www.mongolchuudaa.com

Чимээгүй "аллагын" эзэд илчлэгдэх цаг

2012-01-12T16:23:00.000-08:00

Нийтлэлийг Ш.ДАВААДОРЖ
-“Женко” Х.Баттулгад баяр хүргэе. Ямартай ч эрхэм сайдыг Монголд архи, тамхины бизнес эрхлэн хязгааргүй хөрөнг өжсөн цөөхөн тооны (тун цөөн шүү) олигархиудаас гадна тэдний тэрхүү бохир мөнгөөр угжуулж бодлогыг нь хэрэгжүүлдэг боол нь болж хувирсан нэр бүхий улстөрчдөөс (хэн, хэн бэ гэдгийг нь уншигчид сайн мэднэ дээ) бусад нь тэр чигээрээ дэмжиж, басхүү талархаж байна. Нийт монголчуудын эрх ашигт нийцсэн, улс үндэстнийхээ төлөө гэсэн, бохирдож буртаглагдсан өнөө цагийн энэ заваан улстөрийн орчинг цаашид цэвэршүүлэн, эрээ цээргүй болсон улстөрчдийг хариуцлага, ёс зүйтэй болгож мэдэх тогтолцооны эхлэлийг тавих ач холбогдолтой ийм шийдвэр саналыг ЗТБХБ-ын сайд Х.Баттулга шиг гаргаж байсан тохиолдол сүүлийн жилүүдэд бараг үгүй байх.

Надад лав санагдахгүй байна. Санжаасүрэнгийн Зориг тэртээ олон жилийн өмнө улстөрчдөд хандаж, “Эхлээд улс орныхоо, дараа нь намын, адагт нь хувийн эрх ашгаа боддог байя л даа” хэмээн цөхрөн өгүүлж байсан юмдаг. Тэгээд тэр ганцаардсан. Түүнийг хувийн эрх ашгаа улс үндэстний эрх ашгаас дээгүүр тавьдаг тэр хүмүүс үзэн ядсаар эцэст нь ямар гээч эмгэнэлт хэрэг гарсныг бид мартах цаг болоогүй.

...Үүнийг сануулахын учир архи, тамхи, мансууруулах бодистой холбоотой гэмт хэрэгт холбогдож байсан болон бүх төрлийн согтууруулах ундаа, тамхины үйлдвэрлэл, бизнес эрхэлдэг этгээдийн УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших эрхийг нь хязгаарлах талаар хуульд заалт оруулах тухай санал гаргасан Х.Баттулга сайдыг зарим улстөрчид илт үзэн ядаж эхэллээ.

Сонгуулийн хуулийн төслийг хэлэлцэж байгаатай холбогдуулан түүний оруулсан эл санал хэрэв энэ УИХаар хэлэлцэгдэж батлагдан хуульд тусгагдахгүй байх аваас бид үнэхээр “мал” “мангуу”-нуудыг хууль тогтоох дээд байгууллагад сонгож ирсэн болж таарна. Дандаа “эх орон” “ард түмэн” гэж донгодох дуртай эрхэм гишүүдээс хэн нь үнэхээр Монголын төлөө тэгээд цохилох зүрхтэй байж чадах вэ гэдэг ч сайдын дэвшүүлсэн саналыг хэлэлцэх тэр мөчид тодроод ирнэ. Монгол Улс архи, тамхи, мансууруулах бодист нэгэнт эзэрхийлүүлчихлээ. Ардчиллаас хойших он жилүүдэд архи, тамхинаас өөр хүчтэй, амжилттай ингэж цэцэглэсэн бизнес гэж юу байна вэ? Хамгийн алслагдсан хөдөөгийн суманд ч архины үйлдвэрлэл өрнөж байдаг болсон. Үүний үр дүнд монгол хүн бүрт ногдох архины хэмжээ жилд 28 литр боллоо.

Талх, махны үйлдвэрлэлийг бид үүний адил хөгжүүлж чадсангүй. Сүү, мах, гурил, будаагаар гачигдах атлаа архи л хаа сайгүй цэлэлзсэн улс орон болоод хувирсан даа. Монголын таван хүн тутмын нэг нь архины донтой болж, жилд 1800 хүн (идэр залуу насныхан) нас барж байна гэсэн судалгааг ДЭМБ-аас гаргалаа. (Хэдхэн хоногийн өмнө 13 настай хүүхэд архинд хордож үхсэнийг сана) Биднийг ийн хордуулж, улс үндэстнийг устгах аюул өөд хөтөлж буй эзэд тэгээд хэн байдаг юм бол оо! Тэд яагаад ийн “аллага” үйлдэж байгаагийнхаа төлөө хариуцлага хүлээдэггүй юм бэ гэдэг асуултын хариуг бид нэхэх ёстой. Тэгээд тэдэнтэй тооцоо хийх эрхтэй.

Яг одоо Х.Баттулга сайдын саналыг улайран эсэрг үүцэж, УИХ-аар дэмжихгүй унагасан нөхдүүдийг энэ хүү Монголыг нөмөрсөн чимээг үй “аллагын” эзэд гэж ойлгоход буруудахгүй. Архи, тамхины үйлдвэрлэл, бизнесээр ашиг олж байгаа этгээд өнөөдөр хууль тогтоох байгууллагад суудал эзэгнэн “Ард түмний төлөө” гэж дуугарах эрхтэй байж таарах уу.

“Төрийн түшээ” хэмээн ард түмэн гүнээ хүндэтгэн өргөм жилдөг эрхмүүдийн хэн нь хэн болох хийгээд Төрийн эрх баригч дээд байгууллага маань ямархуу хариуцлага, ёс зүйтэй ажилладаг вэ гэдгийг таних бололцоог Х.Баттулга сайд бий болголоо.

Олон зүйлийг цааш нурших нь илүүц. Бүгдээрээ тэднийг анхааралтай харж байя. Сонгууль удахгүй болно шүү дээ.
АРХИ, ТАМХИНЫ ҮЙЛДВЭРЛЭЛ БОЛОН БИЗНЕСТЭЙ ЯМАР НЭГЭН БАЙДЛААР ХОЛБОГДСОН ГИШҮҮД
1. Г.БАТХҮҮ АПУ ХК
2. Ц.ДАШДОРЖ “Монгол тамхи co” ХХК
3. Л.ГҮНДАЛАЙ “ATILLA” архины үйлдвэрлэл
4. Ж.ЭНХБАЯР Импортоор оруулж ирж борлуулдаг согтууруулах ундааны дэлгүүртэй
5. С.БАЯРЦОГТ Архи, спирт, шар айраг үйлдвэрлэгч “MCS” холдингийн хувьцаа эзэмшигч
6. М.ЭНХБОЛД Архи, шар айраг үйлдвэрлэгч “АПУ” ХК-ийн хувьцаа эзэмшигч
7. Ц.БАТБАЯР Архи, шар айраг үйлдвэрлэгч “АПУ” ХК-ийн хувьцаа эзэмшигч
8. Ц.МӨНХ-ОРГИЛ Архи, спирт, шар айраг үйлдвэрлэгч “MCS” холдингийн хувьцаа эзэмшигч
Ш.ДАВААДОРЖ

БИД ЯЛАВ

2012-01-09T07:11:00.000-08:00

Монгол-Төвт Үзлийн Угшил ба Оргил (Тэнгэризмийн тайллууд) Их Гурвалжин- ы сэлбэж зассан гутгаар хэвлэл
(Тэнгэризмийн тайллууд)
Их Гурвалжин- ы сэлбэж зассан гутгаар хэвлэл
АНХДУГААР ХЭВЛЭЛИЙН ОРШИЛ (1997 он)
Соёл иргэншлийн ахуй зорилго нь улс төрийг үгүйсгэж, шинжлэх ухаан, урлагаас

салшгүй болоход оршино. Артур Шницлер
Европ маань Азиас давуу байгаа нь хэн нэгний боддог шиг байгалийн мөнх хууль бус бөгөөд европ соёл иргэншлийг давамгай гэх нь ердөө зүүд. Бертран Рассел

Энэ хэдэн хэлхээ эсээ өгүүлэмж, сэтгэмжид Монгол ба дэлхийн соёл иргэншлийн
үүсэл гарваль, угшил оргилуудын шинэхэн загвар сэлтийг хэл түүх, урлаг соёл, шүтлэг суртлын чиг шугамаар баримжаалан хөөж бүтээхийг зорив.

Учир ину: Дэлхийн монгол судлал гэдэг ухаан эртний хийгээд хегжингүй өв
уламжлалтай хэдий ч яваандаа үзэл баримтлалын мухардал, шинэ сэргэг санаа оноо, эрэл мөшгөлийн хомсдолд орчихоод байгаа нь нэг их нууц биш билээ. Үүнээс гарах зам байх ёстой.

Түүнчлэн та бид бүхэн монгол хүний өөрийн үнэлэмж сэвтэж доройтсон,
үндэсний сэтгэхүй гутарч гундсан зуун ба он жилүүдийг туулж даван элээж байна.
Үндэсний бахархлын үлэмж хийгээд шинэ атар хөрсийг хагалж эзэмдэн авах түүхэн
улбаа, нөөц боломж бидэнд байна.

Он тооллын гутгаар мянган, оргилуун их XXI зууны заагт Хэн, Юутай дэвшин
орох нь манийхаа хувь заяаг хөндсөн суурь хийгээд тулгамдсан асуудал. Юутай
гэдгийн цаана эх нутгаас маань өөр эд таваар, эрээн мяраан сэтгэгдэх учиргүй.
Хэн гэдэг нь нодго ноохойтой хэцүү шалгуур. Бид юутай ч түүхийн энгүй их далайд
Хэн юм бэ гэдгээ мэдмээр байна, үүнд:
Хүний хөлд үрэгдсэн зомгол залтас уу,
Гүр түүхийн эзэн савдаг уу ?
Энэхуу бяцхан номыг уншигч хэн хүн бээр хар захын тоосонд дарагдаж явлаа
ч, харь гүрний тэргүүнтэй хэлэлцэж суулаа ч өөрийн бахархал арай үлэмж, хараа
арай дээгүүр, нуруу арай цэх, сэтгэл арай уужим, санаа арай хол, бодол арай цэлмэг, зориг арай агуу болох болтугай гэсэн нэгэн үзүүрт сэтгэлийг барив, зохиогч би.

Эрдэм билгнйг сурагсад олон боловч
Бүтээгчид цөөхөн.
Гэтэл зарим ухаан муутан
Хэлхийж номхон загнах нь
Хэвээ сахисандаа бус
Хэсэг үйлийг мэдэхгүйдээ биш үү.
Онолт зарим мэргэд олон үг үгүүлэх нь
Омогтойдоо бус
Утга чанарыг ухсандаа биш үү.

Говь Халхын Эрдэнэ Догшин
Ноён Хутагт Лувсандананзанрабжай
Физик, биологи, сэтгэлзүй, нийгэм судлал зэрэг бүх шинжлэх ухааны ерөнхий нэг үндэслэлийг хүн төрөлхтөн нээж чадваас үнэхээр гайхамшиг байхсан.
Бид энэ зорилтод тэмүүлэх боловч үүнд хүрэх боломжгүй тухайд ноцтой шалтаг зөндөөн хэлж болох. Альберт Эйнштейн, TIME сэтгүүлээс тодруулсан 2-р Мянганы онолч-физикч

ГУТГААР ХЭВЛЭЛИЙН УДИРТГАЛ
Non ridere, non lugere, neque detestari, sed intelligere! Spinoza
Инээх яахав, уйлах яахав, хараах ерөөх бас яахав, харин ойлго! Спиноза

Энэ ном анх 1997 онд гарахдаа ирээдүйн ном байжухуй. Тийм зорилго талбисан,
тэгэж ч гэгээрсэн уншигчдаар үнэлэгдсэн. 13 жилийн дараа харин чухам яг өнөөдрийн ном болж амжлаа, тэгэж чадлаа.
Цаг хугацааг бид асар товчилж, үндэсний дэвшлийн ирээдүйг авчирлаа.
Тиймээ, бид өнө эртний өвөг дээд монголын уугуул язгуур соёл ухааныг нэхэн ба
нөхөн сэргээж үзэх замдаа, нэгд, түүний даяар нөлөө, түгээмэл тусгалыг цоо шинээр олж тогтоон, улмаар дэлхийн соёл иргэншлийн түүхийн шийдвэрлэхүйеэ бэрх зарчмын гол гол асуудлуудыг ноцтой хөндсөн билээ.

Хоёрт, Монголын түүхийн логик ба философийг анхлан тоймлох, задлан шинжлэх
сацуу бид монгол хэлтэн үндэстэн угсаатны Сэргэн Мандал буюу ээлжит түүхэн гарамгай өрнөлийн мөчлөг ирснийг бэлгэдсэн, зөгнөсөн, тэр байтугай тооцсоныг эл “Их Гурвалжин”-ы түрүүчийн удаагийн хэвлэлүүдийн уншигчид эргэн санаж, үйл явц хэрхэн өрнөхийг ажиглан сонжиж, үр дүнг тэвчээртэйеэ хүлээн байх нь лавтай.
Өнөөгийн Монгол, одоо энэ бидний өмнөх Монгол маань сайнтай муутайгаа чухам
энэ цаг үед Чингисийн Монголын эн цард хүрч сэргэн мандаж хүчирхэгжих тухай прогноз дэвшүүлэх нь үнэхээр ихээхэн эрсдэлтэй хэрэг, нэн эгзэгтэй хэцүү сорилт байв. Өнгөрсөн 13 жилийн дотор миний хэлсэн ярьсан, бичсэн тоймлосныг уншсан сонссон, үзсэн харсан нийт олон цөөн хүмүүсийн хувьд эргэлзэх тээнэгэлзэх нь илүүтэй байсан биз. Ээрч муурах ч нэгнүүд зөндөөн тохиолдсон. Энэ ч аргагүй. Магадлал бол магадлал. Магад тооцоо ч замдаа будилахгүй гэх газаргүй нь гэрэлт орчлон бараан сүүдэртэйн шалтгаантай.

Гэвч чухал нь, Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор, Их Суу Залийн ивээл дор оршин буйн
учир зүйгээр Монголын Сэргэн мандлын зөн биелэв.
Бид Ялав. Тиймээ, бид ялав. Туйлын үнэмлэхүй утга агуулгаар шүү.
Яаж ялав, юугаар ялав?
Шинжлэх ухаанч танин мэдэхүйн эцсийн суурь онолыг логик ба математик
концепцийн хувьд нээж, физик болон бүхий л байгалийн шинжлэлийн шинэ ерөнхий онолынх нь хувьд боловсруулснаар.
Энэ нь супернэгдлийн онол (Superunification theory (SUT)).
Энэ номыг энэ удаа Каталоны хэмээн алдаршсан дэлхийн газрын зургаар эхлэх
санал байна. 1375 онд буюу Тогоон Төмөр хааны үед бүтээснийг орчин цагт сийрүүлснээс Азийн хэсгийг зээлдэн авав. Логикийн ухааныг үндэслэсэн Аристотелийн шавь их Александер хаан дорно тийш түрсэн байлдан дагууллынхаа үед Гог-Магог гэгч эсэргүү үндэстнийг газрын мухарт шахан хорьсон домогтойг энэ зурагт баримталсан байна. Энэ нь монголчууд Эргүнэ-Күнд олон зуунаар хоригдон байгаад уул хайлуулж сэтлэн гарсан Бэсүд Ч. Эрдэнэ -3- Бид Ялав домогтой дүйж давхцаж ирдэг. Зурагт үзвээс, үргэлжилсэн их уул нуруунд өргөн хаалга үүссэн байх ба нэгэнт чөлөөлөгдсөн монголчууд Гранд Кан тэргүүтэй их гүрнийг байгуулсан нь илт. Орчин үеийн утгазохиолд ч Монголыг ямагт Landlocked country гэх ба энэ нь эх газрын гүнд цоожлогдсон манай газарзүйн байрлал, геополитикийн онцлогыг товч тодорхой зааж буй хэрэг. Гэвч геологи болон газарзүйд Дэлхийн зулай хэмээсэн энэ бүглүү өндөрлөгөөс мөнөөх гог-магогууд буюу хэдэн нүүдэлчид гэнэт Хүннү, Монгол нэрээр оргилж бургилан гарч ирэхдээ дэлхийг тэсрэлтийн хүчээр доргиодог зүй жамтай юмсанж. Дэлхийн соёл иргэншлийн замагтаж ногоорсон өмхий усыг ингэж үе үе сэлүүрдэн сэлгэж сэргээх зүй тогтол цаанаасаа буюу байгалиас оршин буйтай урьд маргаж мэтгэлцэж болох байсан бол одоо үнэндээ илүүц. Учир нь супернэгдлийн онолын нээлт бол эртний грек-монгол домогт зөгнөсөн хийгээд энд үгүүлэн буй Монгол төвт үзэл (Монголоцентризм)-ийн эцсийн бөгөөд үнэмлэхүй баталгаа юм.

