Collina - Aas1

Den finske festdagen 6. desember

2017-12-05T16:57:00.001+01:00

Den finske festdagen 6. desember

Vårt naboland Finland feirar at det er hundre år sida dei vart fri denne veka. 6. desember 1917 vart landet endeleg sjølvstendig og sist helg var det stor fest i Helsinki. Det er verdt å stoppe opp og dvele ved vårt nabolands jubileum, fordi vår unnselege nabo si historie har både vore nært knytt vil vår historie, men samtidig vore nokså ulik. Mens vi var vane med å bli styrt frå København, vart finnane vane med å bli styrt frå Stockholm.

Napoleonskrigane mellom 1807-1814 endra dette. Då vart Finland Storhertugdømme under Russland, mens vi vart gitt til Sverige frå Danmark. Igjen vart vi begge brikker i stormaktsspelet til storebrørne, Sverige og Russland.

Hundreåret som følgte vart likevel ei demringstid for oss begge, men statsrettsleg vart vi værande ufrie. Finnane fekk dessutan fleire tilbakeslag enn oss, trass at vi begge opplevde ei sterk nasjonal oppvakning. I Finland voks Sibelius, Runeberg og Kalevala fram, mens vi gledde oss over Grieg, Bjørnson og folkeeventyr og segn.

Mens vi gradvis fekk sjølvstende i ein fredeleg prosess fram mot 1905, var det verre for finnane. Først tolv år etter oss kom sjansen. Russland hadde vikla seg inn i den 1. verdskrigen. Den førte til interne opptøyar våren 1917, og fram mot hausten utvikla det seg til ein blodig revolusjon. Tsaren vart avsett, og då meinte finnane at grunnlaget for den finsk-russiske personalunionen òg var borte. Den finske Landdagen vedtok så at «Finlands folk bör träda i ledet til världens övriga folk som en oavhängig nation».

Men no gjekk maktkampen over i borgarkrig, Finlands store nasjonale traume. «Raude» og «kvite» grupper av finnar barka saman i regulære kampar frå januar til mai 1918. Dei raude ville ha sosiale reformar og radikale samfunnsendringar, inspirert av Russland. Dei kvite ville berge det beståande og eiga makt. Klassekampen resulterte i 40 000 døde. Dei kvite vann, og dei nytta tida etter på å demonisere fiendane og rettferdiggjere vilkårlege avrettingar og massakrar på eigne landsmenn. Historikaren Heikki Ylikangas var blant dei som tok opp konflikten så seint som i 1993. Han var lei av at overgrep vart feid under teppet og forsøkt glømt. Krigen var ikkje ein kamp mot ein framand inntrengar – russiske bolsjevikar. Det var ein intern maktkamp.

Ein grunn til glømselen kom av kommunistiske Sovjetunionens angrep på Finland 30. november 1939. Den finske motstanden mot den overmektige naboen vart eit førebilde for mange små nasjonar, og då finnane inngjekk våpenkvile med Sovjetunionen i mars 1940 pusta vi nordmenn òg letta ut. Den russiske bjørnen var stagga og nordnorske soldatar på grenseteneste mot Finland i Aust-Finnmark fekk fred. Også britar og franskmenn senka «guarden». Sovjetunionen hadde oppnådd minimale militære sigrar.

Berre ein månad seinare var vi invadert av Hitler-Tyskland. Frå då av vart våre vegar delte. Finland vart alliert med tyskarane, mens vi vart okkupert av dei. Alt endra seg hausten 1944 då Sovjetunionen jaga Tyskland ut og pressa finnane til å avslutte den jobben innan eigne grenser. Dei jaga så den tyske Lapplandsarmeen ut via Finnmark og Troms, omtrent på same tid som sivilbefolkninga i Finnmark og Nord-Troms vart jaga frå heimane sine. Mange av dei var av finsk avstamming, og lik sine naboar i finsk Lappland vart dei begge utsett for Hitlers «brente jords taktikk».

I etterkrigsåra fann Finland og Noreg plass innanfor kvar sine sfærar. Eit nøytralt Finland vart del av det Sovjetisk influerte aust, mens vi var del av ein USA-vennleg Nato-allianse i vest. Trass i nordisk samarbeid kjølna naboskapen noko, men med privatbilismens framvekst på 1970-talet pressa det seg fram ønske om større samkvem og adgang til den finske solkysten, særleg blant solhungrige finnmarkingar og nordlendingar.

Med Sovjetunionens kollaps i 1991 vart Finland igjen meir vestvendt. Likevel reknar nok mange nordmenn Finland som den odde naboen i Norden. I eit år der mange er mest opptatt med jubilea over den russiske revolusjonen og reformasjonen, må vi huske å minne oss om Finland. Innanfor mange felt har finnane imponert oss. Både når det gjeld design og arkitektur, idrett og kultur, skolestell og kunnskapskultur, men også når det gjeld evne til omstilling og innovasjon, og – ikkje minst den teknologiske kompetansen. At melankoli er eit finsk varemerke er heller ikkje å undrast over når ein ser på landets prøvelsar i nyare historie.

Onnittelut Suomessa! Gratulerer Finland!

Det var bolsjevikanes Russland som bana veg for eit sjølvstendig Finland. Her er Dei rusiske folkekommisarias råd si anerkjenning av den finske sjølvstendigheita

Steinen kan reddast

2015-07-09T13:14:00.001+02:00

Den siste tida har det vore mykje mas om ein viss langstein, rive over ende og knekt av ein ulykkeleg kantklippar frå hans majestets vegevesen. No har kulturvernstyresmaktene bestemt seg. Steinen i Steigen skal ligge. Den skal vere forgjengeleg og ligge der den låg då den datt som eit teikn på si forgjengelegheit.
Men, dette finn ikkje folk seg i så lett. Kan ikkje steinen berre reddast? Setjast opp att? Lim han saman!
Det er truleg den rette løysinga. Den vil minne folk om si eige fortid, og også illustrere at vi faktisk har vore stand til og villa reparere den forgjengelege steinen fordi vi brydde oss om dette kulturminnet og ville ha det på plass igjen. Fordi det betydde noka for oss. Det er med andre ord ikkje berre det å ødelegge minnesmerket som er eit minne om steinen si historie. Å reparere den er også ein del av steinen sitt liv.

Det er dette dei har gjort på den verdskjente steinringen Ring of Brodgar på Orknøyane. Her har dei halde steinringen oppe, reist steinar og limt dei med sement for at dei ikkje skulle gå i oppløysing. Ingen som kjem i flokkar for å sjå dette underet synest dette er dumt. Tvert om. Hadde det ikkje vore for vedlikehaldet ville steinringen vore langt frå like spennande å vandre i.

Ved Ring of Brodgar ved Orknøyane har mennesket forsøkt å reparerer på dei 3-4000 år gamle steinane slik at folk kan sjå dei. Det same bør skje med Steigensteinen som ramla saman i fjor.

Nokre steinar har blitt kløyvd i to, og dei ligg der, men strukturen til steinringen er komplett for det.

Kall inn fleire vitne

2015-06-03T13:07:00.000+02:00

Kjetil Korsnes og Bengt Stangvik har funne gull. Både i tyske og britiske arkiv finst det nemleg mange dokument som omhandlar krigen i Noreg. På bakgrunn av dette slår det fast to ting i eit intervju med BodøNu:

Det første var; «At Bodø sykehus ble bombet med vitende og vilje, er en myte», det er sågar «komplett usannsynlig». Grunnen til dette var mellom anna at det ikkje var nemnt «i tyske dokumenter før angrepet», som Stangvik uttalte det.

Det andre var at «bombingen av Bodø ikke ble nevnt med ett ord i prosessene i etterkant av krigen. De mener dokumentasjonen fremviser at Bodø var et legitimt, militært mål».

Grunnen til at ein historikar må reagere på slike utsegn er fleire. Det eine er at dette faktisk ikkje er rett. At Bodø sjukehus vart bomba, brann og evakuert i fleire månader, vart oppfatta som ei medvite handling, heilt ubunden av det Luftwaffe meiner det var. Handlinga var til og med oppfatta som så alvorleg at ein evakuerte heile sjukehuset, noko som er svært sjeldan i nyare historie. Eg har også vist at bombinga av Bodø vart tatt opp overfor krigstribunalet i Nürnberg i 1945 som døme på krigsbrotsverk. Denne hendinga vart med andre ord tatt opp i «prosessene i etterkant av krigen».

Var det "legitimt" at Bodø sentrum vart jamna med jorda i 1940.

Kor er dei kjeldekritiske vurderingane?

Det er flott at to entusiastar som Korsnes og Stangvik viser interesse for historiske hendingar og samstundes skaffar tak i viktig kjeldemateriale frå sentrale utlandske arkiv. Ivrige historieforskarar bidrar alle til å skaffe fram ny kunnskap, og eg har sjølv hatt nytte av Korsnes sine funn og gitt han skryt for dette offentleg. Seinast fekk han slik omtale i møtet på Folkets Hus 27.mai i år, då bombedagen vart markert med eit miniseminar med mange tilhørarar. Likevel er det viktig å peike på nokre fallgruver som lekfolk ikkje alltid reflektere over når dei møter kjeldematerialet.
Det eine er at dei fell for freisitinga å la kjeldene «tale for seg», utan å drive med noko slags fortolking eller kontekstualisering. Det andre, som også er ei side ved det første, er at dei legg vekt på ei kjelde, utan å stille denne opp mot andre kjelder. I kjeldene frå Luftwaffe må ein kunne spørje seg kven det er som skriv, korfor han skriv det han gjør og kven han skriv det til. Eg har sjølv fått frå Korsnes ein rapport frå leiaren for kampgruppa i Luftwaffe som skreiv om hendingane denne våren. I så tilfelle er kjeldene henta frå ein leiande offiser i Luftwaffe. Han som skreiv rapporten var ikkje nødvendigvis i Bodø denne maidagen. Rapporten er truleg også selektiv. Her er neppe med nokre detaljar om kva kvar enkelt fly foretok seg over byen denne dagen i detalj. Den er nokså grov. Mange ting er ikkje med i rapporten. Den er med andre ord langt mindre detaljert enn den vi har henta frå dei som var i byen den dagen. Det er heilt naturleg. Det er heller ingen ting i rapportane om overgrep gjennomført av enkeltflygarar eller mannskap som var i flya og som hadde ansvar for våpen om bord. Derimot finst det tallause prov på at folk har blitt skote på frå flya. Det er utsegn som er gitt heilt ubunden av kvarandre, så her handlar det heller ikkje om at folk hadde rotta seg saman for å sverte Luftwaffe. Det klarte Luftwaffe å gjøre heilt sjølv. Når det gjeld å bruke tyske ordrer som kjelde er det andre utfordringar av kjeldemessig art som eg skal komme tilbake til.

Moralske dilemma

Denne saka imnpliserer dessutan nokre kjeldekritiske refleksjonar og moralske og etiske dilemma. Det var dei som vart framheva då eg meinte dei to entusiastane kom til å hjelpe til med å humanisere Luftwaffe. Det er eit godt prinsipp å ikkje la drapsmannen avgjøre skuldspørsmål. Han vil anten ha ein hang til å rettferdiggjøre motivet for mordet, eller han vil forklare at han ikkje gjorde det med vilje. Aller helst vil han neppe huske alt han har vore med på gjennomføre like detaljert. Han som er blitt utsett for mordforsøket, vil derimot huske meir og truleg gje ei meir detaljert framstilling av det som gjekk føre seg. Dessutan vil han om var i flyet truleg bevege seg så raskt, at han i liten grad får med seg den fulle oversikt over skaden han valdar. Ein må nemleg aldri glømme at kjeldene er skapt av nokon og at dei hadde ein agenda for kva kjeldene skulle fortelje. I dette tilfellet er det Luftwaffe som får fortelje si historie. Korsnes og Stanvik bør gje offiserane i Luftwaffe litt motstand og moralsk indignasjon. Om det var uaktsomt drap eller overlagt drap er ikkje ein diskusjon vi skal gå inn i. Å innta det standpunkt at det var uaktsomt og argumentere ut frå drapsmannens kjelder er dessutan problematisk. Her må vi kalle inn fleire vitne.

Låg det føre ein ordre?

Ian Kershaw er ein kjent forskar på den tyske nasjonalsosialismen. Han meiner det ikkje alltid var slik at føraren styrte kva som skulle skje og ikkje. Når Hitler ga signal om at noko skulle skje, var det opp til dei som ville utføre ordrar om å utføre desse i tråd med ein viss intensjon. Det var stor grad av handlingsrom innafor desse grove ordrane, og kva som skjedde er ikkje bestandig detaljert beskrive i ordrane. Vi veit at det vart gitt ein slik ordre for Namsos 19. april 1940. Der heitte det i ordren frå sjef for overkommandoen i Wehrmacht, Keitel: «Føraren og øvste befalhavande i forsvaret gjev Luftwaffe ordre om å øydelegge – utan omsyn til sivilbefolkninga - dei stadene utafor områda vi har okkupert, der engelskmenn er plassert eller har kunngjort at dei har okkupert. Så langt gjeld ordren frå Føraren for Namsos og Åndalsnes. Her skal også jernbanen og vegar i nærleiken av desse stadene, så langt råd er øydeleggast».

