple la neŭronaj ligoj inter vortoj kaj sencoj paneis. Similaj lingvopatologiaj procezoj okazas kiam iu aŭtoritato uzas konatajn vortojn por sugesti nature fremdajn sencojn. Se oni sukcesas je tio oni fine ekkonkeras la lingvofonton kaj regas la komunikadon.

[16] Sedukta, neologismo ne PIV-a, en la senco ‘forlogiva’, precipe en amaj aŭ/kaj seksaj rilatoj.

[17] Demoso, (laŭ la helena δῆμος [dêmos] “popolo ”) neologismo ne PIV-a, en la senco ‘politika popolo’, kiel la bazo de politika povo popolrajte bazita, demokratio. Lingve korekta derivo estus fakte dem-o.

[18] Ĉu eble ni simple revenis al la kojnliteraj tabuletoj akkadaj, nur ke ni nun skribas ilin cibere kaj ne pertere, argile?

[19] Famega germana verkisto de juda deveno (1797-1857), pro kio nazioj bruligis liajn librojn.

[20] Angle: tro komplike.

[21] Germane: Ni estas la popolo! – slogano kun kiu falis la Berlina Muro.

[22] Germane: Kiom kostas la mondo? – esprimo kiam oni ege kontentas pri si mem kaj sia pozicio. Mi pruntis ĝin el unu rakonto de Spomenka Ŝtimec (Domo en Mezeŭropo). Tre mezeŭropa: mi konfesas la limojn de mia ekmondo.

[23] Neologismo ne PIV-a, en la senco de la latina vulgus, 'plebo, popolaĉo, amaso' (angle mob, germane Mob, hispane, portugale turba, france foule, ĉine 平民们, arabe عاد العوام, ruse чернь, hinde भीड़, kroate svjetina, serbe rulja).

[24] Tiun-ĉi tezon mi prunteŝtelis de mia 17-jara filo Ivan Kiril, ulo kun aparta sensivo por historiaj esencoj. Mi multon lernis rigardante el lia perspektivo.

[25] Angle: malbona tempumo.

[26] Globa, kiel stilvarianto de ‘globala’ (eĉ aperas kiel ‘globilo’ , ‘globismo’ kaj pli ekstreme) iujn eble ĝenos, sed oni jam uzas ĝin en kunmetaĵoj kiel ‘terglobo’, 'tutgloba’ k.s. Temas do pri elipso. Lingvajn kutimojn indas foje spiti kaj testi, je la bono de la idioma esprimivo mem. Tradicioj ja ekzistas por esti defiataj. Tiaj eksperimentoj ankaŭ atestas iom implodan internan evoluon de Esperanto; lingvo kiu esploras sin mem, idiomo kun memreflektiva strukturo.

[27] Pensu nur pri la posto de la iama Aŭstro-Hungara imperio. La regnoj sekvaj (Hungario, Ĉeĥo-Slovakio, Jugoslavio, Rumanio ktp.) forigis la germanan sammove kun la germana-aŭstra superrego, kio egalis al la proverba forĵeto de bebo kune kun la akvo. La malapero de relative stabila dulingveco sentiĝas eĉ hodiaŭ kaj eble eĉ helpis la evoluon de foje bizaraj lokaj naciismoj. Ĝuste la dulingvismo kun la germana sed sen la germanoj mem povintus esti la neŭtrala solvo. Simile estas pri la forĵeto de la rusa lingvo post la disfalo de blokaj muroj en Eŭropo. Afrikaj landoj ne faris tiun eraron, kun ĉiuj konsekvencoj de tio, bonaj kaj nebonaj. Aliflanke tiaj paŝoj ja helpas realigi la (de)novan dependon de la nova mastro, lingvan kaj la ceteran. Luksemburgio kaj Svisio estas ekzemploj malaj, kiuj konsideris lingvojn racie kaj ne grupsimbole. Aliel ili malamikus sin mem. Lingvoj mem ne kulpas.

[28] Generika, vorto ne PIV-a sed eble necesa, esprimanta nuancon kiun ne transdonas generiva, aŭ genera. Komparu la pseŭdosufikson –ik en vortoj kiel aŭtentika k.s.

[29] La mastro de la Obskuro en libroj pri Harry Potter kun suprize travidebla Esperanta nomo. Plej ofte oni referencas al li per ‘tiu kies nomo ne elparolendas’.

[30] La mastro de la Obskuro en libroj pri Harry Potter kun suprize travidebla Esperanta nomo. Plej ofte oni referencas al li per ‘tiu kies nomo ne elparolendas’.

[31] Ivan Kiril, filo mia. Tiu 17-jarulo lasis tiun ĉi noton, manskribitan en la angla, la lasta el liaj tri-kvar ‘denaskaj' lingvoj, sed evidente kaj senĝene, la primara. Kritikon al tia sinteno lia generacio vidas ĝuste kiel signon de naciismo de la olduloj, kiuj tiel forprenemus ilian internaciecon. Nacio ne plu temas pri lingvo, nek entute temas pri nacioj. Nuntempe temas pri alispecaj kompleksaj apartenoj, kie lingvoj foje rolas sed certe sekundaras. Tial la esperantistoj okupiĝas pri io flanka kaj malrelevanta, ne ĉi-tempa - ili kredas. Esperantistoj restas mutaj kiam la vorto 'kapitalo' falas en ilian vortaron. Tial ili ne plu kundiskutas pri la reala mondo kie ĝi difinas la rilatojn.

[32] Lins parolas pri ‘parencaj malamikoj’ (citante J. Baberowski: Verwandte Feinde, samloke, p. 352).

[33] Operativa – neologismo, surprize ne PIV-a, en la senco ‘labora, aganta, funkcianta’.

[35] Aludo al alia sciencfikcia «distopia» kaj futurrilate pesimisma romano de alia brita aŭtoro Georgo Orwell, 1949.

[36] Estas ja multaj tiaj subtenintoj de la Movado: Tito, Castro, Orban ktp. Estas eĉasertoj ke Esperanto pleje prosperis en t.n. ‘mildaj diktaturoj’.

[37] Pensu nur pri la intermilita epizodo kiam la ĉeĥaj esperantistoj ne konsentis pri la uzo de germanaj loknomoj de urboj kie loĝis la germana minoritato en ĉeĥoslovakio, kiu ja pretis je variaj kompromisoj. Kiu tiam ŝovenis ? Povra Hans Jakob, kiu ĉiel strebis solvi tion ene de la internidea valorhorizonto. (Pri la ĉeĥaj-germanaj rilatoj tiutempas abundas literaturo).

[38] Angle: Negocŝanco.

[39] Bulonja deklaracio: ’Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kia celo.’

[40] Vidu: Ulrich Lins: Utila estas aliĝo. Tra la unua jarcento de UEA. Roterdamo 2008.

[41] Ekz. H. Tonkin, Tria vojo (Esperanto nr. 1309, jan. 2017): “Ĉu Esperanto konkeros la mondon? Mi sincere dubas pri tio …”

[42] Relevanta, internaciismo kiu je mia granda surprizo, ne en-PIVas, sed sekve de la 15-a regulo havas sian legitiman lokon en Esperanto, kun la signifo ‘rolonluda, konsiderenda, konsiderinda, esenca, influa, gravega, egsignifa, aplikenda, kunkalkulenda, nepra, nemalhavebla, k.s. kaj ĉio ĉi kune).

[43] Lins, samloke, p. 348-350 : ‘ ... ili la esperantistoj] eksciis pri la neeblo, eĉ danĝeroj de absoluta neŭtraleco … la ĝistiama kompreno de neŭtraleco iĝis maltaŭga, ĉar ĝi ignoris la tradicion de la Esperanto-Movado…’ Vd. ankaŭ la ĉapitron 1.7. Laboristoj kaj ‘neŭtraluloj’ (62-68).

[44] Germane: ‘Multkultureco fiaskis, absolute fiaskis ' – Angela Merkel, en sia parolado al germana junularo 16.10.2010. en Potsdamo.

[45] Angle: Plene nedamaĝa.

[46] Angle: Ĉar al neniu vere gravas.

[47] Angle: Plene sensignifa. Kompletaj sentaŭguloj.

[48] La serba poeto Branko Miljković (1934-1961) komencas la supran poemon «Tito» per verso: «Ekzistas neniu tago krom tiu kiu venos». Interese ke ankaŭ li esploris la rolon de la espero: unu lia poemkolekto titoliĝis «La origino de la espero». Li ne malkovris la respondojn: oni trovis lin pendi je unu arbo en Zagreba parko.

Kion vi faras por eviti tion? Geesperantisoj el la tuta mondo agu energie kontraŭ la internacia faŝismo!

Pensoj de kabeinto

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 10 Feb 2025 06:48:00 +0000

En la eseo La esperanta malpopolo, publikigita en la libro La arto labori kune (2010) kaj rete legebla en mia blogo, mi skribis ke, koncerne esperantistecon, la demando estas "ne kial Kabe kabeis, sed kial ni ceteraj obstine malkabeas, malgraŭ ĉiuj malgraŭoj". En la sama teksto mi donis partan respondon al mia tiama sindemando "Kial mi ne kabeis plene?", kvankam poste mi koncedis aŭ konstatis ke "kredeble ĉio ĉi sonas kiel raciecigo [...]". Nun, 15 jarojn poste, en 2025, mi povas konfirmi ke mi kabeis pasintjare definitive kaj harhave, kaj do ĉi tiujn pensojn mi skribas en la unua jaro p.k. (post kabeo).

Kial mi skribas kaj publikigas ilin nun? Por la malprobabla okazo ke iu interesiĝus, same kiel siatempe tiklis mian intereson la eventualaj motivoj de Kabe mem.

Resume, mi kabeis pro la perfida kaj malkuraĝa cenzurado en Beletra Almanako de unu poemo de mi (pri kio, cetere, ne ĉiuj redaktistoj konsentis), siavice plia montro de la ĝenerala indiferenteco de la esperanta komunumo pri la israela koloniisma, apartisma kaj genocida okupacio de Palestino, kaj de ties blinda kaj bedaŭrinda sekvado de la gvidlinioj de cionisma propagando (kun pluraj, ne multaj, esceptoj). Aldone, kaj revortume je fama diro de Theodor W. Adorno*: "Ĉu oni povas esperantumi post Gazao?".

Ne havante plu seriozan periodaĵon en kiu publikigi verkojn aŭ tradukojn nek atentindan publikon al kiu adresi tiajn produktojn de literatura agado, mi trovas pli simple kaj preferinde dediĉi miajn tempon kaj energion al aliaj sferoj kaj rondoj kaj legoj (fakte en la lastaj jaroj mi verkis poemojn ĉefe en la hispana, kaj pli ĵuse mi eĉ "kabeis" je verkado preskaŭ entute, ĉar, pluvortume, ĉu eblas aŭ indas verki post Gazao ne estante palestinano?). Konkrete, mi preferas dediĉi mian "malŝpartempon" en Facebook k.a. al diskonigo de la krimoj de Israelo kaj ĉi ties komplicoj (kiel faras i.a. la eminenta eseo de Enzo Traverso Gazao antaŭ la historio) ol al papagado de novaĵoj kaj blablaoj pri surogata mondeto kiu interesas neniun: la neglektinda esperanta komunumo.

Evidente mi uzos plu la lingvon private, kun amikoj kaj konatoj. Ekzemple, en majo ĉi-jare mi vizitos la hispanan urbon Sorio samtempe je la hispana kongreso, tamen sen partopreni iel ajn en ĉi lasta. Kun konatoj kaj amikoj mi volonte renkontiĝos en kafejoj aŭ restoracioj, surstrate aŭ ekskurse, sed ne kadre de kongresa programo (kun bizancismaj prelegoj kaj diskutoj pri la sekso de la anĝeloj aŭ la marsaj kanaloj) aŭ simile. Jam nenion mi atendas de Esperanto kaj Esperantujo, kiuj de longe, de jardekoj, havas malmulton por proponi al la mondo.

(Parenteze, kiom facile oni komencas forgesi kaj ignori detalojn pri la lingvo kaj la literaturo kiam oni ĉesas okupiĝi aktive kaj eĉ pasive pri ĝi... Ho, Kabe, Kabe, Kabe, Kabe...)

NOTO

* "Post Aŭŝvico verki poemon estas barbare" ("nach Auschwitz ein Gedicht zu schreiben, ist barbarisch [...]").

Libroj pri Palestino en brusela librovendejo.

Mi estas harhava besto

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 02 Dec 2024 06:00:00 +0000

En la artikolo Tiel la mondo... testas amikecojn (de sia ĉiunumera angulo Tiel la mondo... en Kontakto [supozeble n-ro 320 (2024/4)]) István Ertl aludas min, ne menciante eksplicite mian nomon. Li skribas en la fino ke eble li skribos al mi "vi estas harhava besto", simile al iama disputo inter movadaj veteranoj. Strange, ke li kvazaŭ sentus bezonon insulti min, tial ke mi ĉesigis ajnan kunlaboran rilaton kun li, kun la revuo Beletra Almanako kaj kun ĉiuj anoj de ĉi ties redakta teamo kiuj kundecidis cenzuri publikigon de unu poemo de mi en la numero BA 50.

Ĉiel ajn, Ertl ne bezonas skribi al mi tiujn vortojn (se tamen li jam faris, mi neniam ricevis ilin). Mi bone scias ke mi estas harhava besto, ne pro nenio mia profilfoto en sociaj retoj estas portreto de 30-jara ĉimpanzo nomata Guillermo aŭ Guille, kies vivejon proksime al Madrido mi kutimas viziti unu fojon jare, kiam eble.

Tiel, nerekte, ŝajnleĝere, fakte malkuraĝe, Ertl evitas paroli pri la kerno de la afero. Nome pri tioj: 1) ke BA cenzuris la poemon Senrajte! [intertempe publikigitan en Beletra Edeno n-ro 11 (p. 67-69) kaj ankaŭ muzikigitan] laŭdire pro nur unu esprimo en ĝi, kredeble la verso "la kreo de Israelo, tiu aberacio / morala"; 2) ke nei la rajton aserti tion pri la kreo de Israelo estas ne nur cenzuro sed fakte politika ago aŭ decido plene laŭa al la cionisma propagando kutima en la t.n. "okcidenta mondo"; 3) ke ne la temo estas "doloriga kaj disopiniiga" sed oniaj sintenoj pri ĝi. Kiom min koncernas, la defendado de Israelo kaj ĝiaj supozataj rajtoj je "sindefendo" kaj je "ekzisto", kaj la ignorado de la kolonia okupacio de Palestino, la senĉesa Nakbo kaj la nuna kontraŭpalestina genocido estas lakmusa testo por kontroli ies moralajn principojn (des pli se kompare kun reagoj pri la ukraina milito). Ke la redakta teamo de BA kolektive elektis cenzuri kaj do aliĝi al la israela flanko estas abomeninde, des pli kiam internaciaj instancoj klare nomas Israelon okupacianta apartisma ŝtato, kulpa je genocido, kaj samtempe dissendis arest-ordonojn kontraŭ la israelajn gvidantojn [pli da informoj pri la tuta problemaro en La senlima okupacio].

Kiam mi demandis ĉiun unuopan anon de la BA-redakta teamo, inkluzive de la eldonisto Ulrich Becker, kio estis ties voĉdono en la kolektiva decido ĉu cenzuri aŭ ĉu publikigi mian poemon, ili respondis ke ili ne rajtas malkaŝi al mi sian voĉdonon ĉar ili grupe interkonsentis ne malsekretigi tiun informon (tamen pri unu el ili mi jam konis la publikan opinion senambigue kaj senrezerve favoran al la palestina popolo).

Ke tia interkonsento estas al ili pli grava kaj firma ol la implicita interkonsento pri sincereco inter amikoj ne povas havi alian sekvon ol jenan: mi ne nur ĉesigas ajnan kunlaboran rilaton kun tiuj homoj, sed entute ĉian amikecon kun ili. Ĉar, se mi ne rajtas scii kion ili unuope decidis kaj kial, mi ankaŭ ne povas fidi ilin de nun pri io ajn alia.

Guille

Senrajte!

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 26 Jun 2024 11:01:00 +0000

Jen esperanta versio de mia hispanlingva poemo No hay derecho, verkita en 2024 jam post la publikigo de la dua eldono de Palestina estrangulada, kiun la redakta teamo de Beletra Almanako rifuzis publikigi en la n-ro 50 de la revuo (vidu mian postskibon ĉi-sube en la fino), sed kiu ja aperos en la dua eldono, reviziita kaj ampleksigita, de Palestino strangolata, publikigota ĉi-jare de Monda Asembleo Socia.

"Haltigu la genocidon kontraŭ palestinanojn"

Senrajte!

Mi ne scias kial mi verkis kaj prezentas
ĉi tiun poemlibron.
En Palestin' mi ne naskiĝis, palestinano mi ne estas
nek devis travivi tiun militon.
Kial verkas kaj deklamas versojn mi
– dum proprajn poetojn havas Palestino?
Mi pensas pri Darŭiŝ kaj Refaat Alareer
kies voĉo ĉi tie sonas kun dampiĝo,
kaj ke eble ne estas tro absurde
paroli anstataŭ ili al mialingva publiko.
Kiam Picasso pentris sur vasta tolo la hororon
de la matematika bombado de Gerniko
li ne estis eŭsko nek loĝis tiuurbe.
Same eksterlanda estis la akra vido
de Costa-Gavras en Hanna K.,
kuraĝa kaj pridemanda filmo.
Aŭ la trista kanto Telk kadeja,
kun versoj de Mostafa Ibrahim el Kairo.
Aliflanke, palestinanojn mem
– kiu atentas, aprezas, traktas kun distingo?
Do mi kontribuas laŭ miaj ebloj
por ke forgeso ne venku, por ĉies scio.
Kaj, jes, se mi retrorigardas
al ĉio kion mi verkis kaj kio ricevis publikigon,
mi ekdubas ĉu mi denuncis sufiĉe,
sed fine mi atingas la konvinkon
ke mi ne povas strebi ĉiufronte,
ke mi prefere lasu nuran memorsignon
kvankam mankas pasemaj detaloj kaj nuancoj,
aspektoj kaj informoj, statistikoj.
Restu, do, Ruzan' an-Najar',
la juna flegistino,
kiel sola viktim' kies nomon mi mencias
anstataŭ neuzeble vasta listo
kun dekmiloj da individu- kaj famili-nomoj
murditaj, horor-enciklopedio.
Mi ankaŭ ne enlistigu pli da
ekzekutistoj, punistoj kaj komplicoj
en ĉi milita kampanjo tiel kovarda
kaj malhumana. En ĵurnal-arĥivoj
vi trovos ties nomojn kaj postenojn,
ties silentojn, hontomankon, krimojn.
Permesu ke mi aldonu, fine,
paron da novaj konsiderindoj.
Kiel jam skribis en ĵurnal-artikolo
pri mia verko la antaŭparolinto,
Israelo, kiel potenco okupacianta
ne havas rajton je sindefendo sed devigon
rilate al palestinanoj. Sen surprizo
ni vidas ilin rezisti kontraŭ la kolonian jugon,
malakcepti ĝin, ribeli per armiloj
violente, blinde kaj kruele.
Ni jam vidis tion
kaj plu vidos la samon same ĉie,
en ĉiuj rezistoj kaj insurekcioj.
Aliflanke, kaj por fini,
la kreo de Israelo, tiu aberacio
morala, tiu apartisma ĥimero,
estis ne malfarebla eraro, riparebla miso,
eksperimento kiu malsukcesis,
sed principo
denaske koruptita, abomeninda,
monstraĵo sen rajto je ekzisto.

NOTOJ

[1] Telk Qadeya / تلك قضية (Jen unu afero) kantata de Cairokee.

[2] denunci: (en literaturo, en jena subsenco laŭ ReVo): sciigi la publikan opinion pri ies krimo aŭ kulpo: literaturo de socia denunco; denunca poezio.

POSTSKRIBO

Jen mia respondo de 24-06-2024 al la decido de la BA-redakta teamo:

Hieraŭ mi ricevis la informon ke Beletra Almanako ne publikigos la poemon "Senrajte!" [intertempe publikigitan en Beletra Edeno n-ro 11 (p. 67-69) kaj ankaŭ muzikigitan].

Miaopinie tiu cenzuro "por ne vundi legantojn" simple laŭas la argumentaron de cionisma propagando. Oni malpermesas kritiki la kreon de Israelo je la kosto de palestinanoj, kvankam ankaŭ judaj israelaj intelektuloj kiel Ilan Pappé kaj Gideon Levy opinias simile. Nu, mi ne intencas konvinki iujn el vi. Miajn argumentojn, se vi interesiĝas, vi povas legi detale en https://jorgecice.blogspot.com/2024/04/la-senlima-okupacio.html

Rezulte de tiu netolerebla cenzuro fare de la BA-redakta teamo, mi ekde nun ĉesigas ĉian kunlaboradon kaj kontribuadon kun BA, inkluzive de serĉado de bildoj por ilustri numerojn.

Mi ricevis de Ulrich [Becker] la trovnovelaron de la patrino de Probal [Dasgupta] por recenzo. Tiu recenzo kredeble do aperos en mia blogo, krom se Ulrich preferas ke iu alia recenzu ĝin (ni povus aranĝi; mi povus ankaŭ repagi la ricevitan ekzempleron por seniĝi je la devo recenzi).

Jen ĉio. Ĝuu la tabuon (tiuj el vi kiuj plimultis favore al cenzuro [mi ne scias pri kiuj temas]) kaj ne forgesu tosti je la sukcesoj de la israela armeo.

La senlima okupacio

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 15 Apr 2024 08:04:00 +0000

La senlima okupacio

Israela propagando

En la numero 314 (2023:3) de Kontakto (p. 8-9) estis publikigita teksto de Amri Wandel kiun maleblas nomi artikolo, tiom plena ĝi estas je propagando cionisma, militisma kaj porkoloniisma, je mensogoj kaj krimpravigoj. Ne kompreneblas ke Kontakto unue mendis artikolon de li kaj poste decidis publikigi tian tekston entute. Ĉi tiu mia respondo sendube havas mankojn: mi ja ne estas fakulo pri la temo, ankaŭ ne judo nek palestinano (kvankam kredeble kiel hispano mi havas judajn, arabajn kaj tamaziĥtajn praulojn aŭ radikojn), sed nepras refuti ankaŭ en Esperantujo la abomenindan argumentaron de Wandel kaj similuloj. La abundaj notoj estas por tiuj kiuj volas legi pli detale pri la diversaj temoj.

Se Wandel, profesie astrofizikisto (tion li asertas), enfermus sin en observejon nur por ne rigardi la mondon ĉirkaŭ si, oni povus citi pri li jenajn versojn de la hispanlingva verkisto kataluna Manuel Vázquez Montalbán (1939-2003): "vanas kosmonaŭto / kontemplanta stelojn / por la ratojn ne vidi". Tamen Wandel estas cionisma propagandisto de la plej plumpa kaj fia speco: muta pri la historio de la okupacio, aproba je la masakradoj fare de la israelaj armeo kaj registaro (kies mensogojn li ripetas sen ŝanĝi eĉ komon), neanto de la palestinaj rezisto kaj popolo kaj de ĉi ties plej bazaj rajtoj. Mi miras ke li kaj Esperanto-Ligo de Israelo kiel verdŝminkantoj (ne en la ekologiisma sed en la esperantisma senco) de la israelaj okupacio kaj genocido[1] ne estas tuj forpelitaj el Universala Esperanto-Asocio, de kiu Wandel mem estas longdaŭra gvidanto.

Jam la titolo mem de la teksto, nome "Milito inter Israelo kaj Hamas", estas misgvida. Oni ne povas senplie nomi milito tion kio okazas inter plej moderne ekipita armeo de ĉ. 170.000 soldatoj (plus 360.000 rezervistoj kaj miloj da dungosoldatoj[2]), kun bomb-avioj kaj atakdroneoj, misiloj, tankoj, batal- kaj submar-ŝipoj (kaj atombomboj), havenoj kaj flughavenoj unuflanke, kaj rezistomovado de inter 15.000 kaj maksimumege 30.000 batalantoj[3]. Li mem skribas iom poste ke, kontraste kun la nuna situacio, “en 1973 estis batalo inter armeoj”.

En la komenco estis Gazao

Post la titolo, Wandel komencas sian tekston (senditan al Kontakto en la komenco de Novembro, kiam Israelo estis murdinta jam ĉ. 10.000 gazaanojn[4]) kvazaŭ la nuna “milito” en Gazao komenciĝus per la Hamas-operaco Tufun al-Aksa (Inundo Al-Aksa) de la 7a de Oktobro 2023. Tamen tute ne estas tiel, kaj aserti tion egalas mensogi. Unue, inter la komenco de 2023 kaj la fino de Septembro (do antaŭ la Hamas-operaco) almenaŭ 247 palestinanoj (inter ili 47 infanoj) estis murditaj de israelaj soldatoj kaj setlantoj; en la sama periodo, israelaj setlantoj lanĉis 800 atakojn kontraŭ palestinanojn kaj palestinajn proprietaĵojn, kaj pli ol 1.100 palestinanoj estis perforte elpelitaj el siaj hejmoj. Due, jam de 16 jaroj (de 2007) Gazao suferis blokadon truditan de Israelo, laŭ kiu i.a. 96% de la akvo en Gazao ne trinkeblas, kaj elektro haveblas nur sporade. Trie, kiel rezulto de israelaj milit-agoj en Gazao inter 1.1.2008 kaj 19.9.2023, pli ol 5.365 palestinanoj estis murditaj (inter ili 1.206 infanoj)[5]. Estas bone konate ke, laŭlonge de la jaroj, da palestinanoj mortis almenaŭ dudekoble pli ol da israelanoj[6]. Aldona fakto: Gazao (t.e. la t.n. Gaza-strio aŭ, Wandel-vorte, “Gaza-sektoro”, sed pri tio tuj poste) estas unu el la plej dense loĝataj regionoj en la mondo, kun pli ol 2.300.000 loĝantoj en 365 km2 (6.507 homoj/km2 kompare kun 447 homoj/km2 en Israelo). Oni nomas Gaza-strio la teritorion el kiu Israelo faris koncentrejon de palestinanoj, nun ŝoke memorigantan pri la varsovia geto. Ringmurita prizono en kiu la israelaj soldatoj postenas kiel provosoj, malhelpante movojn, humiligante civilulojn ktp, dum Israelo profitas de naturaj resursoj de Gazao kiel akvo kaj future eventuale ankaŭ gaso[7]. Ni citu la deklaron de la Alta Reprezentanto de EU por Eksteraj Aferoj Josep Borrell je 18.3.2024: “Gazao estis, antaŭ la milito, la plej granda subĉiela prizono. Hodiaŭ ĝi estas la plej granda subĉiela tombejo. Tombejo por dekoj de miloj da homoj, kaj ankaŭ tombejo por multaj el la plej gravaj principoj de humanitara juro”[8].