Супернэгдлийн онолын асуудал гэж ерөөс юу болох, түүний үүх түүх, шийдлийн тухайд энэ номын уншигч хялбаршуулсан хэдий ч харьцангуй тодорхой мэдээлэл авах болно. Энэ явцдаа оюунлаг уншигчид маань ялалтынхаа цар түвшнийг төрмөл ухаан билиг, олдмол орчин цагийн соёл боловсролынхоо хэр чинээгээр зөв зүйтэй ухаарч сэхээрэх буйзаа хэмээн найднам. Энэ ном дэлхийн соёл иргэншлийн монгол-төвт үзэл баримтлалыг анх түрүүн томъёолон дэвшүүлсэн судалгаа ба нийтлэл. Тэгвэл буруу судалгаа, зөрүү нийтлэл байж уу? Үгүй байна. Зөв чиг баримжаа, баталгаа нотолгоо байсан байна. Дэлхийн соёл иргэншлийн түүх монгол-төвт хэзээнээс байсан, энэ нь түүхээр удаа дараа батлагдаж байсан, энэ мөчид бас дахин батлагдаж байна. Баталгаа нь ердөө л энэ номын анхны (1997) ба энэ удаагийн гутгаар (2011) хэвлэл.
Үүнийг үндсэн логик битүүрэх, бүрдэл болж гүйцэх, түүхэн шинэ бодит үйл явцаар
батлагдах гэж ярьдаг юмаа.

Монгол түмэн сэргэн мандана гэж 13 оны өмнө андгайлахдаа танай судлаач өөрөө ч Тэнгэр мэдэх хэрэг гэж бодож байлаа. Тийнхүү Тэнгэр мэдлээ. Тиймээс Танд одоо тээнэгэлзэх тэнэг эрх байж болно, харин тийм хэрэгцээ шаардлага байхгүй. Монгол мандваас муугүй, харин сайн гэсэн энгийн эрүүл саруул ухаанд ухамсартай суралцахаас
өөрцгүй нь туршлагаас илт харагдаж байна. Ардчилал гэж үндэстнээ үгүйсгэн сөрөгцөх эрх чөлөө хараахан бишийг эцэст монгол хүн ойлгууштай гэж хэлмээр байна. Бууралт доройтлын олон зуунаас удамшсан бурангуй сэтгэлзүй нийгмийн бүх түвшинд нийтлэг ноёрхсоор байна. Ардчиллыг чухамхүү үндэсний сэргэн мандалд хүрэх арга зам юм гэж
ойлгох эсэхээс үйл хэргийн хувь заяа хамаарна. Шалиг налиг шоу, шар хар хэвлэл төдийхнөөс цааш гарахгүй үүрэг зорилготой арчаагүй ардчилал, авлигач феодализмыг өрлөг түүх өршөөлгүй цааш нь харуулах ёстой. Эсбөгөөс үндэстнийхээ хувьд бид арчигдан замхрах аюул нүүрлэн байна. Марко Пологийн мөрөөр үйлдсэн Каталоны зурагт заасан тэрхүү Great Prince өнөө хаана юу хийж явна вэ?! Байвал бусдыг нь танай толхи судлаач, молхи бичээч хэлээд өгөх боломж хангалттайгаас ч илүү байж болмоор. Таны гарт дэлхийд тэргүүлэх хамгийн хүчирхэг үндэслэл бэлэн бодитоор орж ирлээ. Энэ үндэслэл үнэмлэхүй шинж чанарын алтан боломж, аз завшаан нээж буйг нэг нь эг маггүй шууд хэлж, нөгөө нь эргэлзээ мадаггүй ойлгох ёстой тийм түүхэн аугаа хариуцлагатай мөч тохиолоо.

Боломжгүйд зорь! Боломжтойн дээдэд хүрэмз. (Вольфганг Гёте).
Энэ бол миний тэмцэл. Хэрэв хүсвэл, Mein Kampf.

Одоо Монголын Сэргэн мандал хялбархан зорилт гэж би тооцож байна, харин та
бидний өмнө дэлхийн соёл иргэншлийг аврах нөр их даяар тэмцэл зүтгэл хүлээж байна.
Юунаас аврах тухайд та ч мэдэж байгаа, харин яаж аврах тухайд бид нилээд дэлгэрэнгүй хэлэлцэхийг хичээнэ. Монгол хүн энэ мөчид амжиж унших ёстой нь энэ ном. Зөвхөн шинэ суурь мэдлэгийн хураангуй ийм ном үндэсний байтугай, дэлхийн түүхэнд тохиолдоогүй нь гаж, өнөө тохиолдсон нь донж болой. Монгол хүмүнд эн түрүүнд хүргэхийг “Хас гурвалжин” клубээс эрхэмлэн зорьж барив.

Бид Ялав хэмээх нь нэгдмэл нэг
цул логик загварт туушдаа захирагдсан хэдий ч тус тусдаа харьцангуй бие даасан эсээ (essay) өгүүлэмжүүдээс тогтоно.
Утгазохиолын эсээ гэгч төрөл зүйл нь угтаа туршилт гэсэн үг юм. Туршилт гэх мөртөө чухам туршлага-тай, тэр тусмаа
багагүй олон талын туршлагатай зохиогч эрсдэл хийж бичдэг нэн онцлогтой төрөл. Логик загвар нь гэвэл, бүхэлдээ дэлхийн түгээмэл түүхийн хараахан эс шийдэгдсэн суурь асуудлуудыг цоо шинэ өнцгөөс харахад оршино. Цоо шинэ өнцөг нь дэлхийн монгол-төвт соёл
иргэншил ба даяарчлалын үзэл баримтлал.
Эх сурвалж бичигт заасан ёсоор монголчууд та бид Дээр Тэнгэрээс заяат төрсөн
хэмээх нь ор мөртэй, үнэн бодитой мэдээлэл мэт бөгөөд энэ домогт асуудлыг сайтар нягтлан судалж үзвээс, сайн муу хэлэгдэж үзэгдсээр ирсэн муусайн монголчууд та бид маань үнэхээр ерөөс топ-тэргүүн үндэстэн угсаатан энэ дэлхийд буй юм бус уу. Чухам ийм зар тунхагийг эл БИД ЯЛАВ-аар томъёолж байх учир уншигчаас оюуны зориг, сэтгэлийн тэнхээ шаардагдана шүү.

Түүхэн их аялал даялалын алтан шар замыг ерөөж бэлгэдсэн нэн эртний монгол
дурсгалаар Танаа сайн номын учралын ерөөл тальбив.

ТҮҮХЭН АНХДАГЧ МОНГОЛ ХҮМҮН
(ҮНДЭСНИЙ ҮЗЭЛ САНААНЫ
ТУНХАГЛАЛ)

Эл номын анхдугаар хэвлэлээс хойш хаврын урь олонтаа орж, намрын навчис хэдэнтээ шарлах зуур зөн гүйж, зөгнөл биелсэн он жилүүд харван одов. Энэ хооронд танай толхи судлаач онолын физикт он удаан жил хүлээгдэн байсан Супернэгдлийн онол (Superunification theory, товчоор SUT гэж бичдэг тогтсон дүрэмтэй)-ын логик үндсэн
концепци, суурь математик постулатыг нээж, улмаар сонгодог цэвэр математик системийнх нь хувьд бүрэн боловсруулж хэвлэн төгсгөв.
Энэ нь Их Гурвалжин-аа анхлан урин тунхагласан Монгол-төвт дэлхийн соёл иргэншлийн түүхийн үзэл баримтлалын шинжлэх ухаанч үндэслэлийн үнэн зөвийг нотолж, түүний арга, билигт агуулагдсан аугаа эрчим, далайцын
гайхамшигтай илрэл болов.

Үндэсний үзэл санаа, агуулга зорилго!
Сэдэв маань энэ. Их Гурвалжин-ыг илүү ч, бас дутуу ч үнэлэх хэрэгцээ огт байхгүй.
Сунайсан 13 жилийн дотор сэхээтэнлэг уншигчдын сэрэл мэдрэлд монгол хэлтэн угсаатны үндэсний Сэргэн мандлын үзлийн дохио болж зохиогчийн санаснаас ч илүү чанга цуурайтсан ном. Энэ нь зохиогчийн сайных огт биш, харин гагцхүү түүхийн хүрдний эргэлтийг Тэнгэр тэр зүг хөтөлж буйд хамаг учир оршино.

Сайн судалгаа зохиогчийнх хэзээ ч байдаггүй. Энэ бол уран зохиол биш. Сайн
судалгаа ямагт түүхэн шинэ өрнөлийн захиалга цаанаасаа байдаг жамтай.
Нөгөө талаар, номын зохиогч нь бус, уншигч нь гэсэн нэг сайхан үнэн үг бий. Тэр
тусмаа Их Гурвалжин-ы үзэл баримтлалын тухайд уншигчийн учир холбогдол
зохиогчийнхоос үлэмж илүү нь өнгөрсөн 13 жилийн ажиглалт, туршлагаас харагдав.
Ном номоороо үлдвээс туйлын учир дутагдалтай. Толилуулан буй энэ номын үзэл,
зорилго ойр хэтдээ үйл хэрэг болж өрнөх ёстой.

Өрнөх өрнөхдөө бидний Монгол Улс 21-р зууны дэлхий дахины дэвшил, хөгжлийг
тэргүүлэхэд шаардлагатай ба хангалттай бодит үндэслэлийг энэ удаагийн хэвлэлээр тод томруун талибан танилцуулж байна.
Ажааму.
Энэ номын сэдэв нэг биш, хоёр, магадгүй хоёроос илүү. Их алс хол, саланги тусгаар
ч юм шиг сэдвүүд хөндөгдөнө. Гэхдээ эцэстээ нэг л сэдэв эхнээсээ мөн. Энэ нэгдмэл сэдэв маань Монголын заяа тавилан, хувь төөрөг. Өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цаг тус тусдаа тусгаар үйл явц хэрхэвч бус, эцэстээ нэг л тууш чиг шугамыг тодорхойлж байх бөгөөд тэр нь Тэнгэр, Газрын завсар дахь зөвхөн Монголын жам ёст этгээд зам.

Монголыг үзэх үзлийн хувилбарууд монголдоо ч олон, гадаад ертөнцөд ч цөөн
биш. Мэргэжлийн сэтгүүлч ганцхан үүрэгтэй. Энэ нь Монголоо муугүй гадарлах явдал.

Миний олон жилийн, олон арван жилийн ч гэж хэлж болохоор ажиглалт, туршлагаас харвал бид Монголоо басамжлан үзэх нь дийлэнхи олонхийн маань үндэсний дархлал хомсдолын хам шинжийн нэг ноцтой илрэл байна. Энэ нь хэдэн зуунаар үргэлжилсэн ядуу буурай ахуй нөхцөл, гадаад талын үзэл суртлын давамгайлсан нөлөө тусгал, улстөрийн харгис дарангуйлал, талхидлын үр дагавар юм. Шинэ тогтолцооны залуу үед сая дурдсан олдмол хам шинжийн зүйлийг халдварлуулахгүйгээр тэдний үндэсний дархлааг бэхжүүлж, бодгалийн дотоод эсэргүүцлийг сэргээх таатай нөхцөл зарим талаар бий боллоо гэж бодмоор. Ямар боловч тийм урьдчилсан нөхцлийг бүрдүүлэх ёстой.

Үүнтэй уялдан Монгол Улсын төр засгийн төрх төлөв, байр суурь, мөн чанарын
асуудал зайлшгүй босч ирнэ. Үндэсний үзэл санаа, үүрэг хариуцлага, итгэл найдвартай төр засаг мөн үү, биш үү? Орчин цагийн даяаршсан дэлхийн хэцүү бэрх нөхцөл байдалд Монголыг маань аюул осолгүйхэн аваад гарах хэрийн чадвар боломжтой төр засаг байна уу, үгүй юү? Мөн биш, буй үгүй тухайд манай нийгэм сэрэх мэдрэхүйн таван эрхтэнээ хөвчлөн дайчлах замаар тухай бүр задлан шинжилж, үнэлэлт дүгнэлт өгч баймаар үйл явцууд бишгүйг уншигч өөрөө анзаардаг нь мэдээж.

Үндэсний үзэл?! Энд асуултын ба анхаарлын тэмдэг зайлшгүй нэгэн зэрэг дурайтал
тод тавигдсан байх ёстой. Маргаан мэтгэлцээн, эндүүрэл төөрөгдөл олонтаа, заримдаа бүр олонхидоо тохиолддог үзэгдэл нь үндэсний үзлийн эргэн тойрны асуудал.

Эн түрүүнд дараахи зүйлийг нэг нь хэлж, нөгөө нь бодож үзэх хэрэгтэй байх.
Үндэстнүүд оршин байна. Үндэсний төр улсуудад дэлхий хуваагдсан байна. Төр
улсууд нь тус тусын том жижиг ашиг сонирхолтой байна. Энэ бүхнээс үндэсний үзэл
гэдэг хүчин зүйл зайлшгүй болж ирнэ. Жишээ нь, Монгол Улс буй нь эцэстээ дан ганц монголын үндэсний үзлийн үр дүн шүү дээ. Цаашид тусгаар тогтнон орших, хөгжин дэвших хүсэл эрмэлзэлтэй ахул үндэсний үзлийг улам бүр тэтгэн дэвжүүлэхээс өөр замгүй.

Чухам энэ учраас Монголын улс төр, улмаар төрийн бодлогын жанжин шугам нь үндэсний үзэл, зорилго баймаар. Гэтэл үзэл санааны ерөнхий уур амьсгалд нэг гадаад нөлөөлөл нөгөө гадаад нөлөөллөөр солигдохоос цааш гарсангүй. Ингэж солигдсонд нааштай цааштай, сайнтай муутай өөрчлөлт байж болох. Гэхдээ үзэл санаа, оюун бодлын салбарт гадаад нөлөөлөл давамгайлснаар үндэсний үзлийн асуудал хэн хүнд нэн эргэлзээтэй төсөөлөгдөх талтай нь ажиглагдаж байна. Үүн дээр даяаршлын гэдэг үйл явц нэрмээслэх.

Даяаршил нь бодит үйл явц. Тиймээс бодит тодорхойлолт шаардана. Даяаршлын үндсэн нөхцөл нь нэгд, дэлхий нийтээр нэг мөр ялаад буй капиталист тогтолцоо, хоёрт, мэдээлэл, харилцааны технологийн дэвшил. Эдгээрт тулгуурласан үндэстэн дамнасан хүчирхэг монополиудын зах зээлийн бодлогын үр дүн нь даяаршил юм. Эн түрүүнд улс төр, үзэл суртлаа зах зээлжүүлэх Барууны бодлого явж байна. Хамгийн хялбархан олдоцтой нийтлэг брэнд бараа гэвэл гаднын улс төр, үзэл суртал болоод байна. Бренд нэртэй хуурамч нүүрний тос, уруулын будаг гэхэд маш үнэтэй атал. Ардчилал гэхэд арабын орнуудад хүртэл зах зээлжиж байх ба энэ ардчиллаас ямар дэглэмүүд урган гарахыг хэн ч тааж мэдэхгүй байна. Манай ардчиллаас гэвэл одоогоор авлига-арилжааны феодализм л биеллээ олж явна. Үндсэн үзүүлэлтүүдээр авч хэлэлцвээс иймэрхүү л дүр зурагтай.

Ядуу буурай улсын ерөнхий нөхцөл боломж, нийгмийн сэтгэлгээний хоцрогдол,
тухайн цаг үеийн шахаанд орсон байдлаас улбаалан үндэсний үзэл гэж үнэн хэрэгтээ үлгэн салган шоу бизнесээр хязгаарлагдах шатандаа явна. Их сайндаа хэдэн компани бөхөө барилдуулж, морио уралдуулах л төдий. Энэ ч бас нэг алхам. Гэхдээ нэг алхам урагш, хоёр алхам хойш гэж үг бас бий. Үндэстэн бол хүний нийгмийн гол үзэгдэл, хүмүүсийн түүхэн цогц нэгдэл. Гэтэл оюунт хүн, хүний үйл хэрэг байдаг л нэг адгуус азарганы хэрийн (800 000 000 төгрөг) үнэд орох хол байна даа, хол байна.