Namsos vart bomba etter ein slik ordre, og den danna truleg grunnlag for korleis praksis skulle vere i vidare bombing. Vi veit derfor ikkje om det var nødvendig med ein ny, liknande ordre for Bodø. Namsos hadde sett ein standard, og det var den same kampgruppa som bomba Namsos som tok seg av Bodø. Vi veit heller ikkje om slike ordrar finst for Bodø, og det er meir truleg at det gjør det, enn at det ikkje gjør det. Ut frå det vi veit om andre, liknande analoge tilfelle, vart sivile mål bomba «utan omsyn til sivilbefolkninga». Derfor er det ikkje rett å seie at det er oppspinn at sivile vart skote medvite på av tyske fly i Bodø denne dagen. Viss eg var Korsnes og Stangvik ville eg heller brukt tid på å finne ordren for Bodø på eit høgare plan enn hos ein avdelingsleiar i Luftwaffe. At dei ikkje gjør det, men heller brukar energien på å diskutere om Luftwaffes valdsbruk i Bodø var legitim eller ikkje, blir derfor eit moralsk problem. Også sett i forhold til spørsmålet om «legitim bombing».

Legitim valdsbruk?

Dette rører ved den andre påstanden, nemleg at det ikkje låg føre nokre offisielle rapportar om Luftwaffes herjingar i Bodø. Det er feil. Som vist vart det klagd inn for Internasjonale Raude Krossen denne våren av norske styresmakter, og det kom seinare fleire rapportar om kva som hadde skjedd, både vi britisk kringkasting og gjennom historieframstillingar. Den mest alvorlege var den som krigstribunalet fekk, men fordi krigstribunalet hadde så mange alvorlege saker knytt til tyske krigsbrotsverk, nøydde krigstribunalet seg med å seie noko generelt om invasjonen av Noreg, ikkje noko spesifikt om Bodø. Blant anna heiter det frå tribunalet på side 437: In the light of all the available evidence it is impossible to accept the contention that the invasions of Denmark and Norway were defensive, and in the opinion of the Tribunal they were acts of aggressive war.

Heile angrepet på Noreg var med andre ord aggressivt. Det var ikkje legitimt, og viss Kornes og Stangvik meiner det var det, stiller dei seg på Hitlers side. Det er oppsiktsvekkande og ikkje i tråd med det eg veit dei står for og eigentleg meiner, men det er konsekvensen av tankerekka deira. Frå tyske militære styresmakter er derimot både bombinga av Bodø og angrepet på Noreg sett på som legitimt. At Bodø ikkje vart del av ein gjennomgang frå tribunalet frå Nürnberg er naturleg. Det var så mange stader som til slutt vart utsett for tysk aggresjon og bombing at det ikkje ville vere mogleg å behandle alle. Derfor vart ein konsekvens av krigen at Geneve-konvensjonen slo fast sivilbefolkningas rettar i krig og okkupasjon. Seinare var dette utvida til å gjelde sivile og bombing frå fly.

15 drap

I Bodø drap Luftwaffe 15 menneske den 27. mai. Av desse var det to i britisk uniform. Så mange menneske har verken før eller seinare vore drepen i Bodø på to og ein halv time. Luftwaffe skilte altså ikkje mellom legitime sivile drap og legitime militære drap, og i mitt hovud blir denne typen logiske øvingar feil. Drap er drap uansett om det i ordren før angrepet ikkje stod at ein ikkje skulle drepe sivile. Det stod heller ikkje i ordren før angrepet at ein skulle drepe sivile. Likevel må ein anta at drapet på om lag 1000 norske sivile frå Luftwaffe denne våren ikkje var eit utslag av at Luftwaffe ville behandle sivile mål på ein human måte. Ein kan heller ikkje akseptere argument om desse bombene var legitime. Det er å humanisere Luftwaffe. Det er det som blir konsekvensen viss kjeldene blir ståande som autoriteten, og snakkar for seg, mens han som skal tolke kjeldene og drøfte dei opp mot andre kjelder, bøyer av for den offiseren i Luftwaffe som laga kjeldene. Så mi oppmoding til Korsnes og Stangvik er derfor: Bruk eit breiare register av kjelder. Kall inn fleire vitne!

Oppspinn eller ikkje?

2015-05-29T14:35:00.001+02:00

I ein artikkel i Bodø NU skreiv nyleg Ketil Korsnes og Bengt Stangvik at det er "oppspinn" å hevde at sjukehuset i Bodø vart bomba med vilje. Bakgrunnen er dei operasjonsordrene som låg føre frå Luftwaffes side, og i tillegg eit utleiing om at Bodø hadde strategisk verdi og at sjukehuset ikkje var noko bombemål. Kan vi gje Korsnes og Stangvik rett i ein slik påstand?

Bodø brann godt 27. mai 1940

Krigsbrotsverk i Noreg
I 1945 då Hitler for lengst hadde tatt sitt eige liv i bunkeren sin i Berlin, sette det norske justisdepartementet ned ein kommisjon som skulle kartlegge det tyske overfallet på Noreg i 1940 og den etterfølgjande okkupasjonen. Kunne det ha skjedd alvorlege krigsbrotsverk?
Det var den norske regjeringa som sette i verk arbeidet for det internasjonale krigstribunalet. Eit punkt som særleg vart vektlagt av dei to mennene bak den første, førebelse rapporten frå major Finn Palmstrøm (Deputy Norwegian representative on the United Nations War Crimes' commission) og Rolf Normann Torgersen (Secretary in the Royal Norwegian Ministry of Justice and Police), var den "ubegrensa luftkrigen" (The Unrestricted Air Warfare) og "Luftwaffes herjingar i Noreg" (The Luftwaffe's ravaging in Norway) krigsvåren 1940.

I forordet til rapporten skriv justisminister Johan Cappelen at det er uttrykkeleg notert at rapporten berre var mellombels. Alle data var ikkje samla inn, så det som var med var berre dei grovaste brotsverka. Dessutan var det ikkje alle detaljar som var klåre og alle prov som var avdekt rundt anklagene som låg føre.

Cappelen gjorde det dessutan klårt at Noreg var eit av dei første landa som vart angripen av Tyske militærstyrkar og slik sett måtte lide lengst under den tyske "terror" og "the Nazi methods of violence", som han skreiv det. For Noreg var det viktig, og i tråd med St. James-deklarasjonen og Moskva-deklarasjonen, at dei som var ansvarlege for krigsbrotsverk vart tiltalt, stilt for retten og straffa for ulovlege og uønskte handlingar dei hadde ansvar for. Den norske regjeringa meinte derfor at rapporten inneheldt dokumentasjon for "criminal acts affecting Norway".

Flyvåpenets terror
Eit poeng som vart lagt vekt på i rapporten var det tyske Luftwaffes overlegenheit i forhold til både det norske flyvåpenet, og seinare også overfor dei allierte. Denne overlegenheita var utnytta fullstendig, og utan reservasjon. Handlingene til dei tyske flya frå det polske felttoget i 1939 var kjent. Her hadde tyskarane starta med det dei kalla "ubegrensa luftkrigføring". I den norske rapporten frå 1945 vart dette skildra å vere i tråd med leiaren Herman Görings taktikk også i Noreg våren 1940. Det innebar ei meiningslaus bombing av små og ubeskytta byar og stader, gårdar, kyrkjer, sjukehus og hospitalskip, og andre ikkje-militære mål.

Best illustrerte rapporten dette gjennom dei tyske flyas jakt etter den norske kongen og regjeringa i april- og maidagane, der tyske Luftwaffe bomba sønder og saman byar og tettstader der dei trudde representantane frå dei norske styresmaktene gjømte seg. Rapporten meinte dette var eit utslag av "terrorising 'warfare' ", utført som ein straffereaksjon mot den norske regjeringa si negative haldning overfor den tyske okkupanten sine samarbeidsplanar våren 1940.

Men mest av alt var det viktig for justisminister Cappelen å få fram øydeleggingane av småbyane i Noreg våren 1940, der omlag 1000 norske sivilistar mista livet og mange fleire vart skadd. Lista var lang, og vi gjengir dei som særleg vart vektlagt i rapporten:

· Elverum: bombed on 11th April, 1940, about 1200 buildings and their contents damaged to a total value of 6,200,000 kroner (Appendix 8).

· Nybergsund: bombed 11th April, 1940, about 200 items of damage, value 0.35 million kroner.

· Kristiansund N.: bombed from 28th April to 2nd May, 1940, about 5,700 items of damage, value 56,500,000 kroner (Appendix 9).

· Molde: bombed on the 15th April, 1940, about 1600 items of damage, value 11.6 million kroner (Appendices 10 & 11).

· Namsos: bombed on the 20th April, 1940, about 2,100 items of damage, value 16.5 million kroner (Appendix No. 12).

· Steinkjer: bombed on 21st and 22nd April, 1940, about 2,200 items of damage, value 20.7 million kroner (Appendix No. 13).

· Bodo: bombed on the 27th May, 1940, about 3,500 items of damage, value 35.5 million kroner (Appendices Nos. 14 & 15).

For Bodøs del vart det vedlagt fotodokumentasjon for å støtte argumentasjonen, såkalla "appendixes". I tillegg til denne vart det trekt fram av norske styresmakter at "hospitals and hospital ships" var "favourite targets of the German planes". Det var to døme som støtta denne påstanden; bombene som traff sjukehuset i Bodø og senkinga av hospitalskipet Dronning Maud i Ibestad. Bodøsjukehuset vart bomba 27. mai 1940 og pasientane vart skote på av tyske maskingevær på fly mens dei vart bore ut av det brennande bygninga, vart det forklart. Hospitalskipet Dronning Maud vart senka av tyske fly 1. mai 1940, med tap av 42 menneskeliv, inkludert helsepersonell (7 doktorar, 26 sjukepleiarar), og det trass i at skipet var merka med Røde Kors-emblemet. Også skipet Brann 4, som vart senka 29 april hadde slike sanitetsoppgåver. det vart også angripe av Luftwaffe, med fem døde som resultat.

Norske styremakter sendte rapportar om desse krenkingane av internasjonal rett til det Internasjonale Raude Kross i Geneve. Noreg meinte saka vart styrka av at ein på nedskotne tyske pilotar fann ordrer som skulle effektuerast, om at alle stader som kunne nyttast som miltære formål, og alle rørsler langs vegane skulle angripast ("die Wege sind abzikämmen"). Ein følgje av dette var at gardar og større hussamlingar over heile landet heilt unødvendig vart skote på av flya, heilt uavhengig av om det fanst militærpersonell der eller ikkje.

Tysk hemn overfor sivilbefolkninga?
Øvste leiar for den avdelinga av Luftwaffe som bomba Bodø - kaptein Artur von Casimir – vedgjekk seinere at tyskarane meinte det fanst andre og viktigare militære mål enn Bodø, og at byen ikkje hadde nokon stor militær verdi. Dessutan var den eit «ikkje-forsvart» område. Likevel meinte von Casimir at befolkinga aktivt hadde støtta opp om alliert aktivitet; det var bygd flyplass nært byen, og hamna vart brukt til militære formål av dei allierte. Dessutan stod store allierte landstyrkar i og i umiddelbar nærheit av byen. Dermed hadde det sivile samfunnet i og rundt Bodø tydelig vist kva side dei stod på. Utsagnet vitnar om ein Luftwaffe-offiser som med bombinga av Bodø kunne statuere eit eksempel overfor sivilsamfunnet. Om dette var medvite, veit vi lite om, men det er nærliggande å tenke at dette kunne vere ein medverkande grunn til at Bodø vart bomba.

Luftwaffe sett frå bakken
Ser ein på skildringane frå dei som var på sjukehuset i Bodø denne skjebnedagen, er det liten tvil om at dei følte seg angripe av flya. Overlege Nils Friis skreiv mellom anna seinare at bombene fall ca. kl. 1755: "Kort etter falt slag i slag bomber over sykehuset og byen. larmen av bombeeksplosjonene var kolossal. Vinduene knustes, dørene larmet og huset ristet i sine sammenføyninger. Vi trodde hvert øyeblikk at hele huset skulle ramle i sine sammenføyninger. Vi trodde hvert øyeblikk at hele huset skulle ramle sammen og begrave oss alle" (Friis 1952: 9).

At Luftwaffe sjølv ikkje har rapportert at dei bomba sjukehuset er ikkje ein truverdig kjelde til om det faktisk skjedde eller ikkje. Det finst nemleg også andre kjelder som kan nyansere det heile. For folk i sjukehuset var det ein realitet at sjukehuset vart angripen. Det vart oppfatta som eit bombemål. Også avisene i samtida skreiv slik om hendinga:

Reaksjonane på den tyske bombinga av Bodø let ikkje vente på seg

Krigsretorikken i datidas aviser er til å ta og føle på, men også eit uttrykk for at vi faktisk var i krig og at dette var ei historisk hending som ein ikkje i sin villaste fantasi hadde sett for seg kunne skje i fredelege Noreg. Overlege Friis skreiv meir kaldt og nøytralt om det som hadde skjedd:

Vi fryktet derfor at brannbomber også var kastet ned på sykehusets tak og at vi hvert øyeblikk også måtte være forberedt på brann. Etter ca. 1 time begynte det å sprute gnister ut på gulvet i korridoren fra ventilene. (..) Tilstanden i sykehuset var nu forferdelig, mørk av røyk og murstøv i alle korridorer, stønn, jamring og skrik av pasientene. Enkelte ble helt rasende og måtte holdes. (Friis 1952:9-10)

Sjukehuset hadde fått det Friis karakteriserte som "3 fulltreffere av bomber". Ei traff austfløya og gjekk gjennom taket i tredje etasje. Ei anna traff vestfløya på taket, gjekk gjennom tredje og golvet i andre etasje der ho sprengte ut eit hol i ytterveggen mot sør. Den tredje bomba tok med seg nordvestfløyas nordvestre hjørne og reiv opp trappeoppgangen. Til saman var 246 kvadratmeter steinvegg sprengt bort. I tillegg fall det "en rekke bomber" i hagen rundt anlegget, meir eller mindre nært bygget. Friis meinte etter konferanse med tyske sanitetsoffiserar at bombene som var brukt var på mellom 50 og 100 kilo ut frå storleiken på bombekratera. Dei var ca 2,5 meter djupe og 7 meter vide. Funksjonærbustadene rundt sjukehuset var også skadd. Her hadde mitraljøser frå flya ført til at veggene var "gjennomhullet av kuler".

