ΓΝΩΣΙΣ - Δημήτρης Ξ. Μαυρίδης

Μακεδονικές Υποθέσεις 2: Πώς ένα χωριό γίνεται "ελληνικό" ή "βουλγαρικό"; Η περίπτωση των χωριών στον καζά Πετριτσίου στα τέλη του 1906

2020-05-27T04:04:00.000+03:00

«[...]Μετά χαράς, ως και χθες τηλεγράφησα, αναγγέλω εις την Υμ. Παναγιότητα, ότι δύο χωρία της επαρχίας Πετρίτσης, το Μίτινο εκ 40 οικιών συνιστάμενον και το Συρπάνι εξ 60, οικεία βουλήσει προσήλθον εις την Ι. Μητρόπολιν και επέδωκαν αναφοράν, νομίμως υπογεγγραμμένην και σεσημασμένην δια της σφραγίδος του χωρίου, δι' ής αναγνωρίζουσι τον Οικουμενικόν Πατριάρχην και την ιεράν Μητρόπολιν Μελενίκου ως πνευματικήν και εκκλησιαστικήν αυτών αρχήν. [...] Πλησίον της Πετρίτσης ορθόδοξα υπάρχουσι δύο έτερα χωρία, Κάμενα και Κολάροβο εκ 40 και 25 οικιών, τα οποία στερούνται ιερέων και διδασκάλων»[1].

Χάρτης του Λιθογραφείου Κοντογόνη με τίτλο "Θεσσαλονίκη", 1910. Φαίνονται τα χωριά του καζά Πετριτσίου, τα οποία αναφέρονται σε αυτή την υπόθεση (από δυτικά προς τα ανατολικά): Γιαβόρνιτσα, Κάμινα, Κολάροβον, Γιουρουκλερί μαχαλάδες (νοτιοανατολικά από το Πετρίτσι), Τοπόλνιτσα, και προς βορρά παράλληλα με τον ποταμό Στρυμόνα: Μιτίνοβον, Σιρμπάνοβον και Στάρτσοβον. Η Μπογορόντιτσα βρίσκεται εκτός των ορίων του χάρτη.

Αντίστοιχα, μας πληροφορεί[2] ο Έλληνας Πρόξενος Σερρών, Αντώνιος Σακτούρης ότι:

«Λαμβάνω την τιμή να πληροφορήσω ευχαρίστως ότι εκ των βουλγαροφώνων χωρίων της πεδιάδος Πετρίτσης τρία, το Μίτινο, το Σιαρμπάνοβο και Τοπόλνιτσα, σχισματικά από δεκαετίας, δι' αναφοράς των προς τας τουρκικάς αρχάς Πετρίτσης και τον Μητροπολίτη Μελενίκου Αιμιλιανόν, εδήλωσαν ότι επανέρχονται εις την Ορθοδοξίαν. Κατόπιν της δηλώσεως ταύτης η Α. Σεβασμιότης ο Άγιος Μελενίκου μεταβάς εις τα εν λόγω χωρία, καθηγίασε τας εκκλησίας των και συνεχώρησε και ευλόγησε τους επανελθόντας εις τους κόλπους της Μητρός εκκλησίας χωρικούς. Προς τοις ανωτέρω χωρίοις και έτερον, το Κολάροβον, είχε προηγουμένως δηλώσει επισήμως ότι επανέρχεται εις την Ορθοδοξίαν[3]».

Πέρα από τα 3 σίγουρα χωριά στον καζά Πετριτσίου που ζήτησαν να επανέλθουν στην δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου (Μίτινο, Σιρμπάν ή Σιρμπάνοβο, Κολάροβο), αναφέρονται δύο διαφορετικά χωριά στις δύο πηγές: η Τοπόλνιτσα και η Κάμενα. Το πρώτο είναι δίπλα στους γιουρουκικούς μαχαλάδες απ’ όπου στρατολογήθηκαν ορισμένοι μουσουλμάνοι από το ελληνικό δίκτυο[4], ενώ υπήρχαν κατά το 1905 συνεννοήσεις από την ελληνική κοινότητα Άνω Τζουμαγιάς για τη δημιουργία ενός ελληνόφιλου πόλου στο χωριό[5]. Για το δεύτερο χωριό δεν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο στοιχείο. Αλλά ακόμα και να εντάχθηκαν και τα δύο, μαζί με τα υπόλοιπα, υπάρχει ένα σημείο που προκαλεί ερωτηματικά. Τόσο ο Σακτούρης όσο και ο Αιμιλιανός μιλούν για 10 με 11 χρόνια υπαγωγή στην Εξαρχία. Γνωρίζουμε ότι πολλά χωριά αναγκάστηκαν να δεχθούν την Εξαρχία υπό την πίεση των όπλων. Αλλα είναι όντως τόσο απλό; Δηλαδή, πήγαινε ένα βράδυ μια ένοπλη συμμορία τους πίεζε και άλλαζαν στρατόπεδο με τη βία; Η αλήθεια είναι αρκετά μακριά από αυτό.

Τα χωριά χωρίζονταν, ανάλογα με τις εθνοτικές τους ομάδες σε διάφορες παρατάξεις. Αλλά προτού προχωρήσουμε, οφείλω να διευκρινίσω τα εξής:

· Χωριό ή Πόλη: Οικισμός όπου φιλοξενείται ένας αριθμός ανθρώπων, είτε ίδιων είτε διαφορετικών εθνοτικών ομάδων, και μέσα στον οποίο υπάρχουν μία ή περισσότερες κοινότητες.

· Κοινότητα: Μια ομάδα οικογενειών σε ένα χωριό, συνήθως με ίδιο εθνοτικό χαρακτήρα, που υπάρχει σαν νομικό πρόσωπο και που διατηρεί το δικό της σχολείο, εκκλησία και άλλα ιδρύματα μέσα σε ένα χωριό ή πόλη. Είχε το δικό της ταμείο, σφραγίδες, πηγές εσόδων κ.ά.. Οι κοινότητες ήταν προσανατολισμένες προς τις εντολές του εκάστοτε εθνικού δικτύου, του οποίου αποτελούσαν μέρος. Έτσι, μια κοινότητα ενός χωριού ή μιας πόλης ταυτιζόταν με την παράταξη ή το κόμμα.

· Ο αντίθετος πόλος ή η αφανής μειοψηφία μπορεί να είναι μια ομάδα ελάχιστων οικογενειών που είναι αντίθετοι με την παρούσα υπαγωγή του χωριού τους, που δεν έχουν, προς στιγμήν, τη δύναμη να σχηματίσουν μια ξεχωριστή κοινότητα και δεν υπάρχουν σαν νομικό πρόσωπο.

· Ενας πόλος γενικότερα ήταν μια ομάδα ατόμων, με εμμονή στις εθνικές της θέσεις, σε αντίθεση με την απρόσωπη πλειοψηφία, η οποία με διάφορους τρόπους μεταπηδούσε συνεχώς από την μία κοινότητα στην άλλη, κατόπιν πιέσεων από τον εκάστοτε πόλο.

Στην περίπτωση των χωριών που επέστρεψαν, μιλούμε για μικρές σλαβόφωνες χριστιανικές κοινότητες. Μέσα σε τέτοιου είδους κοινότητες, υπήρχαν συνήθως δύο πόλοι ή πηγές επιρροής. Έτσι, υπήρχε ο ελληνικός πόλος και ο βουλγαρικός και στη μέση αυτών, η απρόσωπη πλειοψηφία. Η κοινότητα σαν σύνολο, άλλαζε δίκτυο (εκκλησιαστικό – εκπαιδευτικό – ένοπλο) όταν επικρατούσε ο αντίπαλος πόλος. Για να γίνει αυτό, σε τελική ανάλυση έπρεπε να υπογράψουν, όσοι είχαν δικαίωμα ψήφου, μια έκθεση η οποία θα δήλωνε ότι «εμείς, οι κάτοικοι του συγκεκριμένου χωριού, ζητούμε την υπαγωγή...». Στην ουσία αυτοί ήταν η πλειοψηφία (ο ένας πόλος μαζί με τους οπαδούς του), όχι όλοι όσοι είχαν το δικαίωμα να ψηφίσουν, διότι πέρα απ’ αυτούς, σε κάθε χωριό ή κοινότητα υπάρχει η συχνά αφανής μειοψηφία (ο αντίθετος πόλος). Τα μέσα που χρησιμοποιούσαν οι δύο πόλοι ήταν: η τρομοκρατία, η κατήχηση – προπαγάνδα, ο οικονομικός πόλεμος, η συκοφαντία στις αρχές κ.ά. και είχαν ως σκοπό να προσελκύσουν όσο το δυνατόν περισσότερους οπαδούς, ώστε να είναι τόσο δυνατοί προκειμένου να αποκτήσουν τον έλεγχο της κοινότητας.

Σε μεγαλύτερα χωριά πρωτίστως όλοι υπάγονταν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Από το 1870’ και εξής, εάν υπήρχαν 20-25 οικογένειες που επιθυμούσαν να ακολουθήσουν διαφορετική πορεία, δημιουργούσαν μια ξεχωριστή κοινότητα[6]. Στα χρόνια που ακολουθούσαν οι οικογένειες του χωριού μετακυλούσαν από την μία κοινότητα στην άλλη, ανάλογα με τη πίεση ή την προπαγάνδα που δέχονταν.

Αν προσαρμόσουμε την παραπάνω ιδέα στην περίπτωση των χωριών, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι, ο ελληνικός πόλος αυτών των χωριών πέτυχε να επικρατήσει σε αυτές τις κοινότητες και έτσι ζήτησαν να αλλάξουν υπάγωγή. Ωστόσο, δεν υπάρχει καμιά αναφορά για ελληνικούς πόλους σε αυτά τα χωριά. Δεν υπάρχουν δηλαδή άτομα που να διατηρούν έναν κρυφό πυρήνα ελληνισμού, να έχουν συνδιαλλαγές με το Ελληνικό Προξενείο, να ζητούν με επιστολές βοήθεια από αυτό, να εντάσσονται σε ελληνικά ένοπλα σώματα κ.ό.κ.. Αν σκεφτούμε ότι επί 10 – 11 χρόνια αυτές οι κοινότητες ήταν εξαρχικές, δεν βρέθηκε ούτε μία ευκαιρία ώστε να δημιουργηθεί μια εστία αντίστασης απέναντι στην Εξαρχία, ούτε να σταλθεί ένα μήνυμα για βοήθεια στο ελληνικό δίκτυο;

Αυτό που αναρωτιέται κανείς που διαβάζει γι’ αυτά τα χωριά, θα συνέβαινε μόνο εάν υπήρχαν ελληνόφιλοι σε αυτά. Από την στιγμή που δεν υπήρχαν, αυτό σημαίνει ότι η αλλαγή δεν έγινε βάσει εθνικού αισθήματος, αλλά βάσει προσωρινών συμφερόντων. Οι παρακάτω πηγές μπορούν να μας κατατοπίσουν.

1. «Στα ανατολικά, στην περιοχή των Σερρών, ο αγώνας ήταν πιο περίπλοκος. Εδώ ο Σαντάνσκι δεν επιτείθετο μόνο στους Πατριαρχικούς αλλά επέδραμε και σε χωριά όπου επικρατούσαν οι Βερχοβιστές. Αντίστοιχα, συμμορίες Βερχοβιστών επιτίθονταν σε χωριά που είχαν δεχθεί την φατρία του Σαντάνσκι (Σεντραλιστές). Αυτές οι διαμάχες έδωσαν λίγο περιθώριο στους Έλληνες, αλλά παρά ταύτα χάθηκαν αρκετοί Πατριαρχικοί σε αυτούς τους αγώνες και ορθόδοξα χωριά στον καζά Σερρών και Ζίχνης ενιότε δέχονταν επιθέσεις[7]».

2. Από την επιστολή του Αντρέι Τόσεφ, Νοέμβριος 1907 «Καζάς Πετριτσίου:
Εδώ και τέσσερα χρόνια (1904-1907), η ελληνική κοινότητα ηγείται της ελληνικής κίνησης στη περιοχή. Η κοινότητα αυτή βρήκε έναν καλό βοηθό στο πρόσωπο ενός από τους εκεί δασκάλους, αξιωματικού του ελληνικού στρατού, σταλμένου από την Αθήνα για να ρυθμίσει τις υποθέσεις του ελληνικού κομιτάτου σε αυτό το σημείο. Οι στρατολογημένοι αντάρτες είναι εν μέρει τοπικοί Τούρκοι πέριξ της πόλεως του Πέτριτς, από τα γύρω τουρκικά χωριά και επίσης Βούλγαροι Πατριαρχικοί από το μοναδικό γρεκομάνικο χωριό Στάρτσοβο[8]. Έναντι της καλής αμοιβής που λαμβάνουν, αυτοί οι πολεμιστές της ελληνικής ιδέας, είναι υποχρεωμένοι να σκοτώσουν τους Βούλγαρους, για τους οποίους λαμβάνουν εντολή, και να ενσταλάζουν τον τρόμο μεταξύ του βουλγαρικού πληθυσμού, κατόπιν γυρνούν ατιμώρητοι στα σπίτια τους ως ειρηνικοί και αθώοι υπήκοοι του Σουλτάνου. Η κοιλάδα του Πέτριτς, η οποία είναι το βασίλειο αυτών των πληρωμένων ληστών, δεν έχει σχεδόν καμιά βουλγαρική οργάνωση. Οι πατριώτες μας εκεί είναι χωρισμένοι εδώ και καιρό σε δύο στρατόπεδα – τους σεντραλιστές και τους βερχοβιστές – και ασχολούνται με την αυτο-εξόντωση και με την αποθάρρυνση των αγροτών. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, ο βουλγαρικός πληθυσμός είναι εκτεθειμένος σε απαίσια βάσανα. Γύρω στα 26 χωριά αυτού του καζά έχουν ήδη κλονιστεί πολύ και τείνουν προς το Πατριαρχείο. 6 εκ των οποίων κατά τον Αύγουστο (1907) ήθελαν επειγόντως να περάσουν υπό την δικαιοδοσία του Πατριαρχείου, αλλά τους σταμάτησε το παρόν status quo των εκκλησιών[9]».

3. Από το σχετικό κείμενο του Μητροπολίτη Αιμιλιανού, ο οποίος γράφει για την επιστροφή αυτών των κοινοτήτων στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. «Είνε φοβερά η οικονομική κατάστασις των χωρικών, Παναγιώτατε. Το κομιτάτον, ή μάλλον τα όργανα αυτού όχι μόνον εξήντλησαν αυτούς χρηματικώς, αλλά τους εθανάτωσαν, διότι όχι μόνον τα σκεύη, τα έπιπλα, τους αροτήρας βους επώλησαν προς φορολογίαν, αλλά και αυτά τα πενιχρότατα ενδύματά των και, πολλάκις προέτρεπον αυτούς προς κλοπήν χάριν φορολογίας. Ιδού οι σωτήρες του βουλγαρικού δήθεν λαού, οι μέλλοντες ελευθερωταί αυτών από της τυραννίας των εκ Φαναρίου αρχιερέων. Εάν αποφασίση τις να στείλη άνθρωπον προς εξέτασιν των βιασμών, των κακουργιών, των πιέσεων, των δολοφονιών μεταξύ των εξαρχικών χωρίων, υπ' αυτών των κομιτών, θα φρίξη».

Ορισμένα από τα χωριά της υπόθεσης, κατά την στατιστική του Χαλκιόπουλου το 1910. Βλ. Χαλκιόπουλος Αθ., Μακεδονία. Βιλαέτια Θεσσαλονίκης - Μοναστηρίου, εν Αθήναις, 1910, σ. 59.

Κατά συνέπεια, οι αιτίες που επέστρεψαν αυτά τα χωριά υπό τη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι η αργυρολογία από μεριάς των βουλγαρικών συμμοριών που είχε ξεπεράσει κάθε όριο, η κόντρα μεταξύ σεντραλιστών και βερχοβιστών που είχε άμεσο αντίκτυπο στους χωρικούς, οι οποίοι τιμωρούνταν από την μία φατρία όταν δέχονταν τους αντιπάλους τους και το αντίστροφο και η πίεση από τις ελληνικές ένοπλες ομάδες. Όμως, αυτή η αλλαγή ήταν προσωρινή. Σύντομα θα χαθούν από το ελληνικό δίκτυο ώστε τρία χρόνια μετά, το 1910 στην στατιστική του Χαλκιόπουλου, το Μίτινο, το Σιρμπάνι και το Κολάροβο θα είναι πλέον καταχωρημένα ως «σχισματικά» και μόνο η Κάμενα και η Τοπόλνιτσα θα μείνουν ως ελληνικά στα χαρτιά. Η Τοπόλνιτσα ενώ ενσωματώθηκε το 1913 στην Ελλάδα, οι κάτοικοι γκρεμίσαν τα σπίτια τους, και μετέφεραν όλα τους τα υπάρχοντα ελάχιστα χιλιόμετρα βορειότερα, όπου ξανάχτισαν το χωριό τους, μέσα σε βουλγαρικό έδαφος. Η Κάμενα ενσωματώθηκε στη Βουλγαρία και δεν υπήρξε ούτε ένας ώστε να μεταναστεύσει, σε αντίθεση με το Σιρμπάνι, απ’ όπου έφτασαν 39 πρόσφυγες. Σίγουρα, μεγάλο αντίκτυπο στη πορεία της ελληνικής ιδέας στο καζά Πετριτσίου υπήρξε η διάλυση των ελληνικών κοινοτήτων των χωριών Στάρτσοβο, Μπογορόντιτσα, Κάμενα, Μίτινο, Σιρμπάνι και Γιαβούρνιτσα από τον Ντόντσο Ζλάτκωφ κατά τη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, με την έγκριση των Βουλγαρικών στρατευμάτων[10].

Καζάς Πετριτσίου	Μίσεφ 1905	Έγγραφα Δεκεμβρίου 1906	Δημοσθένης φλωριάς 1908	Πολιτοφύλακες 1909	Χαλκιόπουλος 1910	Ελληνικός Στρατός 1912 / Πρόσφυγες 1913
Πετρίτσι	1.276 Πατριαρχικοί	Ήδη πατριαρχικό	+ 135 Οικογένειες	1 πολιτοφύλακες	1.250 Ορθόδοξοι Έλληνες	13 οικογένειες (65 άτομα)
Στάρτσοβο	920 Πατριαρχικοί	Ήδη πατριαρχιό	+	6 πολιτοφύλακες	600 Ορθόδοξοι Έλληνες	109 οικογένειες (455 άτομα)
Μπογορόντιτσα[11]	760 Εξαρχικοί	Ήδη πατριαρχικό	+	10 πολιτοφύλακες	550 Ορθόδοξοι Έλληνες	19 οικογένειες (81 άτομα)
Σιρμπάν	304 Εξαρχικοί	+	+	2 πολιτοφύλακες	-	10 οικογένειες (39 άτομα)
Τοπόλνιτσα	224 Εξαρχικοί	+	-	0	150 Ορθόδοξοι Έλληνες	160 Σχισματικοί Βουλγαρίζοντες (1912)
Γιαβούρνιτσα	200 Πατριαρχικοί	-	+	0	60 Ορθόδοξοι Έλληνες	-
Μίτινο	256 Εξαρχικοί	+	+	2 πολιτοφύλακες	-	-
Σμόλαρι	784 Εξαρχικοί	-	+	3 πολιτοφύλακες	100 Ορθόδοξοι Έλληνες	-
Κάμενα	176 πατριαρχικοί	+	+	0	125 Ορθόδοξοι Έλληνες	-
Κολάροβο	208 Εξαρχικοί	+	+	0	-	-

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Θεσσαλονίκη [χάρτης]. -- Κλίμακα: 1: 200.000 ή 1εκ. ανά 2 χιλ. (Δ 40 30΄- 41 30΄/Β 40 30΄- 41 30΄). . -- Αθήναι : Γ. Κοντογόνης, 1910

ΑΥΕ 1905, ΑΑΚ/Β’, Προξενείο Θεσσαλονίκης, αρ. πρωτ. 843

AYE 1906, Προξενείο Θεσσαλονίκης, αρ. εμπ. πρωτ. 447

НА БАН, ф. 175, оп. 1, а. е. 33, л. 1-302.

Αργυρόπουλος Περικλής Α., Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1957.

Βλάχος Ιωάννης, "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν Μελενίκου (Εκθέσεις Μητροπολιτών Ειρηναίου και Αιμιλιανού)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Η', Αθήνα, 1979, σ. 83-154.

Brancoff D. M., La Macedoine et la population Chretienne, Paris, 1905.

Διπλωματικά Έγγραφα 1913-1917, Ελληνοσερβική Συνθήκη Συμμαχίας. Εισβολή Γερμανοβουλγάρων εις Μακεδονίαν, εκδ. Β', Υπουργείο Εξωτερικών, Εν Αθήναις, 1920.

Douglas Dakin, The Greek Struggle in Macedonia 1897-1913, Museum of The Macedonian Struggle. Institute For Balkan Studies, Thessaloniki, 1993.

Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Σημειώσεις και οδηγίαι Δημοσθένους Φλωριά", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Δ', Αθήνα, 1963, σ. 97-144.

Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τ. Γ’, Αθήνα, 1959, σ. 5-143.

Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003.

Στατιστικοί Πίνακες του πληθυσμού κατ' εθνικότητας των νομών Σερρών και Δράμας, Αθήνα, Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, 1919.

Χαλκιόπουλος Αθ., Μακεδονία. Βιλαέτια Θεσσαλονίκης - Μοναστηρίου, εν Αθήναις, 1910.

[1] Βλάχος Ιωάννης, "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν Μελενίκου (Εκθέσεις Μητροπολιτών Ειρηναίου και Αιμιλιανού)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Η', Αθήνα, 1979, σ. 106-108.

[2] Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τ. Γ’, Αθήνα, 1959, σ. 21.

[3] Τί πραγματικά συνέβη με το Κολάροβο; Στην επιστολή του Λ. Κορομηλά προς το Υπουργείο Εξωτερικών με ημερομηνία 24 Νοεμβρίου 1905 (ΑΥΕ 1905, ΑΑΚ/Β’, Προξενείο Θεσσαλονίκης, αρ. πρωτ. 843) δίνεται με μεγάλη λεπτομέρεια η εικόνα που επικρατεί στη Μακεδονία ως προς τους Έλληνες και Βούλγαρους ένοπλους αντάρτες ανά περιοχή. Στο τέλος της επιστολής σημειώνεται: «Η ενέργεια του σώματος Πετρίτσης υπήρξεν επιτυχής, διότι όχι μόνον συνεκράτησε τους έτοιμους να εκβουλγαρισθώσιν ημετέρους, αλλά και εξηφάνισε πολλά εξαρχικά χωριά ως το Κολάροβον, ζήτησαν να επανέλθη εις την Ορθοδοξίαν». Εννέα μήνες αργότερα, στις 26 Αυγούστου 1906, σε άλλη επιστολή του προς το Υπουργείο Εξωτερικών (AYE 1906, Προξενείο Θεσσαλονίκης, αρ. εμπ. πρωτ. 447), ο Λάμπρος Κορομηλάς αναφέρει: «Το παρά το Πετρίτσι χωρίον Κολάροβον προσήλθεν στην Ορθοδοξίαν. Άλλα πέντε χωρία της περιφερείας Μελενίκου πιθανόν να προσέλθωσι προσεχώς. Η επιτυχία εκεί θ’ αποβή πολύ μείζων, εάν κατορθώσωμεν να σώσωμεν τον Βούλγαρον βοεβόδαν Μπακάλτσην ή Μπακάλωφ, δηλώσαντα ότι προσέρχεται εις ημάς, εάν του χαρισθή η ζωή και ευρεθή πόρος τις, όπως επαρκή εις διατήρησίν του».

[4] Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Σημειώσεις και οδηγίαι Δημοσθένους Φλωριά", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Δ', Αθήνα, 1963, σ. 103 & 124.

[5] Βλ. Αργυρόπουλος Περικλής Α., Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1957, σ. 61. Συγκεκριμένα σε επιστολή του προς τον Λ. Κορομηλά, ο Περικλής Αργυρόπουλος γράφει προς πληροφόρηση του πρώτου σχετικά με την Τοπόλνιτσα: «Ως προς την Τοπόλνιτσα, ιδού περί τίνος πρόκειται: το τσιφλίκι ανήκει εις την Δζουμαγιά Μπάλα, η οποία θέλει να το εκμεταλλευτεί μόνη της, για να τοποθετήση εκεί χωρικούς δικούς μας. Το Προξενείον Σερρών μου λέγει ότι θα πρέπει να διαθέσωμεν 30 λίρες δια τον σκοπόν αυτόν...»

[6] Βλάχος Ιωάννης, "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν Μελενίκου (Εκθέσεις Μητροπολιτών Ειρηναίου και Αιμιλιανού)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Η', Αθήνα, 1979, σ. 111. Το απόσπασμα που ακολουθεί αφορά την προσπάθεια δημιουργίας βλαχικής (ρουμανόφιλης) κοινότητας στη Κάτω Τζουμαγιά και την αντίδραση της Ελληνικής κοινότητας επί του θέματος: «Καίτοι δεν έχομεν αξιώσεις ότι γιγνώσκομεν επακριβώς τας των νόμων λεπτομερείας, νομίζομεν όμως, καθώς ακούομεν, ότι τότε μόνον θεωρείται ότι υφίσταται εν τινι συνοικισμώ φυλετική ή θρησκευτική κοινότης επισήμως αναγνωριζομένη, όταν συγκεντρωθώσιν 20-25 τουλάχιστον οικογένειαι πρεσβεύουσαι τα της φυλής ή θρησκεύματος εκείνου και δηλώσωσιν εαυτάς ως τοιαύτας τη Αρχή, αυτή δε δι’ επιτοπίου εξελέγξεως πεισθή περί της ακριβείας της δηλώσεως».

[7] Douglas Dakin, The Greek Struggle in Macedonia 1897-1913, Museum of The Macedonian Struggle. Institute For Balkan Studies, Thessaloniki, 1993, p. 251.

[8] «Πετρίτσιον: Η εργασία ημών εν Πετριτσίω διεξάγεται επίσης διά Τούρκων συντρεχόντων, και των πολιτοφυλάκων του Σταρτσόβου. Αρχηγός της εκεί εργασίας είναι ο εκ Γιουρουκλερί Οθωμανός Αβδουλάχ Τσαούς. Αρκετάς υπηρεσίας προσφέρει το σώμα τούτο εκεί». Βλ. Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Σημειώσεις και οδηγίαι Δημοσθένους Φλωριά", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Δ', Αθήνα, 1963, σ. 103.

[9] Βλ. παραπάνω τη περίπτωση του Κολάροβο και ποιοι παράγοντες συντέλεσαν ώστε να ενταχθεί στο ελληνικό δίκτυο.

[10] Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 291.

[11] Το 1903 ήταν, η Μπογορόντιτσα και το Στάρτσοβο ήταν τα δύο πατριαρχικά χωριά στο καζά Πετριτσίου (Μπάκας, σ. 230, 247), ωστόσο η πρώτη χωρίζεται στα δύο μετά από την προχώρηση του ιερέα του χωριού στο σχίσμα (Λάιος Γ., σ. 230) κατά τον Λάιο το 1903 και κατά την εφημερίδα «Αλήθεια» 20.11.1908, έναν χρόνο αργότερα, που βγάζει νόημα, μιας που αναφέρεται η ύπαρξη Έλληνα δασκάλου στην αρχή εκείνης της χρονιάς. Το 1904 η Μπογορόντιτσα είχε ως Έλληνα δάσκαλο τον Νικόλαο Γιανκούλα, ενώ το Στάρτσοβο τον Αντώνιο Αυξεντιάδη και την Φωτεινή Αλατά (Μπάκας, σ. 148). Το 1908, οι οικογένειες της Μπογορόδιτσας που προσχώρησαν το 1904 στην Εξαρχία, επέστρεψαν στο Πατριαρχείο, αριθμώντας πλέον σε 120 πατριαρχικές οικογένειες.

Σιδηρόκαστρο: Ο εποικισμός από "αράπηδες" και η επιδημία 185 χρόνια πριν.

2020-03-24T00:58:00.000+02:00

Καμιά φορά το παρελθόν μοιάζει αρκετά με το παρόν. Σίγουρα η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, καθώς κάθε στιγμή είναι μοναδική με τα δικά της χαρακτηριστικά, τα οποία δεν υπήρξαν ούτε θα υπάρξουν ξανά σε κάποια άλλη στιγμή στο μέλλον.

Ποιός θα φανταζόταν ότι πριν από περίπου 200 χρόνια το Σιδηρόκαστρο και η ευρύτερη περιοχή είχε παρόμοια φαινόμενα με σήμερα: μια επιδημία και μια μεγάλη ομάδα εποίκων μουσουλμάνων.

Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, οι επιδημίες πανώλης (ή θανατικού όπως έμεινε στην μνήμη των παλαιότερων), ήταν ένα συχνό φαινόμενο, το οποίο είχε αποδεκατίσει κυρίως τον μουσουλμανικό πληθυσμό. Ορισμένα από αυτά έλαβαν χώρα μεταξύ 1816 και 1820 ή 1822 και το άλλο το 1836 με 1837. Στο συγκεκριμένο άρθρο θα μιλήσουμε για την επιδημία του 1836-37.

Τα στοιχεία που έχουμε αφορούν την επιδημία γύρω στο 1837. Τότε αναφέρει ο Σωτήριος Δημητριάδης το 1878: "... η επελθούσα (επιδημία) τω 1836 εξωλόθρευσε περί τους 1000 Τούρκους, μόλις δε 5 ή 6 Χριστιανούς. Τότε και ολόκληρος συνοικία Μαύρων (Αράπιδων) εξολοθρεύθη μέχρι ενός". Αυτά όσον αφορά το Σιδηρόκαστρο, ή Δεμίρ Ισσάρ όπως λεγόταν τότε και σημαίνει σιδερένιο κάστρο στα τουρκικά.

Λίγο βορειότερα, στο Αχλαδοχώρι (τότε Κρούσοβο), γνωρίζουμε τα εξής: "Επιδημίες πανώλης κατέστρεψαν μία ισχυρή νηδίδα Κονιάρων γύρω από τη πόλη του Ντεμίρ Χισάρ. Συγκεκριμένα, αυτή η νησίδα υπέφερε πολύ από τη πανώλη που εκδηλώθηκε κατά τα έτη 1837-38. Στο χωριό Κρούσοβο για παράδειγμα υπήρχε ολόκληρη τουρκική συνοικία με τζαμί και τεκέ. Μετά τη πανώλη απέμειναν 8 σπίτια και τόσα είναι μέχρι σήμερα (το 1900), ενώ γύρω από τον ερημωμένο τεκέ έχει μεγάλα τουρκικά νεκροταφεία. Εκείνη την εποχή αφανίστηκαν οι Τούρκοι από τα χωριά του Νευροκοπίου, Τέσοβο και Λάκι, από τα οποία υπάρχουν σήμερα λυπηρά ερείπια."

Βιβλιογραφία:

Δημητριάδης Σωτήριος, “Υπομνηματικαί τινές σημειώσεις περί Δεμίρ Ισσαρίου”, Παρνασσός, 1878, σ. 531.

Kanchov Vasil, Makedoniya. Etnografiya I Statistika, Sofιya, 1900, σ. 56.

Μακεδονικές υποθέσεις: Υπόθεση Στογιάν Ντιμιτρόβ (Μεχμέτ Σαντίκ) - Σιδηρόκαστρο 1906-1907

2019-04-27T00:15:00.002+03:00

Σύμφωνα με την οποία, ο αρχηγός ένοπλης συμμορίας Στογιάν Ντιμιτρόβ (το παρατσούκλι του είναι Инджето, ενώ αναφέρεται στις ελληνικές πηγές ως Στογιάνοφ), άλλους κατά τον Οκτώβριο άλλους κατά το Νοέμβριο του 1906, πρόδωσε τους συντρόφους του, αποκαλύπτοντας τεράστιες ποσότητες πολεμοφοδίων στους Οθωμανούς, οι οποίοι προχώρησαν σε συλλήψεις αρκετών υπόπτων. Ο Ντιμιτρόφ αναφέρεται να δρα στο καζά Πετριτσίου (της Βουλγαρίας) από τις αρχες του 1905. Η μεταστροφή του οφείλεται είτε στο γεγονός ότι το κομιτάτο τον είχε καταδικάσει σε θάνατο[1], είτε ότι οι Τούρκοι του είχαν υποσχεθεί να διοριστεί σε μια υψηλή θέση[2]. Δεν αποκλείεται, όμως, να ίσχυαν και τα δύο. Υπάρχουν στοιχεία για μια μεγάλη πυριτιδαποθήκη στο χωριό Ρούπελ και μια υπόγεια κρύπτη κοντά στο Γκέρμαν (σημ. Σχιστόλιθος, κοντά στο Σιδηρόκαστρο).

Συγκεκριμένα, στην αποθήκη του Ρούπελ βρέθηκαν:

- 75 βόμβες δυναμίτιδος μικρές και άλλες 75 μεγάλες.

- 1 «εκσφενδονιστική μηχανή πυρκαϊάς» (κάτι σαν μπαζούκας).

- 1 αντίστοιχη ηλεκτρική μηχανή.

- 65 όπλα μάνλιχερ με 1500 φυσίγγια.

- 9 όπλα Bertan ρωσικά.

- 8 όμοια όπλα Capacli και μεγάλη ποσότητα φυσιγγίων.

- Τεράστια ποσότητα θρυαλίδας και ηλεκτρικά σύρματα[3].

Αντίστοιχα, στην αποθήκη του Γκέρμαν βρέθηκαν:

- 300 βόμβες.

- 1 εκσφενδονιστική μηχανή βομβών.

- 50 τουφέκια.

- Μερικά κιβώτια με φυσίγγια και δυναμίτη κ.ά[4].

Οι παραπάνω εικόνες αποτελούν απόσπασμα μια πρόχειρης μετάφρασης της αναφοράς του Αντρέι Τόσεφ, η οποία δημοσιεύτηκε στην Εκκλησιαστική Αλήθεια. Βλ. "Βουλγάρων ενοχή αποκαλυπτόμενη", Εκκλησιαστική Αλήθεια, Έτος ΚΗ', Αριθ. 28, σ. 341-342.

Μετά την ομολογία του στις αρχές, ασπάστηκε το Ισλάμ και μετονομάστηκε σε Μεχμέτ Σαντίκ[5]. Περισσότεροι από 100 χωρικοί εγκατέλειψαν τις εστίες τους και έφυγαν. Άλλοι 40 τιμωρήθηκαν με τις χειρότερες ποινές. Ο Έλληνας Πρόξενος στις Σέρρες Σακτούρης σημειώνει ότι ο Στογιάν Ντιμιτρόφ, τον οποίο αποκαλεί Στογιάνωφ, υποσχέθηκε να αποκαλύψει κι άλλες παρόμοιες πυριτιδαποθήκες κυρίως στο Κιλκίς και στο Μελένικο, όπου οδηγήθηκε μαζί με Οθωμανούς στρατιώτες[6].

Ο Στογιάν δεν σταμάτησε όμως εδώ. Ήταν ένα δυνατό χαρτί των Οθωμανών απέναντι στους Βούλγαρους. Αναφέρεται ξανά το ονομά του σε μία δίκη στις αρχές του 1907, κατά την οποία αποκαλύπτει την δράση ορισμένων κομιτατζήδων, οδηγώντας με αυτόν τον τρόπο στην καταδίκη ορισμένων. "[...]Τη 27 Φεβρουαρίου (1907, π.η.) εξεδικάσθη η υπόθεσις του Φιλίππου Ντίνη μετά 21 συντρόφων εκ Ντεμίρ-Ισάρ (Σιδηρόκαστρο), οίτινες κατηγορούντο επί ανταρσία. Κατόπιν των αποκαλύψεων του Στογιάν 17 καταδικάσθησαν 5 αθωώθησαν. Αι ποιναί κυμαίνονται από ισοβίων μέχρις οκταετών δεσμών". ("Αποφάσεις Δικαστικαί διδακτικώταται", Εκκλησιαστική Αλήθεια, Έτος ΚΖ', Αριθ. 11, σ. 166)

[1] Μπάκας Ιωάννης Θ., ό.π., σ. 254 & Αντρέι Τόσεφ, НА БАН, ф. 175, оп. 1, а. е. 33, л. 1-302.

[2] Σακτούρης, Έγγραφο 2, σ. 15, 30 Νοεμβρίου 1906

[3] Ό.π..

[4] Από το έγγραφο του Αντρέι Τόσεφ: «През месец октомври м. г. комитетът в с. Крушово (Демир-Хисарско) осъдил на смърт войводата Стоян Димитров, наречен „Инджето“ (сега потурчен Мехмед Садък), задето е бил провинен в разврат. Инджето се предаде на властта в Демир Хисар, издаде всички местни комитетски хора и откри складовете на оръжието. В едно подземие, близо до с. Герман, властта намери 300 бомби, една адска машина, която костувала на комитета 4000 лева, няколко сандъка с патрони и динамит и около 50 пушки. Повече от 100 души селяни напуснаха огнищата си и избягаха. Около 40 души се осъдиха на най-тежки наказания».

[5] Μπάκας, σ. 254.

[6] Σακτούρης, Έγγραφο 2, σ. 15, 30 Νοεμβρίου 1906.

Περιγραφές των Ρομά κατά την θύελλα των εθνικών ανταγωνισμών στη Μακεδονία

2018-11-04T22:02:00.002+02:00

1. ΣΙΔΗΡΟΥΡΓΙΑ "Αν το ασήμι και το χρυσάφι υπηρέτησαν την πολυτέλεια, το σίδερο, το ατσάλι, ο χαλκός (μπακίρι), ο μπρούντζος, το καλάι (μίγμα από μολύβι και κασσίτερο) κάλυψαν αμέτρητες πρακτικές ανάγκες. Ο τενεκές (τσίγκος, λευκοσίδηρος) χρησιμοποιήθηκε πλατιά κατά το 19ο αιώνα. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας (και μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες) υπήρχε σε κάθε χωριό, και το πιο μικρό, κάποιο μεταλλοτεχνικό εργαστήριο. Αν όχι για κατασκευή, τουλάχιστον για τη συντήρηση και επισκευή των σκευών και των εργαλείων. [...] Παραγωγοί όλων αυτών των αντικειμένων ήταν οι κοινωνικά υποβαθμισμένοι "γύφτοι". Από τα χέρια και από το καμίνι τους έβγαιναν εργαλεία και σκεύη (υνία, καζάνι, φτυάρια, μαχαίρια, δοχεία, σιδεροστεφάνια κ.ά.), εξαρτήματα οικοδο- || μών (σιδεριές για παράθυρα, κλειδαριές, μάγγανα, ρόπτρα κ.ά.)." ΛΑΙΚΗ ΤΕΧΝΗ, Σημειώσεις σ. 398-399

ΜΟΥΣΙΚΗ "Από την άλλη μεριά του ελληνισμού, ψηλά στην Ήπειρο, μια άλλη ιδιαιτερότητα μας εντυπωσιάζει (τουλάχιστον ως προς την ένταση και την έκτασή της. Γιατί το φαινόμενο δεν σπανίζει και αλλού, και σε παλαιότερους χρόνους): τον τόνο στη μουσική δίνουν εκεί τα γύφτικα τραγούδια. Οι γύφτοι γύριζαν παντού για να καλύπτουν μουσικά, αυτοί αποκλειστικά τις κοινωνικές εκδηλώσεις και πρώτιστα πανηγύρια και γάμους. Ακόμα και σε χωριά ορεινά, με ποιμενικό χαρακτήρα, όπου επικρατούσε η φλογέρα, τους γύφτους καλούσαν για να παίξουν σε γάμους και πανηγύρια.

Η γύφτικη μουσική είναι μια σημαντική άνθηση σ' ένα χώρο γεμάτο -τότε- στέρηση και καθυστέρηση. Ασφαλώς δεν έχουμε, ούτε εδώ -όπως δεν έχουμε και σε οποιαδήποτε άλλη εκδήλωση της λαϊκής τέχνης- το φαινόμενο της καλλιτεχνικής αυτονομίας. Κάθε άλλο μάλιστα : οι γύφτοι έπαιζαν μουσική για να επιβιώσουν, αυτή ήταν η δουλειά τους, κατά κανόνα μάλιστα συμπληρωματική της άλλης δουλειάς, του καμινιού. [...] ||

Εν εκάστω χωρίω απαντώνται και 4-5 οικογένειαι Γύφτων, εχόντων τα ήθη, έθιμα και θρησκείαν των λοιπών κατοίκων. Οι εκ της Ινδικής προελθόντες ούτοι (...), όντες ενταύθα υπομέλανος χρώματος, ακάθαρτοι, ρυπαροί, ψεύσται και δειλοί, ενασχολούνται ιδίως εις την σιδηρουργικήν, δεν συνάπτουσι μετά των Ελλήνων και Βλάχων επιγαμίας, πληθύνονται ως οι Εβραίοι και κατέχουσι το ουράνιον δώρον, την μουσικήν, αυτοί μόνοι δυστυχώς ενταύθα..." ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ, Σημειώσεις, σ. 364-365

2. Η ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΡΟΜΑ ΤΟΥ ΝΤΕΜΙΡ ΙΣΑΡ (Σιδηροκάστρου) "Οι πολλαχού της Τουρκίας απαντώμενοι Ατσίγγανοι ή Γύφτοι ευρίσκονται και εν Δεμίρ Ισσάρ. Ενταύθα οι μεν είνε Μωαμεθανοί, όσον είνε δυνατόν να έχη θρησκείαν ο Γύφτος, οι δε Χριστιανοί. Οι πρώτοι κατοικούσιν αναμεμιγμένοι μετά των Τούρκων, υπηρετούντες αυτούς, ή καταγινόμενοι εις σιδηρουργικήν ή χρησιμεύοντες εις τα τσιφλίκια ως αλωνισταί κτλ., ή όντες χαλάτσηδες. Οι δεύτεροι κατοικούσιν ολίγον ανωτέρω της ελληνικής συνοικίας, αποτελούντες ιδίαν όλως συνοικίαν, όντες πάντες σχεδόν μυλωθροί ή σιδηρουργοί. Οι πρώτοι εμιμήθησαν αρκετά τα ήθη των Τούρκων, αι γυναίκες των όμως δεν κρύπτονται. Εφ' όσον δεν μιμούνται αυτούς, είνε καθαροί Γύφτοι, ομοιάζοντες τους χριστιανούς ομοφύλους των, πλην ότι αι γυναίκες των σχεδόν άπασαι είνε άνευ αιδούς διεφθαρμένα γύναια. Κατά την μορφήν άσχημοι μεν δεν είνε, υπομέλανες όμως, άνδρες και γυναίκες. Γλώσσαν ομιλούσιν ιδίαν την Γυφτικήν (τα Γιούφτικα, διότι ουχί Γύφτους αλλά Γιούφτους τους λέγομεν κοινώς, το υ δηλ. ως το γαλλικόν u σχεδόν). Σημειώ ενταύθα τινάς λέξεις αυτής. Μαρό ψωμί, μασγιό ψάρι, πανί νερό, μολ κρασί, τατό ζεστό, σιντρό κρύο, μποκογιό κολλούρα, νανάι όχι, ακατκάσε εδώ, σόσκε τί κάμνεις; έλα καρί ή έλα κανά έλα εδώ, σκομπορλιάν τόσους παράδες, άτζιπ πάντς παρά από πέντε παράδες, νάsche σήκου, νακαμό δεν θέλω, γαντζιάρα γαϊδούρα, περ περιπάτει, νανάι οβολός δεν έχω παρά (ούδ' οβολόν), πικάsche ήμισυ, ασέ κοράσιον, μπαλό χοίρος, τσοκάλ σκύλος, λαγγό χωλός. || Αριθμούσι δ' ούτω: ον 1, ντούι 2, τσιν 3, σταρ 4, παντς 5, chοφ 6, εφτά 7, οχτώ 8, εννιά 9, dische 10, bische 20. Οι Έλληνες καλούσιν αυτούς Γύφτους, οι Τούρκοι Τσεγγενέ (δεν ομοιάζει προς το Ινδικόν Tsandala). Και οι Έλληνες καλούσι τους ομοφύλους των, τους επιτηδεύοντας των γανωτικήν σκηνίτας, Τσιγγατάριδες. Οι δε Βούλγαροι guptin. Οι Τούρκοι όμως γράφοντες καλούσιν αυτούς Kuptis, Kuptian (το αυτό με το Κόπτης (;), Γύφτος),. Αλλ' αυτοί ούτοι οι παράδοξοι άνθρωποι καλούσιν εαυτούς Ρωμ! Είνε δελοί, δειλότατοι, ταπεινοί δούλοι και υποκλινέστατοι (λέγομενοι φοβείται 'σαν το Γύφτο)' τρέμοντες και οδυρόμενοι και ένα παράν αν χάσωσι ή δεν δύνανται να λάβωσι (λέγομεν αυτός είνε Γύφτος, επί του λίαν υπερβολικού φειδωλού) Δόλιοι δεν είνε, είναι πολύ περισσότερον περιποιητικοί και ιλαρώτεροι των Βουλγάρων, ήμεροι και ευαγωγοί. Οι Χριστιανοί εξ αυτών συχνάζουσι εις την εκκλησίαν, οι Τουρκόγυφτοι δεν πατούσι το Τζαμί. Εκτελούσι τα τυπικά χρέη του Χριστιανού. Αι γυναίκες των μετ' ευλαβείας φοβεράς φυλάττουσι το τριήμερον της Μ. Τεσσαρακοστής. Ζώσι βίον οικογενειακόν οπωσδήποτε χρηστόν. Μέχρι τούδε γράμματα ποτέ δεν εμάνθανον. Από τινός όμως ήρχισαν να στέλλωσι τους παίδας των εις το ελληνικόν δημοτικόν σχολείον. Σχετίζονται πολύ μετά των Ελλήνων, στέλλουσι όμως τα κοράσια των ως υπηρέτιδας και εις τα τουρκικά χαρέμια. Καθόλου θεωρούνται ως τα ακαθαρτότατα της κοινωνίας όντα, χωρίς όμως να μισώνται. Ουδείς δε υπάρχει όστις να λάβη πρόνοιάν τινά βελτιώσεως της καταστάσεώς των. Είνε όλως διόλου αβλαβείς και ειρηνικώς ζώσι μετά πάντων." Δημητριάδης Σωτήριος, “Υπομνηματικαί τινές σημειώσεις περί Δεμίρ Ισσαρίου”, Παρνασσός, 1878, σ. 537-538.

3. "Gypsies. Whether Muslim or Christian, Gypsies could be encountered in every city and town in the Ottoman Empire. They arrived at different times from different lands and were considered by all other groups to be social outcasts. Marriages with wealthy Christian tsigani (Gypsies) were rare exceptions. As professional blacksmiths and, particularly, musicians, they were disdained by others who related them to the lowest social level along with beggars and prostitutes. It was not uncommon for them to be || regarded as Turkish spies, sent on purpose by the authorities to settle among other ethnic groups." Gavrilova Raina, Bulgarian Urban Culture in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Massachusetts, 1999, σ. 71-72.

4. Τσιγγάνοι.

Ο βουλγαρικός πληθυσμός της Μακεδονίας τους ονομάζει Γκιούπτσι ή Εγκιούπτσι (Γιούφτους ή Εγιούφτους). Αυτό δείχνει ότι ο βουλγαρικός πληθυσμός τους θεωρούσε επήλυδες από την Αίγυπτο. Οι Τούρκοι τους ονομάζουν Τσεγγενέ, γεγονός που δείχνει ότι τους θεωρούν ως επήλυδες από την Κίνα (τουρκ. Τσιν).

Στη Μακεδονία ο τσιγγανικός πληθυσμός είναι πολυάριθμος στις νότιες εύφορες πεδιάδες. Λιγότεροι βρίσκονται στα ανατολικά μέρη της περιοχής. Στη δυτική Μακεδονία υπάρχουν μεγάλες τσιγγανικές γειτονιές στις πόλεις, ενώ στα βόρεια μέρη είναι ιδιαίτερα λίγοι.

Μεγάλο μέρος του τσιγγανικού πληθυσμού από τη Νότια και Μέση Μακεδονία κατοικεί σε τσιφλίκια. Οι Τούρκοι μπέηδες ανάγκασαν αυτό το περιπλανώμενο έθνος να καλλιεργεί τις γαίες, όπως έκαναν και οι Βογιάροι στη Ρουμανία. Στις πόλεις όπου υπάρχει περισσότερος τουρκικός πληθυσμός, και στα μεγάλα πιο πλούσια τουρκικά χωριά υπάρχουν σημαντικοί τσιγγανικοί μαχαλάδες, οι κάτοικοι των οποίων ζουν υπηρετώντας τα πλούσια τουρκικά σπίτια. Εκτός αυτού, παντού στη περιοχή, λίγοι εδώ και λίγοι εκεί, υπάρχουν Τσιγγάνοι σιδεράδες. Όπως και σε άλλα μέρη της (Βαλκανικής) χερσονήσου, έτσι και στη Μακεδονία, είναι οι κυριότεροι εργάτες πρωτόγονων γεωργικών δουλειών.

Στη Θεσσαλονίκη υπάρχει μια όχι μεγάλη τσιγγανική συνοικία, που βγάζει μουσικούς για τα χωριά. Στο κάμπο της Θεσσαλονίκης υπάρχει σημαντικός αριθμός τσιγγάνος στα τσιφλίκια στα πιο χαμηλά και ανθυγιεινά μέρη γύρω από τη λίμνη των Γιαννιτσών και την εκροή της Καρά Αζμάκ. Εδώ έχει αμιγή τσιγγανικά τσιφλίκια, όπως ο Π'ργκας, το Τσαούσλεβο και το Β'ρμπενι. Σε αυτά τα βαλτώδη μέρη οι Τσιγγάνοι υπερίσχυαν δυναμικά παλαιότερα. Τώρα έχει στα τσιφλίκια επήλυδες Βούλγαρους και Έλληνες. Σε ορισμένα μέρη ο παλαιότερος τσιγγανικός πληθυσμός αναμίχθηκε με νέους επήλυδες και άλλαξε η γλώσσα του. Έτσι, υπάρχουν πολλοί Τσιγγάνοι στα χαμηλά μέρη γύρω από τον Αξιό, γύρω από την λίμνη του Αμάτοβου, στον καζά Κιλκίς. Σε όλα τα τουρκικά χωριά της ομάδας γύρω από το χωριό Βαρλάντζα υπάρχουν διάσπαρτοι Τσιγγάνοι.

Ακόμη πιο πολυάριθμος είναι ο τσιγγανικός πληθυσμός στα νοτιοανατολικά μακεδονικά πεδινά. Στην ίδια τη πόλη των Σερρών υπάρχει μεγάλη τσιγγανική συνοικία. Έτσι και στη Πράβιστα και στη Δράμα. Τα πιο πυκνοκατοικημένα είναι τα τσιγγανικά χωριουδάκια στα τουρκικά τσιφλίκια στα βαλτώδη μέρη γύρω από τη λίμνη του Ταχίνου, γύρω από το Μπερεκετλή Γκιόλ και γύρω από τις εκβολές του Νέστου. Γύρω από τη λίμνη του Ταχίνου υπάρχουν 4 καθαρά τσιγγανικά τσιφλίκια, γύρω από το Μπερεκετλή Γκιόλ 12 και στο Σαρί Σαμπάν 7.

Σημαντικός είναι ο αριθμός των Τσιγγάνων στις πεδινές περιοχές γύρω από το ποταμό Στρούμιτσα και γύρω από τα βαλτώδη μέρη στη πεδιάδα των Σκοπίων. Υπάρχουν επίσης, και σε μερικά τσιφλίκια στο Κουμάνοβο. ||

Στα Μογλενά έχει Τσιγγάνους μόνο στο Νίτε. Στη περιοχή του Τίκφες, του Στιπ, του Βέλες και στη περιοχή της ανατολικής Μακεδονίας ο τσιγγανικός πληθυσμός είναι μικρός. Στο Τέτοβο, το Κίτσεβο, τη Δίβρη, την Οχρίδα και τη Πρέσπα οι Τσιγγάνοι ζουν κυρίως στις πόλεις και πηγαίνουν στα χωριά σαν σιδεράδες, και σαν οργανοπαίχτες, με νταούλι (ταπάν) και ζουρνά (ζούρλα).

Στη πεδιάδα της Μπίτολας υπάρχουν πολυάριθμοι τσιγγανικοί μαχαλάδες και στις τρεις πόλεις. Οι περισσότεροι είναι στη Μπίτολα, όπου σχηματίζουν δύο μεγάλους μαχαλάδες, ασχολούνται δε εκτός από τη σιδηρουργία, με τη δημιουργία στρωμάτων και καλυβών από άχυρο. Εδώ έχει πλούσια τσιγγάνικα σπίτια. Έτσι και στο Πρίλεπ και στη Φλώρινα. Στη περιοχή του Πρίλεπ έχει Τσιγγάνους σιδεράδες σε όλα τα μεγάλα χωριά και από εκεί περιπλανώνται στα τσιφλίκια και στα ορεινά χωριά. Ακόμη πιο πολυάριθμοι είναι οι Τσιγγάνοι στο Σαρί Γκιολ, ειδικά στα τουρκικά χωριά στη περιοχή του Ρούντνικ.

Οι Τσιγγάνοι της Μακεδονίας φέρουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όλης της τσιγγανικής φυλής. Είναι ενεργητικοί, πονηροί, απρόσεκτοι και μόνο η ωμή δύναμη τους έκανε να δουλέψουν τη γη εδώ και εκεί. Στα Σκόπια, στη Μπίτολα και στις Σέρρες είναι και χαμάληδες. Στη Θεσσαλονίκη αυτή η ασχολία είναι στα χέρια των Εβραίων. Σε όλη τη Μακεδονία έχει Τσιγγάνους μουσικούς, οι οποίοι παίζουν τσιγκούλα, ταπάν και ζούρλα, αλλά πουθενά γκάιντα. Σε όλη τη Νοτιοδυτική Μακεδονία οι γάμοι γίνονται με τσιγγανική μουσική. Στις πόλεις οι Τσιγγάνοι και οι Τσιγγάνες διασκεδάζουν τον τουρκικό πληθυσμό με μελωδίες και τραγούδια. Στα παζάρια, όπου πωλούνται βοειδή, οι Τσιγγάνοι διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο, ως μεσάζοντες.

Από άποψη θρησκείας, η πλειοψηφία του τσιγγανικού πληθυσμού είναι μωαμεθανοί. Στη βόρεια και βορειοδυτική Μακεδονία υπάρχουν αρκετοί χριστιανοί Τσιγγάνοι. Στις πόλεις Μπίτολα και Πρίλεπ ένα αξιοσημείωτο μέρος του τσιγγανικού πληθυσμού είναι χριστιανικό και στους εκκλησιαστικούς αγώνες πήραν το πλευρό των Βούλγαρων. Οι Τσιγγάνοι της Μπίτολας έχουν παίξει τον εξής ρόλο: όταν ήρθε η ώρα οι αρχές στραφούν κατά των αγωνιστών (των εκκλησιαστικών αγώνων), τότε το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς πάντα υποστήριζε την εξαρχική κοινότητα. Από τους Τσιγγάνους του Πρίλεπ, υπάρχει ένας ιερέας οποίος είναι επικεφαλής της εκείθεν εξαρχικής κοινότητας. Στη Μπίτολα, στον τσιγγανικό μαχαλά, υπάρχει ένα βουλγαρικό δημοτικό σχολείο, στο οποίο τα τσιγγανάκια μαθαίνουν πολύ καλά, αλλά σπάνια έρχονται στα μαθήματα. Παντού οι Τσιγγάνοι είναι πολύ αδιάφοροι όσον αφορά τη θρησκεία και γιορτάζουν μαζί με τους Τούρκους το Μπαϊράμι, ενώ με τους Βούλγαρους τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου, τη Πρωτοχρονιά και άλλες γιορτές.

Οι Τσιγγάνοι στη Μακεδονία μιλούν τη δική τους παλιά γλώσσα, φερμένη από την Ασία, αλλά αναμεμιγμένη με πολλές βουλγαρικές και τουρκικές λέξεις. Παντού ωστόσο ξέρουν καλά βουλγαρικά και τουρκικά. Στη Μπίτολα και στο Πρίλεπ, || οι χριστιανοί Τσιγγάνοι, μιλούν στο σπίτι τη βουλγαρική γλώσσα. Στην Οχρίδα και τη Ρέσνα μερικοί απ’ αυτούς μιλούν αλβανικά, γεγονός που αποδεικνύει ότι είναι επήλυδες από την Αλβανία τον περασμένο αιώνα.

Ζουν καλά με τους χωρικούς και σε μερικά μέρη είναι αρκετά πλούσιοι. Στις πόλεις σπάνια λαμβάνουν χώρα γάμοι μεταξύ πλούσιων Τσιγγάνων και άλλων κατοίκων. Πολλές φορές στον πληθυσμό εμφανίζονται μελαχρινοί με τσιγγανικές φλέβες.

Ανάμεσα στους νέους Τσιγγάνους συχνά υπάρχουν όμορφες γυναίκες με ελαφρώς μελαχρινό ή σχεδόν λευκό πρόσωπο. Έχουν συχνά ήπια συμπεριφορά και σε μερικές πόλεις, για παράδειγμα στα Σκόπια ή στις Σέρρες, επιδίδονται σε παράνομες πράξεις.

Vasil Kanchov, Makedonya. Etnografiya I Statistika, Sofiya, 1900, σ. 114-116.

5. Οι Αθίγγανοι ανήκουσιν τη ινδογερμανική φυλή και αποτελούσι δύω διαφόρους κατηγορίας, την των εδραίων και την των νομάδων. Τους πρώτους ευρίσκει τις συνοικούντες ενίοτε εις αρκούντως μεγάλα χωρία, ιδίως ανά την αλβανική πεδιάδα Μουζάκια, προς νότον του κάτω ρου του ποταμού Σκούμπη, ένθα κατά τον Πουκεβίλ, εγκατεστάθησαν προ οκτώ αιώνων. Πολλάκις εντούτοις οικούσιν εν ιδίοις προαστείοις των υπ' άλλων εθνοτήτων οικουμένων πό-|| λεων και χωρίων, ως τούτο βλέπει τις και εν Ουγγαρία και Σειβενβύργεν. Οι νομάδες Αθίγγανοι αφ' ετέρου καθίστανται και εν τη χερσονήσω του Αίμου οσημέραι σπανιώτεροι. Το επάγγελμα των εν Τουρκία Αθιγγάνων είναι κυρίως η σιδηρουργία και η ιππεμπορία. Επίσης μεταξύ αυτών εκλέγονται πάντοτε υπό των αρχών οι εκτελεσταί των θανατικών ποινών.

Υπό θρησκευτικήν άποψιν, κατά τον Ουβιτσίνην, είναι δυσχερής η κατάταξη των Αθιγγάνων. Ούτοι, κατά το φαινόμενον, ανήκουσιν εις την θρησκείαν των κατοίκων της χώρας εν η οικούσι. Ούτω δε εισίν, οτέ μεν μωαμεθανοί, οτέ δε ορθόδοξοι. Πράγματι φαίνεται ότι εισίν ειδωλολάτραι.

Ο Πουκεβίλ λέγει: "ενόμισαν τινές ότι παρετήρησαν πάντοτε παρά τοις Αθιγγάνοις μυστικότητα τινα όσον αφορά τας θρησκευτικάς αυτών πεποιθήσεις, αλλ' η επιφυλακτικότης αυτή προέρχεται μόνον εκ της ελλείψεως πάσης θρησκευτικής αρχής. Εισί πρόθυμοι να ομολογήσωσι πάσαν θρησκείαν, ενώ ουδεμίαν πράγματι έχουσιν τοιαύτην. Εν τη διαλέκτω αυτών, "Γκίφτας" λεγομένη, ουδεμία υπάρχει ιδία λέξις εκφράζουσα την έννοιαν "Θεός". Οι μωαμεθανοί Αθίγγανοι μεταχειρίζονται την λέξιν "Αλλάχ", οι ορθόδοξοι μεταχειρίζονται την ελληνικήν λέξιν "Θεός" και ούτω χρώνται πάντοτε της λέξεως του έθνους παρ' ω οικούσι. Επίσης οι Αθίγγανοι ουδεμίαν έχουσιν εν τη ιδία γλώσση λέξιν δια την έννοιαν "ανθρώπινη ψυχή".

Περαιτέρω ο Πουκεβίλ λέγει περί των Αθιγγάνων:

"Οι Τούρκοι, οίτινες αδιαφορούσι όλως περί της θρησκείας αυτών και δεν θεωρούσιν αυτούς ουδ' ως μωαμεθανούς, ουδ' ως χριστιανούς, ανέχονται αυτούς εν τω μέσω των. Χρώνται των Αθιγγάνων ως μουσικών και οι Πασάδες εκμισθούσιν αυτούς, περιστάσεως τυχούσης, ως δήμιους. Αι Αθιγγανίδες χορεύουσι κατά τους τουρκικούς γάμους εν ταις οδοίς προ της γαμηλίου αμάξης. Κλέπτουσι δ' ενίοτε παιδιά, άτινα πωλούσιν εις τα χαρέμια των μεγιστάνων. Οι άνδρες περιπλανώνται πολλάκις δι' όλης της Ευρώπης ως οδηγοί άρκτων.

Τούμα φον Βάλδκαμπφ Αντώνιος, Ελλάς, Μακεδονία και Νότιος Αλβανία ήτοι η Μεσημβρινή ελληνική χερσόνησος, περιγραφομένη υπό στρατιωτικήν, γεωγραφικήν, στατιστικήν και πολεμικοϊστορικήν έποψιν, Υπουργείο Στρατιωτικών, μετάφραση υπό Ευγενίου Ρίζου Ραγκαβή, Εν Αθήναις, 1901, σ. 194-195.

6. Από το 1904 μέχρι του 1909 βαβωμάρα και δυστυχία. Πείσματα, αγών μεγάλος και σκληρός που κατέστρεψε τα πάντα. Έτσι εζούσαν οι Μελενίκιοι. Εις την ζωήν αυτήν μετέσχον και οι Αθίγγανοι, οι οποίοι ειργάζοντο εις όλας τας εργασίας. Ανεπιθύμητος λαός, μα πολλάκις εργατικός. Πολλοί υπήρχον εις το Γαλλικόν διαμέρισμα ιδίως εις τας Σέρρας, Μελένικον, Σιδηρόκαστρον και Δράμαν. Ειργάζοντο και αυτοί εις τας διαφόρους εργασίας.

Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959, σ. 199-200.

7. Εξ αυτής αναχωρούντες προχωρούμεν εις την πλησίον κώμην Ερνί-κιοΐ (σημ. Ποντισμένο). Εν αυτή άλλη παράδοξος όψις εκτυλίσσεται. Η κώμη αύτη κατοικείται εξ 80 περίπου οικογενειών Αθιγγανικών, χριστιανικών το θρήσκευμα, αίτινες θέλουσι ν’ ακολουθώσι πιστώς το Ορθόδοξον δόγμα μετά της ελληνικής γλώσσης εν τω σχολείω και τη εκκλησία. Δια τούτο || συντηρούσιν ελληνικήν εκκλησίαν και σχολείον, εν ω εις διδάσκαλος διδάσκει τα πρώτα ελληνικά γράμματα εις 20-80 παιδιά, μελανόχροα, ρακένδυτα και ανυπόδητα.

Περί της φυλής ταύτης των Αθιγγάνων (Τσιγγάνων ή γύφτων κοινώς), ήτις ανά πάσαν την χώραν ούσα διεσπαρμένη έχει ιδιόρρυθμα ήθη και έθιμα, ιδίαν γλώσσαν και θρήσκευμα, Οθωμανικόν ή Χριστιανικόν, διάγει δε βίον νομαδικόν ή και μόνιμον, ηδύνατο τις να αφιερώση πολλάς σελίδας, ινά εξεικονίση αυτήν επαρκώς, εάν μη λόγος εγίνετο ενταύθα μακρός και απετέλει παρεκτροπήν εκ του κυρίου του βιβλίου τούτου σκοπού.

Μοι προϋπάντησαν οι πρόκριτοι των Αθιγγάνων του χωρίου τούτου, με ωδήγησαν εις το σχολείον και την εκκκλησίαν των και προσεφέρθησαν να μοι παρασχώσι ξενίαν εν τω οίκω αυτών. Επειγόμενος όμως ν’ αναχωρήσω απεχαιρέτισα αυτούς, εκδηλούντας εις την Τουρκικήν γλώσσαν την άκραν ευχαρίστησίν των δια την επίσκεψίν μου και με προύπεμψαν εις απόστασιν έξωθεν του χωρίου των, προπορευομένου ενός εις εκδήλωσιν τιμής.

Χατζηκυριάκου Γεώργιος, Εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν μετά τοπογραφικών, ιστορικών και αρχαιολογικών σημειώσεων, εν Αθήναις, 1906, σ. 219-220.

8. Οι Τσιγγάνοι είναι ακόμα πιο διασκορπισμένοι από όλους τους υπόλοιπους (λαούς). Αυτό φανερώνει την ιδιαιτερότητα της φυλής τους, όπως και αλλού, να μη σχηματίζουν κάποια νησίδα ή οικισμό αλλά να ζουν πλάι στους άλλους λαούς, κυρίως στη νότια Μακεδονία. Ένας αριθμός σχετικά με το πληθυσμό τους δεν παραδίδεται και σ' αυτήν τη στατιστική, διότι σε πολλά μέρη οι Τσιγγάνοι εμφανίζονται ως Τούρκοι, αλλού ως Βούλγαροι κ.ο.κ., ανάλογα με τη πίστη, την οποία ακολουθούν. Αυτοί υπολογίζονται σε περίπου 43.000 άτομα.

Ivanov Yordan, Bulgarete v Makedonya, izdirvaniya I dokumenti za tyahnoto poteklo, ezik I narodnost s etnografska karta I Statistika, Darzhavna Pechatnica, Sofiya, 1915, σ. LXIV.

9. Αθίγγανοι (Αθίγγανοι, Τσιγγάνοι, Τσιγκιανέ τουρκ). Ούτοι ευρίσκονται εγκατεστημένοι καθ’ όλην την Ελληνικήν χερσόνησον. Και εν Θεσσαλία παρ’ ημίν, αλλ’ επειδή εν ταις καταταληφθείσαις νέαις χώραις πολλοί τοιούτοι υπάρχουσιν ανάγκη να είπωμεν τινα περί αυτών. Ούτοι, ως επι το πολύ, ζώσι βίον νομαδικόν αλλ’ υπάρχουσι και οι μόνιμον κατοικίαν έχοντες. Φαίνεται ότι η αρχική καταγωγή αυτών είνε αι Ινδίαι, οπόθεν κατά τον Μεσαίωνα, μετά των άλλη ασιατικών λαών εις τα καθ’ ημάς μέρη ελθόντες παρέμειναν. Δ’ εσκορπίσθησαν δ’ εκτός της ελληνικής Χερσονήσου και εις Βλαχίαν όπου τα 70% κατά Μ. Θ. Χρυσοχόον (Βλάχοι και Κουτσόβλαχοι σ. 3) είναι Ουγγαρίαν, Βοεμίαν και Ισπανίαν. Οι παρ’ ημίν οικούντες είναι Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί και ομιλούσι την γλώσσαν του τόπου εν ω ζώσιν αλλά και ιδιάζουσάν τινα αναμεταξύ των, ήτις πάντως είνε ειδικής προελεύσεως κατά τας μελέτας ας εποιήσατο παρ’ αυτοίς εν Αίτραις, χωριώ ου μακράν του Βυζαντίου, ο σοφός Χίος ιατροφιλόσοφος Αλεξ. Πασπάτης (Etude sur les Tchinghianes ou Bohemieus de l’ Empire Ottaman, Kon/ple 1870) και ο μεσαιωνοδίφης F. Miklosich (ueber di Mundarten und die Wanderunten der Ziggeuner in Europa[1] εν τοις πρακτικοίς της Βιενναίας Ακαδημίας τομ. 21-31). Ούτοι καίπερ φαινομενικώς είνε Χριστιανοί ή Μουσουλμάνοι εν τούτοις κατά βάθος είνε άθεοι και μοιρολάτραι. Ασχολούνται δ’ εκτός || της εμπειρικής κτηνιατρικής, εις την σιδηρουργίαν, την ιπποτροφίαν, την κοσκινοποιίαν, την μυλοποιίαν, την μουσικήν και μετέρχονται – ιδίως αι γυναίκες την μαντικήν και την προγνωστικήν διαλαλούσαι ανά τας οδούς την πολύτιμον αυτών τέχνην: Μοίραις καλαίς μοίραις! ων πλείστοι πέπτουσι της αφελείας αυτών θύματα. Ο χαρακτήρ αυτών δόλιος, ο οικογενειακός βίος μετέχων οιδιποδείων μίξεων, αλλά το χρώμα του δέρματος αυτών μελαψόν ον μετά μαύρης κόμης και ωραίων μαύρων οφθαλμών δίδει ημίν την λαβήν να υπαγάγωμεν αυτούς είς τους Ινδούς, ων έχουσι και την ευκινησίαν και ελαστικότητα. Κατά τον μεσαίωνα οι Αθιγγανίδες ως μάντιδες διαδραμάτιζον και εν τη πολιτική σπουδαίον πρόσωπον, και πολλά εγράφησαν περί αυτών αλλά νυν μόλις κερδαίνουν ολίγα τινα πεντάλεπτα! Ούτω σβένυνται προ των φώτων της επιστήμης αι απόκρυφοι προγνωστικαί βλέψεις της εμπειρίας.

Ευαγγελίδης Τρύφων Ε., Νέα Ελλάς, ήτοι ιστορική, γεωγραφική, τοπογραφική και αρχαιολογική περιγραφή των νέων Ελληνικών χωρών: Ηπείρου, Θεσσαλίας, Μακεδονίας, νήσων και οδηγός σαφής και ακριβής των ταξιδιωτών και περιηγητών κατά το Γερμανικόν του Καρόλου Μπαίδεκερ και Meyer και το γαλλικόν του Guide Joanne Isambert, Εν Αθήναις, 1913, σ. κη’-κθ’.

Βιβλιογραφία

Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959.

Δημητριάδης Σωτήριος, “Υπομνηματικαί τινές σημειώσεις περί Δεμίρ Ισσαρίου”, Παρνασσός, 1878, σ. 529-548.

Gavrilova Raina, Bulgarian Urban Culture in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Massachusetts, 1999.

Ivanov Yordan, Bulgarete v Makedonya, izdirvaniya I dokumenti za tyahnoto poteklo, ezik I narodnost s etnografska karta I Statistika, Darzhavna Pechatnica, Sofiya, 1915.

Vasil Kanchov, Makedonya. Etnografiya I Statistika, Sofiya, 1900.

Χατζηκυριάκου Γεώργιος, Εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν μετά τοπογραφικών, ιστορικών και αρχαιολογικών σημειώσεων, εν Αθήναις, 1906.

[1] Δ. Ε. Δανιήλογλου, περί των διαφόρων ονομασιών των Ατσιγγάνων εν Εφημερίδι των Φιλομαθών 1861-70, σ. 1776-80

Τα Βαλκανικά κράτη και η Μακεδονία (1850-1913)

2018-10-30T21:31:00.002+02:00

Η Μακεδονία, ή πιο συγκεκριμένα η περιοχή των κεντρικών Βαλκανίων, υπήρξε κατά τον Μεσαίωνα πεδίο δράσης και παρουσίας του σλαβικού-βουλγαρικού στοιχείου, εκτός από τις παράκτιες ζώνες της, οι οποίες παρέμειναν συνδεδεμένες με τον βυζαντινό πολιτισμό, τόσο δημογραφικά όσο και πολιτισμικά. Καθώς, λοιπόν, οι βαλκανικοί λαοί το 19^ο αιώνα κινούνταν με τις επαναστάσεις τους για ανεξαρτησία και επέκταση, να ανασυστήσουν τα μεσαιωνικά τους κράτη που κατέλυσε η τουρκική κατάκτηση, ήταν επόμενο οι Βούλγαροι να κινηθούν προς τη Μακεδονία. Αντίστοιχα, η παρουσία των Βλάχων στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κινητοποίησε τους “εκείθεν του Ίστρου Βλάχους”, δηλαδή τους Ρουμάνους, προς την εθνική “αφύπνιση” των πρώτων.