Үндэсний үзэл (национализм), үндсэрхэх үзэл (шовинизм) хоёрыг сайтар ялгаж
салгаж ойлгох нь зүйтэй. Энэ тухайд Эзэнт гүрэн, Их Монгол Улсын уламжлал, их
монголчуудын сэтгэлзүй, философийг зөв ойлгох хэрэгтэй байна. Их монголчуудын
стратеги зорилт нь юунд байв? Соёл иргэншлүүд, улс үндэстэн, овог аймгуудыг Мөнх Тэнгэрийн хүчин дор, Их Суу залийн ивээл дор даяарчлан нэгтгэх. Тэдний нүдэнд хүн төрөлхтөн гэж бүхэл бүтэн нэг л үзэгдэл харагдаж байжээ. Тиймээс үндэстнүүдийг дээр доор ялгаварлан үзэх үзэл байсангүй. Тэдэнд шовинизм харш байжээ. Их монголчууд бусдаас давуу тал эзэмшсэн хэдий ч бусдыг дорд үзэх шовинизмд хэлбийсэнгүй. Түүхийн эх сурвалж утгазохиол үүнийг найдвартай баталдаг. Харин бусдууд их монголчууд, тэдний хожмын үеийн монголчууд бидэнд шовинист байр сууринаас өнөөг хүртэл хандаж ирэв.

Энэ байдал бага сага засрах төлөв ажиглагдана. Их монголчуудын үйл хэргийн цаад учир холбогдол, алсын нөлөө тусгалыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага олон улсын
утгазохиолд нилээд илт боллоо. Энэ нь цаашид өнөөгийн Монгол Улсын нэр нөлөөнөөс шууд хамаарах үйл явц байх юм. Их монголчууд нь, Н. Гумилевын үзсэнээр, супер угсаатан. Супер угсаатныхаа хувьд үндэсний үзэл санаа буюу национализм зайлшгүй. Их монголчуудын үндэсний үзэл ихээхэн онцлогтой. Байгаль, түүхийн өмнө ямар нэг онцлог үүрэг хүлээсэн гэсэн ил далд ухамсар нь тэдний үндэсний үзлийн онцлог байв. Үнэхээр байгаль ба түүх хэмээгч нь монголчуудад үе үе ямар нэг онцлог үүрэг хүлээлгэдэг, тэгэхийн тулд ямагт байгаль, түүхийн хатуу чанд шалгуураар сорьдог зуршилтай байхыг урьдаас үгүйсгэмгүй. Учир нь, түүхэн баримтуудад түшвээс тиймэрхүү логик урган гардаг. Логик нь логик учраас устаж арилахгүй, цаг нь ирэхээр дахин үйлчлэх боломжтойгоор үл барам, ёстой. Манай үндэсний үзлийн онцлог нь гэвэл, өнөөгийн та бид ч чухам өнөөдөр ямар нэг ноцтой онцлог үүрэг хариуцлага байгаль, түүхийн өмнө хүлээх зөн совин гүйх болсонд оршино. Ийм зөн совин хараахан нийтлэг биш. Одоохондоо монгол угсаатны төв хэсгийн цөм болох явцуу хүрээнд л үндэсний сэргэн мандлын үзэл санаа орчиж, үйл хэрэгт нь сэтгэлзүйн хувьд бэлтгэгдэж байна.

Байгальд зөвхөн байгалийн түүх байна. Байгальд амьдралын үзэгдэл бий болсноор
биологийн үе шатны хувьсал өрнөж, үр дүнд нь хүн бий болжээ. Хүний нийгэм нь бүхий л дотоод зөрчил тэмцэлтэйгээ материйн хувьслын эцсийн шат байна. Эцсийн үе шат гэдэгт хамаг эгзэг нь нуугдана. Хүн гэж ер хэн, юу юм бэ гэх нь философийн үндсэн асуудал байсан, өнөө үед бүр тулгамдсан хурц агуулгаар тавигдах болов. Хүний нийгэм нь байгаль ба амьдралын аврагч уу, алуурч уу? гэсэн асуулт яаралтай ба тодорхой хариулт шаардах болов. Энэ асуултын хариултаас хүн төрөлхтөн өөрөө амьдарч үлдэх эсэх, үгүй ядахдаа соёл иргэншлийн өнөөгийн хүрсэн түвшин хадгалагдах эсэх нь шийдэгдэнэ.

Ертөнцийн тавцанд амьдарч үлдэх хүсэл бий байх, гэвч энэ нь бага хэрэг. Харин
тийм боломж нь хэрэг дээрээ зарчмын хувьд байна уу, үгүй юү? Ийм асуудал нэгэнт
хоолой дээр хутга тавьчихсан. Авралын гарц боломж байх бол тэр нь юу байх бол? Хэн, хэзээ, хаанаас олж ирэх бол? Энэ мөчид дэлхийн хүн ам 7 тэрбумд хүрлээ гэж олон улсын статикчид мэдээллээ. Тал хагас нь ядуурлын гинжинд тэлүүлэн тарчилж байх ба дэлхийн бүх төрлийн нөөц шавхагдаж буй өнөөгийн нөхцөлд энэ байдлыг сайжруулах боломж хэрэг дээрээ байхгүйтэй адил.

Тэгэхээр Тэнгэрийн ая занг урьдын олон мянган жилийн түүхээс тааж үзвэл,
дэлхийн аврал Тэнгэрээс Монголд бууж ирэх магадлалтай гэж бид тооцож байгаа юм. Нэгдсэн онолын нээлтээр энэ магадлал хэрэгжлээ гэж бид бодож байна.
Монгол үндэсний үзлийн аксиом нь гэвэл, монгол хүн бусдаас илүү бус, дутуу
бус, гэхдээ монголчууд нь супер угсаатныхаа хувьд байгалийн зүй, түүхийн жамаар
өгөгдсөн ямар нэг онцлог үүрэгтэй. Байгаль, түүхтэй арсалдаад, Тэнгэрийн өмнөөс
тэгэхгүй ингэхгүй гэж хэдэрлэх нь лав үүнийг эрээлэгчийн хэрээс хэтэрсэн зүйл. Бусад нь бусдын хүсэл зориг, хэр чинээний асуудал.

Үндэсний үзэл санаа үндсэрхэх хэлбэр загвар луу ороод ирэхүл буруу зөрүү хэдий
боловч энд хүртэл бид мөн ч хол байнаа. Учир нь монголчууд бид ерөөс үндэсний
үгүйсгэлийн үзэл, тийм булай суртал, бурангуй сэтгэлзүйгээс эрүүл саруул үндэсний үзэлд сая шилжих аядах төдий анхан шатны үйл явцдаа л сажилж явнам билээ.
Үндэстэн байваас үндэсний өөрийн өвөрмөц оршихуйн бахархалт ухамсар байх
ёстой. Үүнийг л эрүүл саруул үндэсний үзэл гэнэ. Гэхдээ ингэж ерөнхийлж бөөрөнхийлөөд орхиж бас нэг л болохгүй байгаа юм.

Нэг юм хэлэх гэсэн юм бол хэлчихгүй юунаас бэргэж ухраад байгаа юм гэж
уншигч ундууцах нь зөв. Үндэсний үзэл ч цагийн юм цагтаа хуульд захирагддаг үзэгдэл.

Яг өнөөдөр, энэ мөчлөгт монголчууд бид бусадтай адил тэнцүүгийн зэрэгцээ бусдаас бүх талаар арай ялигүй илүү гарах байгаль, нийгмийн удиртгал орчин нөхцөл бүрэлдээд байна гэж танай судлаач бодоод, бичээд, түүгээр үл барам бодит үйл хэргээр харуулах гээд, харуулаад ч байгаа юм. Энэ бол миний хувийн онцлогтой үндэсний үзэл. Бусдаас ялигүй илүү болох байгалийн мөчлөг, нийгмийн шаардлага зэрэгцэн үйлчлэх учраас Монголын Сэргэн мандал зайлшгүй бөгөөд чухал нь өнөөдрийн асуудал. Хүнд найдаад хойш тавих маргаашийн асуудал хэрхэвч биш гэж ойлго.

Үндэсний үзэл байж болохгүй, чадахгүй орчин нөхцөлд төрж өссөн ахмад ба дунд
үе байна. Энэхүү болзолт рефлекс шинэ тогтолцооны залуу үед нилээд тунгаар халдварлах нь гарцаагүй ба халдварласан. Гэхдээ яг энэ мөчөөс хойш үндэсний үзэлгүйн буюу үндэсний үгүйсгэлийн хорт вирус устах нь бараг дамжиггүй. Шинэ тогтолцооны залуу үеийн чийрэг бие, саруул оюунд итгэл найдвар хүлээлгэхийн тулд энэ ном оршив.

Бид цөөн үндэстэн. Дэлхийн дансанд үнэмлэхүй цөөнхи үндэстэн бид байсан, одоо
ч байна. Гэвч түүх нь агуу хийгээд цуутай юм. Эндээс жижиг мөртөө их үндэстэн гэсэн нэгэн парадоксаль үнэн урган гарна. Бие нь бага ч, билчээр нь том. Улмаар монгол үндэсний үзэл ихээхэн өвөрмөц онцлогуудыг ил далд агуулах язгуурын учир шалтгаантай. Чухамхүү үүнийг ухамсарлах нь монгол хэл соёл, угсаа гарваль, яс цустай бодгалиудын алтан аргамжийн уяа гадас болж, манай хар хайрцагны бодлого, зорилгын гүнд байх ёстой бөгөөд байж ч байгаа юм гэдгийг цохон тэмдэглье.

Үндэсний үзлийн нөгөө нэг аксиом нь: Үндэсний үзэл бол үг хэл бус, үйл хэрэг.
Өнөөгийн улс төр, нийгэм-эдийн засгийн орчинд үг хэл түрүүлж, үйл хэрэг хойно хол
хоцорчээ. Үндэсний үзлийг үг хэлийн төдийд хоргомчлон ашиглаж улс төрийн хонжоо хайх төдий хуурмаг хорт явууллагыг эхнээс нь таньж, урьдчилан сэргийлэх бэлтгэлтэй байх ёстой. Жишээ нь, үндэсний үзэлтэн гэгдэгчид үнэхээр мөн л юм бол над руу гүйж ирээд, наана цаана болоод, онол ном нэхээд суулгахгүй байх ёстой. Гэтэл энэ нь тунчиг ховор зэвэр үзэгдэл. Үндэсний үзэлтэн, бахархалтан, их үйлсийн бэлтгэлтэн үнэн хэрэгтээ өдрийн одноос ховор байна. Гэх мэтээр хэн хүн хэрсүү талаасаа бодитой хандах нь зүйтэй.
Намууд маань монгол хэлтэн үндэстний шинэ ололт амжилт эрж хайгаад, асууж сураад, тэтгэж дэмжээд, зохион байгуулаад явахгүй нь эхнээсээ илт мэдээж зүйл.

Гэвч...
Үндэсний сэргэн мандлын үйл явц зайлшгүй ба хойшлуулшгүй өрнөнө. Энэ нь
үндэсний үзэл, зорилго тодорхой түвшинд баттай төлөвшсөн хувь хүмүүсийн бодит хүчин зүтгэл, үлгэр жишээгээр л цэгцэрч жигдрэнэ. Ийм хүмүүс олдох ба олширно. Тэр байтугай, монголын үндэсний үзэлтэй гадаад хүмүүс тааралддаг. Учир нь тэд монголын түүх гэдэг хангалттай цуу дуулиантай үзэгдлийн фэнүүд юм. Монголчууд түүхийнхээ эн цард хүрч өсч дэвжээсэй билээ, тэгвэл их сонин сайхан үйл явц байх юмсан гэж хүсэмжлэх нэг тийм оюуны өндөр дээд хийсвэрлэлтэй хүмүүс дэлхийд бас цөөн ч биш юм шүү. Гэтэл энд Монголдоо болохоор монголчууд та бид өөрсдөө гүйх нохойд баах нохой саад болохын үлгэр эсгэж суух бурангуй мулгуу явдал бишгүй нь нэн гачлантай. Бяцхан тоймолж тодруулсу. Улс үндэстнүүд оршин байна. Тус тусын эрх ашиг, атгаг санаат оршихуйнууд. Тиймээс тэдгээрийн хооронд их бага зөрчил зайлшгүй. Аливаа улс үндэстэн гадаад талдаа объектив, субъектив зөрчилтэй. Өөрөөр байхгүй нь байгалийн хууль. Дэлхий хичнээн даяаршаад диваажин даанч биш. Улмаар аливаа улс үндэстнийг ойр холын гадаад орчных нь сөрөг уур амьсгалын хүйтэн жавраар цаг үргэлж жихүүцүүлэн байна. Монгол ч ялгаагүй ийм л гадаад орчин тойронтой.

Үндэсний үзэл нэг талаас хүнд хэцүү шалгуур. Учир нь үндэсний үзэл бол үйл
хэрэг. Монголын төлөө үйл хэрэг, үнэнч зүтгэл. Үүнээс илүү дутүүгүй үйл хэргийн зүйл учраас үг хэлийнхээ хэмжээнд ч хэцүү шалгуур.
Энэ ном 13 жилийн өмнө үг хэл төдий байсан. Одоо 13 жилийн дараа үйл хэрэг
болж амжлаа, тэгэж чадлаа, шалгуурыг давлаа.
Хүчин зүйл нь чин зорилго байв. Бас бус том бага хүчин зүйлүүд байвч тэдгээрийн
чиг шугам нь зөвхөн чин зорилгоор өртөөлөн хэрэгжих зүй жамтай.

Үндэсний үзэл санаа томъёолох тухайд мэдээллийн хэрэгслүүдээр мэр сэр ярих
болов. Миний томъёолол гэвэл энэ ном. Уншигч бас өөрийнхөөрөө томъёолох нь
дамжиггүй. Хэрэв тийм бол энэ ном Танаа суурь чиг баримжаа, шинжлэх ухаанч үндэслэл болж тун магад гэхээр үл барам. Ер үндэсний үзлийн ориг эх сурвалж эрж бэдрээд яваа бол тэр нь Монголын Нууц Товчоон хэзээнээс хэрэг зоригоо зарлан тунхаглаад байж байна. Хэрэв шинэ сэргэг зүүлт тайлбар нь хэрэгтэй бол эл Их Гурвалжин үүргээ гүйцэтгээд 13 жилийн туршид болж бүтэж л байна. Тэр тусмаа БИД ЯЛАВ хэмээх нь монгол хэлзүйн үүднээс саяхан өнгөрсөн цагт хамаарах үйлийн төлөв, нэн шинэхэн шуурхай мэдээлэл. Эл номоор эхлэн тальбисан хэрэг зориг даруй нэгэнт биеллээ гэсэн үг. МНТ нь Бид Ялсан хэмээх эрт өнгөрсөн цагийн
төлөв. Ийнхүү цаг цагийн үйлийн залгамж чанар логикоороо битүүрлээ гэсэн үг. Энэ нөхцөлд үгүүлэн буй хоёр эх сурвалжийн хажуугаар өнгөрөгсөд, хойно нь хоцрогсод байваас монголын түүхийг үл ойшоогсод, өнөөгийн монголчуудыг басам жлан доромжлогч сөрөг үзэлтнүүд л хэрэг дээрээ мөнөөс өөрцгүй. Үндэсний үзэл бол амиа хоохойлохын тулд ярьдаг зүйл биш. Энэ бол угтаа агуу хэмжүүртэй хурц дайчин хэрэгсэл.