I sjukehushistoria frå 1952 får også ein besøkande britisk offiser - L. G. Maxton - komme til orde om kva som skjedde i kaoset på sjukehuset denne dagen. Hans tekst har blitt omsett av Friis til norsk:
Bombingen fortsatte - etter mitt ur var det gått en halv time - det kunne like godt ha vært en dag, ja en uke. Bygningen rystet ustanselig mens bombene traff den, deler av taket falt ned på marken. Strømmen av syke og skadede seg inn i gangen, det ble varmt og kvalmt med så mange mennesker der. Vi fikk tak i noen senger, klær og stoler. mange av mennene hadde ikke mer enn en skjorte på, noen av kvinnen bare nattdrakt eller et laken.

Maxton la også merke til ein pasient som kunne fortelje han at ei maskingeværkule hadde gått gjennom den øvste delen av hofta. Vidare minnest han at "et tysk fly fløy lavt over oss og maskingeværet skrattet voldsomt" (Friis 1952: 19-20). Sjølvsagt må ein rekne dette som propaganda frå britisk side for å demonisere det tyske flyvåpenet, men ein skal sjølvsagt ikkje undervurdere denne typen vitneutsagn. Eivind Thorsvik mintes det same på bombedagen frå sin ståstad inne i sentrum av byen, og ei rad andre fekk den same oppfatninga av Luftwaffe under sitt opphald i byen denne dagen. Det same sa Arne Neraas: "Bombingen begynte igjen. Gatene ble pepret med mitraljøser".

Rett nok vart ikkje meir enn 15 menneske drept denne dagen, men likevel skal ein vare seg vel for å forsvare den tyske framgangsmåten under angrepet på Bodø. Mange av dei heldt seg klokeleg i ein kjellar under angrepet, slik Johan Mohus gjordet det. Det førte truleg til at færre døydde. Angrepet var med andre ord langt frå humant. For Luftwaffe er det sjølvsagt at ein i eigne arkiv heller ikkje tar vare på inngåande informasjon kring det ein har gjennomført. I ein militær kamprapport vil berre dei nakne tala vere med; talet på fly, namnet på avdelinga, klokkeslett for aksjonen og resultatet av operasjonen.

Thomas Hippler har forklart kva rolle Giulio Douhet har spelt på tenkinga om flya i tyske Luftwaffe

Terrorbombing
I si masteravhandling ved Luftkrigskolen konkluderer Mats Danielsen med at brannbombene over Bodø by var ei rein terrorhandling. Det skulle ødelegge fiendens og det sivile samfunnets moral og vilje til motstand, noko som hadde prega Luftwaffes stratgiar heilt sidan italienaren Giulio Douhet lanserte sine teorier om strategisk bombing. Derfor vart også mål som ikkje var direkte militære angripe med bomber, slik både Åndalsnes, Namsos, Kristiansund, Molde og Steinkjer opplevde det. Bombinga skulle først og fremst skape motløyse og redsel, og få motstandarane til å gi opp. Strategien var blitt prøvd ut sida Guernica under den spanske borgerkrigen i 1936. Vi kan derfor ikkje utelukke at også angrepet mot sjukehuset i Bodø kan sjåast i eit slikt lys. Verknadene av bombene som fall over Bodø sjukehus var med andre ord dei same. Dei skapte frykt og ødeleggingar, og for dei som var inne i sjukehuset var det ingen tvil om kva som skjedde. Dei oppfatta det som eit medvite angrep på bygninga frå tyske Luftwaffe. Så får vi sjølvsagt sjølv velje kva vi skal tru på. Å hevde at Luftwaffe berre bomba med snille bomber og slett ikkje hadde tenkt å gjøre ugagn med vilje, er å humanisere Hermann Görings nøye oppbygde draps- og ødeleggingsmaskin.

Litteratur:
Aas, S. 2014: Forvandlinga. Bodø bys historie bind 3.
Danielsen, M. 2000: Hvorfor ble Bodø bombet? Semesteroppgave i luftmakt.
Friis, N. 1952: Bodø sykehus 1927-1952.
Overy, R. 2013: The Bombing War.
Parelius, N. 1965: Krigsdagene i Bodø 9.april-20.mai 1940.

Kva med dei sivile i krigen?

2015-04-11T12:03:00.003+02:00

Andre verdskrigen var den første store krigen der det var fleire sivile som vart drept enn ved fronten. Korleis gjekk det med dei sivile i byane som var ramma av krigen i nord i 1940?
I Bodøs historie bind 3, Forvandlinga, som kom ut like før jul 2014, er forteljinga om krigens verknader på dei sivile slik:

Flyktninger. Ola Abrahamson (1883-1980) var tre år da familien flyttet til Bodø fra Stavanger. I likhet med Ingerid Schjølberg tok han sin kunstutdanning hos Christian Krogh og Halfdan Strøm ved Statens kunstakademi. Dit kom han i 1909. Senere skrev han også. Han var en aktiv og produktiv kunstner, og regnet seg selv som nordlending. I kunsten kom det til uttrykk ved mange motiver fra Nord-Norge. Blant annet flyktninger som klart henspiller på den situasjonen mange av Bodøværinger opplevde med bombene over byen 27.mai 1940.

«Vi er sluttet med å le til frykten for luftangrep her i byen»

Barn, kvinner og andre som ikke hadde viktige oppgaver i byen, måtte evakueres. Tvangsevakueringen startet 2. mai, da kampene i Sør-Norge var over. De som selv ikke hadde noe sted å dra til, ble tilvist plass i nabokommunene fra Meløy i sør til Nordfold i nord. Leif Rabbens kone, Hanna, fant tilhold på den halvferdige hytta deres på Frausktjønna ved Soløyvatnet, mens Turid Eitran først fikk beskjed om å reise til Valnesfjord. De andre i Plassen hadde fått andre steder å dra til. Eitran skrev seinere at det var trist kvelden før de skulle skilles. All lek var slutt. Nå tok uhyggen over. Likevel ble evakueringen mer som et eventyr for barna. Noen reiste til venner og kjente som om det var en ferie på landet, mens det var verre for dem som ble forlagt hos vilt fremmede. Atter andre fikk seg en tur på hytta. Det ble ikke like eksotisk eller luksuriøst. Hyttene var dårlig utstyrt, langt fra folk og forsyninger, og det var vanskelig med vann og brensel. Det meste var mer primitivt enn det de var vant til i byen. Mange hytter var dessuten overfylte, gjerne med flere generasjoner i lag på et lite areal. Når våren i tillegg var kald, snørik og relativt sein, ble ukene på hytta et slit for mange.[i] Hanna Rabben måtte ta med sine fire sønner på egen hånd. Mannen var internert og kunne ikke hjelpe henne. Hun ble permittert fra jobben på telegrafen 12. april og hadde ordre fra politiet om å holde seg på hytta. Den lå langt fra folk. Vinteren var streng, skrev Hanna seinere, og la til at «sneen lå meterhøy», og at oppholdet medførte «svært store vanskeligheter». Tre av barna var dessuten syke etter å ha blitt vaksinert, «to meget syk, med høi feber», forklarte hun. Det ikke mulig å få lege til hytta, og «pleien blev under de primitive forhold hvorunder vi levde nærmest uforsvarlig». Hanna Rabben karakteriserte det hele som en hard påkjenning som mor.[ii]

Noen voksne forlot hus og hjem i byen, mens andre var igjen i nærheten av byen for å skjøtte arbeid og ellers holde maskineriet i gang. Turid Eitrans far ble igjen nær byen. Han bodde i telt på Rønvikfjellet. I helgene skapte situasjonen en helt spesiell stemning. Nordlandsposten beskrev det slik:

Langs sølete landeveier fører busser, biler og sykler en stadig strøm av familieoverhoder innover landet og bort fra byen hver eneste lørdag. Belesset med pakker, ryggsekker og kasser drar de på weekend til sine respektive familier som er evakuert.

Fedrene fikk ta til takke med «gjensynsgleder bare hver lørdag». Arbeidet og pliktene i byen kalte når mandagen nærmet seg. [iii]

Dagen før flybåtene ble angrepet i havna, skrev avisen om dem som alt var evakuert. De bodde i hytter eller hus nært byen. Inne i byen var den nye situasjonen i ferd med å sette sitt preg både visuelt og stemningsmessig.. Butikkenes speilglassruter var «overklistret med lange, brune papirstrimler» for å hindre glassbiter i å fyke omkring «når bombene begynner å drysse». For det var ikke snakk om hvis, men når.[iv]

Andre steder var butikkvinduene spikret igjen med hvitt treverk, og det ville ikke akkurat invitere kundene til en handel eller virke «tillokkende på en kjøpelysten». På fortauene innimellom snødunger lå også sandsekker og store sandkasser. Bodø-folk hadde for lengst «sluttet med å le til frykten for luftangrep», het det i Bodø-avisen. Også kjellerne ble opprustet for å bli splintsikre. Mest av alt merket man «krigens realitet» ved folketomheten i bygatene. Særlig rart var det med den komplette «mangelen på barn» der.[v]

Noen hadde tatt med forretninger ut av byen. Det samme gjaldt offentlige kontorer. Forsøksgården på Vågøynes og flere gårder på Jensvoll og i Bodøsjøen var blitt til kontorer, og Norges Bank tok like godt med 5–6 millioner kroner av sin kontantbeholdning til en gård på Myklebostad. Telegrafstasjonen ble også midlertidig flyttet til Jensvoll.[vi]

Et kjent bilde fra evakueringen av Bodø i mai 1940. Britiske styrker hadde ødelagt brua på Straumsnes i Valnesfjord, mens tyske akkurat hadde passert den på veg til Bodø for å nedkjempe britene. Andre vegen kom sivile som Knut Isaksen og mora Ane bakerst i bildet. Familien bestod av to voksne og syv barn som rømte byen.

Før krigen fylte folk ut et evakueringskort, og ca. 3000 mennesker fikk anvist en plass for evakuering. Resten, det vil si halvparten av bybefolkningen, hadde ordnet med evakueringen selv, mens 132 mennesker ikke ville ut av byen. Den 10. april dro ca 200 mennesker. Ti dager seinere hadde 4000 dratt. Politiet mista oversikten, og 3. mai antok man fremdeles at 4000 av byens 6200 innbyggere hadde «sagt byen et foreløpig farvel». Mellom 1000 og 2000 mennesker var igjen i byen i slutten av mai 1940. For å holde oppe moralen blant folk lagde Nordlandsposten «hjemme hos»-reportasjer fra de evakuerte rundt i hytter og på gårder i omlandet. Tonen var følgelig positiv. De evakuerte tok forholdene med humør. Likevel mistet mange skoleelever skolegangen i en viktig eksamensperiode. Nordlandsposten unnlot ikke å kommentere det. Det ville snart komme et undervisningsopplegg for alle i skoledyktig alder, men inntil det stod klart, måtte ungene så langt som råd rote fram skolebøkene sine. Våren 1940 ble et unntaksår for Bodø-ungdom. De var flyktninger i eget land.[vii]

Viss du vil lese meir frå Bodøs historie bind 3 - Forvandlinga, kan du skaffe boka hos Adlibris eller Akademika

[i] Svendsen 1989: 24-25. Haukland 2012: 33. Np 4.mai 1940.

[ii] RA. L-sak Bodø 3/45. dok. 40.

[iii] RA. L-sak Bodø 3/45. dok. 40. Turid Eitran Holands sendt inn i 1994: 43-44. Manus ved Nordlandsmuseet. Bodø.

[iv] NP 4.mai 1940.

[v] Np 4.mai 1940.

[vi] Svendsen 1989: 26.

[vii] Np 4.mai 1940. Haukland 2012: 34. Svendsen 1989: 24.

Dette var dei som deltok i Narvik

2015-04-10T15:00:00.002+02:00

Axel Revolds bilde Narvik 1940 heng i dag i rådhuset i Kiruna, Sverige som takk for den hjelpa Narvik fekk under kampane våren 1940 frå brodefolket på andre sida av grensa. Bildet fangar opp hendingane kring byen i ei skjebnetid

I går vart det oppstuss etter Frank Aarrebrots utspel om kampane ved Narvik. Ein skal ikkje tulle med krigen og slett ikkje når det gjeld når æra skal fordelast. Dette er det korrekte når det gjeld deltakinga ved kampane i Narvik. I følgje mi eiga bok om krigshendingane i Narvik i 1940 "Narviks historie bind 1 - Byen, banen og bolaget (Narvik 2001), deltok desse i kampane om Narvik:

De allierte:

Britisk styrke:

24^th Guards Brigade (1^st Battalion The Scots Guards, 1^st Battalion The Irish Guards, 2^nd Battalion South Wales Borderers).

1, 2, 3, 4 og 5 Independent Companies

1 tropp, 3^rd King`s Own Hussars (tanks)

203^rd Battery, 51^st Field Regiment, Royal Artillery

6^th Anti-Aircraft Brigade, Royal Artillery (55^th og 56^th Light Anti-Aircraft Regiment, 51^st og 82^nd Heavy Anti-Aircraft Regiment, Number 10 Army Observer Unit)

229^th og 230^th Field Company, Royal Engineers

Detachment, 231^st Field Park Company, Royal Engineers.