Kial “tombejo”? Pro la “humana” aŭ humanitara respondo de Israelo: en la 6 monatoj pasintaj inter 7.10.2023 kaj 8.4.2024 Israelo murdis pli ol 33.000 palestinanoj (t.e. 1,43% de la tuta loĝantaro), inter ili 15.000 infanoj (tamen ne pli ol 5.000 batalantojn de Hamas), kaj vundis pli ol 75.000 homojn; du milionoj da homoj (aŭ 70% de la loĝantaro) estis forlokitaj, multaj el ili pli-ol-unu-foje; duono de la loĝantaro riskas suferi malsaton rekte kaŭzitan de Israelo (uzi malsatigon kiel armilon estas plia militkrimo); pli ol duono de la domoj estis detruitaj aŭ damaĝitaj, kaj la israelaj bombadoj detruis ankaŭ hospitalojn, lernejojn, universitatojn, bibliotekojn, moskeojn (kaj iujn kirkojn), kultivejojn, eĉ tombejojn[9], kune kun stratoj, vojoj kaj ĉiaj infrastrukturoj (tamen oni ne sukcesis pruvi la ekziston de sekreta subtera Hamas-bazo sub ajna hospitalo de Gazao, malkiel Israelo insiste asertis). Aldone estas blokita ankaŭ la ricevado de kuraciloj, inkluzive de anesteziloj i.a. por amput-operacioj, ankaŭ de infanoj. Nu, necesus, necesos tuta libro por priskribi la nunan detruadon de Gazao. Ĉiel ajn, por kompletigi la bilancon ni aldonu ke inter 7.10.2023 kaj 23.3.2024 pli ol 7.700 palestinanoj estis kidnapitaj de israelaj teroristoj en Cisjordanio, kaj ĝis 8.4.2024 almenaŭ 260 israelaj uniformitaj teroristoj (sen inkludi dungosoldatojn) estis "neŭtraligitaj" (t.e. mortigitaj) de palestinaj rezistantoj ekde la komenco de ties tera invado ("ofensivo") de Gazao.

Malhomigo kiel celo kaj ilo

Tamen nun ni scias kiel la okcidenteske racie kaj burokrate ŝminkita sed profunde sovaĝa potenco Israelo atingis tiujn rekordajn nombrojn. La israela armeo uzis komputilan programon bazitan sur AI (artefarita intelekto) nomatan Lavender (lavendo) por elekti 37.000 palestinanojn (kaj iliajn hejmojn kaj do ankaŭ iliajn tutajn familiojn) kiel celojn de noktaj bomb-atakoj[10]. La tiel kompilita murdolisto permesis dediĉi ne pli ol po 20 sekundojn al la decido ĉu bombi ies domon, ies hejmon, enkalkulante eblon de 10% da eraroj en la sistemo (krom tio ke la rilato de multaj el tiuj homoj kun Hamas ofte estis nur hazarda aŭ marĝena). Cetere, oni preferis uzi neprecizajn bombojn, kiuj kostas multe mapli da mono. Kiel rezulto, miloj da virinoj kaj infanoj kaj aliaj familianoj estis murditaj de la israelaj bomboj, ĉefe en la unuaj semajnoj post la 7a de Oktobro. Krome, por ĉiu negrava membro de Hamas la sistemo permesis murdi ekstre ĉ. 15-20 civilajn viktimojn, dum por pli gravaj Hamas-anoj la nombro de eblaj flankaj murditoj kreskas al 100. Tio ne nur kongruas kun la kutima israela politiko pri kolektiva punado de palestinanoj (inkluzive de foreksplodigo de la domo de iu kiun ili opinias “teroristo”), siavice ŝoke simila je la principo Sippenhaft de la nazia juro (nome la jura kunkulpeco de familianoj kaj proksimuloj), sed ĝi ankaŭ perfekte ekzemplas gravan trajton de la modelaj kampanjoj de la israelaj registaroj kaj armeo: malhomigon. Malhomigo signifas trakti la malamikojn kiel subhomojn aŭ nehomojn, kiel bestojn aŭ plagon kiun oni rajtas ekstermi (israelanoj tre diligente lernis tiun lecionon de nazioj). Nu, tiun algoritman manieron murdi, la mirindan Lavender-programon, asepsan kiel la naziaj gaskameroj kaj kremaciejoj, kreis la Unuo 8200 (la plej granda en la israela armeo)[11], konsistanta grandparte el talentaj kaj mojosaj 18-21-jaruloj[12], elstara montro de la glata kunlaborado inter la israelaj universitatoj, armeo kaj industrioj.

En ĉi tiuj ses monatoj Israelo murdis ankaŭ ĵurnalistojn kaj laboristojn de sanservoj kaj de humanitaraj neregistaraj organizoj (NROoj) helpantaj la palestinan loĝantaron; ke la "internacian komunumon" skandalas la murdo de NROanoj nur kiam temas pri blankaj nacianoj de Britujo, Polujo, Kanado-Usono aŭ Aŭstralio – jen plia ekzemplo de la malhomigo koncerne palestinanojn. Tute alie oni reagus se temus pri blondaj blu-okulaj ukrainoj anstataŭ pri nuraj brunaj “araboj”…

Bagateligo de la holokaŭsto

Kompreneble Wandel, kiel plia propagandisto, ne povas eviti tuj mencii la holokaŭston. Kiel diris publike la brita juda reĝisoro Jonathan Glazer (1965) kiam li akceptis la holivudan Oscar-premion por la filmo The Zone of Interest[13] (2023; La intereszono[14]) je 10.03.2024, “Ĉiuj niaj elektoj estas faritaj por speguli la nuntempon kaj por ke ni alfrontu ĝin. Ne por diri ‘Rigardu kion ili faris tiam’ sed ‘Rigardu kion ni faras nun’. Nia filmo montras, kien kondukas la plej malica malhomigo. Ĝi formis ĉiom de niaj paseo kaj nuntempo. Ĝuste nun ni staras ĉi tie kiel homoj kiuj refutas ke ilian judecon kaj la holokaŭston kaperas okupacio kiu kondukis tiom da senkulpuloj al konflikto. Same por la viktimoj de la 7a de Oktobro en Israelo kiel tiuj de pluokazanta atakado kontraŭ Gazaon, ĉiuj viktimoj de tiu malhomigo – kiel ni rezistos?”[15]. Wandel estas unu plia el tiuj kaperantoj de la holokaŭsto.

Ĉi-kuntekste ni atentu eseon de la itala juddevena artkritikisto kaj eseisto Stefano Levi Della Torre (1942) kiu, surbaze de pli fruaj verkoj de Primo Levi kaj de Edgar Morin, prezentas la demandon ĉu la Ŝoaho (hebre-devena nomo por la Holokaŭsto) estas fakto ekstrema kaj unika en la historio kaj do nekomparebla kun aliaj ekstermoj kaj masakroj, aŭ ĉu ĝi estas la paradigmo de ĉia planita, sistema buĉado aŭ genocido, kaj li respondas al tio elektante la duan eblon, ĉar elekti la unuan signifus degradi la memoron de la viktimoj de Aŭŝvico reduktante ĝin al ilo kaj pravigo de naciisma politiko. Li demandas sin ĉu oni tenadas la memoron pri la Ŝoaho por ke tia historia fakto ne okazu refoje al judoj aŭ ĉu por ke ĝi ne reokazu entute al judoj nek al iuj ajn. Stefano Levi mencias kiel Primo Levi ne komparis sed konfrontis la ŝoahan unikecon kun aliaj hororoj kiel Hiroŝimo kaj Nagasako, la Gulago, la vjetnama milito, la kamboĝa singenocido, la malaperigitoj en Argentino ktp (mi aldonus la genocidon en Ruando antaŭ 30 jaroj), kaj ke tiu konfronto ne banaligas sed elstarigas la unikecon de la nazia ekstermeja sistemo: unika ne signifas nemalĉifrebla. Al kio Stefano Levi aldonas jenan koncizigon de ideo de Primo Levi: "la ekstrema malbono ne estas fremda, ne venas el la luno, sed kuŝas latente en nia propra normaleco" (kio pensigas min pri fama verko de Hannah Arendt). Aŭŝvico por Primo Levi estis ne horora negativa idolo nemalĉifrebla sed instruo kaj averto kontraŭ latentan eblon. Kaj unu tipa venena elemento en ĉia eksterma programo estas viktimismo fare de la ekzekutistoj (la verajn viktimojn oni rigardas kiel minacon). Rezulte (Stefano Levi plu argumentas) oni nun komprenu ke la Ŝoaho estis krimo kontraŭ la judojn kun la dimensio de krimo kontraŭ la homaron. Kaj tio ne reduktas la sencon de la Ŝoaho sed, male, plifortigas ĝin. Ĝi estas universala paradigmo. Ne malgraŭ sed pro sia unikeco. Ĝi estas ne frostigita monumento sed aktiva kaj aktuala instruo. Nei tion, kiel iuj faras, signifas turni ĝin de krimo kontraŭ la homaron en krimon de la homaro kontraŭ la judaron; signifas igi la homaron eterne ŝulda al la judaro, kiu tiel ĉi estos rajtigita decidi kaj fari kion ajn kiam ajn; signifas apartigi la judaron disde la homaro kaj konverti ĝin en eternan viktimon. Ĝuste kion (en la opinio de Stefano Levi) faris Netanjahu proponante ĉe Jad Vaŝem (la oficiala institucio kaj nacia muzeo por memorigi pri la Ŝoaho en Israelo) la elpeladon de palestinanoj, pri kio Stefano Levi konkludas jene: “Kaj ĉi tio ŝajnas al mi, kiel al tiom da judoj en Israelo kaj tra la mondo, insulto al 6 milionoj da mortintoj, kaj al la justuloj de la nacioj, kiuj sciis vidi en la persekuto kaj en la genocido de la judoj krimon kontraŭ la homaron”[16].

Kiuj estas la teroristoj?

Wandel nomas Hamason “fundament-islama ekstremista teror-organizo” kaj komparas ĝiajn agojn kun tiuj de “la Islama ŝtato (angle ISIS)”. Kiel skribis la palestina ĵurnalistino Asmaa al-Gul (1982) en artikolo de 04.12.2023 en la franca ĵurnalo Le Monde[17], “Hamas ne estas izolita de la socio, kia ajn estas la impreso de Emmanuel Macron [...]. Egaligi ĝin al la Islama Ŝtato respondas pli al komunika politiko ol al analizo. Ĝi malklarigas la historion de la movado, kiu, el branĉo de la egipta Islama Frataro, tolerita de la israelanoj kiam ili regis Gazaon, iĝis politika kaj armita rezista movado kiu venkis en nefermitaj elektoj en 2006. Por ĝihadisma movado kiel la Islama Ŝtato, Hamas estas malamiko: ĝi estas naciisma movado, kiu ne aplikas ŝarion kaj kiu partoprenas en demokratiaj procezoj, inkluzive de studenta administrado de la universitato kaj profesiaj elektoj. Fakte, la grupoj aliĝintaj al Islama Ŝtato, kiuj aperis en 2018 en suda Gazao, estis rapide eliminitaj de Hamas en kampanjo tiel senindulga kiel efika; eble multe pli efika ol la francaj operacoj en Sahelo”; kaj poste: “Kvankam niaj valoroj, principoj kaj vizioj diverĝas, ĉi tiu brutala milito ne lasas al ni alian elekton ol toleri Hamason. Kiam la tankoj, aviadiloj kaj batalŝipoj de okupanta potenco invadas Gazaon, mortigante pli ol 14.000 civilulojn [nun jam pli ol 33.000], sub la preteksto de ekstermado de Hamas, estas nur unu malamiko: la okupacio”; al kio ŝi aldonas: “Oni ne povas riproĉi popolon pro simpatio je movado, kiu defendas ĝin”. Ĉi-rilate ni ne forgesu kiel Israelo favoris i.a. financan plifortigon de Hamas por tiel malfortigi ĉi ties rivalojn (ĉefe Fatah sed ankaŭ la Popola Fronto por la Liberigo de Palestino)[18], nek kiel Israelo konstante rifuzis diversajn diplomatajn provojn kaj proponojn de Hamas[19].

Wandel skribas ke “ĉirkaŭ 3.000 teroristoj transiris la limon kaj ene de kelkaj horoj sisteme murdis ĉirkaŭ 1.400 israelanojn, plejparte familiojn, virinojn, infanojn kaj bebojn” kaj ke “la teroristojn sekvis amaso da neorganizitaj palestinanoj el Gaza, kiuj plu rabis, perfortis kaj forbruligis”. Tiuj asertoj estas aro da nepruvitaj akuzoj (kiujn Hamas neas), kiel montras esploroj de diversaj ĵurnalistoj pri la sistema falsado de faktoj fare de la israela propagando, kiel la fabrikita mensogo pri 70 senkapigitaj beboj, kiu poste pruviĝis malvera[20]. La “hororaĵoj” distrumpetitaj de Yosi Landau kaj la konservativa ultraortodoksa organizo ZAKA, kiujn Wandel citas, estas nura aro da mensogoj[21], kiujn senkritike akceptis kaj disvastigis internaciaj ĵurnalistoj kaj eĉ la usonaj prezidento Biden kaj ministro pri eksteraj aferoj Blinken mem (la “internacia komununo” same senkritike tuj englutis la nepruvitajn akuzojn de Israelo kontraŭ la UN-agentejon UNRWA kun la celo ĉesigi ĉi ties nemalhaveblan humanitaran aktivadon en Gazao; reage al tio mi decidis kotizi subtene por UNRWA). La samon oni povas diri pri la akuzo pri sistema seksperfortado de virinoj fare de Hamas dum la operaco, por kio oni transturnis kiel ganton eĉ la konkludojn de sufiĉe mankohava UN-raporto: “Malgraŭ la fakto ke la raporto de [Pramila] Patten ne trovas ajnajn kredindajn informojn pri sistema seksperfortado la 7an de Oktobro, ke ĝi havas neniujn enketajn povojn, kaj ke ĝi havas okulfrapajn breĉojn en kredindeco kiujn ĝi ne povas trakti ene de sia mandato, la okcidenta amaskomunikilaro sekvis la gvidon de la israela registaro kadri la raporton kiel pravigon de la rakonto de Israelo ke Hamas faris sisteman seksperfortadon la 7an de Oktobro”[22]. Rilate al la mortigoj, la “1.400 murditaj israelanoj” en la Hamas-operaco estas fakte sume 1.139 homoj, el kiuj: 71 eksterlandanoj, 695 israelaj civiluloj (inter ili 36 infanoj) kaj 373 membroj de sekurecaj servoj (armeo, polico ks)[23]. Ne estas klare kiomon el tiuj murdoj kulpis la “amika fajro” de la israela armeo mem[24] en aplikado i.a. de la t.n. Hanibal-direktivo (nome: israela civilulo aŭ soldato prefere estu mortigita de la israela armeo ol kaptita viva de la malamiko kiel ostaĝo[25]) aŭ rekte pafado kaj bombado sendistingaj kaj senbridaj (menciindas la 3 israelaj kaptitoj kiuj sukcesis liberiĝi nur por poste, videble senarmaj, esti depafitaj de sia propra armeo). Koncerne la 659 adoltajn civilulojn, Israelo havas devigan armean servon (kun iuj esceptoj) de minimume 24 monatoj por virinoj kaj 32 por viroj[26]. Tiurilate, adoltaj kibucanoj kaj setlantoj estas ne senrespondecaj civiluloj sed aktiva parto de la kolonia okupacio de Palestino.

Oni povas bedaŭri kaj kondamni la 1.139 mortojn kaŭzitajn tute aŭ parte de la Hamas-operaco, same kiel oni devas bedaŭri kaj kondamni la dekmilojn da murdoj de palestinanoj fare de Israelo dum la koloniado kaj okupacio, tamen tiuj bedaŭroj kaj kondamnoj ne helpas kompreni la motivojn de la diversaj agoj. Konkrete, la Operaco Inundo Al-Aksa refoje igis palestinanojn aktivaj aktoroj de la eventoj, ne nuraj pasivaj suferantoj de preskaŭ atingita interkonsento inter Israelo kaj kelkaj arabaj regnoj kiel Sauda Arabujo – kio kondamnus ilin al ia politika limbo kiel tiu de nord-amerikaj indiĝenoj aŭ de aŭstraliaj aborigenoj. Aldone ĝi detruis la miton pri nevenkeblo de la israela armeo, kiu en la 7a kaj 8a de Oktobro montriĝis senscia, sengvida kaj plurflanke atakebla. Se la israela armeo fine ne atingos la deklaritan sed nerealisman celon elimini Hamas'on, tion oni perceptos kiel nevenkon aŭ eĉ malvenkon, kaj interalie ĝi signifos ke israelanoj kaj palestinanoj devos kunsolvi la konflikton ne milite sed politike. Kvankam, verdire, la elimino de Hamas nun aspektas pli kiel preteksto kaŝanta la veran celon de Israelo: ĉu ekstermi ĉiujn gazaanojn (kion, teorie, "Okcidento" ne tolerus), ĉu elpeli ilin ĉiujn definitive en Egiptujon (sed Egiptujo ne volas kunlabori en tiu "fina solvo", kaj ĉiel ajn tia “etna purigo” igus Egiptujon kaj Jordanion rekonsideri siajn packontraktojn kun Israelo[27]) – ja la ideo tenadi ilin plu en la gazaa koncentrejo aŭ forgesejo ne plu eblas post la Hamas-operaco. En vortoj de Meron Rapoport: “Batalhalto povus devigi la judan publikon alfronti pli fundamentajn demandojn. Se la aferstato ne povas daŭri plu, kaj konstanta milito kontraŭ la palestinanojn ne povas atingi la deziratan venkon, tiam restas nur la vero: ke la sola maniero por ke judoj vivu sekure estas politika kompromiso kiu respektas la rajtojn de la palestinanoj”[28]. En ajna okazo, maleblas reiro al la situacio antaŭa al la 7a de Oktobro.

Wandel senĝene uzas la vorton “teroristoj” por paroli pri Hamas, kvankam ĝi certe pli taŭgas por priskribi la sisteman elpeladon de palestinanoj el iliaj loĝlokoj en la daŭro de la lastaj 7 aŭ 8 jardekoj, la metode planitan “etnan purigadon” de Palestino (legu pri tio poste ĉi-sube). Ke la batalantoj de Hamas kaj la palestinaj civiluloj kiuj sekvis ilin trans la “limojn kaj barojn” en la “israelan teritorion” de kibucoj kaj setlejoj mortigis homojn kaj faris diversajn krimojn, tion oni ne neas. Temas pri la violento de la koloniatoj kontraŭ la koloniantojn kiun Frantz Fanon (1925-1961) tre klarvide analizis en sia verko Les damnés de la terre (La damnitoj de la tero, 1961). Ĝenerale oni bonvolu ne egaligi, ne kompari la militkrimojn de la terorismaj israelaj armeo kaj registaro kun la operacoj de la diversaj palestinaj rezistomovadoj. Ĉi-koncerne oni spektu la intervjuon kun la jud-usona historiisto kaj politikologo Norman Finkelstein (1953) je 6.4.2023 pri la milito en Gazao[29], en kiu li demandas sin kaj onin kiujn aliajn eblojn havis la batalantoj de Hamas, nome viroj naskiĝintaj en koncentrejo, vivantaj en ĝi kaj principe destinitaj same morti en ĝi. Ne kaprice Finkelstein komparas la Hamas-operacon kun la ribeloj de nigraj sklavoj en Usono kiel tiu de Nat Turner en 1831[30]. Oni memoru, ekzemple, ke, kiel respondo al la protestoj en Gazao en 2018, Israelo murdis 189 homojn kaj vundis pli ol 23.000[31] (ankaŭ handikapitojn[32]).

La ekskluziva rajto je sindefendo kaj la antisemiteco de la ceteraj

Kaj ni demandu nin: kial oni parolas ĉiam pri la rajto de Israelo je sindefendo sed neniam pri la rajto de palestinanoj defendi sin kontraŭ senĉesan agreson kiu daŭras jam 7 aŭ 8 jardekojn[33]? Ĉi-koncerne ni turnu nian atenton al la analizo de la palestin-usona aktivisto Noura Erakat (1980) en interesega artikolo de 2014[34]: kiel okupacianta potenco, Israelo ne havas la pretendatan rajton je sindefendo; anstataŭe ĝi ja havas devojn por la loĝantaro de la okupaciataj teritorioj.

Tiu ĉi temo rekte ligiĝas kun alia, nome lingva manipulado, kiun Wandel regas nur amatore sed pri kiu profesiaj israelaj propagandistoj majstras. Pri tio indus verki tutan libron (mi limigis min al nura renversado de lia uzo de vortoj kiel “teroristo” en tiu ĉi artikolo). Anstataŭe mi proponas al legantoj mian poemon Duoblaparolo[35] (vidu ankaŭ en la fino), titolo kiu amalgamas du vortojn el fama romano de George Orwell: duoblapenso (doublethink) kaj Novparolo (Newspeak).

Kredeble kelkaj refoje nomos min (nov-)antisemito, kiel jam faris Valerio Ari kaj kompanio en la 1990aj jaroj, sed ĉi-foje al mi estos indiferente, tian fals-insulton iuj ĵetis ankaŭ kontraŭ la Ĝeneralan Sekretarion de UN António Guterres kaj kontraŭ la Altan Reprezentanton de EU por Eksteraj Aferoj Josep Borrell, inter multaj aliaj, eĉ kontraŭ judojn kiuj publike kritikas la sovaĝecon de Israelo (tiujn oni nomas “sinneaj judoj”).

Por trankviligi la samideanojn kiuj indiferentas pri la sorto de gazaanoj konkrete kaj palestinanoj ĝenerale, tamen ne pri tiu de israelanoj, Wandel skribas: “Israelaj e-istoj bonŝance ne estis rekte trafitaj, sed la tuta lando estas nun en malfacila situacio, lernejoj ne funkcias, multaj viroj estas mobilizitaj al la armeo kaj oni atendas pli bonajn, pli trankvilajn tagojn”. Kiel Glazer dirus, Wandel kaj la membraro de ELI nur deziras pli bonajn, pli trankvilajn tagojn en sia paradiza intereszono. La sorto de la homoj pene vivantaj en la tuj proksima okupaciata Palestino estas al li io fremda.

Historio de etna purigado en Palestino

Lia “Mallonga historio de la Gaza-sektoro en la lastaj 75 jaroj” estas makabra ŝerco. Kiel montras artikolo de Arlene Clemesha[36], jam dekomence cionismo naskiĝis kiel koloniisma projekto. Pri tiu ĉi temo en Esperanto oni legu la 358-paĝan libron Kiel Israelo elpelis la palestinanojn (1947-1949)[37], de Dominique Vidal (franca historiisto kaj ĵurnalisto, mem de sefarda familio) kaj Sébastien Boussois. Anstataŭ proponi novan tezon, tiu verko prezentas la kontribuojn de la t.n. “novaj historiistoj” israelaj, kiel Benny Morris, Ilan Pappé k.a. Ekde la mezo de la 1980aj jaroj, ĉi tiu generacio de judaj historiistoj sukcesis malkonstrui la oficialajn mitojn pri la fondo de la ŝtato Israelo kaj pri la milito unue inter la judoj kaj la araboj de la britmandata Palestino (tiutempe la vorto “palestinanoj” kunsignifis ilin ĉiujn), poste inter Israelo unuflanke kaj la palestinanoj kaj arabaj regnoj najbaraj aliflanke, dum la periodo 1947-1949, pruvante la ekziston de mature pripensitaj plano kaj elpelo, en kies kadro okazis masakroj.

Jen konciza resumo de la historio: ĝis 1917 (la komenco de la brita mandato, samjare kiel la nurunuflanka Balfour-deklaracio) en Palestino judoj estis ĉ. 6% de la loĝantaro. Inter 1918 kaj 1947, larĝskala migrado de judoj en Palestinon (multaj fuĝe de naziismo) altigis la nombron de 6% al 33%. Alarmite de tio, inter 1936 kaj 1939 palestinanoj ribelis. Dume cionismaj milicoj komencis sisteme ataki ne nur britojn sed ĉefe palestinanojn por elpeli ilin el iliaj vilaĝoj (jen terorismo). En 1947, rezolucio de UN kiun palestinanoj ne akceptis kaj kiun oni trudis al ili, donis 55% de la teritorio de Palestino al judoj (kaj 45% al araboj), tamen ankaŭ tiun disdividon oni ne respektis en la praktiko, kaj cetere la teroj donitaj al judoj estis pli kvalitaj kaj rimedhavaj. Inter tiu dato kaj la fondo de Israelo en 1949, pli ol 750.000 palestinanoj estis perforte elpelitaj el iliaj loĝlokoj fare de cionismaj milicoj (jen terorismo refoje). Tiun amasan trudmigrigon oni nomas Nakba (katastrofo). Pliaj 300.000 palestinanoj estis same elpelitaj post la Sestaga Milito en 1967. La interkonsento de Oslo en 1995 donis al palestinanoj limigitan regadon de nur 18% de Cisjordanio. Inter 1993 kaj 2023 la nombro de setlantoj loĝantaj en Cisjordanio kaj Orienta Jerusalemo altiĝis de 250.000 al 700.000. Laŭ internacia juro tiuj setlejoj estas neleĝaj[38]. Kaj oni povus daŭrigi longe per pliaj nombroj kaj datumoj, ekzemple ankaŭ koncerne agrokulturon kaj ekologion: de 1967, pli ol 800.000 palestinaj olivarboj estis kontraŭleĝe elradikigitaj de la israelaj aŭtoritatoj[39]... Temas, resume, pri senĉesa kolonia okupacio, senĉesa Nakba kaj senĉesa milito.