Ардчилсан хувьсгал хийсэн нь үндэсний бахархал. Одоо тэгвэл ээлжит зорилт юу
байна? Мөнхүү үндэсний бахархлынхаа үүднээс яах ёстойв? Манжийн арга маягийн энэ төр засгийн төрүүлсэн үр-могой болох өнөөгийн энэ арчаагүй авлига-арилжааны феодализмыг Үндсэн хуульд тунхагласан капитализмаар халах буюу 1911, 1921, 1990 оны хувьсгалуудаас ч илүү ур ухаан, хүч нөөц шаардсан хувьсгал хэрэгтэй боллоо гэвэл нөгөө хулхи үндэсний үзэлтнүүд муурч унаад, тэгээд бас зүгээр мөрөөрөө талийхгүй баахан өмхий өмнөөс тавих болуужин. Хэрэв үндэсний үзэл санаа байх бол тэр нь аливаа ажил хэргийн түвшиндээ л хэлбэржих ёстой. Өөрөөр хэлбэл, монгол хүн бусадтай эн тэнцүү, бусдаас илүү хувь нэмрийг дэлхийн соёл иргэншилд оруулах ёстой, оруулж чадна гэсэн итгэл үнэмшил, эрмэлзэл зорилго, үйл хөдлөл байх ёстой. Бусад нь хэнд ч хэзээ ч хэрэггүйгээр үл барам
хор уршигтай үлгэн салган, худал хуурмаг улстөрөөс цаашгүй байх юм. Үндэсний үзэл бол ердөө л монгол хүний чадамжид итгэхээс илүүгүй ба бас дутуугүй сэтгэлзүй. Хэлэхэд хамгийн амархан, хэрэгжүүлэхэд хамгийн хэцүү нь үндэсний үзэл. Учир нь үндэсний үзэл байх бодит үндэслэлүүд шаардагдана. Энэ үндэслэлүүдийг хоёр ангилж болох юм. Үүнд:

a. Үндэсний түүх.
Монголын түүх бол монголын үндэсний үзлийг гарцаагүй тэтгэх онцлог хүчин
зүйл. Аливаа үндэстний өнөөгийн рейтинг чинсаа түүний түүхээр бас тодорхойлогдон буй. Өнөөдөр Монгол Улс олон улсын төв байгууллагуудаас гаргадаг хүний хөгжлийн болон бусад гол гол үзүүлэлтүүдээр 120-р орчим байранд яваа ерөнхий статистик байна. Тэгвэл түүхэн рейтингээр авч үзвэл, монголчууд айргийн тавд баттай багтах талтай.
Тиймээс өрсөлдөөний чадавхийн ерөнхий потенциалын хувьд Монгол Улсын индекс
санаснаас нилээд дээгүүр болж ирнэ. Хар үгээр хэлбэл, ерөөс горьдлоготой үндэстний нэг гэж үзэгдэх ёстой, тэгэж үзэх ч болов. Даяар өрсөлдөөний талбарт халаасны оноо өндөртэй л гэсэн үг. Энэ нь үндэсний үзэл, зорилгын үндсэн эх сурвалж, тулгуур үндэслэл юм. Монголчууд ямар сайхан үндэсний үзэлгүй улс вэ гэж гадаадынхан гайхдаг. Угтаа байх ёстой атал байхгүй байгаа нь үндэстэн ихэд доройтсоны үр дагавар гэж үнэлэгдэхээс өөрцгүй. Муугаа мэдээд дуугүй байгаа нь өлзийтэй гэж бас харагдах бус уу. Өнөөгийн үйл явцаас харвал, монголчууд үндсэндээ түүхээ түших аяс хандлагад шилжин байна. Гэхдээ энэ нь зүгээр жаал зугаа зарж идэх явцуу оролдлогоос хэтрэхгүй түвшиндээ мунгинаж байна. Түүхийнхээ дайчлагч хүч нөөцийг эзэмших тухайд үзэл санаа хоосон ядмаг хэвээр. Түүх бол харвах суурь. Хэн хүчирхэг байсан бэ, тэр хэзээ нэг цагт дахин хүчирхэгжинэ. Энэ бол түүхийн философийн үндсэн аксиом. Монгол маань дахин
хүчирхэгжих ёстой, учир нь тийм логиктой. Энэ учрыг энэ номоор авч үзэх нь зохиогч, судлаачийн сайн муу дурын хэрэг биш, цаанаасаа өдөөлт, дээрээсээ сэдэлтэй үйл явц.

b. Үндэсний шинэ өрнөл, түүхэн шинэ амжилт, алдар гавъяа.
Түүхээ шинэ сэргэн мандлаар өрнүүлэн баталгаажуулахгүйгээр үндэсний үзэл
дэвжиж, үндэсний зорилт тавигдахгүй юм. Шинэ ялалт амжилт санаснаар ирэхгүй. Гэхдээ хүчирхэгжилтийн логик нэгэн цагт үйлчилж байсан бол тэр логик устаж арилаагүй, учир нь логик. Энэ логикийн үйлчлэл нь цаг хугацааны мөчлөгтэй холбоотой нь монголын ба дэлхийн түүхээс нилээд тодорхой харагдам. Юмс үзэгдэл бүхэн зөвхөн цагийн эргэлтэд захирагдан оршин буй. Их Гурвалжин-ы эл гутгаар Бид Ялав хэвлэлд монголын үндэсний үзлийн дээрхи хоёр үндэслэлийг нэгэн зэрэг авч үзнэ. Их Гурвалжин-ы эл гутгаар Бид Ялав хэвлэлд супернэгдлийн онол гэх туйлын мэдлэгийн зарим үндэслэлийг тун товчлон нэн хялбарчилж өгнө. Холбогдох асуудлуудыг харин нилээд дэлгэрэнгүй хөндөнө. Энэ нь үндэсний дэвшил, хөгжлийн стратеги, тактикийн асуудал. Эл гутгаар хэвлэлийн энд тэнд зарим санаа оноо, баримт сэлт давтагдан нуршсан байх магад боловч акад. Б. Ринченээс зориуд дурдатгаснаар, Дорнодахины хөгжимд үе үе цан цохиж, хэнхэрэг дэлдэх нь сонсогчдын сэрэхүй мэдрэхүйг үл нойрсуулан цочроон барих уламжлалт арга хэрэгсэл бөгөөд энэ нь Дорно, Өрнийн аль ч утгазохиолд бас нийтлэг хүчинтэй арга зүй билээ.

Сонирхсон, тухайн асуудлуудад шимтсэн уншигчаас туйлын хичээнгүйлэн ойлгох
ёстой нэг хоёрын зэрэг гол зүйл бий. Үүнд:

нэг, Их Гурвалжин-ы 1997 оны анхдугаар хэвлэл нь зохиогч судлаачийн дур хүсэл,
санаа зоргын бус, харин цаг түүхийн мөчлөгөөр зайлшгүй өгөгдсөн нэгэн үйл явдал.
Байгаль, нийгмийн захиалга гэсэн үг. Ийм үзэгдлийн ил далд шинж чанар, зүй тогтлынзүйл энэхүү гутгаар хэвлэлийг унших явцад нилээд тодорхой болно гэж найдна.

хоёр, Их Гурвалжин-ы үзэл баримтлал, сэтгэл зүй, түүний тууш логикийн
үргэлжлэл, үр нөлөө нь супернэгдлийн онолын нээлт юм. Үүгээр үндэсний үзэл санааны хүч нөөц илрэн харагдаж баталгаажив.

гурав, Байгаль, нийгмийн захиалгат энэ ажил цар түвшнээрээ дэлхий дахины
түгээмэл ба тулгамдсан ач холбогдолтой. Байгаль, нийгмийн ил далд хүчин зүйлс, тааж болох болохгүй механизмууд 13 жилийн турш хөтлөн хэрэгжүүлсэн энэ эрхэм дээд үйлс маань туйлын урамтай сайхан ажил байв. Гэтэл нөгөө талаар том юм том л саадтай учрах нь хосмолын хууль. Диваажин байдаггүйн шалтгаан нь энэ. Эсрэг тэсрэгийн завсарт бодит ахуй л зөв буруу, зөөлөн хатуутайгаа оршин байна. Сансар хорвоогийн эрчим хүчний хуйлралын цагаан талын жолоодлогоор бүтсэн нь супернэгдлийн онолын нээлт. Нөгөө талаар, энэ нь хар тал, сөрөг хүчний төвлөрөл, хараалыг өөр дээрээ санамсаргүй дуудсан хэрэг бас мөн юм. Эцэст цагаан тал, эерэг энерги ялах нь жам юм. Учир нь Ертөнцийн оршихуй өөрөө оршин тогтнож, өсч дэвжих арга зам нь энэ. Гэбчү хар цагааны хатуу ширүүн энэ зөрчил тэмцэл нь туйлдуулсан хүнд сорилт байх бөгөөд бие бодгаль хүмүн чин зорилгынхоо харьшгүй хүчээр л давж гарах юм. Хар хүчнүүд ахуй, төрийн аль ч сувгаар сүүхэйчлэн гүйж, үймүүлэн түйвээж, үйлсийг харлуулан хөнөөж мөхөөхийн төлөө чармайн зүтгэдэг байна. Үг хэл, оюун санаагүй энэ мунхаг самуун хар хүчний өмнө сөхөрч ч магад эрсдэл бүхий хүнд нөхцөлд Даян Дээрхийн дайчин зарлиг тод сонсдож, тодорхой мэдрэгдэх сансрын эрчмээр л бие, сэтгэлийн тэнцвэрийг хадгалахаас өөрцгүй байлаа.

Аугаа их нээлт цөөхөөн байсан. Гарын таван хуруунаас илүү гэхэд аравт хүрэхгүй.
Аугаа их нээлт хэн нэгний сайных хэрхэвч биш, Тэнгэрээс чин санаатнаар уламжлан дэлхийд хүртээсэн мэдлэг оюуны эрхэм дээд өгөгдөл хишиг юм. Урьд үеийнхэн ингэж ойлгож байсан, надад ч ингэж ойлгогдов. Тэнгэрийн бодлогыг мэдрэх нь аугаа зоригжуулагч ба хөдөлгөгч хүч юмаа. Эртний их мэргэдийн зөгнөлүүд хөтөлбөр нь болж эцсийн ялалтыг хангадаг юм байна. Энэ мэт туршлагаа хуваалцах нь илүүц хэрхэвч бус мэт. Учир нь монголчууд том том үйлс хувь хувьдаа, улс нийгэмдээ, дэлхий дахиндаа бүтээх түүхэн мөчлөгт шилжин ирэв.

Шийдвэрлэх нь гагцхүү чин зорилго. Чин зорилгот зориг эрмэлзэл. Чин зорилгот
зориг эрмэлзэл зөвхөн үндэснийх байна. Хүн гээч өчүүхэн бирд бөөс бид бүхэн хувь хувиа хичээн байгалийн биед паразитлах, нийгмийн амьдралд бэртэгчлэх нь хэдийвээр биологийн угшил, амьтны зөн боловч үндэстэн хэмээх том систем цогцынхоо дэвшил, хөгжлийн түвшний хэр хэмжээгээр л өсч юмуу, буурч явах тул үндэсний эрх ашиг маань хувийнхаас үлэмж дээгүүр зэрэг зиндаанд тавигдах ёстойг эрхбиш ойлгож мэдүүштэй. Гэтэл хөрөнгө оруулагчид гэгдэх гаднын пүүс компаниуд, тэдгээрийн хөлсний лобби нийтлэлчдээс 20 жилийн турш явуулсан эх захгүй реклам сурталчилгааны харгайгаар өнөөдөр эх орон гэж хараалын үг, эх оронч гэж хошин шогийн сэдэв болж хувирав. Гэхдээ тэдгээр хөлсний лоббичид нэг юм ойлгохгүй байгаа, ойлгуулах ч хэрэггүй. Тэд шан харамжийн төлөө л үхэн зүтгэсэн, тэгээд нэг нь өгч, нөгөө нь аваад дуусах цаг ирнэ.

Үүнийг эрээлэгч бичээч ба судлаач бээр хэрдээ таарсан хоол хороох харьцангуй
олон арга мэднэ, түүний дотор уурхай ухахаар ч мэргэшсэн нэгэн. Гэхдээ нойр хоолоо орхиод ч болов Монголыг босгоё гэвэй.
Монголыг ямар нэг хэмжээ дамжаагаар босгоё гэвэл надтай надгүй босгоцгоох л
байх. Харин өнөөгийн та бидний өмнөх Монголыг Чингисийн Монголын эн цар, эрх
нөлөөнд хүртэл сэргээн мандуулж босгоё гэвэл яахав?! Тэнэг хэрэг бишүү. Мөнөөх
хөлснийхөн нь элэг доог хийж, инээж ханиацгааж л байна. Хахчихвий, болгоомжлоорой.

Ухаант уншигч харин сүүлд нь сайн инээхээ урьдаас мэдэж буй байх. 21-р зууны хамгийн том шоуг монголчууд дэглэнэ. Тэгээд дэлхийн түүхнээ тэргүүн үндэстэн угсаатнаар бичигдэнэ.

Шинжлэх ухааны их бага ололт нээлтүүд нь хүн төрөлхтөнд гал өгч буй хэрэг. Тухай бүр өсөлт
дэвшил өгч, ирээдүй хойчийг хангаж буй хэрэг. Энэ
бол Прометейн гавъяа. Прометейг хаданд хадсан
учир нь Бурхад бээр хүн төрлөхтөний хөгжил дэвшлийн үйлсэд хорсон тэчъядсанд хэрхэвч бус, харин жирийн хүмүн та бидний чин зорилго,
цуцашгүй хүч, няцашгүй тэмцлийг бирд бугнуудын
өмнөөс зориуд сөргүүлэн тавьж, тод том руун товойлгон үзүүлжүхүй хэрэг бөгөөд тиймээс ч эцэст домогт Геракл баатар Зевс бурханы зарлигаар
Прометейг чөлөөлсөн билээ.
Шинжлэх ухааны нээлт ололт ямагт нэртэй, хаягтай. Эхлээд Өрнө үү, Дорно уу гэсэн асуулт хүссэн хүсээгүй хэн хүний толгойд орно.

Шинжлэх ухаан бол Өрнийн үзэгдэл. Орчин үеийн буюу явцуу утгаараа. Дорнын
уламжлал танин мэдэхүйн салбарт өрнийн шинжлэх ухаанаас үлэмж илүү өргөн ба баялаг хэлбэр, агуулгатай. Оросын Төрийн жинхэнэ зөвлөх буюу генерал, нэрт эмч, томоохон сэтгэгч Петр Александрович Бадмаев (Бадамын Жамсран)-аас Дорно, Өрнийн харьцаанд будилж, харилцаанд явцуурагсдад анхааруулан хэлэхдээ: Восток был колыбелью всей нашей цивилизации, всех наших знаний и искусств гэжээ. Гэвч Дорнодахин хоцрогдсон байлаа. 20-р зуунд Өрнийн шинжлэх ухааныг даруй эзэмших ба цаашид өрнүүлэх хүнд хэцүү зорилт Ази дахины өмнө тулгарсан билээ. Энэ нь квант ба харьцангуйн онолуудаар тодорхойлогдсон шинжлэх ухааны 2-р хувьсгалын үетэй давхацсан юм. Энэ хувьсгалд Ази дахин гүн хоцрогдлоо нөхөж, хувь нэмрээ оруулж амжих ёстой байлаа. Улмаар тэргүүлэх салбар онолын физикийн ухаанд анх Хантаро Нагаока 1911 онд атомын бүтцийн онолоор салхи хагалж, гавъяа бүтээв. Түүний араас Хидеки Юкава, Шиньитиро Томонага нар хүч түрэн тэргүүлэх байр сууринд гарав.

Энэтхэгээс суут математикч Сриниваса Раманужан төрж, цэвэр математик оюун ба зөн билгийн хосмол илрэлийн хосгүй гайхамшигт үлгэр жишээг үзүүлж, Чандрасекхара Раман туршилтын физикт томоохон нээлт хийснээр эртний их үндэстэн оюуны нөөцөө батлав.

Бид Ялав -13- Бэсүд Ч. Эрдэнэ

Хятадаас Ян Чжэньнин, Ли Цзундао нарын томоохон онолчид товойн гарч, физикийг ихэд өвөрмөц баяжуулан урагшлуулав. Пакистаны Абдус Салам орчин цагийн онолын физикийн үндсэн загварыг бүтээхэд Барууны сургуультай эн тэнцүү хувь нэмэр оруулав.

Монголд болон социалист орнуудад үндэсний болон нэгдсэн физикийн сургууль
байгуулан хөгжүүлэхэд акад. Д. Содном ихээхэн үүрэг биечлэн гүйцэтгэв. Х. Намсрай, Д. Цэрэн, О. Лхагва, Ч. Цэрэн нарын зэрэг онолчид тэргүүн шугамд ажиллаж, Монголын физикийг дэлхийн түвшинд хүргэв.