Detachments, Royal Corps of Signals

Special Increment to HQ 49 Division, Royal Army Service Corps

Fransk styrke: Corps Expéditionnaire Francais Scandinavie

27^th Demi-Brigade Chasseurs Alpins

13^th Demi-Brigade Foreign Legion

342^nd French Independent Tank Company

2^nd Independent Group Colonial Artillery

14^th Anti-Tank Company

Polsk styrke: Samodzielna Brygada Strezelcow Podhalanskich

First Demi-Brigade

Second Demi-Brigade

Norsk styrke: 6.divisjon

6.feltbrigade:

I/IR 16

II/IR 16

I/IR 12 (redusert til stab, 2 kompani og en mitralijøsetropp)

Btt 8

En Pionertropp, en sambandstropp og Saninteskompani 6

7.feltbrigade:

II/IR 15

Alta bataljon

Bg bn III (uten Btt 8)

Mot btt 9

En pionertropp, en sambandstropp og Lv sanitetskompani 6

Tyske styrker: 3. Bergdivisjon
                       Gebirgsjägerregiment 139
                       Kp. Gebirgspionierbatallion 83
             ”S”-Staffel Nienburg = Narvik

Jagerne: Hans Ludeman, Anton Schmitt, Wilhelm Heidkamp, Bernd von Arnim, Georg Thiele, Wolfgang Zenker, Erich Giese, Erich Koellner, Hermann Künne, Diether von Roeder.

Kilder:
Berg/Vollan: Fjellkrigen. Trondheim 1999.
Munthe-Kaas: Krigen i Narvikavsnittet 1940. Oslo 1968.
Adams: The doomed expedition: the Norwegian campaign of 1940. London 1989

Konklusjonen er altså at det blir vel oveflatisk og lettvindt å gje æra til den eine eller den andre avdelinga av dei norske styrkane for at nokon vann eller tapte slaget.

Bodø - "sentrum i det frie Norges frihetskamp"

2015-04-09T11:13:00.004+02:00

Med invasjonen av Noreg 9.april 1940 hamna Bodø mellom to besatte byar - Narvik og Trondheim. Det skapte ein heilt spesiell situasjon for byen.

Frå boka Forvandlinga - Bodøs historie bind 3 har dette blitt skildra av underteikna på denne måten:

Byens kringkaster ble nå sentrum for «det frie Norges åndelige motstandskamp». Tyskerne tok raskt kontroll over pressa i de okkuperte delene av landet 9.april 1940, og avisene i det frie Norge ble viktige informasjonsformidlere for regjering og storting på flukt. 11. april var kontakten mellom regjeringen og Bodø gjenopprettet med Bodø-pressa. «Leve Fedrelandet. Leve et fritt Norge», skrev Nordlandsposten (Np), og slo opp en appell fra kong Haakon og statsminister Nygårdsvold.[i] Den gikk blant annet ut på å lytte til den «frie» Bodø kringkaster. Nå fikk Bodøs medier rollen som informasjonsorgan mellom folket og den lovlig valgte regjeringen, sammen med andre nordnorske aviser i det frie nord.

Bodøs kringkastar vart eit vitalt bombemål våren 1940. (Foto: Bodø luftfartshistoriske forening)

De tyskkontrollerte kringkasterne i Oslo og andre okkuperte steder sørpå sendte på sin side filtrerte nyheter og oppfordringer om å legge ned våpnene og gi opp kampen. Tre NRK-avdelinger var motvekt mot den tyske propagandaen, nemlig Vigra ved Ålesund, Bodø og Tromsø. I en kort og hektisk tid var disse «det frie Norges» eneste radiostasjoner. Bodø-avisene skjønte raskt situasjonen og klargjorde hvilke kanaler som var å stole på, og hvem som var upålitelige. Da de første sørnorske aviser fra det okkuperte Norge nådde byen 17. april, advarte Nordlandsposten både mot dem og mot sendingene fra NRK Oslo. Ingen av dem var til å stole på, og den siste bedrev ikke nyhetsformidling, men «den mest vaskekte og usannferdigste nazipropaganda».[ii]

Folk ble også bedt å bevare roen og være lojale:

Vær varsom: Som aldri før må vi alle stå sammen nu i kamp for vårt land. Samholdet må også få uttrykk ved at alle viser den største påpasselighet med hvad en selv sier og hvad andre sier. Vi hadde ikke villet tro det, men utviklingen har vist at vi har fedrelandsforredere innenfor landets grenser. Quisling har vist sin tarvelige uhederlighet mot alt det som er en nordmanns helligste eie. Nu må det ikke tåles det aller minste uttrykk for manglende lojalitet fra noensomhelst. Tilløp til slikt må bli slått ned. Vi går ut fra at myndighetene øieblikkelig blir gitt varsel hvis noensomhelst antydning til utglidning blir merket.[iii]

Politimester Freder kom også med formaninger i pressen. Offentlig tilsatte måtte se bort fra Quislings tale, men være lojale mot «den lovlig valgte regjering», mens statsadvokat Refsum gikk lenger og uttalte at det var «bedre å dø med ære enn å leve med vanære». Refsum mente «en liten flokk med gangsters, en liten bande» hadde besatt viktige norske byer. Nå måtte de stoppes. Han mante derfor til kamp med alle midler «mot forbryterne».[iv]

Samarbeidet mellom avisene i Bodø, NRK i Bodø og NTB fram til 27. mai 1940 skapte en sterk dugnadsvilje i medie-Bodø. Det vesle NRK-kontoret i Bodø ble tett koplet til redaksjonene til Np og NF og redaksjonssekretærene Oddleif Tolås (NF) og Sigurd Dyvik (Np). Programsekretær Leif Jensson i NRK formidlet informasjon fra avisredaksjonene til lytterne, og nyheter fra radioen kom også ut i avisene. Siste nytt nådde også dem som ikke lyttet til radio.[v]

Legendariske Leif Jenson skulle bli en viktig forgrunnsfigur for norsk motstand mot okkupasjonen våren 1940. Han var programsekretær ved NRKs kringkastar i Bodø

Bodø kringkaster hadde blitt oppgradert i 1936 og kunne sende med en styrke på 10 kW, mot normalt 3,8 kW. Nå ble senderen forsterket, og sendingene nådde hele Nord-Norge og det meste av Sør-Norge, like til Oslo[vi]

Norsk Telegrambyrå (NTB) fulgte regjering og konge på flukten nordover, og da følget ankom Bodø 4. mai, ble nyhetsformidlingen fra NRK-kontoret i sorenskrivergården styrket. Nå kom også NRK-ansatte sørfra for å hjelpe Bodø-kontoret. Blant dem var utenriksredaktør Arne Ording, som seinere ble sentral i kretsen rundt London-regjeringen. Også den seinere så mektige sekretær i Arbeiderpartiet, Haakon Lie, kom til Bodø for å bistå. Fem nyhetssendinger og åtte timers daglige sendinger fra Bodø, ble fulgt av Haakon Lies barnesendinger til det okkuperte sør.[vii]

Nordlandsposten mente aktiviteten «virket beroligende og til å hindre unødig panikk». Fra en stab på fem tilsatte i tillegg til Jensson – Olaf Johnsen (programsekretær), Alf A. Heggelund (teknisk bestyrer), Margit Jensen og Einar van der Fehr Schumann (teknikere) – ble NRK-staben i Bodø mer enn doblet. To krigskorrespondenter stod i direktekontakt med Bodø-redaksjonen, en ved Narvik-fronten, og Tor Gjesdal i Saltdal. Sendingene ble mer regulære og profesjonelle, og utlendinger fikk nytt fra fronten i egne nyhetssendinger på engelsk og fransk. Nordahl Griegs dikt «17.mai 1940» ble også kringkastet via Bodø kringkaster første gang 17. mai 1940, og trykt samme dag i Bodø-avisene. På grunn av senderens styrke, kunne hele det okkuperte Norge også høre diktet lest av forfatteren over sitt radioapparat. Det ble seinere stående som den første og sterkeste sporen til motstand mot den tyske okkupasjonen. Nordmenn fikk i diktet «en klarere bevissthet om sine egne og sitt lands verdier og idealer», mener Henry Notaker. Jensson styrket også samholdet ved å gjøre marsjen «Alt for Norge» – kong Haakons valgspråk – til kjenningsmelodi for sendingene. [viii]

Viss du vil lese meir frå Bodøs historie bind 3 - Forvandlinga, kan du skaffe boka hos Adlibris eller Akademika

[i] NP 11.april 1940.

[ii] NP 17.april 1940.

[iii] NP 11.april 1940.

[iv] NP 10.april, 15.april.

[v] Aas 2012: 87-89.

[vi] Schjølberg, Roald M.B: Bodø krigsvåren 1940. Bodø 1966. Dahl, H-F.: Hallo-Hallo! Kringkastingen i Norge 1920-1940. Oslo 1999: 246-247.

[vii] Parelius, Nils: Krigsdagene i Bodø. 9.april-20.mai 1940. Bodø 1990. http://snl.no/.nbl_biografi/Tor_Gjesdal/utdypning, http://snl.no/.nbl_biografi/Arne_Ording/utdypning, og http://snl.no/.nbl_biografi/Anders_Wyller/utdypning (datert 20.5.2014), Lahlum, Hans Olav: Haakon Lie. Historien, mytene og mennesket. Oslo 2009: 143.

[viii] NP 11.april 1940. Schjølberg, Roald M.B: Bodø krigsvåren 1940. Bodø 1966. Lie, Haakon: Krigstid 1940-1945. Oslo 1982. Notaker, H.: Reis ingen monumenter. Lyrikk fra okkupasjonstiden. Oslo 1969: 11.

[ix] RA. Brev fra A. Syverud til NS. Rikspressekontoret 23.10.1940. L-sak 796 Bodø Politikammer.

Bygningsvern, byutvikling og kulturhovudstaden

2015-04-01T13:14:00.000+02:00

This is going to be New, var mottoet som Bodø tok i mot verda på for nokre år sidan. Litt seinare snakka alle om "smart city". Bodø skal bli genial etter at flystripa er flytta. Alt peikar framover, alltid framover. Ingen ser seg tilbake. No kjem søknadsprosessen for å bli kulturhovudstad, også det er eit frampeik. Bodø har bygd kulturkvartalet og skal bli eit regionalt senter for kultur.

Stopp en hal
Men stopp no ein hal. Kva gjør vi med "gamlebyen", den byen som ligg der og alltid har vore sentrum av Bodø? Her slår vi ned kvartal for kvartal i eit tempo som liknar snauhogsten i regnskogen i Amazonas. Svenskebyen, eit historisk monument over krigens herjingar, er verna, men inneklemt mellom stadig høgare betongblokker bygd i regi av Consto, Gunvald J. og dei andre i eigedomsbransjen. For det er dei som driv utvikling av "bygningskulturen" i denne nye byen. Snart ventar eit nytt kvartal, og då ryk for eksempel "Ramek-gården", med sin karakteristiske ark nede i Sjøgata. Bygget er ein fin markør av den typen bygningskultur som kom i Bodø under gjenreisninga av byen etter 1945, og fleire av dei bygga som står der som tidstypiske eksempel på slik arkitektur er teikna av landets fremste arkitektar som Blakstad, Munthe-Kaas, Lange, Irgens, Pedersen, Lund - for ikkje å glømme Knut Knutsen (Gustav Moe-gården). Er det ikkje på tide å stoppe litt opp no? Korfor skal vi rive delar av det gamle sentrum, når det snart står så mye jomfrueleg areal klart til dei same byutviklarane? Er det ikkje på tide med ein "time out"? Fortidsminneforeninga, Salten lokallag meiner det ville vere ein kulturhovudstad verdig.

Då krigen var omme kunne Bodø starte arbeidet med å lage ein heilskapleg byplan (vedtatt i 1951). Rådhus og domkirke vart lagt oppe på brinken over det kommersielle sentrum. Grøne lunger og brannbelter kom også opp. Torget vart regulert på nytt og gatene retta ut for framtidig bilbruk. Forretningsstrok, hamne- og lagerområde vart fordelt sonevis, og rundt la ein hagebyen, der bustadhus fekk ein lite grøn flekk rundt husa. Byggehøgda var også strengt regulert. Byen vart smartare enn før, og tok omsyn til tenking om luft og lys, solingsvinkel og takhøgde. I Denne smarte byen var det plass til alt fram til 1970-åra.

Bit for Bit
Bodøs nye smarte by skal bli utvikla heilskapleg og framtidsretta, der ein skal tenkje samla, ikkje stykkevis og delt. Her kan vi tenke langt fram, akkurat slik vi gjorde i 1940-50, då det nye bysentrum kom opp. Biltrafikken vart slusa inn i byen gjennom Snippen til hamna via Sjøgata og Torget via Storgata. Gatene fekk plass til bilar, både parkerte og kjørande, og fotgjengarar. Det kom fortau i alle gater. Forretningsstrøka vart lagt i Storgata og Sjøgata, lager- og hamnebygg ved kaiene, og det politiske og offentlege sentrum vart lagt oppe på brinken over torget, med torggata som bindeledd. Her kom post, telegraf, rådhus, kyrkje og musikkpaviljon, og grøn plass mellom bygga, Solparken. Bodø sentrum var skapt som "smart city", lenge før noko slikt fanst. Lyset skulle fordelast rettferdig gjennom byggehøgde, takvinklar og avstand mellom og plassering av husa i forhold til kvarandre. Målet var lys inn i husa og luft rundt dei. No er denne tenkinga truga av vandalar som gjev seg ut for å ville byen vel, men som først og fremst tenkjer på eiga økonomisk vinning. Å tru noka anna er naivt. Dei tar bit for bit av byen, riv han ned, og øydelegg den store heilskapstenkinga som ligg til grunn for byutviklinga, sjølve grenreisningsplanen. Det er ikkje ein kulturhovudstad verdig.