Manlibra ekzemplo de setla koloniismo

Ĉar cionistoj kontestas ke palestinanoj suferas koloniismon, konkrete "setlan koloniismon", ni citu plurajn frazojn el gravega artikolo de la israela historiisto kaj politiksciencisto Ilan Pappé (1954): tiu konstato reaperis “kiam akademiuloj en aliaj partoj de la mondo, precipe Sudafrikio, Aŭstralio kaj Nordameriko konsentis ke cionismo estas simila fenomeno al la movado de eŭropanoj kiuj kreis Usonon, Kanadon, Aŭstralion, Nov-Zelandon kaj Sudafrikion”; “La setlantoj sekvis la plej gravan logikon adoptitan de movadoj de setlaj koloniistoj, nome ke por krei sukcesan komunumon de setlaj kolonianoj ekster Eŭropo oni devas forigi la indiĝenojn en la prisetlata lando. Tio signifas, ke la indiĝena rezisto al tiu ĉi logiko estis batalo kontraŭ eliminon, kaj ne nur liberiĝo. Tio gravas kiam oni pensas pri la operaco de Hamas kaj aliaj palestinaj rezistaj operacioj ekde 1948”; “Se vi malhomigas homojn, vi povas pli facile forigi ilin”; “Por kvadratigi ĉi tiun cirklon, la [israela] gvidantaro insistis, ke iliaj eliminaj agoj kontraŭ la palestinanojn estas ‘reprezalio’ aŭ ‘respondo’ kontraŭ palestinajn agojn. Sed tre baldaŭ, kiam ĉi tiu gvidantaro volis transiri en pli drastajn agojn de elimino, ili forlasis la falsan pretekston de 'reprezalio' kaj simple ĉesis pravigi tion, kion ili faris”; “Ni atestas similan ŝablonon hodiaŭ. Komence la agoj estis prezentitaj kiel reprezalio al operaco Tufun al-Aksa, sed nun ĝi estas la milito nomata 'glavo de milito' celanta resendi Gazaon sub rektan israelan regon, sed etne forpurigante ĝian popolon per kampanjo de genocido”; “Historie kaj ideologie, estas tre klare, ke la 7a de Oktobro estas uzata kiel preteksto por kompletigi tion, kion la cionisma movado ne povis plenumi en 1948”; “Tiel, malhomigo de la palestinanoj estas eksplicita kaj implicita mesaĝo perata al la israelaj judoj tra ilia eduka sistemo, ilia ensociigsistemo en la armeo, la amaskomunikilaro kaj la politika diskurso. Ĉi tiu mesaĝo devas esti transdonita kaj konservita se la eliminon oni volas plenumi ĝisfine”; koncerne la manifestaciojn en Israelo kontraŭ la registaron de Netanjahu fare kaj de sekularaj judoj kaj de ultranovcionismaj judoj, Pappé klarigas: “Estas nenio komuna inter ĉi tiuj du vizioj krom unu afero: ambaŭ tendaroj ne zorgas pri la palestinanoj, ambaŭ tendaroj kredas, ke la supervivo de Israelo dependas de la daŭrigo de la eliminpolitikoj kontraŭ la palestinanojn. Ĉi tio ne retenos akvon. Ĉi tio disfalos kaj implodos de interne ĉar vi ne povas en la 21a jarcento teni kune ŝtaton kaj socion sur la bazo, ke ilia komuna sento de aparteno estas parto de elimina genocida projekto”; kaj fine: “Eĉ la Nakba, kiu estis neimagebla katastrofo, ne kompareblas kun tio, kion ni vidas nun kaj kion ni vidos en la venontaj monatoj”[40].

Tamen ni atentu ke kulpigi nur Netanjahu estus simpligo kaj eraro. La plimulto de la israelanoj ja voĉdonis por lia kaj por pli ekstremdekstraj, faŝismecaj partioj, kaj ĝis nun apogas la agadon de la israela armeo en Gazao. Refoje okazas manifestacioj, tamen tiuj israelanoj manifestaciantaj kontraŭ la registaron de Netanjahu, same kiel la aŭtoroj kaj subskribintoj de la deklaracio de ELI, fakte nur defendas siajn privilegiojn. Ili ne protestas kontraŭ la israelajn okupacion kaj apartismon en Palestino. Ili vivas ĝue kaj plezure en la intereszono de la koloniata Palestino.

Ĉu “la mondo” reagas iel?

Bone ke fine okazas nun ĉe la Internacia [Justica] Kortumo la kazo “Apliko de la Konvencio pri Prevento kaj Punado de la Krimo de Genocido en la Gaza-Strio (Sudafrikio kontraŭ Israelo)”[41], kvankam, pro diversnaciaj premoj, mi havas dubojn pri la atendata rezulto. Ja kiu lando pli bone ol Sudafrikio scias kio estas apartismo? Ĉiel ajn Israelo kutimas ignori senpune decidojn de UN kaj de aliaj internaciaj instancoj, kaj plurfoje malobservis la plej multajn el la kondiĉoj de tio kio konsistigas "okupacion" laŭ internaci-jura perspektivo, kiel fiksite en la Haga Regularo de 1907 (artikoloj 42-56) kaj la Kvara Ĝeneva Konvencio de 1949[42]. Pro kompliceco kun la genocido oni devus krome procesi ĉefe kontraŭ Usonon (kiu plej daŭre kaj malvare provizadas Israelon finance kaj per armiloj, defendante ĝin en UN kaj ĉiaj internaciaj instancoj kaj forumoj) sed ankaŭ kontraŭ Germanujon, kies senkondiĉa kaj senkritika apogo al Israelo (i.a. per armiloj sed ankaŭ per cenzurado de politikaj konferencoj kaj literaturaj premioj), ne pro moralaj principoj sed por lavi sian konsciencon pro la holokaŭsto, iĝis integra parto de ĝia politiko: “Kiam la germana politika klaso parolas pri Israelo, ĝi parolas precipe pri si mem. Ĉar ĝiaj ligoj kun tiu ŝtato estas la soklo, sur kiu la post-nazia Germanujo bazas sian progreseman identecon, la sinteno de la germanoj pri Israelo montras al ni multe pli pri ilia propra mensostato ol pri tiuj duflankaj rilatoj, ties historio kaj ties vera enhavo”[43] (bedaŭrinde ĝis nun kontraŭ la komplicecon de Germanujo ekprocesis nur Nikaragvo). Iuj eŭropaj aŭtoritatoj eĉ venis al la diktatura ideo cenzuri kaj malpermesi la palestinan flagon kaj aliajn porpalestinajn simbolojn en manifestacioj k.s. (eble ni devos prunti de palestinanoj akvomelonon kiel novan nacian simbolon, elektitan de ili por eviti similajn kaj eĉ pli violentajn reagojn fare de israelanoj).

La homo de Israelo en la E-Movado

Parenteze, ni demandu nin kiu kaj kio estas fakte Amri Wandel? Profesie, doktoro pri astrofiziko en la Hebrea Universitato de Jerusalemo, kies kampuso sur la monto Skopo (arabe جبل المشارف) situas en la okupaciata Jerusalemo, universitato kiu estas mem aktiva partoprenanto en la okupacio[44]. Ni memoru ke israelaj universitatoj partoprenas en la okupaciaj meĥanismoj de Israelo je ĉiuj niveloj, de la evoluigo de armila teĥnologio ĝis la disponigo de jura defendo kontraŭ akuzoj je militkrimoj; ekzemple la Universitato de Telavivo, en kiu li diplomiĝis en 1974[45] (oni povus nomi tiun intiman kunlaboradon inter la israelaj armeo, industrio kaj universitatoj[46] “la sanga triunuo”). Laŭ la anglalingva Vikipedio[47] inter 1974 kaj 1980 li servis en la israela armeo (6 jarojn!). Krome li loĝas ekde la komenco de la 2000aj jaroj en Modi'in, parto de la urbo Modi'in-Maccabim-Re'ut, kies unu alia parto (la kvartalo Maccabim) ne estas rekonata de EU kiel parto de Israelo. Do li ne povas pretendi nescion pri tio kio okazas tute proksime al lia intereszona hejmo. Aldone Wandel laboras profesie ankaŭ kiel gvidanto de turistoj[48], io surpriza ĉe doktoro pri astrofiziko. Eble prefere, pro sia multjara servado kiel la publika vizaĝo de Israelo en Esperantujo, plej konkrete unue en TEJO kaj nun en UEA kaj ĉi ties revuo Esperanto (inter multaj aliaj), li povus peti de la israela ministrejo pri misinformado kaj propagando neoficialan subvencion aŭ salajron kaj tiel eviti pli ŝvitigajn taskojn. Li jam sufiĉe pruvis ke li plene taŭgas por diskonigi kaj defendi la murdprogramon de Netanjahu.

Kaj poste – kio?

Por fini, ni provu respondi al la demando ĉu ekzistas elirvojo el la nuna terura situacio. Iuj ankoraŭ pensas ke la solvo estas du plene sendependaj regnoj aŭ ŝtatoj, unu por judoj, alia por palestinanoj, tamen tiu "solvo" jam estas tute malebla, interalie ĉar Israelo ne povas esti samtempe juda ŝtato kaj demokratio (“Israelo eble estis liberala demokratio por la plej multaj judoj, sed ĝi neniam estis tio por la plej multaj palestinaj araboj – civitanoj de Israelo aŭ tiuj vivantaj sub israela okupacio”)[49], kaj ĉar setlantoj en Palestino ĉiel malhelpos efektivan estiĝon de palestina ŝtato. La ekzisto de “juda ŝtato”, kiel Wandel mem nomas ĝin, kondukis al apartismo por la arabaj israelanoj aŭ israelaj araboj (20% de la israela loĝantaro) kaj des pli por la palestinanoj de Gazao kaj Cisjordanio. Kiel diras la israela ĵurnalisto Gideon Levy (1953): “Ĉiuj israelanoj estas kunkulpuloj en la okupado. Ni ĉiuj, ĉiu israelano, estas setlantoj. [...] Ni ĉiuj kunportas la kulpon”[50].

Anstataŭe, en la fino de sia vivo la eminenta palestin-usona literaturteoriisto kaj kulturkritikisto Edward Said (1935-2003) favoris kiel pli bonan solvon la kreon de unu sola du-nacia ŝtato aŭ regno israela-palestina, ĉu federacia, ĉu konfederacia, ĉu alispeca[51]. En ĝi ĉiuj civitanoj estus plene egalrajtaj (same kiel nun ĉiuj germanoj post la malfondiĝo de Demokratia Respubliko Germanujo). Por ke tio eblu, Israelo devos iam agnoski ĉion kion ĝi misfaris al palestinanoj, same kiel faris Sudafrikio por fini apartismon. Ĉiel ajn ni memoru ke la fino de apartismo, genocido kaj okupacio en Palestino estus nur la komenco de imageble ne tute glata nek facila vojo al kundemokratio.

Alia elirvojo, individua kaj privata, koncernas israelanojn kiuj ne volas esti komplicoj de la okupacio, apartismo kaj genocido, nome fari kiel, ekzemple, Nadav Gazit, kiu rezignis kaj fordonis la israelan pasporton[52] (laŭdire oni rezignas israelan civitanecon: judaj israelanoj havas israelan civitanecon sed judan naciecon; laŭ pasportoj kaj identigaj dokumentoj en la hebrea, israela nacieco mem ne ekzistas, ja ĝia ekzisto permesus egalan traktadon de ĉiuj gentoj aŭ etnoj de Israelo). Se pli multaj israelanoj farus same, eble ankaŭ la okupacia, apartisma kaj genocida politiko de Israelo devus finiĝi.

Jorge Camacho

14.4.2024 [je 15.4.2024 mi faris plurajn modifojn kaj aldonis subtitoletojn]

Jorge Camacho (1966), aŭtoro de la poemlibro Palestino strangolata (2016), esperantigis la eseon Letero el Palestino (1990), kontribuis per poemoj pri Palestino al Beletra Almanako 49 (Februaro 2024).

Duoblaparolo

Ni formulu jam al ni la ĝustajn respondojn:
Ĉu propagando? novaĵdissendo?
Ĉu kidnapo de senkulpaj? kapto de malamikoj?
Ĉu murdo de civiluloj? depafitaj bestoj?
Ĉu la absoluta vero? la fluo de l’ historio?
Ĉu kaŝa genocido? laŭrajta sindefendo?
Ĉu flanka viktimo? homa ŝildo?
Ĉu militkrimo? terorista atenco?
(La Schrödinger-kato tra la spegulo)
Ĉu vivospaco aŭ promesita tero?

NOTOJ

Danke al Xavi Alcalde pro lia diversa helpo en la definitivigo de tiu ĉi artikolo.

Bildo el ĉi tie

1. Esperanto-Ligo en Israelo, “Deklaro de ELI pri la milito en Gaza”, 14.11.2023, ĉe liberafolio.org/2023/11/14/deklaro-de-eli-pri-la-milito-en-gaza/

2. Mustafa Fetouri, “Foreigners fighting for Israel in Gaza are war criminals and mercenaries. Period”, 22.2.2024, ĉe middleeastmonitor.com/20240222-foreigners-fighting-for-israel-in-gaza-are-war-criminals-and-mercenaries-period/

3. Monir Ghaedi, “How do Hamas and Hezbollah compare with Israel militarily?”, 21.10.2023, ĉe dw.com/en/how-do-hamas-and-hezbollah-compare-with-israel-militarily/a-67166698

4. Louisa Loveluck, Susannah George kaj Michael Birnbaum, “As Gaza death toll soars, secrecy shrouds Israel’s targeting process”, 5.11.2023, ĉe washingtonpost.com/world/2023/11/05/israel-strike-targets-gaza-civilians-hamas/

5. Michael Merryman-Lotze, “5 things you need to know about what’s happening in Israel and Gaza”, 5.4.2024, ĉe afsc.org/news/5-things-you-need-know-about-whats-happening-israel-and-gaza

6. Max Fisher, “This chart shows every person killed in the Israel-Palestine conflict since 2000”, 14.7.2014, ĉe vox.com/2014/7/14/5898581/chart-israel-palestine-conflict-deaths

7. Sultan Barakat, “Israel is pillaging not just Gaza’s cities but also its waters”,6.3.2024, ĉe aljazeera.com/opinions/2024/3/6/israel-is-pillaging-not-just-gazas-cities-but-also-its-waters kaj Evi Petsangouraki, “Is natural gas the real reason for the genocide in Gaza?”, 22.1.2024, ĉe diem25.org/is-natural-gas-the-real-reason-for-the-genocide-in-gaza/

8. The Palestinian Information Center, “Borrel: Gaza became ‘graveyard’ for most important principles of humanitarian law”, 18.3.2024, ĉe english.palinfo.com/news/2024/03/18/316092/

9. Caritas Czech Republic – Humanitarian Aid and Development Cooperation, “Tragic balance of 6 months of war in Gaza: Tens of thousands dead, unprecedented destruction and imminent famine”, 7.4.2024, ĉe svet.charita.cz/en/news/tragic-balance-of-6-months-of-war-in-gaza-tens-of-thousands-dead-unprecedented-destruction-and-imminent-famine/ kaj Julia Frankel, "Half a year into the war in Gaza, here’s a look at the conflict by the numbers", 6.4.2024, ĉe apnews.com/article/israel-hamas-gaza-war-statistics-95a6407fac94e9d589be234708cd5005

10. Yuval Abraham, “‘Lavender’: The AI machine directing Israel’s bombing spree in Gaza”, 3.4.2024, ĉe 972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/

11. Bethan McKernan kaj Harry Davies, “‘The machine did it coldly’: Israel used AI to identify 37,000 Hamas targets”, 3.4.2024, ĉe theguardian.com/world/2024/apr/03/israel-gaza-ai-database-hamas-airstrikes

12. en.wikipedia.org/wiki/Unit_8200

13. Jonathan Glazer, “Jonathan Glazer on his Holocaust film The Zone of Interest: ‘This is not about the past, it’s about now’”, 10.12.2023, ĉe theguardian.com/film/2023/dec/10/jonathan-glazer-the-zone-of-interest-auschwitz-under-the-skin-interview

14. La esprimon “intereszono” (germane “Interessengebiet”) uzis la okupaciaj naziaj trupoj por priskribi la areon ĉirkaŭ la aŭŝvica koncentrej-(kaj ekstermej-)komplekso rezervitan por la SS-stabo.

15. Andrew Pulver kaj Catherine Shoard, “‘We refute our Jewishness and the Holocaust being hijacked’: Jonathan Glazer calls for end to Gaza attacks at Oscars”, 11.3.2024, ĉe theguardian.com/film/2024/mar/11/zone-of-interest-international-film-oscar

16. Stefano Levi Della Torre, "La memoria della Shoà: due posizioni in conflitto", 25.1.2024, ĉe gliasinirivista.org/la-memoria-della-shoa-due-posizioni-in-conflitto/ kaj spiweb.it/cultura-e-societa/cultura/la-memoria-della-shoa-due-posizioni-in-conflitto-di-stefano-levi-della-torre/

17. Asmaa Al-Ghoul, “Palestinian journalist Asmaa Al-Ghoul: 'While our values, principles and vision don't align, this brutal war has left us with no choice but to defend Hamas'”, 9.4.2024, legebla de abonantoj ĉe lemonde.fr/en/opinion/article/2023/12/04/palestinian-journalist-asmaa-al-ghoul-while-our-values-principles-and-vision-don-t-align-this-brutal-war-has-left-us-with-no-choice-but-to-defend-hamas_6312256_23.html; plene kaj libere legebla en hispana traduko ĉe vientosur.info/esta-guerra-brutal-nos-ha-dejado-sin-mas-opcion-que-tolerar-a-hamas/

18. Šejla Ahmatović, “EU’s top diplomat accuses Israel of funding Hamas”, 20.1.2024, ĉe politico.eu/article/israel-funded-hamas-claims-eu-top-diplomat-josep-borrell/

19. Zena Al Tahhan, “How Israel has repeatedly rejected Hamas truce offers”, 22.1.2024, ĉe aljazeera.com/features/2024/1/22/how-israel-has-repeatedly-rejected-hamas-truce-offers

20. James North, “Extraordinary charges of bias emerge against NYTimes reporter Anat Schwartz”, 25.2.2024, ĉe mondoweiss.net/2024/02/extraordinary-charges-of-bias-emerge-against-nytimes-reporter-anat-schwartz/ kaj Jeremy Scahill, Ryan Grim kaj Daniel Boguslaw, “‘Between the Hammer and the Anvil’. The Story Behind the New York Times October 7 Exposé”, 28.2.2024, ĉe theintercept.com/2024/02/28/new-york-times-anat-schwartz-october-7/

21. The Short String, "ZAKA is not a trustworthy source for allegations of sexual violence on October 7", 30.12.2023, ĉe mondoweiss.net/2023/12/zaka-is-not-a-trustworthy-source-for-allegations-of-sexual-violence-on-october-7/

22. Feminist Solidarity Network for Palestine, "Here’s what Pramila Patten’s UN report on Oct 7 sexual violence actually said", 11.3.2024, ĉe mondoweiss.net/2024/03/heres-what-pramila-pattens-un-report-on-oct-7-sexual-violence-actually-said/

23. AFP, “Israel social security data reveals true picture of Oct 7 deaths”, 15.12.2023, ĉe france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths

24. Yoav Zitun, “One-fifth of troop fatalities in Gaza due to friendly fire or accidents, IDF reports”, 12.12.2023, ĉe ynetnews.com/article/rkjqoobip kaj Fatemeh Salari, “Israel admits killing its own people at music festival on October 7”, 19.11.2023, ĉe dohanews.co/israel-admits-killing-its-own-people-at-music-festival-on-october-7/

25. Mustafa Fetouri, “What is the ‘Hannibal Directive’ and how Israel uses it”, 4.1.2024, ĉe middleeastmonitor.com/20240104-what-is-the-hannibal-directive-and-how-israel-uses-it/

26. idf.il/en/mini-sites/our-soldiers/

27. Bruno Maçães, "Former head of Shin Bet: Hamas’s nightmare is a two-state solution", 6.4.2024, ĉe newstatesman.com/the-weekend-interview/2024/04/ami-ayalon-interview-hamas-nightmare-two-state-solution

28. Meron Rapoport, "Why do Israelis feel so threatened by a ceasefire?", 29.3.2024, ĉe 972mag.com/ceasefire-opposition-israelis-gaza/

29. Marc Lamont Hill, “Norman Finkelstein on Gaza: The US could have stopped Israel on day one”, 5.4.2024, ĉe youtu.be/ELNr_ro97MI?si=9voJdS0wW_W3n7S

30. en.m.wikipedia.org/wiki/Nat_Turner%27s_slave_rebellion

31. “UK-based organisations welcome UN Commission of Inquiry report into Gaza protests, urge UK action (5 March 2019)”, 18.3.2019, ĉe reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/uk-based-organisations-welcome-un-commission-inquiry-report

32. “No Justification for Israel to Shoot Protesters with Live Ammunition”, 29.8.2019, ĉe ohchr.org/en/press-releases/2019/02/no-justification-israel-shoot-protesters-live-ammunition

33. Enzo Traverso, “The Gaza Massacre Is Undermining the Culture of Democracy”, 6.4.2024, ĉe jacobin.com/2024/04/gaza-genocide-holocaust-memory-democracy

34. Noura Erakat, “No, Israel Does Not Have the Right to Self-Defense In International Law Against Occupied Palestinian Territory”, 11.7.2014, ĉe jadaliyya.com/Details/27551

35. cafemontaigne.com/doublespeak-duoblaparolo-un-poema-de-jorge-camacho-cordon/quemaduras/admin/

36. Arlene Clemesha, “Al Nakba, uma tragédia sem fim” (Al-Nakba, senfina tragedio), 28.11.2023, ĉe aterraeredonda.com.br/al-nakba-uma-tragedia-sem-fim/

37. Dominique Vidal kun Sébastien Boussois : Kiel Israelo elpelis la palestinanojn 1947-1949, elfrancigis Vilhelmo Lutermano, 2a, korektita, eldono, Embres-et-Castelmaure, Monda Asembleo Socia (MAS), 2018, 358 p., ISBN 978-2-36960-164-7 (epub 978-2-36960-165-4).

38. Mohammed Haddad kaj Alia Chughtai, “Israel-Palestine conflict: A brief history in maps and charts”, 27.11.2023, ĉe aljazeera.com/news/2023/11/27/palestine-and-israel-brief-history-maps-and-charts

39. Layla Hedroug, “Israel’s Campaign Against Palestinian Olive Trees”, 11.3.2023, ĉe yris.yira.org/column/israels-campaign-against-on-palestinian-olive-trees/

40. Ilan Pappé, "It Is Dark Before the Dawn, But Israeli Settler Colonialism Is At an End", 16.2.2024, ĉe socialistproject.ca/2024/02/dark-before-dawn-israeli-settler-colonialism-end/

41. “Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)”, ĉe icj-cij.org/case/192; kaj en.wikipedia.org/wiki/South_Africa_v._Israel_(Genocide_Convention)

42. Ramzy Baroud, "Palestina no está ocupada, está colonizada", 7.6.2018, ĉe monitordeoriente.com/20180607-palestina-no-esta-ocupada-esta-colonizada/

43. Daniel Marwecki, "Strangaj germanaj-israelaj rilatoj", Aprilo 2020, ĉe eo.mondediplo.com/article2829.html

44. Somdeep Sen, “Israeli apartheid on campus”, 29.6.2021, ĉe aljazeera.com/opinions/2021/6/29/israeli-apartheid-on-campus kaj The Land Research Center, “Hebrew University expansionist plans”, 7.12.2004, ĉe poica.org/2004/12/hebrew-university-expansionist-plans/

45. Yaniv Cogan, “Academia, Weapons and Occupation: How Tel Aviv University Serves the Interests of the Israeli Military and Arms Industry”, 4.5.2022, ĉe bdsmovement.net/news/academia-weapons-and-occupation-how-tel-aviv-university-serves-interests-israeli-military-and

46. Les Levidow, “Beyond dual use: Israeli universities’ role in the military-security-industrial complex”, 24.5.2018, ĉe eccpalestine.org/beyond-dual-use-israeli-universities-role-in-the-military-security-industrial-complex/

47. en.wikipedia.org/wiki/Amri_Wandel (je 26.03.2024).

48. israel-guides.net/tour-guides/wandel-amri/

49. Gershon Baskin, "Israel can't be both a Jewish state and a liberal democracy - opinion", 13.7.2023, ĉe m.jpost.com/opinion/article-749795

50. Gideon Levy, “All Israelis Are Complicit in the Occupation”, 21.4.2022, ĉe haaretz.com/opinion/2022-04-21/ty-article-opinion/.premium/all-israelis-are-complicit-in-the-occupation/00000180-6566-d895-abf9-ffe689130000 kaj “Israeli Journalist Gideon Levy: Occupation Won’t End until Israel Pays the Price”, Novembro 2023, ĉe clarionindia.net/israeli-journalist-gideon-levy-occupation-wont-end-until-israel-pays-the-price/?amp=1

51. Edward Said, "The One-State Solution", 10.1.1999, ĉe nytimes.com/1999/01/10/magazine/the-one-state-solution.html ; Amir-Hussein Radjy, "Edward Said Saw the Future of Israel and Palestine", 5.6.2021, ĉe foreignpolicy.com/2021/06/05/edward-said-saw-the-future-of-israel-and-palestine/ ; kaj Nathan J. Robinson, "The Wisdom of Edward Said Has Never Been More Relevant", 23.10.2023, ĉe currentaffairs.org/2023/10/the-wisdom-of-edward-said-has-never-been-more-relevant

52. Nadav Gazit, "Why I am renouncing my Israeli citizenship", 30.11.2023, ĉe prismreports.org/2023/11/30/why-i-am-renouncing-my-israeli-citizenship/

Enkonduko al Palestina estrangulada (Santiago Alba)

noreply@blogger.com (Jorge) — Fri, 04 Jan 2019 14:15:00 +0000

Santiago Alba Rico

Enkonduko al Palestina estrangulada

En decembro 2018 la majorka eldonejo Calumnia publikigis la poemaron Palestina estrangulada[1] de Jorge Camacho, preskaŭ paralela aŭ ĝemela hispanlingva versio de la sam-aŭtora kaj esperante samtitola Palestino strangolata[2]. Ĉi-sube legeblas la enkonduko al ĝi fare de la hispana filozofo kaj verkisto Santiago Alba Rico[3] en traduko de J. Camacho.