Γενικά, οι επαναστάσεις των βαλκανικών εθνών προσπάθησαν να πιάσουν το νήμα από τους τελευταίους σπουδαίους ηγέτες τους. Οι Αλβανοί από τον Σκεντέρμπεη^{^[1]}, οι Βούλγαροι από τους ηγεμόνες του 13ου αιώνα^{^[2]}, οι Σέρβοι από τον Στέφανο Ντουσάν^{^[3]}, οι Ρουμάνοι από τους Ρωμαίους και τον πρώιμο Μεσαίωνα^{^[4]} και οι Έλληνες από το Βυζάντιο. Μάλλον, αυτή η αναγωγή στο μεσαιωνικό παρελθόν ήταν ένας επιπλέον λόγος που δεν άφηνε περιθώρια στην ανάδυση μιας σλαβομακεδονικής ταυτότητας κατά την εποχή της ανόδου του εθνικισμού στα νότια Βαλκάνια (19ος-αρχές 20ου αιώνα). Σχετικά μ' αυτούς που υποστήριζαν την ύπαρξη της σλαβομακεδονικής ταυτότητας, οι Βούλγαροι και οι Έλληνες εθνικιστές απαντούσαν ότι ουδέποτε υπήρξε κάποιου είδους σλαβομακεδονικό έθνος στο παρελθόν. Ωστόσο, αυτό το γεγονός δεν στάθηκε εμπόδιο στο να δημιουργηθεί ένα στις αρχές του 20ου αιώνα.

2.1. - Ποια ήταν η μορφή του ελληνικού έθνους το 1821 και ποιοι θα ήταν οι αλύτρωτοι αδελφοί και το χρέος του μέλλοντος;

Μπορεί τα βαλκανικά έθνη να κινούνταν για την «αποκατάσταση» των εδαφών που έλεγχαν οι Οθωμανοί στη κατάσταση που βρίσκονταν πριν από την εμφάνιση των τελευταίων στα Βαλκάνια, αλλά κανένα δεν είχε τον 19^ο αιώνα τη μορφή που είχε τον 14^ο. Ούτε ελληνικό έθνος υπήρχε πρωτύτερα με τη μορφή που εμφανίστηκε το 1821. Ήταν απλά μια μετεξέλιξη του Ορθόδοξου γένους, όπως αυτό διαμορφώθηκε στους όψιμους οθωμανικούς αιώνες, μιας μεγάλης ομάδας χριστιανών (κυρίως ελληνόφωνων και έπειτα Αρβανιτών, Βλάχων, σλαβόφωνων ακόμη και τουρκόφωνων) με συναίσθηση του ανήκειν στην ίδια ομάδα: αυτήν που φέρει τη κληρονομιά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, με ελληνική παιδεία κ.ά^{^[5]}. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, ότι:

"...τα έθνη δεν είναι παρά κατασκευάσματα του νου μας τα οποία επινοήθηκαν αρκετά πρόσφατα. Μολονότι εξακολουθεί να διεξάγεται μια ζωηρή συζήτηση γύρω από αυτό το ζήτημα, ενισχύεται σταθερά η κοινή πεποίθηση μεταξύ των μελετητών πως τα "έθνη" και οι εθνικές ταυτότητες δεν είναι κάποιες αυθύπαρκτες ή "αώνιες οντότητες", αλλά αντίθετα αποτελούν φαινόμενα τα οποία εξελίσσονται ιστορικά και τα οποία εμφανίστηκαν μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά πλαίσια και υπόκεινται, στο πέρασμα του χρόνου, σε διαδικασίες εξέλιξης και ασυνέχειας καθώς και σε αλλεπάλληλα επεισόδια δόμησης, αποδόμησης και αναδόμησης. Οι νεότεροι εθνικισμοί συχνά χρησιμοποίησαν παλαιότερες εθνοτικές ευαισθησίες^{^[6]} και σύμβολα στα οποία προσέθεσαν νέα νοήματα συνδυασμένα με καινούργια στοιχεία και τα οποία στο τέλος τα ενέταξαν όλα μαζί σε νέα διανοητικά και ιδεολογικά πλαίσια.^{^[7]}"

Ενώ λοιπόν, οι Βλάχοι, οι Αρβανίτες ή "Αλβανίται"^{^[8]} (όπως δηλαδή αναφέρονται σε χρονικά της ύστερης Βυζαντινής περιόδου οι Αλβανοί^{^[9]}), οι Βούλγαροι κ.ά., οι οποίοι επέδραμαν ή εγκαθίσταντο κατά χιλιάδες στη βυζαντινή επικράτεια, παρουσιάζονται ως ξεχωριστοί λαοί από τους Βυζαντινούς του 14ου και 15ου αιώνα, στις αρχές του 19ου αιώνα κυρίως εξαιτίας της υπαγωγής όλων αυτών των χριστιανικών λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο δημιουργήθηκε μια ενιαία ταυτότητα, αυτή του "Ρουμ", του ορθόδοξου χριστιανού^{^[10]}, χωρίς ωστόσο παραπέμπει μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα σε κάτι ελληνικό με την εθνική έννοια του όρου^{^[11]}. "Οι Έλληνες, οι Βούλγαροι, οι Βλάχοι, οι Σέρβοι και οι Αλβανοί σχηματίζουσι την σήμερον Έθνη εξ ων έκαστον έχει την γλώσσαν του. Όλοι όμως ούτοι οι λαοί και όσοι άλλοι κατοικούν την Ανατολήν ενούμενοι δια της πίστεως και της Εκκλησία σχηματίζουσιν εν σώμα και έθνος εν υπό το όνομα των Γραικών ή Ρωμαίων. Ούτως, η οθωμανική Διοίκησις, όταν κοινώς αποτείνεται προς τους υπηκόους της Χριστιανούς Ορθοδόξους, τους καλεί γενικώς Ρωμαίους, και τον Πατριάρχην, Πατριάρχην των Ρωμαίων ονομάζει πάντοτε. Όταν δε μερικώς εις ένα τούτων των λαών έχη να ομιλήση, τότε τον διακρίνει με το κύριόν του όνομα^{^[12]}."

Έτσι, καθώς η ομάδα που επαναστάτησε και αποτέλεσε το ελληνικό έθνος του 19ου αιώνα ήταν μέρος του μέχρι τότε ορθόδοξου μιλέτ, οι ελληνόφωνοι Καθολικοί και Μουσουλμάνοι δεν αποτέλεσαν μέρος του νέου αυτού ελληνικού έθνους. Άλλωστε οι πρώτοι διαχώριζαν τους εαυτούς τους από τους ορθόδοξους, ενώ οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι (Τουρκοκρητικοί & Βαλαάδες της Μακεδονίας) ταυτίζονταν με τους Μουσουλμάνους^{^[13]}. Το αποτέλεσμα ήταν η "απελευθέρωση" των Ορθόδοξων πληθυσμών να αποτελέσει την εθνική αποστολή του ελληνικού κράτους μέχρι το 1922. "Στα τέλη του αιώνα (εννοεί του 19ου) έγιναν σύντονες προσπάθειες, που πήγαζαν κυρίως μέσα από το βασίλειο, να ενσταλαχθεί ένα αίσθημα ελληνικής ταυτότητας όχι μόνο στους Έλληνες (και σε μερικούς μη Έλληνες) της Μακεδονίας, αλλά και στους μεγάλους και συχνά τουρκόφωνους, ελληνικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας^{^[14]}."

2.2. - Το βουλγαρικό εθνικό κίνημα ως πρώτο εμπόδιο προς την ελληνική εθνική ολοκλήρωση

Στη Μακεδονία υπήρχαν εκατοντάδες χιλιάδες ορθόδοξοι χριστιανοί, οι οποίοι γι' αυτό και μόνο τον λόγο, για το ορθόδοξο δόγμα τους, πληρούσαν τα κριτήρια για να ενταχθούν στο ελληνικό έθνος, ανεξαρτήτως μητρικής γλώσσας, κοινωνικής τάξης ή άλλων παραγόντων, κατά την οπτική του ελληνικού βασιλείου^{^[15]}. Τροχοπέδη στα σχέδια του τελευταίου αποτέλεσε πρωτίστως το βουλγαρικό εθνικό κίνημα, το οποίο εξαπλώθηκε κυρίως μετά τα τέλη της δεκαετίας του 1870. Αρχής γενομένης από τις επικλήσεις του Βούλγαρου μοναχού Παΐσιου, ο οποίος μέσω του βιβλίου του με τον τίτλο Σλαβοβουλγαρική Ιστορία, γραμμένο το 1762, καλούσε τους Βούλγαρους να σταματήσουν να μιλούν ελληνικά και να θυμηθούν το ένδοξο μεσαιωνικό τους παρελθόν^{^[16]}, οι Βούλγαροι εθνικιστές έδωσαν βάση στην μητρική τους γλώσσα, θεωρώντας την ως συνδετικό κρίκο αυτών με το ένδοξο παρελθόν τους και ως ακρογωνιαίο λίθο της αναβίωσης του βουλγαρικού έθνους. Έτσι, γι' αυτούς αντίστοιχα, εν δυνάμει Βούλγαροι ήταν όλοι αυτοί που μιλούσαν σλαβικές διαλέκτους^{^[17]}.

Συνεπώς, το αντικείμενο προς διεκδίκηση ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία ήταν οι ορθόδοξοι που μιλούσαν σλαβικά, είτε αυτοί βρίσκονταν στην Ανατολική Ρωμυλία και τη Θράκη, είτε στην Μακεδονία: η Ελλάδα τους διεκδικούσε με κριτήριο την Ορθοδοξία και η Βουλγαρία πρόβαλε ως κριτήριο την σλαβική τους γλώσσα. Από νωρίς, η βουλγαρική προεπαναστατική ανώτερη τάξη κατάλαβε ότι προκειμένου να αναδείξουν την βουλγαρική τους ταυτότητα, έπρεπε οι Βούλγαροι να απαγκιστρωθούν από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο κρατούσε τους ορθόδοξους χριστιανούς των Βαλκανίων σε μια κατάσταση, η οποία δεν τους διαχώριζε από τους Έλληνες, και άρα κινδύνευαν να εξελληνιστούν.

2.3. - Η απουσία του εθνικισμού από τις Οθωμανικές κτήσεις των Βαλκανίων μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα και η “Βαλκανική Ορθοδοξία”

Ποια ήταν όμως η κατάσταση στα μέσα του 19ου αιώνα και εξής, και γιατί δεν εμφανίστηκε η βουλγαρική αντίδραση νωρίτερα; Από τα τέλη του 18ου αιώνα έχουμε στα Βαλκάνια την ανάδυση μιας ελληνικής αστικής και εκκλησιαστικής τάξης με παράλληλη την σταδιακή προώθηση της ελληνικής παιδείας. Αποτέλεσμα αυτού του φαινομένου ήταν αυτό που ονόμαζαν οι Βούλγαροι του 19ου αιώνα ως "γραικομανία"^{^[18]}, δηλαδή τον εκούσιο εξελληνισμό αυτών που επιθυμούσαν να ανέλθουν κοινωνικά^{^[19]}. Επρόκειτο στην ουσία για μια ενσωμάτωση στην κυρίαρχη κουλτούρα της εποχής, καθώς ο όρος Έλληνας είχε ακόμη κοινωνικό περιεχόμενο. Ωστόσο, στα τέλη του 18ου αιώνα το φαινόμενο της γραικομανίας ήταν περιορισμένο στα ανώτερα στρώματα, γεγονός που δεν προκαλούσε αντιδράσεις. Υπήρχαν διάσπαρτα σχολεία σε όλα τα βαλκάνια, τα οποία είχαν όλα ως γλώσσα διδασκαλίας τα ελληνικά, όπως για παράδειγμα το 1810 υπήρχαν 2 μόνο σχολεία στο πασαλίκι του Βελιγραδίου, την καρδιά της μελλοντικής Σερβίας^{^[20]}.

Figure 4 Βλ. Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη Γ' Γυμνασίου, Οργανισμός Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα, 1991, σ. 117.

Έτσι, σταδιακά αμβλύνθηκαν οι υπάρχουσες εθνοτικές ιδιαιτερότητες και την θέση τους πήρε η ταυτότητα της «Βαλκανικής Ορθοδοξίας» με έμφαση στην ελληνοβυζαντινή παράδοση. Το παράδειγμα του Ιώσηπου Μοισιόδακα είναι χαρακτηριστικό. "Ταυτόχρονα όμως με τη διαφθορά που κατέτρωγε τους θεσμούς της εκκλησίας ανθούσε μια βαλκανική ορθοδοξία, της οποίας οι ορίζοντες απλώνονταν από τη Μεσόγειο ως τη Μαύρη Θάλασσα και από τη βόρεια Ιταλία ως τη Ρωσία. Η ελευθερία κινήσεων και σκέψης που είχαν οι μορφωμένοι μέσα σε αυτή την ορθόδοξη βαλκανική κοινοπολιτεία μπορεί να ανιχνευτεί στις σταδιοδρομίες και στα ταξίδια ανθρώπων όπως ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ, ένας διακεκριμένος παιδαγωγός και λόγιος μεγαλοβλαχικής καταγωγής, από τη νότια όχθη του Δούναβη, στη σημερινή Ρουμανία. Γεννημένος το 1725, μαθήτευσε και εξελληνίστηκε σε σχολεία της Θεσσαλονίκης, της Σμύρνης και του Αγίου Όρους, προτού σπουδάσει στη Πάδουα και μετά διδάξει στις ηγεμονικές ακαδημίες του Ιασίου και του Βουκουρεστίου, που ήταν τα κέντρα της ελληνικής παιδείας στα Βαλκάνια^{^[21]}.”

Στο πνεύμα της εποχής εντάσσονται τόσο τα ελληνικά ιδρύματα των Δραγουμάνων στην Μολδοβλαχία, όσο και η άνθιση της ελληνικής παιδείας στη Μοσχόπολη και σε άλλα αστικά κέντρα από Βλάχους, οι οποίοι όντας μακριά από την ιδέα του εθνικισμού, δεν ανέπτυξαν εκείνη τη περίοδο μια ξεχωριστή εθνική ταυτότητα, αλλά στήριξαν τον ελληνικό πολιτισμό νοώντας τον ως κομμάτι του Ορθόδοξου Γένους, όπως και άλλοι μη ελληνόφωνοι πληθυσμοί. Αντίστοιχα παραδείγματα αποτελούν οι Γκρίγκορ Παρλίτσεφ^{^[22]}, τα αδέλφια Μιλαντίνοβι^{^[23]} κ.ά.. Όλα αυτά έγιναν στο πλαίσιο αυτού του ρεύματος ενότητας της Βαλκανικής Ορθοδοξίας. Στη περίπτωση των Βλάχων, η κίνηση για εθνικό διαχωρισμό από τους Έλληνες ξεκίνησε μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, λίγο μετά από αυτήν των Βουλγάρων.

Κατ' επέκταση, τα ελάχιστα ελληνικά σχολεία και μερικές ελληνικές ακαδημίες στα Βαλκάνια δεν μπορούσαν γίνουν απειλητικά για τον πολιτισμό των άλλων εθνοτήτων και η μη ελληνόφωνη μάζα των Βαλκανίων δεν επηρεαζόταν από αυτό^{^[24]}. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, τα σχολεία πολλαπλασιάζονταν, σε σημείο που στις αρχές του 20ου αιώνα σχεδόν κάθε χωριό της Μακεδονίας είχε ένα και παραπάνω σχολεία ενώ δεν έλειπαν τα ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα (παρθεναγωγεία, γυμνάσια κ.ά.) από τα κατά τόπους κεφαλοχώρια. Έτσι, οι ιδέες του εθνικισμού έφτασαν στους χριστιανούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο γραμματέας της Εξαρχίας, Ντιμίταρ Μίσεφ σημειώνει την παρακάτω αλλαγή στον αριθμό των ελληνικών σχολείων στη Μακεδονία^{^[25]}:

1877	256 σχολεία
1896	907 σχολεία
1904	998 σχολεία

Αυτή η κατάσταση ήταν επιθυμητή από την ελληνική πλευρά, καθώς η διατήρηση της ελληνικής εκπαίδευσης σε μη ελληνόφωνους πληθυσμούς αξιοποιώντας το δίκτυο του Οικουμενικού Πατριαρχείου παράλληλα με την ραγδαία εξάπλωση των εκπαιδευτικών φορέων, θα είχε ως αποτέλεσμα τoν γλωσσικό εξελληνισμό αυτών των πληθυσμών. Η ανερχόμενη βουλγαρική αστική τάξη του 19ου αιώνα παρατηρώντας αυτή την αλλαγή ήδη πολύ πριν προλάβει να εδραιωθεί η ελληνική εκπαιδευτική εκστρατεία στους βόρειους καζάδες, προσπάθησε να στηρίξει το δικό της εκπαιδευτικό έργο, με σκοπό να αποτρέψει τον εξελληνισμό των σλαβόφωνων στη Βουλγαρία, τη Θράκη και τη Μακεδονία. Το ίδιο έπραξε και η Ρουμανία σχετικά με τους Βλάχους ανοίγοντας ρουμανικά (επισήμως γνωστά ως βλαχικά) σχολεία στην Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία με πρωτοστάτη τον Απόστολο Μαργαρίτη^{^[26]}. Η Σερβική εκπαιδευτική προπαγάνδα στη Μακεδονία περιορίστηκε στους βόρειους καζάδες του βιλαετίου του Μοναστηρίου και των Σκοπίων. Διεκδικούσαν και αυτοί τους σλαβόφωνους ως Σέρβους, υστερούσαν, ωστόσο, σε πολλά σημεία συγκριτικά με την βουλγαρική εθνική προπαγάνδα^{^[27]}.

2.4. - Ο ρόλος της θρησκείας των Οθωμανών υπηκόων

Σε αυτό το σημείο δέον είναι να διευκρινιστεί κάτι. Οι ορθόδοξοι χριστιανοί υπήκοοι του οθωμανικού κράτους μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, όπως σημειώνεται παραπάνω, δεν είχαν χωριστεί σε εθνικές ομάδες, αλλά διατηρούσαν την ταυτότητα του “Ρουμ”. Ακόμη και η δημιουργία του ελληνικού και του σερβικού κράτους μερικές δεκαετίες νωρίτερα δεν προέκυψε τόσο ως αποτέλεσμα της εξάπλωσης του εθνικισμού στα Βαλκάνια, αλλά, παράλληλα με το εθνικό αίσθημα, εκφράστηκε περισσότερο με ένα θρησκευτικό πρόσημο ορθόδοξων χριστιανών υπηκόων κατά μουσουλμάνων κρατικών αξιωματούχων^{^[28]}. Γι’ αυτό άλλωστε και στους ανταγωνισμούς στη Μακεδονία, στόχος ήταν οι ορθόδοξοι για την Ελλάδα.

Σταδιακά από το 1850 και έπειτα ο εθνικισμός φαίνεται να είχε στεριώσει στα βαλκανικά κράτη εκείνης της περιόδου (Ελλάδα, Σερβία, Ρουμανία), τα οποία λειτούργησαν ως κέντρα προς την εξάπλωση της εθνικής ιδεολογίας στους χριστιανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η περίπτωση της Βουλγαρίας είναι ακόμα πιο ενδιαφέρουσα. Είχε δημιουργηθεί εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ένα δίκτυο που προωθούσε την βουλγαρική εθνική ιδέα. Όταν μερικές περιοχές, στις οποίες απλωνόταν αυτό το δίκτυο αυτονομήθηκαν και αποτέλεσαν την φόρου υποτελούς στη Πύλη Βουλγαρία (μαζί με το μόρφωμα της Ανατολικής Ρωμυλίας), τότε και αυτή έστρεψε το ενδιαφέρον της προς τους σλαβόφωνους πληθυσμούς της Μακεδονίας και της Θράκης.

2.5. Η σημασία της γλώσσας

Όταν ξεκίνησαν οι διάφορες βαλκανικές δυνάμεις να προωθούν την εθνική τους προπαγάνδα μέσα από τα σχολεία που ίδρυαν, ιδιαίτερη βαρύτητα δινόταν στην γλώσσα του εκάστοτε πληθυσμού, που βρισκόταν στο εθνικό στόχαστρο της κάθε χώρας. Ο λόγος γι' αυτήν τη κίνηση φανερώνει την μορφή της νέας εποχής που φέρνει ο εθνικισμός στα Βαλκάνια του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Καταρρέει σταδιακά η ταυτότητα του Ορθόδοξου χριστιανού και την θέση του παίρνουν οι εθνικές ταυτότητες οι οποίες βασίζονται στη γλώσσα (του Έλληνα, του Βλάχου-Ρουμάνου^{^[29]}, του Βούλγαρου^{^[30]}, του Σέρβου^{^[31]}). Πρέπει, όμως, να διευκρινιστεί ότι η γλώσσα εισέρχεται ως ένα ισότιμο στοιχείο της εθνικής ταυτότητας μαζί με την εκκλησιαστική υπαγωγή, μόνο στους χριστιανούς. Ακόμη κι η Ελλάδα που προσπαθούσε στα τέλη του 19ου αιώνα να κρατήσει με κάθε τρόπο τους μη ελληνόφωνους Ορθόδοξους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κάτω από την δική της επιρροή στα πλαίσια μιας δήθεν Οικουμενικότητας, τους εξελλήνιζε γλωσσικά γνωρίζοντας ότι αργά η γρήγορα η γλώσσα τους θα τους οδηγήσει να ακολουθήσουν τους ομόγλωσσούς τους^{^[32]}. Τότε, όταν ερχόταν η ώρα να τους ακολουθήσουν, είτε εξαιτίας κάποιου οικονομικού αποκλεισμού, μίας διευκόλυνσης από την αντίπαλη ομάδα κ.ο.κ., υπάγονταν στον αντίστοιχο εκκλησιαστικό φορέα (Εξαρχία, Ρουμανική ή Σερβική εκκλησία). Αυτή ήταν η νέα εποχή, αυτή του βαλκανικού εθνικισμού.

2.6. - Η εκκλησιαστική υπαγωγή

Η ιδέα του έθνους στα Βαλκάνια, πέρα από τη θρησκεία και τη γλώσσα, περιστρεφόταν γύρω από έναν ακόμη ισχυρότερο παράγοντα, ο οποίος ήταν αλληλένδετος με τους παραπάνω: την εκκλησιαστική υπαγωγή. Oι Έλληνες, οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι προωθούσαν την εθνική ιδέα τους με βάση την ελληνική, τη βουλγαρική και τη σερβική αυτοκέφαλη εκκλησία αντίστοιχα. Η Ρουμανία ως ένα σημείο στηριζόταν στην Εξαρχία, αλλά από το 1905 αναγνωρίστηκαν οι οπαδοί της ως ξεχωριστό βλαχικό μιλέτ και έτσι είχαν την ευκαιρία να λειτουργούν δικιές τους εκκλησίες, να εκλέγουν αντιπροσώπους κ.ά.^{^[33]}.

Το σίγουρο είναι ότι η εκκλησιαστική υπαγωγή εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας παρείχε ως οργάνωση τα απαραίτητα εργαλεία για την προώθηση της κάθε εθνικής προπαγάνδας: με λίγα λόγια, γύρω από την θρησκεία ήταν οργανωμένες οι κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας για αιώνες^{^[34]}. Είναι γνωστό ότι, όσον αφορά στους χριστιανούς, οι ιερείς είχαν δικαστικές, φορολογικές κ.ά. αρμοδιότητες επί του ποιμνίου τους^{^[35]}. Κατ' επέκταση η υπαγωγή ενός σλαβικού χωριού της Μακεδονίας στην Εξαρχία, για παράδειγμα, δεν σήμαινε απλά μια μικρή αλλαγή στη θρησκευτική ζωή, αλλά τη δημιουργία μιας βουλγαρικής νησίδας. Η υπαγωγή αυτή άλλαζε τρεις βασικούς τομείς: τον εκκλησιαστικό, τον εκπαιδευτικό και τον αυτόν του ένοπλου ανταγωνισμού. Μιας που πέρα από την αλλαγή στο εκκλησιαστικό κομμάτι (οι λειτουργίες από την ελληνική γίνονταν πλέον στην εκκλησιαστική σλαβονική), εάν η κοινότητα συντηρούσε ένα σχολείο, δεχόταν πλέον Βούλγαρο δάσκαλο, ενώ οι αριστούχοι μαθητές στέλνονταν ως υπότροφοι στην Βουλγαρία, και η κοινότητα στήριζε χρηματικά τα δίκτυα των κομιτατζήδων. Ακριβώς το ίδιο γινόταν εάν μια κοινότητα εντασσόταν στο ελληνικό στρατόπεδο, του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Επιπλέον, οι ιερείς προπαγάνδιζαν υπέρ των εθνικών κρατών που αντιπροσώπευαν, προωθώντας και την προπαγάνδα που αυτό αναπαρήγαγε για τον εκάστοτε πληθυσμό. Ορίστε ένα απόσπασμα μιας συνομιλίας του Γερμανού Καραβαγγέλη με τον Κώττα: "Εσείς είσαστε Έλληνες από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πέρασαν οι Σλάβοι και σας εκσλάβισαν. Η μορφή σας είναι ελληνική και η γη που πατάμε είναι ελληνική. Το μαρτυρούνε τα αγάλματα που είναι κρυμμένα μέσα της. Και αυτά είναι ελληνικά και τα νομίσματα που βρίσκουμε είναι ελληνικά κι οι επιγραφές είναι ελληνικές^{^[36]}." Όπως στην προκειμένη περίπτωση, παράλληλα με τους εκπαιδευτικούς, οι πατριαρχικοί ιερείς δασκάλευαν το σλαβόφωνο ποίμνιο ότι έχει ελληνική καταγωγή, ενώ οι εξαρχικοί ότι έχει βουλγαρική. Αντίστοιχα, οι Βλάχοι άκουγαν από τους πατριαρχικούς ιερείς ότι είναι Έλληνες, ενώ από τους Ρουμάνους ότι είναι Ρουμάνοι κ.ο.κ.. Αυτή, λοιπόν, ήταν η σημασία της εκκλησίας στον αγώνα των εθνικών συνειδήσεων και γι' αυτόν τον λόγο οι εμπλεκόμενες παρατάξεις, προσπάθησαν να συνοδεύσουν το εκπαιδευτικό τους έργο με την αντίστοιχη εκκλησιαστική δραστηριότητα, η οποία πάντα έφερε τη σφραγίδα του εκάστοτε εθνικού κράτους. Η προώθηση της ελληνικής προπαγάνδας από μέρος του Μητροπολίτη Αιμιλιανού φαίνεται, μεταξύ άλλων, σε μια επιστολή του προς τον πατριάρχη, με ημερομηνία 26 Φεβρουαρίου 1907, στην οποία αναφέρεται στην επανένταξη 20 ρουμανίζουσων οικογενειών στην πατριαρχική κοινότητα. "[...] Δεύτερον, δε, απαντών, ούτως ειπείν, εις τους θέλοντας δια διαφόρων εκνόμων και διαστροφών της τε ιστορίας και της καταγωγής των Κουτσοβλάχων και δια λόγους υστεροβούλους από ετών ματαίως καταγιγνομένους να μεταβάλωσι την προγονικήν αυτών ελληνικήν εκκλησιαστικήν γλώσσαν, πληροφορώ τη Υ.Θ.Π. ότι εις άπαντα τα χωρία, εν οις οικούσι Ελληνόβλαχοι της ταπεινής επαρχίας μου και απάσης της Μακεδονίας, όχι μόνον η εκκλησιαστική αυτών γλώσσα είναι ελληνική, αλλά και απάσα η ποιητική αυτών γλώσσα είναι επίσης ελληνική. Διότι και τα ειδυλλιακά και τα ηρωικά και τα γαμήλια και τα θρηνώδη ή επικήδεια αυτών άσματα είναι άπαντα ελληνικά, τα οποία διετηρήθησαν από στόματος εις στόμα και από γενεάς εις γενεάν μέχρι σήμερον εις μαρτύριον και απόδειξιν της αρχαίας ελληνικωτάτης αυτών καταγωγής. Οι κοπτόμενοι υπέρ της μεταβολής της εκκλησιαστικής αυτών γλώσσης, διότι λέγουσι δεν εννοούσιν αυτήν, διατί δεν προσπαθούσι να αλλάξωσι την ασματολογίαν αυτών και ανέχονται αυτούς ευθυμούντας να τραγωδώσιν ελληνιστί, θλιβομένους επίσης να ψάλλωσιν ελληνιστί, και βοσκόντας ακόμη τα ποίμνια αυτών να εξυμνώσι την φύσιν και την παντοδυναμίαν του Δημιουργού επίσης ελληνιστί. Αλλά μήπως η λαλουμένη αυτών γλώσσα είναι ξένη προς την ελληνικήν; Εκ των εκατόν λέξεων τας οποίας προφέρουσι, αι 80 είναι ελληνικαί, εις τας οποίας προσθέτουσι ξένας καταλήξεις^{^[37]}."

Πέρα από τον αγώνα του εξελληνισμού, εκβουλγαρισμού κ.ο.κ., πολλοί ήταν οι ιερείς που συντελούσαν στον ένοπλο αγώνα, αναλόγως σε ποιά μερίδα ανήκαν^{^[38]}. Παρακάτω παρατίθεται ένα παράδειγμα, όσον αφορά την συνεργασία εξαρχικών μητροπολιτών και κομιτατζήδων: "Εάν οι κομιτατζήδες δεν μπορούσαν να υπάγωσι εις μίαν επαρχίαν, έστελλον τους βουλγαροπαπάδες, τους πράκτοράς των και ανήγγειλον τα θελήματά των. Μερικοί ψευδοπαπάδες και ψευδοϊεροκύρηκες, επήγαιναν εις τα χωριά, υπό το πρόσχημα να κάμνουν μίαν ιεροτελεστίαν παρά τας απαγορεύσεις του Πατριαρχείου, και προέβαινον εις περισυλλογή εράννων υπέρ του κομιτάτου. [...] Το έτος 1904, οπότε μητροπολίτης Μελενίκου ήτο ο Ειρηναίος, μπήκε με την συμμορίαν μαζί και ο σχισματικός μητροπολίτης Νευροκοπίου, εις (Άνω) Τζουμαγιάν, τάχα να μοιράση εις τους πτωχούς χρήματα. Εμπήκε δια να συλλέξη χρήματα. Επιπροσθέτως, προέβαινε εις ιεροτελεστίας. Μόλις επληροφορήθη ταύτα ο Ειρηναίος, πήγε εις τον Διοικητήν Σερρών, απέσπασε "Μπουγιουρουλντί", τρέχει εις Τζουμαγιάν και με το χαρτί στα χέρια κατηυθύνθη εις την αστυνομίαν, το έδωσε και συγχρόνως διεμαρτυρήθη δια τας πράξεις του μητροπολίτου, Η Αστυνομία φυσικά τον εκάλεσε και διέταξε να φύγη. Έτσι και έγινεν^{^[39]}." Έτσι, οι ιερείς ήταν αυτοί που, μετά από τους δασκάλους, γίνονταν ο στόχος της αντίπαλης ομάδας^{^[40]}. Οι επιθέσεις κατά αυτών δεν αφορούσαν την θρησκεία αυτή καθαυτή, αλλά το εθνικό κράτος το οποίο αντιπροσώπευαν και εξυπηρετούσαν.

2.7. - Τα έθνη στη Μακεδονία μέσα από την οπτική των αντιμαχόμενων μερίδων

Το βιβλίο του Βούλγαρου επιθεωρητή σχολείων στη Μακεδονία, Βασίλ Κάντσοφ, με τον τίτλο Μακεδονία, Εθνογραφία και Στατιστική είναι το πιο τρανό παράδειγμα που αποδεικνύει την σημασία της γλώσσας και της θρησκείας ως εθνικά κριτήρια. Αφιερώνει πολλές σελίδες σε ενός είδους εθνογραφία επάνω στους λαούς της Μακεδονίας, ξεχωρίζοντάς τους ως εξής^{^[41]}: Βούλγαρους, Βούλγαρους Μωαμεθανούς (Πομάκους), Τούρκους, Τούρκους Χριστιανούς (Γκαγκαούζους κ.ο.κ.), Έλληνες, Έλληνες Μωαμεθανούς (Βαλαάδες και άλλοι), Αρναούτηδες (Αλβανούς χριστιανούς και μουσουλμάνους), Βλάχους, Εβραίους, Τσιγγάνους, Τσερκέζους, Νέγρους, Αρμένιους, Γεωργιανούς, Ρώσους, Δυτικο-Ευρωπαίους και Σέρβους, 17 διαφορετικούς λαούς στο σύνολο. Έχει σημασία η προτεραιότητα που δίνει ο Κάντσοφ στη γλώσσα, ξεχωρίζοντας τους λαούς με βάση αυτήν, γεγονός που δεν συνέβαινε ακόμα σε μεγάλο βαθμό μέσα στα οθωμανικά Βαλκάνια (βρισκόμαστε στο 1900). Φανερώνει, όμως, τις προθέσεις του, να παρουσιάσει όλους τους Βούλγαρους ως ένα έθνος, ενσωματώνοντας σε αυτούς και τους σλαβόφωνους Πατριαρχικούς, πολλοί από τους οποίους είχαν δεχθεί την ελληνική επιρροή ένιωθαν ακόμα ότι αποτελούν κομμάτι του ελληνικού έθνους^{^[42]}. Μπορεί όντως να μην διέφεραν στη γλώσσα, στις παραδόσεις κ.ά., αλλά τα στοιχεία του Κάντσοφ χρησιμοποιήθηκαν για να ευνοήσουν την ιδέα της σύνδεσης μιας γλώσσας μεταξύ ενός έθνους. Ταυτόχρονα, η περιγραφή των Πομάκων ως Βουλγάρων μουσουλμάνων, με διάφορες σκόρπιες πληροφορίες ότι δεν ταυτίζονταν με τους Τούρκους αλλά τους μισούσαν, δείχνει ότι ο Κάντσοφ ήθελε να τους παρουσιάσει ως ένα ακόμη κομμάτι του βουλγαρικού έθνους, τακτική που εφαρμόστηκε και από την ελληνική πλευρά κατόπιν εορτής (γύρω στα μέσα του 20ου αι.) με τους Βαλαάδες της Δυτικής Μακεδονίας^{^[43]}. Αντίθετα από τη γνώμη του Κάντσοφ, όπως θα φανεί στα επόμενα κεφάλαια, οι Πομάκοι της Μακεδονίας του 1900 δεν ήταν Βούλγαροι ως προς τη ταυτότητα και μουσουλμάνοι ως προς το θρήσκευμα, αλλά Μουσουλμάνοι ως προς τη ταυτότητα και σλαβόφωνοι ως προς τη γλώσσα. Τα στοιχεία της θρησκείας και της ταυτότητας έχουν μείνει ίδια, ενώ αυτό που έχει αλλάξει είναι η προσμαρμογή ενός από αυτά στην ταυτότητά τους: Παλαιότερα είναι η θρησκεία, τώρα η βουλγαρική γλώσσα. Παρόμοια βαρύτητα στη γλώσσα ως κριτήριο της εθνικής ταυτότητας δινόταν και στο θέμα των Βλάχων. Έτσι, οι Βλάχοι παρουσιάζονται ξεχωριστά από τους ελληνόφωνους.

Από την άλλη, τόσο η ελληνική όσο και η οθωμανική πλευρά έβλεπαν μόνο μερικά έθνη στη Μακεδονία. Ο Δημήτριος Φιλιππίδης, για παράδειγμα, στο βιβλίο του Η Μακεδονία σημειώνει ότι αυτή κατοικείται το 1906 από Έλληνες (μεταξύ αυτών υπάρχουν Ελληνόβλαχοι και Ελληνομακεδόνες), Οθωμανούς (στους οποίους συγκαταλέγει τους Βαλαάδες και τους Πομάκους), Βούλγαρους (που θεωρεί φθαρέντες Έλληνες) και Σερβίζοντες ορθόδοξους. Συμπληρώνει κινούμενος στην ιδέα της εποχής ότι "έχει προκύψει και έτερον ζήτημα εν οξύτητι... καθ' ο επιδιώκεται η αυθαίρετος Ρουμανοποίησις των Ελληνόβλαχων"^{^[44]}, χωρίς να αναφέρει την ύπαρξη Ρουμάνων, ρουμανιζόντων ή Βλάχων ως ξεχωριστό έθνος στη Μακεδονία. Τέλος, συμπεριλαμβάνει τους Εβραίους, τους Αθίγγανους και τους Δυτικο-Ευρωπαίους, καταλήγοντας σε 7 διαφορετικούς λαούς. Είναι προφανής η προτεραιότητα στην εκκλησιαστική υπαγωγή των λαών, την οποία χρησιμοποιεί ως κριτήριο διαφοροποίησης των λαών της Μακεδονίας, οπτική που ευνοούσε την ελληνική πλευρά.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, όντως η συμπεριφορά ενός πληθυσμού επηρεαζόταν από την θρησκευτική του υπαγωγή, αλλά αυτή η θέση δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ακρογωνιαίος λίθος για τη διεξαγωγή μιας εθνογραφικής έρευνας, διότι πολλοί διαφορετικοί πληθυσμοί αφομοιώνονται στα γραπτά του Φιλιππίδη τόσο με τους Έλληνες όσο με τους Οθωμανούς. Μια ιδανική προσέγγιση θα μπορούσε να δίνει βάση στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε πληθυσμού, όπως τη γλώσσα, τη θρησκεία, τις παραδόσεις και κυρίως την δική τους αντίληψη για το αίσθημα του ανήκειν, στάση που φαίνεται από το εάν διατηρούν καθεστώς ενδογαμίας, διαθέτουν πλήθος στερεοτύπων για τους υπόλοιπους πληθυσμούς κ.ά., ψάχνοντας το «εμείς» και οι «άλλοι» του κάθε λαού.

[1] Σφέτας Σπυρίδων, Εισαγωγή στη Βαλκανική Ιστορία, Τόμος Α', Από την Οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων μέχρι το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1354-1918), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2009, σ. 272-275.

[2] ό.π., σ. 238-247.

[3] ό.π., σ. 137-145.

[4] Βλ. ό.π. σ. 205-222 καθώς και Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, εν Κωνσταντινουπόλει, Οικουμενικό Πατριαρχείο, 1906, σ. 97-99, όπου παρατίθεται προκήρυξη με τίτλο "Προκήρυξις του Βλαχικού Κομιτάτου 1862".

[5] Πάνω σ' αυτό, βλ. Καραγεώργου Μαρία Κ., “Ελληνική Εθνική Ταυτότητα και Εθνικισμός. Η ιστορική συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας του νεοέλληνα και ο ρόλος της Ευρώπης” στα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου European Identity and Nationalism, Rutgers State University of New Jersey, Center of Russian and Eastern European Studies, Μάϊος, 2001, σ. 6-13. Οι παραπάνω σελίδες παραπέμπουν στο έγγραφο της Καραγεωργίου όπως το βρήκα στην ιστοσελίδα https://dokumen.tips/documents/-56d6bd341a28ab30168d0e82.html (4-3-2017).

[6] Προκειμένου να χρησιμοποιηθούν οι συγκεκριμένες ευαισθησίες, προϋπόθεση είναι να υπάρχουν. Εννοώ πως το ελληνικό έθνος του 19^ου αιώνα ήταν συνδεδεμένο με το παρελθόν του και δεν έσβησε ποτέ, όπως το μαρτυρεί η προφορική και γραπτή παράδοσή του (μύθοι για τη Πόλη και τον Μεγαλέξανδρο, για βασιλιάδες, αυτοκράτορες, αρχαία έθιμα και πρακτικές που ενσωματώθηκαν στη κουλτούρα του, η γραμματεία του, τα ονόματα άλλων λαών τα οποία έδειχναν τις σχέσεις των Ελλήνων με αυτούς κ.ά.). Ωστόσο, μετεξελίχθηκε. Άλλαξε το μεσαιωνικό του όνομα (Ρωμηοί), επηρεάστηκε από ρεύματα της εκάστοτε εποχής και ήρθε σε πολιτισμική όσμωση με άλλα έθνη. Λαοί που παλαιότερα ήταν ξένοι σε αυτό, τον 19^ο αιώνα είχαν εν μέρει ενσωματωθεί (Αρβανίτες, Βλάχοι, Σλάβοι, τουρκόπουλοι/εκχριστιανισμένοι Τούρκοι του μεσαίωνα, Λαζοί κ.ά.). Το αποτύπωμα που άφησαν ποικίλει από περιοχή σε περιοχή, και περιορίζεται απο τοπωνύμια, σε παραδόσεις κ.ά. Σχετικά με τους μη ελληνόφωνους πληθυσμούς, αυτοί περιορίζονται σήμερα σε μερικές δεκάδες χιλιάδες διάσπαρτοι ανά την Ελλάδα, που σώζουν κάποια λείψανα της μητρικής τους ή φτάνουν το στάδιο της διγλωσσίας.

[7] Βιβλίο Εργασίας 2. Έθνη και κράτη στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, Επιμέλεια: Μιρέλα-Λουμινίτα Μουργκέσκου, Θεσσαλονίκη, Κέντρο για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, 2006, σ. 14.

[8] Βλ. Σχετικά Alain Ducellier, Οι Αλβανοί στην Ελλάδα (13ος-15ος αι.), Η μετανάστευση μιας κοινότητας, μετάφραση Κατερίνα Νικολάου, εκδ. Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν, Αθήνα, 1994, σ. 16-24.

[9] Για τη σύνδεση των Αλβανών της Μακεδονίας με τον ελληνισμό, ο Ι. Καλοστύπης αναφέρει: «Αλλά μη δυνάμεθα να διασπάσωμεν τους ιερούς δεσμούς προς τον ελληνισμόν, την ελληνικήν παιδείαν και ιδίαν των εν Μακεδονία αλβανικών κοινοτήτων; Ο φρονών τούτο είτε Έλληνας, είτε αλλοδαπός αγνοεί τα πράγματα, αγνοεί την αλήθειαν. Ο ελληνόφρων Αλβανός της Μακεδονίας αδύνατον ν’αποσπασθή του ελληνισμού, ως αδύνατον ν’αποσπασθούν οι Υδραίοι, οι Σπετσιώται, οι εν Πελοποννήσω Δολιανίται και Βερβενιώται και άλλοι αλβανικής καταγωγής, αυτοί τέλος οι πρώτοι κάτοικοι της ελληνικής πρωτευούσης». Καλοστύπης Ι., Μακεδονία, ήτοι μελέτη Οικονομολογική, Γεωγραφική, Ιστορική και Εθνολογική, δημοσιευθείσα εν τη «Εφημερίδη» κατά τον παρελθόντα Δεκέμβριον, εκδ. Κάρολος Βίλμπεργ, Εν Αθήναις, 1886, σ. 65. Σχετικά με τους χριστιανούς Αλβανούς στην ευρύτερη περίοχή του Ντεμίρ Χισάρ, ο Μπάκας αναφέρει ότι κατά το 1884-1885 στην πόλη του Πετριτσίου, η πατριαρχική κοινότητα αποτελείτο από Βλάχους και λίγους Αλβανούς βλ. Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 139-140.

[10] "Η οργάνωση των υποδούλων έγινε με βάση όχι την εθνοτική καταγωγή αλλά το σύστημα της αυτόνομης θρησκευτικής κοινότητας (Μιλλέτ). Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν όχι μόνο ο θρησκευτικός, αλλά και ο πολιτικός ηγέτης των Ορθοδόξων (Ελλήνων, Σλάβων, Αλβανών, Αράβων). Η εκκλησία διευθετούσε αστικές και δικαστικές υποθέσεις και μόνο για ποινικά αδικήματα ήταν αρμόδια τα τουρκικά δικαστήρια. Τα εθνικά αισθήματα των Ορθοδόξων εξασθένησαν και σφυρηλατήθηκε μία υπερεθνική συνείδηση του ορθόδοξου χριστιανού έναντι του μουσουλμάνου και του λατίνου.[...]Εισήχθηκε η έννοια του ορθόδοξου Γένους (η καθ' ημάς ανατολή) που όμως εμπεριείχε και την εθνική ταυτότητα: ορθόδοξη πίστη και υπαγωγή στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου, χρήση της ελληνικής γλώσσας, ελληνορθόδοξη παιδεία, αντίληψη της πολιτιστικής συνέχειας από το Βυζάντιο." Σφέτας Σπυρίδων, Εισαγωγή στη Βαλκανική Ιστορία, Τόμος Α', Από την Οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων μέχρι το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1354-1918), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2009, σ. 64-65.

[11] Αυτό συμβαίνει διότι πρωτίστως η ιδέα του έθνους όπως αυτά είναι γνωστά σε εμάς σήμερα γεννήθηκε κατά την Γαλλική Επανάσταση το 1789 και έπειτα εξαπλώθηκε σταδιακά στους επόμενους αιώνες. Αντίθετα, η διοίκηση του Οθωμανικού κράτους στα Βαλκάνια βασιζόταν για αιώνες στον διαχωρισμό των υπηκόων του με βάση το θρήσκευμα: Ορθόδοξοι, Μουσουλμάνοι, Αρμένιοι, Ρομά. Οι καθολικοί απέκτησαν ξεχωριστό μιλέτ το 1852. Έπειτα, ως αποτέλεσμα της ανόδου του εθνικισμού στα Βαλκάνια, δημιουργήθηκαν το 1870 το βουλγαρικό μιλέτ, το 1905 το βλαχικό μιλέτ κ.ο.κ. με εθνικό χαρακτήρα, ενώ παράλληλα, το Ορθόδοξο μιλέτ μετουσιωνόταν από τα μέσα του 19ου αιώνα σε ένα καθαρά ελληνικό μιλέτ και οι μουσουλμάνοι αντίστοιχα εκτουρκίζονταν πλήρως.

[12] Πατριάρχης Ουγγροβλαχίας Ιγνάτιος, Απολογία. Ιστορική και Κριτική υπέρ του Ιερού Κλήρου της Ανατολικής Εκκλησίας κατά των Συκοφαντιών του Νεοφύτου Δούκα, 1815, σ. 108-109.

[13] Σε επιστολή προς τον Περικλή Αργυρόπουλο για τα γεγονότα σχετικά με τους Ρουμανίζοντες στα Γρεβενά, οι Βαλαάδες παρουσιάζονται από τον ίδιο ως εξής: «Οι ρουμανίζοντες, μη δυνάμενοι εξ ομοφρόνων να καταρτίσωσιν ίδιον σώμα εν τη επαρχία Γρεβενών, εσχημάτησαν συμμορίαν εκ τριών Αλβανών, τριών ρουμανιζόντων εκ Περιβολίου και επτά Βαλαάδων, ώς καλούνται οι Τούρκοι των μερών τούτων οι λαλούντες την ελληνικήν. Υπάρχει και ετέρα συμμορία εκ τεσσάρων Βαλαάδων, ήτις ενίοτε συμπράττει μετά της πρώτης. Οι Βαλαάδες ούτοι λησταί, οι μισθωτοί της ρουμανικής προπαγάνδας κατάγονται εκ του χωρίου Κρίφτσι της επαρχίας Γρεβενών». Αργυρόπουλος Περικλής Α., Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1957, σ. 72.

Το παράδειγμα, δε, των Τουρκοκρητικών ανταρτών δεν αφήνει περιθώρια για την οθωμανική τους συνείδηση. "Ωσάν να μη ήρκει η απροκάλυπτος κατά των Ελλήνων έχθρα των Τουρκικών Αρχών και η έκδηλος βουλγαροφιλία των Γάλλων μεταρρυθμιστών, οι Τούρκοι εξαπέστειλαν ανά το Σαντζάκιον [Σερρών] επταμελή συμμορίαν αποτελουμένην από Τουρκοκρήτας, ομιλούντας την Ελληνικήν απταίστως. Ενδεδυμένοι με ελληνικάς φουστανέλλας και ωπλισμένοι ως οι Έλληνες, παρίστανον τους Έλληνας αντάρτας. Εμφανιθείσα κατ' αρχάς εις Νιγρίταν προωθήθη προς βορράν φθάσασα μέχρι Κρουσόβου (Αχλαδοχωρίου), όπου εζήτει παρά των κατοίκων δια της βίας τροφάς. Παρουσιαζομένη αυτή ως ελληνική, διαβεβαίωνε τους χωρικούς ότι απεστάλη υπό του Μακεδονικού Κομιτάτου, επιμόνως δ' εζήτει όπως οδηγηθή εις τα κρυσφήγετα των ανταρτών, δια να έλθη εις συναντησιν μετ' αυτών. Αποκαλυφθείσης όμως της προελεύσεως και των σκοπών αυτής ειδοποιήθησαν εγκαίρως τα χωρία, ώστε ουδαμού εγένοντο δεκτοί από τους Έλληνας." Πέννας Πέτρος, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και επηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966, σ.276, όπως και Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", σε Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Γ', Αθήνα, 1959, σ. 48.

[14] Richard Clogg, Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας, 1770-2000, Δεύτερη έκδοση, εκδ. Κάτοπτρο, Αθήνα, 2003, σ. 96.

[15] Ένα τέχνασμα της εξωτερικής πολιτικής του ελληνικού κράτους ήταν να ταυτίζει τους ορθόδοξους πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους Έλληνες μέσα από τους όρους "Ελληνορθόδοξος" (ή Greek-Orthodox, που παραπέμπει στην υπαγωγή στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, χωρίς καμία εθνική σημασία), "Γραικός" ή "Ρωμαίος" (όροι που χαρακτήριζαν τους πιστούς στο Οικουμενικό Πατριαρχείο) κ.ά..

[16] Το παρακάτω απόσπασμα του μοναχού Παΐσιου Χιλενδαρινού αποτυπώνει λεπτομερώς το μεσαιωνικό προσανατολισμό της βουλγαρικής εθνογέννεσης.

"Υπάρχουν όμως κι άλλοι άνθρωποι που ξεχνάνε τη βουλγαρική τους γενιά, και στρέφονται σε ξένες κουλτούρες και ξένες γλώσσες και δε φροντίζουνε τη βουλγαρική τους γλώσσα. Μαθαίνουνε λοιπόν να διαβάζουν και να γράφουν στα ελληνικά και ντρέπονται να πουν πως είναι Βούλγαροι. Αχ, άνθρωπε παράξενε και ανόητε! Γιατί ντρέπεσαι να πεις ότι είσαι Βούλγαρος και γιατί δε διαβάζεις και δε μιλάς τη δική σου γλώσσα; Ή μήπως νομίζεις πως οι Βούλγαροι δεν είχανε κάποτε και αυτοί το δικό τους βασίλειο και τη δική τους χώρα; Χρόνια πολλά βασίλεψαν και δοξάστηκαν κι έγιναν ξακουστοί σ' όλο τον κόσμο κι έκαναν τους δυνατούς Ρωμαίους και τους σοφούς Έλληνες να τους πληρώνουν φόρους. Και οι τσάροι και οι βασιλιάδες αυτών των λαών έδιναν τις θυγατέρες τους για παντρειά στους δικούς μας τσάρους, για να έχουν ειρήνη με τους Βούλγαρους τσάρους. Βούλγαροι ήταν οι πρώτοι, ανάμεσα σ' όλες τις σλαβονικές φυλές, που ανακηρύχτηκαν τσάροι, που απέκτησαν πατριάρχη, που έγιναν χριστιανοί, που κατάχτησαν τη μεγαλύτερη χώρα. Οι πρώτοι άγιοι των Σλαβόνων ήταν Βούλγαροι και αυτοί ήταν οι πιο δυνατοί απ' όλους και λαυτρεύονταν απ' όλες τις σλαβονικές φυλές. Το ίδιο και η βουλγαρική γλώσσα, όπως έγραψα σε τούτο το βιβλίο ιστορίας, παίρνοντας τα πράγματα με τη σειρά που έγινε το καθένα." Βιβλίο Εργασίας 2. Έθνη και κράτη στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, Επιμέλεια: Μιρέλα-Λουμινίτα Μουργκέσκου, Θεσσαλονίκη, Κέντρο για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, 2006, σ. 29

[17] Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται σε υπόμνημα του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιωακείμ Γ' με ημερομηνία 10 Ιουλίου 1904 προς τον Οθωμανό Υπουργό Δικαιοσύνης και Θρησκευμάτων και τους Πρεσβευτές των Μεγάλων Δυνάμεων: "Η εξαρχία αύτη, λαβούσα την υπόστασιν αυτής δια πράξεως πολιτικής, βασίζει την ύπαρξιν και την επέκτασιν των ιδίων αυτής βουλευμάτων επί της αρχής του φυλετισμού, συνισταμένης εις το δόγμα τούτο, ότι: όπου λαλείται υπό οσηςδήποτε μερίδος των κατοίκων βουλγαρικόν τι ιδίωμα, εκεί εν τω οργανισμώ της εκκλησιαστικής επισκοπικής διοικήσεως δέον ίνα υποχωρήση, η απ' αιώνων κρατούσα εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αντικαθισταμένη υπό της δικαιοδοσίας της βουλγαρικής Εξαρχίας." Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηράς καταστάσεως, Εν Κωνσταντινουπόλει, Οικουμενικό Πατριαρχείο, 1906, σ. 15-16. Βλ. επίσης την συνέντευξη του πρέσβη της Βουλγαρίας στη Γαλλία, Ιβάν Γκέσωφ στις αρχές του 1898 στην οποία η μητρική γλώσσα υιοθετείται ως κριτήριο διαχωρισμού των εθνοτήτων στη Μακεδονία: Σφέτας Σπυρίδων, Ελληνοβουλγαρικές αναταράξεις 1880-1908, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2008, σ. 261-263.

[18] “Σε επιστολή του (1844) προς τον ελληνιστή Ράϊνο Πόποβιτς, ο οποίος επέμενε στην ανάγκη της κυριαρχίας ακόμα της ελληνικής γλώσσας στη Βουλγαρία - "και η σλαβική πρέπει να προτιμάται ως μια μητέρα, αλλά η ελληνική πρέπει να είναι η αφετηρία, να γίνεται σεβαστή ως μια τροφός, να τρέφει και να ποτίζει τις τωρινές και μελλοντικές γενιές, ώστε να μεγαλώσουν με το γλυκό της γάλα" - ο Απρίλωφ επισήμανε ότι η ελληνική γλώσσα αποτελεί πνευματικό ζυγό για τους Βούλγαρους και όσοι Βούλγαροι αποκτούν πλούτο και ελληνική παιδεία μετατρέπονται σε προδότες του γένους τους. Για την εκρίζωση της γραικομανίας, οι Βούλγαροι πρέπει να στραφούν προς τους Ρώσους." Σφέτας Σπυρίδων, Εισαγωγή στη Βαλκανική Ιστορία, Τόμος Α', Από την Οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων μέχρι το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1354-1918), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2009, σ. 246.

[19] Ο Κοζαρίδης προσεγγίζοντας το φαινόμενο της γραικομανίας, σημειώνει ότι: "Ο Έλληνας (Γραικός) είχε αποκτήσει εκτός από θρησκευτική και ταξική σημασία, ταυτισθείς με τον έμπορο, τον τραπεζίτη, τον εκπρόσωπο του οθωμανικού κράτους. Τους εμπόρους κυρίως βοήθησε ο εξελληνισμός των ανώτερων στρωμάτων των μη ελληνόφωνων χριστιανικών βαλκανικών λαών, οπότε δημιουργήθηκε μια ενιαία εμπορική τάξη." Κοζαρίδης Χρ. Στ., Εμείς οι Γκαγκαβούζηδες, Ταυτότητες - Ιστορικές Πηγές - Η πορεία μας μέσα στο χρόνο, εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, Κομοτηνή, 2009, σ. 170.

[20] Μαζάουερ Μαρκ, Τα Βαλκάνια, για την ελληνική έκδοση, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2002, σ. 148.

[21] Μαζάουερ Μαρκ, Τα Βαλκάνια, για την ελληνική έκδοση, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2002, σ. 119. Στα ίδια πλαίσια προώθησης της ελληνικής παιδείας κινούνταν και ο Βασίλε Λούπου, ηγεμόνας της Μολδοβλαχίας και αρβανίτης στη καταγωγή, βλ. Σφέτας Σπυρίδων, Εισαγωγή στη Βαλκανική Ιστορία, Τόμος Α', Από την Οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων μέχρι το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1354-1918), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2009, σ. 72, καθώς και Iorga N., Το Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο, εκδ. Gutenberg, Αθήνα, 1989, σ. 172-192.

[22] Danford Loring M., Η Μακεδονική Διαμάχη, Ο εθνικισμός σε έναν υπερεθνικό κόσμο, Μετάφραση Σπύρος Μαρκέτος, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1999, σ. 69-70.

[23] ό.π., σ. 70-71.

[24] "Όσο καιρό οι ανώτερες τάξεις ελλήνιζαν και οι κατώτερες τάξεις παρέμεναν στην αφάνεια όποια γλώσσα και αν μιλούσαν, αποφεύχθηκαν οι συγκρούσεις μεταξύ των φυλών." Κοζαρίδης Χρ. Στ., Εμείς οι Γκαγκαβούζηδες, Ταυτότητες - Ιστορικές Πηγές - Η πορεία μας μέσα στο χρόνο, εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, Κομοτηνή, 2009, σ. 170.

[25] Brancoff D. M., La Macedoine et la population Chretienne, Paris, 1905, σ. 63.

[26] НА БАН, ф. 175, оп. 1, а. е. 33, л. 1-302. "Οι Ρουμάνοι ξεκίνησαν να εργάζονται στη Μακεδονία μετά τους Σέρβους. Η κύρια ώθηση ανάμεσα στους τοπικούς φορείς, απ' όσα μπορώ να θυμηθώ, δόθηκε από τον Απόστολο Μαργαρίτη, ο οποίος έχοντας έρθει σε αντίθεση με το Πατριαρχείο, ρίχτηκε στην αγκαλιά της Ρουμανίας και έγινε ένθερμος πράκτοράς της. Το πρώτο του μέλημα ήταν η ίδρυση ρουμανικών σχολείων εδώ κι εκεί στη Μπίτολα, η διάδοση της ρουμανικής γλώσσας και η παρότρυνση των Κουτσόβλαχων να εκκλησιάζονται σε βουλγαρικές εκκλησίες, εξαιτίας της ως τότε έλλειψης αντίστοιχων ρουμανικών. Σταδιακά μερικά χωριά με πιο συμπαγή κουτσοβλαχικό πληθυσμό, ξεκίνησαν να εγκαταλείπουν το Πατριαρχείο.” Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον Απόστολο Μαργαρίτη βλ. Τρίτος Μιχαήλ Γ., Το τάγμα των Λαζαριστών και η Ρουμανική Προπαγάνδα, εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη, 2004, σ. 14, σημ. 17.

[27] Για λίγα λόγια για τη σερβική προπαγάνδα στη Μακεδονία βλ. Μιχαηλίδης Ιάκωβος Δ., Μετακινήσεις Σλαβόφωνων πληθυσμών 1912-1930. Ο πόλεμος των στατιστικών, Αθήνα, 2003, σ. 290-291, όπου παρατίθεται ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Βίκτωρ Μπεράρ, Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 57-58, Σφέτας Σπυρίδων, Ελληνοβουλγαρικές αναταράξεις 1880-1908, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2008, σ. 248-281, Σφέτας Σπυρίδων, Εισαγωγή στη Βαλκανική Ιστορία, Τόμος Α', Από την Οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων μέχρι το Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1354-1918), εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 2009, 388-397.

[28] Ενδιαφέρον παρουσιάζουν στην Ελληνική Επανάσταση οι περιπτώσεις σύγκρουσης Αρβανιτών με Τουρκαλβανούς, στην ουσία της ίδιας εθνότητας, η οποία είχε μοιραστεί στα στρατόπεδα των ορθόδοξων Ελλήνων από τη μία και των μουσουλμάνων Οθωμανών από την άλλη.

[29] "Ήταν Μάρτιος του 1908. Ήμουν στη Λίμνη όταν πληροφορήθηκα ότι ένα σώμα ρουμανιζόντων βρισκόταν πάνω από τη Βέροια και γυρνούσε ανενόχλητο. Πραγματικά υπήρχε ένα σώμα που απετελείτο μόνο από ρουμανίζοντες και που τους κουμαντάριζε κάποιος Χατζηγώγος. Τους υποστήριζε, τους έδιδε χρήματα και συχνά έλεγε δυνατά περπατώντας στους δρόμους: "Μα είμαστε Ρουμάνοι, είμαστε Ρουμάνοι σας λέω, δεν βλέπετε τη γλώσσα μας". Το σώμα λοιπόν αυτό γυρνούσε και νεμόταν την περιοχή της Βέροιας." Ο Μακεδονικός Αγώνας, Απομνημονεύματα. Π. Αργυρόπουλος, Α. Ζάννας, Κ. Μαζαράκης-Αινιάν, Α. Σουλιώτης-Νικολαΐδης, Ναούμ Σπανός, Β. Σταυρόπουλος, Θεσσαλονίκη, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, 1984, σ. 437.

[30]“Στο Άρμενσκο [σημ. Άλωνα] είχαν αναπτυχθεί δύο κόμματα: οι μεν πατριαρχικοί, οι δε άλλοι -η μεγάλη πλειοψηφία- εξαρχικοί. Οι σχέσεις τους ήταν έτσι τεταμένες εξαιτίας της υποδαύλισης της ελληνικής προπαγάνδας, δεν ήθελαν να βλέπονται μεταξύ τους, συνεχώς αλληλοδιαβάλλονταν. Αναγκαστήκαμε με τον Κλιάσεφ να καλέσουμε όλο το χωριό σε γενική συνέλευση και να επιλύσουμε αυτή τη φιλονικία, να ιδωθεί καθαρά αν έχουν δίκιο αυτοί που ισχυρίζονταν πως είναι Έλληνες. Μιλήσαμε και τους εξηγήσαμε φαρδιά-πλατιά, ακόμη και ζωντανό τους δώσαμε παράδειγμα, παίρνοντας δέκα από τις πιο συνηθισμένες λέξεις που χρησιμοποιούνταν στο χωριό. Τις υπέδειξαν οι ίδιοι οι χωρικοί: πέτρα, αρνί, δέντρο, κρασί, νερό, χορτάρι, σανό, δάσος, άλογο και βόδι. Ήξερα ότι κάποιοι απ' αυτό το χωριό είχαν δουλέψει εποχιακοί μετανάστες στην Ελλάδα. Τους ζήτησα να πούνε πώς λέγονται οι παραπάνω λέξεις στην Ελλάδα, στην εκεί γλώσσα. Τότε όλοι κραύγασαν: Ο διάβολος μπήκε ανάμεσά μας. Αδέρφια είμαστε από δω και μπρος, ας δώσουμε τα χέρια και ας δουλέψουμε σύμφωνα με τον όρκο που έχουμε δώσει, μέχρι τη λευτεριά μας. Όλο το χωριό ενώθηκε και η υπόθεση άρχισε να πηγαίνει πιο δυνατά.” Κωστόπουλος Τάσος, Η απαγορευμένη γλώσσα, Κρατική καταστολή των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 2008, σ. 48-49. Βλ. επίσης, Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ .56.

[31] Όσον αφορά στις αλλαγές της γλώσσας ενός σλαβόφωνου χωριού προς την σερβική ο Κωστόπουλος παραθέτει ένα σχετικό απόσπασμα: “Ένα ασκημένο αφτί μπορεί τώρα να επισημάνει φωνητική διαφορά ανάμεσα σε χωριά που απέχουν μεταξύ τους λίγα μόνο μίλια, ενώ ακόμη και ένας ξένος παρατηρεί ότι, ενώ οι βουλγαρόφιλοι αγρότες απαντούν σε μια ερώτηση με το καταφατικό “ντα”, οι σερβόφιλοι λένε “γις”.” Κωστόπουλος Τάσος, ό.π., σ. 34.

[32] “Ο πρόξενος της Αδριανούπολης, σε μία από τις επισκέψεις του στο βουλγαρόφωνο χωριό Οσμανλί, είχε έντονη συζήτηση με τους κατοίκους του. Χαρακτηριστικός για την εποχή είναι ο διάλογος, τον οποίο καταγράφουμε ως έχει:

“- Πώς είναι δυνατόν να ονομαζόμαστε Έλληνες, αφού δεν γνωρίζουμε την ελληνική γλώσσα;” τον ρώτησε ένας από τους κατοίκους.”

Ο πρόξενος του απάντησε διπλωματικά: “Όσοι είναι πιστοί στη Μεγάλη Εκκλησία και στο Πατριαρχείο, είναι Έλληνες στη καταγωγή και εντάσσονται αυτόματα στο ελληνικό έθνος”.

Η απάντηση μπορεί να θεωρηθεί απλουστευτική, αλλά αντικατοπτρίζει το κλίμα της εποχής. Η ελληνική πλευρά ήθελε για τον εαυτό της, στην επερχόμενη διάλυση του οθωμανικού κράτους, το σύνολο των δηλωμένων χριστιανών πατριαρχικών, ανεξαρτήτου γλώσσας και καταγωγής. Σύμφωνα με τον πρόξενο: “με συστηματική δουλειά μέσα στα σχολεία και κατάλληλους δασκάλους, θα μπορούσε να μειωθεί η βουλγαρική επιρροή, μετά από 15 με 20 χρόνια, όπως συνέβη με τους αλβανόφωνους κατοίκους της ανατολικής Θράκης.” Έμμεσα παραδέχεται την ύπαρξη βουλγαρικών πληθυσμών και την ανάγκη να ενταχθούν στο ελληνικό σύστημα εκπαίδευσης. Η ένταξή τους καθορίζεται κάθε φορά από τη στάση τους απέναντι στο Πατριαρχείο και τη βουλγαρική Εκκλησία. Οι περισσότεροι δηλώνονταν πατριαρχικοί ορθόδοξοι, διότι έτσι είχαν μάθει από τους γονείς και τους παππούδες τους. Αυτόματα η δήλωση αυτή τους εντάσσει στους ελληνικής συνείδησης πολίτες και, μέσω της εκπαίδευσης, προχωρούσε πιο γρήγορα η απόκτηση ελληνικής συνείδησης.” Κοζαρίδης Χρ. Στ., Εμείς οι Γκαγκαβούζηδες, Ταυτότητες - Ιστορικές Πηγές - Η πορεία μας μέσα στο χρόνο, εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, Κομοτηνή, 2009, σ. 272. Σχετικά με την ένταξη των μη έλληνόφωνων στο καζά Ντεμίρ Χισάρ, και συγκεκριμένα των βλαχόφωνων νηπίων των Άνω Ποροΐων βλ. Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόϊα Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 162-180.

[33] Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, εν Κωνσταντινουπόλει, Οικουμενικό Πατριαρχείο, 1906, σ. 100.

[34] Ένας λόγος που οι μουσουλμάνοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν ανέπτυξαν διάφορες εθνικές συνειδήσεις με βάση τη γλώσσα τους, έγκειται στο γεγονός ότι στη περίπτωση των χριστιανών, τα αντίστοιχα ενδιαφερόμενα βαλκανικά κράτη προώθησαν αυτές τις ιδέες. Οπότε, καθώς δεν υπήρχαν αντίστοιχα κράτη που να τους διεκδικούν και κατ' επέκταση να τους προωθούν μια άλλη εθνική προπαγάνδα, οι μουσουλμάνοι κράτησαν για καιρό ενιαία την ταυτότητά τους.

[35] Για τις αρμοδιότητες του Οικουμενικού Πατριάρχη επί των ορθόδοξων χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βλ. Brailsford H. N., ό.π., σ. 64-65.

[36] Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 125.

[37] Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 74- 75. Βλ. επίσης το εξής απόσπασμα: "Ο μακεδονικός ελληνισμός ωφελήθηκε πολύ από τους μητροπολίτες και τους υπόλοιπους ιεράρχες που προωθήθηκαν στη Μακεδονία. Η ιστορία της δράσης τους παρέμεινε σχεδόν άγνωστη εξαιτίας των ειδικών συνθηκών μυστικότητας που κάλυπταν τα γεγονότα και της ειδικής θέσης των ιεραρχών που όφειλαν να παρουσιάζονται στις Τουρκικές Αρχές ως περιορισμένοι στα θρησκευτικά και μόνο καθήκοντά τους. Οι εθνικοί όμως αγώνες αρκετών ιεραρχών διέσπασαν το πέπλο της σκόπιμης μυστικότητας, κι η ιστορία τους, θαυμαστή και μεγαλειώδης, έφτασε μέχρι σε εμάς. Πολύ πριν την ουσιαστική επέμβαση του ελληνικού κράτους στον αγώνα, οι ιεράρχες του υπόδουλου ελληνισμού ανέπτυξαν υπέροχη εθνική δράση κι αντιμετώπισαν με επιτυχία τη λαίλαπα της σλαβικής επιβουλής." Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 113.

[38] Βλ. Παπακυριάκου Κυριάκος, Ο Μακεδονικός Αγώνας στο νομό Σερρών, Σέρρες, 2012, σ. 112-117 "Η προσφορά της τοπικής εκκλησίας στο Μακεδονικό αγώνα" και σ. 140-142 "Ο καπετάν Παπαπασχάλης". (Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 114-115: "[...] ο Μητροπολίτης Πελαγονίας (Μοναστηρίου) Ιωακείμ Γ', ο οποίος ως Μητροπολίτης Μελενίκου (1901-1903) και Πελαγονίας στη συνέχεια (1903-1909), δεν δίστασε να οργανώσει ένοπλα αντίποινα κατά των κομιτατζήδων, όταν άρχισαν να πληθαίνουν οι δολοφονίες στην ύπαιθρο και τις πόλεις, και έλεγε στο δοκιμαζόμενο από τα κομιτάτα ποίμνιό του: Ηκούσατε ότι ερρέθη, οφθαλμός αντί οφθαλμού και οδούς αντί οδόντος. Εγώ δε λέγω υμίν οφθαλμούς αντί οφθαλμού και οδόντας αντί οδόντος."

[39] Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959, σ. 44.

[40] "Οι Μητροπολίται δυστυχώς επωμίζοντο όλα τα βάρη των Ελλήνων κατοίκων. Πολλάκις παρημέλουν τα εκκλησιαστικά των καθήκοντα, και ανελάμβανον καθήκοντα φρουρού, πολιτικού, συμφιλιωτού κ.ο.κ. Καθ' εκάστην εκινδύνευεν η ζωή των. Και υβρίζοντο και ελοιδορούντο, και εις ενέδρας ενέπιπτον και ετραυματίζοντο, και πολλοί εξ αυτών εδολοφονούντο αγρίως. Άλλοι εξωρίζοντο, ως ο Μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος, ο μετέπειτα Σμύρνης (1922), ο οποίος τρις εξωρίσθη, ο Καραβαγγέλης της Καστορίας, ο Αιμιλιανός του Μελενίκου κινδυνεύσας πολλάκις να δολοφονηθή." Γκισδαβίδης Απόστολος Κ., ό.π., σ. 42.

[41] Χρησιμοποιώ παρακάτω τα ονόματα που δίνονται από τον Κάντσοφ στο βιβλίο του.

[42] Σε αυτό το σημείο ταιριάζει ένα απόσπασμα από το έργο του Abbott G. F., The tale of a tour in Macedonia, London, 1903, σ. 109-110, ο οποίος περιγράφει δύο σλαβόφωνα χωριά στο δρόμο από το Ντεμίρ Χισάρ στο Μελένικο: Πίσω από αυτούς τους βράχους, χωρίς να φαίνονται από το μονοπάτι, βρίσκονται δύο σλαβονικά χωριά (ενν. σλαβόφωνα), η Ράντοβα και η Πούλιοβα, και ολόκληρη η περιοχή και από τις δύο μεριές του ποταμού (ενν. του Στρυμόνα) κατοικείται από μια αγροτιά που μιλάει σλαβονικά, φτωχή, αλλά εργατική με σκυθρωπά πρόσωπα, αντικατοπτρίζοντας στην αυστηρή ακαμψία τους τη σκιά της μακρόχρονης σκλαβιάς, χαρακτηριστικά που εύκολα διαφέρουν από τα σβέλτα χαρακτηριστικά του Έλληνα φίλου μου, φιλοσόφου και ημιονηλάτη, και από αυτά των συμπατριωτών του από το Ντεμίρ Χισάρ και το Μελένικο. Κατά γενικό κανόνα, σε μεγάλο μέρος της Κεντρικής Μακεδονίας (στα πλαίσια της ευρύτερης Μακεδονίας), η σλαβική γλώσσα κυριαρχεί στις ανοιχτές πεδιάδες, ενώ τα ελληνικά στις πόλεις. Αλλά η γλώσσα δεν είναι ένας αλάνθαστος οδηγός για τον εξερευνητή των εθνικοτήτων, καθώς υπάρχουν πολυάριθμοι βουλγαρόφωνοι χωρικοί, οι οποίοι θεωρούν ότι έχουν ελληνική καταγωγή, εξηγώντας ότι η ομιλία τους οφείλεται στην επαφή με τους Βούλγαρους γείτονές τους. «Δεν θα μάθαιναν τη γλώσσα μας, οπότε εμείς έπρεπε να μάθουμε τη δική τους».

[43] Βλ. Τσούρκας, & Κυριακίδης, "Τραγούδια Βαλλαχάδων", στο περιοδικό Μακεδονικά, τομ. 2, 1941-1952, σ. 461-471. Στο έργο αυτό οι Βαλαάδες παρουσιάζονται ως εξής: "Σχέσεις είχον μόνον με τους Έλληνας χριστιανούς, μισούσαν τους Τούρκους και τους Τουρκαλβανούς, ωρκίζοντο εις το όνομα τής Παναγίας, εδιδον λάδι εις τα παρακκλήσια, ήναπτον κηριά εις τα εικονίσματα, διασκέδαζαν με τραγούδια ελληνικά καί δεν τους ξεχώριζε τίποτε άπό τους χριστιανούς μόνον που ωνομάζοντο Τούρκοι. Ούτε γράμματα τουρκικά εγνώριζον ούτε προσευχάς." σ. 461.