Энэ 21-р зууны эхэн гэхэд нарийн ухааны салбар дахь Дорно, Өрнийн харьцаа
үндсэндээ тэнцэж ирэв. Өрсөлдөөний шийдвэрлэх чиг шугам энд буйг ухамсарласан Азийн орнууд 21-р зууны хөгжлийн стратегиа 1990-ээд оны үес тодорхойлохдоо, чөлөөт нөөцөө суурь шинжлэх ухааны салбарт дагнан зориулахаар шийдвэрлэв. Энэ нь Дорно, Өрнийн ил далд өрсөлдөөний гол талбар тов тодорхой болсон гэсэн хэрэг.

Байгалийн шинжлэл, улмаар технологи, үйлдвэрлэлийн үндэслэл болдог онолын
физикт 1960-аад оны үеэс томоохон нээлт, нэвтрэлт гарсангүйгээр зогсонги байдал удаан хугацаанд ноёрхож байна. Энэ нь суурь онолын асуудлууд шийдвэрлэгдэн шавхагдсаар эцэст зөвхөн гранд- ба супернэгдлийн гэдэг үнэмлэхүй түвшний асуудлууд үлдсэнтэй холбоотой юм. Эдгээр асуудлуудын шийдэл нь онолын ямар нэг аугаа их нээлт, түүнтэй холбогдох бусад нээлт, нэвтрэлтүүдтэй холбоотой байх нь илт мэдээжийн хэрэг бөгөөд эдгээр нээлтүүд нь санаан зоргоор юмуу, хөрөнгө хүчийн хэмжээ, хүн амын тоо сэлтээс
дангаар хамаарч олдохгүй нь бас ойлгомжтой. Аугаа их нээлтүүд хөгжлийн түвшинтэй нягт холбоотой нь үнэн. Гэвч өнөөгийн дэлхийн онцлог гэвэл, хөгжлийн түвшин ихэд жигдэрсэн нөхцөл байдал. Африкийн ширэнгэн ойд сармагчин алж иддэг омгийн ахлагч нь Оксфорд, Сорбонны магистр байх нь элбэг болсон цаг үе. Саяхны каннибалистуудаас Кембрижийн докторууд зөндөө төрж гарсан нь өнгөрсөн 20-р зууны түүхэн дэвшил юм. Хөгжлийн түвшин жигдэрсэн нь магадлалын тархалтыг тэнцүүлж өгөв. Аливаад заавал Америк биш Африкаас, заавал
Европ биш Азиас хүлээх магадлал харьцангуй тэнцсэн нөхцөл байдал бий болсон хэрэг.

Түүнчлэн заавал, жишээ нь, Япон биш, бас Монгол ч магадлалын тооцоонд зохих байр суурьтай болчихсон цаг үе. Шинжлэх ухаан судлал гэж тусдаа ухаан бий бөгөөд энэ ухааны прогноз сэлтэд сая дурдсан магадлалын тархалтын тэнцлийн зүйлийг анхаарч үздэг юм. Супернэгдлийн онолын нээлтийг хаанаас, хэнээс, ямар учир шалтгаанаар хүлээх магадлал илүү вэ гэдэг бол чухал асуудал, хэлэлцдэг сэдвийн нэг. Үүнд Барууны ухааны үзэл баримтлалын нөөц нэгэнт шавхагдсан мэт байдал илт ажиглагдана. Тиймээс Дорнодахины нөөцөнд ямар нэг шийдвэрлэх сэжим илрээгүй үлдсэн байж магад гэж шинжлэх ухаан судлалд үзэх нь
ховор биш. Нөгөө талаар, супернэгдлийн онол нь маш олон ухаан, уламжлал, үзэгдэл юмсын уулзвар төв цагт байх ёстойг шинжлэх ухаан судлалын таамаглал, прогнозд нийтлэг хүлээн зөвшөөрдөг байна. Энэ бол мэдээжийн зүйл, учир нь Ертөнцийн оршихуй нь өөрөө бүхий л юмс үзэгдлийн уулзвар.

Энэхүү уулзвар цэгт орших үнэмлэхүй учир шалтгаан нь туйлын энгийн юм байх
ёстой гэдэг бол бас л илт мэдээжийн логик ба математик шаардлага.
Чухам туйлын энгийн учраас түүнийг урьдаас таамаглах, зөгнөх ч боломжгүй
бөгөөд олж нээхэд үнэмлэхүй хүндрэлтэй байх юм. Аливаа нээлт энгийн байна, гэхдээ энгийн нь нээлтийн дараахи буюу postfactum сэтгэгдэл. Гэтэл тэрхүү энгийн нээлт хийх үйл явц, түүнд хүрэх зам мөр нь хязгааргүй нарийн нийлмэл байна. Иоханн Кеплер гараг эрхсийн хөдөлгөөнийг 7 хоногт тайлбарлана гэж мөрий тавиад 8 жил нойр хоолгүй суусан нь дээр дурдсаны сонгодог жишээ юм. Танай судлаач гравитацийн язгуур учир шалтгааныг ойрын сард багтаагаад тайлбарлачих мэт амлалт авч суусаар 13 жил харвасан сум шиг одож байгаа юм. Ертөнцийн таталцлын гэдэг хамгийн тулгуур түгээмэл үзэгдлийг онолоор гарган авах асуудал өнөөгийн физикт ерөөс хориотой юм байна, үнэхээр шийдвэрлэхүйеэ нэн хүнд математик асуудал мөн юм гэж ойлгосон тэр мөч буюу 04 цагийн үес Улаанбаатарт газар хөдөлж байгаа юм. Хүрэлтогоотод бүртгэсэн байх гэж найдаж байна. Энэ бол Тэнгэр, Газрын дохиолол гэж надад ойлгогдов. Ямар боловч
зөв зам руу өнгийж буйн дохио. Нөгөө талаар, хүний ой тойнд орохгүй хэрийн үнэн цаана чинь байгаа шүү гэсэн дохиог Тэнгэрээс өгч, Дэлхий тийнхүү доргисон хэрэг гэж ойлгов.

Коперник-Кеплер-Ньютон-Эйнштейн-одоо хаанахын хэн? Ертөнцийн системийг
гүйцээн бүтээх суурь онолын тулгуур асуудал. Тэнгэрээс чимээ өгч, Дэлхий доргих нь зүйн хэрэг. Энд физик ярьж байснаа бөө мөргөлийн сэжим сэтгэмж рүү шилжирч буйг уншигч анзаарч ба ундууцаж буй байх. Юмс үзэгдлийн уулзвар гэж иймэрхүү таагдашгүй тохиолдлын нөхцөлүүдийг хэлж байгаа юм шүү дээ. Гэтэл тохиолдлууд нь нэгэнт тохиолдсон учраас хүчин төгөлдөр баримт. Үүнд л Ертөнцийн оршихуйн нууц далд хамаг учир шалтгаан буйг ойлгох нь чухлаас чухал. Ялангуяа энэ номын ерөнхий сэдэл, сэдвийн хүрээнд. Ертөнцийн таталцлын тухай дахь сэтгэмж Коперник, Кеплерын аль алинд байсан.

Ньютон таталцах хүч байдгаар тайлбарласан. Эйнштейн огторгуй-хугацааны муруйлтаар тайлбарласан. Физикийн утгазохиолд таталцлын онол 23 бий гэдэг. Миний гэрийн номын сангийн багцаагаар тоолоход лав 12-13 байна. Тэгээд аль нь юм бэ? Нэг үзэгдэл, тэр тусмаа тулгуур түгээмэл үзэгдэл олон учир шалтгаантай байж чадахгүй шүү дээ.

Ертөнцийн таталцал нь хэн хүн мэддэг, чаддаг үзэгдэл нэг талаар мөн. Нөгөө талаар хэн ч тайлж тайлбарлаж чадаагүй үзэгдэл юмаа гэж дээрхээс ойлгогдож байгаа байх. Гэх мэт ерөнхий ойлголтуудыг авах нь шинжлэх ухааны өнөөгийн хүрсэн түвшнийг бодитоор мэдэх, улмаар олсон долсон, хийсэн бүтээснээ бодитоор үнэлэх зэрэгт нэн тустай болно. Монгол газар хадны зураг дурсгалаар хосгүй баян, ижилгүй элбэг.

Түүнээс хамгийн эрхэм дээд үнэ цэнтэй нь энэхүү
сийлбэр байж тун магад. Учир нь, монгол цустны түүхэн анхдагч
хөрөг дүр. Энэ хөрөг Д. Цэвээндорж нарын Петроглифы ЦагаанСалаа и Бага-Ойгура (Монгольский Алтай) номонд бий. Цагаан голын хадны зургийн задгай дэлгэмэл галерей нь 12000 жилийн өмнөөс бараг өнөөг хүртэл тасралтгүй үргэлжлэн бүтээгджээ. Арваад мянган дурсгалаас 2000 орчмыг судлаачид нягтлан үзжээ.
Энэхүү дүрс ч Их мөстлөгийн дараахи үетэй нас чацуу буюу 12000 жилийн өмнөх байж магад. Ажиглаваас, маш хичээнгүйлэн зориуд үйлдсэн бодит хөрөг дүр байна. Үүнд хоёр тайлбар санаанд орно. Нэгд, уураг тархи нь сансараас мэдээлэл хүлээн авах, орчлонтой харилцах чадвар бүхий хуягласан бөө. Хоёрт, ерөөс сансараас буусан хүн. Алсын холбооны антенн, хамгаалах скафандр хувцас, газар дээр ажиллах манипулятор сэлт нь нь бэлхнээ бүрэн байна.

Аль ч утгаараа, яаж ч тайлбарласан Дээр Тэнгэрээс заяат төрсөн хүмүн бодгаль
нүднээ илт үзэгдэн байна. Түүний хойч хойчийн үр сад, удамшлын угшил нь өнөө үеийн та бидний монгол яс цустнууд юм. Хүний уураг тархи ба сансар хорвоогийн холбооны тухай асуудал бол физикийн ухааны хамгийн гүн гүнзгий сэдэв юм. Супернэгдлийн онолоор дээрхи хоёр тайлбарын аль аль нь бүрнээ тайлалтай.
Ямар боловч Хан Алтайд хүний түүхийн хамгийн нууцлаг нандин дурсгал өнө эрт
бүтээгдэн өнөөдөр бидэнд өвлөгдөн иржээ.

Тиймээ, монголчууд бид бусад үндэстнээс дээргүй дооргүй, гэхдээ гагцхүү
цаанаасаа ямар нэг онцлог нандин хувь төөрөгтэй. Үе үе үгээ хэлж даяар дэлхийг түйвээн түвшитгэх үүрэг хүлээж, бодлого хэрэгжүүлэх үүрэг даалгавартай.
Бүхий л шинжлэх ухааныг цорын ганц суурь үндэслэлээр нэгтгэснээр нэгдмэл
ганцхан шинжлэх ухаан цаашид үлдэнэ. Энэ нь супернэгдлийн онолд тулгуурлах ба эцсийнхээ дүнд орчлонгийн буюу космологийн оргил бүтээл юмуу, эсвэл адгийн үзэгдэл болох хүний тухай шинжлэх ухаан байх юм.

Залуус та бүхэн энэхүү номыг бүтнээр нь уншиж сэтгэлийн таашаал авч, Монгол үндэстнээрээ бахархах Монгол үндэстнийхээ төлөө зүтгэх сэтгэлийн галыг олж аваасай хэмээн хүснэм...
www.superunified.com
www.mongolchuudaa.com
www.negdehtun.blogspot.com
www.toonto.mn
www.moenhbayar.blogspot.com
www.horidoimergen.gblog.mn
+976-99090138
+976-91916669
+976-99209760

Эзэндээ хүрэх үгс

2012-01-08T10:56:00.001-08:00

Дээр ерэн есөн Мөнх тэнгэр ерөнхий
Доор далан долоон Үтүгэн эх даяан
Хүний сэтгэл хөвөн зөөлөн
Хүсэл гэдэг далайн ус мэт арвин

Дусал дуслаар хураавч
Дундаршгүй мэдлэг гэдэг гүн
Дундуур бодлоо нуусан чамд
Дуулин хорвоо төгсгөлгүй

Эргэх орчлонд эхийн үг алт
Энгүй ертөнцөд мөнхийн хууль агуу
Зориг шавхавч үйл гэдэг хат
Зовлон гэдэг хүсэлд байдаггүй хатуу

Эхээ мэдэхгүй нь өнчин бодол
Захаа мэдэхгүй нь өргөн тал
Үйлээ мэдэхгүй нь өөртөө хүмүүн
Учраа мэдэхгүй нь ухаангүйн төрх

Хүн танихгүй нь хөнгөн бодол
Хөшөө танихгүй нь хуурай тархи
Хөлөө олохгүй нь хүйтэн горхи
Хүслээ өчихгүй нь хуйтай зэв

Шунал ихтэд сүүдэр үгүй
Шударгагүй хүнд нөхөр үгүй
Тэнгэрийн хуулинд өршөөл үгүй
Тэнэгхэн биед гарц үгүй

Өнөөдрөөр амьдарахад зовлон үгүй
Өчигдрөө дүгнэхэд учир үгүй
Маргаашаа бодоход гэрэл үгүй
Магадгүй түүнээс хойш ирээдүй үгүй

Олны сэтгэл халуун далай
Оломгүй итгэл хатуу даваа
Ухааны урт угын сахиуст
Уурын мунхаг харанхуйн хэмжээст

Өөрөө мэдэхгүйгээ өрөөлд заах нь
Өштөн дайсанд хоол бэлдэнэ
Ядарсан түмний цагыг барах нь
Задарсан тархинд зовлон дуудна.

Үнэнд хөтлөх ганцхан зам нь
Өөрийгөө таних үнэт эрдэм
Бусдыг мэдэх мэргэн ухаан нь
Мөнхийг таних оршихуйн хууль!

Төгөлдөр бүтцийн нууцыг таньж
Төгс амьдралын үнэнд сөхөрч
Хатуу элэгтнийг нугалан дарах нь
Хамгийн дээд бахдалын учиртай

Хас бэлэгдэлт түмэн Монголын
Халуун сэтгэл үнэнд сөхрөнө
Худал хуурмаг сүр ихтийг
Хурмаст тэнгэр залхаан шийтгэнэ!

Эзэндээ хүрэх энэ үгсийг
Эрхэс тэнгэр бодож шийтгэв.
Эр хүний зангараг гаргахыг
Эцсийн удаа сануулан хүргүүлэв.
S.Bataa 2012

Ц.Элбэгдорж: Монгол улс Хятадаас бүрэн хараат болохоос болгоомжилж байна

2012-01-06T09:00:00.001-08:00

Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн “BBC” агентлагт энэ сарын 25-ны өдөр өгсөн ярилцлагыг орчуулан хүргэе.(eh survalj)
-Танай улсыг хараахан ашиглагдаагүй байгаа асар их нөөц баялаг бүхий сүүлчийн орон гэж тодорхойлдог.Дэлхийн эдийн засаг хямарч байхад Монголын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн жилд 10 хувиар өсч байна. Ийм үед энэ улс орны Ерөнхийлөгч байх нь магадгүй бахархмаар зүйл байх.Гэвч нөгөө талаас эдийн засаг хэтэрхий хурдтай тэлж байгаад санаа зовж байна уу?

Монгол бол эрх чөлөөтэй, нээлттэй орон. Бас эрдэс баялгийн нөөцөөрөө дэлхийд эхний 10 дугаарт бичигдэх улс. Эдийн засаг нь хурдацтай тэлж буй Хятадтай хиллэдэг. Гэхдээ энэ олон давуу байдлаа хэрхэн зөв, оновчтой ашиглах тал дээр цөөнгүй асуудал гарч ирдэг.Баялгийг цөөнхийн халаас руу оруулахгүйгээр ард түмэндээ хэрхэн хуваарилах вэ гэх мэт. Ингэхийн тулд ухаалаг бодлого баримтлах хэрэгтэй болж байгаа юм.

-Ухаалаг бодлого гэдэгт авлигатай тэмцэх багтаж байгаа юу?
-Тийм.

-Бас өөр олон асуудал бий. Тийм үү. Яг одоо Монгол Улс аль зүг рүү явж байна вэ?
-Аз болоход бидэнд олон орны туршлагаас суралцах боломж байна. Байгалийн баялаг ихтэй орнууд яаж амжилтад хүрсэн, хэрхэн уналтад орсон зэргийг ажиглахад нэг тийм ерөнхий чиг баримжаа гарч ирж байгаа юм.