Krav om sentrumsvern
I fleire omgangar har Fortidsminneforeninga bede kommunen om ein samla plan for vern av sentrale bygningar i Bodø sentrum. Planane har latt vente på seg. Snart er meieri/brannstasjonskvartalet borte. Dei som bur i Terbovenhusa i Tordenskjoldsgate kan med god grunn vere bekymra for utsikta, slik dei som budde i Dronningens gate var det ved utbygginga av Østre skolepark. Havet hotell klarte til og med å skyggelegge Sentrumsgården. Det ville ikkje ein gjenreisningsplan frå 40-åra gjort. No er tida overmoden for å tenkje vern av kvartal, verdifull bygningar og bymiljø frå dei som riv ned det som har blitt bygd opp. Kvartal etter kvartal står for tur, og kommuneleiinga verkar handlingslamma. I staden toar dei sine hender og ser mot flystripa. Snart har dei sjølv endra på rådhuskvartalet, og hadde det vore opp til dei, hadde Solparken vore ein einaste stor jordhaug. Det er snart for seint å berge "gamlebyen". Vi må få ein plan for sentrumsvern straks. Utan den blir vi aldri nokon kulturhovudstad.

I 1942 hadde arbeidet med regulering av det bomba bysentrum alt starta. Det viktigaste området som måtte regulerast låg innafor den raude streken og var det utbomba sentrum. Det skulle regulerast inn i den gamle førkrigsplanen som Kristofer Lange hadde vore med på å teikne.

Kva er det med General Fleischer?

2015-03-26T23:21:00.000+01:00

General Fleischer er sterkt omdiskutert i forsvarskretsar og blant forsvarshistorikarar

I samband med serien om overfallet på Noreg våren 1940 - "alliert og alene", vart det ein nokså oppheita debatt på ei facebookside til ein kompis. Ein av kameratane hans skreiv mellom anna om General Fleischer, leiaren for dei norske styrkane som kjempa kring Narvik: "Krigshandlingen på østlandet blir noe små i samnenligning, og den nordmannen som absolutt er den største krigshelten i Norge General Fleischer, ble drevet til selvmord av en gjeng østlendinger som rømte hals over hode."
Ein som har gjort eit viktig bidrag til å lyse opp denne diskusjonen på ein grei måte er harstadmannen Gunnar Reppen som har gitt ein god artikkel om Fleischer tilgjengeleg på lokalhistoriewiki. Han har heller ikkje lagt skjul på at Fleischer har vore omdiskutert.

Mye av debatten heng saman med nokså fasttømra forestillingar om krigen i Noreg våren 1940. Historikaren Ketil Skogrand har tidlegare skrive om Feischer i Forsvarets forum. Her kjem det også fram at personen Fleischer er sterkt omdiskutert. Skogrand skriv slik om diskusjonen:

EN DEL KRETSER har imidlertid ment at Fleischer i 1942 ble urettmessig skjøvet ut av en ynkelig og pasifistisk regjering. General Torkel Hovlands Fleischer-biografi fra år 2000 reflekterer denne tradisjonen. For Fleischers engasjerte tilhengerskare dreier det seg imidlertid om mer enn en embetsutnevnelse under krigen. Generalen er blitt et symbolsk samlingspunkt i kampen for et sterkt forsvar og står som eksempel på fagmilitær handlekraft i kontrast til regjeringens vakling i aprildagene 1940. Slik blir han et forbilde for unge offiserer. Fleischers skjebne er også blitt benyttet som illustrasjon på ubetimelig politisk innblanding i fagmilitære spørsmål.

Så seint som i 2011 fekk Skogrand svar på tiltale frå ein Jebsen i Geneve.
Han meinte mellom anna at Fleischers rolle vart tona ned i de såkalla "offisielle norske krigshistorien". Fleischer er på mange vis framstilt som glømt, men mange stader er han tydeleg framme reint minnepolitisk.
I Bodø har vi General Fleischers gate, og på Lapphaugen i Lavangen, på Veteranplassen i Narvik og midt i Harstad, står det statuar til minne om han. Han er langt frå glømt, sjølv om han fall for eigen pistol. Då markeringa av krigshistorisk landsskap vart opna av kong Harald våren 2010, skjedde det også ved minnestøtta på Lapphaugen over Fleischer.

For alle dei som måtte vere interessert i Fleischers rolle i norsk militærhistorie vil alle desse innlegga, saman med Hovlands bok og eit innlegg frå Knut Werner Hagen gje informasjon og perspektiv på debatten. Som historikar må eg berre slutte meg til Skogrands konklusjon:

"INGEN KAN FRATA GENERAL Fleischer posisjonen som helten fra Narvik. Men det er ingen grunn til å konstruere fantasifulle teorier for å forklare hvorfor han senere ikke ble forsvarssjef i London."

Eit historisk spørsmål kan med andre ord ha mange fortolkingar. Så spørs det kva forklaringar folk sjølv legg vekt på når dei vel kva dei vil tru på. At mannen var stridbar og omdiskutert viser vel berre at historia ikkje er svart-kvitt i dette tilfellet heller.

Narvik, "Vichy-syndromet" og fransk minnepolitikk

2015-03-24T11:21:00.002+01:00

Den første minnemarkeringa av gjenerobringa av Narvik frå 1946

Fleire nasjonar såg tidleg det minnepolitiske potensialet i kampane ved Narvik i 1940. Frå den første minnemarkeringa i eit fritt Noreg ser vi troppar frå mange nasjonar feire sigeren som ein ikkje kunne markere i 1940. Her ser vi avdukinga av det franske minnesmerket ved Ornesvika. Det er seinare flytta til ein meir tilgjengeleg plass nær E6 (Veteranplassen).

Korfor ville Frankrike minnest Narvik? Det var fleire grunnar til det. Ein var det lite ærerike forsvaret av fedrelandet våren 1940. På kort tid vart dei okkupert og ute av stand til å stå i mot den tyske aggresjonen. Så skjedde den like lite ærerike okkupasjonen som innebar ei forsmedeleg oppdeling av landet i ein tysk-okkupert atlanterhavsregion og eit Vichy-regime som samarbeidde med okkupasjonsmakta i resten av landet. Seinare lanserte Henry Rousso omgrepet "Vichy-syndromet", der han særleg vektla den franske manien etter å diskutere okkupasjonstida. Kritikken gjekk langt i å skulde franskmenn meir allment for å bli så opptatt av okkupasjonen at større samanhengar kom i bakgrunnen. Det heile vart prega av ein sterk "anakronisme", det vil seie at ein heile tida diskuterte krigen i lys av etterkrigstidas eiga samtid, og ikkje dei historiske samanhengane ut frå sine eigne premiss.

Narvik vart eit fyrtårn og lyspunkt i den franske kampen våren 1940. Berre der klarte franske styrkar å lukkast. Det vart halmstrået i motstandsarbeidet som skulle komme. Når Charles de Gaulle skulle regruppere styrkane sine utafor Frankrike var det mellom anna dei som hadde vore med i Narvik som skulle bygge ryggraden i det nye Frankrike. Derfor vart Narvik så viktig for Frankrike.

Dei franske minneseremoniane har vore ein årviss del av Narviks historie. her ved Narvik gravlund, der minnesmerket vart reist i 1954.

Statsekretar Jean-Marie Bockel i det franske forsvarsdepartementet skreiv slik om dette i 2010:

"Kampene i Norge og Narvik var ikke forgjeves. Franskmenn og nordmenn, side ved side, viste en felles vilje til å seire. For Frankrike, tatt i en virvelstorm av sin egen tragedie, blir fremtiden blant annet bygget på denne vilje. Seiersånden fra de norske fjorder ble tatt intakt tilbake til London. Fra fremmed legion soldater blir viljen blåst inn i den nye embrionære organisasjon skapt av general de Gaulle for å forsette kampen. De første elementer som sluttet seg til ”la France Libre” kom fra ekspedisjonskorpset som deltok i Norge. Disse menn som ikke så sammenbruddet og masseutvandringen, skapte den første benbygningen av den såkalte ”la Légion de Gaulle”. Siden sommeren 1940 brant de for den overveldende motstandsånden. Det er av dette fruktbare opphav at general de Gaulle ville skape sine første ledende militære til en stor skjebne, som: Passy, alias Dewavrin, fremtidig arkitekt av BCRA (kontor for etteretning og operationsjer), kaptein Koenig, Magrin-Verneret og mange andre."

Det var med andre ord dei som hadde vore med i Narvik som skulle gjenopprette Frankrikes ære i tida som kom. Den franske ambassadør til Noreg - Brigitte Collet- sa det slik i 2010, då det igjen var markeringar av frigjøringa av byen i 1940: "Likevel har slaget om Narvik en sterk symbolsk betydning for Frankrike, fordi det var den første seieren over Nazi-Tyskland. Det var også veldig viktig for starten for de frie franske styrkene, fordi mange soldater som kjempet i Narvik tok med seg en seiers- og motstandsånd som de overførte til det frie Frankrike. Overlevende fra ekspedisjonen i Norge var faktisk de første franskmennene som slutte seg til general de Gaulle i London."

Det er dette som gjør at Narvik er viktig. Ikkje byen i seg sjølv eller kampane der, men bruken av kampane i bygginga av den fjerde franske republikken. Den som skulle gjenreise æra til landet etter det forsmedelege nederlaget i mai og juni 1940, og som medførte ein fire-fem år lang okkupasjon.

Og så fekk jo dei franske der heime vite kva som skjedde der oppe i nord gjennom filmaviser på eit heilt anna vis enn ein gjorde i det dels okkuperte Noreg. For Narvik vart ein del av Vichy-syndromet, der det etter krigen vart viktig å rydde ut og rydde opp og gjenskape trua på Frankrike. For som det vart sagt om våren 1940 i fransk historie: "Crushed, humilated, derelict, the entire nation suffered a profound and prolonged traumatic shock" (Henri Michel, 1970: 165). Det er dette sjokket Narvik har blitt brukt til å komme over.

Dei franske ofra og sigeren ved Narvik fekk ekstra verdi i tida som skulle komme i Frankrike. Dei som deltok der skulle bygge ryggraden i Forces Francaises libres (FFL) i London og inspirere den franske motstandsrørsla i heimlandet

Det var Hitler-Tyskland sin feil

2015-03-23T11:34:00.003+01:00

Det var tyske okkupasjonsstyrkar som senka sivile og militære fartøy på Narvik hamn 9. april 1940

Så er vi i gang igjen. Diskusjonane kring aprildagane 1940 er i full gang, og den eine etter den andre kjem med bebreidande anklagar mot regjeringa Nygaardsvold for sitt svik i 1940, regjeringa Gerhardsen for behandlinga av krigen i 1945 og utover. Og for ikkje å glømme forsvaret. Storparten av offiserskorpset var nazivenlege og la gladeleg ned våpen for å overgje landet til okkupanten.Og så var det alt det som er glømt. Det vi medvite har utelatt frå minnet fordi det var for vanskeleg å forholde seg til, for kontroversielt eller mislikt. Glømsel, fortielse og underkommunisert historie, har vore blant dei mest brukte omgrepa som skulle karakterisere denne minnepolitikken, som nokon eller nokre stod for. Sanninga skulle ikkje fram, til det var ho for vanskeleg å hanskast med.

Erfaringsrom og forventingshorisont

Det største problemet er at ein etter krigen har nytta all vurdering av hendingane våren 1940 til å drive etterrasjonalisering. Fordi vi visste kva som skjedde etterpå kunne vi lett forklare det eine og andre ut frå det vi såg skjedde i ettertid. Som historikar må ein forklare hendingane ut frå sine eigne premiss. Då kjem vi ikkje utanom eit omgrep som "forventningshorisont". Vi trudde heilt og fullt at vi skulle kunne vere nøytral, og våre erfaringar - vårt "erfaringsrom" - hadde gitt oss støtte til det gjennom erfaringa frå den første verdskrigen. Det var derfor overraskande at Tyskland angreip Noreg. Det kom like brått på for oss som det gjorde for Polen, Tsjekkoslovakia, Frankrike, Belgia og Nederland. Ja, til og med Sovjetunionen vart tatt på senga. Dei hadde jo ein ikkje-angrepspakt med Tyskland, så korfor skulle dei få han veltande inn på stuegolvet?

Hitler-Tyskland hadde skulda

Så var dette med skulda for den norske miseren. Kven sin feil var det? Var det utanriksminister Koht, eller han som fekk syndebukk-stempelet saman med Koht, statsminister Johan Nygaardsvold?
Jo, svaret er såre enkelt. Det var Hitler-Tyskland sin feil. Dei og ingen andre. At det norske samfunnet skulle ha brukt store ressursar til å militært stå opp mot det sterkaste industrinasjonen i verda som teknologisk langt ovegjekk oss kva nivå, raffinement og kapasitet gjaldt. Kva er Kongsberg Våpenfabrikk i forhold til Krupp og Thüssen? Kunne vi hamla opp med den tyske krigsmaskinen utan å påføre oss sjølv store sivile, militære og materielle tap? Svaret på desse spørsmåla er nei. Noreg var ingen krigsnasjon, slik Tyskland på få år var blitt. Fleirtalet av norske politiske parlamentarikarar på Stortinget ville det slik. Ikkje berre Ap og Nygaardsvold/Koht.
Eg gjentar det derfor; Tyskland hadde skulda for okkupasjonen av Noreg. Å meine noko anna er som å skulda lettkledde jenter for at dei blir valdteke, fordi dei kler seg utfordrande.

Hooligan for ein kveld

2015-03-04T14:24:00.000+01:00

Eg medgir det gjerne. Fødd og oppvokse under holiganismens tidsalder har eg stor respekt for pøbelskapen som kan følgje ein fotballkamp. Særleg mellom engelske og italienske pøbel kan det gå tøft for seg. For eit par år sida var Tottenham i Roma og fansen deira vart stukke ned på ein pub av lokale fans. Ingen av dei kom frå det laget som skulle spele mot Tottenham. Dei hadde kledd seg ut som dei, for at dei andre skulle få skulda for det. Puben var rasert. Knivane var kvessa, og fleire vart sterkt skadde. Seinare - i fjor vår - var Fiorentina innblanda i ein alvorleg valdsepisode i samband med cupfinalen i Italia. Ein napolitanar vart drept etter bråket. Knivstikkaren var frå Fiorentina. Vi tenkte derfor vårt der vi gjekk nøytralt rundt i byen, og det var med stor respekt for oppgåva vi reiste til Firenze for å sjå mitt kjære Spurs bli slått ut av Europa League, og det lenge før det hadde starta skikkeleg. 16-delsfinale er nesten som å bli slått ut i første runde.