[44] Φιλιππίδης, Η Μακεδονία, Εν Αθήναις, 1906, σ. 36-37.

Οι Οθωμανοί υπήκοοι ανάμεσα στους εθνικούς ανταγωνισμούς στα Βαλκάνια (τέλη 19ου - αρχές 20ου αι.)

2018-10-30T21:13:00.001+02:00

Όπως αναλύεται παραπάνω μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα οι Οθωμανοί υπήκοοι, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, δεν ενστερνίζονταν κάποια εθνική ταυτότητα. Αντιθέτως, είχαν βυθιστεί σε μία ιστορική λήθη και ελλείψει ενός εκπαιδευτικού μηχανισμού που θα τους εφοδίαζε με μία εθνική ταυτότητα, ερμήνευαν τον κόσμο με τα λιγοστά πράγματα που ήξεραν, διαστρεβλωμένα και βασισμένα σε κάποιους εθνικούς μύθους που έσωσε ή επινόησε η παράδοση του εκάστοτε πληθυσμού. Αλλά ας ξεκινήσουμε με ένα παράδειγμα από τους Ορθόδοξους.

“Έκανα ερωτήσεις σε κάτι αγόρια ενός απομακρυσμένου ορεινού χωριού κοντά στην Οχρίδα, το οποίο δεν είχε ούτε δάσκαλο ούτε μόνιμο παπά, και ούτε ένας κάτοικος δεν ήξερε να διαβάζει, ώστε να δω πόσες παραδοσιακές γνώσεις κατείχαν” έγραφε ο Χ. Ν. Μπρέιλσφορντ το 1905. “Τα πήγα στα ερείπια του κάστρου του τσάρου των Βουλγάρων, που δεσπόζουν στη λίμνη και στον κάμπο από την κορφή ενός απότομου και παράξενα στρογγυλεμένου λόφου. “Ποιός το έχτισε αυτό;” Τα ρώτησα. Μου απάντησαν με σημασία “Οι Ελεύθεροι”. “Και ποιοί ήταν αυτοί;” “Οι παππούδες μας”. “Εντάξει, αλλά ήταν Σέρβοι Ή Βούλγαροι, ή Έλληνες ή Τούρκοι;” Δεν ήταν Τούρκοι, ήταν χριστιανοί”. Κι αυτό ήταν λίγο πολύ το μέτρο των γνώσεών τους.”^{^[1]}

Ο Μπρέιλσφορντ αποτυπώνει την κατάσταση των χριστιανών Οθωμανών υπηκόων, όπως αυτή ήταν πριν τον πολλαπλασιασμό των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στα Οθωμανικά εδάφη και την επέκταση των εθνικών ιδέων σε αυτούς γύρω στα μέσα του 19^ου αιώνα. Γι’ αυτό το λόγο επιλέγει να εξετάσει ένα απομονωμένο χωριό: με σκοπό να δει πως αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους μέσα στην θύελλα των εθνικών ανταγονισμών χωρίς την ανάμειξη της εκάστοτε εθνικής προπαγάνδας. Σίγουρα διέκριναν κάποιες διαφορές ανάμεσα στους λαούς που κατοικούσαν στην βαλκανική χερσόνησο, αλλά ακολουθούσαν παραδοσιακά τις ταυτότητες που προωθούσε το Οθωμανικό κράτος, όπως αυτές αποτυπώνονταν μέσα από τους νόμους και τη κοινοτική οργάνωση σε πρώτο στάδιο και έπειτα από την εκπαίδευση εκείνης της εποχής: Υπήρχαν κυρίως οι ταυτότητες του ορθόδοξου χριστιανού και του μουσουλμάνου, οι οποίες υπερίσχυαν των τοπικών ή τυχόν κοινωνικών ταυτοτήτων. Μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα ένας Οθωμανός υπήκοος που ήταν χριστιανός, όποια γλώσσα και αν είχε ως μητρική, λεγόταν Γραικός, Ρωμιός ή απλά Χριστιανός και ήταν πιστός στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, χωρίς αυτό να νοείται ως ένδειξη κάποιου είδους εθνικής ταυτότητας. Το ίδιο ίσχυε για τους μουσουλμάνους. Οι χριστιανοί υπήκοοι του Οθωμανικού κράτους και συγκεκριμένα αυτοί στη περιοχή της Μακεδονίας ήρθαν σε επαφή με τις εθνικές ιδέες μέσα από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα των εθνικών κρατών (Ελλάδας, Σερβίας, Ρουμανίας) ή εθνικών μορφωμάτων στη περίπτωση της υποτελούς στη Πύλη Βουλγαρικής Ηγεμονίας, τα οποία μέσα από την προώθηση των ιδεών του εθνικισμού, διατάραξαν τις ισορροπίες στην οθωμανική κοινωνία, γκρεμίζοντας την άλλοτε ενιαία Βαλκανική Ορθόδοξη ταυτότητα. Είναι επόμενο ότι υπήρχαν αρκετές περιπτώσεις που οι χωρικοί δεν είχαν μια ξεκάθαρη ιδέα για την έννοια των εθνικών ταυτοτήτων. Το παρακάτω περιστατικό σημειώθηκε σε ένα χριστιανικό χωριό κοντά στην Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ου αιώνα:“Κατά την ημετέραν άφιξιν εις Θεσσαλονίκην” έγραφε μια Ελληνίδα αγωνίστρια “η ιδέα των Ελλήνων χωρικών και του λαού περί της υφισταμένης διαφοράς μεταξύ της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας και της Βουλγαρικής σχισματικής τοιαύτης, ήτο λίαν χαλαρά. Αντελήφθην δε τούτο, διότι οσάκις τους ηρώτων, τι ήσαν, Ρωμηοί ή Βούλγαροι, με ητένιζον μετ' απορίας οιονεί αλληλοερωτώμενοι, τι σημαίνει η φράσις μου αύτη, σταυροκοπούμενοι δε, απήντων, αφελέστατα: Να! Χριστιανοί είμεθα, τι Ρωμηοί, τι Βούλγαροι!.”^{^[2]} Σε αυτό το σημείο προκύπτει το ερώτημα: «Εάν δεν είχαν μια ξεκάθαρη εικόνα οι χωρικοί, τότε ποιός καθόριζε την συμπεριφορά τους σχετικά με την επιλογή του εθνικού τους στρατοπέδου;» Αυτό το ερώτημα πρόκειται να απαντηθεί παρακάτω.

Το σίγουρο είναι ότι οι χωρικοί ακολουθούσαν την παράδοση σε πολλές φάσεις της καθημερινής τους ζωής. Μία απ’ αυτές ήταν η παραδοσιακή υπαγωγή στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Την παραδοσιακή υπαγωγή των ορθόδοξων χριστιανών Οθωμανών υπηκόων στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, εκμεταλλεύτηκε πρώτη η ελληνική πλευρά. Έτσι, ελπίζοντας στην προσκόλλησή τους σε αυτό, πολλαπλασίασε τα ελληνικά σχολεία στοχεύοντας στον εξελληνισμό τους^{^[3]}. Οι άλλες δυνάμεις (Βουλγαρία, Σερβία, Ρουμανία) από την άλλη, πλησίαζαν τους γλωσσικά συγγενείς τους χριστιανούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ένιωθαν να απειλούνται με την κίνηση της Ελλάδας. Ωστόσο, πώς έβλεπαν όλη αυτή τη κίνηση οι χωρικοί της Μακεδονίας;

Ένα κεφάλαιο που θα εστίαζε στη θέση των χωρικών απέναντι στους εθνικούς ανταγωνισμούς είναι αναγκαίο, καθώς ο καζάς Ντεμίρ Χισάρ αποτελείτο κυρίως από αγροτο-κτηνοτροφικό πληθυσμό, με τους κατοίκους της πρωτεύουσας, της πόλης του Ντεμίρ Χισάρ, να μην ξεπέρασαν ποτέ τους 5.500. Έτσι, όσα γεγονότα έλαβαν χώρα στα πλαίσια των εθνικών ανταγωνισμών, δίνουν μια αντιπροσωπευτική εικόνα για τον τρόπο που διεξήχθη ο αγώνας για τη Μακεδονία στα χωριά. Σίγουρα δεν επρόκειτο για έναν δημοκρατικό διάλογο μεταξύ πατριαρχικών και εξαρχικών, κατά τον οποίο η κάθε μερίδα παρέθετε τις θέσεις της, και έπειθε τον πληθυσμό να την ακολουθήσει. Ωστόσο, κάπως έτσι παρουσιάζονταν επίσημα στην Οθωμανική εξουσία. Αν λάβουμε όμως υπόψιν τα παραπάνω παραδείγματα, γίνεται κατανοητό ότι πρωτίστως το μορφωτικό επίπεδο των χωρικών δεν ήταν τόσο υψηλό, ώστε ο ανταγωνισμός μεταξύ Ελλήνων, Βουλγάρων, Σέρβων και Ρουμάνων να διεξάγεται μόνο σε εκπαιδευτικό και εκκλησιαστικό επίπεδο. Πέρα απ' αυτό, πολλοί παράγοντες έπαιζαν ρόλο ώστε ο εν λόγω ανταγωνισμός να καταλήξει να γίνει ο σχηματισμός κρατών εν τω Οθωμανικώ κράτει, η δύναμη των οποίων εκφραζόταν με τις διάφορες ένοπλες ομάδες, που δρούσαν ανεξέλεγκτες.

Για να καταλάβουμε, λοιπόν, τον τρόπο που, έμμεσα ή άμεσα, οι χωρικοί συμμετείχαν στους εθνικούς ανταγωνισμούς, πρέπει να κοιτάξουμε προς τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους (οικονομικές, εκπαιδευτικές, εκκλησιαστικές, την ανάγκη να ασκούν ανεμπόδιστοι τα επαγγέλματά τους κ.ά.), οι οποίες τους οδήγησαν να εμπλακούν σε αυτούς, και πάνω στις οποίες βασίστηκε η κάθε μερίδα προκειμένου να πλησιάσει τους χωρικούς. Ελάχιστα ενδιαφέρονταν οι χωρικοί εάν η παράταξη που θα ακολουθήσουν σέβεται τη μητρική τους γλώσσα, ή γενικότερα τη πολιτισμική τους κληρονομιά, τη στιγμή που οι ίδιοι βρίσκονταν σε κατάσταση ανέχειας.

4.1. - Ο οικονομικός παράγοντας

Σε άρθρο του στο ετήσιο περιοδικό Μακεδονικό Ημερολόγιο του έτους 1910, ο Γεώργιος Στιβαρός, διευθυντής του ελληνικού σχολείου της (Μπαρακλή ή Κάτω) Τζουμαγιάς^{^[4]} και έπειτα των ελληνικών σχολείων του Ντεμίρ Χισάρ^{^[5]}, δίνει κάποιες πληροφορίες για αυτή τη κωμόπολη κατά τα τελευταία χρόνια και κυρίως δεν παραλείπει να γράψει για τις 3 κοινότητες μέσα σ' αυτή: Την Οθωμανική, την Ελληνική και τη Βουλγαρική. Λίγο παρακάτω, περιγράφοντας τα γύρω πατριαρχικά χωριά σημειώνει:

“(Το Ντεμίρ Χισάρ) ως κάστρον δε πολιτικόν τε και εκκλησιαστικόν των περί αυτό Ελληνικών βουλγαρόφωνων χωρίων Κρουσόβου, Ρατόβου, Βεθέρνης, Λατρόβου, Καμαρότι, Σαβιάκου, Κιπρή, Κουμλή, Βαρακλή και Σπατόβου^{^[6]} μεγίστην εξασκεί επ' αυτών δύναμιν, διότι εξ αυτού εξαρτάται η τύχη αυτών.”^{^[7]}

Τα παραπάνω χωριά βρίσκονται σε μικρή απόσταση γύρω από την πόλη του Ντεμίρ Χισάρ. Μέσα σ' αυτό, όσον αφορά τους χριστιανούς, η ελληνική κοινότητα ήταν αυτή που κρατούσε στα χέρια της το εμπόριο και έλεγχε τις εκκλησιαστικές θέσεις κλειδιά. Συνεπώς, προκειμένου οι χωρικοί της γύρω περιοχής να πουλήσουν τα προϊόντα τους, έπρεπε να έχουν καλές σχέσεις με την ελληνική κοινότητα της πόλης. Στην ουσία, εξαρτώνται από αυτήν, όπως σημειώνει παραπάνω ο Στιβαρός. Γενικά η πίεση του οικονομικού αποκλεισμού των εμπόρων της αντίπαλης μερίδας ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη πρακτική^{^[8]}, και διεξήγετο αθόρυβα, χωρίς να τραβήξει την προσοχή των Οθωμανών αξιωματούχων. Σε περίπτωση που οι εκάστοτε στοχευμένοι δεν άλλαζαν, τότε πέρα από τον οικονομικό αποκλεισμό, εφαρμόζονταν πιο σκληρές μέθοδοι, όπως καταστροφή της σοδειάς, του κοπαδιού ή του καταστήματος κάποιου ή ακόμα και ξυλοδαρμός^{^[9]}, έπειτα πυρπόληση της οικίας του^{^[10]}, και τέλος δολοφονία του ίδιου^{^[11]}.

Μία ακόμη περίπτωση οικονομικού αποκλεισμού στη περιοχή του Ντεμίρ Χισάρ και του Μελενίκου, όπου δρούσε ο κομιτατζής Γιάνε Σαντάνσκι, μας παραθέτει ο Γκισδαβίδης: “Αφ' ότου οι Βούλγαροι επέβαλαν τον οικονομικόν αποκλεισμόν η ζωή όλων, καταντά ήδη ανυπόφορος. Οι ανθρακοποιοί εσταμάτησαν από φόβο και δεν επήγαιναν να εργασθώσι. Οι ξυλοκόποι δεν ετολμούσαν να πλησιάσουν εις το δάσος να κόψουν ξύλα δια να τα κατεβάζουν εις την αγοράν και να τα πωλήσουν. Ο Σαντάσκη απηγόρευε τους Βούλγαρους να συναλλάσωνται με τους Γραικούς. [...] Οι ίδιοι εργάται είτε Αθίγγανοι, είτε Βούλγαροι, είτε Βλάχοι είναι, στεναχωρούνται με τον αποκλεισμόν που επέβαλεν εκεί το Βουλγαρικόν κομιτάτον, διότι έχαναν τη δουλειά τους, το ψωμί τους. Αι ομάδες αυτών ωπλισμέναι περιτρέχουν τα χωριά και εφαρμόζουν τα αντίποινα. Αι Βουλγαρίδες οργιάζουν και αυταί μαζί με τους άνδρας.”^{^[12]}

Έτσι, δεν ήταν λίγοι οι χωρικοί που άλλαζαν στρατόπεδο λόγω των οικονομικών πιέσεων. Σε τέτοιου είδους πιέσεις, οι πατριαρχικοί συνήθως προστάτευαν τους εαυτούς τους κάνοντας καταγγελίες στην τοπική χωροφυλακή για την απομάκρυνση των βουλγαρικών συμμοριών, καθώς δεν υπήρχαν ελληνικά ένοπλα σώματα στη περιοχή του Ντεμίρ Χισάρ μέχρι το 1906^{^[13]}. Μετά το 1906 στερεώθηκε και επεκτάθηκε το ελληνικό δίκτυο στο σαντζάκι των Σερρών, οπότε και εμφανίστηκαν τόσο ολιγάριθμα ένοπλα σώματα, όσο και πολιτοφύλακες σε πατριαρχικά χωριά. Ωστόσο, ακόμη και η εμφάνισή τους δεν ανέκοψε την πληθώρα των αντίστοιχων βουλγαρικών.

Πέρα από τον οικονομικό αποκλεισμό στο εμπόριο, έστω και αν ήταν μικρής κλίμακας, η πίεση προς τους χωρικούς μέσω της οικονομικής οδού εκφραζόταν και με έναν ακόμη τρόπο, πιο άμεσο από τον παραπάνω. Στον καζά του Ντεμίρ Χισάρ υπήρχαν πολλά χωριά τα οποία ήταν τσιφλίκια^{^[14]}, και η διαχείρισή τους δίνονταν σε έναν ενοικιαστή ή αγοραστή. Είναι ευνόητο ότι εάν ο διαχειριστής του τσιφλικιού ήταν εξαρχικός ή πατριαρχικός, τότε φρόντιζε και το χωριό που βρισκόταν στην γη που διαχειριζόταν να γίνει μέρος της πλευράς που υποστήριζε.

Έτσι, για παράδειγμα, στην ενοικίαση του τσιφλικιού Τζουμά Μαχαλέ, νοτίως των Άνω Ποροΐων, ο Μπάκας σημειώνει το εξής περιστατικό: “Μεγάλες ιδιοκτησίες (τσιφλίκια) με ολόκληρα χωριά, ανήκουσες σε πλούσιους Σερραίους που διέμεναν κυρίως στην Αθήνα ή στην Θεσσαλονίκη εκμισθώνονταν από Βούλγαρους με αποτέλεσμα να παρασύρονται οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι σε αυτά και να εκβουλγαρίζονται. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του χωριού Τζουμαγιά μαχαλά της περιφέρειας Δεμίρ Ισάρ, ιδιοκτησίας του διαμένοντος στην Αθήνα Σερραίου, Δημοσθένους Χατζηλαζάρου. Το τσιφλίκι αυτό έκτασης 15.000 στρεμμάτων, βρισκόταν κάτω από τη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης-Σερρών στο κέντρο της μεγάλης πεδιάδας και κοντά στο χωριό Μπούτκοβο. Στην περιοχή δεν υπήρχαν άλλα πατριαρχικά χωριά και έτσι αυτό είχε επίκαιρη θέση, γιατί συγκέντρωνε καλλιεργητές από τα γύρω χωριά και θα μπορούσε να ασκήσει μεγάλη επίδραση στην περιοχή. Ο Χατζηλαζάρου εκμίσθωνε το τσιφλίκι του, μέσω πληρεξούσιου στις Σέρρες, πολλές φορές σε Βούλγαρους, με κίνδυνο το χωριό να παρασυρθεί στο σχίσμα, όπως συνέβη το 1901 όταν το τσιφλίκι νοικιάστηκε από τους εκ Πορροΐων σχισματικούς αδελφούς Δημτσαίους. Το ελληνικό προξενείο Σερρών ενήργησε αργότερα, το 1910, ώστε το τσιφλίκι αυτό να μην εκμισθωθεί ξανά στους Βούλγαρους, παρεμβαίνοντας στον ιδιοκτήτη του και προτείνοντας νέο εκμισθωτή.^{^[15]}”

Από το παραπάνω απόσπασμα φαίνεται η δύναμη του ιδιοκτήτη ή διαχειριστή ενός τσιφλικιού επί των χωρικών που ζούσαν σε αυτό. Έτσι, από τις πληροφορίες που παραθέτει ο Περικλής Αργυρόπουλος στα απομνημονεύματά του, γνωρίζουμε προς τα μέσα του 1905 την πρωτοβουλία για την αγορά μιας ομάδας μικρών χωριών-τσιφλικιών κατά μήκος του στενωπού του Ρούπελ^{^[16]} με σκοπό να δημιουργηθεί ένας φραγμός στις βουλγαρικές συμμορίες εδραιώνοντας την ελληνική επιρροή και εκεί^{^[17]}. Την αγορά θα έκανε ο πλούσιος Έλληνας Χατζηλαζάρου, ο οποίος ήταν ιδιοκτήτης διάφορων άλλων τσιφλικιών στη περιοχή, όπως το Λάτροβο και το Τζουμά-Μαχαλέ. Ωστόσο, πιθανότατα αυτή η κίνηση να μην προχώρησε, καθώς τα συγκεκριμένα χωριά παρέμειναν στη δικαιοδοσία της Εξαρχίας μέχρι το 1913^{^[18]}.

Αντίστοιχα, το 1909 σημειώνεται το σχέδιο αγοράς τσιφλικιών με χρήματα του Ελληνικού Προξενείου Σερρών, τα οποία επρόκειτο να εποικιστούν από οικογένειες ορθόδοξων Λαζών από τον Πόντο^{^[19]}. Μπορεί να μην είχαν καμία σχέση με τον ελληνισμό, αλλά η σύνδεσή τους με το Οικουμενικό Πατριαρχείο αρκούσε ώστε να υποστηρίξουν τα ελληνικά συμφέροντα, όπως συνέβη με τους πατριαρχικούς Ρομά του Ντεμίρ Χισάρ.

Υπήρχαν, όμως, και ορισμένες περιπτώσεις κατά τις οποίες οι χωρικοί ξέφευγαν από την επιρροή των ιδιοκτητών των τσιφλικιών τους, όπως για παράδειγμα οι χωρικοί του χωριού Μπαχτιάρ (νοτίως της Βέτερνα). Ενώ και αυτό το τσιφλίκι ήταν κτήμα του Χατζηλαζάρου, οι σλαβόφωνοι χωρικοί κατά την απογραφή του 1905 δηλώθηκαν ως Βούλγαροι. Ο Αργυρόπουλος γράφει σχετικά με αυτό το γεγονός: “Σήμερα ελάβαμεν γράμμα από το Μπαχπάρι [sic] (κτήμα των Χατζηλαζαρέων), όπου μας λέγει ο επιστάτης ότι όλοι οι χωρικοί εγράφησαν Βούλγαροι εξαρχικοί. Είναι λυπηρόν τόσον μάλλον, καθ' όσον ήτο εύκολον να εμποδισθή. Διάδοσις μόνον ελληνικού σώματος εκεί πλησίον θα έφθανε δια να γραφούν όλοι Έλληνες. Εις Γιάνες επίσης εγράφησαν όλοι Βούλγαροι. Εκεί δεν ήτο δυνατόν να εμποδισθή. Το Κιλκίτσι είναι πάρα πολύ πλησίον.^{^[20]}”

4.2 - Ο εκπαιδευτικός τομέας στα πλαίσια του οικονομικού

Στα πλαίσια του οικονομικού τομέα εντασσόταν και η εκπαιδευτική δραστηριότητα. Οι κοινότητες ακολουθούσαν την εκάστοτε παράταξη, πέρα από τα οικονομικά οφέλη, και για τα αντίστοιχα εκπαιδευτικά, δηλαδή για τη δυνατότητα συντήρησης ενός σχολείου, το μισθό των δασκάλων κ.ο.κ. από τα εθνικά δίκτυα. Επιπλέον, εάν τα ανώτερα ιδρύματα σε μια περιοχή, όπως οι αστικές σχολές, ήταν για παράδειγμα ελληνικά, τότε αυτό έπαιζε ρόλο στην ακτινοβολία του ελληνικού δικτύου στη συγκεκριμένη περιοχή.

Το Ελληνικό Προξενείο Σερρών καθώς και η Μητρόπολη Μελενίκου, στην οποία υπαγόταν ο καζάς Ντεμίρ Χισαρ, στήριζαν χρηματικά τους δασκάλους, τους ιερείς, καθώς και πολλούς χωρικούς, όταν οι πατριαρχικές κοινότητες αδυνατούσαν^{^[21]}. Ο κομιτατζής Σαντάνσκι γνωρίζοντας την σημασία της Μητρόπολης Μελενίκου στην διατήρηση των ελληνικών εθνικών συμφερόντων της περιοχής, προχώρησε μεταξύ 1ης και 2ης Μάιου 1907 στη καταστροφή μεγάλου μέρους του κτημάτων των Ελλήνων της πόλης, γεγονός που τους κατέστρεψε οικονομικά^{^[22]}, οδήγησε πολλούς να μεταναστεύσουν και έφθασε την Μητρόπολη σε τέτοιο σημείο, ώστε ο Μητροπολίτης ζητούσε διάφορα χρηματικά βοηθήματα από τον Περικλή Αργυρόπουλο^{^[23]}. Όμως ακόμα και πριν γίνουν αισθητά τα σημάδια από την οικονομική καταστροφή των Ελλήνων του Μελενίκου το Μάιο του 1907, οι πατριαρχικές κοινότητες στη περιοχή μάλλον είχαν ήδη μαραζώσει οικονομικά. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της πυρπόλησης του πατριαρχικού ναού των Άνω Ποροΐων στις αρχές του Μαΐου 1907. Μετά την πυρπόλησή του, ούτε η πατριαρχική κοινότητα του χωριού, ούτε η Μητρόπολη Μελενίκου δεν μπορούσε να βρει τα χρήματα (300 λίρες) για την ανοικοδόμηση της εκκλησίας, αλλά συγκροτήθηκε επιτροπή για τη διεξαγωγή ενός εράνου^{^[24]}. Επιπλέον, από τις 4 εκκλησίες του χωριού η πατριαρχική κοινότητα είχε περιέλθει σε τέτοια παρακμή, ώστε είχε την κυριότητα μόλις ενός ναού, δηλαδή του προσφάτως πυρποληθέντος, ενώ η εξαρχική τριών^{^[25]}.

4.3. - Ο παράγοντας των ένοπλων δυνάμεων (άμυνας-τρομοκρατίας)

Η αναφορά κατά το παραπάνω περιστατικό σε ένα ελληνικό ένοπλο σώμα σχετικά με την επιλογή “εθνικού στρατοπέδου” από μέρος των χωρικών φανερώνει των ρόλο των ένοπλων σωμάτων εκείνη την περίοδο. Ήδη από τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του 1890 είχαν αρχίσει οι Βούλγαροι να οργανώνονται, προωθώντας την ένοπλη πίεση για την επίτευξη των συμφερόντων τους. Οι Έλληνες άργησαν πολύ να αντιδράσουν. Ελλείψει ενός δικτύου, χρημάτων, πρόθυμων ατόμων κ.ο.κ, μόλις στα μέσα του 1905 μπόρεσε η ελληνική πλευρά να κάνει τα πρώτα της βήματα στο σαντζάκι Σερρών. Το μόνο που κατάφεραν τα ολιγάριθμα ελληνικά σώματα ήταν απλά να προστατέψουν τις πατριαρχικές κοινότητες, κρατώντας σε αυτές όσους μπορούσαν. Στη περίπτωση της περιοχής του Ντεμίρ Χισάρ, όσο περνούσε ο καιρός όλο και περισσότεροι σλαβόφωνοι ακολουθούσαν την Εξαρχία.

Αναφορικά με την μορφή των ένοπλων σωμάτων είτε επρόκειτο για απλούς πολιτοφύλακες, είτε για περιοδεύουσες συμμορίες. Η βασική διαφορά των δύο περιπτώσεων είναι ότι, από τη μία, οι πολιτοφύλακες ήταν ντόπιοι κάτοικοι που επιστρατεύονταν από την εκάστοτε μερίδα για να λειτουργήσουν ως ένα αμυντικό σώμα, συνήθως προστατεύοντας μια εκκλησία, ή ένα σχολείο.“Οι Έλληνες όλα τα μέσα εχρησιμοποιούσαν, είτε δια να βγάλουν πολιτοφυλακήν, ή να φυλάττουν τας διαβάσεις, είτε να επιτραπή να κόψουν ξύλα, ή να μεταφέρουν εμπορεύματα εις ξένας αγοράς, ή να μεταφέρουν εργάτας δια να περιποιώνται τα κτήματά τους...” γράφει ο Γκισδαβίδης σχετικά με την απάντηση των Ελλήνων στις οικονομικές πιέσεις των Βουλγάρων. Συνήθως, η παρουσία πολιτοφυλάκων σε ένα χωριό φανερώνει ότι είναι οργανωμένο για να αποκρούσει τυχόν επιθέσεις από τις αντίπαλες μερίδες. Το επόμενο βήμα ήταν να συσταθεί μια περιοδεύουσα συμμορία, η οποία επρόκειτο να δράσει πέρα από τα όρια του εκάστοτε χωριού^{^[26]}.

Σε αυτό το σημείο, όμως, υπάρχει ένα ζήτημα. Ενώ συνήθως οι πολιτοφύλακες έπαιζαν προστατευτικό ρόλο, οι περιοδεύουσες συμμορίες συχνά πέρα από τη προστασία, επιβάλλονταν σε χωριά που δεν ήταν φιλικά προσκείμενα προς τη μερίδα που αυτές αντιπροσωπεύαν. Συνεπώς, μια λεπτή γραμμή χώριζε την άμυνα από την επίθεση. Έτσι, για παράδειγμα, η παρουσία 6 πολιτοφυλάκων της πατριαρχικής κοινότητας στο σλαβόφωνο χωριό Ντελή Χασάν στα τέλη του 1905 ήταν μάλλον περισσότερο αμυντική παρά επιθετική, μιας που μεταξύ άλλων είχε αναλάβει τη φύλαξη της Μονής Μπουτκόβου. Αντίθετα, η δράση του ένοπλου σώματος του Στέργιου Βλάχμπεη στα εξαρχικά χωριά βορείως του Μπέλες κατά τα τέλη του 1906 μέχρι τις αρχές του 1907, η οποία προκάλεσε την επανένταξη του χωριού Μίτινο στο Πατριαρχείο, ήταν μάλλον μια πράξη επιβολής, καθώς δεν σημειώθηκε άλλοτε καμία προθυμία εκ μέρους των κατοίκων να ακολουθήσουν την ελληνική πλευρά^{^[27]}.

4.4. Ο ρόλος των κοινωνικών ομάδων

Αλλά πώς ακριβώς εκφραζόταν η τοποθέτηση της κάθε κοινότητας απέναντι στους εθνικούς ανταγωνισμούς; Για να κατανοήσουμε την δράση μιας κοινότητας, θα μπορούσαμε να χωρίσουμε τα μέλη της σε δύο βασικές ομάδες. Από τη μία, είναι η άρχουσα τάξη της: ο πρόεδρος, οι ολίγοι προεστοί^{^[28]} που όριζαν τις αποφάσεις μιας κοινότητας και διάφοροι έμποροι, οι οποίοι μπορούσαν μέσω της οικονομικής τους δύναμης να επηρεάσουν έμμεσα την κοινότητα. Από την άλλη, ήταν οι πολυάριθμοι χωρικοί. Βυθισμένοι σε μια οικονομική δυσπραγία και κατ' επέκταση ανίκανοι σε μεγάλο βαθμό να ορίσουν και να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα, ακολουθούσαν τα κελεύσματα της πλειοψηφίας των παραπάνω παραγόντων, όποια κι αν ήταν αυτά. Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό, γιατί οι κοινότητες άλλαζαν μεριά κάθε τόσο. Στην ουσία, οι λιγοστές καίριες θέσεις της άρχουσας τάξης της εκάστοτε κοινότητας ήταν αυτές που άλλαζαν χέρια, και μαζί με αυτή όλο το σύνολό της^{^[29]}. Αυτοί που στρέφονταν εναντίον τους, γνώριζαν ότι χωρίς αυτούς, μπορούσαν να χειραγωγήσουν όπως επιθυμούν το ακέφαλο σώμα της κοινότητας, δηλαδή το πλήθος των χωρικών. Σίγουρα, όμως, δεν μπορούσε ένας εξαρχικός προεστός απλά να γίνει πρόεδρος ενός εξ ολοκλήρου ελληνόφιλου χωριού. Ακόμη και να γινόταν, σύντομα θα αντικαθίστατο, μιας που θα έπρεπε πάντα να υπάρχουν κάποιοι να τον στηρίζουν συνειδητά, πέρα από τον οικονομικό αποκλεισμό ή και τις πιέσεις ένοπλων σωμάτων. Αυτοί, μπορεί να ήταν μερικές οικογένειες^{^[30]}, ένας δάσκαλος, ένας ιερέας, μερικοί έμποροι, μερικοί προεστοί, μέχρι και ένα ολόκληρο δίκτυο. Για παράδειγμα, μετά την αποσύνθεση της ρουμανικής κοινότητας των Άνω Ποροΐων σε νομικό πλαίσιο (μάλλον λόγω πίεσης από τον Βλάχμπεη) το 1907, είναι ευνόητο ότι παρέμειναν φιλορουμανικές εστίες στο χωριό. Αυτοί ήταν που συνεργάστηκαν με τους Βούλγαρους στην πυρπόληση του πατριαρχικού ναού στο χωριό λίγο αργότερα και πάλι αυτοί έλαβαν ξανά κρατική υπόσταση μετά τη διακήρυξη του Συντάγματος των Νεοτούρκων τον Ιούλιο του 1908^{^[31]}.

4.5. Ο ρόλος των δασκάλων

Οι δάσκαλοι ήταν τα όργανα της εθνικής προπαγάνδας που συνόδευαν τις αλλαγές στρατοπέδων^{^[32]}. Αυτοί ήταν συνδεδεμένοι με το αντίστοιχο εθνικό δίκτυο, οπότε λειτουργούσαν ως πυρήνες που στήριζαν την ενδυνάμωση του με κάθε μέσο όπου στέλνονταν και έφερναν τους χωρικούς κοντά στην εθνική προπαγάνδα που αντιπροσώπευαν. Χαρακτηριστική είναι η δράση του Χρήστο Κούσλεφ στα Κάτω Πορόια, ο οποίος σε συνεννόηση με το ευρύτερο βουλγαρικό δίκτυο, τοποθετήθηκε εκεί και οργάνωσε τη περιοχή: “"Στα αρχή του σχολικού έτους 1900/1901 πήγα στο Κιλκίς, απ' όπου και είχα διορίστεί διευθυντής του σχολείου στα Κάτω Πορόια. Διορίστηκα (αυτή τη φορά) από τον δήμο Σερρών. Στα Πορόια έμεινα μέχρι τις διακοπές. Εδώ ήμουν ηγέτης στην περιοχή των Ποροΐων. Σχεδόν σε όλα τα χωριά είχαν εγκατασταθεί επιτροπές (κομιτάτα) με εξαίρεση τα χωριά Λιπούς και Τοντορίτς. Η Ράμνα είναι βλάχικο χωριό. Υπήρχαν κανονισμοί, καταστατικά τα οποία είχαν σταλθεί σε όλα τα χωριά. Σε κάθε χωριό διορίζονταν (οι κατα τόπους) πρόεδροι και σύμβουλοι. Συγκεντρώνονταν οι εισφορές από τα μέλη. Υπήρχαν αγγελιοφόροι. Οι οικειοθελείς παροχές προσδιορίστηκαν από το ηγετικό σώμα. Ρώτησα τον πρόεδρο σε κάθε χωριό ποιός και πόσα (χρήματα) μπορεί να δώσει, και σύμφωνα με αυτά που μου έλεγαν αυτά τους επιβάλλονταν να συγκεντρώσουν. Υπήρχαν και συγκεκριμένοι τρομοκράτες. Είχα στα Κάτω Πορόια δύο, ένας εκ των οποίων ήταν ο Αλέξο Ποροϊλίατα^{^[33]}. Τους έστελνα σε άλλα χωριά και καμιά φορά και τους δύο μαζί. Αυτοί δεν προσέφευγαν στη βία, αλλά συνήθως παρείχαν βοήθεια^{^[34]}. Συγκέντρωσα μόνο στα Κάτω Πορόια μόλις 120 λίρες. Από το Σούγκοβο λήφθηκαν 30 λίρες, από τη Μάτνιτσα 10, από τα Άνω Πορόια 150 κ.ά. Ακόμη δεν ήταν επιθυμητό να ζητήσουμε εισφορές από κάθε χωριό, για να μην θρηνήσουν κιόλας θύματα, αλλά οι συνδρομές λαμβάνονταν μόνο από τα μέλη και συγκεκριμένα από τους μυημένους στην οργάνωση^{^[35]}.” Μπορεί να είχαν την δύναμη κινήσουν τα νήματα και να συνεννοηθούν με ένοπλα σώματα, αλλά με την υπαγωγή, για παράδειγμα, μιας εξαρχικής κοινότητας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι εξαρχικοί δάσκαλοι και ιερείς, αποχωρούσαν, εκδιώκονταν ή δολοφονούνταν.

Όσον αφορά την ελληνική επιτροπή των Άνω Ποροΐων, αυτή συγκροτήθηκε μάλλον μεταξύ 1906-1907, οπότε δηλαδή ο Στέργιος Βλάχμπεης έδρασε στο χωριό, καθώς η παρουσία του έπρεπε να προϋποθέτει την παρουσία ενός δικτύου. Στις σημειώσεις του Δημοσθένη Φλωριά, γραμματέα του Ελληνικού Προξενείου Σερρών εκείνη τη περίοδο, προβλέπονται σε γενικές γραμμές οι ίδιες κινήσεις για τη δικτύωση μιας περιοχής: συμβούλια μελών, μοιρασμένες αρμοδιότητες στη κάθε ομάδα, κρυφά δικαστήρια με σκοπό να ακολουθούνται πιστά οι εντολές, έρανοι για τη συντήρηση του συστήματος κ.ά.. Στο ίδιο έγγραφο σημειώνεται η παρουσία ενός πράκτορα στα Πορόια, του Γεωργίου Παπαηλιάκη, γνωστού με το ψευδώνυμο Χρήστος Γεωργίου. «Τον Παπαηλιάκη εβοήθησαν ουσιαστικά και αποτελεσματικά οι δύο Πορογιώτισσες δασκάλες, η Άννα Παπαθεοδώρου και η Μαρία Πέννα. Οι δύο αυτές νεαρές ακόμα τότε, εκτός από την παιδαγωγική των εργασία, με άκρατο ενθουσιασμό ανέπτυξαν και εξωσχολικά εξαίρετη δραστηριότητα. Εντεταγμένες και μυημένες στον Εθνικό αγώνα, εκτός άλλων ίδρυσαν κρυφό Σύλλογο για τη συλλογή εράνων υπέρ των Ανταρτικών Σωμάτων και την περίθαλψη όσων δρούσαν στην περιοχή, κάτω από την καθοδήγηση των Οπλαρχηγών Στέργιου Βλάχμπεη και Αλεξάνδρου Ευρυθιώτη και γενικά σε άμεση επαφή με το Ελληνικό Προξενείο πρωτοστατούσαν σε κάθε εθνική εκδήλωση^{^[36]}”. Στις αρχές του 1908, το ελληνικό δίκτυο του σαντζακίου Σερρών κινούμενο με βάση τις εντολές του Δημοσθένη Φλωριά, γραμματέα του Ελληνικού Προξενείου Σερρών, είχε ορίσει ότι τα ένοπλα σώματα του Στέργιου Βλάχμπεη και του Αλέξανδρου Ευρυθιώτη θα κινούνται στη περιοχή του Ντεμίρ Χισάρ και του Μπέλες^{^[37]}. Όσον αφορά τη δράση των σωμάτων αυτών και του ελληνικού δικτύου των Άνω Ποροΐων, αναφέρεται ότι: “Το έργο των δύο Σωμάτων συνεπικουρούσε αποτελεσματικά και η συγκρότηση μέσα στα Πορόια Επιτροπής διεξαγωγής του αγώνα [...]. Η Επιτροπή δρούσε με βάση τις επίσημες οδηγίες του Προξενείου Θεσσαλονίκης, βοηθούσε στη διακίνηση όπλων και ιματισμού προς τη Ράμνα και σ' όλα τα τριγύρω χωριά, όπως τα Πλατανάκια (Σούγκοβο), το Καλοχώρι (Γκλαμπόφτσα), τη Μακρυνίτσα (Μάτνιτσα) κ.λ.π., και τις μετακινήσεις των Σωμάτων ή μεμονωμένων Ανταρτών, στους οποίους παρείχαν άσυλο ασφαλές^{^[38]}.” Οι εντολές που αφορούσαν το εθνικό έργο των δασκάλων, μπορούν να συνοψιστούν στις εξής:

«Διδακτικόν προσωπικόν / Σύλλογος Διδασκάλων

1^ον) Να καταρτισθή υπό της διοικήσεως πρόγραμμα επί τη βάσει του οποίου να γίνωνται ομιλίαι σχετικαί του επαγγέλματος και πατριωτικαί. Το τοιούτον δύναται να γίνηται άπαξ της εβδομάδος. Εις έκαστον καθηγητήν και εκ των διδασκάλων εις τους δυναμένους αμφότερων των φύλων, ν’ ανατεθή ειδικώς η διδασκαλία μαθήματος τινος εν είδει ομιλίας. [...]

4^ον) Αι συνεδριάσεις και ομιλίαι δύνανται και πρέπει να γίνωνται από τούδε με τους καθηγητάς και διδασκάλους αμφότερων των φύλων της πόλεως και προαστίων. Κατά τας διακοπάς του θέρους δύνανταί να είναι συνεχέστεραι. [...]

6^ον) Δέον να καταβληθή μεγάλη προσοχή όπως κατά το προσεχές σχολικόν έτος διορισθώσιν εις τα βουλγαρόφωνα χωριά οι άριστοι εκ των διδασκάλων και διδασκάλισσων. Να λείψη το άτοπον, όπερ συνέβη κατά το παρελθόν έτος, καθ’ ό τα χωρία Εγρί Δερέ, Γκόρνιτσα, Σάβγιακον κλπ. Έμειναν σχεδόν άνευ διδασκάλων.

7^ον) Επειδή εις τα βουλγαρόφωνα χωρία οι μισθοί είναι μικροί και οι καλοί διδάσκαλοι έχουσι φυσικώς και τας απαιτήσεις των, εν ανάγκη να συμπληρούνται οι μισθοί αυτών εκ του ταμείου των εισφορών. [...]

9^ον) Αι νηπιαγωγοί να διορισθώσι εις τα βουλγαρόφωνα χωρία.

10^ον) Τα (εθνικά) Κέντρα της Θεσσαλονίκης, Σερρών και Καβάλας να συνεννοούνται ως προς τον διορισμόν διδασκάλων εκ του ενός εις το έτερον Κέντρον.

11^ον) Οι διδάσκαλοι και διδασκάλισσαι να διέρχωνται τας εορτάς εις τα χωρία με τους χωρικούς και μαθητάς και να μην έρχωνται εις Σέρρας. Ιδίως εις τα σλαβόφωνα χωρία^{^[39]}».

4.6. - Ο ρόλος της Εκκλησίας

Ο καζάς του Ντεμίρ Χισάρ δεν αποτέλεσε εξαίρεση στον κανόνα καθώς και εδώ η εκκλησία χρησιμοποιήθηκε για να προωθήσει εθνικά συμφέροντα. Οι ιερείς χρησιμοποιούνταν, όπως και οι δάσκαλοι, ως όργανα των δικτύων στα οποία υπάγονταν. Η διαφορά μεταξύ δασκάλων και ιερέων είναι ότι οι πρώτοι ταξίδευαν από τόπο σε τόπο, ενώ οι ιερείς ήταν σε μεγάλο βαθμό ντόπιοι εκεί όπου συναντούνταν. Επιπλέον, οι μεν έδιναν πρώτα λογαριασμό στο Προξενείο Σερρών ή στις εκάστοτε κοινότητες, ενώ οι δε στην Μητρόπολη. Χαρακτηριστική είναι η δραστηριότητα δύο μοναστηρίων κοντά στο Ντεμίρ Χισάρ: της Μονής Μπουτκόβου και Μονής της Κούλας. Η Μονή Μπουτκόβου ήταν ένα μοναστήρι, υπαγόμενο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο δίπλα σε ένα εξαρχικό χωριό, το Ντελή Χασάν. Η πατριαρχική μερίδα του χωριού μαζί με τη Μητρόπολη Μελενίκου συντηρούσε το μοναστήρι και ένα ελληνικό σχολείο, όμως τα μέλη της λιγόστευαν συνεχώς^{^[40]}, ενώ η αντίστοιχη εξαρχική δυνάμωνε. Με σκοπό οι πατριαρχικοί να διασφαλίσουν την ασφάλεια της Μονής και του σχολείου είχαν οργανώσει μια ένοπλη 6μελή τσέτα^{^[41]} απέναντι στις επιθέσεις των κομιτατζήδων^{^[42]}. Μία από τις επιθέσεις έγινε και μαζί με πλήθος εξαρχικών χωρικών του Ντελή Χασάν^{^[43]}. Επιπλέον, ο ηγούμενος της Μονής το 1905 υπογράφει ως ένας από τους οργανωτές ενός 24μελούς ένοπλου σώματος που επρόκειτο να δημιουργηθεί στα Άνω Πορόια. Μεταξύ των οπλιτών, σημειώνεται ένας Σάββας Κρίτζαλης με καταγωγή από την Προύσα, ο οποίος ήταν μοναχός^{^[44]}. Πιθανόν στο Μοναστήρι να λάμβαναν χώρα διαβουλεύσεις για την προώθηση του ένοπλου αγώνα, όμως οι πηγές δεν επαρκούν για να στηρίξουν κάτι τέτοιο.

Η Μονή της Κούλας φαίνεται και αυτή να είχε ένα σώμα Ελλήνων πολιτοφυλάκων αποτελούμενο από 3 άτομα^{^[45]}. Η δολοφονία του Μήτα Κέπα^{^[46]}, φύλακα της Μονής, καθώς και η μετέπειτα πυρπόλησή της απο κομιτατζήδες^{^[47]} φανερώνουν την εθνική δραστηριότητα που λάμβανε χώρα.

Οι Μητροπολίτες συχνά τοποθετούνταν επικεφαλείς τέτοιων κινήσεων. Ο ίδιος ο Μητροπολίτης Μελενίκου Κωνσταντίνος Ασημιάδης (Ιανουάριος 1912 – Ιούνιος 1913), ο οποίος βρήκε μαρτυρικό θάνατο από τους Βούλγαρους στρατιώτες τον Ιούνιο του 1913, υποστηρίζεται ότι ήταν υπεύθυνος για τη δημιουργία ένοπλων σωμάτων κατά τη διάρκεια του πολέμου. Τα σώματα αυτά επιτίθεντο στους Βούλγαρους στρατιώτες και αμάχους που υποχωρούσαν άτακτα από την κλεισούρα του Ρούπελ με κατεύθυνση τη Βουλγαρία μετά τη μάχη του Κιλκίς^{^[48]}. Ο Μητροπολίτης Στρώμνιτσας, αντίστοιχα, είχε συνεννοηθεί να λάβει από τον Περικλή Αργυρόπουλο έξι περίστροφα, τα οποία παρέλαβε στα τέλη Μαρτίου 1905^{^[49]}. Οι Βούλγαροι συνέδεαν αναλόγως την εκκλησία με την ένοπλη δραστηριότητα. Ο Χρήστο Κούσλεφ μαρτυρεί πως στα Κάτω Πορόια μάζευαν τα νέα μέλη του κομιτάτου στην εκκλησία, όπου εξασκούνταν στη σκοποβολή^{^[50]}.

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί και η επιρροή της εκκλησίας γενικότερα, καθώς και των εκάστοτε ιερέων ειδικότερα, στην εθνική τοποθέτηση των χωρικών. Το δίκτυο της Εκκλησίας, είτε επρόκειτο για το Οικουμενικό Πατριαρχείο είτε όχι, ασκούσε επιρροή στους χωρικούς για διάφορους λόγους. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο από το 1905 εξέδιδε προκηρύξεις στις οποίες καλούσε τους Βλάχους να μην ακολουθήσουν το βλαχικό μιλλέτ το οποίο μόλις είχε δημιουργηθεί^{^[51]}. «Έξαιτίας αυτής της στάσης του Πατριαρχείου, αλλά και της παρουσίας στην ύπαιθρο ελληνικών ανταρτικών ομάδων που παρεμπόδιζαν τέτοιες εξελίξεις, δεν εκδηλώθηκε μεγάλη προθυμία εκ μέρους των Ελληνόβλαχων να ιδρύσουν ρουμανικές κοινότητες με εκκλησία και σχολείο. Ωστόσο υπήρξαν και ιερείς, δάσκαλοι και λαϊκοί, που προσχώρησαν στο ρουμανισμό»^{^[52]}. Γνωρίζοντας την επιρροή της Εκκλησίας, πολλοί στράφηκαν εναντίον της με σκοπό να πλήξουν τα συμφέροντα που εκπροσωπούσε. Έτσι, για παράδειγμα, η δολοφονία του εξαρχικού ιερέα της Κάτω Τζουμαγιάς από το ένοπλο σώμα του Βλάχμπεη κλόνισε το ηθικό των Βούλγαρων στη γύρω περιοχή^{^[53]}. Κάτι ανάλογο προσπάθησαν να κάνουν οι Βούλγαροι μαζί με τους ρουμανόφιλους Βλάχους μετά την διάσπαση της κοινότητας των τελευταίων: πυρπόλησαν την ορθόδοξη εκκλησία των Άνω Ποροΐων^{^[54]}. Για τους ίδιους λόγους, όταν ο ιερέας Κυριάκος Αργυρίου με καταγωγή από το Στάρτσοβο προσχώρησε στην Εξαρχία, το ίδιο έπραξε και ο μισός πληθυσμός του χωριού^{^[55]}.

4.7. - Το σύνολο των παραγόντων και οι Οθωμανοί υπήκοοι απέναντί τους

Κατά συνέπεια, είδαμε παραπάνω ότι οι παράγοντες που επηρέαζαν ένα πληθυσμό να επιλέξει το δίκτυο που θα ακολουθήσει ήταν:

Οικονομικοί (δύναμη & πίεση). Κατά πόσο ένα δίκτυο μπορεί να προσφέρει οικονομικές διευκολύνσεις σε κάποιον, τόσο στη δουλειά όσο στην εκπαίδευση των παιδιών του, αλλά και εάν αυτό μπορούσε να διεξάγει οικονομικό πόλεμο σε μέλη αντίπαλων δικτύων, ώστε να τα πιέσει να το ακολουθήσουν. Η μορφή του θα μπορούσε να είναι από απαγόρευση κτηνοτρόφων να πάνε στα βοσκοτόπια τους μέχρι απόσπαση χρημάτων από εμπόρους ως φόρο διέλευσης από εμπορικούς δρόμους.
Τα ένοπλα σώματα. Σε ποιο σημείο τα ένοπλα σώματα του κάθε δικτύου είναι σε θέση να προστατέψουν τα μέλη του, και αντίστοιχα να πλήξουν τα αντίπαλα. Δεν επενέβαιναν κάθε φορά που οι εντολές τους δεν εφαρμόζονταν, όπως, για παράδειγμα, με κάθε αλλαγή σχετικά με την υπαγωγή ενός χωριού, αλλά μόνο όταν τους το επέτρεπαν οι συνθήκες. Συνήθως, αρκούσε ένα περιστατικό για να επηρεάσει άλλους ενενήντα εννέα.
Η παράδοση. Η επιρροή της παράδοσης έβρισκε εύφορο έδαφος όταν είχαν εξασφαλιστεί οι άλλοι δύο παράγοντες^{^[56]}.
Η εθνική προπαγάνδα. Οι δάσκαλοι και οι ιερείς ήταν τα όργανα προώθησης της εκάστοτε εθνικής προπαγάνδας. Είδαμε ότι τα εθνικά ιδρύματα άρχισαν να επηρεάζουν τους χριστιανούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τα τέλη του 19^ου αιώνα. Επόμενο είναι ότι όσο περνούσε ο καιρός, οι νέες γενιές επηρεάζονταν από αυτήν. Οι νέες ιδέες που έκαναν γνωστές στους χωρικούς, κυρίως όσον αφορά την ταύτιση γλώσσας-έθνους λειτουργούσαν αρνητικά ως προς την παράδοση, που ήθελε ένα πολύγλωσσο ορθόδοξο γένος με ελληνόφωνη άρχουσα τάξη, και συγκεκριμένα αρνητικά ως προς τα ελληνικά συμφέροντα, κάνοντας με αυτό το τρόπο τους σλαβόφωνους και βλαχόφωνους νέους να νιώσουν ότι μάλλον δεν είναι οι προεκτάσεις του ελληνικού εθνικού κράτους^{^[57]}. Όπως και η παράδοση, αυτός ο παράγοντας ερχόταν μετά την ικανοποίηση των αναγκών της τροφής-εργασίας και της ασφάλειας, και έτσι δεν υπάρχουν πολλοί μη ελληνόφιλοι κοντά στη πόλη των Σερρών^{^[58]}.

Πρέπει να διευκρινιστεί ότι ο κάθε παράγοντας δεν επηρέαζε τον κάθε Οθωμανό υπήκοο στον ίδιο βαθμό. Για παράδειγμα, εάν ένας φτωχός σλαβόφωνος γεωργός άκουγε ότι ο Ελληνικός σύλλογος πληρώνει το ¼ του μισθού του δασκάλου του παιδιού του, και παράλληλα βοηθάει τον ίδιο με επιδόματα, ενώ ο βουλγαρικός όχι, ήταν επόμενο να σκεφτεί σοβαρά να ακολουθήσει την ελληνική κοινότητα. Απο την άλλη, ένας βούλγαρος έμπορος, έχοντας μεγαλύτερη οικονομική ανεξαρτησία, δεν θα σκεφτόταν καθόλου να την ακολουθήσει. Επιπλέον, δεν θα είχε σε ίδιο βαθμό ανάγκη την προστασία ένας κάτοικος της πόλης του Ντεμίρ Χισάρ, όπου υπήρχε στρατός και χωροφυλακή, με τον χωρικό ενός ορεινού και απομακρυσμένου χωριού. Όσον αφορά τη παράδοση, αυτή επηρέαζε κυρίως τους αγροτο-κτηνοτροφικούς πληθυσμούς και τους ανθρώπους μεγαλύτερων ηλικιών, ενώ οι νέες ιδέες τους εμπόρους, διότι στις πόλεις που ταξίδευαν υπήρχαν ήδη, καθώς και τους νέους μέσω της εκπαίδευσης.

[1] Μαζάουερ Μαρκ, Τα Βαλκάνια, για την ελληνική έκδοση, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2002, σ. 103.

[2] Μαζάουερ, ό.π., σ. 101.

[3] Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση γλωσσικού εξελληνισμού του σλαβόφωνου πατριαρχικού χωριού Στάρτσοβο, βορείως του καζά Ντεμίρ Χισάρ βλ. Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959, σ. 48-49. Αντιθέτως, στον καζά Ντεμίρ Χισάρ γλωσσικώς εξελληνισμένα χωριά δεν υπήρχαν. Υπήρχαν, ωστόσο, αρκετές περιπτώσεις δημιουργίας ελληνόφωνων πυρήνων από σλαβόφωνους και βλαχόφωνους ελληνίζοντες, των οποίων τα παιδιά υιοθέτησαν ως μητρική την ελληνική γλώσσα, εξαιτίας της ελληνικής επιρροής. Έτσι προέκυψε ένα μέρος των ελληνόφωνων της πόλης του Ντεμίρ Χισάρ, της Ράμνας και των Άνω Ποροΐων.

[4]Σήμερα ονομάζεται Ηράκλεια Σερρών.

[5] Βρετός Ι. Α., Ημερολόγιον Εγκυκλοπαιδικόν, εν Αθήναις, 1913, σ. 382.

[6] Αναφέρεται στα χωριά Κρούσοβο, Ράντοβο, Βέτερνα, Λάτροβο, Καμαρέτο, Σάβιακο, Κιουπρή, Κουμλή, Μπαρακλή και Σπάτοβο.

[7] Στιβαρός Γεώργιος, «Δεμίρ Ισσάριον», στο Μακεδονικόν Ημερολόγιον, Παμμακεδονικός Σύλλογος Αθηνών, εν Αθήναις, 1910, σ. 212.

[8] Την δύναμη του οικονομικού αποκλεισμού των Ελλήνων των Σερρών προς τους εξαρχικούς εμπόρους και αγρότες από τα βορειότερα χωριά, οι οποίοι τελικά άλλαξαν πλευρά, παραθέτει ο Πέννας βλ. Πέννας Πέτρος, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και επηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966, σ. 263-267. Βλ. Επίσης για την πόλη της Θεσσαλονίκης βλ. Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Β', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 229-231.

[9] Για τον ξυλοδαρμό του Ρουμάνου δασκάλου στις Σέρρες από πατριαρχικούς Βλάχους της Κάτω Τζουμαγιάς βλ. Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 72. Για τον ξυλοδαρμό 4 πατριαρχικών προεστών στο σλαβόφωνο χωριό Ράντοβο από Βούλγαρους κομιτατζήδες βλ. Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, εν Κωνσταντινουπόλει, Οικουμενικό Πατριαρχείο, 1906, σ. 80-81.

[10] Για την πυρπόληση της οικίας του Έλληνα δασκάλου Αβραάμ Στεργίου στο σλαβόφωνο χωριό Ντελή Χασάν Βλ. Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόϊα Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 142, και Πέννας Πέτρος, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και επηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966, σ. 277. Σημειωτέον ότι, ο συγκεκριμένος δάσκαλος συμμετείχε στην πολιτοφυλακή της ελληνικής Μονής Μπουτκόβου και είχε φυλακιστεί γι' αυτό. Βλ. Πέννας, 1989, ό.π., σ. 85 καθώς και Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Β', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 206.

[11] Παρόλο που οι παραπάνω ανταγωνισμοί λάμβαναν χώρα στην επαρχία, αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα της κάθε μερίδας ήταν περιορισμένα. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η βουλγαρική πυριτιδαποθήκη που ανακαλύφθηκε στο χωριό Ρούπελ από τον Οθωμανικό Στρατό στα τέλη του 1906. “Ήτοι 75 βόμβας εκ δυναμίτιδος μικρού σχήματος, 75 τοιαύτας μεγάλου σχήματος, μίαν πυρπολικήν μηχανήν, ετέραν ηλεκτρικήν τοιαύτην, 65 χιλιόγραμμα δυναμίτιδος, μίαν οκάν μελινίτιδος, 15 όπλα Μάνλιχερ μετά 1500 φυσιγγίων, 9 όπλα Βερδάν, εννέα έτερα άλλης ολκής μετά μεγάλου αριθμού μικρών φυσιγγίων. Άμα δε πλήθος θρυαλλίδων, ηλεκτρικών συρμάτων κτλ. Πάντα ταύτα είχον μετακομισθή εκ Βουλγαρίας επί σκοπώ ανατινάξεως της γέφυρας του σιδηροδρόμου Δεμίρ Χισσάρ και των ελληνικών καταστημάτων της πόλεως ταύτης και των Σερρών.” «Επιθεώρησις Ξένου Τύπου», Εκκλησιαστική Αλήθεια, έτος ΚΖ’ (1907), σ 63. Όσον αφορά έναν εμπορικό αποκλεισμό που επέβαλε ο Σαντάνσκι, είναι γνωστό ότι οι δύο πρώτες παραβάσεις θα είχαν χρηματικό πρόστιμό, αλλά η τρίτη θα είχε ως ποινή το θάνατο. Βλ. Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 272.

[12] Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959, σ. 200.

[13] ΑΥΕ, Φ. 1905, υπ. αρ. 843/24-11-1905, Προξενείου Θεσσαλονίκης.

[14] Ο Κάντσοφ σημειώνει το 1891 δεκαεννέα χωριά ως τσιφλίκια καθ' ολοκλήρου, ένα δε κατά το ήμισυ και άλλο ένα κατά το 1/3. Βλ. Kanchov Vasil, “Patuvane po dolinite na Struma, Mesta i Bregalnica, Bitolsko, Prespa i Ohridsko”, v Izbrani proizvedeniya, Tom 1, Sofiya, 1970, σ. 108-110. Μερικές πληροφορίες για την οικονομική δομή ενός τυπικού οθωμανικού χωριού και τη περίπτωση του τσιφλικιού βλ. Ιναλτζίκ Χαλίλ, Η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κλασσική εποχή, 1300-1600, εκδ. Αλεξάνδρεια, 3η έκδοση, Αθήνα, σ. 391-421.

[15] Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 237-238.

[16] Στο φύλλο χάρτη του Λιθογραφείου Κοντογόνη με τίτλο “Θεσσαλονίκη” και εκδοθέν το 1910 αναφέρονται ως “Ορμάν Κολέ τσιφλίκια”. Στις επιστολές σημειώνονται τα χωριά Hodza-Chiflik, Tr'nkov-Chiflik, Srenkov-Chiflik, και Ντραγκοτίν.

[17] Βλ. Αργυρόπουλος Περικλής, Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), Αθήνα, 1961, σ. 61-62, 66-67 καθώς και 70-71.

[18] Αυτό μαρτυρείται από την απουσία αναφορών από την Μητρόπολη Μελενίκου, την απουσία σχετικών δοσοληψιών των χωριών αυτών με το Ελληνικό Προξενείο Σερρών καθώς και με βάση διάφορα τις περιόδου.

[19] Λευκοπαρίδης Ξ, Στρατηγού Π. Γ. Δαγκλή, Αναμνήσεις – Έγγραφα – Αλληλογραφία, Το Αρχείον του, Τόμος Α', Αθήναι, 1965, σ. 380-381.

[20] Αργυρόπουλος, 1961, ό.π., σ. 71.

[21] Στο βιβλίο του Λεβέντη Στέργιου Ν., Η εκπαίδευση στο Βαμβακόφυτο Σερρών (1894-2010), Βαμβακόφυτο, 2010, παρατίθενται διάφοροι κατάλογοι σχετικά με τα χρηματικά βοηθήματα που λάμβαναν οι πατριαρχικοί ιερείς και οι Έλληνες δάσκαλοι από το Ελληνικό Προξενείο Σερρών και την Μητρόπολη Μελενίκου στις σελίδες 37 & 39 καθώς υπάρχει και μια λίστα των υπότροφων μαθητών από ορισμένα χωριά βλ. σ. 41.

[22] Εκκλησιαστική Αλήθεια, αρ. 27 (1907), 4-5-1907, σ. 367-368.

[23] Αργυρόπουλος Περικλής, Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), Αθήνα, 1961, σ. 68-69.

[24] Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόϊα Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 132-137.

[25] Βλ. όπως παρατίθεται η επιστολή του Μητροπολίτη Μελενίκου προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη: Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 76-77. Περισσότερες πληροφορίες για τις εκκλησίες του χωριού βλ. Strezov Georgi, Dva Sandzakya ot Iztochna Makedoniya, Periodicno spisanie na Bulgarskoto knizhovno druzhestvo v Sredec, kn. XXXVI, 1891, σ. 857-858 καθώς και Kanchov Vasil, “Patuvane po dolinite na Struma, Mesta i Bregalnica, Bitolsko, Prespa i Ohridsko”, v Izbrani proizvedeniya, Tom 1, Sofiya, 1970, σ. 106-107.

[26] Σχετικά μ' αυτό Ο Γκισδαβίδης συμπληρώνει λίγο παρακάτω: “Οι Μελενίκιοι δεν ζώσι καλά. Σχηματίζουν ομάδας, τας οπλίζουν για να αντιδράσουν και αυτοί αναλόγως. Καίουν χωριά οι Βούλγαροι, ληστεύουν, θα κάμουν και αυτοί τα ίδια. "Πάσαλος πασάλω εκκρούεται". Άλλοι φυλάττουν τας διόδους, άλλοι τ' απόκεντρα μέρη. Δια ξύλα θα φροντίσουν οι ίδιοι και θα γεμίση η αγορά από όλα...” Γκισδαβίδης, 1959, ό.π., σ. 200.

[27] Σημειωτέον ότι κατά τη μετανάστευση διάφορων ελληνικών ή ελληνιζόντων πληθυσμών το 1913 από τις παραπάνω περιοχές που ενσωματώθηκαν στη Βουλγαρία, ενώ υπήρξαν πολλοί που μετανάστευσαν από το Μελένικο, το Πέτριτς, το Στάρτσοβο και άλλα χωριά, δεν σημειώνονται πληθυσμοί από τα χωριά που επανέφερε ο Βλάχμπεης στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείο στα τέλη του 1906. Το γεγονός, δε, ότι τα χωριά ήταν “σχισματικά από δεκαετίας”, μαζί με την απουσία εγγράφων σχετικά με δοσοληψίες των κατοίκων με το Προξενείο Σερρών, όπως συνέβαινε με άλλα χωριά που είχαν ελληνόφιλους πυρήνες, δείχνει ότι μάλλον η υπαγωγή αυτών των χωριών στο Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν έγινε ειρηνικά. Άλλη μία απόδειξη είναι η συμπεριφορά των κατοίκων της Τοπόλνιτσας 7 χρόνια μετά: όταν το χωριό τελικά ενσωματώθηκε στην Ελλάδα, οι κάτοικοι πήραν όλα τα υπάρχοντά τους και εγκαταστάθηκαν πέραν των ελληνικών συνόρων, λίγα χιλιόμετρα βορειότερα, σε βουλγαρικό έδαφος, όπου υπάρχει ακόμη και σήμερα το ομώνυμο χωριό.

[28] Συναντώνται με διάφορα ονόματα κατά τόπους. Μερικά απ' αυτά είναι: τσορμπατζήδες, κοτζαμπάσηδες, δημογέροντες κ. ά. Έχει ενδιαφέρον η περίπτωση της τάξης των Κυρατζήδων στο Μελένικο, οι οποίοι από απλοί μεταφορείς (κυρατζήδες) πού ήταν, απέκτησαν μεγάλη οικονομική δύναμη και έτσι ο τίτλος του κυρατζή κατέληξε να έχει ίση αξία με αυτόν του τσορμπατζή βλ. Βλάχος Ιωάννης, "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν Μελενίκου (Εκθέσεις Μητροπολιτών Ειρηναίου και Αιμιλιανού)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Η', Αθήνα, 1979, σ. 139.

[29] Η σημασία του ρόλου των προκρίτων σχετικά με την υπαγωγή μιας κοινότητας στα εθνικά στρατόπεδα, φανερώνει την αιτία που σημειώνονται τόσοι φόνοι προκρίτων εκείνη τη περίοδο. Αυτό αποδεικνύουν διάφορες λίστες δολοφονημένων πατριαρχικών από τους κομιτατζήδες, τις οποίες εξέδιδε κάθε τόσο το Οικουμενικό Πατριαρχείο, προκειμένου να παρουσιάσει τους οπαδούς της Εξαρχίας ως επικίνδυνους στην Οθωμανική διοίκηση. Ένα παράδειγμα, αποτελεί ο Κατάλογος των υπό των οργάνων του Βουλγαρικού Κομιτάτου Δολοφονηθέντων Ορθοδόξων εν Μακεδονία και Θράκη κατά τα τελευταία πέντε έτη, μετά παραρτήματος σχετικών τινών εγγράφων, Πατριαρχικό Τυπογραφείο, εν Κωνσταντινουπόλει, 1904, στον οποίο σημειώνονται τρεις φόνοι προκρίτων από το χωριό Σάβιακο, ένας φόνος του μουχτάρη του Κρουσόβου, δύο φόνοι προκρίτων από τη Τσέρβιστα και ένας φόνος πρόκριτου του χωριού Πιρίν, όλα χωριά του καζά Ντεμίρ Χισάρ, ενώ κανένας από άλλα επαγγέλματα. Λιγότερο συχνά, σημειώνονται και δολοφονίες χωρικών, οι οποίοι είτε όντως δολοφονήθηκαν από κομιτατζήδες καθώς δεν υπάκουσαν στις εντολές τους, είτε επρόκειτο για Έλληνες αντάρτες, οι οποίοι παρουσιάζονται στους καταλόγους ως έμποροι, αγρότες, ανθρακοπώλεις κ.ά., για να μην φανεί στην Οθωμανική διοίκηση η υπόθαλψη εγκλημάτων από μεριάς των πατριαρχικών.

[30] Διαβάζουμε σχετικά από ένα τηλεγράφημα του Πρόξενου Σερρών Αντώνιου Σακτούρη με ημερομηνία 10 Μαΐου 1907 ότι, μεταξύ άλλων: “Έτέρα συμμορία ευρίσκετο εν τω χωρίω Κρουσόβω του καζά Δεμίρ-Ισάρ, κρυπτομένη εν τη οικία του φανατικωτάτου Βούλγαρου. Ο στρατός επολιόρκησε το χωρίον, αλλ' η συμμορία, ως συνήθως κατώρθωσε να διαφύγη.” Βλ.Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Γ', Αθήνα, 1959, σ. 59.

[31] Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 51.

[32] Βλ. Γκισδαβίδης Αποστόλος Κ., Σελίδες του Μακεδονικού ελληνισμού. Το Μελένικον ως φωτοδότρα πηγή πολιτισμού, Μελέτη λαογραφική και ιστορική, Τόμοι Β' & Γ', Θεσσαλονίκη, 1959, σ. 208-209, όπου παρατίθεται η επιστολή του Μητροπολίτη Μελενίκου Αιμιλιανού προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο με ημερομηνία 27 Νοεμβρίου 1906, στην οποία αποτυπώνεται η ανάγκη Ελλήνων δασκάλων στα χωριά της περιφέρειας του Πέτριτς, τα οποία είχαν μόλις γίνει πατριαρχικά.

[33] Ο Αλέξο Νικολόφ Μάλτσεφ ή απλά Αλέξο Ποροϊλίατα ήταν ένας βούλγαρος επαναστάτης αρχικά και στη συνέχεια αρχηγός μιας συμμορίας από τα Κάτω Πορόια. Μία φιλελληνική παρουσίασή του δίνεται στο βιβλίο Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 87, σημ. 2: "Ο Ντόντσιο Ζλάτκοφ και ο Αλέξης των Πορροΐων ήταν οπλαρχηγοί της περιοχής όπως και ο Κώττας. Μισούσαν θανάσιμα την τουρκική εξουσία και βρίσκονταν σε έντονη αντίθεση με τους ηγετικούς κύκλους της Ε.Μ.Ε.Ο., τους σέβονταν όμως οι κάτοικοι της περιοχής τους. Η συμμετοχή τους στην εξέγερση (του Σεπτεμβρίου 1902) θεωρήθηκε ευκαιρία για αγώνα κατά της τουρκικής εξουσίας. Και οι δύο όμως, όπως και ο Κώττας, δεν συμφωνούσαν με τους φώνους κατά των Πατριαρχικών και των Ελλήνων." Η συνεχής παρομοίωση και των δύο με τον Κώττα, ο οποίος ενώ αρχικά ανήκε στην Ε.Μ.Ε.Ο., τελικά έδρασε με την ελληνική πλευρά, δείχνει τον τρόπο που θέλει ο συντάκτης να τους παρουσιάσει: Ως οπλαρχηγούς χωρίς ξεκάθαρη εθνική ταυτότητα, οι οποίοι έτρεφαν μια συμπάθεια για τους πατριαρχικούς και κατ’ επέκταση για τους Έλληνες, ενώ παράλληλα, μισούσαν τους ηγετικούς κύκλους της Ε.Μ.Ε.Ο., η οποία αντιπροσωπεύει την βουλγαρική κίνηση και στρέφονταν κατά των Τούρκων. Στην πραγματικότητα η δράση τους δεν είχε καμία σχέση με τον ελληνισμό. Η αντιπάθεια του Αλέξο απέναντι στην Ε.Μ.Ε.Ο., οφείλεται σε μία αντιπαράθεση με ορισμένους συμμορίτες του Γκότσε Ντέλτσεφ, γεγονός που τον πέταξε άδικα έξω από την οργάνωση, μετά το 1900. Αργότερα, εντάχθηκε στην αντίπαλη οργάνωση το Ανώτατο Μακεδονο-Αδριανουπολίτικο Κομιτάτο της Σόφιας. Όσον αφορά την "μανία του να σκοτώνει Τούρκους", αυτή επιβεβαιώνεται και από τον Αναστάς Γκ'ρτσέτο (Makedonski Nauchen Institut, 1927, ό.π., σ. 141). Πουθενά, όμως, δεν υπάρχουν πληροφορίες για κάποιου είδους συμπάθεια απέναντι στους Πατριαρχικούς. Αντιθέτως, ήταν στενός φίλος του Μιχαήλ Ποροϊλίατα από τα Άνω Πορόια, του οποίου "μανία ήταν να σκοτώνει Βλάχους" (ό.π., σ. 141).

[34] Σχετικά με τη βοήθεια της ΕΜΕΟ προς τους χωρικούς διαβάζουμε: “Στα χωριά που επικρατούσε η ΕΜΕΟ, επιδίωκε να ρυθμίζει τις οικονομικές σχέσεις μεταξύ τσιφλικάδων και κολίγων, εργοδοτών και εργαζομένων, καθώς και να εισπράττει το φόρο της δεκάτης. Προσπαθούσε να αντικαθιστά την τουρκική δικαστική εξουσία και εξωθούσε τους χωρικούς να μην απευθύνονται για τις διαφορές τους στα τουρκικά δικαστήρια ή στους εκπροσώπους του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά να απευθύνονται στους κατά τόπους αντιπροσώπους της. Παράλληλα, οργάνωσε εκτελεστική αστυνομία η οποία είχε τρομοκρατική δράση και εκτελούσε αμέσως κάθε ύποπτο για τους σκοπούς της οργάνωσης ή καθένα που δεν ακολουθούσε τις εντολές της ΕΜΕΟ.” Ο Μακεδονικός αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη. 1904-1908, Τόμος Α', Αθήνα, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2014, σ. 79.

[35] Materiyali za Istoriyata na Makedonskoto osvoboditelno dvizhenie, Dvizhenieto otsam Vardara i Borbata s Varhovistite, Po spomeni na Yane Sandanski, Chernyo Peev, Sava Mihailov, Hr. Kuslev, Iv. Anastasov Garcheto, Petr. Hr. Yurukov i Nikola Pushkarov, Kniga VII, sobshtava L. Miletich, Sofiya, Makedonski Nauchen Institut, 1927, σ. 110-111.