Миний бодлоор хамгийн нээлттэй орон амжилтад хүрдэг. Жишээлбэл, Австрали, Канад гэх мэт. Харин би Монголыг нээлттэй орон гэж дүгнэдэг. Бид хэзээ ч сүүдрээ нууж байгаагүй. Манай улсад иргэд нь төрөө хянадаг. Ард түмэн бүх зүйлийг анхааралтай ажиглаж байдаг. Тиймээс бид зөв зүг рүүгээ явж байгаа гэдэгт би хувьдаа итгэж байна.

-Та ардчилал, шударга хуулийн тухай болон авлигатай тэмцэх талаар ярилаа. Харин эдийн засгийн хувьд танай улс яаж зөв гольдролдоо орох вэ. Монголын эдийн засаг хурдацтай тэлж байгааг дагаад дотоодын валютын ханш огцом чангарахаар болчихоод байгаа. Танай улсын төв банк 2013 он хүртэл төгрөгийн ханш тогтвортой байна гэж мэдэгдсэн. Энэ бүхнийг яаж зохицуулах вэ?
-Энэ бүхнийг зохицуулахын тулд бид уул уурхайн салбараас олж байгаа орлогоо юун түрүүнд иргэдийнхээ чадавхийг хөгжүүлэх болон эрүүл мэнд, боловсролын салбар, дэд бүтцийн хөгжилд зориулах хэрэгтэй юм. Манай орны дэд бүтэц тийм ч сайн хөгжөөгүй гэдгийг та мэдэх байх. Уул уурхайн салбарыг хөгжүүлэхийн тулд дэд бүтэц сайн байх хэрэгтэй. Тиймээс авто зам, төмөр зам барьж, эрчим хүчний эх үүсвэрийг хангах ёстой. Маш их хөрөнгө оруулалтын ажил хүлээж байна. Энэ бүхэн эдийн засгийн тэнцвэрийг хадгалж чадна гэж бодож байна. ЗХУ байх үед Монгол Улс боловсруулаагүй түүхий эд экспортолдог байлаа. Харин одоо бид баялгаа дотооддоо боловсруулчихаад гадагш нь гаргахыг зорьж эхэлсэн. Тиймээс энэ салбарт ч гэсэн хөрөнгө оруулах шаардлагатай байна.

-Сүүлийн үед Монгол Улс нүүрсний салбараа нэлээд хөгжүүлж байгаа. Энэ нь гадны хөрөнгө оруулагчдыг их татаж байна. Мэдээж хэрэг, том зах зээл бүхий хоёр хөршийн нөлөө ч бий. Ялангуяа Хятадын нүүрсний зах зээлийн эрэлт маш их. Танай улс энэ боломжийг хэрхэн ашиглаж байна вэ?
-Бид Орос, Хятад хоёр хөршөөсөө авах импортын хэмжээгээ тэнцвэржүүлэхийг зорьсоор ирсэн. Мэдээж хэрэг, бидэнд тодорхой бодлого байлгүй яах вэ. Манайх шиг ийм том хоёр хөрштэй улс бараг байдаггүй. Тиймээс бид гуравдагч хөршийн бодлого баримталдаг. Гуравдагч хөршийн хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх нь Орос, Хятад хоёрт ч ашигтай. Хэдий чинээ их хөрөнгө оруулалт орно, төдий чинээ боломж, бололцоо нэмэгдэнэ гэсэн үг.

-Монгол Улс Хятадаас нэлээд хараат болчихоод байгаа. Одоогоос хоёр жилийн өмнө Хятад улс эрчим хүчний хэрэглээгээрээ АНУ-ын урд орох болсон. Үүнийг дагаад түүхий эдийн нийлүүлэлт шаардагдах болсон. Тиймээс хэрэв та нар хүсвэл Хятадтай худалдаагаа өргөжүүлэх зорилгоор төмөр замын асуудлаа шийдвэрлэж болох байсан. Гэвч яагаад тэгсэнгүй вэ?
-Бид урд хөрштэйгөө найрсаг харилцахыг эрмэлздэг. Хятадын зах зээлд томоохон байр суурь эзлэхийг ч хүсэж байгаа. Одоо Хятадын нутаг дэвсгэр дээр төмөр замын ганцхан цариг бий. Харин бидэнд хоёроос гурван хувилбартай байх шаардлага гарсан. Оросын төмөр замын салбарыг ч алдахгүй байхыг хичээсэн.

-Гэхдээ Оросынхтой адил цариг бүхий төмөр зам барих өртөг нь Хятадынхтай харьцуулахад гурав дахин илүү тусч байгаа. Энэ тухай Дэлхийн банкны судалгаа харуулсан байдаг. Тэгэхээр танай улс Хятадын зах зээлээс хэтэрхий хараат болох вий гэж болгоомжилж байгаа гэсэн үг үү?
-Манай улс Орос, Хятад аль, аль руу нь төмөр зам тавих хэрэгтэй байгаа. Байгалийн нөөц баялгаа зөвхөн Хятад юм уу, аль эсвэл Оросын зах зээлээс хараат байлгахыг хүсэхгүй байна. Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг олон орны эрэлт улам бүр ихэсч байгаа энэ үед түүхий эдээ дэлхий даяар борлуулахыг эрмэлзэж байна.

-Монгол Улс Хятадаас бүрэн хараат болохоос болгоомжилж байна уу. Аль эсвэл зүгээр л баялгаа дэлхий даяар тараахыг хүсч байгаа юм уу?
-Бид баялгаа олон оронд борлуулахыг хүсч байгаа. Түүнчлэн ганц улсаас бүрэн хамааралтай болохыг ч хүсэхгүй байна. Үүнийг өмнөд хөршийн хамтрагчид маань ойлгож байгаа байх.

-Гэхдээ Оросынхтой адил төмөр зам байгуулахын тулд маш их хөрөнгө шаардагдана. Монгол Улс Хятадаас хараат байхгүйн тулд хэтэрхий их зардал гаргаж байгаа юм биш үү?
-Бид хөршөө сонгож төрөөгүй. Орос, Хятад гэх хоёр том гүрэнтэй хөрш зэргэлдээ байхаас өөр сонголт бидэнд байгаагүй. Харин тэдний хоорондох тэнцвэрийг хадгалахын тулд заримдаа төдий хэмжээний зардлыг гаргах шаардлага гарч ирдэг. ОХУ, Хятадын Засгийн газрын төлөөлөгчидтэй манай албаны хүмүүс ярилцаж, зарим тарифийн хөнгөлөлт үзүүлэх хүсэлт тавиад байгаа. Үүнийг НҮБ тэргүүтэй олон улсын байгууллагууд ч дэмжиж байна.

-Саяхан Монголчуудын дунд “Монгол Улс аль оронтой хамгийн сайн түншилж чадах вэ” гэх асуултаар явуулсан нэгэн судалгаагаар Хятад улс Орос, АНУ, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг олон орны дараа, нэлээд хойгуур жагссан байсан. Жирийн иргэд Хятадаас хараат болчих вий гэж хэтэрхий их болгоомжилж байгаа нь төрийн бодлогод нөлөөлж, бусад орныг сонирхоход хүргэв үү?

-Ардчилсан орны хувьд манай төр засаг ард түмнийхээ санаа, бодлыг үргэлж сонсдог. Түүнчлэн Хятадын тал ч манай иргэдийн сонголтыг хүндэтгэж байгаа.

-Тийм гэж үү?
-Тийм. Тэд үүнийгээ өмнө нь хэлж байсан. Хэлсэндээ ч хүрдэг хүмүүс.

-Таныг Ерөнхийлөгч болохоос өмнө 2002 онд Монголын талаас Далай ламыг эх орондоо урьсан. Гэвч түүнийг Хятадын хилээр нэвтрэхийг зөвшөөрөөгүй. Тэр үед Монголчуудын хүсэлтийг хүндэтгэсэн хэрэг үү?
-Энэ бол арай өөр ойлголт.

-Би асуултаа арай тодорхой болгоё. Хятад улс 1.3 тэрбум хүн амтай. Харин Монгол 2.8 сая иргэнтэй. Ийм үед хоёр орны хооронд хийж буй аливаа хэлэлцээр, тохиролцоо шударга байж чадах уу?
-Мэдээж хэрэг, бид Хятадын талыг хүндэтгэдэг. Манай хоёр орны харилцаанд ямар нэгэн сэв суугаагүй.

-Одоохондоо ямар нэгэн зөрчил гараагүй юм байж. Харин Улаанбаатар дахь Стратегийн судалгааны хүрээлэнгийн зөвлөх Д.Мөнх-Очир Монгол Улсын Ерөнхийлөгч болоод Хятадын хоорондын харилцаатай холбоотой дараах дүгнэлтийг хийсэн байсан. “Монголчууд хэл, соёлын хувьд хятадуудтай хэзээнээсээ таардаггүй байсан. Тийм учраас эдийн засгийн хувьд хэт хараат болох вий гэж өнөөх төрөлх зөнгөөрөө болгоомжилж байгаа нь улс төрийн шийдвэрт нөлөөлж байна” гэж. Та үүнийг юу гэж үзэж байна вэ?
-Бид ажиглагч, эрдэмтдийн саналыг байнга анхаарч, сонсдог. Гэхдээ манай улс Хятад, Орос хоёр хөрштэйгөө найрсаг харилцаатай байсаар ирснийг сануулах юун. Энд ямар ч томоохон хүндрэл, бэрхшээл байхгүй.

-Хятад улс түүхэндээ Монголчуудыг эзлэн авч, колоничилж байсан. Одоо ч Монгол үндэстний нэлээд хэсэг нь Хятадын мэдэлд бий. Тэр бол өвөрмонголчууд. Та үүнийг хэрхэн дүгнэж байна вэ?

-Манай хоёр орны хооронд үндэстнүүдийн маргаан гардаггүй. Хятадын эрх баригчид нэг угсаатнуудын соёлын салбар дахь хамтын ажиллагааг үргэлж дэмжсээр ирсэн.

-Би ямар нэгэн маргааны тухай асуугаагүй. Энэ жил Улаанбаатарын нэгэн дунд сургуульд багшилж байсан Хятадын 25 багш дээрмийн халдлагад өртсөн. Энэ бол үндэстний зөрчил даамжирч байгааг нотлох нэг жишээ. Тийм үү?
-Сайн, муу янз бүрийн хүмүүс хаана ч байдаг шүү дээ. Бид өөрсдийн иргэд болон манай улсад ажиллахаар ирсэн гадныхныг Монгол Улсын хуулийг дагаж мөрдөхийг сануулсаар ирсэн.

-Та ОХУ-ыг Монголын өөр нэгэн том хамтрагч орон гэж тодорхойлсон. Гэтэл өнөөдөр маш олон хүн Оросын засаг, захиргааг ардчилсан байж чаддаггүй гэж дүгнэж байна. Харин Монгол Улс яагаад хойд хөршөө найдвартай хамтрагчид тооцож байна вэ?
-Хятад, Оросын төрийн эрхэнд ямар хүмүүс гарч, ямар тогтолцоогоор улс орноо удирдах вэ гэдэг нь өөрсдийнх нь асуудал.

-Үнэхээр тийм гэж үү?
-Тийм.

-Өмнө нь таны хэлсэн “Ардчиллыг хөгжүүлэх нь бидний үйл хэрэг мөн” гэх үгс их алдартай. Залуухан сэтгүүлч байх үедээ та М.Горбачев огцорч байгаа тухай мэдээлэхдээ “Бид ардчиллын төлөөх энэхүү тэмцлийг үргэлжлүүлэх ёстой” гэж онцолж байсан?
-Монголд бид ардчиллын төлөөх үйл хэрэг, шударга хууль, үг хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг ард түмэндээ олгохын төлөө тэмцсэн. Гэхдээ бид бусад оронтой харилцахдаа улс төрийн тогтвортой бодлого баримтлах нь зүйтэй. Бид үүнээс айхгүй байна.

-Та энэ оны эхээр “Вашингтон Пост” сонинд өгсөн ярилцлагадаа Р.Рейганы тухай дурьдсан байсан. Монголчууд нэг намын тогтолцоотой байх үед Рональд Рейган ЗХУ-ыг “Муу ёрын эзэнт гүрэн” хэмээн нэрлэхыг сонсоод та энэ үгэнд нь хөтлөгдөж ардчиллын үйл хэргээ эхэлсэн гэж?
-Би малчин ардын гэр бүлд төрсөн. Манай ард түмэн нүүдэлчдийн уламжлалаа хадгалсан бие даасан хүмүүс байдаг. Коммунист тогтолцооноос ардчилал руу шилжихдээ бид дусал цус ч гаргалгүйгээр тайван замаар хувьсгал хийсэн. Бид улс төр, эдийн засгийн шинэчлэлийг Азийн орнуудын жишгийг эвдэж хийж чадсан.

-Би ардчиллын үнэт зүйлийн тухай асуугаагүй. Харин Хятад, Орос дахь монгол угсаатнууд Монгол руу тэмүүлж буйг юу гэж үзэж байгааг тань сонирхсон юм?

-Бид тэднийг хүндэтгэж байна. Үргэлж ийм байсаар ирсэн. Гэхдээ тэднийг Монгол руу тэмүүлж байгааг дэмждэг боловч энэ асуудлыг бодлогын түвшинд ярих боломжгүй.

-Яагаад гэвэл та нар Орос, Хятад улс ямар нэгэн хариу арга хэмжээ авах вий гэдгээс болгоомжилж байна. Тийм үү?!!!!

-Үгүй. Бид айгаагүй. Бид өөрсдийн баримтлах бодлогоо хүндэтгэж байна.

-Та түрүүн “Бид уул уурхайн баялгаа дэлхийн олон орны зах зээл рүү гаргаж, олон улстай харилцахыг эрмэлзэж байгаа” гэж хэлсэн. Гэтэл алтны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлж буй орд газартай холбоотой гэрээг гадны хөрөнгө оруулагчидтай байгуулсан хэрнээ дараа нь яагаад тохиролцооноосоо буцаж, гэрээг өөрчлөх гэж оролдсон юм бэ?
-Та Оюутолгойн тухай асууж байна уу.

-Тэгэлгүй яах вэ?
-Оюутолгойн гэрээг аль хэдийнэ байгуулчихсан. Түүнээс хойш хоёр жилийн хугацаа өнгөрөөд байна. Бид гэрээг хүндэтгэж байна. Гэхдээ Монгол бол нээлттэй орон. Бид үндэсний эрх ашиг, ард түмнийхээ хүсэлтийг үргэлж нэгдүгээрт тавьдаг. Тиймээс гадны хөрөнгө оруулагчид орон нутгийн иргэдтэй уулзаж, тэдний шаардлагыг биелүүлдэг байх ёстой.

-Монголын Засгийн газар Оюутолгойн гэрээг аль хэдийн байгуулчихсан гэдгийг бүгд мэдэж байгаа. Гэхдээ одоо үүнийгээ үгүйсгэж эхэлсэн. “Рио Тинто” тэргүүтэй томоохон компаниуд үүнд дургүйцэж “Хэрэв энэ байдал цаашид үргэлжилбэл Монгол дахь бизнес, хөрөнгө оруулалтын орчинд итгэх гадныхны итгэл сулрах эрсдэлтэй” хэмээн анхааруулсан шүү дээ?
-Өнөөдөр дэлхий ертөнц улам бүр нээлттэй болж байна. Хүмүүс ямар ч мэдээллийг хялбархан олж авдаг болчихож. Монголд байгаа зарим хүн Оюутолгойн гэрээг бүрэн төгс болж чадаагүй гэдгийг онцлох болсон.

-Та үүнийг хүлээн зөвшөөрч байна уу?
-Мэдээж хэрэг, би тэдний хэлсэн үгийг хүлээн зөвшөөрч байна. Гэхдээ хэдийгээр Оюутолгойн гэрээ төгс болж чадаагүй боловч энэ бол коммунист тогтолцоо задарснаас хойш анх удаа хийгдэж буй бизнесийн томоохон гэрээ гэдэг утгаараа ач холбогдолтой.

-Тэгвэл та энэ гэрээ анх байгуулагдсан хувилбараасаа өөрчлөгдөхгүй гэдгийг баталж чадах уу?
-Тэгэлгүй яах вэ. Чадна.