Antaŭ kelkaj tagoj mi vidis fotojn el Al Ĥalil’ (Hebron en la hebrea)[4] en kiuj israela policisto armita ĝis la dentoj haltigis naŭ-jaran infaninon, devigis ŝin deseliĝi de sur sia biciklo kaj, dum ŝi fuĝis terurite, ĵetis la naivan pedalludilon inter arbustojn. En fama libro el 1827, Pri murdo rigardata kiel unu el la bel-artoj, la ekstravaganca Thomas de Quincey avertis kontraŭ la danĝerojn de sindediĉo al la krima kariero: atentu ne mortigi iun ajn, li diris, ĉar oni komencas per murdo kaj, de malnobliĝo al malnobliĝo, fine ŝtelas de oldulo la kolazionon[5]. Ĉiuj hororoj de la israela okupado de Palestino –bombadoj, torturoj, diseksplodigoj de domoj, elpeloj de loĝantaro, ekonomiaj blokadoj, eksterjusticaj ekzekutoj– resumiĝas, riveliĝas kaj atingas maksimumon de fieco en ĉi malebla gesto ŝteli de infano la biciklon. Okupacia reĝimo ŝtelanta de infano la biciklon povis veni al tia stato nur post ŝtuparo de morala degenero komenciĝinta per murdo. Tamen la plej eta gesto estas ankaŭ la gesto plej horora ĉar ĝi entenas ĉiujn antaŭajn kaj ĉar ĝi kulminas la procezon de homa malkomponiĝo de la plenuminto. Eĉ en la prizonoj de maksimuma sekureco la plej kruelaj murdintoj rigardas sanktaj la patrinojn kaj infanojn kaj disdegnas homojn kiuj damaĝas al tiuj. Kiu venkas infanon ne estas venkinto: li estas ulo venkinta sian propran homecon.

Ŝteli de infano la biciklon estas gesto –ni diru– antipoezia aŭ kontraŭpoezia. La antipoezia gesto en plej alta grado: jen estas infano kaj biciklo kaj, subite, brutala kaj malkohera neado de ambaŭ. Israelon oni povas do difini, jes ja, kiel grandan projekton antipoezian aŭ kontraŭpoezian. Kaj tamen Jorge Camacho jam de jaroj kuraĝas alfronti poezie tiun rutinan kaj radikalan antipoezion israelan. La libro kiun la leganto havas enmane prezentas elekton de la poemoj en kiuj Camacho kunmetis –kaj senvestigis– la sinsekvajn “maksimumajn gestojn” de degenero kiuj jam de 78 jaroj akompanas la Okupacion de la “Palestino strangolata”. Poezio taŭgas –mi diras tion ĉiam– por redoni la vidon al vidantoj, miraklo kiun nek kuracistoj nek profetoj povas atingi. Ĝi taŭgas por ke belo iĝu bela, por ke ruĝo iĝu fine ruĝa, por ke netolereblo iĝu definitive netolerebla. En la plej bona kaj plej longa poemo de ĉi kolekto, Blanka gazalo pri Gazao, Camacho kunpremas aŭ displektas –ĉar en poezio ĉiu kuntiro estas displekto– la historion de ĉi krima kariero, de la unua murdo ĝis la kolaziono de l’ oldulo, kariero daŭranta nun plue antaŭ niaj okuloj sen ke ni vidu ĝin. Por kredi necesas vidi. Sed vidi plej malfacilas: televido blindas, fotoj blindas, denunco blindas. Benatu poezio kiu kapablas –nur ĝi kapablas fari tion– malbeni la malbenindajn.

Ĉi poemoj, publikigitaj origine en Esperanto, la plej poezia lingvo de la mondo eĉ en sia malsukceso, estas origine kastiliaj, ne nur ĉar ilin reverkis kastilie la aŭtoro mem sed ankaŭ ĉar en la kastilia ili revenigas nin al la origino aŭ komenco de ĉio: en la Historio, al la israela Okupacio de Palestino; en la Parolo, al la klaraj kaj precizaj nomoj de la doloro de popolo.

[1] Palestina estrangulada, de Jorge Camacho Cordón, kun enkonduko de Santiago Alba Rico, Calumnia Edicions, Serra de Tramuntana (Mallorca), 2018, ISBN 978-84-949184-1-4.

[2] Palestino strangolata, de Jorge Camacho, MAS, Embres-et-Castelmaure, 2016, ISBN 9782369600497.

[3] De Santiago Alba jam aperis en Esperanto la eseo Letero el Palestino.Vojaĝraporto pri popolo kondamnita al ekstermo, trad. [J. Camacho], La KancerKliniko, Thaumiers, 1990.

[4] Arabe: الْخَلِيل.

[5] kolazioni: (ntr) fari manĝeton inter tagmezo kaj vespero (aperas en PIV, mankas en NPIV); kolaziono: tia neĉefa posttagmeza intermanĝeto.

absolutan obskuron

noreply@blogger.com (Jorge) — Sun, 20 Aug 2017 08:08:00 +0000

En mia sesa poemaro, En la profundo (eld. Mondial, 2013), mi publikigis jenan "malhajkon", nome 3-versan poemon kun po 7, 5 kaj 7 silaboj (anst. 5-7-5 de hajko) kaj asonanca vokalrimo je -u-o de la unua verso kun la tria:

absolutan obskuron
fiŝoj abismaj
fendas per propra lumo

Mi deziras trovi nun tradukojn al plej diversaj lingvoj, kaj jam havas multetajn. La tradukoj fluu libere, kaj do ne nepre sekvu la silaban kaj riman strukturon de la originalo, sed prefere jes la ideojn kaj bildojn en la sama ordo: plenan (plejan) obskuron / marprofundaj fiŝoj / lumfendas.

Tradukojn oni povas proponi kiel ĉi-suban komenton. Alia eblo estus komenti sub la responda temfadeno en Facebook.

Se en skribo ne-latin-albabeta, bv kunsendi transskribon.

Jen la jam ricevitaj tradukoj al pli ol 67* lingvoj:

[* tradukoj al pliaj diversaj plan- kaj fikci-lingvoj troveblas per alklako sur jena ligilo - kun danko al Leo]

1) Afrikansa, de Edwin de Kock:

volslae duister

deur visse uit die diepte

met eie lig geklief

---

2) Albana, de Nikola Rašić:

errësirën e thellë

peshq nga humnera e detit

thyejn ë me dritën e tyre

---

3) Angla, de Edwin de Kock:

absolute obscurity
by fish from the abyss
pierced with their own light

Kaj de John Wells:

complete and utter darkness
that fish of the deep
slice into with their own light

---

4) Araba, de Ricardo Felipe Albert Reyna:

أظلم ظلمة

أسماك الأعماق

تثقبها بنورها الذاتي

aDHlam DHulma

asmâk al-agħmâq

tathqubu-hâ bi-nûri-hâ adh-dhâtî

---

5) Armena, de Andy Hernández Martínez:

բացարձակ մթության
անդունդի ձկերը
սեփական լույսով էն բաժանում

bats’ardzak mt’ut’yan
andundi dzkery
sep’akan luysov en bazhanum

---

6) Arumana, de Suso Moinhos:

chisa absolutã
peshtili abisali
la dischicã cu lunjina a lor

---

7) Bemba aŭ Ebembe (el Fizi en Kongo-Kinshasa), de Elisée Byelongo Isheloke:

mwingi na ahulu amanga
eswe cha m'makye ma elela
chikyo kyomba ahulu na lwabo lwenge.

---

8) Bengala, de Probal Dasgupta:

ঘুটঘুটে অমার বুকেও
গহন মাছের
স্বরচিত আলো এসে বেঁধে

ghuṭghuṭe ɔmar bukeo
gɔhon maĉher
ŝɔroĉito alo eŝe bẽdhe

--- 9) Bulgara, de Neli Dimitrova:

потъващи риби
разцепват със собствена светлина
абсолютния мрак

potŭvashti ribi
raztsepvat sŭs sobstvena svetlina
absolyutniya mrak

Kaj de Nikola Rašić:

пълна тъмнина

риби од морските бездни

пречупват cъc светлината cи

pl’na t’mnina

ribi od morskite bezdni

prečupvat s’s svetlinata si

---

10) Cvana (aŭ secvana), de Balogi Moshaokwe:

feleletsa o bo o bua lefifi
tlhapi ele ya tlase
ya tlhagelele ka lesedi ya yone

---

11) Ĉeĥa, de Olga:

ryby hlubinné
říkají svým světlem ne
absolutní tmě

---

12) Ĉina, de Mao Zifu 毛自富 (毛自賦):

漆黑
被深海鱼
光割

---

漆黑

被深海魚

光割

qīhēi

bèi shēnhǎi yú

guāng gē

(esperanta prononco: ĉihej / pej ŝenhaj ju / kŭan ke)

---

13) Dana, de Eliza Kehlet:

det fuldkomne mørke
kløver dybenes fisk
med eget lys

---
14)
Davana (Uab Metô), de Yohanes Manhitu:

mèsökan ahenut nane
ik’in abitin tasi mnanû
napé’e nèk sin pinkin

---

15) Eŭska, de Joxemari Sarasua:

ilun betea
arrain abisalek
euren argiaz urratu

---

16) Finna, de Jouko Lindstedt:

täydellisen pimeyden

syvyyden kalat

valollaan halkaisevat

---

:-) Fiŝa, de István Ertl:

-
~ ~

- - -
~ ~ ~ ~
- - -
~ ~ ~ ~
- - -
~ ~ ~ ~
- - -
~ ~ ~ ~
- - -
~ ~
-

---

17) Franca, de Julie (kaj iomete de Raúl Martínez Anguita, ĉu?):

l'obscurité absolue
les poissons abyssaux
la fendent de leur propre lumière

---

18) Galega ILG-RAG (oficiala), de Suso Moinhos:

a escuridade absoluta
os peixes abisais
féndena coa súa propia luz

---

19) Germana, de Hermann Philipps:

Vollkommenes Dunkel,

Fische des Abgrunds

zerklüften's mit eigenem Licht

Kaj de Sebastiano:

ewiges dunkel
spalten fische der tiefe
mit eigenem licht

["post la legado de la poezilingva islanda versio de Balduro mi kuraĝas same antaŭenmeti la verbon en la duan linion en germana versio, ĉar trialinie ĝi necesigas artefaritan frazkonstruon"]

Kaj de Sunjo:

Absolute Finsternis
von Tiefseefischen
zerteilt durch eigenes Licht

---
20) Greka, de Angelos Tsirimokos:

Το απόλυτο σκοτάδι
τα ψάρια της αβύσσου
το σκίζουν με το φως τους.

[prononco: to‿apólito skotáði / tapsárja tisavísu / toskízun metofóstus ]

---

21) Hebrea, de Catherine Krause:

חושך מוחלט,
דגים של התהום
פצלו זה על ידי אור משלהם.

Ĥoŝeĥ muĥlat',
dagim' ŝel hatehom'
piclu' ze al jadej' or miŝalehem'.

---

22) Hindustana, de Giridhar Rao:

घोर अँधेरे में

पाताल की मछलियाँ

दरार बनातीं

ghor andhere me.n

paataal kii machalijaa.N

daraar banaatii.n

---

23) Hispanaj, de mi mem, unue pli laŭvorte:

la oscuridad absoluta

los peces abisales

la hienden con su propia luz

Kaj, due, pli libere:

la negrura envolvente
el pez abisal
con su luz la hiende

---

24) Hungara, de István Ertl:

világnyelő sötétben

éjmélyi halak

önfényükben lebegnek

---

25) Ida, de Gonçalo Neves:

absolut obskureson

fishi abisal

fendas per propra lumo

---

26) Indonezia (Bahasa Indonesia), de Yohanes Manhitu:

kegelapan mutlak itu
dipecah ikan-ikan laut dalam
dengan cahaya mereka sendiri

---

27) Interlingvaa, de Catherine Krause:

obscuritate total
es per pisces abyssal
fendite con lor lumine

---

28) Irlanda, de Seán Ó Riain:

Dorchadas dubh doimhin
A scoilteann éisc na haibhéise
Lena solas féin

---
29) Islanda, de Baldur Ragnarsson:

altækt myrkrið
kljúfa djúpfiskar
eigin ljósi

---

30) Itala, de Sara Spanò Antonini kaj Suso Moinhos:

il buio assoluto
i pesci abissali
lo fendono di luce propria

Kaj de Nicola Ruggiero:

oscurità assolute
pesci abissali
fendon con propria luce

---

31) Japana, de Nitta Takamichi 新田隆充:

漆黒の闇を
深海の魚たちは
自らの光で引き裂く

shikkoku no yami o
shinkai no sakana-tachi wa
mizukara no hikari de hikisaku

---

32) Jida, de Catherine B. Krause:

gantze finsternish,

di fish fon tahom

shtechn zi mit zeyern licht.

(mi devas iom danki #yiddish en snoonet)

---

33) Kartvela, de Lasha Chahhunashvili:

უსასრულ წყვდიადს

თევზნი ქვესკნელთა

თვის ნათლით კვეთენ

usasrul tsqvdiads

t’evzni k’vesknelt’a

t’vis nat’lit’ kvet’en

---

34) Kataluna, de Javier Alcalde:

l'obscuritat absoluta

els peixos abissals

la fenen amb sa pròpia llum

Kaj de Abel Montagut:

l’absoluta tenebra

els peixos de l’abisme

amb la pròpia llum esberlen

---

35) Kimra, de John Wells:

tywyllwch eithaf, y mae
pysgod y dyfnder
yn ei dorri â’u golau

---

36) Korea, de Taesok CHOE:

절대적인

어둠을 심해어들은

자기 빛으로 갈라

jeol-dae-jeog-in eo-dum-eul

sim-hae-eo-deul-eun

ja-gi bit-cheu-ro gal-la

ĝol-de-ĝog-in o-dum-ol

ŝim-he-o-dul-un

ĝa-gi-bi-ĉu-ro gal-la

---

37) Kroata kaj bosna, de Nikola Rašić:

mrkli mrak

ribe iz bezdana morskih

slamaju svjetlom svojim

---

38) Kupang-malaja (Bahasa Melayu Kupang), de Yohanes Manhitu:

Itu galáp yang anteru

ikan dong di laut dalam

kasi pica pake dong-pung cahaya

---

39) Latina, de Alejandro Pareja:

summas tenebras
pisces abyssi
suo diffindunt lumine

Kaj de Gonçalo Neves:

SVMMAM CALIGINEM

ABYSSALES PISCES

SVO SCINDVNT LVMINE

---

40) Latva, de Margarita Želve:

absolūto tumsu
dziļūdens zivis
pāršķeļ ar savu gaismu

---

41) Lingala, de Emile Malanda:

na molili makasi

mbisi ya mayi

angengisi pole na ye

---

42) Litova, de Inesa Čenienė:

akliną tamsą
gilumų žuvys
skrodžia savąja šviesa

---

43) Makedona, de Nikola Rašić:

длабокиот мрак

го кршат со нивната светлина

риби од морските бездни

dlabokiot mrak

go kršat so nivnata svetlina

ribi od morskite bezdni

---

44) Malagasa, de Henriel Fidilalao Firaisana:

ilay haizi-manakitroka
ireo trondro lasa lalina
no voatselatry ny tarany

---

45) Nederlanda, de Nikola Rašić:

volledige duisternis

vissen uit de zeeafgronden

breken met haar licht

---

46) Okcidentala, de Sebastiano:

absolut obscuritá
pisces abyssal
fende per proprie luce

---

47) Persa, de Reza Torabi:

تا ریکی مطلق را
ماهیان روشن
با نور خویش می شکافند

târiki motlaqrâ

mahjân roŝan

bâ nur ĥiŝ mi ŝekâfand

---

48) Piemonta, de Giulio Cappa:

la përfession dël scur
ij pèss dl abiss a
la s-cianco con soa lus

prononco: [la prfesiun' dël scür / ij pes dl abis' a / la sĉanku kun sŭa lüz]

klarigo: la lasta vorto de la dua verso, "a", sintakse apartenas al la tria verso, sed tiamaniere la traduko paŭsas la silabonombron de la originalo.

---

49) Pola, de MB:

kimeryjskie ciemności

ryby otchłanne

kruszą własną światłością

---

50) Portugala, de Gonçalo Neves:

a escuridão absoluta

os peixes abissais

fendem-na com a sua própria luz

---

51) Romaa (gurbeta), de Zoran Lapov kaj Nikola Rašić:

o kalo karanluko,

e mačhe andar e moresko xoripe

pharaven le pe svetlosa

---

52) Romanĉa (malalt-engadina dialekto vallader), de Suso Moinhos:

s-chürezza absoluta
ils peschs dals abiss
la taglian cun lur aigna glüm

---

53) Romanja, de Suso Moinhos:

l’uscuritê asoluta
i pés abisél
i la spaca cun e su pròpri lon

---

54) Rumana, de Ionel Oneţ:

obscur absolut
peşti abisali
despică cu lumina proprie

---

55) Rusa, de Tatjana Auderskaja:

сумрак глубинный
донные рыбы
прорезают собственным светом

sumrak glubinnij
donnije ribi
prorezajut sobstvennim svetom

Kaj de Mikaelo Bronŝtejn:

абсолютный мрак
рыбы глубин
рассекают собственным светом

---

56) Sarda, de Gianfranca Piras:

s'iscurigore cumpletu
sos pisches de sos abissos
l'afilant cun sa lughe issoro

---

57) Serba, de Nikola Rašić:

потпуну таму

рибе из морских бездана
ломе светлом својим

potpunu tamu
ribe iz morskih bezdana
lome svetlom svojim

---

58) Sicilia, de Suso Moinhos:

l’oscurità assoluta
li pisci abissali
la spàccanu di luci pròpia

---

59) Subija, de Balogi Moshaokwe:

maniniza che ku wamba ififi
nswi ina ye kunsi
che ku huzumuka che iseri lye yo

---

60) Svahila, de Alphonse Waseka Kamango:

wakati wa giza mkuu
samaki wanatumia mwangaza wa pekee
wakifanya mashurti yao

Kaj en la svahila dialekto de Orienta Kongo (nomata Kingwana), de Elisée Byelongo Isheloke:

mnamo giza kuu
samaki za mmaji mengi
zinafukuza giza kwa mwangaza wao peke yake

---

61) Sveda, de Bertilo Wennergren:

det absoluta mörkret

avgrundens fiskar

klyver det med eget ljus

---

62) Tajvana (hokla), de Hsiu-Chen Huang (kun esperanta proksimuma transskribo):

黑暗暗
深底魚
光熠熠割海水

o am am
ĉim tej hi
ken ŝjap ŝjap kŭa haj cuj

---

63) Tetuma (lia-tetun), de Yohanes Manhitu:

nakukun tomak ne’e

ikan sira tasi kle’an nian

fera ho sira-nia roman rasik

---

64) Turka, de Vasil Kadifeli:

mutlak karanlığı
dipsiz derinlikteki balıklar
kendi ışıkları ile çatlatıyor

---

65) Tvia (Twi), de Daniel Asomaning:

esum mu paa
nsuo mu nnam
so womu nkanea

Kaj en la akvapima varianto (Akuapem Twi):

esum mu paa
na nsu mu nnam
so won nkanea

---

66) Valdosta, de Giulio Cappa:

Lo teup absolu
le pèichón de l’abimo
lo copon avó sa mima lemie

[prononco : lo tœp’ absolü’ lé pejŝon’ de l’abimo lo kopon avo’ sa mima lëmië]

---

67) Volapuka, de Hermann Philipps:

dagi lölöfik
fits gufura
sleitons me lit lönik

---

68) Zarmaa, de Kooba Verda Diplomato:

kubay dabu
hamissay ga karandi
da ngay bumbo dandjo

"Riproĉinde reformista", de Hju Rid

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 24 May 2017 10:31:00 +0000

Jen, gaste, interesa kaj pripensinda artikolo de Hju Rid, pli frue publikigita en la numero 205 (printempo 2017) de la revuo Esperanto en Skotlando:

Riproĉinde reformista

La lingvo devas ŝanĝiĝi. Ĝi estas, krom tio ke nur unu persono inventis ĝin, sama kviel ĉiu alia lingvo parolata de homoj. Kaj fakte ĝi jam ŝanĝiĝis for de tia, kvia ĝi estis en la komenco. La ĉefa ŝanĝiĝo, kviu markas tiun evoluon, estas la granda larĝigo de la vortstoko. Aliaj ŝanĝiĝoj estas la vasta uzo de afiksoj kviel memstaraj vortoj, ĝenerala emo al mallongaj formoj, kaj modifo de la signifo de iuj radikoj per metoforigo aŭ per pliprecizigo.

Foje la lingvo ŝanĝiĝas pro proponoj, t.e. ne per tute senintencaj, nur instinktaj, emoj de la uzantoj. Unu grava ekzemplo de tio estas la akcepto de la ‘-io’ finaĵo por landonomoj anstataŭ la ‘-ujo’ de Zamenhof. Alia – por mi fakte malpli akceptinda – estas la akcepto de la sufikso ‘-a’ por indiki inan personan nomon.

Ĝenerale, tamen, la lingvo ŝanĝiĝas pro la uzkutimoj de la Esperantistoj mem, do, per natura evoluo.

Parolante pri proponitaj ŝanĝoj, tamen, mi havas tri principojn. Tiuj estas:

a) Oni nur aldonu al la lingvo; oni ne deprenu de ĝi.
b) Oni ne ŝanĝu la gramatikon.
c) Se post iom da tempo la lingva komunumo ne alprenas proponitan ŝanĝon al si, oni forgesu pri ĝi

La riisma reformo, ekzemple, malĝustis laŭ mi pro principo (a). Oni volis forigi kaj la pronomon ‘li’ kaj la pronomon ‘ŝi’ por anstaŭi ambaŭn per unu pronomon, ‘ri’. Tiu ago forprenus de la lingvo esprimeblecon, nome distingo inter la seksoj simple per taŭga pronomo. Efektive, tio estis la celo de la riistoj, kviuj opiniis, erare laŭ mi, ke la ekzisto de seksodistingaj pronomoj kaŭzis seksismon en la lingvo kaj do en la mensoj de la parolantoj de Esperanto.

Pli nova propono estas la kreo de akuzativiga prepozico, ‘na’. Ĝi ekzistas unue por venki la malfacilon pri kviel akuzativigi ne-esperantajn vortoj. Ekzemple en la frazo ‘Ĉu vi konas William-on?’ la kunmetitaĵo ‘William-on’ legiĝas kaj aŭdiĝas kviel krude maleleganta. Per akuzativiga pronomo oni povas plielagantigi ĝin per ‘Ĉu vi konas na William?’. Ĉar tio ĉi estas aldono al la lingvo – t.e. invento de nova vorto – ĝi estas laŭ mi tute akceptinda. Mi iomete dubas pri la uzo de ‘na’ en ekzemple la unua frazo de tiu ĉi alineo, kviun iuj el la naistoj revortigus kviel ‘Pli nova propono estas la kreo na akuzativiga prepozicio “na”’. Mi ne akceptas tian uzon unue, ĉar ĝi anstataŭigas perfekte norman strukturon, kaj due, ĉar se ‘na’ vere rolas kviel ekvivalento de akuzativo oni povus diri ankaŭ ‘Pli nova propono estas la kreo akuzativigan prepozicion “na”’, kviu evidente ne estas akceptinda.

Mi memoras klare kviam mi estis lernanto de Esperanto, ke mi konfuziĝis pri la vorto ‘kiu’. Mi ĵus lernis ke ‘kiu’ estas demanda pronomo. Se oni ne scias la identon de iu, kviu faris ion, oni demandu per ‘kiu’. ‘Kiu loĝas en tiu domo?’, ekzemple, malfermas demandon kaj indikas kviaspecan informon oni serĉas. Sed en posta ĉapitro mi renkontis na ‘kiu’, kviel rilatan pronomon. Tuj mi sentis malkontenton, ĉar mi kredis ke Esperanto devas esti simpla lingvo, sen esceptoj kaj sen komplika gramatiko. Tion mi sentis malgraŭ tio, ke tiel oni mistraktas la demandajn pronomojn en mia denaska lingvo, la angla. Fakte, tiu ĉi konstato helpis min rapide asimili la duoblan signifon de la demandaj vortoj en la tabelo de korelativoj.

Sed mi daŭre, eĉ ĝis nun, sentas, ke tiu duobla rolo, kviun Zamenhof ŝarĝigis al la demandaj vortoj estas makulo sur la vizaĝo de la lingvo.

Tial, do, mi proponas ne nur novan vorton, sed novan vortfamilion – pli precize, novan kolumnon en la korelativa tabelo. Apude al la ‘ki-’vortoj kuŝu la ‘kvi-’vortoj, kvies roloj estas deŝarĝigi de la ‘ki-’vortoj ĉiujn signifojn, kviujn tiuj portas krom la demandajn signifojn. Vi jam vidis tra la teksto de tiu ĉi artikolo ekzemplojn de la uzo de ‘kvi-’vortoj. Plena listo estas jena:

kviu, kvio, kvia, kvial, kviel, kvies, kvie, kviam, kviom

La kombino de konsonantoj ‘k’ kaj ‘v’ estis uzita de Zamenhof por reprezenti la kombinon ‘qu’ de la latina kaj latinidaj lingvoj, kaj vidata en vortoj kviel ‘kvankam’, ‘kvalifiko’, ‘kvieta’, ‘kvin’, kaj tiel plu. Do ĝi devas esti akceptebla de Esperantistoj, kviel facile prononcebla kaj jam ekzistanta en la lingvo.

Se iuj volas protesti ke mia propono enportas distingeblon en la lingvon, kviu ne estas bezonta, mi respondas per ekzemplo el ‘La Granda Kaldrono’ de John Francis, kvia estas sufiĉe ofte renkontata frazkontruo en nia lingvo.

‘Kiam ili enuos pri buĉado kiu alportas neniun profiton al ili, tiam la emocio eble forte reagos favore al la revoluciuloj, turnante ilian koleron for de senkulpaj germanoj kontraŭ propra kulpa registaro.’

En la citita frazo la komenco, konsistanta el dek unu vortoj, ŝajnas esti komenco de demanda frazo. Nur je la dek dua vorto oni tuj ekkomprenas ke temas pri aserto, ne demando. Se Francis havintus la eblecon li povintus komenci la frazon tiel ‘Kviam ili enuos pri buĉado kviu alportas neniun, ktp,’ kaj ni tuj estus sciintaj ke neniel ĝi malfermas demandon.

Pro tia ĉi situacio kaj pro sento de re-ekvilibro kaj taŭgeco en nia lingvo mi prezentas al la Esperantistoj novan kolumnon en la korelativa tabelo.