[36] Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 61.

[37] Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Σημειώσεις και οδηγίαι Δημοσθένους Φλωριά", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Δ', Αθήνα, 1963, σ. 97-144.

[38] Πέννας, 1989, ό.π., σ. 88.

[39] Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Σημειώσεις και οδηγίαι Δημοσθένους Φλωριά", στα Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Δ', Αθήνα, 1963, σ. 114-115.

[40] Το 1912 με βάση τα στοιχεία του ελληνικού στρατού, η πατριαρχική μερίδα του χωριού αριθμούσε σε μόλις πέντε άτομα, ενώ με βάση την ελληνόφιλη στατιστική του Αθ. Χαλκιόπουλου μόλις δύο χρόνια πριν σημειώνονται 80 άτομα, σε συνολικό πληθυσμό γύρω στα 500.

[41] Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 85. Η παρουσία της ένοπλης ομάδας επιβεβαιώνεται και από ένα έγγραφο του Προξενείου Θεσσαλονίκης: Αρχείο Υπ. Εξωτερικών, Φ. 1905, υπ. αρ. 843/24-11-1905, Προξενείου Θεσσαλονίκης.

[42] Λαούρδας Β. – Πέννας Π., «Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του Πρόξενου Σακτούρη» στα Σερραϊκά Χρονικά, Τομ. 3., Σέρρες, 1959, σ. 59 καθώς και ΑΜΘ, Πρωτόκολλον της Ιεράς Μητροπόλεως Θεσσαλαμίκης του έτους 1908, 446/ Μαΐου 22/ Δοηράνη.

[43] Κάκκαβος Δημήτριος, Απομνημονεύματα (Μακεδονικός Αγών), Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1972, σ. 120.

[44] Το συμφωνητικό παρατίθεται στο βιβλίο του Πέννα. Βλ. Πέννας Πέτρος, ό.π., 1989, σ. 83-84.

[45] Αρχείο Υπ. Εξωτερικών, ό.π..

[46] Στιβαρός Γ., "Δεμίρ Ισσάριον", Μακεδονικόν Ημερολόγιον 1910, Εν Αθήναις, 1909, σ. 215-216.

[47] Λαούρδας Β. – Πέννας Π., «Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του Πρόξενου Σακτούρη» στα Σερραϊκά Χρονικά, Τομ. 3., Σέρρες, 1959, σ. 83.

[48] Report of the International Commission To Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, Carnegie Endowment for International Peace, Publication No. 4, Washington, 1914, σ. 92-95.

[49] Αργυρόπουλος Περικλής Α., Ο Μακεδονικός Αγών (Απομνημονεύματα), εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1957, σ. 36-37.

[50] Materiyali za Istoriyata na Makedonskoto osvoboditelno dvizhenie, Dvizhenieto otsam Vardara i Borbata s Varhovistite, Po spomeni na Yane Sandanski, Chernyo Peev, Sava Mihailov, Hr. Kuslev, Iv. Anastasov Garcheto, Petr. Hr. Yurukov i Nikola Pushkarov, Kniga VII, sobshtava L. Miletich, Sofiya, Makedonski Nauchen Institut, 1927, σ. 111.

[51] Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 127-128. Για μια σειρά από προκηρύξεις βλ. σ. 411-413.

[52] ό.π., σ. 127.

[53] Πέννας Πέτρος, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και ε πηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966, σ. 238.

[54] Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 132-136. Πέννας Πέτρος, Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989, σ. 76-78.

[55] Μπάκας Ιωάννης Θ., Ο ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελενοίκου 1850-1912, Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη, 2003, σ. 240.

[56] Για την παραδοσιακή προσκόλληση των χωρικών της Μακεδονίας στη θρησκεία βλ. Brailsford H. N., Macedonia: Its races and their future, with photographs and two maps, London, 1906, σ. 59-63, 74-75.

[57] Φαίνεται πως γι’ αυτό το λόγο στον άλλοτε απόρθητο για τους Βούλγαρους καζά Σερρών, το 1912 είχαν αλλάξει σε τέτοιο βαθμό τα πράγματα ώστε το 20% των κατοίκων του ενστερνίζονταν την βουλγαρική εθνική ιδέα, τη στιγμή που οι Έλληνες (μεταξύ των οποίων σλαβόφωνοι, Βλάχοι, Ρομ, τουρκόφωνοι) αποτελούσαν το 47,4 %. Βλ. Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, Στατιστικοί Πίνακες του πληθυσμού κατ' εθνικότητας των νομών Σερρών και Δράμας, Αθήνα, 1919, σ. 4-5.

[58] Παρόλο που υπήρξαν ορισμένοι, η οικονομική δύναμη των Ελλήνων των Σερρών τους έκανε να αλλάξουν στρατόπεδο. Πιθανότατα, η συνείδησή τους να μην άλλαξε. Βλ. Πέννας Πέτρος, Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και επηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966, σ. 263-267.

Οι Ρομά από τον 15ο αιώνα μέχρι το 1913 στο Σιδηρόκαστρο

2018-10-30T20:47:00.001+02:00

Δεν είναι γνωστό εάν οι Ρoμά (Αθίγγανοι ή Γύφτοι), προϋπήρχαν της οθωμανικής κατάκτησης στο Σιδηρόκαστρο, ή ήρθαν μαζί ή και μετά από τους Τούρκους. Η παλαιότερη σωζόμενη γραπτή αναφορά σε Ρομά γίνεται σε ένα σύντομο απογραφικό κατάστιχο (mücmel sayım defteri) του δεύτερου μισού του 15ου αιώνα καταγράφονται 252 οικογένειες Ρομά στο Ντεμίρ Χισάρ^{^[1]}. Ο Παπασυναδινός στο Χρονικό του (γραμμένο το 1642) αναφορικά με το πληθυσμό της πόλης των Σερρών σημειώνει ότι κατά το ξέσπασμα μιας επιδημίας πανούκλας πέθαναν “τί Τούρκοι, τί Χριστιανοί, τί Εβραίοι, τί Ογύφτοι...^{^[2]}”.

Σε γενικά πλαίσια, είτε επρόκειτο για χριστιανούς είτε για μουσουλμάνους, οι Ρομά ξεχώριζαν από τον υπόλοιπο πληθυσμό λόγο της ιδιαίτερης κουλτούρας τους. Αναφέρεται για τους μουσουλμάνους Ρομά στο Ντεμίρ Χισάρ ότι δεν πατούν στο τζαμί, ενώ οι γυναίκες τους δεν καλύπτουν το πρόσωπό τους. Η γλώσσα τους, η ρομανές, είναι κομμάτι των Ινδο-ευρωπαϊκών γλωσσών. Ο Σωτήριος Δημητριάδης έχοντας γράψει για το Ντεμίρ Χισάρ παραθέτει αρκετές λέξεις σε αυτή τη γλώσσα^{^[3]}. Ο G. F. Abbott, έχοντας ταξιδέψει στο Πετρίτσι στα πρώτα χρόνια του 20^ου αι., αφιερώνει αρκετές σελίδες στην ρομική συνοικία της πόλης[4].

Bebo, bebo, bebo,	Θεία, θεία, θεία,
Tu menchante candro beshto!	στο χέρι μου μπήκε ένα αγκάθι!
Ami te beshto,	Αλλά κι άμα μπήκε,
Caske holinate?	ποιός νοιάζεται;
Kako, Kako, Kako,	Θείε, θείε, θείε,
Tu caraste candro beshto!	στο πόδι μου μπήκε ένα αγκάθι!
Ami te beshto	Άλλά κι άμα μπήκε
Caske holinate?[5]	ποιός νοιάζεται;

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο για την ταυτότητά τους, είναι το όνομα που φέρουν. Ενώ οι Έλληνες, Βούλγαροι, Τούρκοι κ.ο.κ, τους αποκαλούν με διάφορα ονόματα, το καθένα με τη δική του σημασία, οι ίδιοι στο Ντεμίρ Χισάρ αυτοαποκαλούνταν από τα τέλη του 19ου αιώνα ως Ρομά, γεγονός που προκαλεί εντύπωση στον Δημητριάδη^{^[6]}.

Γλέντι στα Άνω Πορόια με Ρομά οργανοπαίκτες λίγο μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Πηγή: Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Άνω Πορόια - Γενεαλογίες και εικόνες, Θεσσαλονίκη, 2005, σ. 253.

Αν λάβουμε υπόψιν μας ότι κατά κανόνα οι Ρομά κατοικούσαν σε προάστια^{^[7]} κοντά στον κύριο πληθυσμό των πόλεων που ήταν μουσουλμανικός, ενώ ταυτόχρονα οι περισσότεροι δούλευαν σε αυτούς (“υπηρετούντες αυτούς, ή καταγινόμενοι εις σιδηρουργικήν ή χρησιμεύοντες εις τα τσιφλίκια ως αλωνισταί κτλ., ή όντες χαλάτσηδες^{^[8]}”) και έστελναν τα κορίτσια τους στα χαρέμια και ως υπηρέτριες στα τουρκικά σπίτια^{^[9]}, εξάγεται το συμπέρασμα ότι οι Ρομά, κυρίως οι μουσουλμάνοι αλλά και οι χριστιανοί, είχαν στενές σχέσεις με τους Τούρκους, σαν να αποτελούσαν κατά κάποιον τρόπο την “εργατική τάξη” της Οθωμανικής κοινωνίας των μουσουλμάνων[10]. Οι στενές σχέσεις των Ρομά με τους Τούρκους επιβεβαιώνονται από το φαινόμενο του γλωσσικού εκτουρκισμού του χριστιανικού ρομικού χωριού Ερνί-Κιοΐ (σημ. Ποντισμένο)^{^[11]}. Στις περιπτώσεις μη τουρκόφωνων πληθυσμών, ο γλωσσικός εκτουρκισμός φανερώνει ότι επαφές^{^[12]} ενός πληθυσμού, στην προκειμένη περίπτωση των χριστιανών Ρομά του Ερνί-Κιοΐ, με τον υπόλοιπο κόσμο είναι στη συντριπτική πλειοψηφία με τουρκόφωνους, κατάσταση που οδηγεί τους Ρομά να υιοθετήσουν την τουρκική ως μητρική τους γλώσσα^{^[13]}^{^[14]}.

Πέρα από το Ντεμίρ Χισάρ, δύο χωριά στον ομώνυμο καζά είχαν μερικές οικογένειες Ρομά. Αυτά ήταν το Τζαφερλή και το Μαντρατζίκ. Ενώ στο πρώτο κατοικούν γύρω στο 1886 11 οικογένειες δίπλα σε 23 βουλγαρικές, στο δεύτερο από τα παραπάνω χωριά μάλλον κατοικούσαν αμιγώς, ωστόσο ένα μέρος τους ήταν χριστιανοί^{^[15]}. Η παρουσία τους στο Μαντρατζίκ πρέπει να ήταν για αιώνες, αφού με βάση τα ερείπια ενός παλιού τείχους, μάλλον μεσαιωνικού το οποίο διασώζεται μέχρι σήμερα, είχαν πλάσει μια παράδοση γύρω από αυτό. “Στη μέση του λεγόμενου τσιγγανικού κάστρου φτάσαμε στο χωριό. Ο χώρος του κάστρου αυτού έχει ένα τετράγωνο σχήμα και περιβάλλεται από ένα τείχος, ένα μέτρο φαρδύ και ψηλό 2-5 μέτρα. Σε μερικά σημεία παρατηρούνται ανοίγματα από παράθυρα, αλλά ούτε διακοσμήσεις ούτε επιγραφές εντοπίζονται. Οι άνθρωποι λένε, ότι εδώ έζησε κάποτε ένας τσιγγάνος βασιλιάς. Ο Hahn στην αυτοβιογραφία του “Ταξίδι κατά μήκος της περιοχής του Δρίνου και του Βαρδάρη” (Reise durch die gebiete des Drin und Vardar) λέει το ίδιο για ένα ερείπιο στις όχθες του Βαρδάρη – το κάστρο Ζέβιιτ (Жевийт Кале) το οποίο βρίσκεται μια μέρα δυτικά από εδώ. Το όνομα Μποεμίτσα, το οποίο άκουσα αρκετά, δεν έχει κανένα κοινό με το γαλλικό “Boheme”, αλλά είναι σλαβικής προέλευσης^{^[16]}.”

[1] Βλ. Ζάχος Δημήτρης, “Όψεις της κοινωνικής ιστορίας των Ρομικών ομάδων του νομού Σερρών και της σχέσης τους με την επίσημη εκπαίδευση του ελληνικού κράτους (1880-1940), δημοσιευμένο στο “Το Βήμα των κοινωνικών επιστημών”, τ. ΙΕ', τεύχος 60, Αθήνα, 2011, σ. 227 & 240 σημ. 3. Ωστόσο, δεν είναι γνωστό εάν πρόκειται για τον καζά του Ντεμίρ Χισάρ ή μόνο για τη πόλη.

[2] Paulo Odorico, avec la collaboration de S. Asdrachas, T. Karanastassis, K. Kostis, S. Petmezas, Conseils et memoirs de Synadinos pretre de Serres en Macedoine (XVIIe siecle), Edition de l' Assocation “Pierre Belon”, Paris, 1996, σ. 170.

[3] Δημητριάδης Σωτήριος, “Υπομνηματικαί τινές σημειώσεις περί Δεμίρ Ισσαρίου”, στο περιοδικό Παρνασσός, 1878, σ. 537-538.

[4] Abbott G. F., The tale of a tour in Macedonia, With Illustrations, London, 1903, σ. 186-194.

[5] ό.π., σ. 191-192.

[6] Δημητριάδης Σωτήριος, 1878, ό.π., σ. 538.

[7] Gavrilova Raina, Bulgarian Urban Culture in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Susquehanna University Press, Selinsgrove, 1999, p. 71-72.

[8] Δημητριάδης Σωτήριος, 1878, ό.π., σ. 537-538.

[9] ό.π., σ 537.

[10] Gavrilova Raina, Bulgarian Urban Culture in the Eighteenth and Nineteenth Centuries, Massachusetts, 1999, σ. 71-72 καθώς και Kanchov Vasil, Makedoniya. Etnografiya I Statistika, Sofia, 1900, σ. 114-116.

[11] Χατζηκυριάκος Γεώργιος, Σκέψεις και εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν (1905-1906), Μετά τοπογραφικών, ιστορικών και αρχαιολογικών σημειώσεων, Εν Αθήναις, 1906, σ. 219-220.

[12] Αυτές μπορούν να περιλαμβάνουν από μια απλή συζήτηση, μέχρι την προσφορά υπηρεσιών με αντάλλαγμα χρήματα, εμπόριο κ.ά..

[13] Για ζητήματα γλωσσικής χρήσης και επιλογής βλ. Κωστούλα-Μακράκη Νέλλη, Γλώσσα και Κοινωνία, Βασικές έννοιες, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα, 2001, σ. 47-67.

[14] Ο Ζάχος γράφοντας για τους Ρομ στις Σέρρες σημειώνει ότι ορισμένοι εξ αυτών είχαν ως μητρική τη βουλγαρική ή την τουρκική γλώσσα. Ωστόσο, ανάγει αυτό το φαινόμενο σε Ρομ που κατοικούσαν σε άλλα μέρη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ήρθαν στη περιοχή των Σερρών στα μέσα του 19ου αιώνα, χωρίς όμως να ξεκαθαρίζει πως υιοθέτησαν οι Ρομ άλλες γλώσσες. Βλ. Ζάχος Δημήτρης,“Όψεις της κοινωνικής ιστορίας των Ρομικών ομάδων του νομού Σερρών και της σχέσης τους με την επίσημη εκπαίδευση του ελληνικού κράτους (1880-1940), δημοσιευμένο στο “Το Βήμα των κοινωνικών επιστημών”, τ. ΙΕ', τεύχος 60, Αθήνα, 2011, σ. 227-229.

[15] Στα τηλεγραφήματα του Πρόξενου Σερρών Σαχτούρη, σημειώνεται ο φόνος μιας οικογένειας χριστιανών στο Μανδρατζίκ από Αλβανούς. Λαούρδας Β., Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", στο έργο Σερραϊκά Χρονικά, τ. III, Αθήνα, 1959, σ. 111.

[16] Weigand Gustav, Aromune, etnograficesko-filologicesko-istoricesko izdirvaniya na tyi nareceniya narod Makedono-romune ili Tsintsare, για τη βουλγαρική έκδοση Βάρνα, 1899, σ. 223.

Αποσπάσματα σχετικά με τους Τουρκόφωνους χριστιανούς της Ζίχνης (1868-1909)

2018-10-30T19:21:00.000+02:00

Τουρκόφωνοι χριστιανοί στη Ζίχνη

1. (Η Μακεδονία εικονογραφημένη, 1909, σ. 129-130)

Πόρνα χωρίον ΝΔ της Ζίχνης και παρά τον ομώνυμον σιδηροδρομικόν σταθμόν εν συνδένδρω τοποθεσία κειμένον και 5 ώρας των Σερρών απέχων μετά 500 Ελληνομακεδόνων και 200 Οθωμανών. Οι ακραιφνείς Έλληνες του χωρίου τούτου χρώνται μεν την τουρκική γλώσση διατηρούσι δε αξιόλογα ελληνικά σχολεία. Ράχοβα χωρίον ελληνικόν τουρκόφωνον επί της δεξιάς όχθης του Αγγίτου ποταμού και νοτίως της Ζελιαχόβας κειμένον μετά 400 Ελληνομακεδόνων και 450 Οθωμανών. Οι κάτοικοι συντηρούσιν ελληνικόν σχολείον. Νούσκα χωρίον επί των μεσημβρινών κλιτύων του Μενοικίου όρους κειμένον μετά 500 Ελληνομακεδόνων και 80 Οθωμανών. Οι κάτοικοι καταγίνονται εις την καπνοφυτείαν, διατηρούσι δε μικρόν ελληνικόν σχολείον. Ζελιάχοβα της Ηδωνίδος κωμόπολις ΝΑ των Σερρών και παρά τον Αγγίτην ποταμόν κειμένη. Μετά 1600 Ελληνομακεδόνων και 900 Οθωμανών. Η ελληνική κοινότης συντηρεί αρρεναγωγείον και παρθεναγωγείον. Πρωτεύουσα υποδιοικήσεως Ζίχνης. Προϊόντα καπνός, δημητριακοί καρποί και βάμβαξ. Η υποδιοίκηση Ζίχνης περιλαμβάνει 25647 Έλληνας, // 5500 Οθωμανούς και 3500 σχισματικούς. Ελληνικά σχολεία 36, διδάσκαλοι και διδασκάλισσαι 46, μαθηταί και μαθήτριαι 1773. [...] Εγρή Δερέ προς βορράν της Αλιστράτης το χωρίον τούτο απλουταί άνωθεν φάραγγος δι’ ης ρέει άφθονον ύδωρ εν τω μέσω πλατάνω και θαλλούσης φύσεως. Εν τω χωρίω τούτο έχοντι 800 κατοίκους και καλά ελληνικά σχολεία, εκάη ζων υπό των Βουλγάρων ο γενναίος πρόμαχος του Ελληνισμού Βασίλειος Κομπόκης μετά της συζύγου και νύμφης αυτού.

2. (Λεξικόν Γεωγραφικόν υπό Α. Δ. Αργυριάδη, 1868)

Ζίχνα, μικρά κώμη εις την Μακεδονίαν προς Άρκτον των Σερρών, βαμβακοφόρος με κατοίκους περίπου 1.000, γεωργούς και μικρεμπόρους. (σ. 339)

3. Χατζηκυριάκος 1905-1906 (σ. 132-133, 134)

Η κωμόπολις Ζελιάχοβα φαίνεται νεώτερον κτίσμα, οικουμένη υπό Οθωμανών και Ελλήνων κατά πλεονασμόν. Εν αυτή διατηρείται εισέτι λαλουμένη και υπό των Ελλή-// νων η Τουρκική γλώσσα. Και εις τα της περιφερείας εκείνης χωρία Πόρνα, Ράχοβαν, Χωροβίσταν και Νούσκαν απαντά το γλωσσικόν τούτο φαινόμενον. Τίνα τα αίτια, δι’ α ο ολίγος εκείνος Ελληνικός πληθυσμός εν τη μικρά εκείνη περιοχή ευρέθη λαλών την οθωμανικήν γλώσσαν, δεν είναι εύκολο να εξακριβωθή. Πάντως όμως η επήρεια των περιστάσεων και ο μετά του ισχυρότερου συγχρωτισμός παρήγαγε την γλωσσικήν ταύτην ασυμφωνίαν. Ουχ ήττον δύναται να θεωρηθή εν επί πλέον παράδειγμα, εναργώς αποδεικνύον ότι η γλωσσική απόχρωσις δεν χρησιμεύει ως χαρακτηριστικόν της εθνικότητος γνώρισμα. Από τινων δε ετών δια της εν τη Ελληνική γλώσση σχολικώς εκπαιδεύσεως ήρξατο η εκμάθησις της ελληνικής γλώσσης και η εγκατάλειψις της Τουρκικής. [...] (σ. 134) Και η Ελληνική αύτη κοινότης της Ζελιαχόβης καλλιεργεί εν τοις σχολείοις αυτοίς, αρρένων και θηλέων τα Ελληνικά γράμματα, παρασκευάζουσα την νέαν γενιάν δι’ Ελληνοπρεπούς μορφώσεως. Αλλ’ επιβάλλεται αυτή ινά μη επί πλέον ολιγωρήση της ανοικοδομήσεως νέων διδακτηρίων, καθ’ ότι τα υπάρχοντα παρακωλύουσι την πρόοδον και υποτιμώσι την υπόληψιν της κοινότητος.

Οι τουρκόφωνοι χριστιανοί αποτυπώνονται στον χάρτη με κόκκινο χρώμα και πράσινες βούλες. Από το βιβλίο του Κάντσοφ, Μακεδονία, Εθνογραφία και Στατιστική.

4. Σχινάς 1886 (σ. 445-447, 450-451, 487)

2 ½ ώρας από του χωρίου Σαρμουσακλή ημιονική οδός βαίνουσα ομαλώς και ανωφερώς επί λοφοσειρών αδένδρων παρέρχεται, του αριςερόθεν κειμένου και ½ ώραν της οδού απεχόντος χωρίου Νούσκα, (το οποίον από της οδού δια χαράδρας χωρίζεται), αριθμούντος περί τας 80 οικογένειας χριστιανικάς, ομιλούσας μόνον την τουρκικήν και τινας οθωμανικάς, αίτινες καταγίνονται εις την καλλιέργειαν των εκλεκτών του καπνών, μετ’ αυτού δε στρατιωτικού σταθμού και εισερχομένη εις την επαρχίαν Ζίχνης κατέρχεται προς ρεύμα. Ανερχομένη δε τούτο, παρέρχεται αύθις του 5’ ώρας δεξιόθεν αυτής κειμένου χωρίου Πόρνα έχοντος, περί τας 120 οικογένειας, ων αι πλείσται εισίν οθωμανικαί, αι δε λοιπαί χριστιανικαί αγνοούσαι καθόλου την ελληνικήν και την τουρκικήν μόνον ομιλούσαι, ως και εκκλησίαν. Από του χωρίου τούτου η οδός έχουσα αριστερόθεν το άνω ρεύμα και βαίνουσα ανωφερώς επί των υπωρείων του δεξιόθεν βουνού δι’ αγρλων καλλιεργουμένων, παρερχομένη του αριστερόθεν μιάν ώραν και επί των υπωρειών και εντός ρεύματος κειμένου χωρίου Ζίχνης, αρχαίας πρωτευούσης ομωνύμου διαμερίσματος, αριθμούντος νυν 20 οικογένειας μόνον οθωμανών // (σ. 446) και ελλήνων τουρκοφώνων και μικρόν ρεύμα διαβαίνουσα, φέρει εις την κωμόπολιν Ζιλιάχοβα. Πρωτεύουσα του διαμερίσματος Ζίχνης της επαρχίας Σερρών, εχόντος 42 πόλεις και χωρία, εν οις οικούσι 17000 χριστ. ελληνόφωνοι, 580 χριστ. ορθόδ. αθίγγανοι, 7100 χριστ. ορθόδ. βουλγαρόφωνοι, 6300 μωαμεθανοί, ων τινες αθίγγανοι, 1300 σχισματικοί βούλγαροι και 3500 έλληνες τουρκόφωνοι.

Το διαμέρισμα Ζίχνης παράγει κατά μέσον όρον κοιλά Κωνσταντινουπόλεως. σίτου 260 χιλ., κρίθης 130 χιλ. σίκαλης 168 χιλ. , αραβοσίτου 90 χιλ., βρώμης 5 χιλ. και χιλιογράμματα: βάμβακος 550 χιλ., σισαμίου 230 χιλ., γλυκανίσου 235 χιλ , φασολίων 130 χιλ. και καπνού 210 χ.

Η κωμόπολις Ζιλιάχοβα έχει, περί τας 500 οικογένειας, ων αι πλείονες εισί τουρκικαί, αι δε λοιπαί χριστιανικαί, αγνοούσαι την ελληνικήν και μόνον την τουρκικήν λαλούσαι, τινές δε νυν ομιλούσιν ελληνικά, 3 τεμένη, εκκλησίαν, ελληνικά σχολεία αρρένων και θηλέων, καλήν αγοράν, άφθονα ύδατα, 8 χάνια και τινας κλιβάνους, ετι δε και εβδομαδιαίαν αγοράν έκαστην Πέμπτην.

Εντεύθεν η οδός βαίνουσα ανωφερώς επί γαιώδους και ανω-// (σ. 447) μάλου εδάφους και παρερχομένη των δεξιόθεν χωρίων Σφιλινό, Μανδίλι και Τρεστενίτσα και των αριστερόθεν του όρους Μενικίου Αναστασία, Κλεπούσνα, Σκριτζόβου, απάντων υπό χριστιανικών οικογενειών οικουμένων, και ων τα μεν δεξιόθεν της οδού κείμενα εισίν ελληνόφωνα τα δε αριστερόθεν βουλγαρόφωνα διαβαίνουσα δε ρεύματα τινα, φέρει εις την κωμόπολιν Αλιστράτι.

(σ. 450-1)

Από της πόλεως (των Σερρών) η αμαξιτός βαίνουσα ομαλώς δια της πεδιάδος παρέρχεται των ½ ώραν αριστερόθεν κειμένων χωρίων Τοπόλιανη και Σαρμουσακλή και φέρει εντεύθεν ημιονική οδός εις το χωρίον Θολό, έχον 25 οικογέν. χριστιανικάς, εκκλησίαν, (ης στερούνται τα πλείστα των πέριξ αυτού κειμένων χωριδίων Βερνάρι, Τσάνος και Τούμπα) βρύσεις και χάνιον, απέχον δ’ ώραν της λίμνης Αχινού. Εντεύθεν εν αρχή μεν η οδός βαίνει δια της πεδιάδος, κατόπιν δε δια λόφων καλλιεργουμένων. Διαβαίνουσα δε και δύο μικρά ρεύματα, παρέρχεται του δεξιόθεν αυτής ½ ώρας κειμένου χωρίου Ράχοβα, έχοντος περί τας 50 οικογένειας χριστιανικάς λαλούσας την τουρκικήν μόνον, σχολείον ελληνικόν, // (σ. 451) εκκλησίαν και 2 χάνια. Εντεύθεν η οδός καμπτομένη προς αριστερά και βαίνουσα δι’ αδένδρων και ομαλών ανωφερειών και κατωφερειών και πλησιάζουσα τη ρείθρον του ποταμού Αντζίστα (χυνομένου εις την λίμνην Αχινού) παρέρχεται των αριστερόθεν 20’ της ώρας κειμένων χωρίων Μαντίλι και Τρετενίστα έχοντος περί τας 60 οικογενείας χριστιανικάς και ύδατα.

(σ. 487)

Αύξων αριθμός	Όνομα πόλεως ή χωρίου	Έλληνες	Οθωμανοί	Βουλγ. Ορθόδοξοι	ολικός πληθυσμός
1	Ζηλιάχοβα	1600	900		2500
2	Ζίχνη	75	100		175
17	Ερί-Ντερέ		75	750	825
22	Βασίλοβα (Ροσίλοβο)		350	150	500
25	Χωροβίστα	200			200
26	Πόρνα	500	200		700
27	Ράχοβα	400	450		850
28	Νούσκα		175	275[1]	450
	(Θολό)	25 οικογένειας χριστιανικάς			125

(Βασίλ Κάντσοφ, Μακεδονία: Εθνογραφία και Στατιστική, Σόφια, 1900, σ. 68)

Τούρκοι Χριστιανοί

Στην περιοχή της Ζίχνης, στους πρόποδες του Μποζ Νταγ βρίσκεται μια μικρή νησίδα τουρκικού πληθυσμού, η οποία έχει ως θρησκεία τον χριστιανισμό. Το κέντρο αυτό του πληθυσμού είναι η παλάνκα Ζελιάχοβο, το οποίο τώρα είναι και διοικητικό κέντρο όλης της Ζίχνης. Η πλειοψηφία του πληθυσμού του Ζελιάχοβου είναι τουρκο-χριστιανική. Υπάρχουν λίγοι Τούρκοι μωαμεθανοί και Βούλγαροι. Οι τελευταίοι έχουν εγκατασταθεί εκεί προσφάτως. Στη περιοχή γύρω από το Ζελιάχοβο Τούρκοι χριστιανοί συναντόνται στην Κάτω Νούσκα, ανάμεικτοι με Βούλγαρους, στα χωριά Πόρνα, Οριάχοβο, Ζίχνα και Τόλος, ανάμεικτοι με Τούρκους μωαμεθανούς, και στα χωριά Παλιές Σέρρες (Staro Syar) και Άνω Νούσκα αμιγείς. Λίγο βορειότερα στους λόφους του Μποζ Νταγ Τούρκοι χριστιανοί ζουν αμιγώς στο χωριό Ροσίλοβο και ενα μικρό μερος στο γειτονικό χωριό Ερί Ντερέ.

Ολοι αυτοί οι κάτοικοι αριθμούν περίπου σε 4000 άτομα, βρίσκονται δε υπό την πνευματική δικαιοδοσία της ελληνικής εκκλησίας, έχουν ελληνικά σχολεία και λέγονται συνήθως Έλληνες, αλλά η ελληνική γλώσσα τους είναι ξένη. Αξίζει να σημειωθεί, ότι οι κάτοικοι του Ροσίλοβο τραγουδούν βουλγαρικά εθνικά τραγούδια χωρίς να τα καταλαβαίνουν. Σύμφωνα με αξιόπιστες πληροφορίες, το κοντινό χωριό Καρλούκοβο (Καρλίκοβο), το οποίο τώρα λογίζεται ως βουλγαρικό, είναι εκβουλγαρισμένο τουρκικό χωριό και η τουρκική γλώσσα δεν έχει ξεχαστεί τελείως σ’ αυτό. Οι γηραιότεροι είναι δίγλωσσοι, ενώ οι νεότεροι μιλούν κυρίως βουλγαρικά.

Πιστεύεται ότι η τουρκο-χριστιανική νησίδα της Ζίχνης είναι ένα λείψανο από εκείνους τους παλιούς Τούρκους, τους οποίους οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες έφεραν κάποτε από την Ασία. Είναι γνωστό, ότι υπήρχε μια μεγάλη τουρκική αποικία, κάπου μεταξύ της Θεσσαλονίκης και της Έδεσσας, η οποία είχε εκχριστιανιστεί και είχε δικό της Επίσκοπο, υπαγόμενο στην εκκλησία της Οχρίδας. Πιστεύεται ότι από το όνομα εκείνων των Τούρκων, των λεγόμενων Βαρδαριοτών, έλαβε το όνομά του ο μεγάλος ποταμός της Μακεδονίας Βάρνταρ (Αξιός).

Στρέζοφ, Два санджака от Източна Македония. Периодично списание на Българското книжовно дружество в Средец, кн. XXXVII и XXXVIII, 1891, σ. 1.

Καζάς Ζίχνης

Ο καζάς Ζίχνης είναι ένας από τους μικρότερους. Αποτελείται από 48 χωριά, που βρίσκονται στο όρος Μπόζ-Νταγ και στη κοιλάδα της Αντζίστας (Αγγίστας), μεταξύ Σερρών και Δράμας.

Έδρα του καϊμακάμη είναι το Ζηλιάχοβο, παλάνκα, 4 ώρες ανατολικά από τις Σέρρες. Έχει μια αξιοπρεπή αγορά, ελληνική εκκλησία και ελληνικό σχολείο. Ο αριθμός των σπιτιών είναι 550 με παραπάνω από 2000 κατοίκους. Οι περισσότεροι είναι Γκαγκαούζοι – χριστιανοί, οι οποίοι μιλούν τουρκικά και λέγονται Έλληνες. Άλλα γκαγκαούζικα χωριά στη περιοχή της Ζίχνης είναι: Πόρνο, Ριάχοβο και Ροσίλοβο. Λίγο παραπάνω διακρίνονται τα ερείπια της Ζίχνης, άλλοτε ακμάζουσας πόλης. Τώρα ανάμεσα στα ερείπια στέκονται 39 σπίτια.

Στα 48 χωριά υπάρχουν 6148 σπίτια και 35.610 κάτοικοι. Από αυτά τα χωριά 4 είναι γκαγκαούζικα, 18 βουλγαρικά, 14 ελληνικά και 12 τουρκικά.

Κάντσοφ 1891 (σ. 85-87, 92, 96-97)

Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско
Васил Кънчов

А. Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница

(σ. 85-86)

Από τις Σέρρες έφυγα προς τα βόρεια, στο στενό του ποταμού Στρυμόνα. Προτού μιλήσω για αυτά τα μέρη, νομίζω ότι είναι απαραίτητο να αναφέρω λίγο λόγια για το ανατολικό μέρος του Σερραϊκού κάμπου. Στη Ζίχνη δεν πήγα, αλλά ξέρω πολλούς ανθρώπους από κει και έχω συγκεντρώσει πολλές πληροφορίες απ’ αυτούς.

[...]

Στο Μεσαίωνα υπήρχε η πολίχνη Ζίχνα στο δρόμο από τις Σέρρες στη Καβάλα. Αναφέρονται επίσης και Επίσκοποι της Ζίχνης. Κατά την κατάκτηση της περιοχής από τους Τούρκους η πολίχνη καταστράφηκε και στη θέση του τώρα υπάρχει ένα μικρό χωριό.

Η περιοχή είναι ορεινή και πεδινή ταυτόχρονα. [...] Οι πεδιάδες είναι πολύ εύφορες και δίνουν καλό βαμβάκι. Στα πεδινά κάτω από το Μποζ Νταγ καλλιεργείται άριστος καπνός, ενώ στα ορεινά υπάρχουν πρόβατα και κατσίκια.

Το κέντρο του καζά είναι η πολίχνη Ζελιάχοβο, το οποίο βρίσκεται σε όμορφη τοποθεσία, στο δρόμο ανάμεσα στις Σέρρες και τη Δράμα. Οι πλαγιές // γύρω από αυτό είναι γεμάτες με αμπελώνες. Έχει περίπου 2500 κατοίκους, από τους οποίους 800 είναι μωαμεθανοί και οι υπόλοιποι χριστιανοί. Οι χριστιανοί του Ζελιάχοβο μιλούν τουρκικά, έχουν καλά οργανωμένα ελληνικά σχολεία, τα οποία δουλεύουν σθεναρά για τον εξελληνισμό του πληθυσμού. Ανάμεσα στους χριστιανούς υπάρχουν και αρκετοί Βούλγαροι προσφάτως εγκατεστημένοι από τα γύρω χωριά. Εδώ παραθέτω ένα πίνακα για τον αριθμό των σπιτιών στον καζά. Ανταποκρίνεται στην αλήθεια, όσον αφορά τα χωριά βορειοδυτικά του ποταμού Ντραματίτσα (Αγγίστα). Όσο για τα νοτιοανατολικά χωριά, οι αριθμοί δεν μπορεί να είναι τόσο πιστοί γιατί τα πρόσωπα τα οποία χρησιμοποίησα, δεν γνώριζαν καλά τον τόπο στους πρόποδες του όρους Κουσίνιτσα.

(Οι πίνακες βρίσκονται στις σελίδες 86-87)

	Όνομα	Βούλγαροι	Έλληνες	Τούρκοι Χριστιανοί	Τούρκοι Μωαμεθανοί	Βλάχοι	Τσιγγάνοι	Σύνολο
1	Ζελιάχοβο			300 οικ.	160 οικ.			460 οικ.
7	Βοσίλοβο	45 οικ.		90 οικ.				135 οικ.
16	Ριάχοβο			90 οικ.	90 οικ.			180 οικ.
18	Κάτω Νούσκα	60 οικ.		20 οικ.				80 οικ.
20	Ορόβιστε (Χωροβίστα)		40 οικ.					40 οικ.
21	Ζίχνε			35 οικ.	40 οικ.			75 οικ.
22	Πόρνα			90 οικ.	30 οικ.			120 οικ.
23	Τόλος			20 οικ.	10 οικ.			30 οικ.
	ΣΥΝΟΛΟ	105 οικ.	40 οικ.	645 οικ.	330 οικ.			1120 οικ.

(σ. 92) Χριστιανοί, οι οποίοι μιλούν τουρκικά. Στη Ζίχνη υπάρχει μια νησίδα χριστιανικού πληθυσμού, ο οποίος μιλά τουρκικά. Η κυριότερη θέση αυτών των χριστιανών είναι η πολίχνη Ζελιάχοβο, όπου αποτελούν τη πλειοψηφία. Εκτός από εδώ, ζουν στα χωριά Ροσίλοβο και Κάτω Νούσκα, αναμεμειγμένοι με Βούλγαρους. Στα χωριά Οριάχοβο, Παλαιές Σέρρες (Staro Syar) και Άνω Νούσκα (του καζά Σερρών) αμιγείς. Στα χωριά Ζίχνα, Πόρνα και Πόλος, αναμεμειγμένοι με Τούρκους. Σε όλα αυτά τα χωριά (μαζί με την Άνω Νούσκα) αριθμούν περίπου σε 3700 κατοίκους. Εξ όσων γνωρίζω, για πρώτη φορά ο Βέρκοβιτς έκανε μια νύξη για αυτούς τους ανθρώπους. Είναι πιθανό να είναι συγγενείς των Γκαγκαούζων. Οι ίδιοι λεν ότι είναι Έλληνες, έτσι ακρίβως όπως έκαναν και οι Γκαγκαούζοι.

(σ. 96-97)

Трябва да забележим още, че в някои места стават много добри овощия и зеленчуци, каквито най-рано дохождат на Серския пазар. Особено селото Порна произвежда много череши и други плодове.

Преди години населението в Зъхна е било много заможно, понеже памукът се е продавал на двойна цена от сегашната, а данъците са били половина на днешните. И сега населението е добре сравнително с планинските части на санджака, но напоследък цените на памука много паднаха и осиромашаването върви напред. При все това досега жителите на Зъхна не са принудени да ходят по чужбина за прехрана.

Лихварството напоследък много се е развило в тоя благословен край и то смята да постигне онова, което данъците и евтинията на произведенията не могат.

(Brancoff D. M., La Macedoine et sa Population Chretienne, Paris, 1905, σ. 220)

	Όνομα	Γκαγκαούζοι	Βούλγαροι πατριαρχικοί	Βλάχοι	Σύνολο
1	Ζιλιάχοβο	1.620	160	60	1.840
41	Ορόβιστε	480			480
42	Ριάχοβα	360			360
43	Ρουσίλοβο	240			240
44	Τσεπέλτζε	240			240
45	Τολός	60			60
46	Ζίχνα	48			48
Σύνολο		3.048	160	60	3.268

Βιβλιογραφία

Αρβανίτης Ανδρεάς Ι., Η Μακεδονία εικονογραφημένη, Εν Αθήναις, 1909.

Αργυριάδης Α. Δ., Λεξικόν Γεωγραφικόν, Φυλλάδιον Β’, Εν Θεσσαλονίκη, 1868.

Brancoff D. M., La Macedoine et sa Population Chretienne, Paris, 1905.

Κάντσοφ Βασίλ, Μακεδονία: Εθνογραφία και Στατιστική, Σόφια, 1900.

Kanchov Vasil, “Patuvane po dolinite na Struma, Mesta i Bregalnica, Bitolsko, Prespa i Ohridsko”, v Izbrani proizvedeniya, Tom 1, Sofiya, 1970.

Стрезов, Г. Два санджака от Източна Македония. Периодично списание на Българското книжовно дружество в Средец, кн. XXXVII и XXXVIII, 1891.

Σχινάς Θ. Νικόλαος, Οδοιποροικαί Σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας Οροθετικής Γραμμής και Θεσσαλίας, Messager D' Athenes, Τεύχος Β', εν Αθήναις, 1886.

[1] Ενδέχεται να πρόκειται για λάθος κατά την μεταφορά των στοιχείων.

Η ρουμανική κοινότητα των Ανώ Ποροΐων (1900-1913) Μέρος Α'

2017-07-28T00:15:00.000+03:00

Η πορεία της Ρουμανικής (Βλαχικής) κοινότητας Άνω Ποροΐων μέχρι το 1913

     [Αξίζει να διευκρινιστεί ότι ως επί το πλείστον, η ελληνική βιβλιογραφία των αρχών του 20ου αιώνα χαρακτηρίζει αυτή τη κίνηση ως ρουμανική και τους θιασωτές της "Ρουμανόβλαχους" ή Ρουμανιστές. Αντίθετα, από τα Οθωμανικά έγγραφα της περιόδου, ξένα οδοιπορικά, μέχρι και δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις Δυτικών αλλά και Βαλκάνιων, χρησιμοποιείται ο όρος βλαχικές κοινότητες, βλαχικά σχολεία, και Βλάχοι, παραπέμποντας σε ρουμανίζοντες. Ο όρος "βλαχισμός" συναντάται παραδόξως πέρα από τις παραπάνω πηγες και σε επιστολές Μητροπολιτών προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Για παράδειγμα, ο Μητροπολίτης Σερβιών και Κοζάνης θα γράψει σε επιστολή του προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη το 1872:
    "Ο άγιος Γρεβενών εχειροτόνησεν ιερέα τινα εκ των βλαχοχωρίων, πλην μαθών ότι αυτός ανέγνω ποτέ το ιερόν Ευαγγέλιον βλαχιστί, μετακαλεσάμενος επέπληξε, και ήργησε, και ούτω έπαυσε.
    Η επαρχία Γρεβενών διαιρείται εις τέσσαρα κόλια (θέματα) δηλαδή. Βέντζια κολ, Τζουρχλ κολ, Χάσια κολ και Βλαχ κολ. Άπερ απαρτίζουσιν δέκα εννέα χωρία, ονόματι όμως λέγεται Βλαχ κολ, διότι τα δέκα πέντε χωρία κατοικούσι μακεδόνες και την γλώσσαν και το φρόνημα, τέσσαρα δε μόνον βλάχοι, αλλά την γλώσσαν και ουχί το φρόνημα, ως εξιστορώ, οι πάντες. Οίον δη.
    [...]Εις Περιβόλι, εξ εξακοσίων (600) οικιών, οι ημίσεις ίσως εισί φρονήματος βλαχισμού, αλλ' ουδέν δύνανται κατορθώσαι.
    [...] Εκτός του χωρίου Βδέλλας, ένθεν κατάγονται ο Αβέρκιος, Αποστόλης και Ιωάννης οι εν λόγ, και ένθα ούτοι διατηρούσι την εστίαν αυτών, και ένθα εν μέρει διδάσκεται η βλαχική, εις τ' άλλα μέρη διδάσκεται η ελληνική.

Παρατηρούμε από τα παραπάνω αποσπάσματα ότι η βλαχική γλώσσα, τα βλαχικά σχολεία και το βλαχικό φρόνημα ταυτίζονται, χωρίς να υπάρχει διαφορά από τους Βλάχους του Δούναβη (όσον αφορά στη γλώσσα, τα σχολεία και το φρόνημα), παραπέμποντας σε κάτι ενιαίο. Αργότερα, αυτό που έκανε η ελληνική βιβλιογραφία ήταν να αποκαλέσει το βλαχικό φρόνημα, όπως αυτό περιγράφεται κατά τον 19ο αιώνα, ως ρουμανισμό, παρουσιάζοντάς το με αυτόν το τρόπο ως κάτι μακρινό και ξένο στο οποίο οι Βλάχοι δεν έχουν θέση, και την βλαχική γλώσσα ως φορέα πλήθους ελληνικών λέξεων, παραπέμποντας στο καθήκον εξελληνισμού των Βλάχων. Τονίζονται, δε, κατά καιρούς οι διαφορές της κουτσοβλαχικής με την επίσημη ρουμανική, προκειμένου να αναδείξουν τις διαφορές των Βλάχων της Μακεδονίας με αυτών της Ρουμανίας. Όντως, το βλαχικό κίνημα είχε την υποστήριξη της Ρουμανίας, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η Ρουμανία ήταν κάτι ξένο προς τους Βλάχους, γεγονός που μαρτυρούν οι ίδιοι οι Μητροπολίτες. Όσο ελληνικές ήταν οι πατριαρχικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίες, τόσο ρουμανικές ήταν οι αντίστοιχες βλαχικές.

Στο παρόν δημοσίευμα πρόκειται να χρησιμοποιήσω τους όρους "ρουμανίζοντες" και "ρουμανική" κοινότητα, αναφερόμενος στις βλαχικές κοινότητες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ενώ "ελληνικες", για τις πατριαρχικές κοινότητες, όπως δηλαδή είναι γνωστοί οι όροι στην Ελλάδα.]

Αυτοί που πλαισίωσαν την ρουμανική κοινότητα των Άνω Ποροΐων ήταν οι Βλάχοι του χωριού, όπως σε κάθε αντίστοιχη περίπτωση. Το συγκεκριμένο χωριό, όπως και η γειτονική Ράμνα, βρίσκονταν μακριά από τις Σέρρες και κατ' επέκταση από την ισχυρή ελληνική επιρροή, γεγονός που επέτρεψε σε ένα μέρος των κατοίκους να αναπτύξουν την βλαχική τους ταυτότητα και να μην ταυτιστούν με τον ελληνισμό. Ο Picot γράφει σχετικά μ' αυτό το 1875:

"Τα χωριά Ράμνα (200 οικογένειες) και Πορόια (120 οικογένειες), κοντά στις Σέρρες, είναι πρόθυμα να λάβουν εθνικούς εκπαιδευτικούς [δηλ. του ιδίου έθνους]. Αντίθετα, οι Ρουμάνοι [ενν. Βλάχοι] της Τζουμαγιάς και της Σαρούνα (Θεσσαλονίκης) έχουν ταχθεί με το μέρος των Ελλήνων." Picot M. E., Les Roumains de la Macedoine, Paris, 1875, σ. 39.

Στις επόμενες δεκαετίες, αυτό το φαινόμενο έλαβε εθνικό & πολιτικό χαρακτήρα. Ενώ, λοιπόν, μέχρι το 1900 ο βλαχικός πληθυσμός των Άνω Ποροΐων φαινόταν ως ένα ενιαίο σύνολο, φανατικά πιστό στο Οικουμενικό Πατριαρχείο [Κάντσοφ, Μακεδονία: Εθνογραφία και στατιστικά, 1900, σ. 106], το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς συστάθηκε η ρουμανική κοινότητα των Άνω Ποροΐων [Romanski St., "Makedonskite Romani", στο Makedonski Pregled, Godina I, kniga 5-6, Sofiya, 1925, σ. 93), Minov Nikola, Vlashkoto Prashanye i Romanskata propaganda vo Makedonya, σ. 321]. Η αυτόματη πράξη μετά την σύσταση μιας κοινότητας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν η κίνηση για το σχολείο της. Αυτοί που άνοιξαν το ρουμανικό σχολείο στα Άνω Πορόια ήταν ο Νικόλαος Τσοραπτσής (Κόλτσο Τσοραπτσή) και ο Μ. Παπουσεάνου.

Φωτογραφία του Κόλτσο Τσοραπτσή. ΠΗΓΗ: Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Άνω Πορόια - Γενεαλογίες και εικόνες, Θεσσαλονίκη, 2005, σ. 293.

Τότε, πολλά πρόσωπα της ελληνικής πλευράς, πολιτικοί και μητροπολίτες, προσπάθησαν να μειώσουν την σημασία της δημιουργίας της ρουμανικής κοινότητας, διαδίδοντας ότι έλαβε χώρα καθαρά από ιδιοτελή συμφέροντα (οικονομικά, εκπαιδευτικά κ.ά.). Ο Περικλής Αργυρόπουλος, ο τότε Πρόξενος των Σερρών Ιωάννης Στορνάρης, μερικά χρόνια αργότερα ο Μητροπολίτης Μελενίκου Αιμιλιανός, ο Πρόξενος Σερρών το 1907 Αντώνιος Σακτούρης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ Γ' κ.ά. περιγράφουν την ρουμανική κίνηση ως κάτι το δόλιο, το αργυγενές, χωρίς σημασία.

Επιπλέον, ένα γεγονός που παρουσιάζεται ως αιτία της δημιουργίας ρουμανικών της Οθωμανικής αυτοκρατορίας είναι η δυσχερή οικονομική κατάσταση πολλών από αυτούς που ακολούθησαν την ρουμανική προπαγάνδα. Ο Ζιώγας, για παράδειγμα, σημειώνει ότι αυτοί που ακολούθησαν τη ρουμανική προπαγάνδα ήταν φτωχοί κτηνοτρόφοι, θέση που συναντάται και σε σχετικά βιβλία [Ζιώγας, 2005, σ. 50-51]. Λησμονεί, όμως, ότι κριτήριο ένταξης του αγράμματου χωρικού της Μακεδονίας στην εκάστοτε κοινότητα (πατριαρχική, εξαρχική, βλαχική, σερβική κ.ο.κ.) περιστρεφόταν γύρω από τα δικά του αισθήματα αλλά και από τα οφέλη που μπορούσε να λάβει αυτός και η οικογένειά του: κατά πόσο μπορούσαν τα παιδιά του να λάβουν μία αξιοπρεπή μόρφωση με την λιγότερη προς αυτόν επιβάρρυνση, πώς μπορούσε ο ίδιος να επωφεληθεί από το δίκτυο της κοινότητας, προκειμένου να εξασφαλίσει την ασφάλεια και την δουλειά του κ.ο.κ. Αμέτρητες περιπτώσεις οικονομικών αποκλεισμών σημειώθηκαν κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, οι οποίοι ανάγκασαν χιλιάδες χωρικούς να αλλάξουν στρατόπεδο, συνήθως πάνω από μία φορά. Πέρα από τους οικονομικούς αποκλεισμούς, σημαντικό ρόλο έπαιζαν τα αντάρτικα σώματα. Στην περίπτωση των Άνω Ποροΐων, η ρουμανική κοινότητα αριθμούσε περίπου σε 70 οικογένειες πριν το 1907. Όταν κατά το 1907 το ελληνικό ένοπλο σώμα του Στέργιου Βλάχμπεη έδρασε στην περιοχή, η ρουμανική κοινότητα διαλύθηκε. Όταν πάλι μετά το Σύνταγμα των Νεότουρκων η περιοχή του Μπέλες απαλλάχθηκε από την δραστηριότητα του Βλάχμπεη, η ρουμανική κοινότητα εμφανίστηκε και πάλι με 352 άτομα το 1910 [Χαλκιόπουλος, σ. 55], και με 450 το 1912, σύμφωνα με στοιχεία του ελληνικού στρατού.

Μια στατιστική από τις πολλές εκείνης της περιόδου, διενεργηθείσα λίγο πριν τον Α' Βαλκανικό Πόλεμο το 1912. Για τα Άνω Πορόια αναφέρονται τα εξής: 1050 Έλληνες, με υποσημειώση ότι είναι Βλαχόφωνοι, εκ των οποίων 450 Ρουμανίζοντες. 2500 Βούλγαροι "σχισματικοί" (δηλ. εξαρχικοί) - όλοι οι σλαβόφωνοι του δυτικού καζά (περιφέρειας) του Σιδηροκάστρου ανήκαν από τα τέλη του 19ου αιώνα στην εξαρχία με εξαίρεση του Ντερβέντ τσιφλίκ (σημερινό Ακριτοχώρι) - και 450 Μουσουλμάνοι. ΠΗΓΗ: Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, Στατιστικοί Πίνακες πληθυσμού κατ' εθνικότητας των νομών Σερρών και Δράμας, Αθήνα, 1919, σ. 10.

Η ελληνική πλευρά προσπάθησε να παρουσιάσει την ρουμανική κοινότητα των Άνω Ποροΐων ως αριθμητικά ισχνή. Η προσπάθεια αυτή είναι εμφανής στα αντίστοιχα "στατιστικά" της εποχής. Για παράδειγμα, ενώ είναι γνωστό ότι από ελληνικές πηγές ότι το 1905 20 οικογένειες επιπλέον οικογένειες εντάχθηκαν στην ρουμανική κοινότητα των Άνω Ποροΐων, ο Δημήτριος Φιλιππίδης κάνει λόγο για μόλις 75 "Ρουμανιστές, εν Άνω Ποροΐοις" [Φιλιππίδης Δημήτριος, Η Μακεδονία, Αθήνα, 1906, σ. 72]. Η παρακάτω στατιστική συγκριτικά είναι μάλλον η πιο αξιόπιστη για την εποχή της.

Ελληνίζουσες και Ρουμανίζουσες οικογένειες στη Μητροπολιτική περιφέρεια Μελενίκου. Στα Άνω Πορόια σημειώνονται 60 οικογένειες, στη Ράμνα 5, ενώ στη Κάτω (ή αλλιώς Μπαρακλή) Τζουμαγιά δεν υπάρχει καμία. ΠΗΓΗ: Οικουμενικό Πατριαρχείο, Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, Εν Κωνσταντινουπόλει, 1906, σ. μστ'.

Από το 1900, οπότε και δημιουργήθηκε η κοινότητα, υπήρχαν οικογένειες οι οποίες ανήκαν στην πατριαρχική κοινότητα του χωριού, δηλαδή στην ελληνική, αλλά έβλεπαν με θετικό μάτι την ένταξη στον αντίπαλη κοινότητα: Απλά, διότι πολλοί θεωρούσαν ότι εκεί ανήκουν. Έτσι, όταν η Πύλη εξέδωσε διάταγμα (ιραδέ) για την αναγνώριση των Βλάχων ως ξεχωριστού μιλλέτ μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, 20 οικογένειες επιπλέον εντάχθηκαν στην ρουμανική κοινότητα του χωριου. Αυτό το γεγονός φανερώνει την εκούσια επιλογή αυτών των οικογενειών, καθώς με την αναγνώριση των Βλάχων ως ξεχωριστό μιλλέτ, θεώρησαν πως θα είναι ελεύθεροι να δημιουργήσουν βλαχικές κοινότητες και θα έχουν το Οθωμανικό κράτος στο πλευρό τους. Παρά τις ανακρίβειες της νεότερης ελληνικής βιβλιογραφίας, ότι δήθεν η Πύλη με αυτή της την ενέργεια αποσκοπούσε στην αποδυνάμωση του ελληνικού στοιχείου, ποτέ δεν άσκησε κάποιου είδους πίεση στους Βλάχους για την απόσχισή τους από τις πατριαρχικές (ελληνικές) κοινότητες.

ΥΠΟΥΡΓΙΚΟΣ ΤΕΣΚΕΡΕΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

Προς την Α. Παναγιότητα τον Πατριάρχην των ρωμαίων.

Η Α. Υ. ο Πρωθυπουργός εκοινοποίησε δι' υψηλού τεσκερέ ότι, επί τη αιτήσει των βλάχων, υπηκόων οθωμανών, όπως προφυλάξωσι τον εθνισμό αυτών, διδάσκοντες μεν εν ταις σχολαίς αυτών δια της ιδίας αυτών γλώσσης και λειτουργούντες εν ταις εκκλησίαις αυτών δι' ιδίων αυτών ιερέων και εν τη εθνική επίσης γλώσση, εκλέγοντες δε και αυτοί μουχτάρας, όπου εν πλειονοτήτι κατοικούσι, καθώς και υπό των άλλων εθνοτήτων διορίζονται τούτοι, εγένετο σκέψις εν τω Υπουργικώ Συμβουλίω, καθ' ην απεφασίσθη ίνα, επειδή κατά την άλλως τε υπό του κράτους παραδεδεγμένην θεμελιώδη αρχήν το κράτος φέρεται εξ ίσου προς πάσας τα διαφόρους εθνότητας, ανατέθη τω Υπουργείω των Εσωτερικών να κοινοποιήση τω Επιθεωρητή των Ευρωπαϊκών Νομών του Κράτους και τοις Νομάρχαις, οις δει, όπως, υπό τον όρον του να μη επέλθη προσβολή εις την από του Πατριαρχείου εξάρτησιν των βλάχων, μη εμποδίζωνται ούτοι εις την δι' ιδίων ιερέων εν τη εθνική αυτών γλώσση λειτουργίαν και εις την εν τοις ιδίοις αυτών σχολείοις δια της γλώσσης αυτών διδασκαλίαν, επιτράπη δ' αυτοίς να διορίζωσιν ιδιαιτέρους μουχτάρας, συνωδά τοις υφισταμένοις νόμοις, και μη κωλύωνται μεν οι διδάσκαλοι και οι επόπται, ους θέλουσι διορίζει εις τα σχολεία αυτών, από της εκπληρώσεως του καθηκόντος αυτών, η κοινότης όμως αποτείνηται δι' αυτούς προς το Αυτοκρατορικόν Υπουργείον της Παιδείας, συνωδά τη τάξει, εις δε τας εκλογάς των μελών του Διοικ. Συμβουλίου εισάγωνται και οι βλάχοι, και ότι η απόφασις αυτή, υποβληθείσα τω Άνακτι, έτυχε της αυτοκρατορικής κυρώσεως.

Εφ' ω προάγομαι ινά φέρω εις γνώσιν της Υμετέρας Παναγιότητος τα άνω.

Τη 18 Ρεβιουλεββέλ 1323 = 10 Μαϊου (1321) 1905

Ο Υπουργός ΑΒΔΟΥΡΑΧΜΑΝ

ΠΗΓΗ: Οικουμενικό Πατριαρχείο, Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, εν Κωνσταντινουπόλει, 1906, σ. 100.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ...

Βιβλιογραφία:

Aργυρόπουλος Περικλής Α., Απομνημονεύματα, Ο Μακεδονικός αγώνας, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1957.

Βλάχος Ιωάννης, "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν Μελενίκου (Εκθέσεις Μητροπολιτών Ειρηναίου και Αιμιλιανού)", Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Η', Αθήνα, 1979, σ. 83-154.

Επιτελική Υπηρεσία του Ελληνικού Στρατού, Στατιστικοί Πίνακες πληθυσμού κατ' εθνικότητας των νομών Σερρών και Δράμας, Αθήνα, 1919.

Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Άνω Πορόια - Γενεαλογίες και εικόνες, Θεσσαλονίκη, 2005.

Ζιώγας Παναγιώτης Χρ., Γεώργιος Μ. Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόϊα Σερρών, Θεσσαλονίκη, 2015.

Κατσάνης Ν. - Ντίνας Κ., Οι Βλάχοι του Νομού Σερρών και της Ανατολικής Μακεδονίας. Γενική εισαγωγή, Βλάχοι Ανατολικής Μακεδονίας, Οικισμοί νομού Σερρών, Επαγγέλματα, Ενδυμασία, Τραγούδια, Σέρρες, 2008.

Λαούρδας Β. - Πέννας Π., "Ο Μακεδονικός Αγών εις την περιοχήν των Σερρών κατά το 1907 (Εκθέσεις του προξένου Σαχτούρη)", Σερραϊκά Χρονικά, τομ. Γ', Αθήνα, 1959, σ. 4-143.

Οικουμενικό Πατριαρχείο, Επίσημα έγγραφα περί της εν Μακεδονία οδυνηρής καταστάσεως, εν Κωνσταντινουπόλει, 1906.

Πέννας Πέτρος Θ., Ιστορία των Σερρών από της αλώσεως αυτών υπό των Τούρκων μέχρι της απελευθερώσεως των υπό των Ελλήνων (1363-1913), Εκδ. δευτέρα βελτιωμένη και επηυξημένη, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρία Σερρών-Μελενίκου, Αθήναι, 1966.

Πέννας Πέτρος Θ., Τα Άνω Πορόια Σερρών. Το διαμάντι του Μπέλλες, Ιστορία και Λαογραφία, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Σερρών - Μελενίκου, Αθήνα, 1989.

Φιλιππίδης Δημήτριος, Η Μακεδονία, Αθήνα, 1906.

Kanchov Vasil, Makedonya, Etnografiya i Statistika (Μακεδονία. Εθνογραφία και Στατιστικά), Sofya, 1900.

Minov Nikola, Vlashkoto Prashanye i Romanskata propaganda vo Makedonya (Το βλαχικό ερώτημα και η ρουμανική προπαγάνδα στη Μακεδονία), Skopje, 2013.

Picot M. E., Les Roumains de la Macedoine (Οι Ρουμάνοι της Μακεδονίας), Paris, 1875.

Romanski St., "Makedonskite Romani" (Οι Μακεδονο-ρωμάνοι), στο Makedonski Pregled, Godina I, kniga 5-6, Sofiya, 1925, σ. 63-96.

2017-04-17T13:37:00.001+03:00

Το οθωμανικό Σιδηρόκαστρο (αναφορές στην πόλη κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο)

2016-09-27T02:11:00.002+03:00

Δεμίρ Ισάρ: Αυτή κειμένη εις την Μ είσοδον κλεισωρείας διαρρέεται υπό ρεύματος το οποίον την διαχωρίζει εις δύο συνοικίας, αίτινες συγκοινωνούσι δι' ωραίας λίθινης, τριτόξου και υψηλής γέφυρας 20μ μήκους και έχει στενάς, αλλά λιθόστρωτους (καλδερίμ) οδούς.

Οικείται υπό 600 περίπου οικογενειών οθωμανικών και 200 χριστιανικών, αίτινες οικούσιν εις το ΒΔ μέρος της πόλεως, έχει δε 6 τεμένη, 2 εκκλησίας, σχολεία, δύο αρρένων και εν θηλέων, 11 κλιβάνους, 9 χάνια κτηνών, διοικητήριον (Καϊκαμλίκι), δημαρχείον, καλήν αγοράν, καταστήματα, καφεία πολλά και εκλεκτά βυρσοδεψεία, εβδομαδιαίαν αγοράν έκαστον Σάββατον και άφθονα ύδατα.

Είναι πρωτεύουσα ομωνύμου διαμερίσματος, υπαγομένου εις την επαρχίαν Σερρών, απαρτιζομένου εξ 79 πόλεων και χωρίων, εν οις οικούσι 3 χιλ. χριστ. ελληνόφωνοι, 700 χριστ. αθίγγανοι, 26 χιλ. ορθόδοξοι χριστ. βούλγαρόφωνοι και 2 χιλ. Μωαμεθανοί, τούρκοι και αθίγγανοι.

(Σχινάς Ν., Οδοιποροικαί Σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, Νέας Οροθετικής Γραμμής και Θεσσαλίας, Messager D' Athenes, εν Αθήναις, 1886, σ. 424-425.)

Δεμίρ Ισσάρ

Τη Υστεραία επιβαίνων της σιδηροδρομικής αμάξης του ενωτικού σιδηροδρόμου, του επιστρέφοντος εκ της βασιλευούσης εις Θεσσαλονίκην και παρερχόμενος τον πρώτον μετά τας Σέρρας σταθμόν Προσωνίκι (Πρόσνικ, σημ. Σκοτούσσα), παρά την ομώνυμον Ελληνορθόδοξον κώμην, σταθμεύω εις τον επόμενον, του Δεμίρ-Ισσάρ, κείμενον ολίγον προ της μεγάλης γέφυρας του Στρυμόνος, ήτοι προ της εξόδου αυτού εκ των όρεων εις την μεγάλην των Σερρών πεδιάδα.

Ο σταθμός Δεμίρ-Ισσάρ αποτελεί σπουδαίον εμπορικόν σταθμόν διαμετακομιστικού εμπορίου, δι' ου διαμετακομίζονται τα εκ Θεσσαλονίκης εμπορεύματα εις ολόκληρον το τμήμα εκείνο της βορείου χώρας, ήτοι των επαρχιών Μελενίκου, Πετριτσίου, Κάτω και Άνω Τζουμαγιάς. Και εν τω σταθμώ τούτω οι διαμετακομισταί και αντιπρόσωποι εμπόρων εισίν Έλληνες, διακρινόμενοι επί εμπορική ενημερότητι και δραστηριότητι.

Εκ του σταθμού δι' αμάξης μετά τέταρτον ώρας εισέρχομαι εις Δεμίρ-Ισσάρ.

Δεμίρ-Ισσάρ σημαίνει Τουρκικστί σιδηρούν φρούριον. Υπέρκειται της πόλεως πελώριος βράχος, όστις ως φρούριον προστατεύει αυτήν. Επ' αυτού δε και ερείπια Βυζαντινού ή Ενετικού φρουρίου, δι' ου καθίσταται απόρθητον, εξ ου και η ονομασία σιδηρούν φρούριον.

Διά μέσου της πόλεως ρέει ρύαξ, παραπόταμος του Στρυμόνος, όστις χωρίζει τα οικήματα της πόλεως από της αγοράς. Το ύδωρ αυτού χρησιμοποιούσι τα κατά σειράν μικρά εργοστάσια βυρσοδεψικής κατά το εγχώριον σύστημα λειτουργούντα, εις ην ενασχολούνται οι Οθωμανοί. Τούτο αρδεύει και το πέριξ έδαφος και καθιστά αυτό λίαν εύφορον, εφ' ου ευδοκιμούσι παντοία είδη λαχανικών και οπωροφόρων δένδρων.

Ανατολικώς της πόλεως διαρρέει και έτερος παραπόταμος του Στρυμόνος, όστις ρέων πολλάκις ως χείμαρρος ορμητικός ήνοιξεν ευρείαν κοίτην. Αμέσως άνωθεν αυτής και του ογκώδους και αποτόμου βράχου άρχεται ατελεύτητος σειρά ορέων μετά βαθειών φαράγγων και κοιλάδων, διήκουσα μέχρι Μελενίκου, Νευροκοπίου και Άνω Τζουμαγιάς, ήτις αποτελουμένη εκ διακλαδώσεων του Ορβήλου, λαμβάνει διάφορα ονόματα, οία τα Τσεγγέλ όρος, Βροντής όρος, Μέλαν όρος (Καρά-δαγ) κτλ.

Είμεθα εντεύθα εν τη αρχαία Σιντική, κειμένη μεταξύ Παρορβηλίας από βορρά και Παιονίας από νότου και εκτεινομένη εκείθεν του Στρυμόνος. Εν αυτή κατώκει το αρχαίον Θρακικόν φύλο των Σιντών, ους και Πελασγούς τίνες θεωρούσι, καταγομένους εκ των εν τη νήσω Λήμνω Σιντίων.

Πρωτεύουσα της Σιντικής μνημονεύεται η πόλις Ηράκλεια (Ηράκλεια Σιντικής). Ταύτην τίνες τοποθετούσι παρά το Δεμίρ-Ισσάρ, έτεροι βορειότερον παρά το Μελένικον και έτεροι, όπερ και φαίνεται πιθανώτερον, δυτικώτερον, εκείθεν του Στρυμόνος, παρά το Πετρίτσιον (αναφέρεται στη βουλγαρική πόλη Πέτριτς). Η Ηράκλεια εκτίσθη υπό Αμύντου, αδελφού του Φιλίππου. Επί των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου ανεδείχθη πρωτεύουσα της Σιντικής. Ελεηλατήθη υπό των Ρωμαίων, ουχ ήττον παρέτεινε την ακμήν της μέχρι του Ι. μ.Χ. αιώνος, μνημονευομένη υπό Βυζαντινών συγγραφέων.

Εν Σιντική μνημονεύονται και άλλοι δύο δευτερεύουσαι πόλεις η Τρίστηλος και η Παροικόπολις.

Εκτός των ερειπίων του φρουρίου ουδέν άλλο αρχαιολογικόν κτίριον σώζεται. Η πόλις έχει όψιν νεωτέρας Οθωμανικής πόλεως περιλαμβάνουσα περί τας 1000 οικογένειας, ων αι 700 και πλέον Οθωμανικαί, διακρινόμεναι δια την αυστηράν τήρησιν των θρησκευτικών και κοινωνικών των Τούρκων ηθών. Είναι πρωτεύουσα ομωνύμου υποδιοικήσεως της διοικήσεως Σερρών. Εκκλησιαστικώς δε υπάγεται εις την Μητρόπολιν Μελενίκου.

Η ημετέρα κοινότης περιλαμβάνει 200 οικογένειας, Ελληνόφωνους τας πλείστας. Εκ τούτων πολλαί κατήλθον ως άποικοι εκ Μελενίκου. Έχει και αυτή να επιδείξη εμπορικήν ισχύν και υπεροχήν, πολλήν δε εις τα Ελληνικά γράμματα επίδοσιν.

Το σχολικόν κτίριον των αρρένων, το μητροπολιτικόν οίκημα και άλλα προσοδοφόρα κτήματα εκληροδοτήθησαν υπό φιλοπατρίδων τέκνων αυτής, ων υπερέχει ο μέγας της κοινότητος ευεργέτης Σιμέτσος, του οποίου μαρμάρινον εν τω περιβόλω της εκκλησίας είναι εστημένον μνημείον μετά της επιβλητικής προτομής αυτού.

Η εκκλησία ουχί πολύ ευρεία αλλά μετά πολλής ευπρέπειας διατηρουμένη και διακεκοσμημένη. Πλην αυτής εκτίσθη δευτέρα εκκλησία εις των κάτω λεγομένην μικράν συνοικίαν εκ 40 περίπου οικογενειών απαρτιζομένην εις το δυτικόν άκρον της πόλεως, εν τη οποία έχουσιν εστημένα τα δίκτυα οι σχισματικοί, ιν' αλιεύσωσι τους απλοϊκούς χωρικούς των περίξ χωρίων. Εν αυτή κατώρθωσαν να συμπήξωσιν εκ δεκάδος οικογενειών την μόνην σχισματικήν κοινότητα εν Δεμίρ-Ισσάρ, ίνα δι' αυτής, ως πυρήνος, επεκτείνωσι τα προς εκ βουλγαρισμόν ενέργειάς της. Εκεί εδρεύει πονηρότατος και πολυμήχανος σχισματικός αρχιμανδρίτης έχων λεγεώνα διδασκάλων, ων ο αριθμός μείζων των μαθητών, όργανα των τοιούτων ενεργειών του.

Τα ημέτερα σχολεία διακρίνονται δια την καλήν οργάνωσίν των. Πλήρης εξατάξιος σχολή αρρένων μετά τεσσάρων τάξεων και νηπιαγωγικής, διδασκομένων υπό δύο διδασκαλισσών. Και εν τη κάτω συνοικία μικρόν σχολείον μετά δύο τάξεων, εν ω διδάσκει μία διδασκάλισσα.

Εν τω παρθεναγωγείω φυλάσσονται πλάκες εκ μαρμάρου αρχαίαι ανάγλυφοι και ενεπίγραφοι, ανευρεθείσαι εκεί που πλησίον.

Μία τούτων ορθογώνιος επιτύμβιος, παριστώσα ανάγλυφον συζυγικόν ζεύγος του γνωστού Ρωμαιοβυζαντινού τύπου. Άνωθεν φέρει την εξής επιγραφήν.

ΑΡΤΕΜΙΔΩΡΑΔΗΜΕΟΥ

κάτωθεν δε την εξής,

ΔΗΜΗΤΡΙΩΤΩΑΝΔΡΙ

ΚΑΙΕΑΥΤΗΕΠΟΙΕΙ

Άλλη κυκλική ανάγλυφος παριστώσα συζυγικόν επίσης ζεύγος μετά τέκνου εκ των κοινών επιτυμβίων.

Και άλλαι επίσης προσόμοιοι, ωντινες απεκεκρουουσμέναι, μετ' επιγραφών αφιερωτηρίων, κακκκής γραφής και δυσαναγνώστων.

Άξιον σημειώσεως είναι και το γεγονός, όπερ επέτυχεν ο πρώην Μητροπολίτης Μελενίκου, νυν διευθυντής της εν Χάλκη Θεολογικής σχολής, ανήρ ευρείας θεολογικής μαθήσεως, καταλιπών τα μάλα αγαθήν μνήμην έμφρονος ποιμενάρχου. Ούτος, πλην της ανοικοδομήσεως της εν τη κάτω συνοικία νέας εκκλησίας, ηδυνήθη να τύχη ευμενούς υποδοχής αιτησίς του παρά τω Μεγαλειοτάτω Σουλτάνω, χορηγήσαντι αυτώ την άδειαν της κρούσεως του κώδωνος της εκκλησίας του Δεμίρ-Ισσάρ καλούντος τους Χριστιανούς εις προσευχήν εν αυτή, τουθ' όπερ πρότερον απηγορεύετο, ως αντιβαίνον εις τα κυριαρχικά του Οθωμανικού λαού δίκαια.