-Тавантолгойн стратегийн түншээр Хятад, АНУ болон Орос, Монголын хамтарсан консорциумыг сонгочихоод байсан. Гэвч хожим нь Монголчууд энэ байр сууринаасаа татгалзаж, Япон, Өмнөд Солонгосын компанийг оруулж ирэхээр болсон. Та нар хөрөнгө оруулагчдаас айсандаа болоод ийм эрсдэл үүрч байна уу?
-Би энийг арай өөрөөр тайлбарлая. Эхний шийдвэрийг Засгийн газрын түвшинд хэлэлцэж эхлээд байсан. Дараа нь энэхүү саналыг Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөр оруулсан юм. Хэрэв энд дэмжигдсэн бол парламентын хуралдааны үеэр гишүүд хэлэлцэж батлах байсан. Гэхдээ Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл энэхүү гэрээгээр улсын эрх ашгийг эн тэргүүнд гаргаж тавьж чадаагүй гэж үзсэн учир дахин Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэхийг санал болгосон.

-Гэхдээ хамгийн гол нь гэрээг байгуулах, батлах явц хэтэрхий их цаг үрж байна. Монгол бол маш их баялагтай орон. Гэвч ийм нөхцөл байдалд гадны хөрөнгө оруулагчид эргэлзэж эхлэх юм биш үү?
-Бид хүн бүрийн дуу хоолойг сонсож, санаа бодлыг нь тусгахыг хичээж байна. Ардчилсан тогтолцоотой орны парламент энэ бүхнийг харгалзан үзэж, удаан хугацааны туршид нямбай боловсруулсан гэрээ, хэлцэл байгуулах нь зөв байдаг. Үүнээс гарсан шийдвэр нь эргэж буцахааргүй байж чаддаг.

-Уул уурхайн салбарыг хөгжүүлэх нь Монголын байгаль орчин, хүн ардын амьдралд сөргөөр нөлөөлж байгаа. Монголчуудын тал хувь нь уул уурхайн баялаг олборлохыг дэмжиж байгаа бол үлдсэн хэсэг нь хүлээн зөвшөөрдөггүй гэх нэгэн судалгаа бий. Та үүнийг мэдэж байгаа. Тийм үү?
-Тийм ээ. Би мэднэ.

-Тэгэхээр уул уурхайн гэрээ, хэлэлцээр байгуулах хугацааг сунжруулах нэг шалтгаан нь энэ болж байна уу?
-Бүх зүйлийг хэт туйлшран хүлээж авах хэрэггүй байдаг. Гэхдээ уул уурхайн салбарт өөрчлөлт ирж байгаа гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Хөрөнгө оруулагч компаниуд илүү нээлттэй болж, тухайн орон нутгийн иргэдтэй хамтарч ажиллан байгаль орчны нөхөн сэргээлтийг хийдэг байх ёстой.

-Гэхдээ Оюутолгойн гэрээнд анх байгуулсан цагаас нь хойш зарим өөрчлөлтийг оруулсан шүү дээ?
-Мэдээж хэрэг, бид анх байгуулсан гэрээгээ хүндэтгэж үзнэ. Гэхдээ цаг хугацааны явцад олон зүйлд шинээр суралцаж байгаа. Монголчууд эрт үед маш том эзэнт гүрнийг байгуулж байлаа. Дараа нь коммунист тогтолцоотой болж, 70 жил “нойрссон”. Эцэст нь ардчилал гарч ирж, манай орны тойрсон маш олон сонирхол харагдах болсон. Том хөрөнгө оруулалт, том гүрнүүдийн ашиг сонирхол гэх мэт. Ийм нөхцөл байдал дунд тэдний тэнцвэрийг хадгалж, зөв бодлого явуулах нь нэлээд хэцүү ажил.

-Нэлээд ч биш, бүр маш хэцүү ажил байх. Тийм үү?
-Тийм. Гэхдээ энэ нь бас маш том боломж болж чадсан. Гэхдээ бид аливаа шийдвэр гаргахдаа ард түмнийхээ саналыг хамгийн түрүүнд сонсоно. Түүнээс биш аль нэгэн хүчирхэг орны бодлогод автахгүй. Монголд хөрөнгө оруулах сонирхолтой гадны хөрөнгө оруулагчид ард иргэд, уламжлал бүгдийг нь хүндэтгэж үзэх ёстой.

-Харин энэ бүхнийг зөрчиж, байгаль орчныг сүйтгэх эрсдэл байгаа учраас гэрээ, хэлцэл байгуулах ажлыг сунжруулсаар байгаа, тийм үү?
-Яг ч тийм биш. Бид сүйтгэж, үгүй хийхээс илүүтэйгээр асуудлыг шийдвэрлэх боломж, гарцыг эрэлхийлж байгаа. Ингэж байж илүү сайн гэрээ, хэлцлийг байгуулж чадна.

Зохиолч, багш Хуучинхүү яагаад бузар Хятадуудад тамлагдах болов...???

2012-01-06T08:39:00.000-08:00

Өвөр Монголын эрх чөлөөний төлөө, Монгол үндэстний төлөө санаагаа зовоож уран бүтээл туурвиж явсан энэ эгэлхэн эх хүнийг Хятадууд яагаад ингэж аймшигтай тамлан зовоож хорьж цагдах болов...?
Элэг нэгт ахан дүүсээс нь ингэж сорлон тамлан зовоож байж Монгол улсын ард түмний итгэлийг олж Монгол төртэй эдийн засаг, улс төрийн өндөр төвшинд хамтран ажиллах гэж байгаа Хятадуудын үнэн царайг өөрийн эрхгүй нулимж хаямаар...

Бүхэл бүтэн Хятад улс энэ энгийн зохиолч эмэгтэйгээс тэгтлээ айж болгоомжилж байгаа гэдэгт хэн ч үл итгэнэ. Харин түүний цаана ямар бодол санаа байгааг эгэл ямар ч хүн ухаж ойлгоно.

Ингээд Хуучинхүү багшийн хамгийн сүүлд хэрэгт татагдах болсон УРИАЛГЫГ Монгол бичгээр болон, крилл үсгэнд буулгаж нийтэлж байна. Мэргэн уншигч та тунгаан бодох буй за.
.(нутгийн аялгаас хамаарсан үгсийг баримжаа аялгад оруулж, найруулгын жаахан засвар хийсэн болно. Монгол бичгийг зураг хэлбэрээр оруулсан учир зурган дээр дарж томруулж уншаарай. С.Батаа.)

Уриалга

Хадааг тосохоор очьё
Энэ жилийн 12-р сарын 10н бол 62 дэх жилийн дэлхийн хүний эрхийн өдөр болно. тэр өдөр Хадаа шоронгоос суллагдана.. Одоо 34 өдрийн дараа манай БААТАР уяаас хүлээснээс суллагдаж, манай хэн нэгэнтэй уулзаж болохоор боллоо.
Одоогоос эхлээд өдөр тоолон хүлээе! Бүгдээр өөрийн БААТАР аа орон шоронгоос тосож авах тохиолыг насандаа ганц удаа ч тохиолдох боломж байж магад. Бид энэ боломжийг алдаж болохгүй.
Хадаа бол ганц айлын ХАДА биш. Харин Монгол хүмүүн бүрийн ХАДАА билээ.
Хадаагийн эхнэр хүү хоёр л тосохоор очвол , Монголчууд бид сэхээрэл ухамсарын талаар үхширч байгааг харуулж, Монгол хүмүүс өөрийн нэр нүүрээ гээсэн явдал болно.
БААТАРАА амьд байгаад нь хүндэтгэлээ дэвшүүлье! Гадаа мээрин байлдаж явж байх үед бүх Монголчууд дэмжиж байсан бол өнөөдөр Өвөр Монголын түүх ондоогоор бичигдэх байсан.Явцгаая БААТАРАА тосохоор очьё!!!

Уриалга 2
Энэ жил Хадаа гяндангаас суллагдана.
15-н жилийн турш хар шоронгийн хатуу тамлалд тэргүүнээ бөхийлгээгүй эрч зоригыг нь бишрэн хүндэтгэж байна.
Манайд БААТАР байхгүй биш, УДИРДАГЧ БАЙХГҮЙ бишээ...Нэг БААТАР-н дууриалаар мянган БААТАР цойлон босч, хүчирхэгжин зогсох болтуухай!
Монгол соёлын гэгээг ганц хүн авчирч дийлэхгүй учир, бүгдээр нойрноосоо сэрж өндийн босоё! Эх соёлоо хямралаас аврахаар ухаанаа нэгтгэн зүтгий!!!

Үндэстний тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласны 100-н жилийн баярын мэнд хүргэе!(Өвөр Монголчуудаас)

2011-12-29T15:53:00.000-08:00

Элэг нэгт эрхэм хүндэт Монгол ахан дүүстээ үндэстний тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласаны 100 н жилийн ойн баярын мэндийг нийт өвөр Монгол ах дүүсийн өмнөөс хүргэж байна.

Бидний Монголчууд!

Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, их суу залийн ивээл дор Хүн бол ертөнцийн салшгүй нэгэн эд, эс гэдгээ ухамсарлан ойлгож байгалийн хуулинд захирагдаж явах нь туйлын ҮНЭН хэмээx хосгүй их оюун санаа, үзлийг бий болгосон, аугаа их түүхтэй ард түмэн билээ.

Энэ утгаараа, даян дэлхийн бүхий л ард түмнийг энэхүү шударга, үнэн үзэл санаанд захирагдахыг тулган шаардаж удаа дараа байлдан дагуулж байсан юм.

Тийм ч учраас хорвоо дэлхий Монголгүйгээр оршин тогтнох арга үгүй юм.

Гэтэл хувийн өчүүхэн ашиг сонирхолдоо дийлдсэн улс, үндэстнүүдийн ертөнцийг үзэх, бурангуй санаа, илтэд энэ дэлхийд ноёрхох болж Шударга үнэнийг эрхэмлэх Монгол үндэстнийг хагалан бутаргаж сульдаан сулруулсаар ирсэн.

Хэдий тийм боловч Монгол түмэн, үнэний талд ямагт зогсож, Үндэстний Оршихуйн тэмцэлд нийт Монгол туургатнууд нэгдэж тэмцэж байсан өвгөд дээдсийн түүхэн мөр балраагүй байна.

Үүний нэгэн тод жишээ бол 1911 оны цагаагчин гахай жилийн хувьсгал юм.

Манжийн эрхшээлд 200 гаруй жил байсан Монголчууд газар бүрээс нэгдэн цуглаж, Нэгдсэн их Монгол төр улсаа байгуулах чин хүслээр тэмцэж, Манжийн ноёрхолыг түлхэн унагааж, Монгол үндэстний тусгаар тогтнолыг сэргээн тунхаглаж Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсыг байгуулсан. Улмаар Монголчууд түүхэн газар нутгийнхаа ихэнхийг нь 1913 он хүртэлх багахан хугацаанд нэгтгэж авч байсан билээ.

Түүний нөлөөгөөр 1921 оны ардын хувьсгалын оч дүрэлзэн асч, Монгол туургатнаас Монголын төрд эрдэмтэн мэргэд, идэр баатар эрс зүтгэж Тусгаар улсад байвал зохих бүхнийг өөрсдийн боломжоор дэмжиж бий болгохыг зорьсон юм.

100 жилийн өмнө өрнөсөн цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын мөн чанарыг нийт өвөр Монголчууд өндрөөр үнэлж өнөөг хүртэл эрэлхэг баатарлагаар тулалдаж явсан баатруудыг хайрлан дурсдаг юм.

Энэхүү хувьсгалаар Богд хаант Монгол улсын байгуулахад

Хөлөнбуйраас Манлайбаатар Дамдинсүрэн,

Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошуунаас Зоригтбаатар Тогтох,

Шинжаан буюу шинэ хязгаар мужийн Ил Тарвагатайгаас Ялгуунбаатар Сумьяа,

Зостын чуулганы Түмэд зүүн гарын Монголжон хошуунаас Шударгабаатар Бавуужав,

Харчин баруун хошуунаас Чин зүтгэлт Хайсан зэрэг, олон зуун баатар эрс шалгаран халуун амиа хайрлахгүй Монголынхоо төлөө оюун ухаан, хүчээ өгч байсан.

Улмаар Өвөр Монголын 49 хошуунаас Монгол улсад дагаар орох хүсэлтээ илэрхийлж байв.

Хэдийгээр цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын үр дүн их гүрнүүдийн хавчлага, улс төрийн шахалт дарамт, хуйвалдаан, хүч тэнцвэргүй доромж хэлэлцээний дүнд үгүй болсон ч өвөр Монголчууд боломж бүрд Хятадын хар цэргийн эсрэг тулалдан, бослого гаргаж байсан.

Тэр цагаас хойш өнөөг хүртэл Монголоо гэсэн сэтгэлтэй, ухаантан мэргэд, эрэлхэг эрсээс эхлээд энгийн даруу сая гаруй Өвөр Монголчууд харгис Хятадын колончлолын золиосонд алагдаж, тамлагдаж, тахир дутуу болсон ч бидний Монголоо гэх сэтгэл мохоогүй ээ.

Өнөөдөр ч мөн адил өвөг дээдсийн халуун амиар дэнслэгдсэн Өвөр Монгол нутгаа, Монгол улсын салшгүй нэг хэсэг хэмээн бодож сайн цагийг хүлээж дээлээ тайлахгүй, Монгол соёлоо уусгахгүйг хичээн сууна.

Өнөөдөр Монгол улсын ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн илтгэлд дурдагдсан уриалгуудыг газар бүр суугаа Монгол туургатнууд нүдэндээ нулимстай, сэтгэлтэй галтай баярлаж хүлээн авлаа.

Энэ бол хэдэн зуунаас зуунд дуурсагдах эр зориг, эрхэм алдар, эв нэгдлийн суурь билээ.

Хэзээд өвөр Монголчууд бид нэгэн туган дор жагсаж НЭГДСЭН МОНГОЛ улсын төлөө зүрх, сэтгэл, халуун амиа өгөхөд бэлэн байдаг билээ.

Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Монгол үндэстнээ гэсэн чин сэтгэл, чигч ариун бодол, хүсэл мөрөөдөлтэй, хүн ардыг минь ивээн болгооно уу!

Сайн үйлс бүхэн дэлгэрэх болтуухай!

1921 онын 3н сарын 18.

2011-12-24T22:08:00.000-08:00

1921 оны цагаан сарын өмнө Нийслэл хүрээг эзэлж байсан хар хятадийн 15000 цэрэг Барон унгернээс зугтаад Хиагт хотод бүгээд байхад нь Монгол туургатны 10000 орчим хунтэй нэгдсэн арми бут цохиж будаа болгосон түүхтэй. Тухайн үед Халх Монголоос төдийлөн их цэрэг дайчлагдан оролцож чадаагүй байдаг.Зэвсэг хэрэгсэл сургуулилалт ахуй байдлаас шалтгаалаад 500 орчим дайчид цугларсан тоо бий. ӨвөрМонголийн харчин, хорчин, өөлд, цахар цэргүүдээс ихээхэн хэмжээний цэрэг цугларсан бөгөөд тэдний ихэнх нь Богд хаант Монгол улсын үед 1913 оны ӨвөрМонголы г хятадуудаас чөлөөлөх дайнд оролцож явсан туршлагатай дайчин цэргүүд юм. Тэд хятадийг цагаан хэрэм давтал нь хөөсөн баатарлаг зоригтой Монголчууд байлаа.. Мөн Барга-Буриад цэргүүд цөөнгүй байсан юм. Мөн ялгаагуй тэдний ихэнх нь цэргийн сургуулилт сайтай байсан. Орос-Японий дайн болон дэлхийн 1-р дайнд их олон буриадууд тулалдсан байдаг. Агийн буриадаас 5000 цэрэг 2, 3н ламтайгаар дэлхийн нэгдүгээр дайнд орж байсан нь том бэлтгэл сургуулилт болсон. Байгал нуурийн буриад Монголчуудаас мөн тэрнээс ч их цэрэг дайчлагдан оролтсож явсан нь хожмийн энэ түүхэн 3н сарын 18нд хар хятдуудтай тулалдахад хэрэг болно гэдгийг ёстой тэнгэрт буй Өвөг дээдэс минь л мэдэж байсан байх. Монголчууд ямар нэгэн хүнд хэцүү болон сайн сайхан цагт дуу зохиодог уламжлалтай. Тэрний нэг жишгээр тухайн үед Барга-Буриад цэргийн хороо ийм дуу зохиож дуулсан байдаг.