Hju Rid

absurdaj pardonpeto kaj reago pro vortoj diritaj en intervjuo

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 22 Mar 2017 12:04:00 +0000

En unu el la abundaj "lastaj numeroj" de la revuo Esperanto, la estraro de UEA publikigis pardonpeton pro vortoj diritaj de mi en intervjuo. Nu, estas interese ke ne mi, la dirinto, sed la UEA-estraro mem pardonpetas, tamen sen klarigi pri kio konkrete kaj al kiu konkrete. Absurde kaj ridinde. [Kalle Kniivilä komentis pri tio en Facebook: "Ja estas dirite, ke oni pardonpetas al la membroj. Kio estas eĉ pli absurda."]
Aliflanke, koncerne la "reagon" de la Grabowski-premia komisiono, agnoski eraron estus pli saĝe; konfesi ke oni mispremiis. La reago estas provo pravigi misan kundecidon per lama argumento. Se verko ne premiindas, oni tutsimple ne premiu ĝin. Kaj se entute ne troveblis ajna premiinda verko (kial nepre temu pri historio de la E-literaturo?), oni prefere ne aljuĝu la premion. Doninte premion al merda libro, la premion mem ili enkotigis kaj enmerdigis.
Por tiuj, kiuj ne legis la intervjuon, jen ĝi:

Intervjuo kun Jorge Camacho

En novembro 50-jariĝis la konata Esperanta verkisto, redaktoro, eks-akademiano Jorge Camacho, pro tio ni petis intervjuon de li. En la dua numero de Kontakto en 2012 jam aperis 4-paĝa intervjuo kun li, ĉi-foje ni klopodis iom diversajn demandojn starigi al la multfoje premiita literaturisto de nia lingva komunumo.

1. Vi mencias en intervjuo, ke vi legis jam junaĝe ankaŭ Esperantan literaturon, kaj via unua esperantlingva rakonto aperis, kiam vi estis 18-jara. Kiel komenciĝis via rilato kun la Esperanta literaturo, kiel leganto kaj verkisto?

La unua E-beletraĵo kiun mi legis estis "La vojaĝoj kaj mirigaj aventuroj de Barono Munchhausen", kaj tre frue mi aŭdacis verki originale, komence nur stil-ekzerce senvalorajn versaĵojn kaj, ĉefe, rakontetojn. Kaj ekde tiam mi legadis abunde kaj atente.

2. Vi esperantigis vian nomon, uzis "Georgo Kamaĉo" en Esperantio, poste revenis al via hispana nomo. Kiaj identec-sentoj, ŝanĝoj estas malantaŭ tiuj nomouzoj?

Tutsimple, mi deziris uzi la saman nomon en Esperantujo kiel en la "ekstera" aŭ "normala" mondo. Krome, sistema esperantigo de homnomoj stompas la detalojn. Foje mi legis revizi-cele rakonton okazantan en Novjorko, unu el kies roluloj komence nomiĝis Marko; ĉu temis pri anglalingva Mark, latin-amerika Marcos, italdevena Marco, kataluna Marc...? Feliĉe la verkinto konsentis redoni tiun lokan koloron al la homnomoj.

3. Vi iĝis akademiano 26-jara (eble iam ajn la plej juna), kaj poste demisiis pro "seniluziiĝo pri Esperantujo”. Kiel vi vidas la rolon de tiaj organ(iz)oj por servi la esperantlingvan komunumon?

Mi ĝojus se estus pli da kunlaboro inter AdE, vortar-eldonistoj kiel SAT kaj eĉ la E-Vikipedio. Nuntempe en ĉiu vortaro oni trovas proprajn proponojn, solvojn kaj variantojn eĉ por plej bazaj konceptoj de la normala vivo, kiel aptetefonoj. Aliflanke, mi konsentas kun Blanke pri la neceso eldoni faklibrojn, sed bedaŭrinde mi mem havas nenian kompetenton por tio.

4. Vi estis interpretisto interalie de la finna ĉe la Eŭropa Unio. Estante mem finnugro, min interesas, de kie venis via intereso ĝuste por tiu nehindoeŭropa lingvo?

Mi interesiĝis unue pri la hungara kaj fakte eklernis ĝin fine de la 1980aj jaroj, ĝis fine min kaptis la finna. Kaj pri la motivoj, kiel oni diras, "serĉu la knabino(j)n".

5. Kiel eksoficisto de la Eŭropa Unio vi havas pli proksiman sperton pri la lingva situacio tie. Kiel vi vidas la ŝancon de Esperanto por ekhavi pli signifan rolon en EU post Briteliro?

Mi vidas nenian ŝancon en tio. Por mi Esperanto estas nobla hobio, foje kun (kiel trafe vortludis Ertl) "inerta ideo". Kiam multaj homoj uzos taŭge Esperanton en la praktiko, eble tiam EU kaj aliaj institucioj ekinteresiĝos pri ĝi. Sed mi funde kontraŭas la ideon ligi Esperanton kun eŭropismo, eŭropa identeco kaj similaj ĥimeroj.

6. Beletra Almanako iĝis dum la pasintaj jaroj la plej grava esperantlingva literatura revuo. Kiel vi vidas, kien iras la Esperanta literaturo, kaj kiel kompareblas kun la alilingvaj literaturaj evoluoj?

Laŭ mia nuna kompreno, ne ekzistas unueca, kunflua esperanta literaturo, sed fragmenta literaturo verkita en Esperanto de homoj kun plej diversaj fonoj, influoj, talentoj kaj stiloj. Influoj venas de ĉiaj naci-lingvaj literaturoj kaj muzikoj, de filmoj kinaj kaj televidaj, de ĉiaj eventoj ie ajn en la mondo ktp. Do ĉiu E-verkisto iras sian solvojon kiel kometo, kvankam foje ie-tie, por kelkaj jaroj, povas aperi konstelacieto.

7. Vi okupiĝis pri la kritiko de la Esperanta Civito, vi kunfondis la humuran Esperantan Respublikon, verkis la satiran novelon "La Majstro kaj Martinelli". Ĉu vi daŭre vidas iaspecan danĝeron al la esperantlingva komunumo de tiu flanko?

Temas pri grupeto da deliruloj, same (sen)danĝeraj kiel siatempe ŝulcistoj aŭ nune la anoj de la bonsaja aŭ ŝtona lingvo de Corsetti. Sed estas ja skandale, ekzemple, ke komisiono konsistanta el István Ertl, Ulrich Lins kaj Ŝi Ĉengtai aljuĝis premion Antoni Grabowski al la malprofesie redaktita kaj eldonita kaj, pli grave, malhoneste verkita kaj puf-reklamata mislibro "Historio de la esperanta literaturo" de Minnaja kaj Silfer, la Blufo de la Jaro 2015, al kiu eĉ la revuo Esperanto de UEA malavare dediĉis tri-paĝan, obscene reklaman kaj groteske sinlaŭdan pseŭdointervjuon (n-ro 1928, Jan. 2016, p. 10-12). Tio diras multon pri la malseriozeco de la movado.

8. Vi plurfoje premiiĝis en la Belartaj Konkursoj, ricevis la Premion Grabowski, la UEA-Diplomon por Elstara Arta Laboro – kaj samtempe vi iom sindetene rilatas al la "oficiala” Esperantujo, laste vizitis UK-n en 1998. Ĉu simple temas pri diversaj roloj, aŭ pri io alia?

Mi trovas UKojn tro grandaj kaj tro kostaj, persone preferas renkontiĝojn de ne pli ol 300 partoprenantoj, kiel la iamaj KEFoj. Aliflanke Esperanto estas nur unu el la multaj ingredientoj en mia vivo, mi ne nepre bezonas ĝin por ferii ktp, interalie ĉar ne ĉien oni povas iri per ĝi kaj ĉar feliĉe mia edzino ne kundividas kun mi tiun ĉi obsedan ĉevaleton. Kaj mi estas ano de UEA, sed neniam interesiĝis pri la organiza laboro, postenoj ks.

9. La generacioj ikso-ipsilono uzas fejsbukon, jutubon, poŝtelefonajn aplikaĵojn, tabulkomputilojn, tviteras, podkastas, malpli legas longajn tekstojn, librojn, malpli skribas. Ĉu la moderna literaturo devus adaptiĝi al iliaj kutimoj kaj verki SMS-hajkojn kun bildoj, aŭ simple atendi, ke ili revenu al la libroj?

La materialo, la ilo por verki estas nur vortoj, ne grave ĉu penikitaj sur papiruso aŭ ĉu fingritaj sur aptelefon-ekrano. Ankaŭ la nunaj generacioj plu legas librojn. Ĉu presitajn, ĉu bitlibrojn, tio apenaŭ gravas.

10. Poetoj en la 19-a jarcento estis profetoj, revoluciuloj, mondoŝanĝistoj, idealistoj, kiel Zamenhof mem. En la 20-a jarcento ili retiriĝis al siaj laborĉambroj. Ĉu la 21-a jarcento kun siaj tutmondaj defioj ne estus denove tempo por plia socia envolviĝo de la poetoj?

Miaopinie, bonaj poetoj neniam ĉesis engaĝi sin, okupiĝi aktive kaj kritike pri la mondo. Ne ĉiu povas esti aktivulo samtempe surstrate kaj poete, sed se tiaj homoj venos, same talente sur la du frontoj, ni bonvenigu ilin. Gravas ke poeto verku surbaze de realaj spertoj kaj viveroj, sed ni ne postulu de li esti ankaŭ heroo aŭ guruo. Sed pri ĉio ĉi kaj pri multaj aliaj temoj oni povas legi tre varie en miaj diversaj poemaroj...

Kanto al migranto

Mi vin admiras: vi de diste venis
for de tiran’ aŭ totalisma ŝtato,
eskape de militoj, de malsato,
kaj cel-atinge preterlace penis.

Sed ankaŭ vin, kiun ĉi tien trenis
anstataŭ nigra fat’ – animostato,
fremdaj pejzaĝ’, kulturo aŭ amato,
kies allogon tuje vi komprenis.

Vi same vivas longe for de viaj,
inter lokanoj surdaj aŭ enviaj,
kies neŭronoj pro neuzo pigras.

Dum vin sufokas Babilono, sciu
ke, efektive, el ni ĉiuj, ĉiu
iam de ie migris kaj plu migras.

(Strangaj spikoj, p. 143)

[kurte 31]

trans fenestro

ne kredu ke vento
branĉojn balancas.

trans fenestro
homsimile
arboj dancas.

(Strangaj spikoj, p. 52)

[kurte 58]

inter astroj – vakuo

inter partikloj – vakuo

kaj jen, marĝene,
efemere, sablere,
mi, vi, oni ĉiuj
inter vakuoj.

(Strangaj spikoj, p. 81)

interfazo

hibrida
stadio
krizalida

milkondiĉa
embrio
kristaliĝa.

(el mia nova poemaro Brulvunde)

[bildo de Przemysław Wierzbowski]

sin-agresoj

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 26 Sep 2016 05:28:00 +0000

sin-agresoj

mordi al si la langon, la suban lipon,
entranĉi akran denton en la molan karnon buŝan,
lange pansi la vundon, klaran sangon forleki.

frapi al si la kapon kaj la bruston
ripete per la pugnoj aŭtomataj,
rami per la kranio kontraŭ muron.

mensogi al si mem kaj al aliaj,
false afabli, farti kaj komplezi,
lezi sin per vanaj, venenaj ambicioj.

Iuj personoj mensogas...

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 26 Sep 2016 05:24:00 +0000

Iuj personoj mensogas

vole, volonte, dole,

kadre de manovro, de taktiko.

Aliaj kredas siajn proprajn mensogojn,

rigardas ilin veroj,

facil-anime forgesas kion ili tordis, falsis.

Mi ne scias, kiu tipo preferindas.

Ĉiu el la du enmasonis sin en prizonon

ene unikan, de ekstere nur pene distingeblan.

La merdulo absoluta (poemo)

noreply@blogger.com (Jorge) — Tue, 20 Sep 2016 19:32:00 +0000

Tiu ĉi poemo legeblas en mia nova poemaro Brulvunde

"La merdulo absoluta"

Kiam en Castel Gandolfo

nuptis Sara kaj Francesco,
la bankedan gajon rompis
epizodo da grotesko.

Ulo kulpas, kiun mi
trovas nun, krom malagrabla
– funde fia kaj malklera,
intelekte senkapabla.

Mi ja povus preterverki
ĉi hontindan historion,
sed rakontos antaŭ ol li
elvomos falsan version.

Li vortoze mistifikas,
malhonestas manipule.
Mi preferas frazi klare,
maltabue, sencenzure.

Li kaj mi: du invititoj.
Li al mi saluton trudis.
Mi formale, apatie,
aŭtomate resalutis.

Poste, ĉe l' bankeda tablo
je distanco kelkpersona
ni sidis, ĝis li serpentis
al mi por truko fripona.

Ĉar mi sidis dum li staris
malantaŭ mi, seneskape
mi devis turni la kapon
por aŭdi lin diri pape:

"–Nekontesteble vi estas
nun E-poeto plej bona,
same mi literatura
kritikisto plej impona..."

(aŭ "kompetenta", laŭvorte).
Mi abrupte, tuj obĵetis,
kaj lian stultan parolon
plenkonteste mi forĵetis.

Ĉu li tion elfaŭkigis
por min kaĵoli? Por moki?
Ambaŭokaze la celo
estis ĝeni kaj provoki.

Mi diris ke mi deziras
kun li paroli neniom,
sed li, ke oni lin petis
redakti l' Antologion

(la Poezian, de kiu
li farus trian eldonon
aŭ suplementon), kaj fulme
li ruktis al mi proponon

ke ni kune ĝin redaktu
– sed mi respondis, ke mi ne
volas kun li kunlabori
pri io ajn. Punktofine.

Kaj ke li bonvolu lasi
min en paco festbankede;
ke li ĉi volon respektu...
sed li insistaĉis tede

aldonante, ke mi poste
ne surpriziĝu. Kritika
mi restos se tia libro
iam fariĝos publika.

(Li estas Carlo Minnaja,
evitanta analizi
poemaron antaŭ ol pri
ĝi stultaĵojn improvizi.

Same en "Histori' de la
Literatur' Esperanta"
– briko verda, brile merda,
falsa, lama, strasa, vanta!)

Li diris, ke li ne venis
"tuŝi al mi la kojonojn"
(tiel en poem' priversis
mi liajn merdulsimptomojn).

Sed li ja venis "tuŝcele",
alivorte, min ĉikani
kaj provoki senhonore,
vulgare malĝentlemani.

Tiam li mallaŭte gruntis
(tia testik-obsedito!)
ĉu mi havas du kojonojn...
Manko de takto kaj sprito!

Tiu demandaĉ' aluda
al vireco kaj simile
jam superis tolereblon.
Do mi, sobre kaj ĝentile,

laŭ latina etiketo,
simple nomis lin merdulo
absoluta kaj forsendis
lin al fek' kaj inferbrulo.

Li rerampis siaseĝen
kun ridaĉo plej afekta
de banala fuŝ-aktoro
– rid' vominde malrespekta.

Mi demandis trans la tablon
ĉu li volas mem kontroli
fingre mian kojonparon
(ja pri tio li scivolis).

Plu mi nomis lin merdulo
trans la tablon, moke pri la
masko de ĉi kretenego
korpe, anime senila.

La samtablanar' diskretis.
Mi de tiam lin ignoris.
Naŭze, ke merdul' tioma
la bankedon fuŝi volis!

Invitite, la gespozojn*
li buŝfurze malrespektis.
Tamen vana, kompatinda
en siaj provoj li restis.

Fine li kun la edzino
antaŭ veno de deserto
formerdiĝis, kaj ni povis
ĝui l' finon de l' evento

kun la spozino kaj spozo,
amikoj tuluzaj, skotaj
kaj el pliaj mondopartoj
– sen liaj balbutoj skrotaj.

La prodaĵon li rakontis
al sia paĉjo Silfero;
ili poste ĝin disfekis
per reta komunikero.

Jen la fino. Venontfoje
ne necesos eĉ koleri
ĉar neniom da parolo
lia mi pretos toleri.

Ĉiun novan falson lian
mi jam lasu senrefuta.
Ne meritas verson plian
la merdulo absoluta.

* * *

* spozo: nov-edzo, persono ĵus nuptinta, nuptanta aŭ tuj nuptonta.

Oni povas rigardi ĉi poemon kiel daŭrigon de Laŭ Katulo

[Jen la proza bazo de la poemo, kies versojn mi verkis danke al atendo en flughaveno de Romo]

Merdulo absoluta

noreply@blogger.com (Jorge) — Sat, 17 Sep 2016 20:55:00 +0000

[Legu la samon poemforme]

Mi devus eviti paroli pri malagrablaĵoj kaj malagrablulo en tago kiel la hodiaŭa, sed, antaŭ ol li mem elvomus sian version de la okazintaĵoj, prefere mi rakontu mian. Mi ĵus revenis kun mia edzino al apartamento en Romo post tuttaga celebrado en proksima urbeto de la nupto de du italaj geamikoj. Al tio ili invitis ankaŭ Carlo'n Minnaja, kiun mi opinias unu el la plej malkleraj, malkapablaj kaj malhonestaj personoj de mi iam ajn renkontitaj, malgraŭ ŝajnoj kaj maskoj. Nu, mi ne atentis lin ĝis li venis al mi kaj salutis, je kio mi reciprokis aŭtomate, formale. Tamen poste, jam en la bankedo, li refoje venis al mia loko ĉe la sama longa tablo kaj diris al mi pli-malpli jenon: "Oni ne povas kontesti ke vi estas la plej bona nuntempa E-poeto, kaj mi, la plej kompetenta literaturkritikisto...". Al tio mi tuj obĵetis. Mi diris, ke mi ne deziras paroli kun li. Tiam li diris ke oni petis de li redakti la trian eldonon de la Esperanta Antologio (de poezio), kaj ke li proponas al mi kunredakti. Mi respondis ke mi volas kunlabori pri nenio ajn kun li, ke li lasu min en paco kaj permesu al mi ĝui la feston. Li diris ke mi poste ne surpriziĝu, kaj mi respondis ke mi laŭbezone kritikos tiun lian antologion se ĝi iam publikiĝos. Tiam Minnaja aldonis ke li ne venis "tuŝi al mi la kojonojn" (figurasence, "ĉikani min", laŭ esprimo kiun mi uzis en poemo jam en 2012 pri lia hipokrita afablo); mi respondis, ke per sia ĝena insistado li ja faras tion. Tiupunkte Minnaja transiris al nefigura demando pri tio ĉu mi havas kojonojn (t.e. pri mia vireco aŭ braveco), kvazaŭ ial obsedite de tiu korpoparto, kio efektive jam superis mian toleron: mi nomis lin merdulo absoluta kaj forsendis lin merden, al la diablo. Ĉar li reiris al sia samtabla loko kun vomiga ridaĉo kvazaŭ de trigroŝa fuŝ-aktoro, mi demandis lin trans la tablo ĉu li daŭre havas emon tuŝi miajn kojonojn, invitis lin fari tion surloke kaj nomis lin merdulo rekte sur lian groteskan vizaĝon.

Poste mi ignoris lin plene. Kiel aĉe, ke tiu merdulo, tiu kreteno provis saboti nian kunfestadon! Kiel kompatinda li montriĝis en tiu vana rolo! Feliĉe li formerdiĝis antaŭ la deserto kaj mi povis finĝui la vesperon en akompano de la novgeedzoj kaj de multaj geamikoj kies nomojn mi ne mencios ĉi tie kaj kies vizaĝojn oni probable vidos en Fejsbuko sur fotoj de la nupto.

Nun, pensante pri la tuto, mirigas min ke UEA aŭ iu alia eldonejo mendas trian eldonon de poezi-antologio de tia aŭtoro, kunverkinta la fuŝan, misinforman kaj malhonestan Historion de la esperanta literaturo (HEL), kies fina antologia partaĉo estas samtempe ridiga kaj ploriga. De ulo, kiu ne kapablas analizi poemaron antaŭ ol skribi kelkajn neniodirajn aŭ eĉ rekte erarajn banalaĵojn pri ĝi. Kies ideo ĝi estas? Kiu eminentulo en UEA mendis novan antologion de la kulpulo de la t.n. Verda (miaopinie Merda) Briko?

[Legu la samon poemforme]

La verkaĉo

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 12 Sep 2016 07:48:00 +0000

La verkaĉo

Se eĉ la delikata Jouko Lindstedt

nenion misan en ĉi librego flaras,

kaj se OSIEK kaj UEA premias la ver-kaĉon

pri l' histori' de la literaturo esperanta

same sagace

– tiam mi evidente nur eraras,

priblindas epokfaran verkon,

kaj do de nun mi pentu kaj silentu,

ke ĉiuj ĉi saĝuloj frandu pace

la panumitan sterkon.

Motivoj por ne kabei

noreply@blogger.com (Jorge) — Tue, 30 Aug 2016 07:01:00 +0000

Motivoj por ne kabei

[artikolo unue publikigita en Beletra Almanako 19, Februaro 2014]

Plej blindas homo ne volanta vidi, plej surdas homo ne volanta aŭdi.

bildo de Max Elbo

0. Enkonduko

1. La zombia lingvo
2. Kion signifas E-zombieco?
3. Esperanto kiel kontentigilo
4. Mitoj, revoj, placebo
5. Dua vivo
6. La arto trompi sin
7. Pri certecoj
8. La simpla fakto
9. Motivoj por (ne) kabei

0. Enkonduko

En majo 2013 publikiĝis en Libera Folio mia artikolo La zombia lingvo [1], kiu konsistigas la unuan parton de tiu ĉi teksto (la ĉi-subaj piedpaĝaj notoj n-roj 2, 3 kaj 5 ne estis publikigitaj en la reta versio). Sekvas pluraj konsideroj verkitaj surbaze de reagoj de diversaj legintoj de la artikolo (aliajn precizigojn al ĝi mi enmetis nun kiel pliajn piednotojn), i.a. Esperanto kiel kontentigilo. La nuna versio enhavas partojn verkitajn lastatempe kaj ligitajn al la demando ĉu estas aŭ ne estas motivoj por kabei.

1. La zombia lingvo

Ni komencu klarigante la signifon de la vorto zombio laŭ la vikipedia artikolo pri ĝi: kadavro vekita per sorĉo al kvazaŭa vivo de sklava obeado al la volo de mastro; figure, homo aganta kvazaŭ meĥanike, sen propra volo.

Figure, do, nuntempe oni ofte parolas pri homoj zombie, senanime laborantaj en fabrikoj kaj oficejoj; pri homoj konsumantaj varojn, aĉetantaj kaj elspezantaj, aŭ televidantaj, kiel zombioj.

Kiel diris la hispana poeto, tradukisto kaj eseisto Jorge Riechmann en intervjuo [2], ekzistas ankaŭ “zombiaj konceptoj, kiuj ŝajnas vivaj, signifantaj la samon kiel antaŭ duona jarcento – sed ne estas tiel” (kaj tuj poste li menciis la koncepton progreso).

Nu, ankaŭ Esperanton oni povas rigardi zombiaĵo: la zombia lingvo.

Kiurilate zombia? Unue, multaj “normaluloj” surpriziĝas aŭdante pri publikigo de libro verkita en Esperanto (des pli se poemaro!) aŭ pri koncerto de rokmuzika E-bando; ili kredadis la lingvon, la aferon Esperanto morta, kaj jen tamen ĝi plu vivas, aŭ almenaŭ moviĝas simile al estulo vivanta, kiel filmaj zombioj faras.

Tia povus esti la deekstera zombieco (aŭ malzombieco) de nia lingvo. Deinterne la situacio imageblas preskaŭ inverse. Esperanto kaj esperantismo estas lingvo, afero, movado de la deknaŭa kaj la dudeka jarcentoj. En la dudekunua, la ekstera vesto de la afero restas grandparte la sama, malgraŭ teknikaj novaĵoj kiel retpoŝto kaj la interreto: simboloj, flago, himnoj; Zamenhof-kulto; finvenkismo[3]^,[4]; landaj kaj internaciaj asocioj; naciaj kaj internaciaj kongresoj; la ĉiamaj diskuttemoj; neologismofobio ktp. Ni esperantumas simile kiel antaŭ 50, 75 aŭ eĉ 100 jaroj, kredante nian aferon same reala kiel tiam, kvankam kerne ĝi jam mortis antaŭ tre longe, kaj nur niaj aktivaĵoj plu tenas ĝin viva, fikcie, inercie, zombie (sen)viva.

Ĉu tro pesimisma vidpunkto? Ni komparu Esperanton kun ĝia literatura kuzo sciencfikcio. Laŭ la t.n. leĝo de Sturgeon[5], 90% de la tiuĝenra literaturo estas merdo. Ĉi leĝo ricevis la nomon el tiu de la usona sciencfikcia verkisto Theodore Sturgeon, kiu tamen tuj aldonis ke, laŭ la samaj kriterioj, ankaŭ 90% de kino, de beletro aŭ de konsumvaroj estas merdo. Alivorte, ke sciencfikcio havas similan nivelon de kvalito kiel ĉiaj ceteraj, “normalaj” aferoj.

Simile ni povus diri ke, jes ja, Esperanto zombias, sed ke ankaŭ 90% de ĉio niamonda montriĝas kompareble zombia, aŭ eĉ pli! Ni pensu ekzemple pri la katolika eklezio, kun papoj kaj episkopoj travestiantaj sin kiel bizancajn imperiestrojn (ni prefere eĉ ne menciu la fosilian dogmaron kiun ili prezentas kiel sanktan veron).

Do kion ni faru? Mi mem ne scias, sed eble iuj aliaj povas proponi respondojn.

2. Kion signifas E-zombieco?

Kion do mi celas per la vorto “zombieco”? Multaj el ni eklernis Esperanton en nia adolesko. Min sorĉis kaj envultis la lingvo mem, sed ankaŭ “konvinkis” kaj katenis la argumentoj de la E-propagando, kiujn niaj propagandistoj daŭre plu ripetadas, kaj pri granda parto el kiuj ni ne plu kredas. Nu, ni ne plu estas la tiamaj adoleskantoj, kaj kredeble niaj motivoj por lerni la lingvon ne plu estas vivaj – tamen ni plu ankaŭ kiel individuoj esperantumas inercie, “zombie”. Tion mi celas: per ripetado de agoj ni tenas kvazaŭ viva strukturon jam de longe grandparte mortan, senenhavan. Kaj al tio mi provis respondi per mia longa Nefermita poemo pri Esperanto kaj Esperantujo[6]. Al similaj konkludoj mi venis en la jaro 2001[7], kiel montras mia tiama poemo Trapezoj:[8]

Trapezoj

Dudek jarojn mi dediĉis
al la kvadraturo de unu cirklo,
absorbite,
pende de trapezo.

De nun, ni ludu per fraktaloj,
kun la fajro,
kun miraĝoj alitipaj.

Ekzemple, ni desegnu arabeskojn.