Før kampen var det krisestemning i kulturbyen - Città Bella - som han berre blir kalla fordi han er så vakker og full av kulturminne. I lokalavisa fortalte dei at 1000 politifolk skulle passe på kring 2000 Spursfans. No ville dei unngå øydeleggingar av det kaliber som nederlandske fans stod for i Roma veka før. Det heile starta utafor jernbanestasjonen i Firenze, der bussar vart sett opp for transport til stadion. Dei skulle så visst ikkje ha tusenvis av tullingar gåande rundt i byen på leit etter banen, så vi vart skyssa utanom i buss med eskorte av politi og blå lys. I bussen var stemninga stor og everywhere we go ljoma ut i bussen blant glade Spursfans.

ved stadion stod eit nytt gjeng klar for å ta i mot, og vart i sanning behandla som kveg, leda inn i ei innhenging av stål og betong, passa på av gutar i full carabinieriuniform med kølla, hjelmen og skjoldet klart, mens britiske fans klaga sin naud over at dei måtte legitimere seg for å prove at biletten dei hadde var skrive ut til dei. Køa var lang og legitimeringa tok alvorleg med tid.

Ingen skulle sleppe inn utan legitimasjon vart det sagt, men det var lettare sagt enn gjort. Ein time før kamp var køa enda lengre. Fleire bussar hadde komme med fleire fans, og britane meinte det var eit brot på EUs reglar om fri rørsle å krevje pass. Dessutan var det fleire som var så drita at dei ikkje viste av nokon legitimasjon. Så då måtte ein snakke med sjefen før ein kom inn. Inn og inn, fru blom. Du kom ikkje lenger enn til neste mur av folk som tok seg av kroppsvisitasjon.

Vi hamna i seksjonen med dei tilreisande i trygg avstand frå Curva Ferrovia og den lokale fansen. Buffersona mellom oss og pleksien var betryggande

Vi valte å endre vår strategi frå å vere bortesupportar blant heimefans, til å bli bortesupportarar blant bortefansen. Vi visste jo at det kunne bli bråk. Vi bad derfor om å bli flytta i motsett sving av dei lokale knivstikkarane. Bort frå Fiesole-svingen og Curva Ferrovia (Jernbanesvingen). Vi tenkte at det kanskje var lurt å unngå ein heil match saman med den bermen, og vi vart dessutan tilrådd å stå saman med engelsk hooligans. Då måtte vi samstundes vere klar over at det var nokre ulemper. For eksempel at vi vart ståande igjen ein halvtime på stadion etter kampen.

Vel, vel tenkte vi, det kunne kanskje ikkje vere så ille. Vi krangla oss inn saman med dei halv- og heildrita bortegutane - the Yid-army. Dei var i god stemning og song sine fine sangar som den om rivalen sin Arsenal. Den slo liksom an tonen:

When I was a little boy,
My mother bought me a little toy,
An Arsenal fan on a string,
Told me to kick his f***in' head in,
Kick his head in, kick his head in,
She told me to kick his f***in' head in.

Leksjon i bannskap langs pleksiglaset

Der var det så tett av folk at det ikkje var plass til alle i stolane. dei må tydeleg ha sluppe inn litt for mange, men vi var ikkje redd for noka nytt Hillsborough , så vi sneik oss berre oppover langs trappa, så stod vi langs pleksien og såg kampen. Den var forresten godt i gang.

Stemninga var god inne i buret vårt, og ein del av dei som var mest drita kasta rundt seg med colaboksar halvfulle av veske. Ingen hadde fått tak i alkohol, for det var ikkje til sals denne dagen. Likevel var storparten på seksjonen drita. Song gjorde dei, og dansa gjorde dei og. Etter kvart som kampen skreid fram og tapet var eit faktum, vart stemninga noko trykkande, og mannen bak Miriam vart ståande å banne mesteparten av tida. Når han ikkje sølte brus nedover pleksien vel og merke. Eit gjeng på eit par tre godt vaksne menn stod også langs pleksiglaset nedafor oss, og dei hadde tydeleg tenkt å avtale slåsskamp med ei lokal tamp som sat femti meter inn på motstandaren sin tribune, bak innhegninga. Hender som viste korleis dei hadde tenkt å kappe av han hauet indikerte også at dei tydeleg meinte alvor. Dei peikte og gestikulerte til lite nytte. Inge lokale ville komme bort til pleksien tête à tête.

Jødeaffinitet, Ajax- og Aberdeen-venar - også Arse***-hat. Det er Tottenhams fanskare i eit nøtteskal

Etter matchen var det ikkje lagt opp til nokon tiurleik utafor stadion mellom dei lokale og våre heller. Vi vart som vanleg praksis er, halde att i ein halv time inne på stadion før vi fekk sleppe ut. Dei lokale skulle kunne komme seg heim før vi slapp laus og jaga dei, synest å vere logikken, og før vi visste ordet av det hadde det gått nesten ein time sidan sluttsignalet gjekk. I mellomtida hadde Tottenham sine funksjonærar inspisert hærverket på seksjonen vår. Dei dokumenterte kvart eit klistermerke som var sett opp, og om det var ramponert seter eller andre insidentar. På eine veggen hang nokre merke som synte fansen sitt Arsenal-hat, sine jødiske affinitetar og kva klubbar dei samarbeider med internasjonalt som Ajax og Aberdeen. I tillegg eit som sa "F*** FIFA". Nokså harmlaust med andre ord.

Når no timen var gått tenkte vi at, nuh må vi no få sleppe ut.., men nei. Vi vart slusa ut på parkeringsplassen der politiet stod lina opp med lett hånlege flir. Ein Spursfan uttalte: "Look how they are longing to pull the trigger". Vi gjekk sakte ut av stadionområdet i spissrotgang mellom radene av carabinieris. Hjelm, køller og våpen blinka i den mørke kvelden. Var vi endeleg ute av denne unntakstilstanden? Nei, på ingen måte. Ute ved den siste utgangen frå vegen utafor stadion hadde nokre foretaksomme politifolk sett opp ei ny sperring. Først berre den vanlege, eit laust gjerde, så ein stor leddbuss som stod på tvers framfor oss. Spursfansen sitt tolmod var i ferd med å nå brestepunktet. "Det er slik behandling som dette som skaper problem i fotballen", ropte ein til dei ventande væpna styrkane framfor han. Ein del av dei andre skjellsorda som hagla var av så alvorleg art at han truleg skal vere glad for at ingen av dei lokale skjønte engelsk. Rett skal vere rett; det er provoserande å sjå på måten folk blir behandla på av italiensk politi i samband med fotballkampar, og resultatet er også nedslåande. Tilskodartala er dalande. Ingen gidd å utsette seg for denne misæren.

Til slutt fekk vi omsider velte ut av stadionområdet, og det heile såg ut som ein horde av ville sauar som hasta rundt kvartalet og over mot jernbanen der gangbrua ville leie flokken mot bysentrum. Eg og Miriam lurte oss av over vegen rett før og drog rett inn på den kjente lokale restauranten Zanzibar, som hadde ein ledig plass for to, midt i klynga av lokale fotballfans som snart var ferdig med måltidet sitt. Dei hadde vore der i vel ein time, og eit par av dei la to og to saman når dei hørte vårt tungemål, og smilte triumferande til oss i sine fiolette habittar.

Så kom servitrisa vår og tok opp bestilling. Vi tinga vin og vatn, men fekk som svar at dette var den eine dagen i året det ikkje kom til å bli servert alkohol. Grunnen var Totteham Hotspur sine fans. Med lettøl og det sedvanlege toscanske kjøkkenet vart ikkje så verst likevel. Det skal vere sikkert at det ikkje alltid er like greitt å vere hooligan for ein kveld.

Avskaff straffekonken

2012-06-25T10:49:00.001+02:00

Dagen derpå er det lett å vere etterpåklok, men det skal ein alltid. Det er faktisk grunn til det. Så alt for ofte ser vi at det beste laget ryk ut av ein straffekonk i viktige meisterskap, fordi det feige laget ikkje vil angripe og dermed ikkje blottlegg seg med å gå med for mange mann i angrep.

Slik favoriserer ein destruktiv fotball, der det å forsvare seg står i høgsetet. Slik vart det ikkje i går. Feige, defensivt orienterte England fekk ikkje gleden av å vinne kampen dei ikkje ville vise seg fram i. 63 % posession i favør Italia fortel sitt. England var berre borti ballen i 37 % av kampen. Kva dei gjorde elles veit alle; dei sprang rundt for å forhindre baklengsmål, noko dei dårlegare laga sjølvsagt må få til når dei ikkje har noko å by på. Vi såg det i vår også. I semifinale og finale spelte Chelsea som eit handball-lag. Alle mann rundt seksmeteren. Slik vann dei Champions League-finalen på straffer. Med destruktivt spel, totalt i mot spelets intensjon om å skåre fleire mål enn dei andre. For desse laga er straffekonken blitt halmstrået. Den einaste sjansen dei har til å vinne.

Derfor må fotballen tenke nytt. Som i barnefotballen bør ein heller favorisere dei som angrip. Viss det laget som hadde flest kårnerar vann, ville det spart Ashleyane i går for miseren. I realiteteten var det ikkje dei som tapte for England, men feige England, altså heile laget. I går fekk Italia sju kårnerar og England tre. Det fortel alt om offensiv vilje. Skotstatistikken likeså: Italia hadde 31 skot på mål, mot Englands 18.

Kårnerstatistikken og den offensive viljen skal dyrkast. Det er det som er fotballens idè. Viss kårnestatisitikken hadde vore gjeldande i Champions League-finalen hadde også det beste laget vunne den kampen. Bayern München fekk 20, mens Chelsea hadde ein kårner. Det fortel alt om den kampen. UEFA og FIFA må tenkje nytt, og det straks.

72 års militær flyhistorie snart slutt

2012-06-16T17:35:00.000+02:00

Frecce Tricolori frå Italia gleda Bodø med å farge byen i grønt, kvitt og raudt i dag.

I dag er det Bodø Air Show, eit av dei mest imponerande flyshow nokon gong i landet vårt. I to dagar til endes skulle byen feire si 60-årige historie som base for det norske luftforsvaret. Feiringa har dessverre ein bismak, som forsvarsleiinga ikkje har førestnader for å forstå.

Byens militære flyhistorie starta alt våren 1940, då tyske styrkar sette seg fast i Sør-Noreg og Narvik, mens resten av landsdelen var fri frå 9.april til 10.juni. I Bodø vart det raskt organisert eit arbeid for å bygge ei flystripe som kunne ta i mot britiske fly, i motsetnad til på Værnes kor 2000 menn stilte opp for å lage rullebane slik at Bodø og Narvik skulle kunne bombast.

Dei britiske flya skulle bidra i forsvaret av landet vårt. April-mai-dagane 1940 vart med andre ord starten for Bodø flystasjon. Det britiske nærveret i Bodø resulterte at byen, i likheit med Namsos og Steinkjer, Åndalsnes, Molde og Kristiansund, vart bomba i mai 1940, av 36 tyske fly stasjonert i Trøndelag.

Seinare sette den tyske okkupanten seg fast her og bygde eit større anlegg i Bodø, rett nok ikkje like viktig som det som var lenger nord i Lakselv og på Bardufoss, men likevel så viktig at leiinga der bestemte at det sivile Bodø ikkje skulle byggast opp før krigen var vunne av Wehrmacht. Slik gjekk det heldigivis ikkje, og då USA hadde fått summa seg etter krigen, vart Bodø eit knutepunkt i ein verdsomspennande politikk for å ringe inn Stalins Sovjetunion.

Same kor glade Bodø-folk er i fly, går det mot slutten for den militære flybyen Bodø

No er den kalde krigen over, og regjeringa har bebuda ein Nordområdepolitikk. Derfor flyttar dei forsvaret ut av landsdelen. Marinen er lagt ned nordpå. Mesteparten av fort og hèravdelingar likeså. Tusenvis av arbeidsplassar er borte i forsvaret, både i Harstad, Andenes, Tromsø, Lakselv, Vadsø, Målselv, Narvik, Hemnes, Mosjøen og andre stader der forsvaret fanst under den kalde krigen. Luftforsvaret er det neste. No er det den raskt veksande Trondheimsregionen som får nyte godt av nyinvesteringar i forsvaret, på kostnad av Bodø.

Det var derfor litt vemodig å sjå Frecce Tricolori frå Italia farge himmelen over Bodø raud, kvit og grøn. Det markerte truleg starten på slutten for Bodø sin plass i norsk forsvarshistorie.

Sveriges Euro2012-draktar, Ukraina og slaget ved Poltava

2012-06-12T12:47:00.001+02:00

I går spelte Sverige sin første kamp i Euro2012 mot heimelaget Ukraina. Til kampen stilte dei i heilt nye fargekombinasjonar for dei å vere. Dei hadde valt ein mørkare blåfarge enn ein vanlegvis ser på ei svensk landslagstrøye, når blått blir brukt i staden for den vanlege gule fargen.

Men stopp no. Var det likevel ikkje noko kjent med fargen?

Jo, den var klårt inspirert frå gamle svenske uniformar, gjerne frå storheitstida til det svenske imperiet, då dei herja langt inn i den delen av Aust-Europa som i dag er Polen, Kviterussland og Ukraina på 16-1700-talet.