Ο κώδων το πρώτον μετά σιωπήν τόσων αιώνων εκρούσθη πανηγυρικώς και το γεγονός εωρτάσθη υπό της ημετέρας κοινότητος μετά πολλής χαράς, τελεσθείσης δοξολογίας υπέρ του φιλολάου ημών Άνακτος.

(Χατζηκυριάκος Γ., Σκέψεις και εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν (1905-1906), Θεσσαλονίκη, 1962, σ. 214-218)

Ο Μακεδονικός Αγώνας στα Πορόια, από τα λόγια του δασκάλου εκεί Χρίστο Κούσλεφ

2016-08-09T13:17:00.000+03:00

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί απόσπασμα από τα γραφόμενα του Χρίστου Κούσλεφ που έδρασε επιφανειακά ως δάσκαλος στα Κάτω Πορόια, και στην ουσία ως ηγέτης του τοπικού κομιτάτου. Ορίστε τί έγραφε για το έτος 1900-1901:

[...]
Στα αρχή του σχολικού έτους 1900/1901 πήγα στο Κιλκίς, όπου και είχα διορίστεί διευθυντής του μονοθέσιου σχολείου στα Κάτω Πορόια. Διορίστηκα (τώρα) από τον δήμο Σερρών. Στα Πορόια έμεινα μέχρι τις διακοπές. Εδώ ήμουν ηγέτης στην περιοχή των Ποροΐων.

Σχεδόν σε όλα τα χωριά είχαν εγκατασταθεί επιτροπές (κομιτάτα) με εξαίρεση τα χωριά Λιπούς και Τοντορίτς. Η Ράμνα είναι βλάχικο χωριό. Υπήρχαν κανονισμοί, καταστατικά τα οποία είχαν σταλθεί σε όλα τα χωριά. Σε κάθε χωριό διορίζονταν (οι κατα τόπους) πρόεδροι και σύμβουλοι. Συγκεντρώνονταν οι εισφορές από τα μέλη. Υπήρχαν αγγελιοφόροι. Οι οικειοθελείς παροχές προσδιορίστηκαν από το ηγετικό σώμα. Ρώτησα τον πρόεδρο σε κάθε χωριό ποιός και πόσα (χρήματα) μπορεί να δώσει, και σύμφωνα με αυτά που μου έλεγαν αυτά τους επιβάλλονταν να συγκεντρώσουν. Υπήρχαν και συγκεκριμένοι τρομοκράτες. Είχα στα Κάτω Πορόια δύο, ένας εκ των οποίων ήταν ο Αλέξο Ποροϊλίατα (Αλέξη των Πορροΐων). Τους έστελνα σε άλλα χωριά και καμιά φορά και τους δύο μαζί. Αυτοί δεν προσέφευγαν στη βία, αλλά συνήθως παρείχαν βοήθεια. Συγκέντρωσα μόνο στα Κάτω Πορόια μόλις 120 λίρες. Από το Σούγκοβο λήφθηκαν 30 λίρες, από τη Μακρυνίτσα 10, από τα Άνω Πορόια 150 κ.ά. Ακόμη δεν ήταν επιθυμητό να ζητήσουμε εισφορές από κάθε χωριό, για να μην θρηνήσουν κιόλας θύματα, αλλά οι συνδρομές λαμβάνονταν μόνο από τα μέλη και συγκεκριμένα από τους μυημένους στην οργάνωση.

Αργότερα βρήκα την συμμορία του Μιχαήλ Πόπετο, η οποία πήγε μόνο σε μερικά χωριά με 6-7 άτομα. Ο Πόπετο είχε έρθει μαζί με τον Ντέλτσεφ και στη περιοχή των Σερρών χωρίστηκαν, με ένα μέρος της συμμορίας να πηγαίνει στα Πορόια για να τιμωρήσει δύο Τούρκους ζουλουμτζήδες, από τα χωριά Σούγκοβο και Άνω Πορόια.

Τιμωρήθηκε και ένας σπιούνος, Βλάχος, από τα Άνω Πορόια. Μετά από αυτό, η συμμορία υπό τις διαταγές της Κεντρικής Επιτροπής κλήθηκε να πάει στο Κουμάνοβο, όπου υπήρχε σύγκρουση με την σερβική προπαγάνδα. Το καλοκαίρι ήρθε μια άλλη συμμορία, μια κιλκισιώτικη συμμορία, μόνο με 4 άτομα. Αυτή χρησίμευσε στο να συγκεντρώσει χρηματικές εισφορές, οι οποίες στάλθηκαν αργότερα στις Σέρρες. Με τα λεφτά του κομιτάτου αγόρασα τουφέκια και περίστροφα μόνο από τους Αλβανούς (Αρναούτηδες). Τα τουφέκια, τα περισσότερα εκ των οποίων ήταν "Γκρα", τα πούλησα στους χωρικούς σε διαφορετική από τη διαδεδομένη τιμή. Αγόρασα 26 τουφέκια.

Από τις Σέρρες και από την Κεντρική Επιτροπή δεν επιτρεπόταν να αγοράσουν όπλα (από εμάς), διότι θα έφταναν από τη Βουλγαρία πιο φθηνά. Εγώ πλήρωσα μέχρι 2¼, 2½ λίρες για το κάθε τουφέκι. (Τα μέλη) εξασκούσαν το σημάδι τους σε στόχους. Είχε έρθει ο Ιλία Ορλώφ (πρώην δόκιμος στη Σόφια) για διευθυντής στα Κάτω Πορόια, ώστε με τη βοήθειά του κάναμε εξάσκηση σκοποβολίας στα μέλη στα Άνω και Κάτω Πορόια. Τους συγκεντρώναμε στην εκκλησία και εκεί έκαναν σκοποβολή, είτε γονατιστοί, είτε όρθιοι. Κατά τη διάρκεια αυτού του έτους, σκοτώθηκε ένας Αλβανός, ο Ρέτζο, ελεγκτής καπνού, επειδή έκρυβε Αλβανούς ληστές. Τον σκότωσε ο Αλέξο, ως τρομοκράτης .

Μετά απ' αυτό αρκετές φορές στήσαμε ενέδρα στον Σαλίμ-μπεη από τα Κάτω Πορόια, όπου έχει πολλούς πονηρούς Τούρκους, και στον Εμέρ-αγά, και σε δύο μέλη της τουρκικής επιτροπής στα Κάτω Πορόια, στην οποία μπήκα και τα σκότωσα. Αυτοί, από τη μεριά τους, ήθελαν πολύ να με σκοτώσουν, όπως επίσης και τον Αλέξο, αλλά δεν κατάφεραν να με πετύχουν πουθενά. Μια φορά προσπάθησαν να με σκοτώσουν στο σπίτι, αλλά δεν τα κατάφεραν. Οι Τούρκοι γνώριζαν καλά τι κάνουμε. Κάθε Κυριακή ερχόταν ο λαός μας στην εκκλησία, όπου μυούσαμε τους νέους στην οργάνωση. Προσπαθήσαμε να δηλητηριάσουμε τον Εμέρ-αγά, αλλά μας κατάλαβε. Έπρεπε να πιεί το δηλητήριο στο τσάι, στο καφενείο του συμβούλου Βέλιο Καλαϊτζίεφ, ο οποίος ήταν άψογο παλικάρι. Ο άλλος σύμβουλος, Γκεόργκι Νεντέλκοφ, επίσης σπάνιος, εργατικός και πολύ καλός άνθρωπος. (Ο Εμέρ-αγά) αισθάνθηκε κάτι τσιμπήματα στον λαιμό του, υποπτεύθηκε τι γινόταν και έδωσε το ποτήρι να πιει ο καφετζής. Ο Τούρκος έβγαλε ένα περίστροφο και τον ανάγκασε να πιει. Ο καφετζής ήπιε δυό-τρεις γουλιές, το έφτυσε και είπε ότι όντως κάτι πικρίζει και του έκανε άλλο τσάι. Ο Τούρκος μπήκε σε σκέψεις, γιατί και οι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν δηλητήριο και είχαν προσπαθήσει να δηλητηριάσουν και εμένα.

Είχα πάει στην Θεσσαλονίκη για έναν σπιούνο Βλάχο, για να τον αναφέρω εκεί, για να τον ξεπαστρέψουν, καθώς στα Πορόια δεν μπορούσαν να τον εκτελέσουν, γιατί είχε τον νου το. Γυρνώντας από την Θεσσαλονίκη, πήγα το απόγευμα σε ένα χάνι ενός Βουλγάρου, του Ντίνκο στα Κάτω Πορόια. Αυτός ήταν μαζί με τους Τούρκους που είχαν κλέψει το λαο. Ένας αυτοαποκαλούνταν Μουντουρίν (Τούρκος υποδιοικητής) και του είπε να μας σκοτώσει. Εχώ ήθελα κρασί, ήπια μιά-δυό γουλιές, έγινα χάλια, άρχισα να ανακατεύομαι, έγινα πολύ χάλια. Εννοείται, ότι δεν ήπια παραπάνω.

Οι ενέδρες εναντίον των εν λόγω δύο μπέηδων δεν πέτυχαν, επειδή δεν περάσουμε τους Τούρκους και να φτάσουμε στους συγκεκριμένους. Στήσαμε ενέδρα σε ένα γιατρό, Έλληνα, από τη Κάτω Τζουμαγιά, σπιούνο των Τούρκων, αλλά αυτός δεν πέρασε από εκείνο το σημείο. Οι άνθρωποι του τουρκικού κομιτάτου (επιτροπής) πυροβόλησαν τρεις φορές τον Μιχάλη από τα Άνω Πορόια, αλλά δεν μπόρεσαν να τον σκοτώσουν. Μετά απ' αυτό ένα τουρκόπουλο, μέλος του τουρκικού κομιτάτου, έχοντας δωροδοκηθεί από τους Βλάχους στα Άνω Πορόια (σε αυτό το χωριό έχει Βλάχους), σκότωσε ένα πλούσιο Βούλγαρο από το ίδιο χωριό, τον Κλίφοφ Ιβάντσο, μέλος της οργάνωσης.

Τέτοιες αιματηρές διώξεις υπήρχαν τότε.

Κατά τη διάρκεια των διακοπών πήγα στο Κιλκίς. Και εκεί το σχολείο είχε γίνει δικαστήριο. Και στα Πορόια ήδη είχε γίνει έτσι για να δικάζουμε τους ανθρώπους, να τους λύνουμε τα προβλήματα. Αυτή η αλλαγή είχε γίνει στα Πορόια κατά το παρόν έτος και στη περιοχή του Κιλκίς είχε επιχειρηθεί και στο παρελθόν. Οι άνθρωποι σταμάτησαν να πηγαίνουν στα τουρκικά δικαστήρια. Μετά τις διακοπές γύρισα πάλι στα Κάτω Πορόια, αλλά ένα γράμμα ήρθε από τις Σέρρες, και εγώ έπρεπε να περάσω από εκεί, όπου πληροφορήθηκα ότι στην περιοχή του Πέτριτς δεν είχε τίποτα, και ότι υπήρχε η ανάγκη από ένα έμπειρο άτομο και έτσι έπρεπε να πάω στο χωριό Τσαπάρεβο. Εδώ έγινα δάσκαλος και πέρασα το υπόλοιπο σχολικό έτος 1900-1901.

Τί γλώσσα μιλούν οι σλαβόφωνοι της (ελληνικής) Μακεδονίας; , από τον Δημήτρη Ξ. Μαυρίδη

2016-08-01T18:18:00.001+03:00

Είναι γνωστό, ότι στην Ελλάδα σήμερα ζουν διάφορες γλωσσικές μειονότητες, μία εκ των οποίων είναι και οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας (οι υπόλοιποι είναι οι Αρβανίτες, οι Βλάχοι, οι Πομάκοι, οι Τσιγγάνοι, οι τουρκόφωνοι, οι Τσάκωνες κ.ά.). Τους ονομάζω σλαβόφωνους της Μακεδονίας, μιας που και οι Πομάκοι είναι σλαβόφωνοι αλλά υπάρχουν πολλές διαφορές μεταξύ των δύο αυτών ομάδων, οι σημαντικότερες εκ των οποίων είναι η διαφορετική πίστη και κυρίως η διαφορετική πορεία που ακολούθησε η κάθε μια διαμέσου των αιώνων. Οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας, λοιπόν, υπολογίζονται μεταξύ 50 έως 200 χιλιάδων ατόμων και σήμερα τους συναντά κανείς κυρίως στους νομούς Φλωρίνης, Καστοριάς, Πέλλας, Σερρών, Δράμας, Θεσσαλονίκης, Βέροιας.

- Τί γλώσσα μιλούν αυτοί οι άνθρωποι; Βουλγαρικά ή Σλαβομακεδονικά;

Αυτή η απορία που εξελίσσεται σε διαφωνία σε συζητήσεις, από διάφορα πλατώ εκπομπών μέχρι και καφενεία, είναι ουσιώδης. Διότι, όπως και έναν αιώνα πριν που η γλώσσα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό την εθνικότητα ενός πληθυσμό, εάν καταλήξουμε σε μία γνώμη, π.χ. ότι μιλούν βουλγαρικά, τότε έμμεσα οι ομιλητές της θεωρούνται το λιγότερο "πολιτιστικά συνδεδεμένοι με την Βουλγαρία". Αντίστοιχα, φανταστείτε το ίδιο με τα Σέρβικα.

Η αλήθεια είναι πως το θέμα είναι αρκετά περίπλοκο. Ξεκινώντας να ξεμπλέξουμε το κουβάρι της ερώτησης καλό θα ήταν να ορίσω τις 3 παραπάνω γλώσσες, κατά τα δικά μου συμπεράσματα.

Ως Βουλγαρική γλώσσα από τη δημιουργία του βουλγαρικού κράτους το 1878, ορίζουμε την σλαβική διάλεκτο της Βορειοανατολικής Βουλγαρίας (ευρύτερη περιοχή της Βάρνας), η οποία ορίστηκε ως επίσημη γλώσσα του βουλγαρικού κράτους και την υιοθέτησαν οι κάτοικοι του, δηλαδή οι κάτοικοι της περιοχής μεταξύ Αίμου και Δούναβη και αυτοί της Ανατολικής Ρωμυλίας. Το γεγονός ότι την υιοθέτησαν, δεν σημαίνει ότι άλλαξαν γλώσσα, αλλά όντας σλαβόφωνοι απλώς τροποποίησαν ελάχιστα την γλώσσα τους προς την μορφή της επίσημης.

Μεταξύ της ενσωμάτωσης της Ανατολικής Ρωμυλίας στη Βουλγαρία (1885) και την επέκτασής της σε εδάφη της Μακεδονίας (1912) μεσολαβούν 27 χρόνια. Μέσα σ' αυτά τα χρόνια οι σλαβόφωνοι εντός της βουλγαρικής επικράτειας είχαν ομοιογενοποιηθεί γλωσσικά, υιοθετώντας την επιβεβλημένη μορφή της επίσημης γλώσσας.

Από αυτό το γεγονός δημιουργούνται δύο μερίδες σλαβόφωνων: Αυτοί που ζουν στη Βουλγαρία και μιλούν την κωδικοποιημένη, πλέον, βουλγαρική γλώσσα, και αυτοί που ζουν κυρίως στη Μακεδονία και εξακολουθούν να μιλούν τις τοπικές σλαβικές διαλέκτους των.

Με αυτόν τον τρόπο ορίζεται η "Μακεδονική" γλώσσα, πριν την δημιουργία του Μακεδονικού κράτους: Με τον όρο "μακεδονική γλώσσα" εννοούμε τις σλαβικές διαλέκτους της Οθωμανικής Μακεδονίας, χωρίς να υπάρχει μια συγκεκριμένη, κωδικοποιημένη γλώσσα ή διάλεκτος. Βλ. τη παρακάτω εικόνα:

Ακόμη και το Abecedar (Αμπετσεντάρ - Αλφαβητάριο) όταν αποπειράθηκε να κυκλοφορήσει δεν ήταν τυπομένο σε κάποια "μακεδονική γλώσσα", εννοώντας μια εννιαία γλώσσα, αλλά στην διάλεκτο Φλώρινας - Μοναστηρίου (Λέριν - Μπίτολα) για τις ανάγκες των εκείθεν σλαβόφωνων, οι οποίοι ήταν συγκεντρωμένοι εκεί και δεν επιθυμούσαν να εξελληνιστούν γλωσσικά. Σε αντίθεση με τους σλαβόφωνους των Γιαννιτσών, της Νάουσας, της Βέροιας, του νότιου νομού Σερρών, που ήταν πατριαρχικοί και δεν προέβαλαν αντίσταση στον γλωσσικό εξελληνισμό τους, αυτοί στη Φλώρινα και στη Καστοριά ήταν σε μεγάλο βαθμό εξαρχικοί και δεν επιθυμούσαν να εξελληνιστούν γλωσσικά. Παρέμειναν, δε, εντός των συνόρων του ελληνικού κράτους, ώσπου εγκατέλειψαν μαζικά τις εστίες τους μετά τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο.

Όσον αφορά την γλώσσα του "μακεδονικού κράτους", ή κοινώς του κράτους της ΠΓΔΜ: Αυτό υιοθέτησε την σλαβική διάλεκτου Μπίτολα - Περλεπέ - Σκοπίων. Οπότε, δεν μπορούμε να ταυτίσουμε την υιοθετημένη διάλεκτου του κράτους των Σκοπίων με όλες τις σλαβικές διαλέκτους της περιοχής της Οθωμανικής Μακεδονίας. Είναι σαν να λέμε ότι όλοι οι Έλληνες μιλούν "Ποντιακά", για παράδειγμα, ταυτίζοντας έτσι εσφαλμένα μια διάλεκτο με όλες τις υπόλοιπες.

Βέβαια, θα μπορούσε κανείς να πει ότι συγκριτικά με τα Βουλγαρικά, οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας καταλαβαίνουν καλύτερα τα σλάβικα του κράτους των Σκοπίων. Και θα έχει δίκιο ως ένα σημείο, καθώς, αρχικά, εξαρτάται από την διάλεκτο που μιλάει ο εκάστοτε πληθυσμός: Ένας σλαβόφωνος στην Φλώρινα, θα μπορούσε όντως να καταλάβει καλύτερα τα σλαβικά των Σκοπίων, αλλά ένας σλαβόφωνος από την Άνω Βροντού ή από το Τιρλίς της Δράμας;

Επιπλέον, είπαμε ότι τα Βουλγαρικά είναι η διάλεκτος της Βάρνας, οπότε είναι λογικό οι νότιες διάλεκτοι, όπως η γλώσσα του κράτους των Σκοπίων, να είναι πιο κοντά σε αυτά που μιλούν οι σλαβόφωνοι της (ελληνικής) Μακεδονίας. Καταλαβαίνουμε όμως ότι: Από τη στιγμή που έχουμε δύο κράτη με παρόμοια γλώσσα (κατ' άλλους 3, υπολογίζοντας και τη Σερβία), δεν μπορεί κανείς να υποστηρίξει: "Είσαι με μας, γιατί η γλώσσα σου μοιάζει με τη δική μας", γιατί με αυτόν τον τρόπο οι Σέρβοι θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως Βούλγαροι και το αντίστροφο, οι κάτοικοι της ΠΓΔΜ ως Σέρβοι και ως Βούλγαροι (όπως και έγινε στο παρελθόν), και οι σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας ως Σέρβοι, Βούλγαροι και "Μακεδόνες", μόνο και μόνο διότι η γλώσσα τους ομοιάζει με αυτή των γειτόνων τους.

Όντας Έλληνας δεν μπορεί κανείς εύκολα να το καταλάβει, καθώς δεν υπάρχουν άλλα ελληνόφωνα κράτη με τα οποία να έχουμε διαφορετική ιστορία και πολιτιστική σύνδεση, και έτσι όλοι οι ελληνόφωνοι είναι συνδεδεμένοι με τον ελληνικό πολιτισμό. Οπότε, η απάντηση στο τι είναι ο καθένας είναι η ίδια του η επιλογή. Όλη η Βαλκανική χερσόνησος νοτίως του Δούναβη ομιλεί τα σλαβικά εκτός από τη Δοβρουτσά, την Αλβανία, το Κόσοβο και την Ελλάδα. Πώς θα μπορούσε να υποστηρίξει, λοιπόν, κανείς ότι εάν η γλώσσα ενός πληθυσμού ομοιάζει με ενός άλλου, ο ένας ανήκει στον άλλο και το αντίστροφο;

ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ

Το γεγονός ότι οι κάτοικοι των Σκοπίων μέχρι το 1912 νοούνταν ως Βούλγαροι, μαζί με τους υπόλοιπους εξαρχικούς της Μακεδονίας και μετά υιοθέτησαν την ταυτότητα του "Μακεδόνα", δηλαδή του σλαβόφωνου, πρώην οθωμανού υπηκόου, από την περιοχή της Οθωμανικής Μακεδονίας, αφορά την διαφορετική εθνική αφύπνιση που δέχθηκαν από το Κράτος Σέρβων, Σλοβένων και Κροατών και δεν έχει άμεση σχέση με αυτό το γλωσσικό θέμα που εξετάζεται τώρα.

Όντως, οι Βούλγαροι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ότι οι Σκοπιανοί είναι Βούλγαροι, αλλά βασισμένοι στην ιστορία και ΟΧΙ στην κοινή καταγωγή της γλώσσας τους.

ΚΛΕΙΝΕΙ Η ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ

Συνεπώς: Τί γλώσσα μιλούν οι σλαβόφωνοι της (ελληνικής) Μακεδονίας;

Μετά απ' όλα αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω, θεωρώ πως είμαστε έτοιμοι να δώσουμε μια απάντηση.

Οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας μιλούν σλαβικές διαλέκτους, οι οποίες ομοιάζουν με την γλώσσα του κράτους των Σκοπίων, και με τη Βουλγαρική ως ένα σημείο, και αυτό επειδή οι δύο αυτές γλώσσες ανήκουν στην μεγάλη οικογένεια των σλαβικών γλωσσών, και παράλληλα, είναι εγγύτερα από οποιαδήποτε άλλη σλαβική διάλεκτο (π.x. τη Ρωσική, με την οποία ελάχιστα ομοιάζουν). Η σλαβική αυτή γλώσσα δεν οφείλεται σε τίποτα άλλο, από την διείσδυση των Σλάβων στη Βαλκανική χερσόνησο από τον 6ο-7ο αιώνα μ.Χ. και δεν θα έπρεπε να επηρεάζει την εθνική συνείδηση των ομιλητών της.

Ημέρολογιο Μακεδονικού Αγώνα στη περιοχή του Μπέλες (1895-1908) - Календар на Македонска Борба на южно от Беласица (1895-1908) .

2016-07-29T13:07:00.000+03:00

1895

Μέσα Ιουλίου: Ο Μπόρις Σαράφωφ επιτίθεται στο Μελένικο στα πλαίσια μιας μικρής εξέγερσης. Ο Ιβάντσο Ποροϊλίατα από τα Άνω Πορόια κατευθύνεται στο Σβέτι Βράτς και το Κατούντσι, χωριά βορείως του Μπέλες, για να βοηθήσει την εξέγερση μαζί με 25 ένοπλους. (- Куманов, Милен. „Македония. Кратък исторически справочник“, София, 1993, стр. 107, Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, σ.76.)

 1902
Τέλη Σεπτέμβριου: Εξέγερση της Άνω Τζουμαγιάς (σημ. Μπλαγκόεφγκραντ), στην οποία συμμετέχουν 19 χωριά της περιοχής. Ο Ντόντσιο Ζλάτκοφ και ο Στογιάνοφ καταφθάνουν με 170 ένοπλους, ο Ρίζοφ με 250 και ο Αλέξο Ποροϊλίατα (Αλέξη των Ποροΐων) με άλλους 80. (Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, σ.87.)

 1903
26 Ιουλίου: Σκοτώνεται σε συμπλοκή με οθωμανούς στρατιώτες ο Αλέξο Ποροϊλίατα (Динев, Ангел. Илинденската епопея, т. I, София, 1946, стр. 367.)
2 Αυγούστου (20 Ιουλίου με το γρηγοριανό ημερολόγιο) Λαμβάνει χώρα η εξέγερση του Ίλιντεν.

Οι βουλγαρικές εξεγέρσεις στη Μακεδονία 1895-1903

 1904

1905

- Δεν υπάρχει ακριβής ημερομηνία - Δημοσιεύεται το βιβλίο του Brancoff D. M. "La Macedoine et sa population chretienne" (Η Μακεδονία και ο χριστιανικός της πληθυσμός) με φανερή φιλοβουλγαρική θέση, το οποίο έχει τα εξής στοιχεία για την περιοχή:

Καζάς Κιλκίς :

- Τοντόροβο (Todorovo): 400 Βούλγαροι εξαρχικοί (σ. 98-99).

Καζάς Δεμίρ - Χισσάρ (Demir Hissar):

- Σούγκοβο (): 1800 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 41 μαθητές.

- Τζαφερλί (): 120 Βούλγαροι πατριαρχικοί.

- Κεσσετζί-Τσιφλίκ (): 400 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 12 μαθητές.

- Μάτνιτζα (): 640 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 27 μαθητές.

- Τοντορίτς (): 200 Βούλγαροι εξαρχικοί.

- Ντόλνι Πορόι (): 1368 Βούλγαροι εξαρχικοί, 10 Έλληνες, 6 Βλάχοι (βλ. ρουμανίζοντες), 1 βουλγαρικό προγυμνάσιο, 1 βουλγαρικό (δημοτικό) σχολείο, 4 δάσκαλοι, 79 μαθητές.

- Γκόρνι Πορόι (): 3840 Βούλγαροι εξαρχικοί, 25 Έλληνες, 750 Βλάχοι (βλ. ρουμανίζοντες), 1 βουλγαρικό προγυμνάσιο, 1 βουλγαρικό (δημοτικό) σχολείο, 5 δάσκαλοι, 160 μαθητές, 1 ελληνικό (δημοτικό) σχολείο, 1 δάσκαλος, 40 μαθητές, 1 "βλαχικό" (βλ. ρουμανικό) δημοτικό σχολείο, 2 δάσκαλοι, 80 μαθητές.

- Λιπός (): 480 Βούλγαροι πατριαρχικοί, 90 Βλάχοι (βλ. ρουμανίζοντες), 1 ελληνικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 15 μαθητές (σ. 188-189).

Σύνολο Καζά:

8.248 εξαρχικοί, 600 πατριαρχικοί, 846 Βλάχοι (ρουμανίζοντες), 35 Έλληνες

319 Βούλγαροι μαθητές, 12 δάσκαλοι, 2 βουλγαρικά προγυμνάσια, 5 βουλγαρικά δημοτικά σχολεία

80 ρουμανίζοντες μαθητές, 2 δάσκαλοι, 1 ρουμανικό δημοτικό σχολείο

55 Έλληνες μαθητές, 2 δάσκαλοι, 2 ελληνικά δημοτικά σχολεία

Καζάς Σερρών (Serres ή Siruz)

- Μπούτκοβο (): 520 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 15 μαθητές

- Ντελή-Χασάν (): 480 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 28 μαθητές

- Τζουμαγιά-μαχαλά (): 560 Βούλγαροι εξαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 21 μαθητές

- Σταρόσεβο (): 488 Βούλγαροι εξαρχικοί, 56 Βούλγαροι πατριαρχικοί, 1 βουλγαρικό σχολείο, 1 δάσκαλος, 30 μαθητές

- Τσαΐρ-Μαχαλά (): 384 Βούλγαροι πατριαρχικοί (σ. 198-199)

Σύνολο Καζά:

2.048 εξαρχικοί, 440 πατριαρχικοί

4 βουλγαρικά δημοτικά σχολεία, 4 δάσκαλοι, 94 Βούλγαροι μαθητές

Γενικό Σύνολο για το 1905:

- 10.696 Βούλγαροι εξαρχικοί = 2 βουλγαρικά προγυμνάσια, 9 βουλγαρικά δημοτικά σχολεία, 16 δάσκαλοι, 413 μαθητές

- 846 Βλάχοι (ρουμανίζοντες) = 1 ρουμανικό δημοτικό σχολείο, 2 δάσκαλοι, 80 μαθητές

- 1.040 Βούλγαροι πατριαρχικοί = 2 ελληνικά δημοτικά σχολεία, 2 δάσκαλοι, 55 μαθητές

- 35 Έλληνες

23 Μαρτίου 1905: Δολοφονούνται οι Παύλος Γιαντζής, Γεώργιος Αλικοτσής και ο Ηλίας Θεοδώρου από Βούλγαρους με μαχαίρια και περίστροφα. Ήταν ανθρακοπώλεις στη περιοχή του Μπέλες (Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, σ. 397.)
 

1906
3 Μαρτίου 1906: Δολοφονείται ο Ζήσης Βλάχος, βοσκός από το Τζαφερλή. (Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, σ. 415.)
23 Οκτωβρίου 1906: Δολοφονείται ο Ρίζος Βλάχος, βοσκός από το Σούγκοβο (Πλατανάκια) Σιντικής (Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, σ. 416.)

Ελληνικά & Βουλγαρικά σχολεία στο βιλαέτι Θεσσαλονίκης, σύμφωνα με το Γεωγραφικό Ινστιτούτο Ρώμης 1903. Διακρίνεται ότι ελληνική εκκλησία & ελληνικό σχολείο υπήρχε στα Άνω Πορόια, στο Λιπός (Φιλήρα), στο Σταρός (Σταυροδρόμι) και στη Μονή Μπουτκόβου (Άγιος Γεώργιος Τριμόρφου), καθώς και στο ίδιο το Μπούτκοβο (Κερκίνη). Αντίστοιχα, βουλγαρικό σχολείο έχει στα Άνω Πορόια, στα Κάτω Πορόια, στο Σιούγκοβα (Πλατανάκια) και στη Μάτνιτσα (Μακρυνίτσα). Είναι προφανές ότι ο χάρτης υποστηρίζει τις ελληνικές θέσεις, καθώς πολλά σχολεία σε πολλά βουλγαρικά χωριά δεν φαίνονται. Επιπλέον, δεν φαίνεται στο χάρτη το ρουμανικό σχολείο των Άνω Ποροΐων.

 1907 29 Απριλίου 1907: (Αλλού αναφέρεται 1 Μαΐου) Πυρπόληση του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου από Βούλγαρους και Ρουμανίζοντες των Άνω Ποροΐων, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα οι πατριαρχικοί του χωριού (Βλάχοι & λίγοι σλαβόφωνοι) να μην έχουν το δικό τους ναό (Παρόλο που στο βιβλίο του Παναγιώτη Χρ. Ζιώγα αναφέρει πως από τις 4 εκκλησίες του χωριού -Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Αγίου Δημητρίου, Αγίου Γεωργίου και Αγίου Νικολάου- μονάχα η μία, αυτή του Αγίου Δημητρίου, παραχωρήθηκε στους εξαρχικούς, μάλλον θα πρέπει να παραχωρήθηκε και αυτή του Αγίου Γεωργίου, όπως αναφέρει ο Γκεόργκι Στρέζοφ το 1891, καθώς η επιμονή του Μητροπολίτη Αιμιλιανού στην επιστολή του περί απουσίας ενός ναού για τους πατριαρχικούς, πρέπει να οφείλεται σε αυτό το λόγο, ότι δηλαδή όντως δεν υπήρχε άλλη εκκλησία διαθέσιμη για τους πατριαρχικούς, και όχι στο γεγονός ότι η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου ήταν μακριά από το χωριό και δεν ήταν εύκολη η λειτουργία της, όπως υπογραμμίζεται στο βιβλίο. Χαρακτηριστικά ο Μητροπολίτης ανέφερε: "[...]Επειδή υπάρχει μία και μόνη εκκλησία δια τούτο συνέστησα να στεγάσωσι προχείρως αυτήν και επί ιερού αντιμινσίου να τελώσι την θείαν λειτουργίαν." Ο ναός του Αγίου Νικολάου δεν ήταν εφικτό να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των πατριαρχικών, όντας πολύ μικρός). Αμέσως, ο πρόξενος της Ελλάδας στις Σέρρες Σαχτούρης & ο Μητροπολίτης Μελενίκου Αιμιλιανός κατηγορούν εντονότατα τους Βούλγαρους και την ρουμανική προπαγάνδα, θεωρώντας τους υπεύθυνους για το συμβάν, και οργανώνουν συστηματικά έναν έρανο για την επισκευή του ναού. (Παναγιώτης Χρ. Ζιώγας, Γεώργιος Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, σ. 132-137.) (Πέτρου Πέννα, Ιστορία των Σερρών, σ. 277)
10 Μαΐου 1907: "Δεκαπενταμελής βουλγαρική συμμορία υπό την αρχηγίαν του εκ Στρωμνίτσης ληστάρχου Μανούσωφ, μετέβη εις το παρά το ελληνικόν μοναστήριον Μπουτκόβου χωρίον Δελή Χασάν Μαχαλά, επί σκοπώ του να εξοντώση την οικογένειά του δια τα ακραιφνή αισθήματα του γνωστού ομογενούς Στέργιου Αβραάμ, προ μικρού απολυθέντος των φυλακών, όπου είχαν εγκλείσει αυτόν αι βουλγαρικαί συκοφαντίαι. Εκ της οικογενείας μόνον ο υιός του Στέργιο εφονεύθη, ονόματι Νικόλαος, της λοιπής οικογενείας κατορθωσάσης να διαφύγη. Οι κακούργοι ενέπρησαν την οικίαν του Στεργίου και την του αδελφού του." (Παναγιώτης Χρ. Ζιώγας, Γεώργιος Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, σ. 142.) (Πέτρου Πέννα, Ιστορία των Σερρών, σ. 277)
22 - ξημερώματα 23ης Μαΐου 1907: "Πολυανής Φώτιος, Αγγέλει ότι τη 20 τρ. μ. περί τας ώρας 3½ της νυκτός (τουρκιστί) εγένετο απόπειρα εκ των δολοφονικών Βουλγάρων κατά της Μονής Μπουτκόβου, ματαιωθείσαι ευτυχώς συνεπεία υλακών των κυνών, και ότι περί 6ην ώραν και αύθις ανεφάνησαν, και πάλιν ματαιωθέντος του σχεδίου των συνεπεία της προνοίας του Ηγουμένου αυτής. Κατά συνέπειαν εξαιτείται την ενέργειαν των δεόντων, όπως αποσταλή στρατός ο απαιτούμενος προς φρούρησιν αυτής". (Παναγιώτης Χρ. Ζιώγας, Γεώργιος Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, σ. 142-143.)
10 Σεπτεμβρίου 1907: Δολοφονείται ο Ηλίας Πέγκας από τα Άνω Πορόια από Ρουμανίζοντες του χωριού. (Παναγιώτης Χρ. Ζιώγας, Γεώργιος Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, σ. 141.)
20 Νοεμβρίου 1907: "Παρά την θέσιν Δεμίρ-Καπού, επί του Μπέλες, τουρκική συμμορία συνέλαβε τέσσαρας νέους Βούλγαρους εκ Πορροΐων, ών εφόνευσε τους δύο, ο τρίτος απέθανεν εκ συγκοπής, ο δε τέταρτος διέφυγε μεν, αλλ' έκτοτε εξηφανίσθη." (Ιστορικό Ημερολόγιο Σερρών, σ. 293.)

1908
5 Ιανουαρίου 1908: "[...]Ετέρα βουλγαρική συμμορία εφόνευσεν εν τω χωρίω Δελή-Χασάν-Μαχαλέ τον χωρικόν Βάνε." (Ιστορικό ημερολόγιο Σερρών, σ. 4.)
31 Μαρτίου 1908: "Αυθημερόν υπό πολυαρίθμου βουλγαρικής συμμορίας εφονεύθησαν δύο ελληνόβλαχοι ποιμένες εξ Άνω Πορροΐων της περιφερείας Δεμίρ Χισσάρ, διότι δεν επείθοντο εις τας προτροπάς του παρ' ω υπηρέτουν βουλγάρου Ηλία, όπως δηλωθώσιν ως Βούλγαροι". (Παναγιώτης Χρ. Ζιώγας, Γεώργιος Παπαηλιάκης και Άνω Πορρόια Σερρών, σ. 141)

1910

- Δεν υπάρχει ακριβής ημερομηνία - Δημοσιεύεται το βιβλίο του Αθ. Χαλκιόπουλου "Η Μακεδονία : εθνολογική στατιστική των βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου" εμποτισμένο με την χαρακτηριστική νοοτροπία περί Ορθόδοξων Σλαβόφωνων, αλβανόφωνων, βλαχόφωνων και ελληνόφωνων Ελλήνων. Το θεώρησα αναγκαίο να συμπεριληφθεί στο παρόν ημερολόγιο του Μακεδονικού Αγώνα στη περιοχή, καθώς αναφέρονται ορισμένες πληροφορίες για χωριά που βρίσκονταν "υπό την βουλγαρικήν τρομοκρατίαν". Τάσσεται υπέρ των ελληνικών θέσεων, διογκώνοντας τα ελληνικά ποσοστά, ενώ παράλληλα συρρικνώνοντας τα υπόλοιπα. Τα στοιχεία για την περιοχή είναι τα εξής:

Καζάς Αβρέτ Χισάρ:

- Θεωδόροβον, χωρίο αμιγώς σχισματικόν, 245 άτομα. (σ.38)

- Ραδίλα, χωρίο μουσουλμανικόν, 277 άτομα (σ. 40)

- Αναδολού, χωρίο μουσουλμανικόν, 418 άτομα (σ. 41)

- Άνω Μαχμουτλή, - // -, 78 άτομα (σ. 41)

- Τσοκόλοβον, - // -, 218 άτομα (σ. 41)

Καζάς Σερρών:

- Τσαΐρ μαχαλέ, 100 Μουσουλμάνοι (σ. 50)

- Δελή-Πασά, 80 ορθόδοξοι Έλληνες (σ. 50)

- Μπούτκοβον, 520 ορθόδοξοι Έλληνες (σ. 50)

- Σταυρόσοβον, 56 ορθόδοξοι Έλληνες, 125 σχισματικοί Βούλγαροι (σ. 50)

Καζάς Δεμίρ-Ισαρίου:

- Λιπόσι, 150 ορθόδοξοι Έλληνες υπό την βουλγαρικήν πίεσιν και 80 Βλαχόφωνοι Ρουμανίζοντες (σ. 54-55)

- Θοδωρίτσι, 100 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες και 150 Μουσουλμάνοι (σ. 55)

- Άνω Πορρόϊα, 790 ορθόδοξοι Έλληνες, (ων 725 βλαχόφωνοι), 352 Ρουμανισταί, 1487 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες, 306 Μουσουλμάνοι (σ. 55)

- Κάτω Πορρόϊα, 600 σχισματ. Βουλγαρίζοντες, 1060 Μουσουλμάνοι (σ. 55)

- Μάντιτσα, 150 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες και 1000 Μουσουλμάνοι (σ. 55)

- Σιούγκοβον, 400 σχισματικοί Βουλγαρίζοντες και 250 Μουσουλμάνοι (σ. 55)

- (Χωρία Μουσουλμανικά): Παρά τα Πορρόϊα η Πάλμη και η Δραμπόφτσα.

Βούλγαροι κομιτατζήδες από την περιοχή των Ποροΐων - Българи четници от Поройският район

2016-07-28T03:11:00.004+03:00

Παρακάτω, ακολουθεί μια λίστα με τα χωριά και τους κορυφαίους βοέβοδες (συμμορίτες) από αυτά, καθώς και μερικές πληροφορίες για τα άτομα που δρούσαν στην περιοχή χωρίς να είναι από αυτήν.

Πλατανάκια: Ηλία Γκέγκοφ (?-?), Συλλαμβάνεται και φυλακίζεται στο Σιδηρόκαστρο. Μετά από λίγο δραπετεύει και οργανώνει μια συμμορία. Από το 1909 μέχρι το 1912 είναι βοέβοδας στην περιοχή των Ποροΐων. Συμμετέχει ως εθελοντής στον Α' Βαλκανικό, όντας ενταγμένος στο σώμα του Ντόντσο Ζλάτκοφ. Μίτο Κάϊοφ, (?-1918) Βούλγαρος επαναστάτης, πέθανε μετά το 1918. Γκόγκο Κάϊοφ (1875-1912) Ήταν βοέβοδας από το 1904 μέχρι την επανάσταση των Νεοτούρκων, οπότε του δόθηκε αμνηστία. Πέθανε σε ενέδρα το 1912, λίγο πριν τον Α' Βαλκανικό Πόλεμο.
Λιβαδιά: Κόστα Ντιμιτρόφ Βούλγαρος επαναστάτης, πεθαίνει μετά το 1918 (?-?)
Άνω Πορόια: Ιβάντσο Ποροϊλίατα (1848-1896) συμμετείχε στην επανάσταση του 1895 (Μελένικο) με 25 στρατιώτες. Ιβάν Λιποσλίεφ (1886-1945), δάσκαλος και στα Πορόια, ανέπτυξε επαναστατική δράση. Ηλία Αβράμοφ (?-?) βοέβοδας από το 1922 στα Πορόια - βλ. επαναστατική δράση μέτα το 1913 -. Μιχαήλ Ποροϊλίατα (?-1901) Το 1899 εισέρχεται στην ΕΜΕΟ και αναλαμβάνει ένοπλη δράση. Προβαίνει σε αμέτρητες δολοφονίες Βλάχων και προσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης, προκαλώντας την οργή της ΕΜΕΟ. Από το 1900 ανεξαρτητοποιείται και το 1901 πεθαίνει από τον Ιβάν Αναστάσοφ, κατόπιν εντολής από τα κεντρικά της ΕΜΕΟ.
Κάτω Πορόια: Αλέξο Ποροϊλίατα (1864-1903), σαμαρτζής, μετά από δολοφονίες συλλαμβάνεται και πιέζεται να ενταχθεί στην ΕΜΕΟ, όπως και γίνεται. Το 1895 αναλαμβάνει ένοπλη δράση και γίνεται μέρος της συμμορίας του Μιχαήλ Αποστόλοφ. Το καλοκαίρι του 1900 ανήκει στη συμμορία του Μιχαήλ Τσάκοφ και στο τέλος του ίδιου χρόνου γίνεται ανεξάρτητος βοέβοδας. Μετά από μια καταγγελία των συμμοριτών του Γκότσε Ντέλτσεφ, ο Αλέξο ξυλώνεται και τη θέση του παίρνει ο γραμματέας της συμμορίας Μίλε Ποπ-Ιορντάνοφ. Τότε εντάσσεται στην συμμορία του Ιβάν Σάβοφ και αργότερα γίνεται ανεξάρτητος αρχηγός συμμορίας στα Κάτω Πορόια, αυτή τη φορά όντας ενταγμένος στην Ανώτατη Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Επιτροπή, αντίπαλο της ΕΜΕΟ. Συμμετείχε στην Εξέγερση της Άνω Τζουμαγιάς το 1902 με 80 ένοπλους. Μετά την καταστολή της επέστρεψε στην περιοχή με μια μικρή συμμορία. Ήρθε σε σφοδρή σύγκρουση με άτομα της ΕΜΕΟ, σκοτώνοντας μάλιστα τον Αλεξάνταρ Ιλίεφ και τον βοέβοδα του Πετριτσίου Κετσκάροφ. Ο Αλέξο πέθανε σε μια μάχη με ένα τουρκικό απόσπασμα στις 26 Ιουλίου 1903, κατόπιν προδοσίας από τον Πορογιώτη Μίτο Κεράνιν, πρώην βοέβοδα. Είχε μεγάλο μαίνος για τους Τούρκους, αντίστοιχο με αυτό του Μιχαήλ Ποροϊλίατα για τους Βλάχους. Από το 1901 μέχρι το 1903, οπότε και πέθανε, είχε διεξάγει 19 μάχες με Τούρκους στρατιώτες. Ντιμίταρ Γκ'ρτσεφ (?-?) Μετά από μια σειρά δολοφονιών μαζί με τον Μιχαήλ Ποροϊλίατα και τον Αλέξη Ποροϊλίατα, συλλαμβάνεται από ντόπιους Βούλγαρους. Το 1902 ανήκε για ένα διάστημα στη συμμορία του Συμεών Μολερόφ, ενώ αργότερα γίνεται ανεξάρτητος βοέβοδας (ΕΜΕΟ) στα Κάτω Πορόια. Στόγιαν Ποπόφ, ανήκε στην ΕΜΕΟ, βοέβοδας στα Κάτω Πορόια το 1907.
Αλλού: Ιβάν Αναστάσοφ -ελληνοπαίς- (1880-1904) από το 1900 εισέρχεται στην ΕΜΕΟ, αναπτύσσει δράση για ένα διάστημα 3-4 μηνών στα Πορόια (Άνω&Κάτω) όπου συναντιέται με τον Μιχαήλ και τον Αλέξη Ποροϊλίατα. Ντόντσο Ζλάτκοφ (1865-1918) Μεγάλος βοέβοδας που δραστηριοποιείται στην ευρύτερη περιοχή, κυρίως βορείως του Μπέλες. Πολλοί από τους συμμορίτες του είχαν καταγωγή από το Λιπός, τη Μάτνιτσα, το Κεσιτζή-Τσιφλίκ, το Σταρόσοβο, το Τοντόροβο. Τόντορ (Τάσο) Στογιάνοφ (1884-1913) η συμμορία του δραστηριοπιούνταν στην περιοχή βορείως του Κιλκίς, στο Τικφές, και αποτελούνταν από 2 συμμορίτες από το Κάτω Πορόια, 2 από το Λιπός και έναν από το Σούγκοβο.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Απόσπασμα του Ιβάν Αναστάσοφ Γκ'ρτσέτο. Βλέπε και αλλού στη σελίδα (http://macedonia.kroraina.com/bmark/lm_voevodi/5_2.htm)

Движението отсамъ Вардара и борбата съ върховиститѣ

по спомени на Яне Сандански, Черньо Пѣевъ, Сава Михайловъ, Хр. Куслевъ, Ив. Анастасовъ Гърчето, Петъръ Хр. Юруковъ и Никола Пушкаровъ

съобщава Л. Милетичъ (Издава „Македонскиятъ Наученъ Институтъ", София - Печатница П. Глушковъ - 1927)

Материяли за историята на македонското освободително движение, книга VII.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

http://www.promacedonia.org/rami/am/index.html

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Θεοδοσία - Μία αρχαία ελληνική πόλη στην Κριμαία

2016-05-09T06:11:00.000+03:00

Η Θεοδοσία είναι ένα δοικητικό, βιομηχανικό και πολιτιστικό κέντρο στη νοτιοανατολική Κριμαία, νοτιοδυτικά από τη χερσόνησο του Κερτς. Αποτελεί μια από τις αποικίες των αρχαίων Ελλήνων στην Κριμαία, η οποία ήταν γνωστή εκείνη την εποχή ως Ταυρική. Ενώ, λοιπόν, οι πρώτες εγκαταστάσεις Ελλήνων αποίκων στην περιοχή έλαβαν χώρα κατά τα τέλη του 7ου αιώνα, η Θεοδοσία πρέπει να εγκαθιδρύθηκε στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.. Πληροφορίες για τη σύστασή της βρίσκει κανείς στο βιβλίο "Περίπλους" του Αρριανού, σύμφωνα με τον οποίο, οι ιδρυτές της ήταν Ίωνες από τη Μίλητο. Για άγνωστους λόγους ερημώθηκε από την περίοδο του πρώιμου Μεσαίωνα, όπως αποτυπώνεται στην απόλυτη απουσία ευρημάτων από τη Ρωμαϊκή περίοδο στις μέχρι τώρα έρευνες. Κατά τον 13ο αιώνα, Γενουάτες άποικοι κυρίεψαν τη περιοχή και ίδρυσαν την πόλη Καφφά, ονομασία που θεωρείται μέχρι και σήμερα ως το μεσαιωνικό όνομα της Θεοδοσίας. Ακολούθησε η κατάληψη της Καφφά από τους Οθωμανούς το 1475.

Η πόλη άλλαξε χέρια το 1873, όταν ενσωματώθηκε στην Ρωσία. Περίπου δύο δεκαετίες νωρίτερα, στα πλαίσια της κατασκευής ενός νέου λιμανιού σε κοντινή απόσταση, ήρθε στο φως πλήθος αρχαιολογικών ευρημάτων, τα αρχαιότερα των οποίων χρονολογούνται ανάμεσα στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.. Μερικοί από αυτούς που ασχολήθηκαν με την περαιτέρω έρευνα της περιοχής ήταν ο μηχανικός A. L. Berthier de Lagarde, η I. B. Zeest, ο I. K. Aivazovsky, ο διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου του Κερτς A. E. Lyutsenko, καθώς και άλλοι.

Οι πρώτες μεγάλες ανασκαφές διεξήχθησαν το καλοκαίρι του 1853, υπό τον I. K. Aivazovsky. Από τους 5 τύμβους που ανακάλυψε, ο ένας περιείχε ένα χρυσό γυναικείο κεφάλι, ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια και ένα μεγάλο χρυσό περιδέραιο, όλα στα πλαίσια της τέχνης των αρχαίων Αθηναίων χρυσοχόων εκείνης της εποχής. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στα σκουλαρίκια ήταν αποτυπωμένη με μεγάλη λεπτομέρεια η αναπαράσταση τεσσάρων αλόγων να σέρνουν ένα άρμα, με τη φτερωτή θεά Νίκη να τραβά τα ηνία των αλόγων. Στους υπόλοιπους τύμβους δεν βρέθηκε τίποτε άλλο, παρά στάχτες και θραύσματα από πύλινα αγγεία.

Καθώς ο I. K. Aivazovsky δεν ανέφερε λεπτομέρειες για την τοποθεσία των παραπάνω τύμβων, ο A. E. Lyutsenko επισήμανε ότι οι τύμβοι αυτοί βρίσκονται κοντά στο μοναστήρι του Αγίου Ηλία. Η έρευνα που διεξήχθη από τον I. K. Aivazovsky θεωρήθηκε από τον A. E. Lyutsenko ως πρόχειρη και από τους 80 λάκκους που έσκαψε η ομάδα του I. K. Aivazovsky, το 1856 ο A. E. Lyutsenko ξαναέσκαψε σε 3 από αυτούς και ανακάλυψε άλλους 20 τύμβους.

Ο επόμενος που ασχολήθηκε με την νεκρόπολη της αρχαίας Θεοδοσίας ήταν ο A. L. Bethier de Lagarde το 1894. Οι έρευνές του στρέφονταν στις βόρειες πλαγιές του όρους Tepe-Oba, νοτίως της σημερινής πόλης, όπου κατά την γνώμη του υπήρχε μία άλλη "απόμακρη Θεοδοσία". O M. I. Rostovtsev αναλύοντας όλα τα αποτελέσματα από τις παραπάνω έρευνες, ξεχώρισε πολλά στοιχεία που δεν συναντούνταν σε άλλες αρχαίες πόλεις της Κριμαίας, όπως το Ποντικαπαίον. Επιπλέον, σημείωσε ότι δεν επρόκειτο για τάφους με χαρακτηριστικά μικτού τύπου, που παρέπεμπουν στη σκυθική παράδοση, αλλά με καθαρά ελληνικό χαρακτήρα. Σύμφωνα πάλι με τον M. I. Rostovtsev, υπήρχε μόνο ένας τάφος με έναν αρύβαλλο (είδος αγγείου) του 6ου αιώνα, και όλα τα υπόλοιπα ευρήματα χρονολογούνταν στον 5ο-4ο αιώνα π.Χ..

Το 1973, περαιτέρω ανασκαφές στην "απόμακρη Θεοδοσία" από τον A. I. Aibabin έφεραν στο φως έναν ακόμη τύμβο. Μέσα σε αυτόν βρέθηκε ένας αμφορέας με τέφρα, έχοντας στο εξωτερικό του γεωμετρικά μοτίβα τριγώνων, χαρακτηριστικό εύρημα μεταξύ των αγγείων από την Αθήνα και την Κόρινθο (τέλη 4ου αι. - μέσα 3ου αι. π.Χ.).

Κατά τη περίοδο 1977-1994 η Νεκρόπολις της Θεοδοσίας μελετάται από μια καμπάνια του Μουσείου της πόλης. Σκοπός της ήταν η ανακάλυψη των τοποθεσιών των πρώτων τύμβων που έγιναν γνωστοί τον 19ο αιώνα και η εξαγωγή περαιτέρω συμπερασμάτων. Ήδη το 1977 βρέθηκε μια τοποθεσία στους βόρειους λόφους του όρους Tepe-Oba, όπου λάμβαναν μέρος αποτεφρώσεις από τα τέλη του 4ου έως τις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Μεταξύ των ευρημάτων ήταν μια στλεγγίδα, υπολείμματα από καμμένο ξύλο, σιδερένια καρφιά και θραύσματα από ερυθρόμορφη αγγειοπλαστική, πάνω στα οποία απεικονίζονταν μάχες ενός ήρωα με γρύπες και αμαζονομαχία. Σε ένα λάκκο λίγο πιο μακριά βρέθηκε ο τάφος μιας γυναίκας με ένα κρεμαστό κόσμημα, το οποίο εκτιμήθηκε να είναι του 4ου αιώνα π.Χ. Τα κοινά των δύο παραπάνω τάφων, συναντούνταν στους περισσότερους αρχαίους ελληνικούς τάφους της Θεοδοσίας: Οι καύσεις των νεκρών δεν λάμβαναν μέρος πολύ κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, η τοποθεσία είχε προετοιμαστεί από πριν, υπήρχε άξονας των κατευθύνσεων με βάση τον οποίο οι νεκροί έκλιναν το κεφάλι τους προς τα νοτιοανατολικά και μετά την καύση, οι τέφρες θάβονταν ξεχωριστά από τα κάρβουνα. Έπειτα, οι τοποθεσίες καλύπτονταν από μισό μέτρο χώμα.

Το 1978-1979 ανακαλύφθηκε ένας τύμβος διαμέτρου 15 μέτρων. Σε αυτόν βρέθηκαν ένας άνδρας καθώς και τρία νεογέννητα παιδιά, τα οποία είχαν τοποθετηθεί μέσα σε αμφορείς. Τα ευρήματα σε αυτόν τον τύμβο κυμαίνονται ανάμεσα στα τέλη του 4ου και στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. Από έρευνες που έλαβαν χώρα εξήχθη το συμπέρασμα ότι πρόκειται για οικογενειακό τάφο. Στο σύνολό τους, οι ανασκαφές στο όρος Tepe-Oba έδειξαν ότι οι τάφοι, οι οποίοι κατασκευάστηκαν στο 4ο-3ο αιώνα π.Χ., ήταν στο βόρειο μέρος πρωιμότεροι από αυτούς σε χαμηλότερο υψόμετρο.

Ένας ακόμη τάφος ανακαλύφθηκε το 1994 στο ίδιο όρος. Το πάτωμα του ήταν από λεπτούς κορμούς πεύκου, ενώ παράλληλα βρέθηκαν ένα χάλκινο νόμισμα, το οποίο συνηθιζόταν από τους εκείθεν Έλληνες να τοποθετείται στο στόμα του νεκρού, και ένα έντονα οξειδωμένο μεταλλικό αντικείμενο. Από αυτό ξεχώριζε ένα έμβολο, δίνοντας την εντύπωση ότι αποτελούσε μία στρατιωτική στολή και άρα ο νεκρός ήταν στρατιώτης. Βρέθηκαν, επίσης, σε θραύσματα μία πελίκη και ένας δοχείο. Το δοχείο αυτό παρουσιάζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αποτελούσε κάτι ενδιάμεσο μεταξύ ενός αμφορέα και μιας οινοχόης. Η χρονολογία της κατασκευής του δοχείου ορίστηκε στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. Στο εξωτερικό του είναι απεικονίζονται μάχες των Αριμασπών, μονόφθαλμων γιγάντων της Σκυθίας, να καβαλούν γρύπες και να πολεμούν με μία σφήκα με κεφάλι λέοντα. Σε άλλο αγγεία στην ίδια τοποθεσία ήταν ζωγραφισμένη η φτερωτή θεά Νίκη η οποία οδηγούσε μια ομάδα τεσσάρων αλόγων προς τα δεξιά.

Τα αποτελέσματα της καμπάνιας του Μουσείου της Θεοδοσίας έδειξαν τρία βασικά είδη ταφής: 1) καύση των νεκρών στο σημείο του βραχώδους υποστρώματος και ταφή των ανθρώπινων απομειναρίων σε άλλο μέρος, 2) καύση των νεκρών σε μία τρύπα ενός τύμβου που έχει ορθωθεί παλαιότερα, 3) τύμβοι οι οποίοι ορθόνωνταν πάνω από το σημείο της καύσης, με τα απομεινάρια είτε να έχουν ταφεί αλλού, είτε να έχουν αφεθεί εκεί.

Σε γενικά πλαίσια, παρουσιάζονται πολύ λίγες διαφορές συγκριτικά με τον τρόπο ταφής των υπόλοιπων ελληνικών πόλεων της Ταυρικής. Προκαλεί εντύπωση, δε, το γεγονός ότι κατά 90% των περιπτώσεων γινόταν καύση των νεκρών, σε αντίθεση με άλλες ελληνικές γειτονικές πόλεις (Χερσώνα, Ποντικαπαίον, Νυμφαίον). Είναι γνωστό ότι το τελετουργικό της καύσης των νεκρών ήρθε στη Κριμαία με τους Έλληνες αποίκους. Η τήρηση ή όχι αυτού του τελετουργικού δεν έχει θρησκευτικό ή εθνικό χαρακτήρα. Ο λόγος που η καύση των νεκρών στην Θεοδοσία ήταν τόσο δημοφιλής οφείλεται σε δύο παράγοντες: 1) Η Θεοδοσία, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες πόλεις είχε τεράστιες πηγές ξυλείας, στοιχείο που επιτρέπει αυτή τη διαδικασία. 2) Η καύση των νεκρών δεν απαιτούσε ιδιαίτερη προετοιμασία. Η έκταση αυτού του φαινομένου δείχνει την ομοιομορφία μεταξύ των πολιτών.

Το όνομα Θεοδοσία συναντάνται για πρώτη φορά σε λόγο του Αθηναίου ρήτορα Δημοσθένη με το όνομα "Προς Λεπτίνην" (335/4 π.Χ.) καθώς και στο λόγο του "Προς Λακρίτον". Για καιρό υπήρχαν πολλές διαφορετικές απόψεις για την προέλευση του ονόματος, κυρίως στρεφόμενες στην ύπαρξη μιας άλλης παρόμοιας ελληνικής ονομασίας πριν την καθιέρωση της ονομασίας "Θεοδοσία". Τελικά, ο V. D. Blavatsky για να συνοψίσει την εκτενή αυτή συζήτηση κατέληξε στο ότι η πόλη που ιδρύθηκε είχε το όνομα Θεοδοσία, εννοώντας δοσμένη από το Θεό. Το όνομα αντικατόπτριζε τη λατρεία του Απόλλωνα, προστάτη των αποίκων. Παρόλο που δεν δέχθηκαν όλοι οι ιστορικοί αυτή την ερμηνεία, το σίγουρο είναι ότι η πόλη είχε από την αρχή ελληνικό όνομα.

Ο Ισοκράτης κάνει λόγο περί το 410 για φυγάδες που ζούσαν στη Θεοδοσία, πιθανότατα μετά τον σχηματισμό του Βασιλείου του Βοσπόρου λίγο βορειότερα. Καθόλη τη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ. η Θεοδοσία διατηρούσε την ανεξαρτησία της, γεγονός που την καθιστούσε τον μοναδικό ανταγωνιστή του Βασιλείου του Βοσπόρου, πέρα από το Νυμφαίον. Ο πόλεμος της πόλης με αυτό ξεκίνησε στα τέλη του 4ου αιώνα από τον βασιλιά Λεύκων Α'. Δεν είναι απολύτως γνωστό πότε καταλήφθηκε η Θεοδοσία, αλλά η εκπόρθηση της υπολογίζεται περίπου στο 360 π.Χ. Φαίνεται ότι η ελληνική πόλη Ηράκλεια βοήθησε την Θεοδοσία να πολεμήσει τον Λεύκωνα Α', στέλνοντας σαράντα πολεμικά πλοία γι' αυτό τον σκοπό. Από την άλλη μεριά, ο ρήτορας Πολύαινος μιλά για σκυθικά στρατεύματα υπό την υπηρεσία του Λεύκωνα, δείχνοντας ότι οι Σκύθες έλαβαν μέρος σε αυτόν τον αγώνα με το πλευρό του Βασιλείου του Βοσπόρου.

Η πολιτική οργάνωση της Θεοδοσίας στην αρχαιότητα δείχνει ακατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη ισχυρών αριστοκρατικών κομμάτων. Υπήρχαν, ωστόσο, δύο μερίδες του πληθυσμού: οι μεγαλογαιοκτήμονες και οι υπόλοιποι στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν μικρογαιοκτήμονες και αγρότες. Η αυτοδιοίκηση της πόλης απέρρεε από την λαϊκή συνέλευση. Ο πληθυσμός της στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν γύρω στα 2.500 άτομα, εκ των οποίων 600 περίπου αποτελούσαν την πολιτοφυλακή της πόλης.

Οι άνθρωποι με τους οποίους οι κάτοικοι της Θεοδοσίας είχαν επαφές ήταν οι "Ταύροι" (Taurians), οι οποίοι κατά τον Στράβωνα και τον Ηρόδοτο ήταν πολεμική φυλή των Σκυθών, που κατείχε ένα μεγάλο μέρος της Χερσονήσου. Ωστόσο, σε παλαιότερες αναφορές (Όμηρος-8ος αιώνας π.Χ.) εμφανιζόταν το όνομα Κιμμέριοι (Cimmerians), οι οποίοι ήταν νομάδες που κατοίκουσαν στη βόρεια Μαύρη Θάλασσα την εποχή πριν τους Σκύθες. Πιθανότατα, ο όρος Κιμμέριοι παραπέμπει σε μία "μετακινούμενη ομάδα" και όχι σε ένα έθνος. Από εδώ καταλαβαίνει κανείς γιατί οι Έλληνες αποκαλούσαν Κιμμέριους τόσο τους ντόπιους νομάδες της Κριμαίας, όσο και τους νομάδες Σκύθες της ενδοχώρας βορείως της Μαύρης Θάλασσας.

Οι Έλληνες, στην προσπάθειά τους να προσαρμοστούν στην περιοχή της Κριμαίας με το δριμύτατο ψύχος, παρακινήθηκαν να αναπτύξουν επαφές με τον ντόπιο πληθυσμό. Αντάλασσαν μεταξύ τους βοδινό κρέας, δέρματα, και κέτσες. Αυτού του είδους οι συναλλαγές έφεραν κοντά τα χωριά με τη Θεοδοσία, σε βαθμό που τα δεύτερα ενσωματώθηκαν στη δικαιοδοσία της πόλης. Αυτά τα χωριά κάλυπταν μια λωρίδα 5-15 χιλιομέτρων πλατιά από το Ποντικαπαίον μέχρι τητη Θεοδοσία, η οποία δεν κατοικούνταν παλαιότερα, και άλλοι κατοικούσαν διάσπαρτα δυτικότερα στην ενδοχώρα της Κριμαίας.

Όσον αφορά τους οικισμούς δυτικότερα, αυτοί ανάγονται στον 5ο αιώνα π.Χ. Έρευνες σχετικά με αυτά διεξήγαγε η I. T. Kruglkova το 1956. Τα ευρήματα που βρήκε ήταν κόκκαλα οικόσιτων ζώων, ένα σιδερένιο μαχαίρι, κεφαλές από βέλη και θραύσματα από εισαγόμενους αμφορείς των περιόδων μεταξύ 5ου και 3ου αιώνα π.Χ. Μερικές από τις σημερινές τοποθεσίες είναι τα χωριά Subashi, Zhuravki και Novopokrovka. Στην "απόμακρη" Θεοδοσία, βρέθηκε πλήθος πολεμικών αντικειμένων στους τύμβους, οδηγώντας μας στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για εγκαταστάσεις Ταύρων.

To 1994-1995 το Μουσείο της Θεοδοσίας ανακάλυψε έναν ακόμη οικισμό στις βόρειες πλαγιές του όρους Tepe-Oba. Παρόλο που με δυσκολία έβρισκε κανείς τα ίχνη των κατοικιών, ήταν εμφανείς οι λάκκοι όπου αποθήκευαν τα σιτηρά τους. Οι πρώτοι κάτοικοι πρέπει να έφθασαν εκεί κατά τον 6ο αιώνα π.Χ., όπως αποδεικνύεται από ένα θράυσμα ενός αμφορέα από τη Θάσο. Κατά τον 5ο αιώνα, αναπτύχθηκε ιδιαίτερα γεγονός που αποτυπώνεται ξανά στα ευρήματα. Η πληθώρα θραυσμάτων των ελληνικών αμφορέων από τη Σινώπη, την Ηράκλεια, τη Θάσο και άλλα μέρη, δείχνεί ότι οι κάτοικοι αυτοί είχαν επαφές με τους Έλληνες της Θεοδοσίας. Παρόλο που κόκαλα ψαριών δείχνουν ότι ασχολούνταν με την αλιεία, το σίγουρο είναι ότι η βάση της οικονομίας αυτού του οικισμού ήταν η καλλιέργεια σιτηρών.

Ο Ελληνικός πληθυσμός της Ανατολικής Ρωμυλίας (1880-1920) μέσα από τα βουλγαρικά στατιστικά

2016-05-03T16:17:00.000+03:00

Στο βιβλίο της Βουλγαρικής Εταιρείας Ερυθρού Σταυρού με τίτλο "Το ζήτημα των προσφύγων στη Βουλγαρία", εκδοθέν στη Σόφια το 1925 (Българско Дружество Червенъ Кръстъ, Бѣжанският въпросъ въ Влгария, София, 1925) παρουσιάζονται αναλυτικά πληροφορίες για την προέλευση και την οικονομική κατάσταση των προσφύγων, φωτογραφίες με καταλύματα καθώς και στοιχεία για την δημογραφική μεταβολή των εθνοτήτων του Βουλγαρικού Βασιλείου από το 1880 μέχρι το 1920. Όσον αφορά τους Έλληνες της Βουλγαρίας, αναφέρονται τα κάτωθι:

(Σελίδες 6-7)

Σε αυτές τις σελίδες παρουσιάζεται η δημογραφική μεταβολή των μειονοτήτων της Βουλγαρίας από το 1880 μέχρι το 1920. Συγκεκριμένα για τους Έλληνες αναφέρεται:

ΕΛΛΗΝΕΣ

1880: 62.000

1910: 47.935

1920: 42.033

[...]

Μικρό μέρος των Ελλήνων μετανάστευσε μέχρι το 1910, ενώ οι υπόλοιποι έχουν συγχωνευθεί με το βουλγαρικό πληθυσμό μέσω γάμων κ.ο.κ.

(Σελίδα 12)

Πίνακας με τον αναλυτικό πληθυσμό των Ελλήνων στην Βουλγαρία το 1920 (εκτός των εδαφών που προσαρτήθηκαν μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους) ανά περιοχή

(Σελίδες 16-17)

Ο Ελληνικός πληθυσμός στη Βουλγαρία πάντα προτιμούσε να παραμείνει και να ζήσει εδώ. Για πολιτικούς λόγους, μειώνεται μέχρι το 1910 από 62.000 σε 48.000 άτομα, αλλά πάντα ζούσε σε πλήρη ελευθερία. Μετά τον πόλεμο και κυρίως το 1924, ένα μέρος του μετανάστευσε εθελοντικά στην Ελλάδα, περίπου 10.000 άτομα, αξιοποιώντας την σύμβαση περί ανταλλαγής μειονοτήτων. Σήμερα (1925) μένουν ακόμα στη Βουλγαρία περίπου 32.000 Έλληνες.

То 1920 στη Βουλγαρία είχε ακριβώς 42.033 Έλληνες, κατανεμημένους στις πόλεις και σε μερικά χωριά, ως εξής: Στην επαρχία Αγχιάλου 6.014, Πύργου 4.499, Γιαμπόλ 977, Καζάλ-Αγά 12.396, Βάρνας 4.822, Ορτά-κιοΐ 1.031, στη πόλη της Φιλιππούπολης 1.071, στην επαρχία Στάνι-Μάσκο 5873, στην επαρχία Σβίλενγκραντ 1.838 και σε μικρότερους πληθυσμούς διάσπαρτους σε άλλες περιοχές του Βασιλείου (της Βουλγαρίας). Όλος αυτός ο πληθυσμός καταγράφθηκε το 1920 ως: αστικός (22.605) και αγροτικός (19.428).

Η συνολική πεποίθηση που προκύπτει είναι ότι ο ελληνικός πληθυσμός και σήμερα δεν επιθυμεί να μεταναστεύσει από τη Βουλγαρία και ότι κανένας δεν τον αναγκάζει να το κάνει. Το μεγαλύτερος μέρος του ελληνικού πληθυσμού θα παραμείνει για να ζήσει ήσυχα μέσα σ' αυτή: ακόμα και πολλοί που υπέβαλαν δηλώσεις προς εθελούσια μετανάστευση, από τη 1 Ιανουαρίου (1925) υποβάλλουν αντι-δηλώσεις με σκοπό να μείνουν.

Όπως φαίνεται παραπάνω, παρουσιάζεται μια πολύ εξιδανικευμένη εικόνα της συμπεριφοράς του Βουλγαρικού Βασιλείου απέναντι στην ελληνική εθνότητα. Κατ' αρχάς αποσιωπόνται όλες οι ανθελληνικές ενέργειες με αποκορύφωμα την λεηλασία της Αγχιάλου, καθώς και οι πιέσεις (εκπαιδευτικές, διοικητικές, εκκλησιαστικές) που οδήγησαν τους Έλληνες σε μετανάστευση. Επιπλέον, επισημαίνεται ότι οι ελευθερίες των Ελλήνων γίνονται σεβαστές σε τέτοιο σημείο, ώστε αυτοί επιθυμούν να παραμείνουν στη Βουλγαρία, υποβάλλοντας μάλιστα "αντι-δηλώσεις" της εθελούσιας μετανάστευσης που προέβλεπε η Συνθήκη του Νεϊγύ. Είναι προφανές ότι κείμενα σαν το παραπάνω αποτελούσαν προσπάθειες τις Βουλγαρίας να δείξει ένα φιλικό πρόσωπο προς την Ευρώπη.

Δημήτρης Ξ. Μαυρίδης

Σιδηροχώρι

3 Μαΐου 2016

Αποσπάσματα για την τοπική ιστορία

2016-04-30T06:49:00.001+03:00

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
http://www.promacedonia.org/sbnu/sbnu_09/kynchov.htm#4

Сборникъ за Народни Умотворения, Наука и Книжнина

Книга IX, София, 1893

9. Великденска расходка по Поленинско ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
http://promacedonia.org/mp/mp_13_3_6.htm
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Въпреки героичната защита на българите близо петнадесетхилядната гръцка войска, командвана лично от крал Константин, взема надмощие и на следващия ден изходът от сражението става ясен. Гърците завземат жп гарата и започват да бомбардират града. Хиляди жени, деца и възрастни напускат къщите си, взели набързо в ръце бохчи с най-необходимите дрехи и храна. Заобикаляйки на север манастира „Св. Георги”, керванът бежанци с километри се точи по военния път към Долни и Горни Порой, а оттам към майка България. Окръжният управител Караманов търси ген. Сарафов, за да организират евакуацията на архива от Окръжното управление и авоарите от банката, които не били никак малко и то повечето в злато. Генералът заповядва без много шум в нощта срещу 21 юни парите от банката и архива да се натоварят на каруци и

под охраната на стражари и чиновници

да се насочат към Порой: “Между 12 и 1 часа после обяд, неприятелят бомбардира болницата, центъра на града - чаршията, където имаше войнишки и частни складове, телеграфо-пощенската станция и окръжното управление. Атаката бе с фугасни гранати, от попаденията на които скоро се запалиха зданието на болницата и 7-8 дюкяни в центъра на града. Създаде се паника всред останалото население. Всичко живо, ранени и здрави войници хукнаха да бягат вън от града... На пътя за Долни Порой, между селата Грамадна и Алексово, настигнах последните бежанци от Кукуш. В село Сневче видях такава картина - жената на кукушкия войвода Вано, натоварва сама в двора един кон с два чувала с брашно, около 15-20 кг всеки, метна една черга връз товара, качи малкото си дете и, като издаде един болезнен плач на неописуема мъка за напускане роден край, остави разтворена голяма и богата къща, пълна с покъщнина и храна на произвол, поведе коня за ръка и с останалите си малки деца тръгна напред, и се смеси с върволицата бежанци...”

http://www.politika.bg/article?id=42715
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Иванчо Поройлията

Η εικόνα : в: „Илюстрация Илинден“, книга 10 (40), София, Юни 1932, година IV, с. 8.