Logika sekvo estis mia tiutempa decido ne plu ani en la Akademio de Esperanto[9]. Tamen ŝajnas ke tiam mi ne solvis definitive la aferon, ĉar la demando pri la kialoj de tiom daŭra kaj densa esperantumado nun refoje prezentiĝas al mi.

3. Esperanto kiel kontentigilo

Nun mi ekpensas, ke Esperanto funkcias ĉe ni kiel kontentigilo. Kontentigilo de animaj, spiritaj, psikaj bezonoj. Ekzemple, de la bezono aktivi por pli bona, pli justa mondo. Sed ĝi fakte estas nur surogato de vera aktivado tiucela. Kaj tiel plu. Iuj homoj atingas per Esperanto plej privatan kontentigon de aliaj bezonoj (la bezono esti admirata, aplaŭdata, honorata ktp), kaj kiel rezulton ni havas katalogon da deliroj indaj je aparta kaĝo en menaĝerio[10].
Mi skribis ke esperantumado estas nur surogato de vera aktivado por pli bona aŭ pli justa mondo. Krom sporadaj atingoj konkretaj (iama helpado al orfoj de la unua mondmilito; iama sendado de okulvitroj al iuj afrikaj landoj ks), la nuntempaj rezultoj de esperantumado ne kompareblas kun la rezultoj de agado en kampanjoj de NROoj (neregistaraj organizoj) kiel Greenpeace, Amnestio Internacia, aŭ de aliaj organizoj kiel Wikileaks, Femen[11], Anonymous ktp.
Do temas pri aktivado grandparte senefika kaj, feliĉe, ankaŭ nenoca (sen efiko kaj sen nocivo eksteren, sed ja kun efiko internen, al la E-mondeto mem). Aktivi en Esperantujo estas agado placebe kontentiga por la psiko de individuo teorie ema al pli justa mondo.
Tamen ni ne forgesu ke la praktika aktivado konsistas el ofta uzado de internacia lingvo, el konstanta rilatado kun alinacianoj ktp. Do ni tamen iel realigas la utopion de kosmopolitismo, mondicivitanismo aŭ mondanismo[12] – jen nia evidenta, kaj eble sola, efektiva kontribuo.

4. Mitoj, revoj, placebo

Responde al tiaj asertoj, Edmund Grimley Evans skribis jene en Libera Folio: “Fakte, Esperanto povas radikale ŝanĝi la vivon kaj pensmanieron de homo, kiu lernas kaj praktikas ĝin. Tial, doni al iu homo la ŝancon lerni Esperanton povas esti pli granda kontribuo al ties vivo ol doni al tiu homo senpagajn okulvitrojn.”
Tio estas grandparte mito. Lernado de ajna lingvo same povas radikale ŝanĝi la vivon kaj pensmanieron de homo (mi diras tion proprasperte pri la finna, ekzemple[13]). Sed, krome, lernado de Esperanto antaŭ 20 aŭ 30 jaroj neniel garantias konstantan evoulon de la pensmaniero ĝis inkluzive en la nuntempon. Multaj el ni re-maĉas kaj re-maĉas la ĉiamajn argumentojn, al oni kaj al ni mem (en la formo de raciecigo). Tre granda parto de ĉies tempoj kaj energioj konsumiĝas en la konservado de la fosiliaj organizaj strukturoj (asocioj; kongresoj; manifestoj) sen atento al kerna renovigo, rejunigo de nia mesaĝo aŭ eventuala kontribuo. Kiu, laŭ mia kompreno, povas esti ne la ĥimeraj E-popolismo[14] aŭ E-eŭropismo, sed nur (n)ia nuntempa varianto de kosmopolitismo.

Ni tamen emas kredi (kaj tion laŭte dispropagandas), ke lernado de Esperanto povas efiki tiel ĉiam. Tio ne estas fakto, sed mito, revpensado, revrezonado[15], dezir’ opia (neniom da pieco en ĝi). Kaj per tiu kredo ni kontentigas iun psikan bezoneton. Kaj anime ni ekfartas iom pli bone. Jen la placeba efiko de Esperanto kiel kontentigilo. Niaj asocioj, kongresoj kaj formoj havas, cetere, same aŭ eĉ pli da “durkapuloj” ol la “normala mondo”.
Multaj verŝajne konsentas pri tio ke necesas rejunigi la mesaĝon. Sed oni tuj aldonas: “oni riskas perdi la malnovan publikon” ktp. Do oni nenion faras. Kaj ĉio restas sama. Kaj perdiĝas kaj la nova publiko kaj (danke al biologia kadukiĝo) ankaŭ la olda.

5. Dua vivo

En la prezento al Beletra Almanako (BA) n-ro 8 (junio 2010, p. 4-5), mi skribis: “Fakte lia teksto [samnumera raporto de Ricardo Albert Reyna pri la bjalistoka UK] igis min pensi pri Esperantujo kiel pri heterotopio (‘aliieejo’), t.e. fizika lokiĝo de utopio (‘nenieejo’), laŭ la difino de la franca filozofo Michel Foucault[16]: nome lokoj, kie imagaĵoj konkretiĝas (infana ludkabano; teatro); kien personoj distanciĝas aŭ apartiĝas (emeritejo; tombejo; prizono); kie iuj homoj agas, aŭ aferoj okazas, dorse aŭ marĝene je la socio. Pri esperantismo kiel ‘heteropatio’ (aliieozo) oni povus abunde skribi iun osan fojon.”

Pli konkretan komparon oni povas fari per la t.n. Dua Vivo, t.e. “virtuala tridimensia mondo alirebla tra la Interreto per speciala programo. En la Dua Vivo ekzistas interalie virtuala Esperantujo, kie jam okazis Duaviva Universala Kongreso de Esperanto.”[17]

Por multaj esperantuloj, fakte, Esperantujo kaj esperantumado mem estas ia speco de dua vivo, simile placeba kaj kontentiga kiel la virtuala Dua Vivo ĵus menciita.

Havi tian duan, eskapan vivon prezentas kelkajn avantaĝojn, kaj ajnaj kritikoj minacantaj ĝian pluekziston devas esti firme rebatitaj, anatemitaj.

6. La arto trompi sin

Por ke tia vivpleniga fikcio baziĝanta sur mitoj kaj raciecigoj povu stari daŭre, necesas trompi sin mem. Placebo funkcias nur se oni ne scias ke temas pri placebo, sed kredas ĝin plej efika kuracilo (aŭ magia rimedo).

Fakte, kiel Steven Pinker plurfoje mencias en siaj verkoj How the mind works (Kiel la menso funkcias) kaj The blank slate: the modern denial of human nature (La glata tabelo: la moderna neado de la homa naturo), kaj en tio li sekvas iujn teoriojn de Robert Trivers, “en mondo de paŝantaj mensogdetektuloj, la plej bona strategio estas kredi siajn proprajn mensogojn. Vi ne povas tralasi viajn kaŝajn intencojn se vi ne pensas ke ili estas viaj intencoj. Laŭ tiu teorio [de Trivers] pri sintrompado, la konscia menso foje kaŝas la veron for de si mem por plej bone kaŝi ĝin for de aliuloj. Sed la vero utilas, kaj do necesas registri ĝin ie en la menso, izole for de la partoj interagantaj kun aliaj homoj.”

Mi do tute ne miras pri la fenomeno ke ni homoj uzadas tiun biologian emon al sintrompo ankaŭ en la rilato al nia socia vivo, i.a. al nia aparteno kaj aktivado en politikaj, religiaj kaj, ĉi-okaze, planlingvaj movadoj.

7. Pri certecoj

Sintrompado havas ne nur biologian bazon. Homoj sin trompas en maniero alia ol simioj aŭ birdoj. Ne nur por supervivi en mondo de bestoj danĝere trompemaj, de mensogaj riskoj, sed ankaŭ por elteni la kapablon pensi (aŭ mensi) mem.

Ĉi-rilate mi menciu la norvegan filozofon Peter Wessel Zapffe (1899-1990), de kiu mi legis nur la angligon[18] de lia plurpaĝa kaj nepre esperantiginda eseo Den sidste Messias (La lasta mesio, 1933). Laŭ li, la homaro suferas ekzist-angoron kiel rezulton de biologie tro evoluinta intelekto; unu el la kvar manieroj aŭ rimedoj kontraŭbatali tiun panikon estas ankri sin, sian konscion, al “punktoj”, “moroj”, veroj, valoroj… (la ceteraj tri manieroj estas “izolado” aŭ prisilentado/tabuado; distriĝo/sindistrado; kaj sublimigo/transformado).

Nu, tiujn ankriĝojn aŭ ankrejojn ni povas nomi ankaŭ certecoj. Kredo je dio(j) estas unu el ili; dua, ekzemple: kredo je nacio, himno kaj flago; tria: kredo (aŭ certeco) je la forto de amo, aŭ je la neŝanceleblo de sia kunvivado geedza; je la sennombraj avantaĝoj kaj virtoj de kapitalismo (aŭ kanibalismo, aŭ plantomanĝismo); je la senprecedenca kvalito de la propraj cerbo kaj umbiliko ktp; kaj, por fini mian (ne de Zapffe) prezenton de ekzemploj, kredo je aŭ certeco pri la ekzisto de monda lingvoproblemo, je kaj pri tio ke per Esperanto oni atingos pacon inter la popoloj – jen alia. Nur plia el la multaj eblaj. Nuntempe mia propra ankriĝo aŭ certeco estas la konscio pri ankriĝoj kaj certoj. Ili helpas vivi, pluvivi… kondiĉe ke (kiel pri placeboj) oni ne sentadas ilin kiel apogilojn aŭ helpilojn.

Por multaj homoj Esperanto (la lingvo, la ideo, la afero, la komunumo) estas ja La Certo (ne nepre en saŭra senco). Kiel ankro, ĝi donas al ili senton de sekureco, de senceco, motivas strebadon kaj penadon, vakcinas kontraŭ ĉiaj kritikoj. Jen kial Tazio Carlevaro, en sia neseninteresa verko Cxu Esperanto postvivos la jaron 2045?[19] [tiel, iksoskribe], p. 37, verŝajne misprognozas kiam li skribas ke “En 2045 supozeble estos la fino de la Esperanto-movado, kiu transformigxos al movadeto de kelkaj maljunuloj, kiuj fakte ne povas akcepti, ke io ne funkciis en la tuta demando. En 2100 Esperanto estos muzeajxo.” Dum homoj daŭre bezonos trovi, serĉi, krei, konstrui certojn por pluvivi, la afero Esperanto plu altiros iajn individuojn kiel planedo kaptas drivan asteroidon kaj transformos ilin al volontaj, fervoraj satelitoj, inter kiuj iel-tiel ade teniĝos la fantazia kaj tamen reala mondeto de la atestantoj de Zamenhof.

8. La simpla fakto

Resume, jam de tuj post la Hispana E-Kongreso en majo 2013 mi refoje spertas krizon koncerne mian emon esperantumi kaj E-aktivi. Esperanto ne plu utilas al mi kiel kontentigilo, placebo, certo, ankriĝo.

Tamen verdire mankas en la antaŭaj rezonoj kaj argumentoj la simpla fakto (mi ne scias ĉu ĝi estas kaŭzo aŭ rezulto) ke la E-afero, Esperantujo vekas en mi nur indiferenton, apation, enuon, lacon… Ĉu mi eklegas la revuon Esperanto, raportojn en la tedega La Ondo de Esperanto, artikolojn aŭ komentojn (ofte psikopatiajn) en Libera Folio, mesaĝojn en retpoŝtaj forumoj – la tieaj ideoj kaj argumentoj igas min ekoscedi kaj tuj serĉi legaĵon pli interesan, aŭ rekomenci studadon de la ĉina.

Kiel dirite, mi lacas kaj enuas, atingis la limon. Kaj la posta, pasintjara aŭgusta SAT-kongreso en Madrido nur konfirmis tiun senton.

Mi emfazu ke tiu sento pri insista kaj solida enuo koncernas ne nur la E-aferon, sed ankaŭ, ekzemple, legadon de fikcia prozo, konkrete de sciencfikcia (SF), tamen ĝi tute ne tuŝas aliajn sferojn de mia vivo. Per tio ĉi mi nur komparas mian multjaran sindediĉon al Esperanto kaj mian nuntempan senentuziasmiĝon pri ĝi kun simila evoluo koncerne legadon de romanoj (des pli, sed ne nur, de SF-romanoj): gimnazi-tempe mi avide legis prozan fikcion, nun mi malofte eltenas tralegi mezdikan romanon, mi simple perdis la intereson. Sed verdire eĉ al romanlegado kaj al SF mi ne dediĉis tiom da sekundmilionoj kaj neŭronoj kiel al la E-afero. La limoj de la E-mondo ĉiam estis tie, sed mi asertas ke multaj el ni prefere priblindas ilin por povi plu kroĉiĝi aŭ ankriĝi je la E-aktivado, por povi plu aktivi inercie aŭ zombie, sinkontentige aŭ placebe, per kaj por ĝi. Temas do nur pri ekzempla komparo, ne pri ligita kialo. Alia persono eble komparus kun iama sindediĉo al skoltismo, al ŝako, al socialisma partio aŭ al la Rubik-kubo; bedaŭrinde ŝajnas ke Esperanto estadis mia sola aŭ ĉefa motoro de aktivado de la adolesko ĝisnune.

Temas do ne pri ĝenerala spleno, sed pri saturiĝo koncerne esperantumadon. Pri io, kio okazas al mi, nun, kaj do mi ne prezentas tiun simplan fakton kiel principon aplikindan al aliaj esperantuloj. Ĉiu iras, kiel saĝ’ al li diras.

Interese, kiel junulo mi nekonscie serĉis ĉe veteranoj kiel William Auld, Fernando de Diego, Baldur Ragnarsson aŭ Juan Régulo la apogan E-entuziasmon kiun mi nun ricevas de pli junaj homoj kiel i.a. Nicola Ruggiero. Facile imageblas ke la subtena fluo efikis kaj efikas ambaŭdirekte, kiel neesprimita interfikcio aŭ interkonvencio.

9. Motivoj por (ne) kabei[20]

Ĉu estas do motivoj por kabei, por ke konkrete mi nun kabeu? Jes kaj ne. Mi nek povus nek intencas kabei plene (i.a. eĉ akceptis ĵusan inviton instrui pri E-literaturo en la Somera Esperanto-Studado en la slovaka urbo Nitra, kune kun Nicola, de la 12a ĝis la 20a de julio). Kredeble mi jen kaj jen kontribuos al BA aŭ La KancerKliniko per artikoloj aŭ recenzoj aŭ poemoj... Kaj mi certe uzados la lingvon retpoŝte kaj en Facebook, tenados kontakton kun gekonatoj kaj geamikoj, disfoje parolos ĝin en personaj renkontoj okaze de vizitoj aŭ vojaĝoj… Kaj ne ĉesos legi librojn tiulingvajn, se mi emos al tio… Do, mi plu uzos ĝin same kiel mi plu uzos, divers-eme kaj diversgrade, aliajn lingvojn de mi konatajn: la finnan, la anglan, la francan, la portugalan, la ĉinan…

Antaŭ ne longe mi legis: “Ne kredu ĉion kion vi pensas”. Kaj jen la fino al mia klingono, al mia sanskrito.

[1] liberafolio.org/2013/la-zombia-lingvo

[2] eldiario.es/galicia/Hablamos-conceptos-categoria-progreso-repensada_0_120737976.html

[3] Ĉe Geschichte eines Deutschen. Die Erinnerungen 1914-1933 (Historio de germano. La memoraĵoj 1914-1933), de Sebastian Haffner, mi konstatis la probable vaste konatan fakton ke, laŭlonge de la t.n. unua mondmilito, en Germanujo oni atendis ne finan pacon sed ja finan venkon (cetere, lia analizo de kamaradeco en naziiga kampadejo pensigis min pri pluraj simile altiraj trajtoj de niaj samideaneco kaj samkongresaneco).

[4] Pri la noto 3: Ne naziismon kun esperantismo mi komparis (estus sensence!), sed la senton de kampadeja kamaradeco priskribita de Haffner kun la laŭdire nekredeble alloga kaj altira “etoso” (nuntempe oni eble aldonus: mojosa) de niaj renkontiĝoj kaj kongresoj.

[5] Pli preciza nomo, sed tio ne igas ĝin pli rekomendinda, estus “la revelacio de Sturgeon”: en.wikipedia.org/wiki/Sturgeon%27s_Law

[6] Publikigita en la poemaro En la profundo (Mondial, Novjorko, p. 150-154) kaj legebla ankaŭ ĉe jorgecice.blogspot.com.es/2012/07/nefermita-poemo-pri-esperanto-kaj.html

[7] “Sed, por tiu volanta vidi, la imperiestro nudas. Jam antaŭ longete ankaŭ mi perdis la entuziasmon [pri esperanto]. De jaregoj mi ne plu provas varbi iun ajn per niaj kutimaj, duonfalsaj argumentoj. (...) Mi ja admiras la lingvon esperanto; sed la afero esperanto, kiun mi lastatempe opiniis "nobla hobio", nun, kiel hobio, oscedigas min. Mi fajfas pri la sorto de niaj institucioj aŭ pri la estontado de nia lingvo. La mondo, la tuta mondo, kun ĉiuj siaj loĝantoj, montriĝas multe pli vasta kaj interesa: sufiĉas legi la unuan paĝon de grava nacilingva ĵurnalo en iu ajn tago de la semajno.” (citaĵo el artikolo publikigita en Fonto, 2001, legebla ĉe esperanto.net/literaturo/poem/libr/celakantrecav.html).

[8] En la poemaroj Celakantoj kaj Saturno. Anst. “fraktalo”, en NPIV nun sidas “frakto”.

[9] “Al esperanto mi dediĉis amason da tempo kaj energio, pri kio mi, ĥaosulo kaj pigrulo, ne pentas. Al mia lernado de esperanto mi ŝuldas multon: geamikojn, legojn, vojaĝojn, alian vidon kaj komprenon de la mondo, nerekte eĉ mian nunan laboron. Sed tio ne sufiĉas por eterne. Multaj aliaj aferoj jen zorgigas, jen plezurigas min, okupas pli vive kaj freŝe miajn minutojn kaj mian atenton. Resume: iom post iom mi sukcesis redoni al esperanto la lokon kiun (miaopinie) ĝi meritas en mia vivo. Kaj ĝi restas ne tro granda.” (plia citaĵo el la sama artikolo en Fonto).

[10] Jen tri ligiloj por legemuloj pri la temo:

1) esperanto.net/literaturo/tekstoj/camacho/liturgifoir.html (prese, La liturgio de l’ foiro, Progresema Esperanto-Forumo, Antverpeno, 1999).

2) liberafolio.org/2007/manipulistoj/ (Lingvaj manipulistoj).

3) jorgecice.blogspot.com.es/2013/12/ljubomir-trifoncovski-kunmotoro-de.html (prese, Ljubomir Trifonĉovski, kunmotoro de silferismo, en la n-ro 149 de La KancerKliniko, februaro 2014; iu proponis ke, anstataŭ “kunmotoro”, pli taŭgus “rado”, sed pri tio mi forte dubas). PS: “Kaj kvankam la epoko de Trifonĉovski [kiel redaktisto de Literatura Foiro] iĝos ĉi-jare la plej longa, la plej intensaj kaj variaj restas la unuaj du [fare de Silfer kaj Martinelli], kiuj koincidis kun grandaj eventoj en Esperantio kaj en la mondo.” – diro de la ĉefmodestulo Silfer en 2011, ĉe esperantio.net/index.php?id=1656

[11] Parenteze, mi apogas la agadon de Femen en Hispanujo, ne en Tunizio.

[12] Laŭ mi, la kerno de esperantismo estas tio kion tradicie oni nomis kosmopolitismo, mondcivitanismo, mondanismo. La diferenco estas ke, anstataŭ teoriumi pri tiuj konceptoj, esperantoparolantoj aplikas kaj praktikas ilin konkrete, konstante. Tio ne malhelpas ĝuadon, sed ankaŭ ne nepre reduktas esperantismon al nure hobia nivelo.

[13] Estas nenia kontraŭdiro en miaj asertoj. “Esperanto povas radikale ŝanĝi la vivon kaj pensmanieron de homo” nur en certaj okazoj, ne de ajna homo, same kiel ĝenerale lernado de fremdaj lingvoj (en lernejo ktp) havas apenaŭan efikon tiurilate. En esceptaj okazoj, jes ja – same pri Esperanto kiel pri la finna, la angla aŭ la ĉina.

[14] Mi daŭre miras ke oni malŝparis la 24 paĝojn de La KromKancerKliniko en 2010 (suplemente al la oktobra-decembra LKK 136) por presi la absolute galimatian kompilaĉon Esperanto-identeco: citaĵoj kaj dokumentoj, de Anatolo Gonĉarov. Sed eble vi, kara leganto, pensas la samon pri la artikolo kiun ĝuste nun vi legas.

[15] Se paroli pri mitoj, la solvado de la neekzistanta “monda lingvoproblemo” estas nur falsa celo, kaj ni atingas solvon de personaj lingvoproblemoj nur je tre eta skalo, je persona nivelo. Ĉiuj aliaj celoj kaj argumentoj de nia propagando estas grandparte blufo. Ni plu esperantumas inercie, kaj pro tio la E-mondeto esence stagnas kaj lamas.

[16] foucault.info/documents/heteroTopia/foucault.heteroTopia.fr.html (mi tamen ne certas ĉu Foucault uzis ĉiam la koncepton “heterotopio” samsignife kun miaj ekzemploj).

[17] Laŭ priskribo de Bertilo Wennergren en Ĉu dua vivo por tempismo? ĉe lingvakritiko.com/2008/02/13/chu-dua-vivo-por-tempismo/

[18] Facile mendeblan ĉe philosophynow.org/issues/45/The_Last_Messiah. Mi aparte ĝojas pri tio ke li prezentis dense kaj intense la ideon en nur pluraj paĝoj, kaj ke do ne necesas tralegi 200- aŭ 300-paĝan libron. Kiel siatempe Borges skribis, en la antaŭparolo al la verko El jardín de los senderos que se bifurcan (La ĝardeno de la disduiĝaj padoj; samtitola novelo legeblas en la kolekto La sekretamiraklo, eld. Sezonoj, Kaliningrado, 2008), anstataŭ komponi 500-paĝan romanon por prezenti ideon parole prezenteblan en kelkaj minutoj, preferindas ŝajnigi ke tiu libro jam ekzistas, kaj do verki nur recenzon aŭ komentarion pri ĝi. Simile, la enkonduko de Lem al sia romano Pamiętnik znaleziony w wannie (Memoraĵoj trovitaj en bankuvo), kelkpaĝe rakontanta la devenon de tiu trovita manuskripto, estas multege pli interesa ol la 200-paĝa fikcia memorlibro mem. Dankon al Zapffe!

[19] Hans Dubois, Bellinzona, 1999. Cetere, la Aldonajxo (2) fine de la verko (p. 43-45) temas pri mia eseo La liturgio de l’ foiro, kiun, laŭ mia subjektivega vidpunkto de aŭtoro, li grandparte miskomprenas. Kiel dirite komence de ĉi artikolo, plej blindas homo ne volanta vidi…

[20] Laŭ PIV (1981), “kabei” signifas “”fari kiel Kabe […], kiu, estinte tre vigla E-isto, subite k tute forlasis la movadon”; tamen en NPIV (2002) kaj en RPIV (la reta versio ĉe vortaro.net) oni ŝanĝegis la difinon al “Agi kiel Kabe, kiu, estante tre vigla E-isto, subite k tute ĉesis verki en E.”. Ĉu nur verkistoj povas kabei? Evidente ne; ReVo kaj la Vikipedio (en januaro 2014) pli trafas ĉi okaze, resp.: “Fari kiel Kabe, forlasi la esperantismon post vigla kaj sukcesa partopreno en la movado” kaj “estinte ĝia aktivulo forlasi la Esperanto-movadon”. Nepras korekti la nunan misdifinon al io simila al “fari kiel Kabe, kiu, estante tre vigla uzanto de Esperanto, subite kaj tute ĉesis uzi ĝin almenaŭ publike” aŭ, tutsimple, laŭ la normala uzo kaj sen pliaj (ŝajn)precizigoj, al “eksesperantiĝi”. PS: En la sciencfikciemula mondeto aŭ subkulturo anglalingva ekzistas la similsignifa verbo "gafiate" (el "GAFIA"), kies signifo rimarkinde evoluis de io simila al nia pionir-entuziasmo ĝis, nuntempe, la sciencfikci-ronda ekvivalento de kabeo.

"Historio de la esperanta literaturo" de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 02 Mar 2016 06:18:00 +0000

Malheloj kaj malbeloj en HEL

[artikolo unue publikigita en Beletra Almanako 25, Februaro 2016]

Post la multrilate kritikinda biografi-vortaro Ordeno de verda plumo (OVP)^{^[1]} kaj la bedaŭrinde nur anglalingve publikigita literatur-enciklopedio CEOLE^{^[2]}, en 2015 aperis Historio de la esperanta literaturo (HEL)^{^[3]} de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer (t.e. Valerio Ari).

En sia recenzo de HEL^{^[4]} Sten Johansson skribas: “Al mi persone malfacilas analizi aŭ eĉ nur priskribi poezion.” Kaj tamen li aldonas: “Tial mi admiras la klarajn kaj kompreneblajn prezentojn de Minnaja pri verkaroj, poemaroj aŭ unuopaj poemoj de multaj Esperantaj poetoj.” Kontraste, pri la originala E-prozo, kiun Johansson tre bone konas, lia juĝo ŝanĝiĝas: “Kiam temas pri la prozo, li ŝajne ne havas egalan talenton. Nu, pluraj verkoj ja estas trafe prezentataj, ekz. la verkoj de Meye, Newell, Szilágyi, Francis kaj Nemere. Sed aliaj ne, laŭ mia opinio. Ofte li donas resumon de la intrigo sed malmulte pli. Prozaj citaĵoj aperas malofte. Alifoje la prezento maltrafas punktojn aŭ flankojn, kiuj ŝajnas al mi esencaj. Ĉe kelkaj verkoj ŝajnas, kvazaŭ li ne vere legis ilin, ekz. Kanako el Kananam de Linton, Morto de artisto de Löwenstein kaj la novelaroj de Karpunina.”

Se Johansson estus same kompetenta analizanto aŭ eĉ nur priskribanto de nia originala poezio kiel de la prozo, sendube ankaŭ ĉi-koncerne lia juĝo pri HEL estus malpli favora, tiel ke li ne titolintus Valora kroniko – precipe pri la poezio sian recenzon cetere tre interesan.