Film-coveret under viser tydeleg korleis dette gjev assosiasjonar til den gamle historiske militære stormakten med imperialistiske ambisjonar mot aust. Til og med korsbandet hadde inspirert den britiske utstyrsprodusenten i sin design av svenskedrakten.

Var ikkje dette litt vel i overkant dumt av designaren Umbro? Veit dei ikkje korleis designet gjev assosiasjonar for folk med litt historisk kompetanse? Skjønnar dei ikkje korleis det kan verke provoserande og inspirerande for motstandaren frå Ukraina?

Når svenskane såg det sjølv, måtte det vere eit aldri så lite paradoks å måtte spele i den farga som Sverige brukte under slaget ved Poltava, då Karl den 12. lei eit sviande nederlag. Det slaget markerte jo starten på slutten for den svenske storheitstida. Og Poltava, ja det ligg sjølvsagt i..., ja nettopp: UKRAINA. Gratulerer Ukraina!

Rak rygg mot ekstremisme

2012-03-20T10:43:00.001+01:00

Det er mange tegn i tida på at diskusjonsklimaet har hardna til i landet vårt. Nokre har til og med spurt seg om vi er på veg inn i ein ny fascisme, fordi meir ekstreme haldningar dominerer det politiske ordskiftet. Overfor nynorsk ser ein det særleg. Dagleg mobbing, einsidig hets og usakleg argumentasjon florerer.

Det er ikkje nytt. For nokre år sidan kom Unge Høgre med eit utspel der dei oppmoda om å brenne bøker. I samband med produksjonen av tre reklamefilmar der dei ville fronte at dei ikkje likte nynorsk, skulle ein "sosialist plassert i et industriområde" stå ved sida av ei brennande tønne. "Sosialisten" skulle fortelje at han ville "tvinge alle elever til å ha sidemål". Så skulle ein einsam ryttar frå Unge Høgre komme inn på scena og ta fram nynorsk-ordboka, før han proklamerte at "elevane selv må få velge sidemål". Deretter kasta han nynorsk-ordboka i den brennande tønna. Høgre fekk stoppa prosjektet, fordi det minna for mykje om ting ein kjente frå Hitler-Tyskland.

Denne ansvarlegheita har endra seg i det siste, som når høgreordføraren i Enebakk, Tonje Anderson Olsen skriv innlegg om kor frykteleg det er med "Spynorsk". Dei vaksne har ansvar for kor lista for debatten ligg. Til alt overmål gjør dei saka om til eit spørsmål om formalitetar. Det er ikkje nynorsk dei er i mot, berre "sidemål". Eller, vi skal sjølvsagt ikkje bøye oss for usakleg argumentasjon, men vi må ta omsyn til hatet. Dette er eit utslag av kampanjene til blant anna Høgre, sjølv om Erna Solberg har mana til ansvarlegheit.

I går kom eit nytt utspel, denne gongen frå FRP i Narvik. Her ville tre elevar fremje demokratiet ved ei underskriftskampanje mot nynorsk. Dei ville inn på skolen for å få underksrifter, men skoleleiinga bad dei forlate området. Reaksjonen let ikkje vente på seg. Det var ikkje berre eit overgrep mot demokratiet og ytringsfridomen, det utløyste også tirader av utfall mot nynorsk. Skolen er ein stad å lære, ikkje å vere, heitte det før i Høgrekretsar. I dag er skolen ein stad å hetse og å hate. Kor blir det av krav til kunnskap og logisk argumentasjon?

I eitt innlegg etter debatten i Narvik heitte det: "de som har dette førrbannede grautmålet som si dialekt kan vel førr svarte berre hold det der nede på “austlandet” . trudde de hadde kutta ut denne dialekten førr lenge sia, koførr ska vi ikke lær trøndersk likesågodt, mange fleire artige utrykk i den dialekten enn i denne førrbannede satans grautmålet som sku ha vært førrbudt førr mang herrens årsia!!!!!!"

Det som hadde provosert vedkommande til å skrive så sterkt var "Harry Hole", som skreiv:
"Er vel ikke bare å fjerne et språk. Så jævla typisk FRP. Populært blandt de fleste med IQ som skonummeret og lavere. Si dette til de som faktisk har nynorsk som morsmål".

For ei tid tilbake kom til og med nestleiar Helga Pedersen i Arbeidarpartiet på banen med sitt framlegg om å bytte nynorsk ut med samisk, som om det dempa hatet. (Ikkje ein gong ho syntes å vere klår over at samiskspråklege i dag har "valfritt sidemål"). I staden fekk Pedersen denne typen støtte:
"Dette måtte jo selfølgelig komme fra arbeiderpartiet,hadde det vært 1 april kunne man nesten tro at det var en April spøk,men neida,fult alvor.nå er ikke jeg noen tilhenger av norsk sidemål heller,men det er ikke sagt med det at vi så absolutt må ha et sidemål.Få heller innført flere timer i grunnskolen med norsk bokmål.enda er det noen som går ut av grunnskola uten å kunne lese eller skrive.Er jo bare redd for at vi får enda flere som vil slite faglig vist samisk skal innføres som et obligatorisk fag.La heller samisk være et valgfag i skolen."

Gjør dette eksperimentet: Søk på Google på ord som "hate" og "nynorsk". Sjå deretter resultatet. Det er skremmande, spør du meg. Som dette:
"Hate ny"norsk"!!!!!! "Kommer kanskje ikke som en bombe på mange men jeg HAAATER NY"NORSK"!!!!!!!! Forbanna helvettes horespråk!! åååååhh!!!!! Jeg driver sammen med Arnis Antinynorsk, "klubben" for alle som hater nynorsk eller er litt irritert på det forbanna fjøs-latin språket. Vi har fått masse henvendelser fra sinte folk som hater nynorsk og som vil melde seg inn. Noen har også lagt ved en kommentar med innmeldelsen."

Vi treng meir edruelegheit i debatten her heime, og ikkje minst må vettuge folk melde seg på. Bytt for eksempel ut nynorsk med same, neger eller jøde neste gang du les tullet frå dei som hatar mest.

Eller som "Frk. Onsager" skriv på bloggen sin:
"Jeg hater det. Nynorsk er et stygt språk, og reglene for hvordan skrive, bøye verb, analysere setninger og i det hele tatt utale språket er umulig."

Då nynorsk vart innført som obligatorisk i lærarutdanninga i si tid skal visstnok Knut Hamsun ha kalla det for "negerpjatt". Det er vel symptomatisk for kva haldningar det er som er i sving, når det er Hamsun som ser ut til å vere det politiske og retoriske idealet til dei som hatar mest. Det er dette hatet som skapte ABB. Det er sjølvsagt desse kreftene som gjør ein politikar redd. Å innta upopulære standpunkt krev rak rygg.

"Dei gamle er eldst"

2012-01-23T11:08:00.001+01:00

I helga gjorde vi den same erfaring på fotballbanen, som den gong Bodø/Glimt sitt oldboyslag dominerte lenge etter dei hadde lagt opp på 1980-talet, også mot aktive lag. FK Gevir oldboys stilte med eit nær sagt reint veteran-lag i bedriftsklassen i fotball i ei turnering med 20 lag i Nordlandshallen i Bodø i januar. Snittalderen var nærmare 50 enn 40 år i selskap med rekruttar frå forsvaret og studentar frå politihøgskolen. Likevel gjekk laget til topps, trass i at ein møtte sterke og store, individuelt raske og ballsikre gutar i 20-åra med eit solid treningsgrunnlag. Etter å ha kjempa og spelt ut Politihøgskolen sine studentar i semifinalen, vart politiet slått i finalen. Begge desse to laga har krav om fysisk form i arbeidet, noko ingen av oss andre på oldboyslaget har.

Første tittel sikra i 2012 for FK Gevir oldboys: Bak frå v: Ronny Hermansen, Ole Wiik, Frank Olsen, Paul Rolandsen og Tom Nilsen. Framme f. v.: Leif Jarle Larsen, Steinar Aas, Stein Røsten, Svein Tørlen og Kjell Aksel Haldorsen.

Vi ser det igjen i turnering etter turnering. I romjulsturneringa 2011, vart det finale til slutt mellom Bodø/Glimt og FK Gevir i bedrift/oldboysklassen. Her dukka det opp spelarar som var både 50- og 60 år. Yngre spelarar ser ut til å vere sjanselause mot den eldre garde. Kva kjem det av? Det er sanneleg ikkje lett å gje svar på, men artig er det at dei gamle er eldst.

Resultata frå vinterserien finn du her

Dagens Vespa (X)

2011-12-24T13:23:00.002+01:00

God jul til alle der ute!

Dagens Vespa (IX)

2011-12-18T02:39:00.001+01:00

MP5 Paperino - ein Vespa på museet i Pontedera frå 1943-44.. Ikkje heilt blitt Vespa enno, men vi ser konturane

Sølv er nederlag

2011-11-23T12:55:00.001+01:00

Sa Knut "Kuppern" Johannesen etter eit skøytestemne der han skulle tatt gullet. Rett nok blir du tildelt ein edel medalje for sølvet, og dei som kjem på tredje blir vanlegvis også premiert. Det gjør ingen andre enn dei tre på topp, og aller gjevast er det med vinnaren, sjølvsagt. Det var jo det som fekk Kuppern til å seie det slik. Sølv er nederlag.

Norsk fotball anno 2011
Litt lenger nord i Nordområda bit ein visstnok neglar for tida fordi idrettslaget i byen ser ut til å berge sølvet til slutt. Då har dei vore innblanda i gullkampen nesten fram til advent. Nivået på norsk toppfotball er visstnok dårlegare i år enn på lenge. Landslaget tapte katastrofalt mange kampar og EM-kvaliken rauk. Norske lag var ikkje nær å kvalifisere seg til europacupane, og nedrykket frå den øvste divisjonen var stort sett avklart alt i mai, då det raskt viste seg at det berre var ein ledig plass til disposisjon for dei dårlegaste laga. Sparta frå Sarpsborg var ferdig nedrykka alt. Dermed vart det mange lag som spela enda fleire uinteressante kampar. Konsekvensen av at ein verken låg an til nedrykk eller medalje, førte i sin tur igjen til at ingen lag bortsett frå to var stabilt gode. Diskusjonen om antall lag i divisjonen kom opp igjen. Den øvste divisjonen hadde for mange lag, og for mange av kampane var uinteressante, noko som gjorde seg direkte utslag i låge tilskodartal. Færre lag ville gjøre fleire av kampane viktige, og dermed skjerpe kvaliteten på spelet og innsatsen. I tillegg er det vel også eit faktum at dei tv-overførte kampane neppe står høgt på prioriteringslista i dei norske heimane, når dei viser Lillestrøm - Brann ein fredagskveld. Norsk fotball er i ferd med å bli ein idrett for dei spesielt interesserte, og dei blir attpåtil færre.

Fotball eit kommersielt produkt
I nord klagde dei stort over at dei ikkje hadde komme på tv-en oftare, som om det hadde hjelpt noka. Med tv-kampar veit ein jo at det bli enda glisnare på tribunen enn utan. Dessutan veit jo alle at politikken til TV2 er å vise kampar frå dei delane av landet der det bur folk, altså fleire enn dei 70 000 i og rundt Tromsø. Det betyr at klubbar frå byar som Haugesund, Kristiansand, Molde, Ålesund, Tromsø, Bodø og Drammen ikkje vil bli vist på tv like ofte som klubbar som kjem frå Oslo, Bergen eller Trondheim. Det verste er at dette får halde fram år etter år. Her hjelper det altså verken med godt spel eller fin tabell-plassering for TIL, SIF eller HFK. Kjøttvekta tel for sponsorane til norsk tv-fotball, og det skulle jo berre mangle, så mange milliardar det faktisk blir betalt for dette "produktet". Når eit kommersielt produkt skal omsettast er det marknaden som bestemmer, liksom det er kapitalen som avgjør. I denne samanhengen hjelper det ikkje før dotterselskapet til Troms Kraf, "Kraft og kultur", går tyngre inn som sponsor for heile stasen. Då kan dei sjølvsagt diktere vilkåra for visning.

Vitskapleg bevis for påstanden
I idretten er det elles vitskapleg bevist at sølv er nederlag. Etter OL i Barcelona vart det vist at dei som fekk sølvet, ville tenke "kva viss" etterpå. Kva viss vi slo det og det laget og ikkje spelte uavgjort då vi skulle ha vunne? Det forsterka alltid berre den negative tenkinga. Derimot blir det alltid litt ekstra stas med bronse. Tankane vil kretsen rundt det positive i å i det heile og store få noka ut av sesongen, slik som kanskje Odd klarer til helga. Odd er det einaste laget som verkeleg måtte kjempe seg ut av sumpa i årets sesong, etter å ha ligge heilt i botn av tabellen i siste halvdel av august. Så brukte dei september og oktober godt, og vips så var dei involvert i medaljestriden ein runde før slutt. Odd kan faktisk ta sølvet, dersom resultata elles går deira veg, men det gjør dei neppe. Idrettslaget frå Troms skal jo ut å spele mot sin nyerverva spiss sitt nedrykksklare lag, så der kan dei vel neppe vente den heilt store motstanden? Det bør uansett bli poeng og då er sølve sikra, men fest-stemninga vil truleg stå høgast i Skien uansett.

Kva viss....?
Sesongen til idrettslaget frå nord i nordområda står det elles respekt av. For det første har trenaren deira gjort ein flott jobb med å omskape eit lag av hardtarbeidande brøtthestar til eit teknisk spelande lag, over fleire år med terping på å spelle fotball, og ikkje og primært sparke. Då er det også bra å sjå at det er i Nordland han leitar for å finne spellematerialet til den stilendringa. For det andre har han gjort kloke spelekjøp og innlån, med god hjelp frå tre-fire pengesterke institusjonar og personar. Ein må for eksempel konstatere at den tidlegare Bodø-Glimt-spelaren Tom Høgli gjorde skilnaden mellom gull og sølv i år. TIL med Høgli var stabilt bra. TIL utan Høgli var variabel. Så alt i alt må ein vel kunne seie at salet av Høgli spelte inn for det endelege resultatet. Med andre ord, kva kunne ein ikkje oppnådd viss Høgli hadde fullført heile sesongen i idrettslaget?
Sett i det perspektivet vil kanskje mange tenke at "sølv er nederlag"?