Въ 1 ч. презъ нощьта на 10-и срещу 11-и пристигнаха въ Изатовци, идещи отъ Южна България, македонскитѣ войводи Кременлията, Иванчо Поройлията, Богданцалията, Тодоръ Тетимовъ и др., съ около 250—300 харамии. Навѣрно тѣ бѣха тръгнали заедно съ капитанъ Паница отъ Пловдивъ и понеже бѣха вървѣли пеша, едва сега пристигнаха.

http://www.promacedonia.org/dibo/jvd/jvd_5_1.htm

Венедиков, Йордан. История на доброволците в Сръбско-българската война. София 1935, стр. 138

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

№ 42. Вельо Митев от Шугово, сега настанен в Долна Баня (Чепинско), разправя следното:
На 4 юли са дошли в селото двама гръцки кавалеристи, които се завърнали обратно, след като обиколили селото. Вельо, като видял, че кавалеристите не са сторили нищо лошо в селото, решил да остане там и да чака гръцките войски. Малко след заминаването на разезда, в селото им пристигнало едно момче от Аканджали. То се избавило от гръцки ръце и било свидетел на ред техши зверства. Това момче, като стигнало в Шугово, започнало да описва зверствата на гърците пред Вельо и другите останали в селото селяни. Последните, изплашени от разказа на момчето, напуснали селото. Вечерта Вельо с другарите си Мито Коцев и Илия Саатчиев, сега настанени в Самоков, видели да горят селата: Аканджали, Сурлово, Асани и Попово. Около тези села не са ставали никакви сражения; Вельо па и другарите му са уверени, че те са нарочно подпалени от гърците.

№ 43.
Селяните от Шугово са напуснали селото заедно с отстъпващите наши войски. До 24 юни е останал в селото Илия Марков. Тоя ден в селото дошли двама гръцки кавалеристи. Те обиколила селото и се върнали. Илия, окуражен от факта, че кавалеристите нищо лошо не са сторили, останал в селото. През нощта обаче като видял, че горят селата: Николич, Попово, Аканджали, Брест и още много други, около които никакви сражения не са ставали и подпалването на които не е можало да стане случайно, защото местността била блатиста, изплашил се и избягал. Какво е станало със селото и останалите там жители след това, не знае.
Една малка група бежанци от с. Шугово съобщава:
Забелязахме, че сума хора бягат и много села, обхванати от пламъци. От страх напуснахме селото преди да дочакаме тая участ. Бягахме през Петрич, Беласица, Джумая, Кочариново, Дубница, Кюстендил. По пътя умря едно малко дете от глад и изтощение. Повече семейства избягаха в Самоков. Ако новите владетели се отнасят добре с нас, ще се завърнем по домовете си.

ГРЪЦКИТЕ ЖЕСТОКОСТИ И ВАРВАРИЗЪМ НАД БЪЛГАРИТЕ (1912-1923 г.)

http://www.sitebulgarizaedno.com/index.php?option=com_content&view=article&id=598:im&catid=29:2010-04-24-09-14-13&Itemid=61

http://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=5&ved=0ahUKEwj53KDyrYLKAhUFhSwKHYXNABAQFgg8MAQ&url=http%3A%2F%2Fwww.book.store.bg%2Fsearch%3Fsrchstr%3D%25E3%25F0%25FA%25F6%25EA%25E8%25F2%25E5%2520%25E6%25E5%25F1%25F2%25EE%25EA%25EE%25F1%25F2%25E8%2520%25E2%2520%25EC%25E0%25EA%25E5%25E4%25EE%25ED%25E8%25FF%26sin%3D1&usg=AFQjCNEbcLAY6qzRWiUcR1fiX-yMHFra1Q&sig2=zvBGbYGdEyodZhOZ5VT5aw
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

В 1903 г. гръцкият владика е наложил да се затворят българските училища в Горни Порой, Долни Порой и други околни села. Също и в Костур българското училище било запечатано от турската власт. след като било освободено от войниците, поставени там от митрополита Каравангелис и кмета Менелаос. [363]

362. Църковен Вестник. 1904 г., бр. 5, стр. 62—63.
363. Pag. cit.

През 1873 г., сярският гръцки митрополит е ходил по селата със стражари и с бой е събирал пари. В с. Горни Порой двама души били бити до смърт. По искане на гръцкия владика, бил затворен долнопоройският свещеник Илия [375] и били затворени няколко първенци от Порой, [376] понеже не признавали Патриаршията и не предавали църквата си на патриаршистите-власи. [377]

375. 103 засед. на Св. Синод, 22 август 1873 г., стр. 230
376. В документа не е казано Долни или Горни Порой.
377. 80 засед. на Се. Синод, 15 май 1873 г., стр. 181.

http://petkohinov.com/pravoslavie/03/snegarov/sneg-shizmata-fener2.html
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
В края на септември 1915 г. е назначен за командир на 3-та бригада. През октомври и ноември 1915 г. бригадата води боеве срещу сърбите и французите при Удово, Уланци, Криволак, Градец и Богданци. През 1916 г. 3-та пехотна бригада от 11-та пехотна Македонска дивизия заема позиции и воюва по протежението на планината Беласица и при селата Горни и Долни Порой.

http://www.focus-news.net/news/2015/07/07/2088970/denyat-7-yuli-v-balgarskata-istoriya.html
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
За нещастие истината е още по-лоша. Друг турски вестник, „Tasfiri Efkiar" [Тези два цитата са взети от вестник „Мир" от броевете му на 24 октомври и 2 ноември (стар стил)], допълва, че преследването обхващало широк кръг хора, като се започне от градски жители и се стигне до най-обикновени селяни - мюсюлманите от околността на Порой (между Дойран и Демир Хисар) били затворени в 40 вагона и закарани в Солун. Гръцките власти преследвали също мюсюлманите в Лагадина (на североизток от Солун). Под претекст от необ-ходимост да се проведе разоръжаване, всички млади хора били изпратени в Солун и били измъчвани. От Саръгьол (близо до Кукуш) всички мъже били закарани в Солун, а гръцките войници изнасилили жените и момичетата. В Сахна, Серее и Правища покръстването било извършено с такъв успех, че в Сахна не останал ни един мюсюлманин. И вестник „Echo de Bulgarie" допълва
188
в своя брой от 20 декември (2 януари): „Броят на турските затворници в района на Солун възлиза на огромната цифра 5000 души." В своите „пояснителни бележки", публикувани шест месеца по-късно, г-н Иванов отбелязва, че „след гръцкото нахлуване турските групи в Саръгьол, Кайларе и Острово поради своята численост и богатство били обект на особена жестокост. Всички градове и села в този район били опустошени и населението потърси-ло защита в бягство. Бягство било също така спасение за мюсюлманското население от градовете на долината Енидже, по-специално Воден, Негуше, Верия и Енидже-Вардар. Последният град пострадал най-много: пазарът и мюсюлманският квартал били разрушени".
Σελίδες 187-188

В своя брой от 13/26 юли официалното издание „Echo de Bulgarie" публикува следното изявление:
„Що се отнася до репресиите в Демир-Хисар, необходимо е да се поясни, че гръцкото население на този град, подбудено от агитатори, се вдигна на оръжие на 8 юли, когато българските войски се изтеглиха. Населението ограби военните складове, обществените огради и българските къщи, като уби няколко български войници, както и болните и ранените от един санитарен влак, пристигащ същия ден от Серес. Телата на 16 войници бяха намерени в непосредствена близост до града. Точният брой на избитите никога не би могъло да се установи. Въстаниците заеха позиции около града, откъдето на следващия ден един български отряд от Серес, който не е знаел точно какво става в града, бе принуден да ги разпръсне със сила. Влизайки в града, отрядът бе посрещнат от пушечна стрелба от други въстаници, скрипи се по къщите. Въпреки това, редът бе възстановен. Застреляни са били някои граждани, намерени с оръжие в ръка. Проведено бе разследване относно събитията от предшестващия ден. Заловените убийци и подстрекатели на движението бяха арестувани и някои от тях екзекутирани. Установено бе, че гръцкият митрополит е главният ръководител и че той е бил човекът, който дал пример на въстаниците, като пръв стрелял от своя прозорец срещу войниците, минаващи покрай митрополията. Освен това в джоба му бил намерен револвер с няколко от вече изгърмените куршуми. За да поясним строгите мерки, които са взети при възстановяването на реда в Демир-Хисар, трябва да допълним, че в същия този ден, 9 юли, гръцките войски опожариха българските села в околността на Демир-Хисар, специално Горни Порой, Долни Порой, Старчево и Кешишлик."
Σελίδα 282 Карнегиева фондация за международен мир. „Доклад на международната комисия за разследване причините и провеждането на Балканските войни“, с. 283
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Енциклопедия Пирински край. Том 2, Благоевград, 1999, стр.288.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Πληροφορίες για τη Gjora Todorova-Efremidu, Μέλος του Δημοκρατικού Στρατού από τη Μακρυνίτσα.

Efremidu Gjora (Todorova)

She was born in 1915 in the village Matnica, Ser region to a poor village family. She lost her father at a very young age. She grew up with one sister and two brothers in extreme
poverty. In 1943 she became a member of CPG and organised the youth of the village Shugovo (Platanaki) into the EPON ranks. Fulfilling the task given her by the party she went over the border between Greece and Bulgaria (which was newly established at that time) to organise the youth in her own village of Matnica which at that time was under Bulgarian occupation. Her bravery and thirst for freedom made her increasing fearless. She was arrested by the Bulgarian fascist forces and taken to the command centre at the Poroj train station. Even though they tortured her, they did not manage to extract even a word from her. After five intensive days of torture they freed her and sent her back to her village where, to the end, she worked against the occupier. She did not reduce her activity in the new environment that arose after the Varkiza agreement. In 1946 she was arrested by the Greek monarcho-fascists for the reason that her husband was alleged to be a partisan. She was held for a month in the police cells where she withstood all the torture. They tried to frighten her by saying they would shoot her two children if she did not tell where her husband washiding. They beat her head in the village square with a club. She fell into unconsciousness and the other women picked her up. She had just barely managed to heal a month later. Her life was made impossible and she was forced to emigrate to Bulkes. In 1947 as the armed struggle was gaining momentum, she went back to Greece to join DAG. In 1949 she fell, a heroine shot by a fascist bullet on the Gramos mountain. Her husband fell in the same battle, comrades in life and in battle, leaving two young orphans.
P Todorov

For Sacred National Freedom: Portraits of Fallen Freedom Fighters, Elizabeth Kolupacev Stewart, Β' Έκδοση, Αυστραλία, Wareemba 2009, Σελίδες 123-124

Στο ίδιο βιβλίο Ντιμίτρι Αραμπατζίεφ από Ηράκλεια Σερρών στη Σελίδα 56

Σελίδα 236

Pena Petro

He was born in the village of Zhuma-Demirhisarsko to a
poor village family. Seeing the hardships of his parents and
those on his own shoulders, he joined the progressive
movement of Greece and became a member of the CPG and a
partisan. Because of his bravery and cleverness he became an
officer of DAG. He worked as a commissar in the villages and
towns and he completed all of the missions allocated to him
by the party with decisiveness and bravery.
He was sent with a special mission to the village of
Haznatar (Hrisi Korifi) and was uncovered by the monarcho-
fascist forces and was surrounded in a house. The shooting
started. Two of his comrades managed to get out of the line of
fire. In trying to leap out of a window, Pena aimed at the
monarcho-fascists with hand grenades and his machine gun;
he was riddled with enemy bullets. He fell as a loyal son and
brave hero of the people.

G Muljarov
Σελίδα 263

Roikov Kosta (Evripidi)

Kosta Roikov was born in the Ser town Dolno Dzhumaja
in 1915 to a poor family. His father was a labourer and died
very young, leaving Kosta fatherless at a very young age. His
mother was compelled to work for others so that she could
ensure she and her son had bread to eat. And Kosta as a young
boy began to work in a gas factory and elsewhere. He worked
under the most difficult conditions – in the water and he
received a paltry wage.
From his young years Kosta joined the ranks of OKNE
and worked in the organization “Ergatiki Voitija”, which is
like a good mother of political prisoners and their families. He
worked on the anti dictator front against Metaxas and in other
progressive revolutionary organizations in the years of the
Metaxas dictatorship.
In the years of the Nazi occupation he was among the
first fighters to join the ranks of ELAS. He fought heroically
against the occupier and its servants.
In DAG he was an exempalrty fighter of the 132nd
brigade. He took part in many battles. On 17 November 1948
he fell on the mountain Chengel.
In the archives of the 132nd brigade here is what was
written about his death: “He died while being the first to go
ahead on reconnaissance. He fell while fighting the enenmy
head to head.”

K Korikafa

Σελίδα 319

Hadzhi Georgi

Georgi Hadzhi was born in Krushevo, Ser region, in
1909. At the time of the Nazi occupation he took an active
part in the struggle against the occupier. After the Varkiza
agreement he was followed and sent to jail. When he was
released he joined the ranks of DAG and fought heroically.
He rose through the ranks to the role of company commander
and was killed on 28 December 1948 in Pozdam, Ser region.
Georgi’s whole family was dedicated to the fight for
liberation of the homeland. His wife and his two children all
joined DAG. His son was captured by the enemy and lay in
prison for many long years. His daughter Ana, who served in
the 132nd brigade of DAG, was killed in Belasica at the age
of 18.

G Muljarov

Σελ. 320
Harizani Rusalim

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Β. Κάντσοφ, Μακεδονία. Εθνογραφία και στατιστικά.Σόφια 1900, Σελ.44-45

Μια μικρή ομάδα Πομάκων υπάρχει στο όρος Μπέλες γύρω από το πέρασμα Ντοβά Τεπέ (προς τα Κρούσσια) μέσω του οποίου περνά κανείς πιο εύκολα από τη πεδιάδα της Θεσσαλονίκης σε αυτή των Σερρών.-θέλει μετάφραση- γι 'αυτό υπάρχει μια νέα ώθηση στα νοτιο-γραμμή χρόνου Μακεδονικό σιδήρου- Αυτή η ομάδα αποτελείται από το μεγάλο χωριό Πάλμες, το Άνω Γκορμπάσοβο και το Κάτω Γκορμπάσοβο. Αυτοί εξισλαμίστηκαν, προκειμένου να διατηρήσουν τη γη τους, τον καιρό που οι Κονιάροι (άτακτοι Γιουρούκοι) έκαναν επιδρομές.

Една малка помашка купчина има въ Бѣласица Планина около прохода Дова Тепе, прѣзъ който най-лесно се минува отъ Солунско Поле въ Сѣрско; затуй тамъ се прокара въ ново врѣме южно-македонската желѣзна линия. Тая купчина се състои отъ голѣмото село Палмешъ, отъ Горно Горбасово и Долно Горбасово. Тѣ сѫ потурчени въ врѣме на конярскитѣ нахлувания за да запазятъ земята си.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Το παρακάτω κείμενο μιλά για τη δράση 3 τουρκικών συμμοριών στη περιοχή των Πορροΐων. Συνοπτικά, ο δεύτερος -Ιμπραήμ Μολλά Τσαούς- προέρχεται από το Τσαίρ Μαχαλέ και διέπραξε ένα φόνο στο Σιδηροχώρι. Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι οι τουρκικές αυτές συμμορίες επέβαλαν ένα είδος φόρου σε βουλγαρικά χωριά και οι κάτοικοι τους πλήρωναν.

Доклад на Андрей Тошев до Министъра на Вътрешните работи и Изповеданията Димитър Станчов ПО МАКЕДОНСКИЯ ВЪПРОС

До Господина д-р Д. Станчова министър на външните работи и на изповеданията.
В София.
София, 28 ноември 1907 г.
Строго — поверително (Добавено с молив на ръка от автора. – Бел. съст.)

В Поройската нахия

Тамошното население от няколко месеца е разплакано от върлуванието на три турски банди:
Първата, под главатарството на Шериф Чауш от с. Арсланли (Кукушко), която разбойничествува в Поройско и Кукушко непрекъснато от години насам.
Втората е под командата на Ибрахим Молла Чауш, от с. Чаир-Махале (Серско). По-напред той е бил наемник на гръцкия комитет и е действувал като андарт. За едно убийство, извършено от него по гръцки подбуждения в с. Кеседжи-Чифлик (Демир-Хисарско), той е бил заловен, съден в Сер и осъден на 15 години през месец февруари т. г.. обаче след няколко дни избягал от затвора и станал главатар на бандата, за която е реч.
Трета една чета върлува също в Поройско, но името на нейния войвода не ми е известно.
Всички тия банди преследват българите, като същевременно им налагат и събират безпрепятствено големи парични откупи. Така например от с. Тудорак са събрани 30 лири, от с. Старошово — 5 лири, от с. Дели-Хасан-Махале - 6 лири и пр. пр. Селените дават тия пари и не смеят да се оплачат.
В продължение на двата последни месеци, тия разбойнишки банди са извършили 8 убийства на българи.
Възползовано от такова положение и облягайки се на властите, турското население из тоя край така също не престава да угнетява съседите си българи. Селенните българи в с. Св. Петка (Демир Хисарско) са 45 семейства при турски 140. Съседните села Палмеш (Демир-Хисарско), Горно и Долно Горбасово (Дойранско) са чисто турски; първото има 250 къщи, второто - 300 и третото - 200. Всички тия употребяват всевъзможни усилия да пропъдят българите из първото село (Св. Петка). Най-напред започнаха да им ограбват добитъка и ги заставиха да изпродадат всичките си овци, кози и говеда. Тогава захванаха да им ограбват и повреждат сеитбите; повечето от снопето им това лято бяха откраднати от нивите. Напоследък убиха и двама души селени и се заканват, че ще ги изколат всички, ако не се изселат. В добавък на туй и турската разбойнишка банда е изпратила известие на трима души от тия селени, да и внесат 60 лири, ако не искат да бъдат избити със семействата си.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Β. Κάντσοφ, Μακεδονία. Εθνογραφία και στατιστικά.Σόφια 1900, Σελ.107

Στο χωριό Άνω Πορόια υπάρχει μεγάλη βλαχική συνοικία. Οι Ανω Ποροιώτες εκβουλγαρίσθηκαν γλωσσικά, ωστόσο είναι φανατικοί αντάρτες της ελληνικής εκκλησίας.

Въ с. Горни Порой има голѣма влашка махала. Горно-Поройчене се обългаряватъ по езикъ, макъръ те сѫ върли партизани на гръцката църква.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Струмска операция

Още същия ден 11-а пехотна македонска дивизия, която през предшестващите дни се предислоцира на изток на мястото на 3-а бригада от 7-а пехотна дивизия и е заела участъка вр. Конгуре (в Беласица планина) - Бутковското езеро, започва артилерийска престрелка с противниковите батареи, разположени в близост до село Акбузалък и Порой. През следващите дни нашата артилерия обстрелва неприятелските части при селата Шугово, Мътница, Горни Порой, Соколово и укрепленията при Дова тепе, а в отговор противникът води артилерийски огън по нашите позиции на връх Тумба, Демир капия и к. 570 (североизточно от Горни Порой), които неприятелската пехота безуспешно се опитва да овладее. Независими от това на следващия ден (21 август) съглашенските части заемат селата Света Петка, Палмиш, Шугово, Мътница, Горни и Долни Порой, като по този начин се оказват в непосредствена близост до укрепените български позиции в Беласица.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Βασίλ Κάντσοφ, Μακεδονία

Σελίδες 106-107

Горни Порой. Това село лежи в полите на Беласица планина, в западния ъгъл на Серското поле. То е заложено в устието на една много гиздава долина и се отличава с чудесно хубава околност. През долината върви суходолица, а която дели Порой на две части: Варош на запад и Джемаат на изток.

1. Тук първата редакция бележи: «Тези съобщения ще да са или пребъркани, или съвсем неверни.» Те обаче се потвърждават от запазени документи от архива на Стефан Веркович, които наскоро ще бъдат обнародвани от издателството на БАН под заглавие «Из архива на Стефан Веркович. Документи за българското възраждане в Македония». — Хр. Хр.

Горни Порой има около 4500 жители, от които около 3000 са българи, 1000 власи и 500 турци.
Жителите на Горни Порой са доста развити. Те държат в ръцете си търговията на цялата околност. Поминуват се още със земледелие, работи се лен и тютюн. Напоследък се хранят доста много копринени червеи.
В селото има две български черкви и една влашка. В първите се пее по славянски от 1872 г. Във влашката и досега се употребява гръцки език.
Това село си е отворило българско училище в 1876 година и е станало духовен център на целия ъгъл между Кара-Даг и Беласица планини. В двете махали има по едно училище, дето учат смешано момчета и момичета. Понякога има двама учители, понякога трима. Събират се до 100 деца, разделени в 4 отделения. Власите си имат гръцко училище с един учител и една учителка. То се посещава близо от 80 деца, при всичко, че власите са по-малко от българите.
Долни Порой. Това село лежи на четвърт час далеко от Горни Порой, на пътя, който води от Серското поле за Поленинската котловина. Има около 320 къщи, от които 120 са български и 200 турски, с 1750 жители. Селото е забележително, че в него става много голям пазар сякоя неделя, затова има ханове и чаршийка. То ще бъде важна станция на новопроектирания железен път Сяр — Солун и като се съедини с Горни Порой, ще стане един хубав градец в живописните поли на Беласица планина.
Българско училище в Долни Порой се отворило в 1870 г. и досега следва с успех. Има 4 отделения с около 45—50 ученици и един учител, комуто се плаща много хубаво. В църквата се пее отдавна по славянски. Поминъкът на населението е, както в Г. Порой. Долнопоройските турци са много горделиви и пакостници. Между тях има богати бейове с големи чифлици. Често пъти правят произволи над християните. В последно време малко са поомекнали.

Σελίδες 112-113
И тъй българите според всичките статистики са най-многобройни в казата на Валовище. Те сами съставляват 63% от цялото население. Пръснати са по цялата каза в гъста и сбита маса.

Турците държат второ място и съставляват 25% от числото на жителите. С малко изключение всичките са конярско потекло. Живеят главно в 3 групи: в града Валовища, в една група в полите на Али-Ботуш и в друга група в полите на Круша-планина. Между тях има малко преселници от княжество България.

Помаците живеят само в селото Палмиш, което се намерва в ъгъла между Беласица и Кара-Даг.

Черкезите са част от серската група, едничките оставали от цялото черкезко население в полуострова. Околните жители говорят, че числото им постоянно намалява. Те са наказание за селското население. Има случаи, дето цели села български са напущали жилищата, щом като в тяхно съседство се настанят черкезки фамилии.

Власите, на брой до 940, съставляват 3,9% от населението. Живеят в 3 пункта: Валовища, Горни Порой и Равна. Занимават се главно с търговия.

Циганите, на брой до 1800 жители, живеят пръснати между другото население, обаче селото Катунци, близо до Пиринската р. Бистрица, е населено само с цигани — 50 къщи. Там става добър пазар на коне.

Σελίδα 114-116
Вещи човеци предполагат, че пшеница се получава много повече от тук показаното число. В полето един уврат земя може да даде 8—9 кила зърна, а в планината — до 5 кила. Според тия числа пшеницата трябва да надминува 2 милиона оки. Навън се изкарват от храните: пшеница, ръж и ечмен. Царевицата остава за местно употребление.

От другите земни произведения се получават:

Грозде около 3 000 000 оки, от него голяма част се продава по пиринските високи села и Сяр.

Вино от средно качество се получава около 700 000 оки, струва около 1 грош оката.

От сусам се приготовлява годишно повече от 100 000 оки сусамово масло, което се разнася по Неврокопско и достига до България.

От конопъла се приготовляват въжя за местно употребление. Най-добър лен става в полите на Беласица. Правят от него платове за долно облекло.

Памукът съставя тук, както и в Серско, един от главните продукти за продаване навън. Той се произвежда в полето. Половината остава на мястото, а другата половина отива на пазарите в Сяр и Солун.

Едър добитък:

Дребен добитък:

Числата на дребния добитък ясно ни показват, че скотовъдството стои добре в казата. Сякоя година се продават много овци навън. Козите се колят на мястото. Малко отиват в Сяр и в някои планински села.

Сякоя година се изкарва голямо количество добро масло за Цариград. Сиренето бива два вида: бито, което е твърдо и се продава по селата, и маслено, приготвено в мехове, отива в Сяр и Цариград.

Вълна се добива около 55 000 оки и козина до 27 000 оки. Навън не се изнасят.

Пчели се наброяват до 1 700 кошери. Секи един от тях дава 5 оки мед и 250 др. восък, така щото мед се добива около 85 000 оки, а восък до 10 000 оки. Излишъкът се продава на Серския пазар.

Копринени червеи в казата се гледат само около селата Горни и Долни Порой. Годишно се добиват до 8 000 оки пашкули от средно качество, с цена 10 до 14 гроша оката.

Полските селяни се задоволяват с поминъка, който добиват дома си. Те стоят по всичко на равна нога със серските селяни. Някои от планинските села много са осиромашели подир изтребяването на горите и унищожаването на железарската индустрия, а от няколко години селяните почнали да търсят работа повън. Числото на гурбетчиите постоянно се увеличава. Много спомогнаха властите за осиромашаването на планинците, като глобяват цели села за укриване на комити. Серският бимбашия налага сякоя година произволен данък на по-състоятелните села, за да не ги компрометира пред правителството като немирни. Когато той приближи с по 30—40 души свита край някое село, селяните бягат по планината. В една неделя в селото не остая нито сирене, нито масло. Селото Кърчово дава сяка година по 500 оки масло на тоя чиновник.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Πέμπτη 24 Νοεμβρίου 1905

Με το υπ’ αριθμό 843 εμπιστευτικό έγγραφο (24.11.1905) ο πρόξενος Θεσσαλονίκης Λάμπρος Κορομηλάς, ενημερώνει τον έλληνα υπουργό Εξωτερικών:

Απαντώντας στο υπ’ αριθ. 4600 έγγραφο καταγράφω την εδώ σύσταση της ένοπλης δράσης μας.

1) Ρουμλούκι και λίμνη Γιαννιτσών. Η μόνιμη δύναμη των σωμάτων σε αυτή την περιφέρεια απαρτίζεται από 46 άντρες (οι περισσότεροι εγχώριοι και δέκα από την Ελλάδα) οι οποίοι σύμφωνα με τις περιστάσεις αυξάνουν μέχρι 80 από τους εγχώριους έφεδρους. Μετά την αποχώρηση του καπετάν Πετρίλου αρρώστησε και ο υπαρχηγός Βασίλης. Αν δεν έλθει αμέσως ο νέος αρχηγός που ζητήθηκε, στον οποίο πρέπει να προστεθεί και ο άλλος, θα πάθουμε μεγάλες συμφορές, γιατί το μέρος είναι πολύ νοσηρό και πρέπει να υπάρχει πάντοτε πρόχειρος αντικαταστάτης.

Η περιφέρεια περιλαμβάνει όλα τα κοντά στη λίμνη ανατολικά και βόρεια χωριά. Όταν καθαριστεί το έδαφος θα προσπαθήσω να βαδίσει μέχρι Πετρόβου και Γουμέντζας.

2) Σώμα Ολύμπου μόλις σχηματισμένο. Αρχηγός Ρόκας. Δύναμη 20 ανδρών, περιφέρεια ολόκληρος ο Όλυμπος μέχρι τη Βέροια και το Ρουμλούκι. Μετά την οργάνωση των ελληνοφώνων χωριών και την επίδραση επί των Κουτσοβλάχων που ξεχειμωνιάζουν στο Σέλι, το σώμα θα χωρίσει προς τα Γιαννιτσά, διά της δυτικής όχθης της λίμνης.

3) Σώματα Νιαούστης. Αρχηγός Κώστας Γαρέφης (17 άντρες ντόπιοι). Πουρέγκας (10 άντρες ντόπιοι). Σκουνδρής (16 άντρες, οι μισοί εγχώριοι). Εμμανουήλ Κατσίγαρης (17 άντρες Κρητικοί). Τη γενική διεύθυνση έχει ο κ. Κατεχάκης, μετά την πρόσφατη αναχώρηση του κ. Μαζαράκη.

4) Σώματα Βοδενών. Γύρω από τα Βοδενά 14 άντρες υπό την αρχηγία ντόπιου. Προσεχώς αναμένεται ξένος.

Γύρω από το Μπάχοβο 10 άντρες υπό το Γιάννη Δημητρίου από το Μπάχοβο.

5) Γευγελή. Μετά τη σύλληψη των αρχηγών μας Αυγέρου και Νικολάου Νέσου, δεν απομένει παρά το σώμα Μαγιαδάγ με 12 άντρες (από τους οποίους οι 8 είναι Οθωμανοί). Τώρα πρόκειται να σχηματιστούν δύο νέα σώματα. Αλλά η απουσία των δικών μας Κουτσοβλάχων, που ξεχειμωνιάζουν στη Χαλκιδική δυσχεραίνει το πράγμα.

6) Δοϊράνη. Σχηματίστηκε τώρα νέο σώμα 15 αντρών υπό τον Δ. Ξεριά. Περιφέρειά του από Δοϊράνης μέχρι Γευγελής και Βαλανδόβου.

7) Σώμα Λαγκαδά. Αρχηγός Παπαγεωργίου, άντρες 10 εγχώριοι. Κατήλθε λίγο προς Νότο για να επιδράσει επί των Κουτσοβλάχων.

Η περιφέρεια αυτή έχει ανάγκη ενίσχυσης και ανώτερου αρχηγού, τον οποίο θα ζητήσω από το Υπουργείο σας, γιατί με την άνοιξη θα ανέβει μαζί με τους Κουτσοβλάχους προς βορρά.

8) Σώμα Χαλκιδικής. Άντρες 6. Συγκροτείται τώρα για να επιδράσει στους Κουτσοβλάχους.

Εκτός αυτών οι πολιτοφυλακές μας στην ύπαιθρο, είναι οι ακόλουθοι:

Δαούτμπαλη 5 (άντρες), Μπάλτσα 2, Ασβεστοχωρίου 8, Μπερόβου 8, Αποστόλων 2, Ζορμπά 2, Γιαννιτσών 10, Γουμέντζης 8, Βοδενών 4, Μεσημερίου 3, Βλαδόβου 4, Γραμματικόβου 4, Κατρανίτσης 3, Οστρόβου 2, Όσλιανης 16, Δοϊράνης 5, Μπογδάντσης 10, Φούρκας 6, Κιλινδηρίου 5, Ματσικόβου 2, Μονής Μπουτκόβου 6, Στοϊακόβου 4, Γευγελής 10, Βοεμίτσης 3, Παρδεΐτσης 4, Νεγκόρτσης 6, Μουΐν 4, Λουμνίτσης 10, Όσσιανης 10, Μπογοδορίτσης 4, Τρεσίνου 2, Στρωμνίτσης 10.

Οι γνωστές βουλγαρικές συμμορίες είναι οι:

Βόστου από το Λέσκοβετς 15-30 αντρών στην περιοχή Λέσκοβετς, Όσσιανη και Λούσνιτσα.

Λαζάρου από την Ορεσβίτσα 15-20 αντρών στην περιοχή Λούμνιτσα και Μερόφτσα.

Δέλιου από τη Νεγκόρτσα 12 αντρών στην περιοχή Παρδέιτσα, Νεγκόρτσα, Κοβάντσα και Σμόκβιτσα.

Λαζάρου από την Κοβάντσα 8 άντρες από Κοβάντσα μέχρι Κόνσκο.

Λουμνιάτσαλης (ρουμανιστής Βλάχος) 10 άντρες στην περιοχή Κούπα και Λούμνιτσα.

Μπεροβίτσαλης 10 άντρες από Τσέρνα Ρέκα έως Ίσβορο.

Λυσίτσκας Καραϊσκάκης 10 άντρες στην περιοχή Μπογδάντσα, Διαβατό και Στοϊάκοβο.

Στάικος Γιώτε από Δραγομίρ, Στην λίμνη Άρτζαν.

Στάνιτς από Γκριμάντσα 20 άντρες στην περιοχή Γκριμάντσα, Μπαγιάλτσα, Καρά Δαγ.

Χρήστου Λαζάρου Γιάνκου από το Ματσίκοβο 10 άντρες στην περιοχή Ματσίκοβο και Γκρίτσιστα.

Θεοδώρου 10 άντρες στο Βλάντοβο.

Τάσου και Νάτση 25 άντρες στην περιοχή Ροσίλοβο, Νήσια και Γκουγκάνοβο.

Λάζος Μπαροβίτσαλης 8 άντρες γύρω από τα Γεννιτσά.

Μήτρε Μπάμπλιανης 9 άντρες γύρω από τα Γεννιτσά.

Μήτρε Χατζητράγιου 16 γύρω από τα Γεννιτσά.

Χατζής 10 άντρες στο Μεσημέρι.

Γκιόντσε από Άρσεν 10 άντρες στις ανατολικές πλαγιές του Βερμίου.

Τη νέα οργάνωση που έγινε από τον Τσερνοπέεφ στην περιοχής της Στρώμνιτσας, θα ανακοινώσω προσεχώς.

Από όλους αυτούς λείπουν, όπως βλέπει το Υπουργείο, τα ονόματα:

Του Αποστόλη, ο οποίος όπως λένε οι χωρικοί δεν πέθανε και απειλητικές επιστολές του σφραγισμένες με νέες σφραγίδες στέλνονται ακόμα στα χωριά.

Του Αργύρη, που πιθανώς βρίσκεται στη Βουλγαρία.

Του Καρατάσου από το Όστροβο, που πολλές φορές πληγώθηκε θανατηφόρα και δεν ακούγεται από κανέναν.

Του Λουκά που έφυγε όπως λέγεται στη Βουλγαρία. έχω όμως υπόνοιες ότι έχει συλληφθεί χωρίς να έχει αναγνωριστεί.

Στο διαμέρισμα Σερρών, όπου λόγω των μικρών χρηματικών μέσων που έχουν παρασχεθεί και της έλλειψης όπλων καθυστέρησε η οργάνωσή μας, υπάρχουν δικές μας συμμορίες:

Στην Καλένδρα 5 αντρών.

Στο Διμιτρίτσι 5 αντρών.

Στο Πετρίτσι 20 αντρών.

Υπάρχουν δε πολιτοφυλακές σε: Στάροβο 8 (άντρες), Σαρμουσακλή 11, στο Σφελινώ 7, Κλεπούσνα 4, Εγρί Δερέ 4, Γκόρνιτσα 6, Καρλίκι 2, Χομόνδος 2, Κούλα Μοναστήρι 3, Κοπάτσι 4, Χούμκος 4.

Κρίθηκε μετά τη σύλληψη στη Δόβιτσα, του εκεί ελληνικού σώματος, πως είναι καλύτερα να συγκροτηθούν μικρές ομάδες, μέχρι να περάσει ο χειμώνας. Η ενέργεια του σώματος Πετριτσίου πέτυχε, γιατί όχι μόνο συγκράτησε τους δικούς μας που ήταν έτοιμοι να εκβουλγαριστούν, αλλά και γιατί κλόνισε πολλά εξαρχικά χωριά, όπως το Κολάροβο, που ζήτησε να επανέλθει στην Ορθοδοξία. Αισίως επίσης, έτρεψαν υπέρ μας τα πράγματα, οι πολιτοφυλακές που δρουν στην περιφέρεια Σερρών. Δυστυχώς στο Πετρίτσι, η μεταξύ των μπέηδων αντιζηλία μας φέρνει μεγάλες δυσχέρειες, γιατί όταν ένας από αυτούς συνεργαστεί μαζί μας, οι αντίπαλοί του τον καταγγέλλουν στις αρχές.

(http://www.lithoksou.net/p/o-antimakedonikos-agonas-noembrio-toy-1905-2013)
----------------------------------------------------------------------------------------------------

Χάρτης του γεωγραφικού Ινστιτούτου Ρώμης 1903

Σε αυτόν διαφαίνονται τα ονόματα Ano Poroya, Lipos, Shugovo, Matnitsa, Mon.Butko- .
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Όσον αφορά το κάψιμο των Άνω και Κάτω Ποροΐων τον Ιούλιο του 1913

С. Събитията в Демир-Хисар
27. Доклад на генерала, командващ шеста дивизия на гръцката армия от 12 юли:
Имам чест да докладвам на Ваше Величество, че един офицер от моя щаб, изпратен в Демир-Хисар, ми докладва следното:
Българският жандармерийски капитан Великов арестувал владиката Константин, свещеника Папаставру, видния гражданин Сапазахарицану и още над сто други гръцки граждани, които били затворени в българското училище. На 7 и 8 юли българските войници и жандарми ги убили, като заповядали на турски селяни да ги погребат в района на училището, извън източната му стена. Един офицер от моя щаб наредил да бъдат изровени телата, за да може да установи истината. Той намерил натрупаните тела на жертвите на дълбочина повече от 2 метра.
В допълнение на това български офицери и войници изнасилили няколко момичета. Те дори убили едно от тях на име Агата Томас, дъщеря на градинар, понеже им се противопоставила.
Магазините в града са били ограбени и разрушени, като и цялата покъщнина била разграбена. Турците спасили някои от тези хора, като им дали закрила в своите къщи. Градът общо взето представлява жалка гледка на разрушение.
282
27 а. Докладът на комисията от гръцки депутати, която посети Демир-Хисар, съдържа следните допълнителни подробности:
„Броят на арестуваните видни граждани възлиза на 104. Осемдесет души от тях веднага били убити с щикове. Останалите 24, макар и сериозно наранени, останали живи, като се престрували на мъртви. Между жертвите има две жени и две деца на възраст 2 и 3 години... Епископът и трима свещеници са били убити лично от капитан Ангел Димитриев Бостанов. Той най-напред извадил очите им и им отрязал китките... Всички тези зверства са извършени от войници и от подофицери на българската редовна армия, служещи в 12 и 21 подкове..."
Следва описание на обиска за оръжие, който е бил извършен в митрополията, в което описание се твърди следното:
„Войниците почукаха на вратата и тъй като владиката се противопостави на тяхното влизане, те я разбиха." При описанието на изкопаването на заровените тела се казва, че всъщност само 8 от тях били изкопани. Тялото на владиката е намерено заровено с лицето надолу. На нашата комисия бе представен официален списък, съдържащ имената на 71 души убити и на 5 ранени, като останалите се считат за изчезнали. Общият брой достига 104 души. В списъка е включен един свещеник (не трима). Изброени са главно обикновени хора, които не биха могли да бъдат наречени „видни граждани".
28. В своя брой от 13/26 юли официалното издание „Echo de Bulgarie" публикува следното изявление:
„Що се отнася до репресиите в Демир-Хисар, необходимо е да се поясни, че гръцкото население на този град, подбудено от агитатори, се вдигна на оръжие на 8 юли, когато българските войски се изтеглиха. Населението ограби военните складове, обществените огради и българските къщи, като уби няколко български войници, както и болните и ранените от един санитарен влак, пристигащ същия ден от Серес. Телата на 16 войници бяха намерени в непосредствена близост до града. Точният брой на избитите никога не би могъло да се установи. Въстаниците заеха позиции около града, откъдето на следващия ден един български отряд от Серес, който не е знаел точно какво става в града, бе принуден да ги разпръсне със сила. Влизайки в града, отрядът бе посрещнат от пушечна стрелба от други въстаници, скрипи се по къщите. Въпреки това, редът бе възстановен. Застреляни са били някои граждани, намерени с оръжие в ръка. Проведено бе разследване относно събитията от предшестващия ден. Заловените убийци и подстрекатели на движението бяха арестувани и някои от тях екзекутирани. Установено бе, че гръцкият митрополит е главният ръководител и че той е бил човекът, който дал пример на въстаниците, като пръв стрелял от своя прозорец срещу войниците, минаващи покрай митрополията. Освен това в джоба му бил намерен револвер с няколко от вече изгърмените куршуми. За да поясним строгите мерки, които са взети при възстановяването на реда в Демир-Хисар, трябва да допълним, че в същия този ден, 9 юли, гръцките войски опожариха българските села в околността на Демир-Хисар, специално Горни Порой, Долни Порой, Старчево и Кешишлик."
28 а. Официални български източници ни предадоха следното допълнително описание:
„На 5 юли, когато нашите войски се оттегляха към Рупелското дефиле, в Демир-Хисар избухна паника и от гръцкия квартал на града се дадоха няколко изстрела, Обаче нямаше никакви жертви и редът бързо бе възстановен от градската администрация, която остана в града (Вж. № 46). От 5 до 9 юли градът беше сравнително спокоен. Войските, които се оттеглиха към Джумая, непрекъснато минаваха през него и фурните работеха, за да могат да доставят хляб за нашите войски в Рупел. През тези дни генералщабният майор Стефанов от 2-ра армия минал на два пъти през града. Той заявява, че никой от града не се е оплаквал от лошо отношение на нашите войски или на българските служебни лица. Междувременно гръцката армия, която напредвала по пътя от Солун за Серес и по-нататък към моста на река Струма при Орляк, принуждавала населението да бяга пред нея (Вж. № 33 и № 35). На 7 юли гръцката артилерия
283
от десния бряг близо до изгорения мост при Орляк започнала да^стреля срещу бягащото население и срещу селата в долината на Струма (Вж. писма на гръцки войници, № 51), като по този начин увеличила потока от бежанци. Паниката в Демир-Хисар станала неудържима и администрацията на града го напуснала. По този начин гръцкото население останало единственият господар на града. Гърците излезли на улицата с гръцкото знаме и започнали да стрелят по нашите ранени войници, по обозите на армията и по болничните колони, както и по бягащото население. Една чета от около 120 до 150 андарти под командата на гръцки офицер пристигнала в града откъм равнината. В този момент гръцкият епископ излязъл на улицата начело на двадесетина въоръжени гърци и издал заповед да се нападнат всички българи. Последвали битки в различни части на града. Убити били двама български стражари, които пазели пред нашите военни складове. Всички хлебопекари били убити пред техните фурни. Много от ранените били също убити, както и голям брой от бягащите селяни, включително жени и деца. Уличните боеве, кланетата и общите безредици продължили целия ден, като и двете страни са дали много жертви. Гръцкият епископ по всяка вероятност е убит през време на тези схватки.
Гръцката армия влезе в Демир-Хисар вечерта на същия ден. Тези от българските жители, които са били останали в града, избягаха в планините, преследвани от гръцки части и въоръжени цивилни лица, които избиваха хората където ги видят. Сутринта на 10 юли, когато гражданското управление напусна града, в Демир-Хисар не е останал никакъв български офицер. Министерството на войната заявява, че поручик Великов не бил там. В регистрите на действащата и на запасната армия не съществува името капитан Ангел Димитриев Бостанов. Не за пръв път се появяват такива гръцки твърдения. Много пъти в телеграмите на генерал Дусманис се съобщава, че генералите Ковачев и Вълков са в близост до Демир Хисар или Серес, докато всъщност те били или на фронта срещу сърбите, или в Дупница.
В Демир-Хисар са убити над 250 ранени български войници и селяни, които бягали от Кукуш, Дойран и Лагадина."

(Карнегиева фондация за международен мир. „Доклад на международната комисия за разследване причините и провеждането на Балканските войни“, с. 283.)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Για το κάψιμο της Λιβαδιάς

28)                                                Баница
11 юли 1913 г.
Драги Леонидас,
Не мога да намеря хартия да ти пиша, защото всичките села са изгорени и жителите им са избягали. Ние горим всичките им села и сега просто не срещаме жива душа. Трябва да ти кажа, че сме близко до старите граници на България. Окупирахме цяла Македония с изключение на Тракия. Искам да ми отговориш веднага.
Адресът ми е следният:
Ефрейтор Георги Коркоци
19 полк, 3 батальон, 11 рота, 7 дивизия - където и да сме.
52 А. Опожарени села в българската територия, Струмишка околия,
Списъкът на опожарените села, който се дава по-долу, е точен, в смисъл, че той не включва села, които не са опожарени. Обаче този списък съвсем не е пълен, с изключение може би на околиите на Кукуш и Струмица. Изгорени са много повече български села, по-специално в районите на Серес и Драма. В много случаи ние не бяхме в състояние да установим точния брой на къщите, които е имало дадено село. Вижда се, че списъкът включва и няколко турски села в българската територия, които са опожарени от гърците, както и няколко села, опожарени от сърбите. Всеки случай огромното мнозинство на селата са опожарени от гръцката армия при нейното напредване на север.
Броят на опожарените села, включени в този списък, е 161, а броят на къщите е приблизително 14 480.
По наши изчисления броят на къщите, изгорени от гърците през Втората война, не може да бъде по-малко от 16 000.
Цифрите дадени в скоби след всяко от имената показват броя на къщите, които са съществували във всяко отделно село.
Единадесет български села, опожарени от гърците, с броя на къщите във всяко от тях: Дабилия (50), Ново-Село (160), Белюса, Манастир, Сврабите, Попчево (43), Костурения (130), Радарци (15), Чам-чифлик (20), Балдевци (2), Зъбово (30).
Девет турски села, опожарени от гърците: Амзали (150), Гечерли (5), Чанакли (2), Нова-махала (2), Еднокуково (80), Секирник (30), Сушица (10), Свидовица (10), Борисово (15).
Две патриархистки села. Мокрени (16) и Макриево (10), както и три четвърти от град Струмица - около 1000 къщи и магазини.
Общо 1620 къщи.
Петричка околия - Четиринадесет села, опожарени от гърците: Шабаново, Брезница, Моравци, Митиново, Урмани (Орман), Михнево, Старчево, Ключ, Конярене, Коларово, Микрово, Габрене, Скърт и Смолар (последните две частично).
Разложка околия - Добринище (298).
Горноджумайска околия - Симитли, Долна-Сушица и Сърбиново (200) - последното опожарено от гърците след Букурещкия мир.
Мелнишка околия - Шестнадесет български села, опожарени от гърците: Спато-во, Макрикостеново, Славе (Склаве) (30), Свети-Врач (200), Левуново (60), Долно-Орман (Ласкарево) (90), Чифлиците, Припечено (20), Капатово, Кромидово, Хърсово (100), Долна-Умница, Хотово, Спатово (16), Спанчево (30), Отово (60).
Неврокопска околия - Седем български села, опожарени от гърците: Долно-Броди (300), Либяхово (400), Кара-Кьой (40), Годлево, Тарлис (10), Обидим, Чам-чифлик и 10 къщи в Неврокоп; също така турското село Копривник (100).
5. Опожарени български села в гръцка територия.
Солунска околия - Български села, опожарени от гърците: Негован, Равна, Богород.
Зеляховска околия - Български села, опожарени от гърците: Скрижово, Либешово, Калапот (частично), Алистратик (частично) и Гюреджик (Гиреджик).
Кукушка околия - Четиридесет български села, опожарени от гърците: град Кукуш - 1846 къщи, 612 магазина, 5 мелници; Хаджилар (70), Али Хаджилар (50), Голябаше (40), Саламаново (15), Хамбар-Кьой (35), Караджа-Кадър (25), Алчак-
299
Клисе (Бяла Църква) (13), Сеслово (30), Стрезово (20), Шекерли (15), Иракли (Ерикли) (20), Грамадна (100), Алексово (100), Морарци (350), Рошлово (40^, Мотулово (250), отчасти Планиница (180), Неманци (40), Постолар (38), Женско (45), Коджа Омерли (30), Бейлери (18), Казаново (20), частично Драмомирци (115), Галаванци (45), Крецово (45), Михалово (15), Калиново (35), Цигунци (35), Хърсово (50), частично Новоселяни (20), Маловци (20), Врагитурци (15), Гарбашел (30), Хайдарли (10), Даутли (18), Шемница (40), частично Раяново (150), Гьола (15).
Всичко 4725 здания.
Дойранска околия - Единадесет български села, опожарени от гърците: Аканжели (150), Дорбали, Николич, Патарос, Сурльово, Попово, Асанли, Брест, Владая, Димонци,Ратирци.
Демирхисарска околия - Пет български села, опожарени от гърците: Крушево (800), Кирчево (180), Червище (170), Герман (80) и Джума-Махала.
Серска околия - Шест български села, опожарени от гърците: Дутли (100), Оряхово (130), Дряново, Мъклен, фращан. Баница (120).
Гевгелийска околия - Петнадесет български села и две влашки села, опожарени главно от гърците, с изключение на две села, опожарени от сърбите: Сехово, Шльопинци, Мачуково, Смол, Баялци, Мървенци, Оряховица, Смоквица, Балинци, Брайковци, Костурени, Мойн, Стояково, фурка, Ошин, Хума и Люмница (влашки).
С. Опожарени български села в сръбска територия.
Тиквешка околия - Пет български села, опожарени от сърбите: Неготино (800), Камен-Дол, Горни-Дисан, Хасково, частично Кафадарци (15) и пр.
Околия Кочани - Три български села, опожарени от сърбите: Злетово, Безиково, Пресека.

фиг. 50. Факсимиле на писмо за войната, написано от гръцки войник,

фиг. 51. Пликът на писмото

(Карнегиева фондация за международен мир. „Доклад на международната комисия за разследване причините и провеждането на Балканските войни“, София 1995, с. 299.)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Για την μετανάστευση των Βουλγάρων στο Κολάροβο μετά το 1913

След Балканските войни в селото се заселват българи-бежанци от Егейска Македония, (предимно от селата Горни Порой, Долни Порой и Липош, Демирхисарско[8]), както и българи-планинци от Огражден. По-късно тук се установяват и българи от Струмишко и Щипско.

През 1916 година професор Васил Златарски, като участник в научно-разузнавателната мисия в Македония и Поморавия, организирана от Щабът на действащата армия, посещава селото. В рапорта си до Началник щаба на действащата армия той пише:
„     Коларово било голямо, повече турско село (200 турски и 100 български къщи), но сега нямаше нито един турчин. В турските къщи сега са настанени бежанци от с. Горни Порой, и то повечето жени и деца, защото мъжкото население било отвлечено от французите в с. Лозица на Бутковското езеро.[9]В същия ден срещнах една група от тия нещастници, които бяха ходили на върха на планината с цел да се спуснат по пътеките в селото си и да си вземат „руби" — дрехи, понеже всичко били оставили в къщи, но нашите постове не ги пуснали, защото французите веднага откривали артилерийски огън, щом забелязвали хора в селото. Тия жени бяха страшно озлобени и проклинаха цял свят.

"Енциклопедия Пирински край". Том 1, Благоевград, 1995, стр.447.
Петър Петров. "Пътуване на проф. В.Н.Златарски из Македония". - В: ВИС, г.60, 1991, кн.1, стр.73.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

2016-04-30T05:12:00.000+03:00

Движението отсамъ Вардара и борбата съ върховиститѣ

Л. Милетичъ

СПОМЕНИ НА ХРИСТО КУСЛЕВЪ

Азъ тогава заминахъ за Солунъ. Въ Сѣръ бѣхъ говорилъ съ секретаря на българското агентство Самаровъ (род. отъ Пещера въ България) по освобождението на Никова, който биде арестуванъ по аферата съ Наумова. Никовъ бѣше съветникъ въ рѫководителното тѣло и бѣше заподозренъ. Самаровъ ми каза, че съ 10 лири би се издействувало освобождението на Никова. Въ Солунъ съобщиха това на Татарчева и се изпратиха 10-тѣ лири, но Никовъ не можа да се освободи. Въ началото на учеб. год. 1900/1091 год. заминахъ въ Кукушъ и бидохъ назначенъ главенъ учитель въ първокласното училище въ Долни Порой. Назначенъ бѣхъ отъ сѣрската община.

Въ Порой прекарахъ до ваканцията. Тукъ бѣхъ рѫководитель въ Поройско. Почти въ всичкитѣ села се устроиха комитети съ изключение на селата Липушъ и Тодоричъ. Рамна е влашко село. Имаше вече правилници, устави, които се разпратиха по всички села. Въ всѣко село се назначиха рѫководители и съветници. Събираха се членски вносове. Имаше куриери. Волнитѣ помощи се опредѣляха отъ рѫководителното тѣло. Азъ разпитвахъ рѫководителя въ всѣко село, кой колко може да даде, та споредъ това имъ се налагаше. Имаше специални лица терористи. Имахъ въ Долни Порой двама, единъ отъ тѣхъ бѣ Алеско Поройлията. Пращахъ ги въ други села, често пѫти заедно. Нѣма случай да се прибѣгва до насилия, обикновено си даваха помощьта. Съ-

111

брахъ само въ Долни Порой до 120 лири. Отъ Шугово се взеха до 30 лири, отъ Мѫтници 10 лири, отъ Горни Порой до 150 лири и др. Още не се искаха отъ всички села помощи, за да не се огорчатъ хората отъ самото начало, а само членски вноски се взимаха отъ всички, и то само отъ посветенитѣ.

Азъ заварихъ вече съ чета Мих. Попето, който отиваше само въ нѣкои села съ 6 — 7 души. Тя бѣше организационна чета. Попето бѣше дошелъ съ Дѣлчева и въ Сѣрско се отдѣли съ отдѣлна чета въ Порой за да накаже двама турци, зулумджии, отъ с. Шугово и отъ Г. Порой. Биде наказанъ и единъ шпионинъ, влахъ, отъ Г. Порой. Следъ туй по заповѣдь отъ Ц. К. четата биде повикана да отиде въ Кумановско, гдето имаше борба съ сръбската пропаганда. Презъ пролѣтьта дойде друга чета, кукушката чета, само съ четирма души. Тази служеше да събира паричнитѣ вноски, които се пращаха въ Сѣръ. Съ комитски пари азъ купувахъ пушки, револвери само отъ арнаутитѣ. Пушкитѣ, повечето система “Гра", продавахъ ги на селянитѣ срещу дадената стойность. Купихъ 26 пушки. Отъ Сѣръ и отъ централния комитетъ не позволяваха да се купуватъ пушки, защото ужъ отъ България щѣли да дойдатъ по-евтини. Азъ плащахъ до 2 1/4 до 2 1/2 лири за пушка. Правѣше се обучение само съ прицѣль. Бѣше дошелъ Илия Орловъ (бившъ юнкеръ въ София) за главенъ учитель въ Долни Порой та съ негова помощь упражнявахме членоветѣ на Д. и Г. Порой; събирахме ги въ черквата и тамъ се упражняваха въ прицѣлка, стреляне правъ, на колѣне и лежешкомъ. Презъ тая година биде убитъ единъ арнаутинъ, Реджо, контрольоръ на тютюна, защото криеше арнаути разбойници. Уби го Алексо като терористъ. Следъ туй нѣколко пѫти се тури засада на Салимбегь отъ Долни Порой, гдето има много лоши

112

турци, и на Емеръ-ага — и двама членове на турския комитетъ въ Д. Порой, въ който е влизалъ и мюдюринътъ. Тѣ отъ своя страна много искаха да ме убиятъ, а тъй сѫщо и Алекса, но не успѣха да ме начакатъ нѣгде. Единъ пѫть щѣха да ме убиятъ у дома, но пакъ не сполучиха. Знаеха вече турцитѣ, какво вършимъ. Всѣка недѣля идваха наши хора въ черквата, гдето кърщавахме новитѣ. Опитахме да отровимъ Емеръ-ага, понеже той нигде не излизаше, но осети. Трѣбваше да изпие въ чай отрова, въ кафенето на съветника Вельо Калайджиевъ, който бѣше идеаленъ момъкъ. Другиятъ съветникъ Георги Недѣлковъ, нареченъ “Майка му стара", (челъ „Подъ игото") тъй сѫщо рѣдъкъ работникъ, идеаленъ човѣкъ, поосетилъ, че въ гърлото щипе нѣщо, усъмнилъ се и далъ чашата да пие кафеджията. Турчинътъ извадилъ и револверъ и го каралъ да пие. И този глътналъ две-три глътки и плюналъ, като казалъ, че наистина нагорчава нѣщо, — и му направилъ другъ чай. Турчинътъ се бѣ усъмнилъ, защото и турцитѣ бѣха захванали да употребяватъ отрова и бѣха опитали и мене да отровятъ. Бѣхъ ходилъ въ Солунъ по единъ шпионинъ влахъ, за да го посоча тамъ, та да го спастрятъ, тъй като въ Порой не можеше да се извърши туй, понеже се пазѣше. Връщайки се отъ Солунъ отидохъ въ единъ ханъ на обѣдъ при единъ българинъ, Динко (Динката) въ Долни Порой. Той бѣше заедно съ турцитѣ, — обираха хората. Бѣше го повикалъ самиятъ мюдюринъ и бѣше му говорилъ да ни убие. Азъ поискахъ вино, глътнахъ единъ-два пѫти, стана ми лошо, взехъ да повръщамъ, — много лошо ми стана. Добре, че не глътнахъ повече.

Засадитѣ противъ реченитѣ двама бегове не сполучиха, понеже не минаха турцитѣ. Турихме засада на единъ докторъ, гъркъ, отъ Долна Джумая, турски шпио-

113

нинъ, но и той не мина презъ сѫщото мѣсто. Хора на турския комитетъ три пѫти стреляха върху Михалъ отъ Горни Порой, но не можаха да го убиятъ. Следъ туй едно турче, членъ на турския комитетъ, подкупено отъ власитѣ въ Горни Порой (въ това село има власи), уби единъ богатъ българинъ отъ сѫщото село, Клифовъ Иванчо, членъ на организацията.

Такива кървави гонения имаше тогава.

Презъ ваканцията отидохъ си въ Кукушъ. И тамъ училището бѣше станало цѣлъ хюкюматъ. И въ Порой вече бѣше въведено да ги сѫдимъ хората, да имъ разправяме сѫдебни дѣла. Това се въведе въ Поройско презъ нея година, а въ кукушкия районъ сѫденето по-рано бѣ захванало. Хората бѣха престанали да ходятъ по турски сѫдилища. И на нечленове на организацията се запретяваше чрезъ терориститѣ да ходятъ по турски сѫдилища. Следъ ваканцията се върнахъ пакъ въ Д. Порой, но едно писмо отъ Сѣръ дойде, и азъ трѣбваше да замина въ Сѣръ, гдето ми съобщиха, че въ Петричко нѣмало нищо наредено, имало нужда отъ опитенъ въ дѣлото човѣкъ та трѣбвало да замина въ с. Цапарево. Тукъ станахъ учитель и прекарахъ цѣла учебна година - 1900—1901.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
http://www.promacedonia.org/bugarash/chkr/cherven_kryst.htm
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Македонски Прегледъ
Година XIII, книга 3, София, 1943

6. Кукушкото окрѫжно управление

извънъ територията на кукушкия окрѫгъ. Първитъ грижи по прехраната и настаняването на бъжанцитъ отъ Кукушко, Дойранско, Поройско и др. мѣста отъ Македонската губерния презъ Междусъюзническата война (1913 год.). σελ 78

Още преди обѣдъ на сѫщия день стигнахъ въ с. Долни Порой, доста голѣмо и богато село, разположено не далече отъ подножието на Бѣласица планина, съ красива и плодородна околность. Поради голѣмината си и външния си изгледъ, то наподобяваше малко градче. Неголѣмото му поле и отъ дветѣ страни на ж. п. линия, минаваща презъ него и главно въ близость и около гарата на сѫщото име, бѣ почернѣло и задръстено отъ многохилядно множество бѣжанци — българи отъ Солунската селска, Кукушката и часть отъ Дойранската околия. Щомъ пристигнахъ въ селото, отбихъ се право въ мѣстната телеграфо-пощенска стзнция, за да влѣза въ телеграфна връзка съ македонския воененъ губернаторъ въ Сѣръ. Каза ми се отъ началника на станцията, че връзката съ Сѣръ е прекѫсната преди нѣколко часа и затова не може да се предаде приготвената отъ менъ телеграма до губернатора. Излѣзохъ веднага отъ станцията и, безъ да се отбия на друго мѣсто въ това голѣмо село, упѫтихъ се къмъ ж. п. гара, намираща се недалече отъ селото, за да опитамъ и отъ тамъ, дали не мога по тѣхната жица да влѣза въ връзка съ губернатора. И тукъ ми се отговори сѫщото, както въ станцията на селото.

Въ това време на гарата и около гарата между хилядитѣ бѣжанци намѣрихъ и секретаря на окрѫжното управление Евтимъ Спространовъ, солунския селски околийски началникъ Никола Ивановъ, кукушкия окрѫженъ финансовъ началникъ Георги Гърдевъ, и нѣкои и други чиновници отъ Кукушъ, които се разправяха съ пристигналитѣ на сѫщата гара две коли отъ кукушката архива и съ натоварения на тия коли багажъ на чиновницитѣ и се готвѣха да заминатъ за Демиръ Хисаръ съ готовия вече за пѫть воененъ тренъ.

http://promacedonia.org/mp/mp_13_3_6.htm

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Македонски Прегледъ
Година XII, книга 2, София, 1940

4. Спомени отъ последнитѣ дни вь Кукушъ презъ 1913 год.

http://www.promacedonia.org/mp/mp_12_2_4.htm

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Аиде да идем јано в горни порои

да идем яно ай да идем

Ай да идем яно в горния порой

В горния порой яно в чаршията

Там ти купам яно шам-шамия

Там ке ти купам яно там ке ти купам

Там ке ти купам яно шам-шамия

Шам-шамия яно антерия

Ти да я носиш яно ти да я носиш

Ти да я носиш яно яз да те гледам

Ох яно яно яно де гиди бела яно /2/

Да се пукнат яно да се пукнат

Да се пукнат яно душманите

и твоите яно и моите

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Εισαγωγή

2015-09-08T00:50:00.001+03:00

Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ΟΥ ΑΙΩΝΑ

Όπως πρόκειται να παρουσιαστεί λεπτομερέστατα στις επόμενες σελίδες, η περιοχή μεταξύ των βουνών Μπέλες και Κρουσσίων κατοικούνταν στη συντριπτική της πλειοψηφία από μη ελληνικούς πληθυσμούς. Οι Μουσουλμάνοι ήταν αποτελούσαν τουλάχιστον το 50% των κατοίκων, ενώ οι εξαρχικοί Σλάβοι (βουλγαρίζοντες) ακολουθούσαν με μικρή διαφορά. Οι Έλληνες και ελληνίζοντες της περιοχής κυμαίνονταν συνολικά περίπου στο 10 %, δηλαδή με 2.000 άτομα, σε ένα συνολικό πληθυσμό μεταξύ 18.500 - 20.000 ατόμων.

Η σλαβική και τουρκική υπεροχή παρατηρείται από το πλήθος σλαβικών και τουρκικών αντίστοιχα τοπωνυμίων σε όλη τη περιοχή. Τοπωνύμια όπως: Σοκόλοβο, Σταρόσοβο, Πορόι, Λιπός, Τοντόροβο, Μπέλες, τραπ, Μπούτκοβο, Κρούσσια είναι σλαβικές λέξεις, οι οποίες φανερώνουν πως πριν την έλευση των Μουσουλμάνων (14ος-15ος αιώνας) και Βλάχων (αρχές 19ου αιώνα), ο πληθυσμός του Μπέλες ήταν αμιγώς σλαβικός και δεχόταν πολιτιστική επιρροή από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η γλώσσα αυτών των ανθρώπων, όπως διασώθηκε στην μνήμη ορισμένων απόγονων από σλαβόφωνους που παρέμειναν στην ελληνική επικράτεια, σκιαγραφούν μια γλώσσα σχεδόν ταυτόσημη με τη σημερινή των Σκοπίων, στα πλαίσια δηλαδή της σλαβομακεδονικής γλώσσας, όπως αυτή διασώζεται και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, όπως η Φλώρινα, η Καστοριά, η Έδεσσα. Με τον όρο ''σλαβομαεκδονική γλώσσα, εννοώ τη σλαβική γλώσσα που ομιλούνταν τον προηγούμενο αιώνα στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας και ανήκει στην οικογένεια των Νοτιοσλαβικών γλωσσών. Το ότι σλάβοι κατοικούσαν σε αυτά τα μέρη αποδεικνύεται και από τη παράδοση τους, η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, και το Κράλη Μάρκο, ένα Σέρβο ηγεμόνα που αντιστάθηκε στους Οθωμανούς στη περιοχή της σημερινής Π.Γ.Δ.Μ..

Από την άλλη μεριά, ονόματα όπως: Αλασλή, Πάλμες, Μπουγιουκλή, Κεσετζί Τσιφλίκ, καρά τοπράκ, τσαλί, Ντελή Χασάν (μαχαλά), καρά τεπέ, Μαχμουτλή, Ανατολού, τα οποία συναντώνται κυρίως στο δυτικό τμήμα πλησίον του σημερινού Νομού Κιλκίς, δείχνουν μια έντονη τουρκική παρουσία σε αυτά τα μέρη. Δυστυχώς, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πολλά παραπάνω από απλά στατιστικά μερικών Μουσουλμανικών πληθυσμών, καθώς οι Βούλγαροι περιηγητές, απέφευγαν να επισκεφθούν αυτά τα χωριά. Το σίγουρο είναι ότι υπήρχε τζαμί σε καθένα από αυτά. Επίσης, σε ορισμένα από αυτά οι κάτοικοι ήταν σλαβόφωνοι μουσουλμάνοι και σε άλλα τουρκόφωνοι. Για παράδειγμα, στο χωριό Σοκόλοβο (μετέπειτα Παραπόταμος) γνωρίζουμε ότι κατοικούσαν Μουσουλμάνοι. Μπορεί, όμως, να τεθεί η υπόθεση ότι οι κάτοικοί του ήταν σλαβόφωνοι Μουσουλμάνοι, δηλαδή ''Πομάκοι'', όρος που επικράτησε στα χώρια της Οθωμανικής περιόδου και παρέπεμπε σε αυτή ακριβώς τη πληθυσμιακή ομάδα, χωρίς να σημαίνει ότι όλοι οι Πομάκοι έχουν κοινή ρίζα. Το ίδιο το όνομα του χωριού οδηγεί κάποιον σε αυτή την υπόθεση. ''Σόκολ'' στα σλάβικα της περιοχής, όπως και στα σλάβικα των Σκοπίων, σημαίνει γεράκι. Αντίστοιχα, Σοκόλοβο θα μπορούσε να σημαίνει ''γεράκοβο'' ή ''γερακαριό''. Στοιχεία για σλαβόφωνους Μουσουλμάνους υπάρχουν μόνο για το χωριό Πάλμες (μετέπειτα Καστανούσα), από τον Βούλγαρο περιηγητή Στρέζοφ το 1891.

Οι σλαβικές διάλεκτοι στη περιοχή της Μακεδονίας (Σλαβομακεδονική Γλώσσα)

Παρόλο που, όπως φαίνεται, οι Έλληνες αποτελούσαν μια μικρή μειονότητα, κρατούσαν μεγάλο μέρος του εμπορίου στα χέρια τους, με βασικό κεφαλοχώρι τα Άνω Πορρόια. Γενικά στη περιοχή υπήρχαν παζάρια σε ορισμένα χωριά (Άνω & Κάτω Πορρόια, Κερκίνη, Σταυροδρόμι κ.ά.) στα οποία, όπως μας πληροφορούν οι εκάστοτε Βούλγαροι περιηγητές, μπορούσε κανείς να βρεί τρόφιμα, ψάρια, ζωοτροφές (σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη, βρώμη), είδη καλαθοπλεκτικής, καπνό, ''αφιόν'' (όπιο), μετάξι, άνθρακα και πολλά άλλα προϊόντα, τα οποία παράγονταν στη περιοχή, και οι ίδιοι οι κάτοικοι έφερναν στις αγορές προκειμένου να συμπληρώσουν το εισόδημά τους.

Η εκπαίδευση εκείνη τη περίοδο βρισκόταν σε πολύ καλά επίπεδα, σε σχέση με αυτά της εποχής. Σχεδόν τα μισά εξαρχικά χωριά διέθεταν από ένα σχολείο και τα περισσότερα από μία εκκλησία. Ενώ, όμως, μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, όλες οι εκκλησίες υπάγονταν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι Σλάβοι επηρασμένοι από τη βουλγαρική αφύπνιση, προσχώρησαν μαζικά προς την Εξαρχία και σε ορισμένα χωριά οι εκκλησίες τους αποσχίστηκαν από το κατευθυνόμενο από Έλληνες, Πατριαρχείο. Τότε πολλά από τα ελληνικά σχολεία σε εξαρχικά σλαβόφωνα χωριά, μετατράπηκαν σε βουλγαρικά. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι υπήρχαν σε όλη τη Μακεδονία, πριν από τον 20ο αιώνα ελληνικά σχολεία σε σλαβικά χωριά, καθώς η ελληνική γλώσσα αποτελούσε το βασικό κριτήριο για κάποιον που επιθυμούσε να σπουδάσει ή ακόμα να ασχοληθεί με το εμπορίο. Επιπλέον, στις εκκλησίες που χτίστηκαν πριν τη δημιουργία της Εξαρχίας, η λειτουργεία στα ελληνικά συνεχίστηκε παρά τους εκάστοτε μη ελληνικούς πληθυσμούς, εκτός εάν η αρχή της εκκλησίας παραχωρούσε το ναό στην Εξαρχία, πράξη την οποία πολλές φορές επεδίωκαν οι κομιτατζήδες. Πάντως, ελληνικά σχολεία υπήρχαν στο Σταρόσοβο, το Μπούτκοβο, το Ντελή Χασάν, το Λιπός και κυρίως στα Άνω Πορρόια. Αυτά τα ελληνικά σχολεία λάμβαναν κατά καιρούς εμβάσματα από το ελληνικό προξενείο των Σερρών από διάφορους συλλόγους της κυρίως Ελλάδος αλλά και της οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Συγκεκριμένα, στα Άνω Πορρόια υπάρχει ελληνικό σχόλειο από το 1819, λίγο καιρό, δηλαδή, μετά την έλευση των Βλάχων στο χωριό. Κατα τη διάρκεια του 19ου αιώνα χτίστηκε παρθεναγωγείο. Σε αυτό το χωριό λειτούργησε για μερικά χρόνια ρουμανικό σχολείο, στα πλαίσια της ρουμανικής προπαγάνδας, το οποίο βέβαια έκλεισε το 1913 ελλείψει μαθητών.

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΤΟΥ 20ΟΥ ΑΙΩΝΑ

Στις δεκαετίες του 1910 και 1920 συμβαίνουν τρία σημαντικά και ταυτόχρονα τραγικά γεγονότα που επρόκειτο να επηρεάσουν σε πολύ μεγάλο βαθμό την πληθυσμιακή δόμη του Μπέλες.

Μακεδονικός Αγώνας (κορυφώνεται στις αρχές του 20ου αιώνα μέχρι το 1908, συνεχίζεται με μέτριους ρυθμούς μέχρι το 1912 και μετά με χαμηλούς ρυθμούς μέχρι το 1925)
Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913)
Α' Παγκόσμιος Πόλεμος (1916 -1918, όπως διεξήχθη στη περιοχή)
Επεισόδιο του Πετρίτς (1925)
Σύμβαση της Λωζάνης (Ιανουάριος 1923), περί υποχρεωτικής μετανάστευσης Μουσουλμάνων υπηκόων της Ελλάδας και Ελλήνων Ορθοδόξων κατοίκων της Τουρκίας.