En sia parto de HEL Silfer faris impresan laboron, nome (re)rakonti la historion de la E-beletro ekde la komenco, laboron bedaŭrinde tie kaj tie kaj tie damaĝatan de liaj amataj ĉevalegoj kaj ŝiboletoj. Ekzemple, pri la parto de HEL pritraktanta la E-teatron, verkita de Silfer, Johansson skribas kiel konkludon al sufiĉe malfavora pritakso ke “Legante ĝin mi kvazaŭ aŭskultas monologon de maniulo delogita de sia propra voĉo”. Simile (kvankam parte aliperspektivan kaj alikriterian) negativan opinion pri la teatraj ĉapitroj havas la same atentinda recenzo de Suso Moinhos Voko al plibonigo de grava verko^{^[5]}.

Pro aliaj kialoj, ne pli fidinda mi trovas la parton prilaboritan de Minnaja. Mi tralegis atente, dekomence ĝisfine, la tutan HEL. Kiam oni intencas aĉeti vortaron aŭ enciklopedion, utilas kontroli kapvorton jam de oni konatan (mi supozas ke multaj el ni faras tion per la vorto Esperanto) por vidi, ĉu la verko donas informojn precizajn, ĝustajn, fidindajn, aktualajn. Por fari similan kontrolon, kaj estante unu el la aŭtoroj pritraktitaj en HEL, mi turnis min i.a. al la paĝoj traktantaj verkojn de mi kaj de aliaj anoj de la t.n. ibera grupo^{^[6]}.

Sur p. 496 Minnaja skribas ke, laŭ mi, “ankaŭ la homa raso iĝos celakanto, jam estingiĝinta prahistoria fiŝo”. Krom tio, ke tian frazon mi neniam skribis, Minnaja plene miskomprenis la ŝlosilan vorton kaj bildon celakanto, kiu, fakte, tute ne estas “jam estingiĝinta prahistoria fiŝo”, sed ja fiŝo kiun oni kredis estingiĝinta antaŭ eonoj, sed kiun oni malkovris daŭre pluvivanta en madagaskaraj akvoj en la 1930aj jaroj. Do, maleblas ke mi pensu ke ankaŭ la homa raso iĝos celakanto; la homa specio (ne raso) eble iam formalaperos simile al mamutoj aŭ brontosaŭroj; celakantecon mi vidas en partoj de nia mondo kiujn oni kredis malaperintaj por ĉiam sed kiuj dume daŭre pluekzistis nerimarkate. Temas pri miskompreno de grava simbolo aperanta ne nur en kelkaj poemoj sed ankaŭ kiel titolo de tuta poemaro kaj eĉ bilde sur ĝiaj fronta kaj dorsa kovriloj.

Sur p. 497 Minnaja miskomprenis ankaŭ la poemon Vidpunktoj, kiu, anstataŭ montri mankon de espero “pri la nova generacio”, simple transturnas kiel ganton la kliŝan frazon “junuloj estas la futuro” por montri ke, almenaŭ anatomie kaj biologie, okazas ja male (el nia vidpunkto, juneco, junaĝo apartenas al niaj memoroj de maturuloj).

Sampaĝe Minnaja skribas resume pri mia poemaro La silika hakilo: “Homo solas en la universo, kiun mastras kaj regas nur mono”. Nu, ĉiu poeto havas sian propran lingvaĵon, kaj la tasko de serioza kritikisto estas analizi ĝin, ne kokteli vortojn kaprice, senkriterie. En la lingvaĵo de tiu poemaro, eksplicite klarigita kvazaŭvortare en pluraj poemoj, mono regas la mondon, t.e. la homan mondon, neniom la kosmon aŭ universon (kiun mi nenie nomas mondo en tiu verko). Plian fojon Minnaja, pro supraĵa senanaliza legado, plene miskomprenas eĉ tute eksplicite klarigitajn simbolojn kaj vortumojn.

Nu, eble mi harfendas, sed, se iu legis atente miajn poemarojn, ĉefe la tri lastajn, tiu komprenos kial mi opinias ke la pritrakto de miaj kaj aliulaj verkoj en HEL fare de Minnaja ofte estas pli-malpli samnivela kiel tiu faruta de ne aparte lerta gimnaziano.

En HEL Minnaja estas iel obsedita trovi (fakte elpensi) eĥojn, okulumojn, influojn ktp de pli fruaj esperantaj aŭtoroj (ekzemple per la ambigueta esprimo "memorigas pri"), ignorante la interan influadon kaj efikadon inter samtempuloj (kiel inter la ibergrupanoj) kaj, multe pli grave, la deeksterajn influojn de iamaj aŭ nunaj verkistoj neesperantaj (sed pri tio poste). Kiel vidite, kaj kiel jam menciis Johansson ankaŭ pri la prozo, anstataŭ legi atente kaj analizi la ĉefajn trajtojn de la koncernaj verkoj, Minnaja ofte limigas sian pritrakton al tiaj supraĵaj eĥaj mencioj.

Sed ne nur li faras tiel en HEL. Sur p. 313 HEL aplombe asertas ke Vivo kaj opinioj de Majstro M’Saud de Ribillard estas “simila al la hispana Platero y yo^{^[7]}”. Nu, mi havas la impreson ke la sola similo estas tio ke iel rolas azeno (kvazaŭ oni komparus La princo de Makiavelo kun La eta princo aŭ kun Princino de Marso), kaj fakte la mencio de la du verkoj en recenzo de Platero kaj mi fare de Daŝgupto estas ne similtrova komparo sed nuancoplena distingo inter iliaj tute malsamaj trajtoj kaj esencoj. Eble HEL prunteŝtelis en primitiva vortumo tiun ideon pri simileco el pli nuancita recenzo de Johansson pri la verko de Ribillard^{^[8]}, kie legeblas: “Ĝia protagonisto kaj rakontanto estas Sahara azeno, kiun la aŭtoro prezentis al ni jam en sia unua verketo. M’Saud (= feliĉa) estas besto filozofema, iom simila al sia pli konata kolego Platero de Jiménez. M’Saud tamen ne estas nur lirika aforismulo, sed krome emas je longaj monologoj plenaj de erudicio kaj komplikaj klarigoj”. Nu, la azeno Platero ne estas vortema, ĝi (aŭ eble prefere, li) neniom parolas, eĉ ne aforisme, sed estas fajne priverkata, privortata de la aŭtoro. La verko de Jiménez estas ne romano aŭ novelaro sed longa prozpoemo en ĉapitroj, eminenta ekzemplo de poezia prozo lirika, havanta stile kaj enhave nenion komunan kun la sprit-intenca, satira rakonta prozo de Ribillard. Anstataŭ mem kontroli, kompari kaj analizi, HEL simple eĥas en kripligita formo ies opinion, miaopinie ne tre trafan, negrave ĉu la HEL-aŭtoroj ĝin prenis de Johansson aŭ de iu alia (neniun fonton ili mencias).

Mi povus prezenti pliajn ekzemplojn de tia senzorga, senĝena sinteno de la HEL-aŭtoroj, sed mi ne faros tion nun 1) ĉar al saĝulo sufiĉas aludo; 2) ĉar Minnaja kaj Silfer ignoros kion ajn mi aŭ aliaj skribos kritike pri HEL (tamen, laŭ sia kutimo, Minnaja neeviteble rebatos detale, tede kaj gurde al la disponeblaj recenzoj kaj kritikoj); kaj 3) ĉar mi deziras pritrakti ankoraŭ pliajn kaj eĉ pli gravajn malhelojn aŭ malbelojn en HEL.

Ni reiru al la recenzo fare de Johansson: “Fine de la komparo [de HEL kun CEOLE] mi menciu, ke ambaŭ verkoj tute ne – aŭ tre malmulte – traktas la ĝeneralan historion de la monda literaturo, nek la rilaton inter la Esperanta kaj monda literaturoj, eble ĉar malfacilas trovi tian rilaton. Ĉu do nia verda kulturo estas izolita insulo?”

Por respondi al tiu demando necesas turni sin al alia kritiko de Johansson pri HEL (en la parto de la recenzo subtitolata Silfer): “Ĉiuj personoj kaj fenomenoj en la rondo ĉirkaŭ Giorgio Silfer (la Patrolo, Literatura Foiro ktp) estas detale kaj multpaĝe prezentataj. La aŭtoroj de HEL trotaksas ĉion ligitan al la Silferaj rondoj, sed plej grave la ideon, ke esperantistoj estas ‘popolo aŭtonoma’ (p. 59). Tiun ideon oni imputas al multaj aŭtoroj mortintaj, kaj oni insiste penas retrospuri ĝin tra Baghy kaj Privat ĝis Zamenhof. Oni eĉ asertas, ke la mala opinio ‘restas tamen limigita al kelkaj tute marĝenaj unuopuloj’ (p. 488). Per tia manko de realismo oni laŭ mi riskas ridindigi ankaŭ la seriozan enhavon de la verko.”^{^[9]}

Efektive, Minnaja kaj Silfer prezentas la E-verkistojn kiel ĉenerojn de diasporpopola literaturo memsufiĉa (popolo “kun komuna destino”) kaj sen ligoj kun la ekstera literatura mondo, tiel ke ilia sola literaturkritika celo ŝajnas esti trovi ligojn kaj rilatojn kun aliaj E-verkistoj, prefere el pli fruaj jardekoj, kaj, laŭtradicie, grupigi en skolojn kaj dividi en periodojn. Kompreneble enestas en HEL multaj interesaj informoj, sed la rakonta fadeno ne estas honesta, fidinda. Ĝi tro dependas de bone konata pseŭdoideologia tag-ordo, tiu de la umbilikisma silfercivita kliko, kaj tial estas en ĝi tro da misperspektivoj kaj misemfazoj, same favoraj (al la samklikanoj) kiel malfavoraj^{^[10]}. Tia senpudore, eĉ obscene distorda prezento de aŭtoroj kaj verkoj estas verdire malrespekto al leganto serĉanta informojn pri la originala E-beletro, ne la privatmotivajn preferojn de s-roj Silfer aŭ Minnaja.

Mia suma impreso pri HEL estas do: jen parte utila konsultlibro konsultebla kun rezervoj, ĉar multloke difektita de mankoj kaj malmankoj neakcepteblaj en tia verko.

^{^[1]} Ordeno de verda plumo – Leksikono pri esperantlingvaj verkistoj, Josip Pleadin, eld. Grafokom, Đurđevac, 2006, 272 p. Recenzo de Jorge Camacho legeblas en Beletra Almanako 3 (Septembro 2008), p. 68-70.

^{^[2]} Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto (CEOLE), de Geoffrey Sutton, Mondial, Novjorko, 2008. Recenzoj pri CEOLE legeblas ĉe esperanto.net/literaturo/lit/libr/ceole.html

^{^[3]} Historio de la esperanta literaturo, de Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer, Kooperativo de Literatura Foiro, La Chaux-de-Fonds, 2015, xii + 748 p.

^{^[4]} Legebla prese ene La Ondo de Esperanto, 2015, n-ro 12, kaj rete ĉe La Balta Ondo, sezonoj.ru/2015/11/recenzo-61.

^{^[5]} En Beletra Almanako 24 (Oktobro 2015), p. 129-133. Espereble iam baldaŭ publikiĝos la ankoraŭ verkata historio de la E-teatro de Paul Gubbins. PS: La 6an de Aŭgusto 2016 Paul Gubbins mortis. En nekrologo Tim Owen skribis pri tiu nefinverkita libro i.a. ke "Je sia morto li atingis la jaron 1940, do restis daŭre antaŭ li la plejmulto, tamen" kaj "Bonvolu ne demandi pri la verkata historio de esperanta dramo. Mi parolos pri ĝi kun la familio en taŭga momento, sed tio ne estas nun".

^{^[6]} Kritiko pri CEOLE fare de Silfer surbaze de simila kontrolserĉo tiea pri si mem legeblas en Heroldo Komunikas n-ro 377 2008, Nefermita letero al Geoffrey Sutton, ĉe esperantio.net/index.php?id=748. Komento de Reinhard Haupenthal pri la kritiko de Silfer, Lige kun la “Nefermita letero al Geoffrey Sutton” de Valerio Ari mi sciigas jenon, legeblas ĉe esperanto.net/literaturo/lit/libr/ceolerh.html. Post la komento de Haupenthal, la teksto de Silfer estis ŝanĝita.

^{^[7]} Esperanta traduko: Platero kaj mi. Andaluza elegio, de Juan Ramón Jiménez, el la hispana tradukis Liven Dek, eld. Andaluza Esperanto-Unuiĝo, Málaga, 2009, 200 p. Recenzo de Probal Daŝgupto

legeblas en Beletra Almanako 8 (Junio 2010), p. 122-127. HEL, en la noto 554 sur p. 313, misatribuas la tradukon al Miguel Fernández.

^{^[8]} Vortema azeno, ĉe esperanto.net/literaturo/roman/libr/msaudrec.html.

^{^[9]} Unu ekstremon de la ridindeco de tiu insiste prezentata ideo montras jena komento de István Ertl je 20/11/2015 en temfadeno pri HEL en la aktiva pribeletra Facebook-forumo Literatura Babilejo: “mi ne taksas ridinda ke patrino parkerigu La Espero al sia infano, tio ja estas ĉies libera elekto; sed mi ja taksas ridinda fari la eraran kvazaŭkonstaton 'La Espero estas […] la unua versaĵo kiun patrino parkerigas al denaska esperantlingvano'. Tio sonas pura dezirpensado."

^{^[10]} Ekzemple, kaj kiel Moinhos mencias en sia recenzo, estas en HEL nenio pri la finno Reino Eriksson, kiu aperigis 4 dulingvajn poemarojn en la periodo 1981-1999 (unu el ili estis favore recenzita siatempe de Jouko Lindstedt en Literatura Foiro) kaj ĉe kies instituto en la urbo Iisalmi Silfer mem laboris fine de la 1970aj jaroj.

“difektoj” de Esperanto

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 17 Jun 2015 09:09:00 +0000

Facilus ekfari liston kun “difektoj” de Esperanto:

la supersignitaj literoj;
la tro similsonaj liternomoj aŭ, multe pli grave, la konfuzive kaj orel-agace samfinaĵaj personaj pronomoj;
la neegaleca esprimado de sekso kaj genro;
la troa uzado de mal-vortoj;
la pasivo;
la refleksivo;
la landnomoj;
la sameco de formo de rilativaj kaj demandaj tabelvortoj;
la ĝena ambigueco de la vorto “aŭ”;
la vorto “patrino”;

ktp.

Karno kaj viando + PS

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 03 Jun 2015 08:08:00 +0000

Interrete mi trovis la hispanlingvan paĝon “Errores habituales en esperanto” de Enric Baltasar [nebeletrista pseŭdonomo de Pau Codina (Alemany)] kaj mi tuj pensis, ke indus aperigi ilin iom post iom en Boletín, tamen prefere post kontrolo fare de unu aŭ kelkaj lingve pli spertaj reviziantoj.

Temas pri listo de kutimaj eraroj kun 101 eroj. Por montri, ke la listo bezonas revizion, ni vidu ekzemple la eron n-ro 48 (“carne”; mi aldonas tradukon inter rektaj krampoj):

Viando es la carne de animal.[viando estas la karno de besto]
Karno es la carne de la fruta o verdura.[karno estas la karno de frukto aŭ legomo]

Nu, la realo estas tute alia, kaj iom pli komplika, ol tiu misgvida “klarigo”.

Konsulto de la vortaroj de AdE (Akademio de Esperanto), nome Universala Vortaro kaj Akademia Vortaro, montras al ni ke la vorto “viando” estas pli frua, jam en la Fundamento, kaj ke “karno” venis poste, en la Unua Oficiala Aldono. Tiajn informojn kaj plenajn difinojn kun ekzemplaj frazoj ni trovas i.a. en Reta Vortaro (ReVo) kaj en la reta versio de Nova Plena ilustrita Vortaro de Esperanto (NPIV), el kiu mi citu jenon:

karn1o

1 Organisma mola fibreca substanco, troviĝanta sub la haŭto de la animaloj, kontraste kun la haŭto k la ostoj: mi hakos al vi la akrajn spronojn en la karnonZ; la hundoj formanĝos la karnon de IzebelX: karnon, kune kun ĝia animo, la sango, ne manĝuX; mi ne plu deziros, ke vi (pupoj) ricevu karnon k sangonX; ĉeesti kun karno k ostoj (proprapersone); tranĉi rekte en la karnonZ (pf: akre k trafe kritiki). ☞ viando, fiŝo.

2 Tiu substanco, rigardata kiel karakterizo de la homo, kontraste kun la spirito: ne karno k sango, sed la koro faras nin patroj k filojZ; ili, edzo k edzino, estos unu karnoX; en mia karno, en mia naturo loĝas nenio bonaZ; iri la vojon de ĉiu karnoZ (morti); vi estas lia karno, lia sangoZ (fil[in]o).

3 Mola fibreca substanco, lokiĝinta sub la ŝelo de fruktoj, rigardata kontraste kun la kerno(j): la karno de persiko, de melono.

Kaj ni komparu kun:

*viand/o

1 🍴 Karno, uzata por nutrado: tiuj, kiuj manĝas viandon de porko, estos ekstermitajX; blanka viando (el kokino, kokido, bovido); ruĝa viando; abstini je viando (religie); (f) ĝi estas nek viando, nek fiŝoZ (dubsenca).

2 (ark.) Karno: iliaj piedoj el viando k ostoj perdas la fortonZ.

Multe pli da ekzemploj i.a. zamenhofaj troveblas en Tekstaro de Esperanto kaj en Proverbaro Esperanta, konkrete:

2451: Tranĉi rekte en la karnon

688: Ĝi estas nek viando, nek fiŝo

1356: Li havis viandon, mi havis nur oston – li havis la ĝuon, mi pagis la koston

Resume, antaŭ ol provi instrui progresige Esperanton al komencantoj, des pli en vaste publikaj forumoj kiel tiuj interretaj, oni unue atente konsultu niajn plej gravajn vortarojn kaj, se necese, ankaŭ la verkojn de niaj plej bonaj aŭtoroj.

* * *

De kiam mi verkis ĉi blogeron, Pau Codina forigis la koncernan misinstruon el sia retejo. Tamen restas pliaj erarigaj misinformoj. Ekzemple, sub la nuna vic-orda numero 48 oni legas jene pri "mortinta" kaj "morta" (http://enricbaltasar.com/errores-habituales-esperanto/#muerto):

“Morta” no significa muerto/a, sino mortal: ["morta" signifas ne "mortinta" sed "mortiga"]

Nu, mi miras ke li obstine ignoras la difinojn, subdifinojn kaj ekzemplojn de vortaro kiel la reta PIV (http://vortaro.net/#morta):

morta

1 Rilata al morto: la morta rigideco; mortaj simptomoj; morta kondamno.

2 mortinta: morta karno, korpo, besto; morta felo; (f) la vivaj k la mortaj lingvoj^Z.

3 (ark.) Kaŭzanta morton: morta vundo, malsano^Z, angoro; (f) morta enuo, ofendo, malamiko^Z; morta peko (mortinda).

4 (evi) = mortema: nia korpo estas morta^Z.

5 (f) Simila, konvena al morto: morta kanto, silento; kiel vekita el morta dormo^Z; morta paleco.

6 Ⓣ Neefikanta: la morta punkto de aksuma movo; meti la kluĉilon en la mortan punkton; morta pezo (de la neaganta parto de maŝino); morta angulo (parto de tereno ne vidata aŭ ne alpafebla); morta kuglo (perdinta la impulsoforton); (analoge) morta sezono (dum kiu iu ekonomia sektoro neaktivas).
☞ velka.

* * *

Fakte mi trovis eraraj ne nur tiujn du erojn. Mi simple menciis nur tiujn du. Kaj la eraroj estas egaj, ne etaj. Nu, jen plia ekzemplo el multaj eblaj (#36, http://enricbaltasar.com/errores-habituales-esperanto/#mas-manzanas): Codina malkonsilas uzi la formojn “pli da pomoj”, “pli da amikoj” ("malgraŭ tio ke ili estas ĝustaj [aŭ korektaj]") kaj anstataŭe proponas la eraran frazon "Mi havas pliajn amikojn ol vi"!!!

Ljubomir Trifonĉovski, kunmotoro de silferismo

noreply@blogger.com (Jorge) — Fri, 27 Dec 2013 02:55:00 +0000

La 25an de decembro 2013 mortis Ljubomir Trifonĉovski. En La Balta Ondo (alklaku ĉi tie) kaj Facebook/Fejsbuko tuj sekvis esprimoj de bedaŭro kaj konsterno sen ajna kritika noto. La talenta recenzulo Valentin Melnikov eĉ nomis lin "talenta verkisto" (plus kelkaj pliaj komplimentoj), kvankam lia kontribuo al la originala E-beletro konsistas nur el 2 verketoj sen granda intereso. Feliĉe neniu komparis lin kun Mandela!

Estas nekredeble kiom hipokrita povas esti nia virtuala E-soci'eto! Post la morto de Margaret Thatcher tuj sekvis kritikaj, atakaj artikoloj en la tutmonda gazetaro, ne nur panegiroj. Per sia konstanta, fidela redakta laboro por Literatura Foiro (revuo sena je la plej elementaj profesi-moralaj, deontologiaj principoj) kaj sia (pri)silenta aprobado de fifaroj (i.a. la kalumniaj kampanjoj kontraŭ Probal Dasgupta, Jouko Lindstedt kaj mi mem), Trifonĉovski sukcesis iĝi unu el la ĉefaj kunmotoroj de silferismo, eĉ pli ol la nunaj vojkamaradoj Carlo Minnaja (aktive) kaj Aleksander Korĵenkov (naive; oni vidu kiel Korĵenkov publikigas la papagaĵojn de c-inoj Bartek kaj Conde Rey en la plej lasta numero de la tedega La Ondo de Esperanto).

Ni legu la vivprotokolon de Trifonĉovski (el La Balta Ondo): "sekretario de la Esperanta PEN-Centro (2008–2013). Vickonsulo de la Esperanta Civito (2002–2013), ĉefredaktoro de la revuo Literatura Foiro (1996-2013)". Evidente, li ne nur "obeis ordonojn", sed fakte iam ial vendis sin al la geparo Ari-Martinelli kaj ilia venena entrepreno, al kiu ankaŭ li, Trifonĉovski, diligente kontribuis.

Jen kion mi skribis pri li en 1999 en La liturgio de l' foiro (rete legebla se vi aklakas sur la titolo): "Temas pri piramideta strukturo kun pluraj pajlohomoj, kiel nun Marco Picasso, surscenigantaj simplan farson: Silfer rolas kiel sekretario de KCE, Martinelli ekzemple kiel redaktorino de Heroldo, sed finfine la intrigo reduktiĝas al la kuirejaj planoj de geedza paro. Ili bonŝancas kalkuli je la helpo de homoj afablaj kaj simpatiaj kiel sinjoro Ljubomir Trifonĉovski, ĉefredaktoro de LF, sed kiu nuntempe agas kiel efika, obeema sbiro; rilate min kaj kolegon Jouko Lindstedt (pri tio poste), Ljubomir pruvis sin intelekte malhonesta (kaj mi, sincere, ne komprenas kial, ĉar ŝajnas ke li ne dependas de kooperativa salajro por sin vivteni)."

Mi do dediĉis al li unu poemon en la poemaro Celakantoj (mendebla tie ĉi), kiun vi povas legi rete en jena loko: 452 farenhejtoj.

Kiel antaŭ kelkaj horoj persono komentis en Fejsbuko, "Mi neniam renkontis lin. Sed legante liajn skribaĵojn, pasintece mi opiniis, ke li estus pseŭdonimo de Silfer...". Jen kiel oni povas resumi lian krie malapartan voĉon, kaj pri kio foje mi verkis satiran eron en la blogo de la Esperanta Respubliko.

Iam mi demandis lin persone pri ĉio ĉi okaze de KEFo en Helsinko, kredeble en 2000, sed Trifonĉovski mutis kiel fermita libro.

Nun oni povas jam pretigi la E-Civitajn flagon kaj himnon, por ke fine li okupu sian lokon en la delira panteono de silferismo.

Vortoj en vortaroj

noreply@blogger.com (Jorge) — Mon, 30 Sep 2013 09:42:00 +0000

Jorge Camacho

Vortoj en vortaroj

[artikolo unue publikigita en Beletra Almanako 18, Oktobro 2013, p. 65-71]

Probable ĉiuj aktivaj uzantoj de Esperanto sufiĉe realismaj kaj veteranaj por ne peki je tro da entuziasmo konsentas pri tio, ke internacian lingvon oni devus povi uzi klare kaj precize en plej diversaj kuntekstoj, kaj do ankaŭ en plej diversaj tekstoj, negrave ĉu originalaj ĉu tradukitaj.

Logike sekvas el tiu aserto, ke la dezirata klara kaj preciza lingvaĵo devas montriĝi unueca en laŭeble plej multaj vortaroj, same unu- kiel du-lingvaj. Bedaŭrinde, kiel ni tuj vidos, ne situacias tiel. Sed prefere ni bildigu la problemon per kelkaj ekzemploj, ĉi-sube prezentotaj kvazaŭ kapvorte, tamen ne nepre en alfabeta ordo.

alfabetigi

Ni komencu do ne strikte alfabete, sed nur dealfabete. En NPIV[1] oni trovas jenan kvinvortan difinon de la vorto “alfabetigi”: “Instrui iun pri la legokapablo.” Temas evidente pri la malo de la eventuala verbo “analfabetigi” (aŭ, unuvorte, pri “malanalfabetigi”), tamen la paro “alfabetigi/analfabetigi” ne funkcias simetrie pro la simpla fakto, ke malsimetrias ankaŭ la paro “alfabeto (t.e. aboco, literaro)/analfabeto (homo)”.

Malkiel oni emus atendi, la kelkbranĉa difino de “alfabetigi” en ReVo[2] montriĝas pli trafa, klara kaj preciza ol tiu en NPIV: “1. Fari ion alfabeta, igi alfabeta: a) Aranĝi laŭ la ordo alfabeta: alfabetigi liston […]; b) Transformi skribon ideograman en skribon alfabetan (per kelkdeko da literoj): ‘Alfabetigi la japanan’ […]; 2. (evitinde) Malanalfabetigi, legopovigi, instrui al iu legi (kaj, kutime, ankaŭ skribi) […].”