I Amundsens fotspor

2011-11-17T09:17:00.001+01:00

For ei tid tilbake stilte Sigri Sandberg Meløy spørjeteikn ved ein av dei mange norske ekspedisjonane i "Amundsens fotspor" som for tida konkurrerer om å nå fram til polpunktet. I eit debattinnlegg spurte ho kva Norsk Polarinstitutt har der å gjøre: "Jan Gunnar Winther legger snart i vei mot Sydpolen med kompiser og kjendiser. Han burde ikke fått lønn fra Norsk Polarinstitutt underveis." Det heile utløyste debatt.

"Det er da helt vanlig med lønn under firmaturer"
I alt er det mellom 20 og 30 ulike ekvipasjar på skitur just no, og berre 11 av dei kjem frå Amundsens fødeland. Gamlingen har tydeleg inspirert unge menn 100 år seinare. Norsk Polarinstitutt sin ekspedisjon vart hardast ramma av kritikken, både fordi den har mest prestisje bak eit ferniss av forsking og formidling. Ein av dei som kasta seg på debatten som følgte innlegget til Sandberg Meløy meinte det slett ikkje var noko problem med slike turar; "Det er da helt vanlig med full lønn under firmaturer". I og med at den representere staten Noreg skal statsminister Stoltenberg stå å ta i mot gutta på tur når dei kjem til polpunktet, nøyaktig 100 år etter Amundsen og hans menn.

Roald Amundsen finst i utallige versjonar på sokkel. Han har utvilsomt sett landet på kartet. Her frå Nome, Alaska.

Nasjonal prestisje
Det er heller ikkje uvanleg at den politiske leiinga støttar opp om prosjekt prega av nasjonal prestisje. Sjølv Stoltenberg måtte trekke fram Amundsen som eit forbilde for norsk ungdom av i dag, då han heldt nyttårstalen sin til det norske folk 1. januar 2011. Amundsen hadde vist at eit lite land kunne oppnå store ting, og så sette han landet vårt på kartet, som det så malerisk kan heite.

Ny "Ishavsimperialisme"?
I artikkelen "Den nasjonale polarfeiring" stilte Aftenpostens Per Madsen spørjeteikn ved det heile. Han forstod rett nok det forsterka fokuset på polare strok:
Det er mange grunner til at regjeringen stiller seg bak et Nansen/Amundsen– år. Nordområdene er regjeringens viktigste strategiske satsing i utenrikspolitikken. Issmeltingen gir lettere tilgang til ressurser, men er også kilde til bekymring for følgene av klimaendringene. Delelinjeavtalen med Russland etter 40 års forhandlinger gir rettslig klarhet og forvaltningsmessig forutsigbarhet. Det åpner for mer aktivitet.
Som vi ser handlar mye av nordområdefokuset om olje, gass og fisk, i ein coctail av økonomiske og strategiske interesser. At Antarktis er komme med i denne samanhengen kan vi vel først og fremst takke Amundsen for, kor langt det enn ligg unna russegrensa og Barentshavet. Den - for å seie det mildt - lite bærekraftige kvalfangsten i Sørishavet, skal vi ikkje trekke inn her no.

Problematisk heroisme
Så var det dette med heroismen og dei nemnte heltane. Aftenposten åtvara mot eit sterkt ukritisk personfokus:
For det står jo ikke til å nekte. Nansen og Amundsen glir ikke like friksjonsløst inn i nasjonens æresgalleri som for 100 år siden; det skulle også bare mangle. Tittelen på utstillingen i Tromsø som drar jubileumsåret i gang allerede om noen uker, «Polarheltenes læremestre», bærer i seg et spørsmål som ikke stilles. Hva er en helt?

Stoltenberg tok det likevel for gitt at Amundsen var eit ideal, ein helt. Det var jo grunnen til at han vart trekt fram i talen nyårsdagen 2011. I året som har gått heiter det om heroiseringa Amundsen har inngått i, heiter det at "Amundsen og hans menn på Sydpolen «kommuniserer verdier som fysisk aktivitet, sunn livsførsel, gleden av å nå mål, godt vennskap og gode norske tradisjoner». Men det kan hende at vi her snakkar om ein kommersiell bruk av polarheltane som Nansen Amundsen 2011 brukar for å selje dunjakken Patriot 1911.

Madsen stiller spørjeteikn ved den oppfattinga:

Fysisk aktivitet – utvilsomt. Gleden av å nå mål – åpenbart.
Men godt vennskap? Gode norske tradisjoner?
Amundsen var av en annen tid – sant nok. Men også på hans tid fantes det ekspedisjonsledere med egenskaper som det er lettere å identifisere seg med 100 år senere.

Den norske stat lønna sine heltar godt

Forsking kostar
At all forsking kostar pengar veit vi alle. Då Amundsen var komme heim etter sin heroiske tur i 1910-12 frå Antarktis, fekk han ei løyving på 100 000 frå finansdepartementet. Det tilsvarar vel 5 millionar kronar i 2010-pengar. Føresetnaden for løyvinga var at forskingsresultata hans stod til Universitetet i Oslo sin disposisjon. Kva resultat forskinga til Amundsen har gitt oss, veit vi derimot mindre om. Forteljinga om turen har likevel inspirert andre forskarar, og andre skientusiastar sjølvsagt. Kva resultata av forskinga til dei 20-30 ski-ekvipasjane vil gje i 2011-12, veit vi ikkje mye om. Noko må det vel komme ut av det, elles blir det vel som Jan Gunnar Winther sa det; «Jeg skal formidle både historie og klimaforskning, men det er klart jeg gjør dette aller, aller mest for min egen del.»

Nabokrangel Narvik - Bodø - om debatten som spora av

2011-11-16T09:56:00.001+01:00

Den siste tida har vi sett mange eksempel på at agg mellom naboar kjem til overflata. Ille vart det då statsråd Tora Aasland Haug la Studentsamskipnaden i Narvik inn under paraplyen til søsterorganisasjonen i Bodø.
Ordføraren i Narvik tolka dette som eit ledd i samanslåinga av høgskolen i byen med Universitetet i Nordland, i Bodø, noko som må ha fortont seg som eit av Narviks største mareritt, nesten på nivå med at sjukehuset skulle bli lagt inn under sjukehuset i Harstad.

Vi treng luftige tankar, ikkje småleg krangling

Økonomisk misere
Saka var at Samskipnaden i Narvik ikkje hadde gjort jobben sin. Dei skulle drive barnehage, studentboligar og kantine for studentane ved høgskolen i byen, men i følgje Dagens Næringsliv vart det for stridt. I 2007 viste rekneskapen ein eigenkapital på 13 millionar kroner. Året etter var den minus 20 millionar. Velferdsorganisasjonen var teknisk konkurs. I 2010 måtte Kunnskapsdepartementet ta kontrollen, og Kyrre Lekve i departementet gjekk gjennom samskipnadsmodellen og skjerpa tilsynet. Narvik hadde ikkje vist seg tilliten verdig til å drive sjølv.

Samskipnaden i Bodø med regionalt ansvar
Samskipnaden vart lagt inn under Studentsamskipnaden i Bodø som driv med studentvelferd for over 6 000 studentar i Vesterålen og Helgeland, forutan Bodø.
I valet mellom pest og kolera var det dei i malmbyen som heller ville at den vesle Samskipnaden i Harstad skulle gjøre jobben, for å sleppe unna Bodø-kloa, men slik gjekk det ikkje. Truleg kom dette nettopp av at Samskipnaden i Bodø hadde rutinar for drift av studentvelferd på andre studiestader, enn der administrasjonen låg. Det manglar Harstad, som trass alt må reknast som ein liten høgskole, med sine knapt 1 200 studentar.

Hissige reaksjonar
Emosjonane let ikkje vente på seg i Narvik. I Fremover kom alle slags argument mot ordninga opp. Her er eit knippe:
- Her ser vi stadig nye eksempler på nedbygging av statlige arbeidsplasser i Narvik som blir flyttet til Bodø. Vi har i gjennom flere tiår vært vitne til at Bodø har tatt godt for seg av arbeidsplasser som flagget ut i fra Narvik

For det første er ikkje samskipnaden statleg. Han er eigd av studentane ved institusjonen der han finst. For det andre vil det neppe bli flytta på ein einaste ansatt til Bodø i dette tilfellet. Barnehage, kantine og studenthyblar skal driftast i Narvik, og til det trengs det folk i Narvik.

Anschluss?
Ein annan kommentator i bladet Fremovers nett-debatt gav oss assosiasjonar til Anschluss, innlemminga av Austerrike i Stor-Tyskland på slutten av 30-tallet:
Og hvorfor vi atter en gang blir tvunget til å samarbeide med det griske bodømiljøet.. Vi vil ikke, men blir tvunget gang på gang. Vi vil ikke bli innlemmet i dette StorBodø som disse menneskene fra Bodø ønsker å skape.
Dryge påstander som ikkje er lett å kommentere, men som seier noko om ei stemning som ikkje er lett å forstå. Narvik vil ikkje samarbeide med Bodø, men blir tvungne til det. Bodø-folk arbeider med å skape eit StorBodø som Narvikfolk ikkje vil bli del av.

Debatten sporar av
Etterkvart spora debatten av. Det vart eit spørsmål om SVs barnehage- og klimapolitikk, om ulykkestal på vegen mellom Narvik og Bjerkvik, om "drenering" (trenering?) av Hålogalandsbrua og tapping av sjukehusdrifta i Narvik frå Bodø, om "udugelige narvikværinger som aldri klarer å holde styr på noe som helst", om politikammer. Til slutt gjekk det så langt i invektiv og emosjonar at debatten spora heilt av. Ingenting er som ein real nabokrangel. At nett-debattar er med på å gje oss meir demokrati, opplysning og kunnskap viser denne debatten at vi ikkje kan vente oss. Til det blir det for mye emosjonelt oppgulp.

Essensen vart borte
Heilt glømt var det nesten at det var mange års vanstyre som var grunnen til nyorganiseringa. At det tok heilt av. DN skriv: "Cateringselskapet Delikatessen Narvik as ble etablert. Samskipnaden kjøpte og drev vandrerhjem og asylmottak. I 2001 sikret den seg en bygård for å skaffe studentene et nytt, større og bedre samlingssted med kro, restaurant, stor scene og flere toromsleiligheter på toppen. Byggetrinn og prosjektering ble satt igang, penger rant ut, men prosjektet ble aldri realisert. I 2004 kjøpte den Victoria hotel, og åpnet paintballhall for Narvikbeboerne." Det var her studentane sine pengar vart borte og velferden deira stod på spel.

Kanskje vi skal spørje studentane, det vil seie brukarane av tenestene i Narvik om korleis det heile har gått om eit år, før vi feller den endelege dommen?

Dagens Vespa (VIII)

2011-11-14T20:02:00.000+01:00

Dagens Vespa finn du på Piaggio-museet i Pontedera, Toscana. Det er ein Vespa 1946-modell. Mange ting var forskjellig frå dagens modellar, men kjerna er den same. Måtte vi alle sjå like bra ut som 65-åring.

Dagens Vespa (VII)

2011-11-13T12:39:00.001+01:00

Dagens Vespa er ein Vespa Si, som var broren til Vespa Bravo. Dette var min første moped. Ein 1981 modell kjøpt på HELALA omtrent samstundes som salige Trond Ellingsen kjøpte sin Vespa Bravo. Min var sølvgrå, Trond sin kvit. Prisen var rett under 4 000 den gongen, eller ca 11 300 i 2010-kroner. Den på bildet er elles kjent for at den kan koplast frå, og så kan du sykle til bensinstasjonen for å fylle tanken. Knappen du trykk inn er rett ved sida av bakhjulet. Elles startar du han med å sykle han i gang, men då må du ta ut frikoplingsknappen igjen, elles blir du berre sittande å sykle. Artig moped dette..minner meg om Trond Ellingsen. Trist å dø så alt for tidleg.

Quo vadis - kor går vi?

2011-11-12T00:17:00.001+01:00

For eit par veker sidan reiste eg med hurtigruta over til Svolvær frå Bodø. På vegen over Vestfjorden fann vi desse to regnbogane. Som alle veit er det gull ved enden av dei. Kanskje det er dette dei som vil leite etter olje i Lofoten vil ha? Meir gull. Som Onkel Skrue. Bade i bingen, mens resten av Europa blør.

Det er vel typisk at vi befinn oss ved enden av begge regnbogane. Vi kan bade saman med Onkel Skrue kvar dag, utan at det gjør oss meir lukkelege. Det er langt unna finanskrisas Italia og Hellas, Portugal, Spania og Irland, Island og Storbritannia.

Det er liten tvil om at vi er fødd med gullhår i ræva og sølvskjei i munnen. Like ved to regnbogar. Kanskje skal vi tenke på det no før julehandelen tar laus og kjøpefesten held fram? Kanskje er det på tide å stoppe opp for å spørje kor kursen går i dette verdas rikaste land, med den mest misnøgde, piss-sure sutregjengen nord for ekvator i opposisjon. Kor går vi, spør eg? Quo vadis, som dei gamle romarane sa det?

Som vi ser av bildet finn vi slett ikkje gullet der vi trur det finst. Ikkje eit gram. Det heile er ein optisk illusjon. Der ute i havet finst berre den blå evigheita.