Μακεδονικός Αγώνας
Ως Μακεδονικός Αγώνας, ορίζεται η ένοπλη σύγκρουση ελληνικών, τουρκικών και βουλγαρικών συμμοριών αλλά και της τουρκικής χωροφυλακής στις περιφέριες της Μακεδονίας και κυρίως ο ανταγωνισμός των δύο παραπάνω ομάδων (Ελλήνων & Βουλγάρων) για την επικράτηση στη Μακεδονία και τον προσεταιρισμό των Σλάβων κατοίκων της, οι οποίοι κατά ένα μεγάλο μέρος ακολούθησαν τους Βούλγαρους. Βέβαια, θα μπορούσε να λεχθεί ότι κάθε πλευρά είχε τον Μακεδονικό της Αγώνα. Συνεπώς έχουμε τον βουλγαρικό μακεδονικό αγώνα, κατά τον οποίο συγκρούονται οι Βούλγαροι με την τουρκική χωροφυλακή πριν καν αρχίσει ο 20ος αιώνας και αργότερα, τον ελληνικό μακεδονικό αγώνα, στον οποίο οι ελάχιστοι Έλληνες μακεδονομάχοι της περιοχής συγκρούονται με μικρά τμήματα βουλγαριζόντων μακεδονομάχων. Ο Μακεδονικός αγώνας στο Μπέλες, όπως γράφω παραπάνω, δεν είχε την γνωστή διάρκεια των πέντε χρόνων (1904-1908), αλλά τα όριά του διευρύνονται σε μεγάλο μέρος του χρόνου. Όπως γίνεται αντιληπτό, οι Βούλγαροι ξεκίνησαν αυτόν τον αγώνα στη περιοχή κατά των Τούρκων, μιας που οι Έλληνες τότε ήταν μια απλή μειονότητα που ζούσε στα Άνω Πορρόια (Βλάχοι), στη Κερκίνη (Πατριαρχικοί Σλάβοι) και με μερικές οικογένειες διάσπαρτες στα υπόλοιπα χωριά. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η δράση του Αλέξη των Πορροΐων (Αλέξο Νικολόφ Μάλτσεφ), μεγάλου και θαραλέου κομιτατζή από τα Κάτω Πορρόια. Είχε διεξάγει συνολικάω 19 μάχες κατά της Τουρκικής χωροφυλακής στην ευρύτερη περιοχή από το 1895, οπότε εισήχθη στην ΕΜΕΟ, μέχρι το 1903, οπότε σκοτώθηκε. Παρόμοια δράση είχε αναπτύξει ο Ντόντσο Ζλάτκοφ, ο οποίος παρόλο που καταγόταν από ένα χωριό της σημερινής Βουλγαρίας, μεγάλο μέρος των ανταρτών του το αντλούσε από χωριά της περιοχής, κυρίως Πλατανάκια και Μακρυνίτσα. Η ημερομηνία που πέθανε ο Αλέξη των Πορροΐων δεν ανήκει στη περίοδο του ελληνικού Μακεδονικού Αγώνα, ο οποίος ακολούθησε με λιγότερες επιτυχίες. Από τα στοιχεία που υπάρχουν είναι γνωστό ότι οι Έλληνες Μακεδονομάχοι στη περιοχή ήταν μόλις 13 με 8 από τα Άνω Πορρόια, 3 από τη Κερκίνη, 1 από τη Λιβαδιά και 1 από τα Κάτω Πορρόια, ενώ οι βουλγαρίζοντες αντάρτες ήταν τουλάχιστον δεκαπλάσιοι (περίπου 130 άτομα). Ένας αρχηγός ολιγόμελης τσέτας ήταν ο Εμμανουήλ Βασιλείου από τα Άνω Πορρόια. Το σώμα του ήταν το πρώτο που έδρασε στη περιοχή και δυστυχώς είχε πενιχρά αποτελέσματα, μιας που δεν μπόρεσε να συμφιλιωθεί με ένα άλλο ελληνικό σώμα, αυτό του Ηπειρώτη Γ. Κωνσταντίνου ή Καπετάν Τζάμη που δρούσε στη περιοχή. Είναι σίγουρο πως σε κάποιες περιόδους του ελληνικού μακεδονικού αγώνα το σώμα του Στέργιο Βλάχμπεη δραστηριοποιήθηκε στη περιοχή. Είτε αυτό, είτε κάποια άλλα, άσκησαν τρομοκρατία στα χωριά κοντά στα ανατολικά όρια της περιοχής (Τζαφερλή και Λιπόσι), κοντά, δηλαδή, στα Πατριαρχικά χωριά, όπου υπήρχαν ελληνικές τσέτες. Είναι γνωστό, ότι οι Μακεδονομάχοι που δρούσαν στη περιοχή, συνεδρίαζαν στη Μονή Μπουτκόβου (Αγίου Γεωργίου Τριμόρφου), λίγο βόρεια από το χωριό Ντελή Χασάν, στις πρόποδες των Κρουσσίων. Ο ισχυρισμός οτι δεν έληξαν οι συγκρούσεις μετά το 1908 και μετά το 1912 αποδεικνύεται από πλήθος εγγράφων. Ενδεικτικά αναφέρεται ο Γκόγκο Κάιοφ, ή Κεχάιοβ, από τα Πλατανάκια, ο οποίος απέκτησε δύναμη σαν εξαρχικός οπλαρχηγός μετά το κίνημα των Νεότουρκων. Ακόμη και μετά την ενσωμάτωση της ελληνικής Μακεδονίας στην Ελλάδα, οι Βούλγαροι και βουλγαρίζοντες το αμφισβητούσαν και οργάνωναν δολιοφθορές ακόμη και δολοφονίες σε Έλληνες χωροφύλακες και κατοίκους. Συγκεκριμένα, αντλούσα πληροφορίες από αγρότες ή βοσκούς, τους οποίους πλησίαζαν, καθώς ήταν μεμονωμένα άτομα και ρωτούσαν συνήθως υπό την απειλή του όπλου. Μία τέτοια ομάδα, αποτελούνταν από 3 κατοίκους που ζούσαν στη περιοχή πριν το 1918. Ένας ήταν από τα Άνω Πορρόια (Γ. Γκάιτζεφ) ένας από το Ντελή Χασάν (Τομά Γκότσεφ) και ένας από το Κεσετζί Τσιφλίκ (Τάντσο Γκεγκοφ). Αυτοί ανέλαβαν δράση το 1919 και περιόδευαν στα χωριά, μέχρι τις 8 Νοεμβρίου 1922, οπότε σκοτώθηκαν σε ενέδρα. Η δράση των κομιτατζήδων αυτών υπολογίζεται να σταμάτησε το 1925 οπότε συμβαίνει το επεισόδιο του Πετρίτς, το οποίο θα εξηγηθεί παρακάτω.

Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913)
Το 1912 η κάθοδος των Βουλγαρικών στρατευμάτων στη περιοχή δεν επηρέασε το σλαβικό στοιχείο, αλλά κυρίως το Μουσουλμανικό. Όπως γνωρίζουμε γενικά από ελληνικές πηγές, οι Βούλγαροι στρατιώτες επιδόθηκαν σε πάμπολλες καταστροφές εις βάρος των περιουσιών των Μουσουλμάνων. Αντίθετα, οι Έλληνες δεν στράφηκαν, φανερά τουλάχιστον, εναντίον των Μουσουλμάνων του Μπέλες καθώς όταν ο ελληνικός προέλαυνε στη περιοχή (Ιούλιος του 1913), ήταν σύμμαχοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το 1912, χωριά όπως το Μπουγιουκλή, το Γιαχανλή, το Τοντόροβο και ορισμένα ακόμα, είτε ερημώθηκαν, είτε ο πληθυσμός τους υπέστησε σοβαρή μείωση. Μετά την ήττα των Βουλγάρων στον Α' Βαλκανικό, τα ελληνικά στρατεύματα έφθασαν στο Μπέλες και εξαπέλυσαν μια μανία εναντίον του φιλοβουλγαρικού στοιχείου. Κορύφωση αυτής της μανίας αποτελεί η πυρπόληση των Άνω & Κάτω Πορροΐων στις 9 Ιουλίου 1913, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία μιας μάζας σλάβων προσφύγων που άγγιζε τα 2.000 άτομα, μαζί με τους οποίους άλλοι 320 Μουσουλμάνοι μόνο από τα δύο παραπάνω χωριά. Άλλοι 1.000 περίπου εξαρχικοί προέρχονταν από τα υπόλοιπα χωριά. Οι πρόσφυγες από τους 2 Βαλκανικούς πολέμους υπολογίζονται στους εξής:

Τοντόροβο: 200 Εξαρχικοί, 50 Μουσουλμάνοι

Από τα υπόλοιπα χωριά της μετέπειτα κοινότητας Ανατολής υπολογίζονται περίπου σε άλλους 130. (Συνολικά: 200 Εξαρχικοί, 180 Μουσουλμάνοι)

Πάλμες: 200 Σλαβόφωνοι Μουσουλμάνοι

Γκλάμποφτσα: 50 Μουσουλμάνοι (Συνολικά: 250 Μουσουλμάνοι)

Κάτω Πορρόια: 450 Εξαρχικοί, 280 Μουσουλμάνοι

Κεσετζί Τσιφλίκ: 100 Εξαρχικοί (Συνολικά: 550 Εξαρχικοί, 280 Μουσουλμάνοι)

Μπούτκοβο: 15 Εξαρχικοί, 35 Μουσουλμάνοι

Σταρόσοβο: 30 Πατριαρχικοί, 120 Εξαρχικοί

Ντελή Χασάν: 30 Εξαρχικοί

Κιουλαχλή: - (Σύνολο, 165 Εξαρχικοί, 35 Μουσουλμάνοι, 30 Πατριαρχικοί)

Άνω Πορρόια: 1500 Εξαρχικοί, 45 Μουσουλμάνοι, μερικοί Ρουμανίζοντες

Τζαφερλή: 40 Εξαρχικοί

Λιπός: 150 Εξαρχικοί, 60 Ρουμανίζοντες

Τοντορίτσι: 45 Εξαρχικοί, 20 Μουσουλμάνοι (Σύνολο: 1735 Εξαρχικοί, 65 Μουσουλμάνοι, 60 Ρουμανίζοντες)

Μάντνιτσα: 120 Εξαρχικοί

Σούγκοβο: 100 Εξαρχικοί, 100 Μουσουλμάνοι

Τζούμα Μαχαλα: 105 Εξαρχικοί και 80 Μουσουλμάνοι

Τσαΐρ Μαχαλά: 30 Εξαρχικοί, 50 Μουσουλμάνοι (135 Εξαρχικοί, 130 Μουσουλμάνοι)

Σοκόλοβο: Δεν υπάρχουν στοιχεία

Ραντίλα: 80 Μουσουλμάνοι

Γιαχανλή: Δεν υπάρχουν στοιχεία

Μπουγιουκλή: Το χωριό καταστράφηκε ολοσχερώς στους Βαλκανικούς, τουλάχιστον 50 Μουσουλμάνοι

Σιδηροδρομικός Σταθμός Κάτω Πορροΐων: - (Συνολικά: πάνω από 130 Μουσουλμάνους)

Γενικό σύνολο: 3005 Εξαρχικοί, 1170 Μουσουλμάνοι, 30 Πατριαρχικοί, 60 Ρουμανίζοντες,

Σύνολο προσφύγων: 4265 πρόσφυγες

Όντως, ένα μέρος των Μουσουλμάνων είχε εγκαταλείψει τις εστίες του πολύ πριν το 1923. Αυτός ήταν και ο λόγος που η τουρκική διοίκηση επεδίωξε η Σύμβαση περί υποχρεωτικής ανταλλαγής να λειτουργεί αναδρομικά, ώστε να περιλαμβάνει όλους τους Μουσουλμάνους πρόσφυγες που προέκυψαν από την αρχή του Α' Βαλκανικού πολέμου, δηλαδή την 18η Οκτωβρίου 1912. Ο λόγος, δε, που ήταν υποχρεωτική η Σύμβαση βασίζεται στην αναποτελεσματικότητα της Συνθήκης του Νειγύ. Εάν δει κάποιος τις ημερομηνίες που υποβλήθηκαν οι αιτήσεις για εθελούσια μετανάστευση προς τη Βουλγαρία, παρατηρεί πως μέχρι το 1924 οι αιτήσεις ήταν ελάχιστες. Μόνο μετά το 1924, υπό την πίεση των προσφύγων και ορισμένων ελληνικών συμμοριών που πίεζαν τους βουλγαρίζοντες, οι αιτήσεις αυξάνονται κατακόρυφα. Πιθανότατα, οι πιέσεις των Τούρκων από το 1914 εις βάρος των Ελλήνων της Μικράς Ασίας να είναι αντίποινα της κακομεταχείρισης των Μουσουλμάνων προσφύγων που τελικά κατέφευγαν εκεί από τις ελληνικές περιοχές.

Α' Παγκόσμιος Πόλεμος

Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, δεν έλαβε χώρα στη περιοχή το ίδιο έτος που ξεκίνησε αλλού (1914), αλλά το 1916 όταν οι βουλγαρικές δυνάμεις εισέβαλαν στο Μπέλες και κατέλαβαν τα περισσότερα από τα χωριά νοτίως του όρους, ενώ η ελληνική επικράτεια ξεκινούσε από το νότιο μέρος της Λίμνης Κερκίνης και εκτεινόταν σε όλη τη Κεντρική και Δυτική Μακεδονία, μιας που η Ανατολική είχε καταληφθεί νωρίτερα από δυνάμεις τις Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βουλγαρία & Αυστρο-Ουγαρία). Ορισμένες φωτογραφίες δείχνουν Βούλγαρους στρατιώτες στα Άνω & Κάτω Πορρόια, όπου έχουν πιάσει μια ομάδα Ιταλών αιχμαλώτων, κατόπιν μιας ήττας της Αντάντ στη περιοχή. Όταν οι Βούλγαροι στρατιώτες εισήλθαν στα Άνω Πορρόια, οι 1000 περίπου βουλγαρίζοντες του χωριού τους υποδέχθηκαν θερμά. Λίγο αργότερα εγκαταστάθηκε μια ομάδα στρατιωτών στο χωριό. Όταν, μετά από λίγα χρόνια οι Κεντρικές Δυνάμεις έχασαν τον πόλεμο, οι Βούλγαροι στρατιώτες έφυγαν και οι βουλγαρίζοντες τους ακολούθησαν. Αυτό ήταν το χωριό του Μπέλες, από το οποίο έφυγαν οι περισσότεροι πρόσφυγες κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Συνολικά οι πρόσφυγες του Α' Παγκοσμίου πολέμου από τα χωριά αυτά υπολογίζονται περίπου σε 4100, οι μισοί εκ των οποίων ήταν Μουσουλμάνοι.

Το επεισόδιο του Πετρίτς

Έλευση των Ελλήνων προσφύγων

Οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στα εκάστοτε χωριά από την ΕΑΠ μέχρι το 1928 παρουσιάζουν μια διαφορά με τον αριθμό των κατοίκων που αναφέρονται σε αυτά από την απογραφή του 1928. Σε όλα τα χωριά, εκτός από το Κορυφούδι, ένα ποσοστό γύρω στο 15% επί του τελικού αριθμού, προσετέθη και αποτελούταν από περιπλανώμενους πρόσφυγες, οι οποίοι έψαχναν ένα μέρος με τις κατάλληλες συνθήκες για να εγκατασταθούν. Για παράδειγμα, ενώ στη Καστανούσα εγκαταστάθηκαν από την ΕΑΠ στο χωριό 512 άτομα μέχρι το 1928, στην απογραφή του ίδιου έτους το χωριό αριθμούσε σε 610 άτομα. Δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι υπόλοιποι 98 ήταν ντόπιοι, καθώς οι ντόπιοι ήταν Μουσουλμάνοι και αποχώρησαν μαζικά πριν την έλευση των προσφύγων. Συν τοις άλλοις, στα έγγραφα της ΕΑΠ η Καστανούσα είναι εγγεγραμμένη ως ένα αμιγώς προσφυγικό χωριό. Δεν μπορεί, επίσης, να υποστηριχθεί ότι πρόκειται για λάθος στην απογραφή, μιας που το ίδιο φαινόμενο συμβαίνει σε όλα τα χωριά, δίνοντας έτσι την ευκαιρία να παρατηρηθεί ότι ένα μέρος των αστών προσφύγων, μετά την εγκατάστασή τους προτίμησαν να μετακινηθούν στην ύπαιθρο, πιθανότατα προκειμένου να επωφεληθούν τις παροχές που τους εξασφάλιζε η ΕΑΠ ή για λόγους εύρεσης ευνοϊκότερης εργασίας. Το παραπάνω φαινόμενο σημειώνεται ως εξής:

''Η εγκατάσταση των προσφύγων δεν έγινε πάντοτε σύμφωνα με την παραπάνω λογική, ούτε ακολούθησε σε όλες τις περιπτώσεις την κρατική αντίληψη και επιταγή. Η κινητικότητα των προσφύγων υπήρξε μεγάλη, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια. Οι πρόσφυγες γύριζαν από περιοχή σε περιοχή προκειμένου να βρουν το μέρος με τις καλύτερες συνθήκες για εγκατάσταση. Πολλοί πρόσφυγες, αν και δεν ήταν γεωργοί, είχαν δεχτεί ή ζητήσει να αποκατασταθούν ως αγρότες για να επωφεληθούν από τα δάνεια και τις παροχές της ΕΑΠ. Άλλοι πάλι μετακινούνταν προς τα αστικά κέντρα με σκοπό να παρουσιαστούν ως ''αστοί'' και να πάρουν με αυτόν τον τρόπο την αποζημίωση που δινόταν στους αστούς ανταλλάξιμους.''

Όπως προκύπτει από έρευνα πάνω στους ντόπιους και τους πρόσφυγες κατοίκους, οι ντόπιοι ήταν μόλις 2175 σε συνολικό πληθυσμό 9895 κατοίκων των 28 χωριών μετά την απογραφή του 1928. Εξ αυτών τουλάχιστον οι 2000 ήταν Έλληνες και ελληνίζοντες καθώς υπάρχει και ένα μικρό μέρος βουλγαριζόντων που παρέμειναν στη περιοχή. Από την άλλη, το μεγαλύτερο μέρος των προσφύγων ήταν ποντιακής καταγωγής. Φαίνεται να ίσχυσε ένας άτυπος κανόνας σχετικά με την εγκατάσταση των προσφύγων σε κάθε χωριό. Για άγνωστους λόγους παρατηρείται η εγκατάσταση Ποντίων προσφύγων σε πρώην μουσουλμανικά χωριά και Θρακιωτών σε πρώην βουλγαρικά χωριά.

Παρακάτω παρουσιάζονται οι διάφορες εθνότητες που κατοικούσαν στη περιοχή:

Τουρκογενείς Μουσουλμάνοι: Αυτοί εγκαταστάθηκαν στη περιοχή κατά τον 14ο και 15ο αιώνα. Ήταν η πιο πολυπληθής ομάδα στο Μπέλες. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου πληροφορίες γι' αυτούς εκτός από από τα αμιγή χωριά. Για παράδειγμα, αναφέρεται από τον Στρέζοφ το 1891, ότι οι Μουσουλμάνοι των Κάτω Πορροΐων ήταν περίφανοι, πλακατζήδες και ότι προχωρούσαν σε αυθαιρεσίες κατά των χριστιανών. Πολλοί Μουσουλμάνοι μπέηδες είχαν υπό την ιδιοκτησία τους χωριά ολόκληρα, όπως ο μπέης Μεχμέτ Κεσετζί κατείχε το Κεσετζί Τσιφλίκ (μετέπειτα Σιδηροχώρι), ο μπέης (Ντελή) Χασάν κατείχε κατά τις αρχές του 19ου αιώνα το ομώνυμο χωριό, αλλά και ο Ανωπορροϊότης Εμίν μπέης κατείχε το ίδιο χωριό τουλάχιστον από το 1891 μέχρι το 1912. Μπορούμε, λοιπόν, να τους διαιρέσουμε σε δύο κατηγορίες: Στους εύπορους και τους φτωχούς Μουσουλμάνους. Συνήθως, οι εύποροι Μουσουλμάνοι κατοικούσαν στα Άνω και Κάτω Πορρόια, στο Σούγκοβο (Πλατανάκια) και τη Μάντνιτσα (Μακρυνίτσα), είχαν μεγάλες εκτάσεις και πολυτελή οικίες. Από την άλλη, οι πιο φτωχοί Μουσουλμάνοι κατοικούσαν στα υπόλοιπα χωριά. Το ότι δεν ήταν εύποροι γίνεται αντιληπτό από τις μικρές και απομονωμένες κατοικίες τους στις πρόποδες των δύο μεγάλων βουνών. Αμιγώς, στα χωριά Ραντίλα (Οδηγήτρια), Γκλάμποφτσα (Καλοχώρι), Μαχμουτλή (Πηγαδούλι), Μπουγιουκλή (Ραχωνάκι), Γιαχανλή (Ψηλοράχη), Ουσεμλή ή Ουσεμελή, Αλασλή (Ψυχρονέρι), Ανατολού (Ανατολή), Κιουλαχλή (Κορυφούδι) και Ερεσελή (Δρυς). Μεικτά, δε, στα χωριά Άνω & Κάτω Πορρόια, Ντελή Χασάν (Μοναστηράκι), Μπούτκοβο (Κερκίνη), Τοντορίτς (Θεοδωρίτσι), Τσαΐρ μαχαλά (Καλαμιές), Σούγκοβο (Πλατανάκια), Τοντόροβο (Θεοδώρειο) και Τζούμα Μαχαλά (Λιβαδιά). Εγκατέλειψαν τη περιοχή κατά καιρούς από τους πολέμους που προέκυψαν (Βαλκανικοί, Α' Παγκόσμιος) και όσοι απέμειναν μετανάστευσαν με τη Σύμβαση της Λωζάνης. Για άγνωστους λόγους παρατηρείται σε ορισμένα μικτά χωριά, όπως το Μπούτκοβο, το Ντελή Χασάν και τα Άνω Πορρόια οι Μουσουλμάνοι να μην αυξάνονται στη περίοδο 1891-1905.

''Πομάκοι'' ή αλλιώς σλαβόφωνοι Μουσουλμάνοι: Πρόκειται για ντόπιους σλάβους, οι οποίοι εξισλαμίστηκαν κατά τη περίοδο του 15ου αιώνα. Ζούσαν στα χωριά Πάλμες και Σοκόλοβο. Μόνο οι Πομάκοι της Καστανούσας ήρθαν σε επαφή με τον περιηγητή Γκεόργκι Στρέζοφ το 1891, αλλά από τότε ποτέ ξανά. Όπως προκύπτει από τις απογραφές μεταξύ των ετών 1913 και 1928, φαίνεται πως ένα μέρος αυτών εγκατέλειψαν τα χωριά τους, πιθανόν από φθορές που προκάλεσαν οι διάφορες πολεμικές συγκρούσεις ή φοβούμενοι τυχόν πιέσεις από το ελληνικό καθεστώς. Είναι πολύ σημαντικό να ξεκαθαριστεί ότι δεν επρόκειτο για μια φυλετική ομάδα με κοινή καταγωγή, όπως οι Πομάκοι της Θράκης. Όπως αναφέρεται ανωτέρω, ο όρος Πομάκοι χρησιμοποιήθηκε κατά τη τουρκοκρατία και παρέπεμπε σε σλαβόφωνους Μουσουλμάνους. Η διαφορά των Πομάκων γενικά, με τους Πομάκους της Θράκης είναι ότι οι δεύτεροι αυτοπροσδιορίζονται ταυτόχρονα ως ''Αγριάνες'', ένα αρχαίο θρακικό φύλο, έλκωντας έτσι τη καταγωγή τους από αυτό. Οι Πομάκοι, οι οποίοι επιβιώνουν σήμερα στη Τουρκία, είναι ένα ανομοιογενές πλήθος, όπως ήταν και πριν από 100 χρόνια, που δεν έχουν κάτι κοινό μεταξύ τους πέρα από τη μουσουλμανική θρησκεία και τη σλαβική γλώσσα.

Τσερκέζοι Μουσουλμάνοι: Οι Τσερκέζοι ή πιο ορθά Κιρκάσιοι, έφθασαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Συγκεκριμένα, τη δεκαετία του 1860 η πατρίδα τους, βορείως του Καυκάσου, καταλήφθηκε από τους Ρώσους. Αυτοί ήταν φανατικοί Μουσουλμάνοι και τοποθετήθηκαν από την οθωμανική διοίκηση σε περιοχές με χριστιανικό πληθυσμό (Μακεδονία, Αρμενία) ως μέσο ανταγωνισμού κατά των χριστιανών. Στη περιοχή του Μπέλες, το όνομα Τσερκέζος συναντάται σε μερικούς ανθρώπους, αλλά και ως έννοια, έχει επικρατήσει να σημαίνει τον εύπορο, ή πιο συγκεκριμένα τον έχοντα υπό την ιδιοκτησία του πολλές εκτάσεις. Συναντώνται μόνο στη Κερκίνη, από το 1891 μέχρι το 1928 και αριθμούσαν στα τέλη του 19ου αιώνα σε περίπου 250 άτομα.

Αθίγγανοι: Σύμφωνα με τη παράδοση, οι Αθίγγανοι έφθασαν στο Μπέλες κατά τον 16ο αιώνα, κατόπιν μεταφορά τους από τους Τούρκους ως δουλοπάροικους και με αρμοδιότητες σχετικά με την καλλιέργεια μεγάλων τσιφλικιών που ανήκαν σε Οθωμανούς. Η εικόνα της αθιγγανικής παρουσίας στην περιοχή των Σερρών γίνεται πιο καθαρή το 19ο αιώνα, όταν η βαθμιαία εξαφάνιση της παραγωγής του βαμβακιού και του ρυζιού, δηλαδή των δύο σημαντικότερων μονοκαλλιεργειών του κάμπου των Σερρών, οδήγησε στην αποσύνθεση των τσιφλικιών και στη συγκέντρωση της πλειοψηφίας του πληθυσμού στις ορεινές περιοχές. Τότε η Οθωμανική διοίκηση, στο πλαίσιο της προσπάθειας εκσυγχρονισμού και ανόρθωσης της φθίνουσας αγροτικής της οικονομίας, έλαβε δύο σημαντικά μέτρα, τα οποία είχαν άμεσο αντίκτυπο στη ζωή και στις δραστηριότητες των μελών των ρομικών ομάδων:

1) Με το πρώτο από αυτά, απελευθερώθηκαν όλοι οι δουλοπάροικοι της αυτοκρατορίας.

2) Ενώ με το δεύτερο, αναγνωρίστηκε η ιδιοκτησία επί τμημάτων της γης.

Με τις αλλαγές αυτές, σημειώθηκαν μεγάλες μετακινήσεις των απελευθερωμένων (πρώην) δουλοπάροικων σ' ολόκληρη την Βαλκανική Χερσόνησο, με τις οποίες φαίνεται ότι συνδέεται και η άφιξη διάφορων ρομικών ομάδων στην περιοχή των Σερρών, τα μέλη των οποίων προήλθαν από τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία αλλά και από άλλες περιοχές του ανατολικού τμήματος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως δείχνουν οι γλωσσικές διαφορές των νεοφερμένων. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη και σήμερα τα μέλη ορισμένων ρομικών ομάδων όχι μόνον δεν ομιλούν, αλλά ούτε καν γνωρίζουν τη Ρομανές, αλλά έχουν ως μητρική τους γλώσσα είτε τη Βουλγαρική, είτε την Τουρκική.
Σ' ό,τι αφορά την χωρική τους εγκατάσταση, φαίνεται ότι ο κύριος όγκος των εν λόγω ομάδων κατευθύνθηκε προς τα τσιφλίκια του κάμπου των Σερρών, στα οποία έγιναν κολίγοι και παρακεντέδες (δούλοι). Άλλες ομάδες νεοφερμένων δημιούργησαν ξεχωριστούς οικισμούς κοντά στα τσιφλίκια, με τα οποία μέλη τους φαίνεται ότι διατηρούσαν μια χαλαρή και περιστασιακή/εποχιακή εργασιακή σχέση, ενώ παράλληλα καταγίνονταν με την καλαθοπλεκτική, δηλαδή με την κατασκευή κοφινιών και ψαθών, καθώς και με την συλλογή και την διάθεση των καλαμωτών. Τέλος, ορισμένα μέλη άλλων ομάδων, με μακρόχρονη παρουσία στην περιοχή, ασχολήθηκαν με τη διασκέδαση (μουσικοί, αρκουδιάρηδες, χειρομάντεις), με την επεξεργασία του σιδήρου και με τη συντήρηση διάφορων οικιακών μεταλλικών αντικειμένων (γανωτές), με την αλιεία στη λίμνη του Αχινού και με τη συλλογή βαλτωδών προϊόντων. Θα πρέπει εδώ να τονιστεί, ότι στο νομό Σερρών φαίνεται ότι δραστηριοποιούνταν και ένας σημαντικός αριθμός νομάδων ρομικής προέλευσης στις αρχές του 20ου αιώνα. Αθίγγανοι συναντώνται στο Μπούτκοβο, το Ντελή Χασάν και το Τσαΐρ Μαχαλά. Στη πλειοψηφία τους ήταν Μουσουλμάνοι στο Μπέλες, καθώς ταυτίζονται στις περιγραφές των περιηγητών με Τούρκους.

Σλάβοι εξαρχικοί (Βουλγαρίζοντες) και Σλάβοι πατριαρχικοί (Ελληνίζοντες): Ενδεχομένως να προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι δεν αναφέρω την ύπαρξη Βουλγάρων και Σλαβόφωνων Ελλήνων, αλλά Σλάβων εξαρχικών και πατριαρχικών αντίστοιχα, σε αντίθεση με τη πλειοψηφία των ελληνικών και ξενόγλωσσων πηγών, που παρουσιάζουν την ιστορία της Μακεδονίας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα. Στην ουσία, όμως, επρόκειτο για σλαβικές μάζες, οι οποίες κατοικούσαν από τον 7ο αιώνα στην ευρύτερη Μακεδονία, καθώς όπως είναι ιστορικά αποδεδειγμένο, οι Βούλγαροι ποτέ δεν εποίκησαν την περιοχή νοτίως της Φιλιππούπολης, αλλά για τις εκάστοτε επιχειρήσεις τους βασίζονταν σε αυτές τις ορδές Σλάβων. Οι Σλάβοι αυτοί στα πλαίσια της αφομοίωσης από το Βυζάντιο ήταν πολιτισμικά συνδεδεμένοι με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ασπάστηκαν πολύ νωρίς την Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη. Στα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αυτό σήμαινε ότι ήταν Ρωμιοί, όπως συνέχιζαν να νιώθουν αυτοί μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, σε μεγαλύτερο ποσοστό αυτοί που κατοικούσαν σε μικτές περιοχές με Έλληνες ή έστω ελληνόφωνους, ενώ οι Σλάβοι που κατοικούσαν μακριά από ελληνόφωνες περιοχές απορροφήθηκαν αργότερα πιο εύκολα από τους Βούλγαρους. Απόδειξη ότι μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα ότι ένιωθαν Ρωμιοί αποτελεί το γεγονός ότι στάλθηκε ''Μακεδονική Λεγεών'', δηλαδή ένα σώμα αγωνιστών για να προωθήσει την Ελληνική επανάσταση του 1821. Επιπλέον, οι Σλάβοι αυτοί έστελναν τα παιδιά τους σε ελληνικά σχολεία, όταν πλέον κατέστη αναγκαία η επιλογή πολιτικού στρατοπέδου για την οικοδόμηση του έθνους-κράτους, στα τέλη, δηλαδη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Το ότι οι Σλάβοι που κατοικούσαν σε μικτούς οικισμούς ενσωματώθηκαν στον ελληνικό κορμό, φαίνεται και από τους ελληνίζοντες Σλάβους της Κάτω Τζουμαγιάς (Ηράκλεια), απόγονοί των οποίων υπάρχουν μέχρι σήμερα, ενώ στη περιοχή του Μπέλες, οι Σλάβοι ένιωθαν διαφορετικοί από τους Έλληνες, γι' αυτό και επέλεξαν να ακολουθήσουν το Βουλγαρικό στρατόπεδο. Όπως αναφέρθηκε, οι Σλάβοι ήταν συνδεδεμένοι με το κατευθυνόμενο απο Έλληνες Οικουμενικό Πατριαρχείο. Οι Βούλγαροι το γνώριζαν αυτό και προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια βουλγαρική θρησκευτική ηγεσία, μιας που το Πατριαρχείο προωθούσε τα ελληνικά συμφέροντα εις βάρος των δικαιωμάτων των άλλων φυλών. Το 1870 δημιουργείται η εξαρχία, πίσω από την οποία βρισκόταν η Βουλγαρία, και τότε ένα μεγάλο μέρος των Σλάβων της Μακεδονίας την ακολουθούν. Αυτοί που την ακολούθησαν ήταν η συντριπτική πλειοψηφία του σλαβικού πληθυσμού της σημερινής Π.Γ.Δ.Μ., αυτός της Μακεδονίας του Πιρίν, και οι πληθυσμοί των βόρειων περιοχών της ελληνικής Μακεδονίας, περιοχές δηλαδή στις οποίες οι Έλληνες δεν είχαν την πλειοψηφία, ώστε η συνδιαλλαγή μαζί τους να επηρεάσει τη συνείδησή τους. Αντίθετα, πιστοί στο Πατριαρχείο έμειναν οι Σλάβοι της νότιας ελληνικής Μακεδονίας (νοτίως των Σερρών, νότια Πέλλα, Νάουσα, κ. ά.), οι οποίοι είχαν πιο στενές σχέσεις με τους Έλληνες. Από αυτούς τους ανθρώπους, αυτοί της βόρειας ελληνικής Μακεδόνιας και της Μακεδονίας του Πιρίν, ενσωματώθηκαν σχεδόν αμέσως στο Βουλγαρικό κορμό, ενώ οι Σλάβοι της νότιας ελληνικής Μακεδονίας αποτέλεσαν τους μετέπειτα ''Σλαβόφωνους Έλληνες''. Οι Σλάβοι της Π.Γ.Δ.Μ. όντας μακριά και από τα ελληνικά κέντρα (Θεσσαλονίκη) αλλά και από τα βουλγαρικά (Σόφια), αποστασιοποιήθηκαν και από τις δύο χώρες που τους διεκδικούσαν, και παρόλο που δεν ένιωθαν Έλληνες, καθώς το έδειξαν με την αποδοχή της εξαρχίας, δεν αισθάνονταν επίσης Βούλγαροι, κατά ένα μεγάλο ποσοστό. Έτσι, επηρεασμένοι από τον τοπικό προσδιορισμό, υιοθέτησαν τον όρο ''Μακεδόνες'' για να αφυπνιστούν εθνικά, και στη προσπάθειά τους να πλάσουν μια ιστορία ενσωμάτωσαν πλήθος προσωπικοτήτων που έδρασαν στη περιοχή, αλλά δεν είχαν καμία σχέση μεταξύ τους, όπως ο Τσάρος των Βουλγάρων Σαμουήλ, ο Κράλης Μάρκο, ο Μέγας Αλέξανδρος και πολλοί άλλοι. Εν ολίγοις, εξαρχικοί Σλάβοι υπήρχαν στα χωριά Κεσετζί Τσιφλίκ, Σταρόσοβο, Ντελή Χασάν, Τζούμα Μαχαλά, Λιπός, Τοντορίτς, Άνω & Κάτω Πορρόια (Γκόρνι & Ντόλνι Πορόι στα σλάβικα), Τζαφερλή και Τοντόροβο. Αντίθετα, Σλάβοι πατριαρχικοί υπήρχαν στη Κερκίνη, στο Σταρόσοβο και το Ντελή Χασάν. Παρόλο που δεν γίνεται μνεία σε κάτι τέτοιο, πιθανότατα οι ντόπιοι των χωριών Μάκρυνίτσα και Πλατανάκια το 1928 (περίπου 130 στο καθένα) να ήταν, είτε ελληνίζοντες Σλάβοι, είτε Έλληνες είτε απλά, Βούλγαροι που αποφάσισαν να παραμείνουν στη περιοχή. Ωστόσο, σε καμία αξιόλογη πηγή δεν γίνεται λόγος για Έλληνες σε αυτά τα χωριά, αλλά μόνο για ελληνική εκκλησία και σχολείο το 1891.

*Αξιοσημείωτο είναι ότι η ιστορία των Σκοπίων παρουσιάζει πολλά κοινά με την παραπάνω θέση όσον αφορά την εθνική αφύπνιση των Σλάβων της Π.Γ.Δ.Μ, με βασική διαφορά την χρήση του όρου ''Μακεδόνες'' αντί για ''Σλάβοι''.

Κοινότητα Κερκίνης

2015-09-07T06:10:00.000+03:00

Η κοινότητα της Κερκίνης, σύμφωνα με την απογραφή του 1928, περιελάμβανε τα εξής χωριά:

Κερκίνη (πρώην Μπούτκοβο)
Κορυφούδι (πρώην Κιουλαχλή)
Μοναστηράκι (πρώην Ντελή Χασάν)
Σταυροδρόμι (πρώην Σταρόσοβο)

Τα χωριά αυτά βρίσκονται στο νοτιο με νοτιο-ανατολικό μέρος της περιοχής. Ακολουθεί ο πληθυσμός τους το 1913, το 1920 και το 1928:

1367 (1913) - (1920) - 832 (1928)
73 (1928)
322 (1928)
242 (1928)

Ακολουθεί μια εκτενής αναφορά στην ιστορία τους:

Κερκίνη ή Μπούτκοβο

Ορισμένοι, που έχουν ασχοληθεί με την ιστορία της Κερκίνης, επισημαίνουν το 1510 ως ημερομηνία δημιουργίας του χωριού. Βέβαια, δεν έχει βρεθεί ακόμα ικανοποιητική βιβλιογραφία που να το αποδεικνύει, στην οποία μπορεί να κανείς να βασιστεί. Όμως, είναι γνωστό με σιγουριά ότι υπήρχε και ευδοκιμούσε κατά τον 19ο και 20ο αιώνα, μιας που βρισκόταν σε κομβικό σημείο μεταξύ των χωριών στην δυτική πλευρά της λίμνης και αποτελούσε ένα μεγάλο κεφαλοχώρι μετά τα Άνω & Κάτω Πορρόια (4100 και 2000 άτομα αντίστοιχα) και τη Μακρυνίτσα (1700). Ως αποτέλεσμα, η αγορά της πόλης ήταν μεγάλη για εκείνη την εποχή, όπως μεγάλη ήταν και η ποικιλία της σε είδη όπως σιτάρι, σίκαλη, καπνός, ψάρια, όπως και προϊόντα καλαμοπλεκτικής, τα οποία φτιάχνονταν από άτομα της αθιγγανικής συνοικίας του χωριού.

Η παλιά λίμνη Μπουτκόβου και τα χωριά περιμετρικά της

Γενικά, μεγάλο μέρος των ανδρών ασχολούνταν με την αλιεία στη λίμνη, ενώ οι γυναίκες ασχολούνταν με τη γεωργία στο βαθμό που μπορούσαν. Λέγεται, δε, ότι υπήρχε η φήμη για τους κατοίκους του Μπουτκόβου, ότι ήταν πολύ άξιοι ψαράδες. Τα ψάρια τους, πέρα από την αγορά (παζάρι) του χωριού, έφταναν μέχρι την αγορά του Σιδηροκάστρου.

Οι καταμετρήσεις των κατοίκων

Οι Βουλγαρικές πηγές, αναφέρουν την ύπαρξη Μουσουλμάνων και Βουλγάρων στο Μπούτκοβο, αλλά όχι Ελλήνων. Προφανώς, όλοι οι Βούλγαροι ερευνητές που πέρασαν από το χωριό (Κάντσοφ, Στρέζοφ, Brancoff κ.ά.), όνομασαν όλους τους Πατριαρχικούς σλαβόφωνους του χωριού Βούλγαρους. Γίνεται, ωστόσο, κατανοητό ότι πρόκειται για Έλληνες στη συνείδηση, από τα στοιχεία που παρουσιάζουν οι ίδιες Βουλγαρικές πηγές. Ο Ιωάννης Θ. Μπάκας, στο βιβλίο του ''Ο Ελληνισμός και η Μητροπολιτική περιφέρεια Μελένοικου'' υποστηρίζει ότι στις αρχές του 20ου αιώνα, ζούσαν ’’520 Σλαβόφωνοι Έλληνες’’ στο χωριό, δεχόμενος το ποσοστό που αναφέρει ο Brancoff στο βιβλίο του, παραπέμποντας βέβαια σε ’’Βούλγαρους’’, αριθμός που απέχει πολύ λίγο από τη πραγματικότητα (περίπου 480). Το απόσπασμα του αμερόληπτου, συγκριτικά με τους υπόλοιπους, Γκεόργκι Στρέζοφ, δίνει αρκετές πληροφορίες για το Μπούτκοβο του έτους 1891:

''Μπούτκοβο, στις 3 ώρες από τη Τζουμαγιά (Ηράκλεια Σερρών), 4 ώρες νοτίως των Πορροΐων. Οι κάτοικοι ασχολούνται κυρίως με την αλιεία. Βρίσκεται στη δυτική όχθη της ομώνυμης λίμνης. Εκκλησία* (ελληνική) και ελληνική τσέτα. Ελληνικό σχολείο με περίπου 10 μαθητές. 100 τουρκικές, 50 τσερκέζικες, 25 αθιγγανικές και 40 βουλγαρικές οικίες. Για την αλίευση χρησιμοποιούν μεγάλα τσιγγέλια, καμάκια μέχρι 5 μέτρα μακριά με αιχμές στο τέλος και δίχτυα.''

*Δεν είναι ξεκάθαρο στη μετάφραση, αν όντως πρόκειται για ελληνική εκκλησία. Όσον αφορά την λειτουργία ενός ελληνικού σχολείου, αυτό αποδεικνύεται και από έναν χάρτη του Γεωγραφικού Ινστιτούτου της Ρώμης του 1903.

Από την παραπάνω πηγή σχετικά με το Μπούτκοβο, παρουσιάζονται με ακρίβεια η οικίες των Μουσουλμάνων (Τσιγγάνων, Τσερκέζων και Τούρκων). Εάν τεθεί ως μέσος όρος ότι μια οικογένεια εκείνης της εποχής αποτελούνταν κατά μέσο όρο από 5 άτομα, προκύπτει ένας αριθμός των 875 Μουσουλμάνων. Τόσοι ήταν οι Μουσουλμάνοι που αποχώρησαν κατά το 1923 (στους οποίους συμπεριλαμβάνονται πέρα από τους Τούρκους και οι Τσερκέζοι-Κιρκάσιοι αλλά και οι Αθίγγανοι), καθώς και αν τους αφαιρέσουμε από τον πληθυσμό του χωριού το 1913 (1367 άτομα) περισσεύει ένα νούμερο των 492 ατόμων, όσοι, δηλαδή, ήταν οι ντόπιοι κατά την απογραφή του 1928, άρα και οι σλαβόφωνοι Έλληνες (πρώην πατριαρχικοί σλαβόφωνοι) του χωριού.

Εύλογα προκύπτει το ερώτημα: ''Μα, δεν υπήρχαν Βούλγαροι ή έστω σλαβόφωνοι εξαρχικοί - Βουλγαρίζοντες, στο Μπούτκοβο;''. Υπήρχαν, αλλά ήταν πάρα πολύ λίγοι. Όταν ξέσπασε ο Α' Βαλκανικός πόλεμος, μόλις 1 άτομο από το Μπούτκοβο κατατάχθηκε ως εθελοντής στη Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Οργάνωση. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι ήταν το χωριό με τους λιγότερους εθελοντές σε αυτή την οργάνωση αναλογικά με τον πληθυσμό του. Μετά τον Β' Βαλκανικό πόλεμος και την κατάληψη της περιοχής από τους Έλληνες, 15 άτομα εγκατέλειψαν τη περιοχή για τη Βουλγαρία. Από αυτούς που έφυγαν τότε, αλλά και από ορισμένους ακόμη που μετανάστευσαν στα επόμενα χρόνια, υποβλήθηκαν συνολικά 17 αιτήσεις βάσει της εθελούσιας μετανάστευσης που προέβλεπε η Συνθήκη του Νεϊγύ. Συνεπώς, οι εξαρχικοί-βουλγαρίζοντες της Κερκίνης δεν υπερέβαιναν τα 50 άτομα στις αρχές του 20ου αιώνα.

Οι Πατριαρχικοί σλαβόφωνοι (ή σλαβόφωνοι Έλληνες) της Κερκίνης

   Η πατριαρχική σλαβόφωνη κοινότητα της Κερκίνης ήταν η μεγαλύτερη της περιοχής του Μπέλες (480 άτομα). Δύο πολύ μικρότερες υφίσταντο στα διπλανά χωριά. Στο Μοναστηράκι 35 άτομα και στο Σταυροδρόμι 25 επρόκειτο να αποτελέσουν αργότερα το ντόπιο πληθυσμό. Όπως αναφέρεται ανωτέρω, διέθεταν ελληνικό σχολείο στο Μπούτκοβο αλλά και, κατά πάσα πιθανότητα, εκκλησία. Η ύπαρξη του ελληνικού σχολείου δεν αποκρύπτεται ούτε από τον Brancoff το 1905, ο οποίος όμως περιορίζει αισθητά τον αριθμό των μαθητών σε 15, διογκώνοντας παράλληλα τα βουλγαρικά ποσοστά. Το προξενείο Σερρών μέσω εμβασμάτων, ενίσχυσε το ελληνικό σχολείο του Μπουτκόβου τα έτη 1886-1889, οπότε διακόπηκε προσωρινώς η χρηματοδότηση για άγνωστους λόγους. Στα επόμενα έτη πάλι υπάρχουν στοιχεία για διδασκάλους δικαιούχους ενός ετήσιου επιδόματος για τη συντήρηση των σχολείων. Συγκεκριμένα, τη χρονιά 1897-1898 ο εκπαιδευτικός του Μπουτκόβου, Π. Δ. Κορδόπαλος, δικαιούνταν 10 οθωμανικές λίρες και την επόμενη χρονιά δικαιούχος ήταν ο Δημήτριος Ν. Μουταφτσής, με το ίδιο πόσο. Ξανά το 1904 το προξενείο επιχορήγησε το σχολείο Μπουτκόβου με 15 οθωμανικές λίρες, δικαιούχους εκείνης της χρονιάς ήταν ο δάσκαλος Αθανάσιος Ιωαννίδης.
   Ενώ, λοιπόν, ένας βουλγαρίζων κατατάχθηκε εθελοντικά στο βουλγαρικό στρατό, 3 ελληνίζοντες από το Μπούτκοβο ήταν οπλίτες κατά τον Μακεδονικό Αγώνα. Τα ονόματά τους είναι Γρηγόριος Καπετάνιος, Ανδρέας Μπάμπης και Δημήτριος Μπουγιουκλής.
   Από την γλώσσα των ντόπιων, έχουν διατηρηθεί κάποια τοπωνύμια, λέξεις ακόμη και καθημερινές εκφράσεις, τις οποίες μέσω αυτών, γνωρίζουν αρκετοί κάτοικοι άλλων χωριών, ερχόμενοι σε επαφή με αυτούς. Για παράδειγμα:

Ίμας παρί, ζα ντα κούπιμε γκρόστοβε; (Имаш пари за да купиме гроздове?) = Έχεις λεφτά για να αγοράσουμε σταφύλια;
Τοπική παροιμία: Νέμα ραμπότα, νέμα μπομπότα. (Нема работа, нема бобота.) = Δεν έχει δουλειά, δεν έχει μπομπότα. (καλαμποκόψωμο που ήταν πολύ διαδεδομένο στην κατοχή)
Έλα τούκα. Σο πράις; Άρνο. (Ела тука. Шо прайш? Арно.) Έλα εδώ. Τί κάνεις; Καλά.

Ας σημειωθεί ότι η παραπάνω γλώσσα, ομιλείται σήμερα στη Π.Γ.Δ.Μ. με ελάχιστες διαφοροποιήσεις (σε αντίθεση με τα σημερινά Βουλγαρικά, με τα οποία διαφέρει αρκετά) και ανήκει στην οικογένεια των Νοτιοσλαβικών γλωσσών. Αυτή η γλώσσα των Σλαβόφωνων Ελλήνων, θα μπορούσε να ενταχθεί στο πλαίσιο της Σλαβομακεδονικής γλώσσας, όπως την αναφέρουν οι ελληνικές αρχές το 1928, η οποία ομιλείται μέχρι και σήμερα στη περιοχή του Πετρίτς της Βουλγαρίας και σε μέρη της Ελλάδας, όπως η κεντρική και δυτική Μακεδονία. Στη περίπτωση όμως της Ελλάδας, όλοι οι ομιλητές της σήμερα είναι δίγλωσσοι. Η σύνδεση αυτή της Σλαβομακεδονικής γλώσσας με τους κατοίκους των 3 χωρών δεν επηρεάζει, και ούτε πρέπει να επηρεάζει, τις συνειδήσεις των ομιλητών της, καθώς οι ίδιοι επέλεξαν τον δρόμο που θα ακολουθήσουν πριν από πολλά χρόνια.

Η έλευση των προσφύγων στη Κερκίνη

Σύμφωνα με τους καταλόγους της ΕΑΠ, οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στο χωριό μέχρι το 1928 ήταν 321 άτομα (86 οικογένειες). Εδώ βέβαια, συνέβη το εξής φαινόμενο. Στον κοντινό οικισμό Κορυφούδι (πρώην Κιουλαχλή) εγκαταστάθηκαν 101 πρόσφυγες, αλλά στην απογραφή του ίδιου έτους οι κάτοικοι ήταν μόλις 73. Κάποιος θα μπορούσε να υποθέσει ότι πέθαναν μαζικά από τις αρρώστιες, που μετέφεραν τα κουνούπια της περιοχής. Ωστόσο, παρόλο που ένα μεγάλο μέρος των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν κοντά λίμνες και ποτάμια πέθαναν από ελονοσία, τα στοιχεία δείχνουν για τη περιοχή μια σταθερότητα (με μικρή αύξηση) στα ποσοστά, αντί για μείωση. Ενδεχομένως, οι αποθανόντες από τις κακουχίες να μην προσμετρήθηκαν στον τελικό αριθμό των προσφύγων και γι' αυτό οι περισσότερες οικογένειες να αντιστοιχούν σε λιγότερο από 4 άτομα, αντί για 5 που περιελάμβαναν σχεδόν κατά κανόνα όλες οι οικογένειες. Πέρα από τα στατιστικά, στο Κορυφούδι δεν σημειώθηκε ένας μαζικός θάνατος κατοίκων, αλλά μια ''μαζική'' μετανάστευση στη Κερκίνη. Είναι ακόμα γνωστό στη περιοχή, πως όταν η ΕΑΠ εγκατέστησε τους πρόσφυγες στο απομονωμένο Κορυφούδι, πολλοί εγκαταστάθηκαν στη Κερκίνη προκειμένου να αποκατασταθούν επαγγελματικά ευκολότερα. Όπως, φαίνεται στην απογραφή, ο αριθμός πρέπει να ήταν γύρω στα 30 άτομα. Ορισμένοι από αυτούς ζουν στη Κερκίνη και έχουν μέχρι σήμερα τίτλους ιδιοκτησίας για οικόπεδα στο Κορυφούδι. Συνεπώς, χρειάζεται να ανεβάσουμε τον αριθμό των προσφύγων στη Κερκίνη στα 350 άτομα. Έτσι από τους 832 συνολικούς κατοίκους, οι υπόλοιποι 482 ήταν οι ντόπιοι Σλαβόφωνοι. Αυτό το γεγονός (ότι δηλαδή ο αριθμός των σλαβόφωνων της Κερκίνης έμεινε σταθερός από το 1913 μέχρι το 1928) μπορεί να αποδοθεί στις μολυσματικές ασθένειες των κουνουπιών. Αντίστοιχα και ο μουσουλμανικός πληθυσμός του Μπουτκόβου έμεινε περίπου σταθερός μεταξύ των ετών 1891 και 1923.

Η κατασκευή της Λίμνης Κερκίνης

Τα έργα για τη κατασκευή μιας τεχνιτής λίμνης, που ξεκίνησαν το 1929 και τελείωσαν το 1932, ανατέθηκαν στις αμερικανικές εταιρίες John Monks & Sons, Ulen & Company. Ακολουθούν φωτογραφίες από το 1933 που απεικονίζουν τις κατασκευές περιμετρικά της λίμνης.

Επάνω εικόνα: 454 Εκτροπή Ρούπελ-Κερκίνης: Εκσκαφεύς Δράγκλαϊν "Σέρραι" εμφράσσων την παλαιάν κοίτην του Στρυμόνος δια την εκτροπήν Ρούπελ-Κερκίνης - Φεβρουαρίου 27, 1933

Κάτω εικόνα: 455: Εκτροπή Ρούπελ-Κερκίνης: Δύο πασσαλοπήκται εκτελούντες την έμπηξιν σιδηρών πασσαλοσανίδων δια την έμφραξιν του Ρούπελ - Μαρτίου 2, 1933

Επάνω εικόνα: 456 Εκτροπή Ρούπελ-Κερκίνης: Άποψις προς τα ανάντη της παλαιάς κοίτης του Στρυμόνος - Μαρτίου 2, 1933. Εις το βάθος η Φάραγξ Ρούπελ.

Κάτω εικόνα: 457 Εκτροπή Ρούπελ-Κερκίνης: Δεξιά μικρά κοίτη της εκτροπής Ρούπελ-Κερκίνης κατάντη της γέφυρας Μεγαλοχωρίου. Άποψις εμφαίνουσα διάβρωσιν των οχθών.

Η αναγκαιότητα αυτών των έργων ήταν πολύ μεγάλη, μιας που μέσα στην εικοσαετία 1914-1934 άλλαξε η κοίτη του ποταμού πέντε φορές ενώ τη περίοδο 1918-1934 σημειώθηκαν επτά έτη πλημμύρων. Τα έργα δεν σταμάτησαν εδώ.

Η λίμνη Κερκίνη σήμερα

Στις επόμενες δεκαετίες κατασκευάστηκε το φράγμα της λίμνης, που βρίσκεται σήμερα στο Λιθότοπο, αναχώματα κ. ά., τα οποία όμως κατά τη διάρκεια των ετών παρουσίαζαν προβλήματα. Η λήξη των κατασκευών έφτασε τη δεκαετία του '80.

Ντελή Χασάν ή Μοναστηράκι

Όπως είναι γνωστό στη περιοχή, το παλιό όνομα του χωριού οφείλεται στον Μπέη και ιδιοκτήτη του κατά τις αρχές του 19ου αιώνα, ο οποίος λεγόταν Χασάν. Τον προσδιορισμό ’’Ντελή’’, δηλαδή, τρελός στα τουρκικά, τον έλαβε κατά το 1834 όταν δηλαδή εγκαινιάστηκε η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και Δημητρίου, στις πρόποδες των Κρουσσίων, ύστερα από ένα όνειρο που είχε δει σχετικά με τον Άγιο Γεώργιο. Ο λόφος, στον οποίο είναι κτισμένο το μοναστήρι λέγεται ''Μαυροβούνιο'' ή ''Καραντάγ'' (τουρκ.), εξού και αναφέρεται σε ορισμένες πηγές ως ''Μονή Παναγιάς Καραδαχής''. Από αυτό το μοναστήρι έχει πάρει το Μοναστηράκι, το χωριό κάτω από τις πρόποδες, το νέο του όνομα. Η εκκλησία αυτή, σύμφωνα με τον τωρινό ηγούμενο της μονής, τον π. Μακάριο, θεμελιώθηκε το 1805, και είχε πολλά οθωμανικά χαραστηριστικά ως προς την κατασκευή της (αραβικού τύπου παράθυρα, μικρούς τρούλους που παραπέμπουν σε τζαμί κ. ά.), τα οποία δυστυχώς σήμερα δεν διασώζονται.

Το χωριό στις πρόποδες του λόφου

Το Ντελή Χασάν, όπως και τα υπόλοιπα χωριά της περιοχής με Βουλγαρικό Πληθυσμό (μικτό ή όχι), υπάρχει καταγεγραμμένο τουλάχιστον σε 4 Βιβλία:

Κουριέ ντ' Οριάν, Εθνογραφία στα Βιλαέτια Αδριανουπόλεως, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης, Κωνσταντινούπολη 1878
Γκεόργκι Στρέζοφ, Δύο Σαντζάκια της Ανατολικής Μακεδονίας, Σόφια 1891
Βασίλ Κάντσοφ, Μακεδονία. Εθνογραφία και Στατιστικά, Σόφια 1900
Μπράνκοφ, Η Μακεδονία και ο Χριστιανικός Πληθυσμός, Παρίσι 1905

Πρόκειται για ένα χωριό με μικτό σλαβικό και μουσουλμανικό πληθυσμό, ενώ σύμφωνα με τον Στρέζοφ, στο Ντελή Χασάν υπήρχαν το 1891 δέκα οικογένειες ''τσιγγάνων''. Λαμβάνοντας υπόψην τις παραπάνω πηγές και διασταυρώνοντας τις πληροφορίες με τη προφορική παράδοση, την πλειοψηφία πριν το 1912 είχαν οι Βούλγαροι με πολύ μικρή διαφορά από τους Μουσουλμάνους. Οι αριθμοί δεν μπορούν να υπολογιστούν ακριβώς, αλλά μπορεί να υποστηριχθεί ότι από τους 511 κατοίκους, της απογραφής του 1913, οι 260 ήταν Μουσουλμάνοι και οι άλλοι 251 ήταν Βούλγαροι. Άλλοι 30 Βούλγαροι είχαν φύγει αμέσως μετά τον 2ο Βαλκανικό Πόλεμο, δηλαδή, λίγο πριν την παραπάνω απογραφή.

Ο Μακεδονικός Αγώνας και η Μονή Τριμόρφου
Ανεξάρτητα από τη μη ελληνική πλειοψηφία των κατοίκων του χωριού (Τούρκοι, Μουσουλμάνοι Τσιγγάνοι, Βούλγαροι Εξαρχικοί), οι Έλληνες Μητροπολίτες Πολυανής, στην οποία υπαγόταν για ένα διάστημα εκείνη τη περίοδο η Μονή, και Μελενικίου, έλεγχαν τα πράγματα κάνοντας σύμφωνίες με Έλληνες Μακεδονομάχους, τους οποίους έστελναν στη μονή ως καλόγερους, προκειμένου να προωθήσουν τα ελληνικά συμφέροντα στον Μακεδονικό Αγώνα. Ενδεικτικά, αναφέρει το όνομα ενός Έλληνα μακεδονομάχου ''Μπίτσιος'', ο π. Μακάριος. Κατά τη περίοδο 1900 - 1902 ο ηγούμενος της μονής ήταν ο Έλληνας Μελενικιώτης, αργότερα πρωτοσύγκελος του Μητροπολίτη Μελενικίου, ονόματι Νεόφυτος. Οι ντόπιοι, έχοντας καταλάβει τα σχέδια των Ελλήνων Μητροπολιτών και ιερέων, απείλησαν τον Νεόφυτο και αυτός με τη σειρά του εγκατέλειψε τη Μονή το 1902. Τη θέση του πήρε ο Αμβρόσιος Παρασχάκης ή παπα-Παντελής, ο οποίος ακολούθησε την ίδια τακτική, και το 1905-1906 δολοφονήθηκε από Βούλγαρους αντάρτες. Ωστόσο, λίγο πριν δολοφονηθεί είχε υπογράψει συμφωνιτικό με Έλληνες οπλαρχηγούς στις 10 Αυγούστου 1905 να έρθουν και να ενισχύσουν τον αγώνα κατά των Βουλγάρων. Όταν οι Έλληνες αντάρτες είχαν έρθει, ήταν μεταμφιεσμένοι σε μοναχούς και τις νύχτες προέβαιναν σε επιχειρήσεις και δολιοφθορές κατά των Βουλγάρων. Κατά το 1906, το μοναστήρι ήταν το κέντρο της Τοπικής Επιτροπής Πορροΐων για τον Μακεδονικό αγώνα, στην οποία προέδρευε για ένα διάστημα ο Στέργιος Βλάχμπεης, αρχηγός ενός αντάρτικου σώματος από την Ηράκλεια. Η μετατροπή της Μονής σε ελληνικό κέντρο συνεδριάσεων για τον Μακεδονικό Αγώνα, φανερώνει ότι από την ανοικοδόμησή της, η λειτουργία της γινόταν από Έλληνες και μόνο. Η τοποθεσία, ενίσχυσε την δύναμη των Ελλήνων ανταρτών, καθώς το μοναστήρι παρέμεινε απόρθητο από του Βούλγαρους έως το 1912. Το 1912, στον Α' Βαλκανικό Πόλεμο, ο βουλγαρικός στρατός κατέλαβε τη περιοχή και εγκατέστησε στη μονή ένα Βούλγαρο ιερέα, ονόματι Ηλία. Τον Ιούλιο του 1913, η περιοχή πέρασε στα χέρια του ελληνικού στρατού και το μοναστήρι σταμάτησε να λειτουργεί, μιας που δεν υπήρχε, πλέον, λόγος για προώθηση των ελληνικών συμφερόντων.

Η σημασία του ναού αφενός ως κτίσμα και αφετέρου ως ιστορική τοποθεσία οδήγησε στην απόφαση να οριστεί ως ''κτίριο που χρήζει ειδικής κρατικής προστασίας'' σύμφωνα με Φ.Ε.Κ. στις 22/7/1992:

"Χαρακτηρίζουμε την Μονή του Αγίου Γεωργίου στο Μοναστηράκι κοινότητας Κερκίνης Ν. Σερρών ως κτήριο που χρήζει ειδικής κρατικής προστασίας με ζώνη προστασίας τον λόφο στον οποίο βρίσκεται, επειδή: α) αποτελεί αξιόλογο δείγμα τύπου τρίκλιτης βασιλικής με τρούλλο - τύπος ο οποίος αποτελεί παραλλαγή του ευρύτατα διαδεδομένου τύπου ξυλόστεγης βασιλικής που ελάχιστα παραδείγματά του υπάρχουν στο Νομό Σερρών β) οι κατασκευαστικές και μορφολογικές λεπτομέρειές του τον κατατάσσουν στα πιό αξιόλογα μνημεία εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα και γ) αποτελεί στοιχείο του ιστορικού παρελθόντος της περιοχής."

Οι Ελληνίζοντες σλαβόφωνοι του Ντελή Χασάν και έπειτα του Μοναστηρακίου

Παρά τις αναφορές των Βουλγαρικών πηγών, για την ύπαρξη μόνο Βουλγάρων και Μουσουλμάνων, υπάρχει η υπόθεση να ζούσαν στο Ντελή Χασάν μερικές οικογένειες Πατριαρχικών Σλαβόφωνων. Μία ένδειξη, είναι η κατάταξη του χωριού από την ΕΑΠ στα μικτά χωριά της περιοχής, δηλαδή η μαρτυρία της ύπαρξης ντόπιων μετά τη Συνθήκη του Νεϊγύ και τη Σύμβαση της Λωζάνης. Δεδομένου ότι η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων εγκατέστησε, μέχρι το 1928, 283 άτομα (79 οικογένειες) από το Άκαλαν της Ανατολικής Θράκης, στην απογραφή του ίδιου έτους ο πληθυσμός του χωριού ανερχόταν σε 322 άτομα. Αυτό σημαίνει, ότι οι ντόπιοι ήταν γύρω στους 30-35, εάν υποθέσουμε ότι στον πληθυσμό του χωριού περιλαμβάνονται και παιδιά προσφύγων που γεννήθηκαν μετά την εγκατάσταση, όπως συμβαίνει σε όλα τα χωριά. Παρόλο που παρατίθενται τάφοι στα ελληνικά, είναι αναγκαίο να ξεκαθαριστούν ορισμένα πράγματα.
Το μοναστήρι εγκαινιάστηκε το 1834, οπότε υπαγόταν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Εξυπηρετούσε τις ανάγκες των Χριστιανών του χωριού (κηδείες, βαπτίσματα κ.ά.) στην ελληνική γλώσσα, ανεξάρτητα από την καταγωγή των κατοίκων. Ας μην ξεχνούμε, ότι τα σλάβικα της Μακεδονίας εκείνη τη περιόδο ήταν αρκετά παραμελημένα και θεωρούνταν ''χωριάτικα'', ενώ τα ελληνικά ήταν η γλώσσα που θα μάθαινε κάποιος, προκειμένου να σπουδάσει ή ακόμα να επιδοθεί στο εμπόριο. Εξού και η φοίτηση Σλάβων μαθητών σε ελληνικά σχολεία, σε πάμπολλα χωριά της Μακεδονίας. Όταν το 1870 δημιουργήθηκε η αυτόνομη Βουλγαρική Εκκλησία, δηλαδή η Εξαρχία, η μετατροπή ενός ναού από ''πατριαρχικό'' σε ''εξαρχικό'' γινόταν συνήθως κατόπιν παραχωρήσεως από τις αρμόδιες αρχές της εκάστοτε εκκλησίας, τις οποίες πολλές φορές πίεζαν οι κομιτατζήδες και γι' αυτό το λόγο. Συνεπώς, μπορεί να τεθεί η υπόθεση ότι, η Μονή Μπουτκόβου ήταν η πατριαρχική εκκλησία του (κατά το ήμισυ) σλαβόφωνου χωριού, με εξαρχικούς και πατριαρχικούς μέσα σ' αυτό, και ότι απλώς οι εναπομείναντες μετά το 1928 είναι (κατά τις βουλγαρικές πηγές) πατριαρχικοί Βούλγαροι ή, κατά πολλούς, σλαβόφωνοι Έλληνες. Αυτό που θέλω να δείξω είναι ότι οι σλαβόφωνοι του χωριού διαιρέθηκαν, κατά κάποιον τρόπο, σε εξαρχικούς και πατριαρχικούς και οι δεύτεροι, οι οποίοι συνέχιζαν να χρησιμοποιούν την Μονή Αγίου Γεωργίου, παρέμειναν στο χωριό. Να σημειωθεί ότι άλλη εκκλησία πέρα από το Μοναστήρι, δεν υπήρχε στο χωριό. Ο Ιωάννης Μπάκας, συγκεκριμενα, αναφέρει την ύπαρξη 80 σλαβόφωνων Ελλήνων στο Ντελή Χασάν στις αρχές του 20ου αιώνα (προφανώς βασισμένος στην απογραφή του Αθ. Χαλκιόπουλου το 1910 που σημείωνε 80 ''Ορθόδοξους Έλληνες'' στο χωριό), αριθμός που, ωστόσο, ξεπερνά τον κανονικό τους αριθμό. Θα συμφωνήσω με τον όρο ''Σλαβόφωνοι Έλληνες'', διότι αυτοί οι άνθρωποι επέλεξαν να παραμείνουν στο χωριό εντός, πλέον, της ελληνικής επικράτειας, έχοντας υιοθετήσει τη θρησκεία και τη γλώσσα αργότερα, της υπόλοιπης Ελλάδας.
Στα πρόθυρα των βαλκανικών πολέμων, η επιτελική υπηρεσία του ελληνικού στρατού παρέχει ορισμένες πληροφορίες για τη περιοχή σημειώνοντας μεταξύ άλλων στο Ντελή Χασάν την ύπαρξη 360 ''σχισματικών'', 5 ''σλαβόφωνων Ελλήνων'' και μόλις 40 Μουσουλμάνων. Μπορεί ορθότατα να ειπωθεί ότι η έρευνα αυτή ήταν κάπως πρόχειρη, καθώς λίγους μήνες αργότερα από την έρευνα του Ελληνικού στρατού, κατά την επίσημη απογραφή οι κάτοικοι ήταν 511 και όχι 405, ενώ είχαν ήδη εγκαταλείψει το Ντελή Χασάν 55 άτομα. Σίγουρα, αδικημένοι από αυτή την κατάγραφή ήταν οι Μουσουλμάνοι, οι οποίοι θα πρέπει να ήταν κατά 100 άτομα παραπάνω. Οι ελληνίζοντες σλαβόφωνοι, παρόλο που δεν ήταν μόλις 5, ήταν μια μικρή ομάδα ανθρώπων, που αντιμετώπιζαν ποικίλες πιέσεις από τους εθνικά αφυπνισμένους ως Βούλγαροι, ομόγλωσσους και γείτονές τους. Ορίστε μερικές φωτογραφίες από μερικές ταφόπλακες Πατριαρχικών σλαβόφωνων:

''Ενθα δε κείται, Ανδόν Πέτκο, Ετών 30, Απεβίωσε τη, 5 Απριλίου 1921''

''22 Μαρτίου 1896''

''ΙΣ ΧΣ - ΝΙ ΚΑ,

Ο δούλος του Θεού Ηωάνις, έτος 1841

ΣΕ (Σεπτέμβριος), 8 (ετών)''

Συχνά αυτοί οι σλαβόφωνοι έρχονταν αντιμέτωποι με διάφορες απειλές και δολιοφθορές των Βουλγάρων.Ο Μητροπολίτης Μελένικου Αιμιλιανός Δάγγουλας (1906-1911) σε μια έκθεσή του κάνει λόγο για μια Βουλγαρική συμμορία, η οποία σκότωσε ένα χωρικό ονόματι Βάνε στις 5 Ιανουαρίου 1905:

''Ετέρα βουλγαρική συμμορία εφόνευσεν εν τω χωρίω Δελή - Χασάν - Μαχαλέ, τον χωρικόν Βάνε...''
Όπως είναι προφανές, ο προαναφερθείς χωρικός Βάνε, ήταν Πατριαρχικός (ελληνίζων) σλαβόφωνος.
Οι Μουσουλμάνοι

Οι πληροφορίες που διαθέτω για τους Μουσουλμάνους είναι ελάχιστες. Ωστόσο, κάποια βασικά στοιχεία είναι ουσιώδη, προκειμένου να καταλάβει κανείς την θέση τους στην κοινωνία της περιοχής του 19ου-20ου αιώνα. Οι Μουσουλμάνοι του Ντελή Χασάν ήταν μια αρχικά πολυάριθμη, αλλά αγροτική, κοινότητα, με τζαμί, το οποίο βρέθηκε με τη σκεπή να έχει καταρρεύσει, όταν η οικογένεια προσφύγων από το Άκαλαν εγκαταστάθηκαν στο οικόπεδο. Δυστυχώς, σήμερα δεν διαζώζεται τίποτα. Όσον αφορά την κοινότητα, ενώ το 1891 αριθμούσαν σε 50 νοικοκυριά, όπως και οι σλαβόφωνοι, το 1912 ήταν περίπου 170 άτομα, ενώ οι σλαβόφωνοι (ελληνίζοντες και βουλγαρίζοντες) 390. Παρόμοιο φαινόμενο υπογεννητικότητας εμφανίζεται σε όλα τα υπόλοιπα χωρία και κυρίως στο Κεσιτζή Τσιφλίκ και στο Σταρόσοβο, όπου οι Μουσουλμάνοι μειώθηκαν τόσο ,ώστε δεν υπήρχαν πλέον, στη πρώτη περίπτωση στα μέσα του 19ου αιώνα και στην άλλη μέχρι το 1891. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι η οικονομία του Ντελή Χασάν βρισκόταν σε άσχημα πλαίσια, καθώς σύμφωνα με μια επιστολή του Αντρέα Τόσεφ στον υπουργό εσωτερικών της Βουλγαρίας Ντιμίταρ Στάντσοφ το 1907 για την κατάσταση που επικρατούσε στη Μακεδονία, ανέφερε ότι τουρκικές συμμορίες που λυμαίνονταν ανεξέλεγκτα στη περιοχή των Ποροΐων, ζητούσαν λίτρα από ορισμένα χωριά, παίρνοντας από το Ντελή Χασάν 6 λίρες, από το Σταρόσοβο 5, ενώ από το Θεοδωρίτσι 30 λίρες. Η πιο τρανή απόδειξη της αδύναμης οικονομίας του χωριού είναι το ότι όλο ήταν ιδιοκτησία ενός Εμίν Μπέη από τα Κάτω Πορρόια. Πώς θα μπορούσε ένα τσιφλίκι, δηλαδή ένα σύνολο εκτεταμένων αγροτεμαχίων που καλλιεργείται από μια ομάδα χωρικών, οι οποίοι είναι δεσμευμένοι μέσω χρέους στον εκάστοτε Τσιφλικά, να έχει ισχυρή οικονομία;

Οι Μουσουλμάνοι του χωριού επηρεάστηκαν, όπως όλος ο πληθυσμός της περιοχής, από τα επεισόδια των Βαλκανικών πολέμων. Προς τα τέλη του 1913 ήδη 25 Μουσουλμάνοι είχαν εγκαταλείψει το χωριό με προορισμό την Οθωμανική Μικρά Ασία. Δεν είναι ξεκάθαρο εάν η βουλγαρική κατοχή ή η ελληνική κατάκτηση τους οδήγησε να μεταναστεύσουν. Αργότερα, σημειώνεται μια ακόμη μείωση του πληθυσμού μέχρι το 1920.

Οι Βουλγαρίζοντες

Σύμφωνα με τον κατάλογο εθελοντών Βουλγάρων στον Α' Βαλκανικό Πόλεμο, 2 Βούλγαροι κατατάχθηκαν εθελοντικά στην Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Οργάνωση το 1912. Αυτός ο αριθμός δείχνει ότι οι εξαρχικοί του χωριού (360) δεν ήταν ιδιαίτεροι υποστηρικτές της επανάστασης. Όταν οι Βούλγαροι έχασαν στον 2ο Βαλκανικό 30 άτομα τράπηκαν σε φυγή στη Βουλγαρία, σύμφωνα με τα αρχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Οι υπόλοιποι Βουλγαρίζοντες εγκατέλειψαν το χωριό μέσα στη περιόδο του 1919-1928 είτε υποβάλλοντας αιτήσεις για εθελοντική μετανάστευση, είτε απλώς αφού είχαν ρευστοποιήσει την περιουσία τους, εγκατέλειπαν τη περιοχή. Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης στο βιβλίο του Σλαβόφωνοι μετανάστες και πρόσφυγες από τη Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη (1912-1930), Θεσσαλονίκη 1996 στις σελίδες 192-200 παρουσιάζει έναν αναλυτικό κατάλογο με αιτήσεις που υποβλήθηκαν από κάθε χωριό της Μακεδονίας για την εθελοντική ανταλλαγή. Σύμφωνα με αυτές τις πληροφορίες από το Μοναστηράκι υπήρχαν 64 αιτήσεις. Δεν πρέπει, ωστόσο, να εξισωθεί ο αριθμός των αιτήσεων με αυτών των οικογενειών. Οι αιτήσεις μπορούσαν να υποβληθούν από κάθε άνδρα ενήλικα, συνεπώς δεν συμπεριελάμβανε απαραίτητα 5 άτομα, αλλά γύρω στα 2 με 3 κατά μέσο όρο. Αν δεχθούμε τον εσφαλμένο ισχυρισμό, καταλήγουμε να βρίσκουμε ότι στο Θεοδωρίτσι, για παράδειγμα, ζούσαν 235 Βουλγαρίζοντες (47 αιτήσεις), ενώ ποτέ δεν πέρασαν τους 150, παρά τα υπέρογκα ποσά, που παρουσιάζουν ο Brancoff και ο Κάντσοφ. Αντίστοιχα, στο διπλανό Λιπόσι, παρόλο που κατοικούσαν περίπου 470 εξαρχικοί σλαβόφωνοι πριν τους Βαλκανικούς πολέμους, οι αιτήσεις που κατατέθηκαν ήταν μόλις 18.