Krome, la argumentoj de ReVo, legeblaj en posta noto aŭ rimarko de Sergio Pokrovskij, koncernas ne nur la menciitan malsimetrion (“la homo ne iĝas ‘alfabeta’ ”), sed ankaŭ la fakton ke “por legopovigi ĉinon oni entute ne bezonas alfabeton – tiu vorto prezentas eŭropcentrisman pensmanieron”.

Por vorto tiel grava, kredeble bezonata en tekstoj de UNo, Unesko, UEA k.a., kaj por similaj vortoj, certe bonvenus kunordigo inter niaj plej ampleksaj vortaroj paperaj kaj retaj (aŭ bitaj).

Plue pri la alfabeto: nek en NPIV nek en ReVo nek en BE[3] mi trovis la nomon de la neesperanta litero w. Bertilo Wennergren en PMEG[4] nomas ĝin “duobla vo, Ĝermana vo, vavo, vuo”, kun maskita prefero por “vavo”.

Male, Pokrovskij en KL[5] preferas la nomon “vuo”, kun jena klarigo: “Nomo de la ne-Esperanta litero W, kiun la plimulto rigardas duobla vo, sed kiun la anglalingvanoj nomas ‘duobla u’; kombinante la du nomojn oni ricevas la polan, kiu cetere similas la nomon de aliaj ne-Esperantaj literoj, ekz-e kuo […], mu(o). Kun tia liternomo oni povus, ekz-e, voĉlegi la siglon WWW kiel vu-vu-vuo aŭ tri vuoj ktp […]. Rim. G. Waringhien proponis ankaŭ la nomon vavo, sed ĉi tiu estas nomo de hebrea litero, kies grafika formo tute malsimilas ol W. Eĉ pli kurioze, la jida havas literon ‘duobla vavo’ (‘cvej vovn’, Unikode 16u05F2).”

hospitalo

NPIV difinas ĉi kapvorton kiel “kuracejo” (kun jenaj ekzemploj: “urba hospitalo; kampa hospitalo”), kaj “kuracejo” siavice signifas, iom kontraŭdire, “loko, precipe de banurbo, kie oni kuracadas”. Kontraste, ReVo difinas hospitalon “malsanulejo, kie oni kuracas, ordinare senpage, malriĉajn malsanulojn”, al kio ĝi aldonas: “(evitinde) malsanulejo […]. Rim.: La vorto simila al ‘hospitalo’ en diversaj lingvoj havas diversajn kromsencojn. Ĝia uzo por ‘malsanulejo’ povas kaŭzi konfuzojn.”

Tamen apenaŭ imageblas vorto forme kaj enhave same internacia kiel “hospitalo”, tiel ke en la praktiko (i.a. en gvidlibroj, kongreslibroj ks) ĝi estas plena sinonimo de “malsanulejo”. Tian uzon prezentas BE sur p. 76-81 (§30-32[6]), kaj oni povus senriske veti pri tio, ke ĝi jam venkis en la lingvo (des pli se oni konsideras formojn kiel “en- kaj el-hospitaligi”, pli oportunajn ol la rebusaj “en- kaj el-malsanulejigi”). Konfirmon havigas i.a. la utilega Tekstaro de Esperanto (TE)[7], kun 40 trovoj en artikoloj publikigitaj en la magazino Monato.

koltukoj

Nu, sur p. 8 de BE legeblas laŭdinda dezir-esprimo: “Ni klopodis firme ligi la bildvortaron al PIV2005”. Tamen oni povas konstati nekongruojn.

Ekzemple, “ŝalo” estas vira kaj sporte neŭtra kolvesto en BE (resp. §38/50 kaj §39/47), sed virina en NPIV, dum en ReVo ĝi ne kovras la kolon: “Vasta lana aŭ silka tuko, per kiu oni kovras la ŝultrojn”.

Kontraste, “koltuko” (mankanta en NPIV) difiniĝas en ReVo kiel “longa tuko metita aŭ diversmaniere volvita ĉirkaŭ la kolo, uzata orname kaj kontraŭ malvarmo”, kaj en BE oni povas vidi koltukojn de vakero (§128/37), de ŝipkuiristo (§376/89) kaj tiajn sinonimajn je “ŝaletoj” (§83/63), tamen ne la fulardojn de ReVo kaj NPIV. Iom komplike, ĉu?

Interproksimigo de la malsamvortaraj difinoj kaj ekzemploj, anstataŭ baziĝi sur tekstospecimenoj troveblaj ie ajn en la Interreto aŭ en la lingve kaj stile ofte lama esperanta Vikipedio[8], devus kalkuli je la reala uzo fare de aŭtoroj, kiujn oni opinias modelaj aŭ imitindaj (kiel tiuj en TE).

rikoltiloj

Mi trovis almenaŭ unu klaran ekzemplon pri vorto en BE kun signifo kaj bildo malsama je tiu en NPIV. Temas pri “serpo”. En BE §208/8 la paro “serpo; lunarka falĉileto” priskribas la bildon de ilo konata i.a. kiel parto de la simbolo de komunistoj, kune kun martelo. Laŭ NPIV, tia ilo ricevu la nomon “rikoltilo” (bedaŭrinde mankas bildo pri ĝi sub la koncerna kapvorto). Kaj en NPIV ĉe “serpo” videblas bildeto de aliforma kaj aliuza ilo, tre simila al tiu ĉe §208/9 de BE: “poŝoserpeto; hipo”.

Kiu pravas? NPIV. Kaj tion diris ne mi, sed neniu alia ol Bernard Golden antaŭ pli ol 30 jaroj en artikolo plena, laŭ lia kutimo, je nerefuteblaj argumentoj[9]. Resume, tia uzo de “serpo” (por la komunisma simbolero) estas falsa amiko kaŭzita de la responda vorto en pluraj slavaj lingvoj, dum la esperanta “serpo” venas rekte de la franca lingvo, kun signifo ne de rikoltilo sed de hakilforma pritondilo. Por la rikoltilo ni havas, ĝis nun, nur la formon “rikoltilo” mem. Golden proponis ekuzi la nomon “siklo” (laŭ la angla “sickle” aŭ la germana “Sichel”) por tiu konkreta tipo de rikoltilo (NPIV: “Malgranda falĉilo, kun mallonga tenilo kaj lunarka klingo”) kaj lasi al “rikoltilo” signifon pli ĝeneralan, tamen sentante nenian ĝenon pro la fakto ke “siklo” jam signifas “mezur-unuon pri pezo kaj mono ĉe la egiptoj kaj hebreoj” kaj “israelan mon-unuon”. Ĉar la ĝermanaj etimoj siavice devenas de la latina “secul(a)”, estus preferinde proponi la tute novan radikon “sekl-”, sen ajna risko je homonimeco… Verdire mi miretas pri tio ke siatempe Golden ne pensis pri la konveneco de tiel simpla modifo.

lunfazoj

Iom pli komplike statas aferoj koncerne la firmamenton, konkrete la lun-arkon. Ĉieaj homoj konas la diversajn lunfazojn kaj povas nomi ilin en sia denaska, gepatra aŭ patrina lingvo. Tamen en Esperanto mankas unueca maniero paroli pri tia niaĉiela fenomeno.

En la artikolo pri lunfazoj de la Vikipedio, fine de marto 2013, legeblas jena averto: “La aŭtoroj de PIV 2005 aldonis eraran ilustraĵon de la lunfazoj. Kelkaj fazoj sur ĝi validas nur por la norda hemisfero, kaj kelkaj – nur por la suda”. Kion fari?!

Mi do decidis serĉi sur §4 de BE la nomojn de la lunfazoj, kaj ĉe §4/4 trovis tutan serion da eblaj aŭ paralelaj formoj por nomi nur unu el la pluraj fazoj de nia satelito: “lunduono; duona luno; lunĝibo; ĝiba luno kreskanta; unua kvarono”. Provu imagi, se iun vesperon konato naive ekdemandus vin, kiel oni nomas en Esperanto ĝuste tian lunon, kaj vi restus senparola pro neeblo decidiĝi pri la preferinda nomo aŭ formo.

Tian abundon de formoj iuj nomas “riĉeco de Esperanto”, “fleksebleco”, “mirinda esprimivo” ktp. En la realo, temas pri ĥaoso. Oni ne tolerus tian diversecon de terminoj sur la paĝoj de glosaroj de UNo aŭ Eŭropa Unio, ne nur pri lunfazoj, sed pri partoj de maŝinoj[10], financaj procedoj[11], novaj (aŭ nove nomataj) malsanoj[12] aŭ kio ajn alia.

Por nomi adekvate la lunfazojn oni devus elekti nomojn kurtajn, klarajn, malambiguajn. Jena serio povus funkcii bone en lingvo internacia: kreska luno > plenluno (aŭ plena luno) > velka luno (malo de “kreska”) > malluno (pli esperantisma ol “vaka luno” [malo de “plena”], kaj preferinda ankaŭ pro tio ke “vaka” sone iom tro similas al “velka”).

spino

Ni revenu al aferoj teraj kaj paperaj. Laŭ NPIV 2002, “dorso (3)” estas “malantaŭa, ordinare ne aganta parto de objekto” (la reta versio aldonas: “aŭ organo”), kaj tiun subdifinon sekvas i.a. la ekzemplo “dorso de libro”. Min tiu esprimo pensigus unuavice pri libra dorskovrilo (aŭ eble kovrildorso), sed, laŭ la franca (unu el la ĉefaj fontlingvoj por la NPIVaj elektoj kaj difinoj), ĝi ja povus signifi ion tute alian, kiel montras la same neklara difino de “dorso (3)” en ReVo: “(figure) Malantaŭa parto de staranta objekto: dorso […] de libro”. Sed kio do estas la malantaŭo de staranta libro?

Se temas fakte pri la parto de libro kuniganta la frontkovrilon kun la dorskovrilo, ofte kun surpresita titolo, legebla kiam la libro staras aŭ kuŝas sur breto, nu, tian libroparton BE oportune nomas “librospino” (§338/38), per facile komprenebla metaforo kaj kredeble ankaŭ laŭ la angla lingvo. Ĉi tiun novan dirmanieron oni trovas i.a. en la verkoj La sekreta miraklo[13] (p. 9, 10, 194) kaj Laŭ neplanitaj padoj, de Ragnarsson[14] (p. 48).

kverko

Kaj nun ni saltu de libroj al la natura fonto de papero: ligno, arboj. Laŭ la Fundamento de Esperanto[15], la signifo de la vorto “kverko” estas tio kion oni nomas “chêne | oak | Eiche | дубъ | dąb” resp. en la lingvoj franca, angla, germana, rusa kaj pola. Temas pri specio de arbo. Bedaŭrinde, en postaj vortaroj kiel PIV[16], NPIV kaj ReVo (kaj latente jam en la Vortaro de Kabe[17] per la mencio de la latina genronomo Quercus), iuj vortaristoj donis al tiu vorto la signifon ne de arbospecio sed de tuta genro inkludanta ĉ. 400 malsamajn speciojn.

Tian nepravigeblan, kabinetan evoluigon de la radiksignifo, ne nur por “kverko” sed ja por amasego da nomoj de plantoj kaj bestoj, tre bone klarigas interesa kaj studinda artikolo de Judith Jackson, Bestoj en la taksonomia ĝangalo – Zoologia terminkreado[18]. La rezulto estas ke nomoj de plantoj kaj bestoj en la nun uzataj vortaroj signifas ion alian ol en la Fundamento: ne specion (kiel plant- kaj besto-nomoj en naciaj lingvoj) sed genron, imite al la faka taksonomia lingvaĵo de biologoj. Escepto estas oftegaj speciaj nomoj kiel “hundo”, “lupo” ks, por kiuj oni disponas apartan genronomon “kaniso” (simile statas pri “feliso”), kaj ĝis nun maloftegaj plantnomoj kiel “baŝoo”, “ginko” aŭ “ginsengo”, nomantaj po unu specion.

En rete legebla recenzo de NPIV[19], Gonçalo Neves skribis: “Se paroli pri botanikistoj, apartan mencion (nek favoran, nek riproĉan) meritas la enkonduko de sciencaj variantoj signife pli vastaj aŭ nuancitaj, paralele kun konataj vortoj komunuzaj. Jen de nun disponeblas ekzemple la paroj: ajlo – aliumo; fazeolo – fazeoluso; lolo – lolio; kaŝtano – kastaneo; piro – piruso; pistako – pistacio; pruno – prunuso; salmo – salmono; polpo – oktopodo; vesperto – vespertiliono, ktp.”

Temas fakte ne nur pri sciencaj variantoj aŭ terminoj, sed ja pri tute novaj radikoj, kiel ekzemple “roburo” kaj “potirono”. Konkrete, “roburo” estas provo anstataŭigi per nova radiko la fundamentan signifon de “kverko” (laŭ la scienclatina nomo de la specio: Quercus robur). Kaj tio estas absolute malakceptebla. Mi firme opinias ke oni ne devas forgesi la bazan, fundamentan signifon de ĉiuj tiuj radikoj; alivorte, ke oni devas redoni al ili ilian signifon originalan, malfarante la misvojon de la t.n. “taksonomia principo”.

Feliĉe BE prezentas vortojn per bildoj, kaj do en ĝi (§189/1 kaj §203/13) “kverko” estas la konata arbo kun ligno tre fortika uzata por mebloj kaj plankoj (mi libere citas laŭ la Vortaro de Kabe).

Parenteze: povus eble esti utile se fakuloj kaj sciencistoj disponus en Esperanto sufikson por biologia genro. Laŭ mia scio io tia ne ekzistas (vidu en NPIV la tabelon sub “sistematiko”, sur p. 1047). Se entute necese, ĝi povus esti, ekzemple, -uc- (= -ul- + -ec-; cetere iom simila al -ac-): kverko (la arbospecio Quercus robur); *kverkuco (la genro Quercus, aŭ iu ajn el ĝiaj multaj specioj). Unu tia sufikso igus nenecesa la amason da novaj radikoj por “sciencaj variantoj” kiel tiuj listigitaj de Neves en sia recenzo de NPIV.

Ĉiel ajn, rapida esploro en TE tuj montras ke la radikon “kverk-” niaj bonaj aŭtoroj senescepte uzadis dum jardekoj por signifi konkretan arbon, arbospecion, ne abstraktan fakon en botanikista klasifiko.

La ĝisnuna manpleno da ekzemploj montras la malfacilecon de la tasko. Facilas revi pri ia reta aŭ bita kombino de la Vikipedio (sed kun pli strikta kaj fidinda redakto; ĉu modelo aŭ embrio povus troviĝi en ViVo, la Vikia Vortaro[20]?) plus plena bildvortaro (libera je kopi-rajtoj, ekzemple baziĝanta sur vikibildoj[21]) plus la kompleteco laŭ-tema de la iama, kaj ekstreme utila, SOV[22]. En la komenco de ĉi eseo mi menciis la neceson atingi ian kunordigon inter la redaktejoj de la diversaj lingvaj konsultiloj. Bedaŭrinde ŝajnas ke nuntempe ekzistas neniu tia kunordiga organo aŭ iniciato, tiel ke restas nur esperi, ke redaktistoj kaj kompilistoj de unu vortaro jen kaj jen turnos sian atenton ankaŭ al la trovoj kaj proponoj de aliaj.

[1] La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, ĉefred. G. Waringhien, eld. Sennacieca Asocio Tutmonda, 2002, 1265 p. Reta versio de la eldono de 2005 ĉe vortaro.net

[2] Reta Vortaro, konsultebla ĉe reta-vortaro.de/revo kaj ĉe simplavortaro.org

[3] Bildvortaro en Esperanto, eld. Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 2012, 800 p. La kompleta indekso de BE troveblas ĉe wuala.com/Retbutiko/Bildvortaro (bedaŭrinde ne en la vortaro mem).

[4] PMEG (versio 15.0, de la 10a de junio 2013), ĉe http://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/skribo/helposignoj.html#i-134

[5] Ĉe bertilow.com/div/komputada_leksikono/V.html#VUO (temas pri Komputada leksikono; pli frua papera eldono: Komputika leksikono, de Sergio Pokrovskij, eld. Sezonoj, Jekaterinburg, 1995).

[6] En tiu ĉi eseo la signo § referencas al la tabeloj aŭ tabuloj en BE (se necese, poste sekvas cifera referenco al la koncerna vorto).

[7] tekstaro.com; cetere, utilus krei retan komparejon de paralelaj diverslingvaj versioj de unu teksto similan al la plurlingva Linguee ĉe linguee.com, uzante tiucele la esperantigojn troveblajn en retpaĝoj kiel eo.mondediplo.com aŭ tlaxcala-int.org.

[8] eo.wikipedia.org

[9] Kia la semo, tia la rikolto – sed kia la rikoltilo?, artikolo en la revuo Dia Regno, 1981, n-ro 8/9, aŭg./sept., p. 2348-2349.

[10] Parenteze: la sama amuzmaŝino ricevas tri malsamajn nomojn en BE, “ondotrajno” (§85/4), “fervoja tobogano; ondofervojo” (§126/10). Tia plureco de formoj evitindas. Prefere oni elektu la plej oportunan “ondotrajno”. Jen ebla difino: “en amuzparko, trajneto kun abruptaj, eĉ apikaj, iroj supren-suben”.

[11] Ekzemple, ĉu diri “proponado kaj postulado” aŭ “ofertado kaj mendado”? Serĉu la koncernajn vortojn (kaj la vorton “afero”) en NPIV.

[12] Kiel “alchajmero”, aŭ Alzheimer-malsano: difuza cerba atrofio, kutime okazanta kune kun demenco, normale dum la senileco (Vikipedio).

[13] La sekreta miraklo: Elektitaj verkoj prozaj kaj poeziaj, de Jorge Luis Borges, Serio Mondliteraturo, vol. 16, eld. Sezonoj, Kaliningrado, 2008, 200 p.

[14] Laŭ neplanitaj padoj, de Baldur Ragnarsson, eld. Mondial, Novjorko, 2013, 103 p.

[15] Rete konsultebla ĉe akademio-de-esperanto.org

[16] Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, ĉefred. G. Waringhien, represo de la dua eldono, eld. Sennacieca Asocio Tutmonda, 1981, 1303 p.

[17] Tria eldono, de 1925.

[18] En La stato kaj estonteco de la internacia lingvo Esperanto, de diversaj aŭtoroj, eld. KAVA-PECH, Dobřichovice, 1995, 191 p (la artikolo de Jackson, sur p. 100-109).

[19] Gonçalo Neves: Disaj komentoj pri la nova PIV, esperanto.pt/piv2.htm

[20] kono.be/vivo

[21] viki-: (el Vikipedio) prefikso indikanta egalrajte kaj partoprenige kolektivan redaktadon, precipe en la Interreto (vidu “vikio” ĉe eo.wikipedia.org/wiki/Vikio).

[22] Sisteme Ordigita Vortaro, de Michele Mariano, kolekto Plejado – Scienca Eldon-Serio n-ro 3, eld. Lina Gabrielli, Parizo, 1986, 526 p.

3 E-aranĝoj en Hispanujo en 2013

noreply@blogger.com (Jorge) — Wed, 31 Oct 2012 15:13:00 +0000

MARTO - MADRIDO

La 9a Iberia Renkontiĝo (IR) okazos en Madrido de la 15a ĝis la 17a de marto. Jen la retpaĝo kun la programo, aliĝilo ktp. Kaj jen iom freneza invito partopreni.

http://esperanto.es:8080/IberiaRenkontigho/

MAJO - ZARAGOZO

La 72a Hispana E-Kongreso okazos en Zaragozo, de 3a al 5a de majo.

Informado:

http://www.esperanto.es/hef/index.php/kongreso/prezento-kongreso

Aliĝo:

http://www.esperanto.es/hef/index.php/kongreso/aligxo

JULIO/AŬGUSTO - MADRIDO

La 86a kongreso de SAT okazos de 28a de julio ĝis 4a de aŭgusto en Madrido. Jen ligiloj:

http://www.satesperanto.org/Aligxilo.html

http://www.satesperanto.org/Kongresejo-logxejo.html

http://satesperanto.org/-2013-86-madrido-.html

http://www.satesperanto.org/Programo-Resumo-Provizora.html

sunmakulo / mancha solar

noreply@blogger.com (Jorge) — Thu, 16 Aug 2012 18:03:00 +0000

perfektan vundas diskon
viviga sunmakul'

[el disco hiere perfecto

una vivífica mancha solar]

[foto de sunmakulo]

Nefermita poemo pri Esperanto kaj Esperantujo

noreply@blogger.com (Jorge) — Thu, 26 Jul 2012 17:07:00 +0000

"Nefermita poemo pri Esperanto kaj Esperantujo"

Hazarde la monda objekto Esperanto iam kaptis Vilhelmon Auld kaj Johanon Régulo kaj devigis ilin esti esperantistoj.

Citaĵo el Amble kun William Auld, de Juan Régulo Pérez (legebla en Rikolto kaj En barko senpilota).

De svage longa tempo mi enuas
pri la plejparto de Esperantujo,
pri ĝiaj tedaj solvoj, aranĝoj kaj novaĵoj
kaj 125aj jubileoj oscedigaj preskaŭ ĝis invito al kabeo.

La nudan lingvon mem mi ŝatas, sed tedas min batali
kontraŭ la lingvaj taleboj* esperantaj,
aŭ kontraŭ tiuj kelkaj apartuloj, kiuj psike aŭ taktike
el siaj multaj eblaj mioj hipertrofias sole unu
en maskon aŭ statuon
por fari ĝin laŭdinda kaj impona
ne nur al la ceteraj, sed propre al si mem
kun la pracelo kuraci oldan vundon.

Tamen, iasence,
ankaŭ multaj el ni paralele kondutas
pri Esperanto kaj Esperantujo,
kvazaŭ delire,
donante al la lingvo kaj afero
pli da grando kaj gravo
ol al multegaj plej diversaj mondaj ioj;
vidante ĝin tra lenso trograndiga,
kaj tra ĝi mem la buntan mondon
kiel tra torda prismo.

Ĉar, malgraŭ niaj karaj mitoj kaj sloganoj,
Esperanto estas ja afer’
de la jarcentoj deknaŭa kaj dudeka…

Kaj la lingva diverso
(kiun multaj el la niaj anatemas je problemo)
per si mem neniel pravigas aŭ klarigas
kiom da tempo mi kaj vi
kaj la menciitaj stranguloj kaj ĝenuloj,
kaj la multaj valoraj homoj de Esperantujo, ĉu konataj, ĉu anonimaj,
– kiom da tempo ni ĉiuj dediĉadas al la lingvo zamenhofa.

Jen do mi sentas emon verki ĉi eseon en versoj blankaj
aŭ poemon sen rimoj**,
ĉar estas en tiu sindediĉo
nenia proporci’.

Ni ja devus, ĉu ne?, enverŝi multe pli da horoj,
da energio, mono kaj neŭronoj
en bataladon kontraŭ la kapitalismo spekula,
kontraŭ masklismo kaj rasismo nunaj,
kontraŭ la protea, prometea stultoj de l’ homaroj.

Kial tamen ni tiom esperantumas?
Tutsimple,
ĉar ni estas
kaptitaj.

Kaptitaj ne denaske, sed de la frua (aŭ la dua) adolesko,
kiam eksentiĝas interes’, entuziasmo
por plej diversaj umoj en la kosmo, en la mondo;
kiam hobioj, ŝatoj, alvokiĝoj disburĝonas;
kiam verva gimnazian’ ekverkis himnon en praformo de nia lingvo.

Ni tiom esperantumas, do,
pro inercio.
Ĉar ni faris iam el Esperanto parton de nia vivo,
implikis nin en reton de translingvaj geamikoj,
sed ankaŭ da rutinoj agaj, volaj, vortaj,
pelante nin en kaĝon netuŝeble,
agrable seneskapan.

Jes, Esperanto, afero de l’ jarcentoj
deknaŭa kaj dudeka…
Sed al ĉi lasta apartenas ankaŭ
ĵaz’ kaj atombombo,
kaj la krista erao mem estas afero
de la centjaroj sesa, sepa, oka…

Aliflanke,
mi estas
kaptita
ankaŭ de verkem’, de poezio
ĝenerale (ne nur tiu esperanta).

Jen tamen mi praktike, fakte verkas
por maksimume kvindeko da leguntoj
– sed ĉu poezi’ ne devus esti
esence universala, adresiĝi
potenciale al ĉiuj eblaj mondoj kaj transcendi
la lingvojn denaskajn?
Kontraste, senton mi havas kvazaŭ mi nur ĉizus
rongorongajn*** signojn sur dolmenon
futuren sepultendan.

Imageble
neniu tre bedaŭrus aŭ rimarkus
se unu tagon mi kabeus kaj, rezulte, verkus plue nur
en la lingvo de l' hispanoj…

Sed, verdire, min tenas kaj katenas
al ĉi damna afer’ tria motivo:
pluraj homoj brile junaj,
novaj, inteligentaj, belaj, simpatiaj,
entuziasmaj kontaĝe kaj kur-aĝe
pri Esperanto kaj verkado, pri verkem’ en Esperanto.
Ja kun ili, kun vi!, mi plej volonte kundividos
miajn emojn
(kaj poemojn)
anstataŭ forsendi ĉion ĉi al merd’ aŭ mil diabloj.

Jen, resume,
ne plend’ aŭ pledo al la anoj
de ĥimeraj gent’, popol’, nacio, kulturo esperantaj,
sed cirkuler’ per-versa al rondo samhobia
per kiu bardo veterana proklamas pufavorte
sian nedemision, restemon, malkabeon,
senracie,
pro obstino kaprica.

Kaj tamen, tamen…

Jorge Camacho
26.7.2012

* talebo: 1. Studento. 2. Studento de iu aŭ pluraj islamaj religiaj sciencoj. 3. Ano de politika movado, konata kiel talebismo aŭ talebarismo, kiu strebas al starigo de diktatoreca, terora reĝimo por apliki pretendate islamajn regulojn en la publika kaj privata vivoj de la regata socio. (Islama Vortaro, islama-vortaro.blogspot.com.es).
** Jen par’ da rimoj tamen, en tre diskreta noto,
por ke kontentu ogro, pedant’ aŭ idioto.

*** rongorongo: nomo de la ĝis nun nemalĉifrita indiĝena skribsistemo de Pask-insulo.

PS (3.8.2012): Reviziante la poemon mi forigis senbezonajn n-finaĵojn post "kontraŭ", kaj ŝanĝis (lingvo) "hispana" al "de l' hispanoj" kaj "Jen kun ili" al "Ja kun ili" (sekvastrofe reaperas "jen").