Η εκπαίδευση στο Ντελή Χασάν

Στο βιβλίο του Brancoff ''Η Μακεδονία και ο Χριστιανικός Πληθυσμός'' αναφέρεται ότι στο Ντελή Χασάν λειτουργούσε το 1905 βουλγαρικό δημοτικό σχολείο με 28 μαθητές. Ωστόσο, οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί με την συγκεκριμένη πληροφορία. Πρωτίστως, ο αριθμός των 28 μαθητών σε σύγκριση με το συνολικό πληθυσμό του χωριού, μοιάζει υπερβολικός. Έπειτα, ο π. Μακάριος ισχυρίζεται πως μεταξύ άλλων στη διαθήκη του (Ντελή) Χασάν Μπέη, γίνεται λόγος για ένα ελληνικό σχολείο κοντά στη Μονή. Όπως αναφέρεται ανωτέρω, τα ελληνικά σχολεία ήταν πιο πολλά, ανεξαρτήτως εάν ο πληθυσμός ήταν ελληνικός ή όχι. Η ύπαρξη ελληνικού σχολείου στο χωριό υποστηρίζεται και από τον Ιωάννη Μπάκα στο βιβλίο του ''ο Ελληνισμός και η μητροπολιτική περιφέρεια Μελένοικου'' όταν σε υπόμνημά του καταγράφει τα χωριά που έλαβαν ετήσιο επίδομα από το Προξενείο Σερρών κατά το έτος 1904 για τη συντήρηση των σχολείων τους. Μεταξύ άλλων αναφέρεται το Ντελή Χασάν, διδάσκαλος στο οποίο ήταν εκείνο το χρόνο, σύμφωνα με το υπόμνημα, ο Αβραάμ Στεργίου. Αυτός έλαβε το ποσό των 15 οθωμανικών λιρών. Επιπλέον, σε χάρτη του Γεωγραφικού Ινστιτούτου Ρώμης το 1903, αποτυπώνεται ότι στη Μονή Μπουτκόβου λειτουργούσε ελληνικό σχολείο.

Ο πληθυσμός του χωριού κατά τα έτη 1891 και 1928:

περ. 300 άτομα (1891)
420 άτομα (1900)
480 άτομα (1905)
540 άτομα (στις αρχές του 1913)
511 άτομα (1913)
(1920)
322 άτομα (1928) εκ των οποίων, οι 283 ήταν πρόσφυγες από το Άκαλαν της Ανατολικής Θράκης

Σταυροδρόμι (Σερρών) / Старошево (Серско)

Σύμφωνα με πληροφορίες, οι σλαβόφωνοι κάτοικοι του χωριού μετανάστευσαν από την περιοχή της Στρούμιτσας κατά τον 18ο αιώνα, μεταβάλλοντας την πληθυσμιακή του δομή, η οποία μέχρι τότε συμπεριλάμβανε μόνο μερικούς Μουσουλμάνους. Για άγνωστους, όμως, λόγους, αναφέρονται Μουσουλμάνοι στο χωριό μόνο το 1873 σε μια πρόχειρη βουλγαρική απογραφή, ενώ αργότερα ποτέ.

Οι βασικοί κάτοικοι του χωριού ήταν Σλάβοι, αργότερα Βουλγαρίζοντες και Ελληνίζοντες. Ο Γκεόργκι Στρέζοφ, το 1891 περιγράφει με δυο λόγια πώς ήταν η κατάσταση:

''Σταρόσοβο, τσιφλίκι του Σαρή Μπέη από τη Θεσσαλονίκη. 1/2 ώρα μέχρι το χωριό Μπούτκοβο (Κερκίνη) και 3 ώρες νότια από τα Άνω Πορρόια. Ελληνική εκκλησία. Νέο σχολικό κτίριο, στο οποίο διδάσκουν μικτά. 70 σπίτια Βουλγάρων αγροτών.''

Όντως, είναι αλήθεια ότι υπήρχε ένας πυρήνας πατριαρχικών Σλάβων (σλαβόφωνων Ελλήνων) στο χωριό, γύρω στους 25, όπως προκύπτει από την αφαίρεση των προσφύγων από το συνολικό πληθυσμό του χωριού, κατά την απογραφή του 1928. Η παραπάνω θέση επιβεβαιώνεται και από μια βουλγαρική πηγή, η οποία θα αναλυθεί παρακάτω. Επίσης, υπήρχε όντως ένα ελληνικό σχολείο. Κατά τα έτος 1898-1899 η Επιτροπή Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κων/πόλεως, έστειλε μέσω του προξενείου Σερρών, ορισμένα εμβάσματα για την συντήρηση των ελληνικών σχολείων στη περιοχή. Μεταξύ άλλων, προορίζονταν 12 οθωμανικές λίρες για τον Χρήστο Παπαϊωάννου, δάσκαλο του Σταρόσοβου. Την ύπαρξη σχολείου επικυρώνει και ο Brancoff αναφέροντας ότι στο χωριό υπήρχε ένα σχολείο με 30 μαθητές.
Με βάση τα Βουλγαρικά στοιχεία, δίνεται η δυνατότητα να υπολογιστεί ο αριθμός των κατοίκων του χωριού στα έτη 1891, 1900 και 1905. Συγκεκριμένα:

''70 Βουλγαρικά σπίτια'' (περίπου 350 άτομα), Στρέζοφ 1891
''460 Βούλγαροι χριστιανοί'', Κάντσοφ 1900
''488 Βούλγαροι εξαρχικοί και 56 πατριαρχικοί Γραικομανοί'', Brancoff 1905

Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό ότι ενώ μέχρι το 1905 υπάρχει μια αύξηση του πληθυσμού, φαινόμενο που παρατηρείται στα περισσότερα χωριά της περιοχής, φτάνοντας συγκεκριμένα τα 544 άτομα, γύρω στα 150 άτομα εγκαταλείπουν το χωριό στην περίοδο 1912-1913, ως αποτέλεσμα των πολεμικών αναταραχών εκείνων των χρόνων. Συγκεκριμένα, όπως φαίνεται, κάθε χωριό που έστειλε εθελοντές στο Βουλγαρικό Στρατό το 1912, πλήρωσε ένα τίμημα, με μεγαλύτερο στη περιοχή αυτό των Άνω και Κάτω Πορροΐων, τα οποία παραδόθηκαν στις φλόγες από τον ελληνικό στρατό στις 9 Ιουλίου 1913. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι μαζί με τους βουλγαρίζοντες Σλάβους, μετανάστευσαν και αρκετές οικογένειες ελληνιζόντων, οι μισές του χωριού. Ενδεχομένως, έχοντας στενές σχέσεις με τους βουλγαρίζοντες, αποφάσισαν να τους ακολουθήσουν. Συνεπώς, δεν ισχύει ο ισχυρισμός του Γενικου Επιτελείου Στρατού περί 30 μόλις προσφύγων από το Σταρόσοβο. Η διαφορά αποτυπώνεται και στην απογραφή του 1913, οπότε οι κάτοικοι είναι 404. Οι εθελοντές που στάλθηκαν από το Σταρόσοβο στη Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Οργάνωση το 1912 ήταν μόλις 2, με σκοπό την βουλγαρική απελευθέρωση της Μακεδονίας. Όταν η Βουλγαρία έχασε τον πόλεμο, 150 άτομα, πιθανότατα οι οικογένειες των εθελοντών (σε ευρύτερο πλαίσιο) και άλλοι βουλγαρίζοντες, εγκατέλειψαν το χωριό. Λίγους μήνες αργότερα, στην απογραφή του 1913, οι κάτοικοι του Σταρόσοβου αριθμούσαν σε 404.

Ο πληθυσμός έμεινε σταθερός μέχρι το 1924, οπότε υποστηρίζει ο Ιορντάν Ιβάνοφ ότι στο Σταρόσοβο ζούσαν 80 βουλγαρικές οικογένειες (εκ των οποίων 5 οικογένειες ''Γραικομανών''). Το 1925, αμέσως μετά το επεισόδιο του Πετρίτς, οι Βουλγαρίζοντες φοβούμενοι τυχόν αντίποινα από την ελληνική πλευρά εγκατέλειψαν μαζικά το χωριό και εγκαταστάθηκαν στη περιοχή του Πετρίτς. Εκείνη τη περίοδο υποβλήθηκαν 44 αιτήσεις από το Σταρόσοβο για την εθελούσια μετανάστευση, βάσει της συνθήκης του Νεϊγύ.

Οι 5 οικογένειες ''Γραικομανών'', θα αποτελέσουν τους ντόπιους Σλαβόφωνους Έλληνες. Μερικά χρόνια μετα, 214 πρόσφυγες ήρθαν στο χωριό από την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο. Ο πληθυσμός του χωριού το 1928 ήταν 242 άτομα.

Ο πληθυσμός του Σταρόσοβου και έπειτα Σταυροδρομίου:

περ. 350 άτομα (1891)
460 άτομα (1900)
544 άτομα (1905)
404 άτομα (1913)
- (1920)
περ. 400 άτομα (1924)
242 άτομα (1928) εκ των οποίων 214 πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο.

Κοινότητα Κάτω Πορροΐων

2015-09-07T05:54:00.000+03:00

Η κοινότητα Κάτω Πορροΐων, σύμφωνα με την απογραφή του 1928, περιελάμβανε τα εξής χωριά:

Κάτω Πορρόια
Σιδηροχώρι (πρώην Κεσετζί Τσιφλίκ)

Τα χωριά αυτά βρίσκονταν στο κεντρικό τμήμα της περιοχής. Ακολουθούν οι πληθυσμοί τους κατά το 1913, το 1920 και το 1928:

Κάτω Πορρόια: 1279 (1913) - 1057 (1920) - 986 (1928)
Σιδηροχώρι: 154 (1913) - 147 (1920) - 183 (1928)

Ακολουθεί μια εκτενής αναφορά στην ιστορία τους την περίοδο 1878-1928:

Κάτω Πορρόια (Σερρών) 1878 - 1928, με σημαντικές πληροφορίες για τον Μακεδονικό Αγώνα της περιοχής

Χάρτης της περιοχής (20ος αιώνας)

Κάτω Πορρόια

Τον 19ο τα Κάτω Πορρόια αποτελούσαν σημαντικό εμπορικό κέντρο μαζί με τα Άνω Πορρόια στον καζά Σιδηροκάστρου και σημειώθηκαν. Οι κάτοικοί του ασχολούνταν με τη γεωργία, τη κτηνοτροφία και τη σηροτροφία. Τα προϊόντα τους πουλούσαν στο μεγάλο παζάρι του χωριού, το οποίο λάμβανε μέρος στη πλατεία κάθε Κυριακή. Το 1878 ο Αλεξάνταρ Σίνβε έγραψε ότι στα Κάτω Πορρόια (όπως λέγονται σήμερα), κατοικούσαν 400 Έλληνες. Βέβαια, τη πλειοψηφία είχαν οι Μουσουλμάνοι (200 οικογένειες) και στο χωριό υπήρχαν αρκετοί εξαρχικοί-βουλγαρίζοντες Σλάβοι (γύρω στις 150 οικογένειες, αναφορά που γίνεται στις πληροφορίες του Brancoff και επιβεβαιώνεται από τον αριθμό προσφύγων του Β' Βαλκανικού Πολέμου από το χωριό σύμφωνα με τα αρχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού σε συνδυασμό και με άλλες πηγές). Ωστόσο, είναι ουσιώδες να σημειωθεί ότι ο εν λόγω εθνογράφος κατέγραψε εσφαλμένα σε αυτό το βιβλίο του ουκ ολίγους βουλγαρικούς πληθυσμούς ως Έλληνες, όπως στην περίπτωση των Κάτω Πορροΐων. Είναι γνωστό ότι πριν την έλευση των προσφύγων, υπήρχε μόνο μια ελληνική οικογένεια στο χωριό, αυτή του Ιωάννη Καγιάνου, όπως αναφέρεται από ελληνικές πηγές, συγγενής του οποίου ο Στέφανος Καγιανού θα παίξει σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, οπώς παρατίθεται κατωτέρω. O Brancoff, συγκεκριμένα για το έτος 1905 αναφέρει πως στο χωριό ζούσαν μόλις 10 Έλληνες και 6 Βλάχοι, επιβεβαιώνοντας την παραπάνω θέση.

Alexandre Synvet, Les Grecs de l’Empire Ottoman. Etude Statistique et Ethnographique, σελ. 48

«Στα γειτονικά Κάτω Πορρόια, ελληνόφωνη ήταν μόνο η οικογένεια του Ιωάννη Καγιάνου, ενώ υπήρχαν 200 οικογένειες τουρκικές και 300 βουλγαρόφωνων, των περισσότερων βουλγαριζόντων».

(Ιωάννης Θ. Μπάκας, Ο Ελληνισμός και η Μητροπολιτική περιφέρεια Μελένοικου, Θεσσαλονίκη 2003, σελ. 51)

Οφείλω να σημειώσω ότι οι παραπάνω αριθμοί που παρατίθενται, δεν ανταποκρίνονται στη πραγματικότητα, μιας που εάν υποθέσουμε πως κατά μέσο όρο μια οικογένεια αποτελούνταν από 5 άτομα, τότε το χωριό ξεπερνάει τα 2.500, αριθμός που δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στις διαστάσεις του χωριού. Επιπλέον, η συγκεκριμένη πήγη αναφέρει λίγο παραπάνω ότι ''το 1908 στα Άνω Πορρόια κατοικούσαν'' μεταξύ άλλων ''40 βουλγαρικές οικογένειες'', τη στιγμή που τα αρχεία του γενικού επιτελείου στρατού αναφέρουν πως μεταξύ του 1913-1919 1.500 Βουλγαρίζοντες εγκατέλειψαν τα Πορρόια.

Νο. 38 Ντόλνι Πορόι (Κάτω Πορρόια), 120 Βουλγαρικά & 200 Τουρκικά σπίτια

Ο Βασίλ Κάνστοφ γράφει το 1891 ότι υπάρχει βουλγαρικό σχολείο χτισμένο από το 1870 και μια βουλγαρική εκκλησία. Από αυτόν γίνεται μνεία για πλούσιους Τούρκους του χωριού, οι οποίοι είναι περίφανοι και αρκετές φορές παλαιότερα προχωρούσαν σε αυθαιρεσίες κατά των χριστιανών του χωριού Ελλήνων και Βουλγάρων.

Ο, δε, Γκεόργκι Στρέζοφ, καταγράφει πως γενικά το χωριό χωριζόταν σε 3 συνοικίες: Την Τόπλισκα, την Τσάρκοβνα και την Βαρζίτσκα. Στο παζάρι των Κάτω Πορροΐων τις Κυριακές έρχονταν ακόμη και έμποροι από το Κιλκίς και τη Δοϊράνη. Λόγω της προσέλευσης κόσμου και εμπόρων κάθε νοικοκυριό έβγαζε πάρα πολλά γρόσια ή χρυσό που το αντάλλασαν με εμπόρους κάνοντάς το γρόσια. Στο παζάρι έβρισκε κανείς καπνό, σιτάρι, μετάξι, σίκαλη και άλλα πολλά προϊόντα προς πώληση. Στο χωριό υπήρχαν διάφορες βιοτεχνίες ακόμα και σχολείο με μεγάλη βιβλιοθήκη και 2 καθηγητές που λάμβανε από την τοπική αρχή 50 τουρκικές λίρες με σκοπό την συντήρηση του σχολείου και της βιβλιοθήκης. Η βιβλιοθήκη αναφέρεται πως είναι κοντά στην Εκκλησία του Αγίου Ιωάννη. Πάνω από το χωριό έλεγε η παράδοση ότι υπάρχει ένα σημάδι από το πέταλο του αλόγου του Κραλ Μάρκο, ενός άρχοντα του 14ου αιώνα της περιοχής της σημερινής Π.Γ.Δ.Μ. που αντιστάθηκε στους Οθωμανούς.

Ο Μακεδονικός Αγώνας στη περιοχή

Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο Μακεδονικός Αγώνας στη δυτική περιοχή του Σιδηροκάστρου είχε ιδιαίτερες επιτυχίες από ελληνικής πλευράς ή σημαντικές συγκρούσεις, όπως στη περιοχή των Γιαννιτσών. Όπως προκύπτει από έρευνά μου στα δημογραφικά δεδομένα εκείνης της περιόδου, οι Έλληνες αποτελούσαν ποσοστό χαμηλότερο του 17% συγκριτικά με τους υπόλοιπους κατοίκους της περιοχής του σημερινού Δήμου Κερκίνης (με 11% να αποτελούν οι Βλάχοι των Άνω Πορροΐων, ένα 4% οι Γραικομάνοι ή -κατά τις βουλγαρικές πηγές- ''Ελληνίζοντες Βούλγαροι'' της Κερκίνης, και ένα περίπου 2% ήταν μερικοί διάσπαρτοι Έλληνες σε ορισμένα από τα χωριά της περιοχής). Οι Βούλγαροι και οι Μουσουλμάνοι ανταγωνίζονταν για την αριθμητική πρωτιά στις απογραφές, αλλά ενεργότερο ρόλο έπαιξαν οι δεύτεροι στον Μακεδονικό Αγώνα. Οι Έλληνες μόλις που είχαν ένα αντάρτικο σώμα, αρχηγός του οποίου τέθηκε ο Εμμανουήλ Βασιλείου από τα Άνω Πορρόια. Η δράση του ήταν αρκετά περιορισμένη, όπως και ο αριθμός των μελών του (υπάρχουν πληροφορίες μόνο για 10 άτομα, ορισμένοι από τους οποίους ήταν πράκτορες Γ' τάξης). Στη περιοχή βέβαια κατά καιρούς (1906,1908) δραστηριοποιήθηκε το σώμα του Στέργιου Βλάχμπεη από την Ηράκλεια Σερρών, με σημαντικά αποτελέσματα υπέρ των ελληνικών πληθυσμών.

Αλέξη των Πορροΐων

Ο Μακεδονικός αγώνας στη περιοχή της Κερκίνης (ο όρος θα συναντάται συχνά και εννοώ την περιοχή του παλαιού Δήμου Κερκίνης) δεν ξεκίνησε με βάση τα αυστηρά όρια του 1904-1908. Αναφορές για επιχειρήσεις Βουλγάρων ανταρτών κατά της Τουρκικής εξουσίας υπάρχουν πάρα πολλές και πριν το 1904 και μετά το κίνημα των Νεότουρκων το 1908, που φαινομενικά σταμάτησε τις εχθροπραξίες.

Μίτσο Κεχάιοφ

Ο Αλέξη των Πορροΐων (Νικολόφ - Μάλτσεφ), από τα Κάτω Πορρόια, αποτελεί τρανό παράδειγμα της παραπάνω θέσης. Διεξήγαγε συνολικά 19 μάχες κατά των Τούρκων στρατιωτών και πολιτοφυλάκων ώσπου τελικά σκοτώθηκε σε ενέδρα το 1903, πριν καν ξεκινήσει η γνωστή περίοδος του Μακεδονικού Αγώνα. Είχε υπό την αρχηγία του πάνω από 80 άτομα (Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα Γεγονότα στη Θράκη, Αθήνα 2014, σελ. 87), πολλοί από τους οποίους το 1912 κατατάχτηκαν εθελοντικά στην Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη οργάνωση (Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, Σόφια 2006, σελ. 871), η οποία εκείνη την εποχή χρησιμοποίησε τους εθελοντές ως στρατιώτες για την βουλγαρική απελευθέρωση της Μακεδονίας. Άλλοι βοέβοδες που δρούσαν στη περιοχή ήταν ο Ντόντσο Ζλάτκοφ, με πάνω από 90 αντάρτες το 1912-1913, πολλοί από τους οποίους κατάγονταν από χωριά του της περιοχής (Πλατανάκια, Μακρυνίτσα, Σιδηροχώρι κ. ά.), και ο Γιάννε Σαντάσκι, κέντρο της προπαγάνδρας του οποίου ήταν η περιοχή του Μελένικου. Υπήρχαν και άλλοι λιγότερο σημαντικοί αρχηγοί ανταρτών από τη περιοχή, όπως ο Γκόγκο, ο Μίτσο Κεχάιοφ και ο Ηλία Γκέγκοφ από τα Πλατανάκια.

Γκόγκο Κεχάιοφ

Οι κομιτατζήδες συνέχισαν τη δράση τους, σε χαλαρώτερους όμως ρυθμούς, μετά τους Βαλκανικούς, καθώς ακόμα και το 1928 η Σιντική είχε ακόμη σλαβόφωνους κατοίκους. Σύμφωνα με την απογραφή του 1928 έμειναν στη Σιντική 3.824 ''ομιλούντες την Μακεδονοσλαυικήν'', ποσοστό περίπου 10%. Αποθρασύνθηκαν, λοιπόν, μετά το διπλωματικό αδιέξοδο στο οποίο βρέθηκε η Ελλάδα το 1924 και αναγκάστηκε να υπογράψει το Σύμφωνο Πολίτη - Κάλφωφ, με το οποίο εν συντομία αναγνώριζε όλους τους σλαβόφωνους ως Βούλγαρους.
Oι επιχειρήσεις των κομιτατζήδων συνεχίζονται μέχρι το 1925, οπότε επί δικτατορίας του Πάγκαλου, ο ελληνικός στρατός εισβάλλει στη περιοχή του Πετρίτς, καταλαμβάνει και κάει παραμεθόρια χωριά, απ όπου δραστηριοποιούνταν κομιτατζήδες στη περιοχή του Μπέλες και της Κερκίνης, και προσπαθεί να καταλάβει το Πετρίτς. Οι λόγοι που δεν καταλήφθηκε το Πετρίτς ήταν οι εξής: Αφενός, ένα μεγάλο μέρος του πολεμικού υλικού είχε εγκαταληφθεί στη Μικρασιατική ενδοχώρα κατά την υποχώρηση και, αφετέρου, το Πετρίτς θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μία από τις πόλλεις με μεγάλη συγκέντρωση κομιτατζήδων, που υπερασπίσθηκαν σθεναρά τη πόλη. Παρόλο που οι αφορμή και οι λόγοι για την εισβολή δεν έχουν άμεση σχέση με τη δράση κομιτατζήδων στη περιοχή, η προέλαση του ελληνικού στρατού σε μια μικρή έκταση της βουλγαρικής επικράτειας, έδωσε ένα ισχυρό ράπισμα στους Βούλγαρους αντάρτες, ξεκαθαρίζοντας τους ότι η περιοχή νοτίως του Μπέλες είναι πλέον ελληνική.

Βαλκανικοι Πόλεμοι

Ο πληθυσμός του χωριού πριν τους Βαλκανικούς:

- 1400 Μουσουλμάνοι

- 600 ''Σχισματικοί''

- 10 Ελληνίζοντες (Έλληνες & Βλάχοι)

ΣΥΝΟΛΟ: 2010 (Βασισμένο στην απογραφή του ελληνικού στρατού το 1912)

Ο πληθυσμός του χωριού μετά τους Βαλκανικούς:

- 1120 (περίπου 280 Μουσουλμάνοι πρόσφυγες)

- 149 Βουλγαρίζοντες (450 πρόσφυγες προς τη Βουλγαρία)

- 10 Ελληνίζοντες

ΣΥΝΟΛΟ: 1279

Βούλγαροι στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Α' Βαλκανικού Πολέμου

Το χωριό απελευθερώθηκε από τις Βουλγαρικές δυνάμεις τον Οκτώβριο του 1912 και 82 άτομα από τα Άνω και Κάτω Πορρόια εντάχθηκαν στη βουλγαρική Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Επαναστατική Οργάνωση. Ωστοσό, στις 9 Ιουλίου του 1913 το χωριό καταλαμβάνεται από τον ελληνικό στρατό και καίγεται.

Πρόσφυγες από τα Κάτω Πορρόια, 1913

Τότε ήταν που οι εξαρχικοί του χωριού το εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν κοντά στο Πετρίτς και την γύρω περιοχή. Σύμφωνα με τα αρχεία του γενικού επιτελείου στρατού ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε 450 άτομα. Αξίζει να σημειωθεί ότι γύρω στα 150 άτομα εξακολουθούσαν να ζουν στο χωριό, έως ότου απομακρύνθηκαν με τη Συνθήκη του Νεϊγύ. Δεν ήταν, όμως, οι Βουλαγαρίζοντες, οι μόνοι που εγκατέλειψαν το χωριό. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Γενικού επιτελείου Στρατού, 280 Μουσουλμάνοι εγκατέλειψαν το χωριό από το 1912 μέχρι το 1915.
Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος
Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή καταλήφθηκε ξανά από τον Βουλγαρικό στρατό από το 1915 μέχρι το 1918. Ενώ υποτίθεται οι εισβολείς πως δεν πέρασαν τα βόρεια φυσικά σύνορα του βουνού Μπέλες, η ελληνική αμυντική γραμμή τραβήχτηκε στη μέση της λίμνης Κερκίνης. Οι Βούλγαροι έκαναν θριαμβευτική είσοδο στα Άνω Πορρόια, στα οποία υπήρχε ακόμη ισχυρή φιλοβουλγαρική παρουσία. Παρακάτω υπάρχουν εικόνες που μαρτυρούν τη δράση του Βουλγαρικού στρατού σε αυτά τα μέρη:

62ο βουλγαρική Μεραρχία πεζικού, κατά τη διάρκεια ενός μνημόσυνου για τους πεσόντες στη μάχη του Ρούπελ, πρόποδες του Μπέλες , Ιούλιος 1916

Ιταλοί στρατιώτες (δεξιά) πιάνονται αιχμάλωτοι από Βούλγαρους (αριστερά) στα Κάτω Πορρόια

Το τέλος του πολέμου είχε ως αποτέλεσμα, οι περισσότεροι βουλγαρίζοντες των Κάτω Πορροΐων να εγκαταλείψουν τη περιοχή μαζί με το Βουλγαρικό στρατό. Με τις ταραχές που ξέσπασαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, μετανάστευσαν και μερικοί Μουσουλμάνοι. Τουλάχιστον 250 άτομα μετανάστευσαν εκ των οποίων 150 Βουλγαρίζοντες και άλλοι 100 Μουσουλμάνοι. Το 1920 τα Κάτω Πορρόια είχαν πληθυσμό μόλις 1.057 άτομα, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων ήταν Μουσουλμάνοι και δίπλα σ' αυτούς ζούσαν περίπου 2-3 οικογένειες βουλγαριζόντων και μία ελληνική.
Η περίοδος μέχρι το 1928

Αίτηση Μεταναστεύσης βάσει της Συνθήκης του Νεϊγύ από τα Κάτω Πορρόια, 1928

Οι αιτήσεις που κατατέθηκαν από τα Κάτω Πορρόια, σαν τη παραπάνω, είναι 186. Αυτός ο αριθμός φανερώνει πως πάνω από 500 Βούλγαροι ζούσαν στα χωριό.
Μετά τη Σύμβαση της Λωζάνης περί υποχρεωτικής ανταλλαγής των πληθυσμών, οι εναπομείναντες Μουσουλμάνοι έφυγαν προς τη Τουρκία και τη θέση τους πήραν Έλληνες πρόσφυγες από τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη. Ενώ, λοιπόν, η ΕΑΠ εγκατέστησε μέχρι το 1928 773 άτομα, ο πληθυσμός του χωριού το ίδιο έτος ανερχόταν σε 986, πράγμα που σημαίνει ότι οι πρόσφυγες ήταν τουλάχιστον 950.

Γεννημένοι στα Κάτω Πορρόια

Από το χωριό είχαν ρίζες πολλοί κομιτατζήδες, μεταξύ άλλων ο Αλέξη των Πορροΐων, και άλλοι όπως εθελοντές στην Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Επαναστατική Οργάνωση (Στόγιαν Μπογιατζίεφ, Βασίλ Αλίτσεφ, Νικόλα Ανγκέλοφ). Ο Αλέξη των Πορροΐων (Νίκολοφ - Μάλτσεφ), όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, ήταν ένας οπλαρχηγός της περιοχής που μισούσε θανάσιμα τη τουρκική εξουσία, βρισκόταν συνεχώς σε αντίθεση με τους ηγετικούς κύκλους της ΕΜΕΟ και πάντα οι κάτοικοι της περιοχής τον σέβονταν πολύ. Μεταξύ άλλων, δεν ήταν σύμφωνος με τους φώνους πατριαρχικών και Ελλήνων. Από τα Κάτω Πορρόια καταγόταν επίσης ένας δάσκαλος του βουλγαρικού γυμνασίου αρρένων της Θεσσαλονίκης, ο Ντιμίταρ Ίζοφ.

Πολλοί είναι και οι σημαντικοί Έλληνες που έχουν καταγωγή από τα Κάτω Πορρόια. Ο Ιωάννης Βλάχος (εκπαιδευτικός, 1935-1980), ο Διονύσιος Ψωμιάδης (πολιτικός) και ο Θεόφιλος Λεονταρίδης (γενν. 1956, πολιτικός) είναι μερικοί από αυτούς. Στον Α Βαλκανικό Πόλεμο, ο Στέφανος Καγιανού, καταγόταν από τα Κάτω Πορρόια, επίσης, και έδρασε κατά τη διάρκεια του πολέμου ως πράκτορας Γ' τάξης. Συχνά του ανετίθετο οι εκτελέσεις επικίνδυνων Βουλγαριζόντων και πρακτόρων της Εξαρχίας.

Το χωριό είχε 986 κατοίκους το 1928.

Σιδηροχώρι (Σερρών) / Кеседжи Чифлик (Серско) 1878 - 1928

Όνομα

Σύμφωνα με τη προφορική παράδοση, η οποία πέρασε από απογόνους των Βουλγάρων κατοίκων του χωριού στους Έλληνες πρόσφυγες, το χωριό οφείλει το όνομά του σε έναν επιφανή Μουσουλμάνο, ονόματι Κεσιτζή, ο οποίος ήταν άτυπα ο ''κάτοχος'' του οικισμού αυτού. Ως γνωστόν, τα τσιφλίκια στους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν στην ουσία καλλιεργούμενα αγροτεμάχια, των οποίων οι διαχειριστές όταν μια φορά δεν μπόρεσαν να αποδώσουν τον κατάλληλο φόρο στο Σουλτάνο, συνήθως λόγω κακής σοδειάς, δανείζονταν τα απαραίτητα χρήματα από έναν πλούσιο με πανύψηλο τόκο, και από τότε αυτός ήταν συνδιαχειριστής στο αγροτεμάχιο μέχρι την εξόφληση του δανείου, η οποία, προφανώς, δεν γινόταν ποτέ. Με αυτό τον τρόπο, ο εκάστοτε πλούσιος ήταν άτυπα αυτός, στον οποίο έπρεπε να δίνουν λογαριασμό όλοι οι καλλιεργητές που του δανείστηκαν χρήματα. Στην προκειμένη περίπτωση αυτός ήταν ένας Μουσουλμάνος με το όνομα Κεσιτζί, ένα πολύ σύνηθες τουρκικό όνομα.

Η Μουσουλμανική κοινότητα

Η ιστορία του Κεσιτζί, σε συνδιασμό με τα τουρκικά τοπωνύμια που υπάρχουν σε διάφορα μέρη του χωριού, μαρτυρούν τη παρουσία μιας μουσουλμανικής κοινότητας. Πρόσφατα, ήρθε στο φως μια επιτύμβια στύλη με αραβογράμματα που χρονολογείται στα τέλη του 18ου αιώνα. Στο κάτω μέρος της υπάρχει στα αραβικά ο αριθμός ١١٧٦ (δηλαδή 1176, με σειρά από τα αριστερά προς τα δεξιά, γεγονός που προκαλεί ερωτήματα), ο οποίος δηλώνει το έτος 1798 σύμφωνα με το καθ' ημάς ημερολόγιο.

Μουσουλμανική επιτύμβια στήλη με αραβογράμματα, ανεβρεθείσα εις αγροτεμάχιον πλησίον του Ορθοδόξου Ναού Αγίας Κυριακής στο Σιδηροχώρι. Χρονολογείται στα τέλη του 18ου αιώνα

Το γεγονός ότι αυτή, όπως και άλλες πλάκες, βρέθηκαν κοντά στην Εκκλησία φανερώνει, πρωτίστως, την ύπαρξη μουσουλμανικού κοιμητηρίου κοντά και, έπειτα, Τζαμιού στην αυλή του οποίου θάβονταν οι νεκροί. Ενδεχομένως, βέβαια, το Τζαμί να βρισκόταν σε άλλο μέρος και απλώς εκείνο το ''αδούλευτο'' αγροτεμάχιο να ήταν ένα μουσουλμανικό νεκροταφείο.

Ωστόσο, για άγνωστους ακόμη λόγους στα τέλη του 19ου αιώνα, δεν υπήρχαν καθόλου Μουσουλμάνοι στο χωριό. Όπως παρατηρείται και στους υπόλοιπους οικισμούς, ο Μουσουλμανικός πληθυσμός είτε παρέμενε σταθερός είτε μειωνόταν συνεχώς, γεγονός που ίσως οφείλεται στην υπογεννητικότητα αυτής της ομάδας. Και είναι περίεργο καθώς δεν συνέβησαν στη Μακεδονία τυχόν εθνοκαθάρσεις πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους, που θα μπορούσαν να επηρεάσουν αυτούς τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Συγκεκριμένα, ενώ είναι γνωστό ότι σε κάθε χωριό υπήρχαν Μουσουλμάνοι, η τελευταία αναφορά Μουσουλμάνων στο Σταυροδρόμι είναι το 1878, ενώ στο Σιδηροχώρι δεν αναφέρονται ποτέ σε έγγραφα της περιόδου μεταξύ των ετών 1878-1928. Στο Ντελή Χασάν παρόλο που το 1891 υπήρχαν ισάριθμα νοικοκυριά σλαβόφωνων και Μουσουλμάνων (30 έκαστη ομάδα), το 1912 οι σλαβόφωνοι Χριστιανοί ήταν διπλάσιοι των Μουσουλμάνων. Πυκνές μάζες συνέχισαν να κατοικούν μέχρι τη δεκαετία του 1920 στα δυτικά σύνορα του καζά Σιδηροκάστρου στις πρόποδες των όρων Κρουσσίων (Круша=αχλάδι σλαβ.), βορείως του λόφου Μαυροβουνίου (Kara-dag τουρκ.) κοντά στα σημερινά χωριά της Καστανούσας, Καλοχωρίου, Ανατολής και άλλων μικρών οικισμών.

Οι Σλαβόφωνοι Χριστιανοί - μετέπειτα Βουλγαρίζοντες

Δυστυχώς, δεν έχουν βρεθεί πολλές πληροφορίες για τον πληθυσμό του χωριού πριν από το 1928, πέρα από απλές καταγραφές των κατοίκων από κυρίως Βούλγαρους ερευνητές. Το σίγουρο είναι ότι εκείνη τη περίοδο μόνο σλαβόφωνοι χριστιανοί, χωρικοί ζούσαν εδώ, φτωχοί χωρικοί στη πλειονότητά τους. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό από τα χαμηλά πλήθινα και φτωχά σπίτια που βρήκαν οι Έλληνες πρόσφυγες, πέρα από τα οποία υπήρχαν μερικά διώροφα. Η ίδια η Εκκλησία, ο ναός της Αγίας Κυριακής (св. неделя σλαβ.), και πολλά άλλα κτίρια του χωριού ήταν χτισμένα από εξαρχικούς σλαβόφωνους στις τότε δικές τους ιδιοκτησίες (μερικά σπίτια είναι ακόμη εγκαταλελειμμένα ενώ πολλά είναι αυτά που καταλήφθηκαν από τους πρόσφυγες), τις οποίες έχουν επισκεφθεί ορισμένοι απόγονοί των σλαβόφωνων που ζούσαν στο χωριό. Για την ίδια τη κατασκευή της Εκκλησίας υπάρχει ένα είδος παραμυθιού στη μνήμη των Βουλγάρων απογόνων των κατοίκων. Σύμφωνα με αυτό, ένας ηλικιωμένος βρήκε την εικόνα της Σβέτα Νεντέλια (Αγίας Κυριακής) στο κήπο του, και όταν κάποτε αρρώστησε, είδε σε ένα όραμα την Αγία Κυριακή να του υποδεικνύει ότι πρέπει να χτίσει μια εκκλησία, προκειμένου να αναρρώσει. Έτσι και έγινε. Όταν έθεσε τα θεμέλια του ναού σε μια βροχερή νύχτα, την επόμενη μέρα είχε αναρρώσει.

Σύμφωνα με τα βουλγαρικά στοιχεία, σε έρευνα ονόματι «Εθνογραφία στα βιλαέτια Αδριανούπολης, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης» (Етнография на вилаетите Адрианопол, Монастир и Салоника) που δημοσιεύθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1878, υπήρχαν 32 νοικοκυριά στο χωριό με εγγεγραμμένους 100 Βούλγαρους άνδρες. Λίγα χρόνια αργότερα (1891) ο Γεόργι Στρέζοβ (Георги Стрезов) αναφέρει:

«Κεζετζί Τσιφλίκ, χωριό μία ώρα νότια -πεζοπορία- από το Πορόι (Άνω Πορόια). Ζευγολάτες (γεωργοί με βόδια) και βοσκοί. Πολύ εύφορη γη. 30 Βουλγαρικά σπίτια».

Βέβαια, ο Βασίλ Κάντσοφ, την ίδια χρονιά ανεβάζει τα σπίτια του χωριού σε 40 στο βιβλίο του ''Ταξίδι κατά μήκος των κοιλάδων του Στρυμόνα, Μεστά και Μπρεγκάλνιτσα. Μπίτολα, Οχρίδα και Πρέσπα'' (Пътуване по долините на Струма, Места и Брегалница. Битолско, Преспа и Охридско, σελ. 109) το οποίο εκδόθηκε την ίδια χρονιά.

No. 39 Κεσετζί Τσιφλίκ: 40 Βουλγαρικά σπίτια (περίπου 200 άτομα)

Το 1900 σύμφωνα με τις στατιστικές του Βασίλ Κάντσοφ (Васил Кънчов) «Μακεδονία. Εθνογραφία και Στατιστικά» (Македония. Етнография и статистика) οι κάτοικοι του χωριού ανέρχονται σε 180 και όλοι τους είναι εγγεγραμμένοι ως Βούλγαροι. Επιπλέον το 1905, σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του γραμματέα της Βουλγαρικής Εξαρχίας Ντιμιτάρ Μίσεφ (Димитър Мишев) σε έρευνα του Brancoff, D. M. (La Macédoine et sa Population Chrétienne) ο πληθυσμός του χωριού ανέρχεται σε 400 ''Βουλγάρους'' Εξαρχικούς. Ωστόσο, αυτός ο αριθμός δεν φαίνεται να ταιριάζει αρκετά στην έκταση του χωριού, ούτε και στην ιστορία του τόπου, διότι ένα χωριό με 400 Βουλγάρους κατοίκους εκείνη την εποχή θα ήταν ένα μεγάλο βουλγαρικό κέντρο στην πεδιάδα της περιοχής του Μπέλες. Ο πληθυσμός του χωριού то 1912 φανερώνεται, εάν προτεθούν οι 100 βουλγαρίζοντες πρόσφυγες των Βαλκανικών πολέμων στους εναπομείναντες 154 της απογραφής του 1913. Συνεπώς, προκύπτει το σύνολο περίπου των 250 Βουλγάρων. Στα ίδια περίπου ποσά ανεβάζει τους ''σχισματικούς'' κατοίκους του Κεσιτζί-Τσιφλίκ η Επιτελική Υπηρεσία του ελληνικού Στρατού, σε έρευνα στους νομούς Σερρών και Δράμας το 1912, παρουσιάζοντας τον αριθμό των 240.

Η εκπαίδευση του χωριού

Το χωριό εκείνη την περίοδο είχε ένα δημοτικό σχολείο με 1 Βούλγαρο δάσκαλο και 12 μαθητές, σύμφωνα με πληροφορίες του Brancoff. Αυτό μπορεί να ήταν όντως αλήθεια, μιας που το 1905 βρισκόμαστε στον Μακεδονικό Αγώνα, την περίοδο, δηλαδή, που οι Βούλγαροι εθνικιστές, παρατηρώντας την επιρροή του Οικουμενικού Πατριαρχείου στους σλαβόφωνους κατοίκους της Μακεδονίας, ως φορέα του ελληνικού πολιτισμού, πραγματοποιούν κάθε προσπάθεια, με σκοπό να αφυπνίσουν τους σλαβόφωνους πληθυσμούς ως Βουλγαρικούς. Συνεπώς, θα μπορούσε να υφίσταται ένα βουλγαρικό σχολείο στο Κεσετζί Τσιφλίκ. Παρόλο που, όπως ήταν αναμενόμενο, η βουλγαρική αφύπνιση των σλαβόφωνων στη περιοχή γνώρισε μεγάλη έκταση, με κέντρο των ιδεών τα Άνω Πορρόια, οι μόνοι που παρέμειναν (κατά τη βουλγαρική άποψη) ''σε λήθαργο'', στην ουσία προσκολλημένοι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, ήταν η πλειοψηφία των κατοίκων της Κερκίνης (τότε Μπουτκόβου), περίπου 30 άτομα στο Σταρόσοβο και άλλα τόσα στο Ντελή Χασάν. Συνολικά, οι ''Σλαβόφωνοι Έλληνες'' δε ξεπερνούσαν τα 600 άτομα, με τους 500 περίπου να προέρχονται από το Μπούτκοβο.

Βαλκανικοί Πόλεμοι - Έλευση των πρώτων Ελλήνων προσφύγων

Με το ξέσπασμα των Βαλκανικών πολέμων 4 άτομα από το Κεζετζί Τσιφλίκ κατατάχτηκαν ως εθελοντές στην ΕΜΕΟ (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση). Κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, αρχικά καταλήφθηκε από τις βουλγαρικές δυνάμεις, αλλά τελικά το 1913 ενσωματώθηκε στον ελληνικό κορμό. Με τις εντάσεις που ακολούθησαν, 100 άτομα από το Κεσετζί Τσιφλίκ πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς προς τη Βουλγαρία (Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Μετακινήσεις Σλαβόφωνων Πληθυσμών 1913-1930, σελ 87). Οι υπόλοιποι έφυγαν τμηματικά μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Νειγύ. Το σίγουρο είναι ότι, ένα μέρος των σλαβόφωνων του χωριού παρέμεινε και μετά το 1923, όπως άλλωστε μαρτυρεί και παραπάνω φωτογραφία. Αυτοί είχαν επαφές με τους ντόπιους και από αυτούς οι νεοφερμένοι έμαθαν τα σλαβικά και τουρκικά τοπωνύμια κάποιων σημείων της γύρω περιοχής (''трап'' σλαβ. χαντάκι, ''Kara toprak'' τουρκ. μαύρο χώμα, κ. ά.). Από το Κεσετζί Τσιφλίκ κατατέθηκαν 59 αιτήσεις σχετικά με την εθελούσια μετανάστευση στη Βουλγαρία.

Μεταξύ του 1913 και 1920 σημειώθηκε μια μείωση των Σλαβόφωνων κατοίκων, οι οποίοι μετανάστευσαν στη γειτονική Βουλγαρία. Από του 154 κατοίκους του Κεσιτζί-Τσιφλίκ το 1913, 7 χρόνια αργότερα μόλις οι 62 ήταν οι ντόπιοι, άρα και οι βουλγαρίζοντες. Συνεπώς μιλούμε για μια ακόμη μετανάστευση περίπου 100 ατόμων. Παράλληλα, από τον Αύγουστο του 1915, 23 Έλληνες πρόσφυγες είχαν εγκατασταθεί στο χωριό, ο αριθμός των οποίων αυξήθηκε σε 85 το 1920, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι πρωτο-εγκατασταθέντες δεν μετακινήθηκαν σε άλλα χωριά ή πόλεις. Τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920, οι πρόσφυγες περιπλανούνταν από μέρος σε μέρος, ασχολούμενοι με εποχιακές εργασίες και μεροκάματα, μέχρι να βρουν ένα τόπο με κατάλληλες για αυτούς συνθήκες προκειμένου να εγκατασταθούν.

Όπως, λοιπόν, φαίνεται παραπάνω οι πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη συμβίωσαν για μερικά χρόνια με τους σλαβόφωνους και με αυτό τον τρόπο μεταβιβάστηκαν οι πληροφορίες για τη περιοχή, τα τοπωνύμια, οι θρύλοι και κυρίως οι πληροφορίες για τα μέρη που βρίσκονταν τα εύφορα και άγονα εδάφη.

Όσον αφορά τους Σλαβόφωνους, οι λόγοι που άφησαν τις οικίες τους δεν είναι ξεκάθαροι. Οι βουλγαρικές, όπως και οι τουρκικές πηγές καταγγέλουν την ελληνική πλευρά για τσέτες, οπλισμένες συμμορίες δηλαδή, οι οποίες περιόδευαν από χωριό σε χωριό πιέζοντας τους εκάστοτε ανεπιθύμητους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Αντίστοιχα, η ελληνικές πηγές αναφέρουν ότι οι Βούλγαροι κατάλαβαν μετά την έλευση των προσφύγων ότι ήρθε η ώρα να ρευστοποιήσουν τις περιουσίες τους και να φύγουν. Μέχρι το 1928 όλοι οι Βουλγαρίζοντες του χωριού είχαν φύγει για τη Βουλγαρία, σε χωριά γύρω από το Πετρίτς, καθώς το Σιδηροχώρι αναγράφεται στους καταλόγους τις ΕΑΠ το 1928 ως ένα ''καθαρά προσφυγικό'' χωριό.

Ένας καταυλισμός από πρόσφυγες από το Κεσετζί Τσιφλίκ Σερρών, Σεπτέβριος 1924

Σύμφωνα με το Φ.Ε.Κ τις 29 Μαρτίου 1923, το χωριό μετονομάστηκε σε ''Σιδηροχώριον''. Από το 1915 μέχρι το 1928 εποικήθηκε από Έλληνες πρόσφυγες και σύμφωνα με την απογραφή του 1928 εγκαταστάθηκαν σε αυτό 34 οικογένειες με συνολικά 159 άτομα, κάνοντάς το ένα ελληνικό προσφυγικό χωριό. Οι πρόσφυγες που ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στο χωριό προέρχονται από την ευρύτερη περιοχή της Βιζυής, και συγκεκριμένα από την Ψωμαθιά, τη Μαγκριώτισσα, τον Άγιο Γεώργιο (σημ. Evrenli), τη Τσιντώ, το Τσακλί (σημ. Çakıllı), το Κουρφαλί και τις Καστανιές. Άλλοι περίπου 24 περιπλανώμενοι πρόσφυγες προσετέθησαν φτάνοντας τον αριθμό των κατοίκων στους 183 το 1928.

Ο Πληθυσμός του Κεσιτζί-Τσιφλίκ μέσα από τις πηγές (1878-1928):

''32 βουλγαρικά σπίτια'', περ. 160 (1878)
''30 βουλγαρικά σπίτια'' περ. 150 (1891), Στρέζοφ
''40 βουλγαρικά σπίτια'' περ. 200 (1891), Κάντσοφ
180 Βούλγαροι (1900)
400 Βούλγαροι Εξαρχικοί (1905)*
240 Βούλγαροι ''σχισματικοί'' (στα τέλη του 1912)
154 κάτοικοι (1913)
περ. 190, εξ ων 23 Έλληνες πρόσφυγες (Αύγουστος 1915)
147 κάτοικοι, εξ ων 85 Έλληνες πρόσφυγες (1920)
183 κάτοικοι, όλοι πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη (1928)

*Η συγκεκριμένη έρευνα του Brancoff διόγκωσε τους αριθμούς του χωριού

Κοινότητα Καστανούσας

2015-08-27T05:38:00.000+03:00

Η κοινότητα Καστανούσας περιελάμβανε το 1928 τα εξής χωριά:

Καστανούσα (πρώην Πάλμες)
Καλοχώρι (πρώην Γκλάμποφτσα)

Τα χωριά αυτά βρίσκονταν στο βορειοδυτικό μέρος της περιοχής και ήταν αμιγώς Μουσουλμανικοί. Ακολουθούν οι αριθμοί των κατοίκων το 1913 και το 1928:

Καστανούσα: 1150 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 1047 (1913) - 998 (1920) - 610 (1928)
Καλοχώρι: 240 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 193 (1913) - 174 (1920) - 218 (1928)

Σύνολο:

- 1390 (1900)

- 1490 (υπολογίζονται λίγο πριν τους Βαλκανικούς)

- 1240 (1913)

- 1172 (1920)

- 828 (1928)

Ακολουθεί μια σύντομη αναφορά στα χωριά:

Πάλμες ή Καστανούσα

Οι πληροφορίες για τη Καστανούσα δεν είναι πολλές. Το σίγουρο είναι ότι πριν την έλευση των προσφύγων από τον Πόντο, το χωριό κατοικείτο από σλαβόφωνους Μουσουλμάνους, που η βουλγαρικές πηγές συνηθίζουν να αποκαλούν ''Πομάτσι'' (Помаци), Πομάκους δηλαδή. Αξίζει να σημειωθεί ότι έτσι ονόμαζαν οι Βούλγαροι όλους τους σλαβόφωνους Μουσουλμάνους ανεξαρτήτως καταγωγής. Αυτοί οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον Γκεόργκι Στρέζοφ (1891), πήγαιναν για ψάρεμα στη Λίμνη Δοϊράνη και πουλούσαν τα ψάρια τους στην αγορά των Άνω Πορροΐων. Οι γυναίκες φορούσαν ένα είδος φορέματος με ένα ιδιαίτερο κόκκινο ύφασμα. Υπήρχε δε αναφορά ότι μιλούσαν λίγο διαφορετικά απ' ότι μιλούσαν στα Άνω Πορρόια, πιθανότατα έχοντας λάβει μερικές επιρροές από τη θρησκεία τους και κατ' επέκταση έχοντας αντικαταστήσει ορισμένες λέξεις με αραβικά, φαινόμενο πολύ συχνό σε μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Συνολικά οι κάτοικοι αριθμούσαν γύρω στα 200 σπίτια.

Νο. 42 Πάλμις 200 σπίτια ''Πομάκων''

Όντως, τα 200 σπίτια συνδέονται με τον αριθμό των 1150 κατοίκων του χωριού, το 1900, σύμφωνα με το βιβλίο του Βασίλ Κάντσοφ. Εάν συγκρίθεί με τον αντίστοιχο αριθμό το 1913, παρατηρείται μια διαφορά τουλάχιστον 200 ατόμων (έχοντας δεδομένη την αύξηση του πληθυσμού με μέτριους ρυθμούς), οι οποίοι πρέπει να διάλεξαν τον δρόμο προς τη Τουρκία. Άλλοι 100 περίπου εγκατέλειψαν το χωριό μέχρι το 1920. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923, οι κάτοικοι του Πάλμες, όντας Μουσουλμάνοι, εγκατέλειψαν μαζικά το χωριό. Τη θέση τους πήραν οι πρόσφυγες από τον Πόντο οι οποίοι αριθμούσαν σε 610 σύμφωνα με την απογραφή του 1928. Βέβαια, τα στοιχεία της ΕΑΠ (Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύφων) δείχνουν ότι μέχρι το 1928 εγκαταστάθηκαν 144 οικογένειες με 512 άτομα σε αυτό το μέρος, πράγμα που σημαίνει ότι οι υπόλοιποι δεν ήταν άλλο από μετακινούμενους από μέρος σε μέρος πρόσφυγες, τους οποίους θα δούμε να εγκαθίστανται και σε άλλα χωριά. Σήμερα το χωριό Καστανούσα δεν βρίσκεται στο ύψος του παλαιού οικισμού αλλά νοτιότερα.

Γκλαμπόφτσα ή Καλοχώρι

Το χωριό αναφέρεται μόνο στην απογραφή του Κάντσοφ το 1900 έχοντας γύρω στους 240 κατοίκους, ''Βούλγαρους Χριστιανούς''. Η συγκεκριμένη απογραφή μοιαζεί αληθινή ως προς τον αριθμό μιας που το 1913 οι άνθρωποι που ζούσαν εδώ ήταν 193. Βέβαια, δεν υπάρχουν ούτε αιτήσεις για εθελούσια μετανάστευση στη Βουλγαρία από αυτό το χωριό, ούτε εθελοντές στο Βουλγαρικό στρατό το 1912, ούτε αναφέρεται σε κάποια άλλη βουλγαρική πηγή. Επιπλέον, καθώς δεν υπάρχουν στοιχεία και καθώς το χωριό βρίσκεται στην ''μουσουλμανική ζώνη'' (δυτική περιοχή), οι κάτοικοί του ήταν Μουσουλμάνοι. Όπως φαίνεται, 50 περίπου άτομα αποφάσισαν να αφήσουν το χωριό λίγο πριν το 1913 και άλλοι 25 μέχρι το 1920. Η ΕΑΠ εγκατέστησε 49 οικογένειες με 176 άτομα, με τους υπόλοιπους να εγκαταστάθηκαν λίγο αργότερα. Όλοι οι κάτοικοι σήμερα έλκουν τις ρίζες τους από τον Πόντο. Το όνομα του χωριού άλλαξε σε ''Καλοχώριον'' το 1927.

Πρόσφυγες από τη μετέπειτα κοινότητα Καστανούσας:

Πάλμες: 200 (πριν την απογραφή του 1913), 100 (1913-1919)
Γκλάμποφτσα: 50 (πριν την απογραφή του 1913), 25 (1913-1919)

ΣΥΝΟΛΟ: 250 μετά τους Βαλκανικούς, 125 μετά τον Α' παγκόσμιο πόλεμο.

Κοινότητα Ροδόπολης

2015-08-27T05:10:00.001+03:00

Η κοινότητα Ροδόπολης περιελάμβανε το 1928 τα εξής χωριά:

Οδηγήτρια (πρώην Ραντίλα)
Παραπόταμος (πρώην Σοκόλοβο)
Ραχωνάκι (πρώην Μπουγιουκλή)
Ροδόπολη (πρώην Σιδηροδρομικός Σταθμός Κάτω Πορροΐων)
Ψηλοράχη (πρώην Γιαχανλή)

Οι οικισμοί αυτοί το 1912 ήταν αμιγώς μουσουλμανικοί. Σε συνδυασμό με τα χωριά των μετέπειτα κοινοτήτων της Ανατολής και της Καστανούσας, χρωμάτιζαν τη δυτική πλευρά της περιοχής, όντας μία μουσουλμανική ζώνη. Ακολουθούν οι αριθμοί των κατοίκων το 1913, το 1920 και το 1928, σύμφωνα με τις απογραφές αυτών των ετών:

Οδηγήτρια: 300 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 240 (1913) - 161 (1920) - 171 (1928)
Παραπόταμος: 307 κατοίκους (1913) - 268 (1920) - 226 (1928)
Ραχωνάκι: Δεν αναγράφεται στους καταλόγους (1913) - Κανέναν (1920) - 27 (1928)
Ροδόπολη: Κανέναν (1913) - 58 (1920) - 685 (1928)
Ψηλοράχη: 68 (1913) - 168 (1920) - Κανέναν (1928)

Σύνολο:

- 615 (1913)

- 655 (1920)

- 1109 (1928)

Ακολουθεί μια σύντομη ιστορική αναφορά σε μερικά από τα παραπάνω χωριά:

Ραντίλα ή Οδηγήτρια

Στη Ραντίλα κατοικούσαν γύρω στους 300 φιλήσυχους Μουσουλμάνους, οι οποίοι ασχολούνταν με τη γεωργία και τη κτηνοτροφία, χάρη στις απέραντες εκτάσεις που τους παρείχε η έκταση του χωριού. Ο αριθμός τους ξεκινάει να φθίνει από τα μέσα του 1913, οπότε έχουμε τους Βαλκανικούς πολέμους. Τουλάχιστον 80 άτομα κατέφυγαν στην Τουρκία. Βέβαια στην επόμενη απογραφή (1920) συμβαίνει το εξής ενδιαφέρον φαινόμενο: Ενώ η Ραντίλα παρουσίαζε μειωμένο πληθυσμό κατά περίπου 90 άτομα, το διπλανό Γιαχανλή είχε αυξηθεί κατά 100, συγκριτικά με την απογρααφή του 1913. Σε αυτή τη περίπτωση υπήρξε μια μαζική μετοίκηση στο από την Ραντίλα στο απομονομένο Γιαχανλή, περίπου 3 χλμ νότια. Ο οικισμός είναι ανάμεσα σε λόφους, κρυμμένος θα έλεγε κανείς, και πολύ δυσπρόσιτος. Είναι φανερό ότι οι Μουσουλμάνοι της Ραντίλας, που βρίσκονταν εκτεθειμένοι από γεωγραφική άποψη (μιας που το χωριό κείται στις πρόποδες των Κρουσσίων), προτίμησαν να εγκατασταθούν στο διπλανό Γιαχανλή, με σκοπό να γλιτώσουν τυχόν βουλγαρικές πιέσεις κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά και κατά την υποχώρηση του στρατού, οπότε συνήθως σημειώνονταν οι περισσότερες καταστροφές. Το 1923 εγκατέλειψαν οριστικά τα δύο παραπάνω χωριά και τη θέση τους στη Ραντίλα πήραν 45 οικογένειες από τον Πόντο με συνολικά 138 άτομα, μετατρέποντας το χωριό σε αμιγώς προσφυγικό. Σε αυτούς προσετέθησαν άλλοι 33, οι οποίοι ήρθαν λίγο μετά από τους προηγούμενους που είχε εγκαταστήσει η ΕΑΠ. Συνολικά το χωριό στην απογραφή του 1928 είχε 171 κατοίκους. Η Ψηλοράχη (πρώην Γιαχανλή) σαν οικισμός καταργήθηκε λίγο πριν την απογραφή του 1928, μιας που υπάρχει καταγεγραμμένος κάτοικος εκεί αλλά και καθώς είχαν εγκατασταθεί στον οικισμό από την ΕΑΠ 14 πρόσφυγες (4 οικογένειες). Μετά τη κατάργηση του οικισμού, αυτές κατέβηκαν στην Οδηγήτρια.

Σοκόλοβο ή Παραπόταμος

Το Σοκόλοβο αναφέρεται ως χωριό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 19ου αιώνα. Η κατάληξη ''-όβο'' στο όνομα του χωριού οδηγεί κάποιον, να πιστεύει ότι θα μπορούσαν να κατοικούν εδώ σλαβόφωνοι μουσουλμάνοι, όπως στη Καστανούσα. Το 1913 307 άτομα ζούσαν σε αυτό. Δυστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία για τους κατοίκους του χωριού πριν το 1913, και συνεπώς ούτε για μουσουλμάνους πρόσφυγες. Γνωρίζουμε, όμως, ότι περίπου 45 άτομα έφυγαν από το χωριό κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το χωριό υπάρχει στα έγγραφα της ΕΑΠ ως προσφυγικό χωριό 213 κατοίκων (56 οικογένειες) με την απογραφή του 1928 να βρίσκει στο χωριό 226 κατοίκους.

Σιδηροδρομικός Σταθμός Κάτω Πορροΐων ή Ροδόπολη

Η Ροδόπολη είναι το μόνο χωριό της περιοχής που δημιουργήθηκε από το μηδέν. Πριν την έλευση των προσφύγων ήταν ένα συγκρότημα κτιρίων, που δεν θεωρούνταν ούτε καν χωριό, αλλά αποτελούσε τον Σιδηροδρομικό Σταθμό των Κάτω Ποροΐων. Αυτή η θέση επιβέβαιώνεται και από την απογραφή του 1913, στην οποία η Ροδόπολη δεν υπάρχει πουθενά. Υπάρχει, ωστόσο, στην απογραφή του 1920 με 58 άτομα και υπάγεται στην κοινότητα Κάτω Πορροΐων. Εκεί έμεναν όσοι δούλευαν και εξυπηρετούσαν τους επιβάτες των τρένων. Μέχρι το 1928 η ΕΑΠ τοποθέτησε περίπου 500 άτομα από τον Πόντο αλλά και οι ίδιοι οι πρόσφυγες προτίμησαν να εγκατασταθούν εκεί, επωφελούμενοι τα κέρδη που θα μπορύσε να τους παρέχει το γεγονός ότι στο συγκεκριμένο μέρος σταματάν τρένα. Το 1926 η Ροδόπολη αναγνωρίστηκε ως κοινότητα από τον τότε δικτάτορα της Ελλάδας Πάγκαλο. Όσο περνούσε ο καιρός οι κάτοικοι αυξάνονταν, καθώς και ορισμένοι από τα γύρω χωριά εγκαταστάθηκαν εκεί. Σύμφωνα με την επίσημη στατιστική απογραφή του 1928, στη Ροδόπολη ζούσαν 685 άτομα.

Διάταγμα με την ίδρυση της Ροδόπολης

Το Ραχωνάκι καταργήθηκε ως οικισμός το 1940, μαζί με τους οικισμούς της Ανατολής στις 16/10/1940. Συγκεκριμένα, το Μπουγιουκλή (μετέπειτα Ραχωνάκι) κατοικούντο από Μουσουλμάνους πριν το 1913. Ωστόσο, μετανάστευσαν μαζικά προς τη Τουρκία λίγο πριν την απογραφή του 1913 και δεν υπάρχουν πληροφορίες για τον αριθμό τους πουθενά. Υπάρχει βέβαια το Μπουγιουκλή σαν χωριό, καταγεγραμμένο στην απογραφή του 1920, χωρις όμως πληθυσμό.

Πρόσφυγες από τη μετέπειτα κοινότητα Ροδόπολης:

Οδηγήτρια: 80 άτομα (πριν την απογραφή του 1913), -
Παραπόταμος: Δεν υπάρχουν στοιχεία για το 1913, 45 άτομα κατά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο.
Ραχωνάκι: Δεν υπάρχουν στοιχεία για το 1913, τουλάχιστον 50 (πριν την απογραφή του 1913)
Ροδόπολη:-
Ψηλοράχη: Δεν υπάρχουν στοιχεία για το 1913, -

Κοινότητα Ανατολής

2015-08-27T04:40:00.003+03:00

Η κοινότητα της Ανατολής το 1928 συμπεριελάμβανε συνολικά 7 χωριά:

Ανατολή (πρώην Ανατολού)
Δρυς (πρώην Ερεσελή)
Καρατζαλή
Θεοδώρειο (πρώην Τοντόροβο)
Ουτσελή (ή Ουσεμελή)
Πηγαδούλια (πρώην Άνω & Κάτω Μαχμουτλή)
Ψυχρονέρι (πρώην Αλασλή)

Όλα αυτά τα χωριά ήταν μέχρι και το 1923 αμιγώς Μουσουλμανικά. Σύμφωνα με την απογραφή του 1913, οι Μουσουλμάνοι αυτής της κοινότητας ανέρχονταν σε 1224 άτομα. Πριν την απογραφή του 1913, ζούσαν περίπου 220 βουλγαρίζοντες στο Τοντόροβο (400 άτομα το 1905), αλλά εγκατέλειψαν το χωριό μαζί με περίπου 20 Μουσουλμάνους στο τέλος των Βαλκανικών Πολέμων.

Σε κάθε ένα από τα παραπάνω χωριά, όπως και στα υπόλοιπα μουσουλμανικά χωριά της περιοχής (όλα εκτός από το Σιδηροχώρι και το Σταυροδόμι, τα οποία κατοικούνταν αμιγώς από σλαβόφωνο πληθυσμό), υπήρχε τζαμί, για τις ανάγκες των κατοίκων. Οι πηγές είναι πολύ περιορισμένες για τα παραπάνω χωριά. Είμαστε, όμως, σε θέση να γνωρίζουμε ότι σε όλα κατοικούσαν Μουσουλμάνοι. Όπως υπογραμμίζεται στην εισαγωγή, δεν υπάρχουν πληροφορίες γι' αυτά τα χωριά, καθώς οι Βούλγαροι ερευνητές απέφευγαν να τα επισκεφθούν. Βέβαια, ο Βασίλ Κάντσοφ στο βιβλίο του ''Μακεδονία, εθνογραφία και στατιστικά'' παρέχει πληροφορίες για ορισμένα από τα παρακάτω χωριά, που περιορίζονται στον πληθυσμό τους εκείνη τη χρονιά. Παρόλο που σε ορισμένα χωριά της περιοχής του Μπέλες φαίνεται να διογκώνει τους αριθμούς, οι παρακάτω αριθμοί φαίνονται αρκετά αληθινοί και είναι στα ίδια επίπεδα με την επόμενη αξιόπιστη απογραφή, αυτή του ελληνικού κράτους το 1913. Σε αυτήν δεν υπολογίζονται οι πρόσφυγες που προέκυψαν από τους Βαλκανικούς Πολέμους και έτσι μπορεί να δικαιολογηθεί η μικρή διαφορά μεταξύ των αριθμών του Κάντσοφ και αυτής της απογραφής. Μετά τους Βαλκανικούς ακολούθησε ο ''Μεγάλος πόλεμος''. Ακόμη περισσότεροι πρόσφυγες εγκατέλειψαν τα χωριά τους και κατέφυγαν στη Τουρκία. Είναι σίγουρο όμως ότι κατά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο μέχρι το 1928, οι παραπάνω οικισμοί πέρασαν σε πλήρη παρακμή. Οι εγκαταλελειμένες οικίες των εξαρχικών και μουσουλμάνων προσφύγων σε μεγάλο ποσοστό κατέρρευσαν μέχρι το 1923, και έτσι μόλις μερικές οικογένειες μπόρεσαν και εγκαταστάθηκαν σε καθένα από τα παραπάνω χωριά αντικαθιστώντας τους παλιούς κατοίκους, τη στιγμή που έσφυζαν από ζωή μερικά χρόνια νωρίτερα. Σπάνια χτίστηκαν νέες οικίες από την ΕΑΠ για τους πρόσφυγες σε αυτά τα χωριά, μιας που οι νεοφερμένοι το 1928, θύμιζαν περισσότερο τον πληθυσμό της απογραφής του 1920, παρά του 1913, γεγονός που μπορεί να ερμηνευτεί ως εγκατάσταση των Ελλήνων προσφύγων στα σπίτια των παλιών κατοίκων, που τα είχαν πρόσφατα εγκαταλείψει. Ας ρίξουμε σε αυτό το σημείο μια ματιά στις απογραφές:

Ανατολή: 400 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 395 (1913) - 270 (1920) - 158 (1928)
Δρυς: 195 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 175 (1913) - 130 (1920) - 27 (1928)
Καρατζαλή: 176 κατοίκους (1913) - 128 (1920) - 9 (1928)
Θεοδώρειο: 480 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 400* (Brancoff, 1905) - 176 (1913) - 235 (1920) - 165 (1928)
Ουτσελή: 106 κατοίκους (1913) - 148 (1920) - 69 (1928)
Πηγαδούλια: 143 κατοίκους (Κάντσοφ,1900) - 137 (1913) - 40 (1920) - 21 (1928)
Ψυχρονέρι: 90 κατοίκους (Κάντσοφ, 1900) - 113 (1913) - 41 (1920) - 21 (1928)

*Ο Brancoff κάνει λόγο για 400 εξαρχικούς, πληροφορία που δεν μοιάζει αληθινή μιας που 5 χρόνια νωρίτερα οι εξαρχικοί ήταν μόλις 260. Συχνά συναντώνται λάθη στο βιβλίο του, και τέτοιοι αριθμοί παραπέμπουν συνήθως στον αριθμό όλων των κατοίκων του εκάστοτε χωριού, ανεξαρτήτως φυλετικής ομάδας.

Σύνολο:

- 1570 (υπολογίζονται περίπου λίγο πριν τους Βαλκανικούς)

- 1224 (μετά τους Βαλκανικούς)

- 992 (μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, απογραφή του 1920)

- 470 (το 1928)

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω στοιχεία, οι συνεχείς πολεμικές αναμετρήσεις προκάλεσαν μια μεγάλη μείωση του πληθυσμού. Οι πρόσφυγες κατά τους Βαλκανικούς πολέμους από τη κοινότητα Ανατολής υπολογίζονται σε περίπου 380, εκ των οποίων οι 250 ήταν από το Τοντόροβο. Άλλοι 230 εγκατέλειψαν τις εστίες τους μέχρι το 1920. Οι εναπομείναντες Μουσουλμάνοι μεταφέρθηκαν στην Τουρκία με τη Σύμβαση της Λωζάνης το 1923.

Οι συγκεκριμένοι οικισμοί είναι αρκετά απομονωμένοι από τις κεντρικές οδούς. Θα έλεγε κανείς, χαμένοι μέσα στο Δύσωρο όρος (Κρούσια ή Круша, ''αχλάδι σλαβιστί). Συνεπώς, δεν υπήρχε λόγος για τους πρόσφυγες να ζουν εκεί. Το ίδιο το ελληνικό κράτος, σύμφωνα με Φ.Ε.Κ. στις 16/10/1940 κατήργησε τους 5 από τους 7 οικισμούς, οι οποίοι είχαν ερημώσει εκείνη τη περίοδο. Τα δύο χωριά που έμειναν μέχρι σήμερα είναι η Ανατολή και το Θεοδώρειο.

Ακολουθεί μια σύντομη ιστορική αναφορά στα δύο χωριά:

Ανατολού ή Ανατολή

Το χωριό δεν επισημάνεται από τους Βούλγαρους περιηγητές, καθώς απέφευγαν να επισκεφθούν αυτά τα χωριά. Ωστόσο, το 1900 ο Κάντσοφ το συμπεριλαμβάνει στο βιβλίο του ’’Μακεδονία, Εθνογραφία και στατιστικά’’ με πληθυσμό 400 άτομα. Ο αριθμός ταυτίζεται περίπου με αυτόν της ελληνικής απογραφής του 1913, αν και υπάρχει το ενδεχόμενο να υπήρχαν μερικοί πρόσφυγες μετά τις εχθροπραξίες του βουλγαρικού στρατού στη περιοχή το 1912 και αυτοί να υπολογίζονται σε περίπου 20 άτομα. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΑΠ η Ανατολή το 1928 ήταν ένα αμιγώς προσφυγικό χωριό. Από το όνομα, αλλά και από το γεγονός ότι δεν έμεινε κανένας γηγενής πίσω γίνεται αντιληπτό ότι κατοικούνταν από Μουσουλμάνους. Δεδομένου ότι η απογραφή του 1928 θέλει το χωριό με 158 κατοίκους, υπολογίζουμε ότι κάπου εκεί ήταν τα όρια του χωριού. Από αυτούς, η ΕΑΠ τοποθέτησε μόλις 31 οικογένειες με 108 άτομα με καταγωγή από τον Πόντο, και οι υπόλοιποι 50 εγκαταστάθηκαν οικοιωθελώς εκεί. Η μικρή αλλαγή στο όνομα του χωριού έγινε το 1927.

Τοντόροβο ή Θεοδώρειο

Μια αξιόπιστη απογραφή του Τοντόροβο υπάρχει στο βιβλίο ''Εθνογραφία στα βιλαέτια Αδριανουπόλεως, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης'' έχοντας εγγεγραμένα για το έτος 1873 συνολικά 40 νοικοκυριά, περίπου 200 άτομα. Όπως, όμως, γίνεται κατανοητό από τις πληροφορίες του Κάντσοφ για το χωριό το 1900, αυτό είχε 480 κατοίκους, αριθμός που διαφέρει ελάχιστα από τον πραγματικό. Ο Brancoff το 1905 επιβεβαιώνει την ύπαρξη 400 κατοίκων, τους οποίους ωστόσο κάνει το λάθος να υπολογίσει ως Βούλγαρους, όπως συνέβη με πολλά άλλα χωριά. Το καιρό του Α' Βαλκανικού Πολέμου, 3 άτομα κατατάχθηκαν ως εθελοντές στην Μακεδονο-Αδριανουπολίτικη Επαναστατική Οργάνωση. Βέβαια, δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία για τους Βούλγαρους του χωριού από ελληνικές πηγές, ούτε όσον αφορά τις αιτήσεις της εθελούσιας μετανάστευσης στη Βουλγαρία, ούτε τυχόν πρόσφυγες μετά τους Βαλκανικούς. Ωστόσο, από τον αριθμό των 400, φτάνουμε στον αριθμό των 176 με την απογραφή του 1913. Είναι προφανές ότι περίπου 250 άτομα μετανάστευσαν από τις ταραχές που προέκυψαν, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν Βούλγαροι. Για κάποιο άγνωστο λόγο, ενώ οι κάτοικοι των υπόλοιπων χωριών μειώθηκαν μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο, το Τοντόροβο αύξησε τους κατοίκους του με φυσικούς για το χωριό ρυθμούς, και μπορεί να υποστηριχθεί ότι τουλάχιστον 30 άτομα από τους γύρω απομονωμένους οικισμούς μετοίκησαν σε αυτό. Το 1928 ήρθαν 39 προσφυγικές οικογένειες από τον Πόντο με 133 άτομα. Μέχρι το 1928 έφτασαν άλλοι 32 περιπλανόμενοι πρόσφυγες μετατρέποντας το χωριό σε αμιγώς προσφυγικό. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ τα υπόλοιπα χωριά, άλλαξαν τα ονόματά τους σε ελληνικά μέσα στη δεκαετία του 1920, το Τοντόροβο μετονομάστηκε σε Θεοδώρειο μόλις το 1955.