Сар шинийн өдөр

Самуунхятадийг дарсан

Нармай Монголын цэргээ

Сэргэлэн олноо дагуулсан

Цэвээн төрөөн сүртэй ээ

Цэцэн буугаан мөрлөсөн

Буряад монголчууд сүртэй ээ

Хамаг цэргээн бишрүүлсэн

Хан баатар сүртэ ээй

Хар хятадийг хоосон

Хайлаар баргууд хучтэй ээ

Цагийн сайныг авчирсан

Цагаан сарын өдөр өө

Цаад хятадийг хөөсөн

Барга буряадийн цэргээ.

Зураг дээр Хиагтийг чөлөөлсөн Монгол Туургатны нэгдсэн хүчиний нэг хэсэг Харчин цэргүүдийн цуваа харагдаж байна. 1921 оний 3н сарын 18. (Хиагт хот өнөөдөр Буриад-Монголийн автономит улсад байгаа бөгөөд Монгол цэргүүд нэгдэн Монгол нутгаа чөлөөлснийг гэрчилдэг юм. Түүхийн номон дээр орос цэргүүд Монгол дээл өмсөж тулалдсан гэж байдаг бөгөөд энэ нь худал зохиосон түүх юмаа. Цаг нь тулвал Монголчууд бид эвлэлдэн нэгдэж маш хүчтэй болж хэнд ч дийлдэшгүй болдогийн нэгэн жишээ энэ юм шуу гэдгийг эргэлзэлгүй ухаарагтун. Монголчуудыг өөртөө итгэлгүй доожоогуй хялбарчлах залхуу санаачлагагуй байлгах гэж өвөг дээдсийн минь үнэн түүхийг гуйвуулан тархи угаадгийн нэг жишээ нь энэ байна. )

Ap, Өвөр Монголчууддаа зориулав!

2011-12-24T22:05:00.000-08:00

Бидний элэг нэгт Өвөр Монгол ахан дүүсийн өнгөрсөн 60 жилийн түүхэнд хятадын эсрэг тэмцэлгүй, нулимсгүй, гашуудалгүй байсан хоног үгүй билээ. Цус нэг, зүс нэг нэгэн өвөг дээдэстэй Өвөр Монголчуудыг хятадууд маш олноор хоморголон хядаж газар ус, эд баялагыг дээрэмдэн талаж, улмаар ургын бичгийг хүртэл хураан устгасан он жилүүд мартагдаагүй ээ. Монголд амьдарч байгаа хятад буюу хятадын эрлийз хурлийз гаралтай зарим хүмүүс Өвөр Монголыг хятадад ууссан мэтээр илтэд сурталчилж Монголчууд бидний хооронд яс хаяж, урдын хятад, манж хороор биднийг утсаар байна.
Одоо сэрэх цаг болсон Монголчуудаа! Ухаарах цаг болсон.Түүхээ хүн бичихгүй бол түүхийг чинь өөр хүн бичиж өгнө гэсэн нэгэн ухаантны үг байдаг. Бидний түүхийг Оросууд нэг удаа гутаан доромжилж, жинхэнэ баатруудыг нь ардын дайсан болгож урвагч нарыг баатар мэтээр бичиж кино хүртэл хийлгэж байлаа.

Монголын сор болсон олон ухаантан мэргэдийг хоморголон алсан бузар түүхээ л тэд ийн нуусан хэрэг байсан.Одоо тэгвэл хужаа гаралтай, хужаа сэтэхүйтэй хүмүүс Монголын түүхийг мөн мушгин гуйвуулж Монголыг хужаагийн салашгүй нэгэн хэсэг мэтээр сурталчилж, Монголын залуусын эр зоригыг мохоож бузар үг, үйлдлээр гутаан доромжилж байна.
Тэд мөн Монгол үндэстнээс урвагч нарыг магтан хөшөө баримал босгож даяар Монголын ариун голомтыг бузарлаж байна. Тэд Өвөр Монгол Буриад Монголыг өөрсдөө Монголоос салан явсан мэтээр худал түүх зохиож Монгол ахан дүүс биднийг эв хооронд нь хагаралдуулж байна.
Мөн залуу, ирээдүйтэй оюунлаг Монгол залуусыг мөнгө төгрөг, албан тушаалаар урхидаж Монголыг Монголынхоо эсрэг турхирч байна.
Монгол газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, тусгаар тогтнолд илтэд заналхийлэн Монгол газар нутгийг гадныханд улаан цайм зарж байна. Монгол нутгаа гэсэн, Монголоо гэсэн эх оронч тэмцэгчдийг гудамжныхан, худалдагдсан хүмүүс мэтээр олон сурталчилж байна. Болгоомжилцгоо Монголчуудаа! Монгол Үндэстэн Монгол улс Монгол хүн энэ хорвоод орших уу эс орших уу гэсэн асуулт бидний өмнө тулан ирлээ. Нэгийг бодож хоёрыг тунгаана буй за! Монголчууд бид эвтэй бол хүчтэй. Монголчууд хүчгүйдээ манжуудад эзлэгдээгүй эв түнжингүй байснаас эзлэгдсэн гашуун түүхийг бид давтах учиргүй ээ! Мөнх хөх тэнгэр биднийг ивээх болтуухай Уухай УУхай!
S.Bataa 2010

MОНГОЛ УХААН – МОНГОЛ ХЭЛ – МОНГОЛ БИЧИГ

2011-12-24T21:06:00.000-08:00

Монгол бичиг хийгээд кирилл бичгийн тал болон хуваагдаж сөргөлдөн буй хүмүүсийн гаргаж байгаа баримтууд нь өөр хоорондоо зөрчилтэй, бүхэллэг нэгдэл байхгүй байгаа нь тэдний үзэл бодлоо “зайлшгүй” гэдгйиг нотлоход бэрхшээл учруулж байна. Хүн бүр мэдлэг боловсролдоо тулгуурласан ертөнцийг үзэх үзэлтэй байдаг бөгөөд тэр үзлийнхээ хүрээнд ниймгийн үзэгдэл юмсыг тайлбарланойлгодгийн адил, би ч мөн явцуу мэдлэгийнхээ үүднээс, эл асуудлаар санал бодлоо илэрхийлэн, зарим зүйлийг нэг мөр болгохыг хичээлээ.Аливаа юмс үзэгдэл маш олон талтай, түүнийг танин мэдэхэд, түүх болоод шүтэлцээг нь (логик, Ш. Дулам багшийн засаж өгсөн орчуулга) судлах хэрэгтэй. Шүтэлцээ тал тухайн зүйлийн дотоод зүй тогтол, учир шалтгааныг: харин түүхэн тал хөгжлийнх нь хуулийг нээн харуулж, дараагийнх нь үе шатын зайлшгүйн тухай ойлголтыг өгдөг. Хэдийвээр логикийн болон түүхийн ухаанд төгс боловсроогүй ч гэлээ, Монгол бичиг гэгчийг энэ талаас нь судлаад, эцэст нь хийсэн дүгнэлтээ та бүхэнд толилуулья юу гэсэн билээ..

Логик үүднээс

Ухамсар үг хэлээр дамжин илрэх учраас тэдний хооронд агуулга хэлбэрийн шүтэлцээ оршино. (Ухамсар нь агуулга, хэл нь хэлбэр юм) Жишээлэхэд: монгол хүн ширээн дээр байгуу үзгийг хараад “ширээн дээр байгаа үзэг” гэж сэтгэж, тийн хэлнэ. Харин орос хүн тодотгол хэлцийг хойно нь оруулж “ручка, которая лежит на столе” гэж, махчилан үзүүлбэл “үзэг (ямар вэ гэхээр) хэвтэж байгаа ширээн дээр” гэж сэтгэж хэлнэ. Сэтгэж буй зүйл, дүрслэл нэг боловч өөрөөр төсөөлөн зааж байна. Монгол хүн өмнө нь тодотгоод, дараа нь үзэг гэж хэлж байхад орос хүн үзэг гэж хэлчихээд дараа нь тодотгож байх. Энд сэтгэлгээний ялгаа илэрнэ.Аливаа хэл хөгжихдоо, өөрийнхөө сууриа хадгалан, түүн дээрээ үндэслэн оновчтой гадаад үгийг авч үгсийн сангаа баяжуулан хөгждөг. Тийм жишээ ч Монгол хэлэнд зөндөө бий. Судар, ном, зуух, эрдэнэ, эрдэм гээд л харь үг манай хэлэнд олон. Гэвч сүүлийн далан жилийнх шиг, ийм их харь үг орж ирж хэлэнд хүчтэй нөлөөлсөн нь үгүй биз ээ. Үй олон орос үг орж ирснийг зүй ёсны юм гэлээ гэхэд “ширээн дээр ‘хэвтэж байгаа’ үзэг” эсвэл “зогсож байгаа” халуун сав, “хэвтэж байгаа” таваг гэж ярьдаг хүмүүс бидний дунд олширч байгааг юм гэж үзвэл зохистой вэ? Энэ тохиолдолд зөвхөн хэл саармагжиж байгаа тухай ярих нь хангалтгүй, сэтгэхүй бас эрлийзжиж байна.Тэгвэл сэтгэхүйг өөрчилтөл юу тэгж сүрхий хэлэнд нөлөөлөв?Хэлэнд хамгийн идэвхитэй нөлөөлдөг зүйл бол бичиг юм. Хэл бичиг хоёрын хооронд, миний бодоход, бас л агуулга хэлбэрийн шүтэлцээ оршино. (хэл нь агуулга, бичиг нь хэлбэр) Аливаа бичиг тухайн үндэстний бичиг болохын тулд үндэсний хэлтэй нь нийцэж зохицсон, бичгийн хэлийг өөрөө төрүүлдэг. “Бичгийн хэл бий болох явц олон зуун жил шаардах бөгөөд тэр хэл тэр бичгээр өөрийгөө илэрхийлэх сонгодог хэлбэрээ олж авдаг болов уу. Бичгийн хэл гэдэг бол тухайн хэлээр уг бичигтэй зохицон явж байгаа, хамгийн их мэдээллийг логик зөв дэс дараатай дамжуулах шилдэг арга мөн тул тухайн хэлний эрхэм баялагийг агуулсан байдаг. Иймээс хэл бичиг хоёрын хооронд, бичгийн хэлээр нөхцөлдсөн нягт шүтэлцээ оршино.Үндэсний бичгийг гэтэл шууд механикаар соливол юу болох вэ?Агуулга, хэлбэрийн хооронд үл шийдэгдэх зөрчил үүснэ. Хэлбэрээр дамжин агуулгад өөрчлөлт орж, магадгүй мөн чанарт нөлөөлөхөд хүрнэ. “Сэтгэхүйг өөрчилтөл юу тэгж сүрхий хэлэнд нөлөөлөв” гэдгийг хариулт чухам энд л оршино. Монгол хэл, цаашилбал сэтгэхүй нь кирилл бичиг авсны улмаас хэрхэн өөрчлөгдснийг би ядмагхан мэдлэнгийнхээ хүрээнд жишээ татан тайлбарлая.Нэгэнтээ миний бие Анандын Амар агсны “Монголын товч түүх” номыг уншсан билээ. Тэр ном хэдийгээр сонгодог монгол бичгийн хэлээр бичигдсэн боловч би тун барагтайхан ойлгосон юм. Бүр багадаа Борис Поливейн “Ёстой хүний тууж” номыг уншихдаа “ямар хачин хэллэгтэй юм бэ” гэж гайхаж байснаа би мартдаггуй юм. Энэ ном сонгодог монгол бичгийн хэл, кирилл бичгийн шинэ хэлбэртэй зөрчилд орж байсны тод жишээ болж чадахыг хожим ойлгосон билээ. Иймэрхүү жишээг тавиад оны ном зохиолыг анхааралтай ажиглавал амархан олж болно оо. Энэ зөрчил яв явсаар сонгодог монгол хэлийг устгаж, удалгүй “МОНЦАМЭ-ийн модон хэл” бий болжээ. Бидний үе энэ хэлээр сурч хүмүүжсэн тул одоогийн кирилл бичгийн хэл огтхон ч хачирхал төрүүлдэггүуй бөгөөд харин сонгодог монгол хэл маань “эртний бүдүүлэг эриний дурсгал” мэт санагддаг авай. Бичгийн хэлээ алдсны дүнд монгол хэлний сан ядуурч, хэмнэл нь алдагдаж, эцэст нь бид өөрөө ч мэдэлгүй “и, но, так” зэрэг харь үгийг хэрэглэж байна. Зарим үед санаагаа монголоор илэрхийлэх тун хүнд байдгийн учир энэ юм. Ингэж л бидний хэл, цаашилбал сэтгэхүй маань эрлийзжиж байна даа.Эндээс үзвэл сэтгэхүй хэлээр дамжин илрэхийн зэрэгцээ, хэл өөрийгөө илэрхийлэх гол хэлбэр нь бичиг болдог хийгээд тэдгээр нь хоорондоо агуулга хэлбэрийн шүтэлцээтэй байдаг тул “сэтгэхүй – хэл – бичиг” гэх систем нэгдэл оршино. Бид бичгээ сольсноор энэ системийн цогц байдлыг эвдэж, “хэл ядуурч, сэтгэлгээ эрлийзжсэн” учраас кирилл бичгийг авч хэрэглэсэн маань үндэсний уламжлалт соёлын хувьд дэвшилд биш, ухралд хөтөлсөн хэрэг болжээ.Хэрвээ бид монгол бичгээ сэргээхгүй бол монгол хэлээ мэдэхгүй монголчууд болох нь ээ. Цаашилбал, угсаатны мөхөл, нүүрлэж, элэг нэгт буриад зоны араас “ах” нарын зүг замнаж, зуун жилийн дараа онигор нүдтэй, дугуй бор царайтай эх хүүдээ хандан “ зуу зуун жилийн өмнө энэ нутагт бид хоёр шиг төрхтэй, хүдэр чийрэг биетэй боловч мулгуудуу хүмүүс мал маллаж, хонь хагалж идэн амьдарч байжээ” гэдэг “хар домог”-ийг аль нэг хэлээр ярих болно.

Түүхэн зайлшгүйн үүднээс

Хүннү хийгээд эртний бүхий л улс өөрийн гэсэн бичиг үсгийг хэрэглэж байжээ. Монгол бичгийг хэрэглэж эхэлсэн цаг хугацааны хувьд маргаантай байдаг. Нэг хэсэг нь монголчууд XII зуунд Кидан үсгийг хэрэглэж байсан, харин XIII зуунд уйгараас монгол бичгийг авсан, тиймээс монгол бичгийн хэлний зүй нь баруун монголын аялгад ойрхон байдаг гэдэг. Нөгөө хэсэг нь Чингисийн чулууны бичгийн хэл зүйг судлаад, ийм бичгийн соёл бүрэлдэх хугацааг тооцон, уйгар, монгол хоёр нэгэн зэрэг согдоос бичиг авсан гэж нотолдог. Миний санахад, энэ хоёр баримтад зөрчилдөх зүйл алга. Тэр үед тархай, бутархай байсан монгол аймагууд заавал нийтээрээ нэг бичиг үсэг хэрэглэдэг байсан гэж нотлох аргагүй юм. Бүгд дор бүрээ тус тусын шашинтай байсны адил өөр өөр бичиг хэрэглэдэг байсан байж болох шүү дээ. Жишээ нь Найманы ханлиг уйгартай зэрэгцэж авсан уйгаржин үсгийг хэрэглэж байхад Монгол буюу Хиян аймаг Кидан үсгээр бичдэг байсан байж болох. Тэгээд л Хиян аймаг Найманыг эзэлсний дараа Киданы дүрс үсэгтэй харьцуулахад илүү дэвшилттэй, хэдэн зууны турш боловсорсон бэлэн бичиг авсан нь баруун монголын аялгыг тусгасан байсан учир “уйгаржин” гэж нэрлэгджээ.Чингис хаан Монгол бичгийг бүхий даяар хэрэглэх зарлиг гаргасан нь, дор бүрнээ хаяа манасан шүтлэг, бичиг үсэгтэй байсан ханлигуудыг бичиг соёлын хувьд нэгтгэн (сэтгэхүй – хэл – бичиг системийг харгалзвал) оюун санааны хувьд нэгтгэн нэг үндэстэн болгон төлөвшүүлжээ. Эзлэгдсэн ард түмнийг сэтгэхүй – хэл – бичиг гэсэн шатаар нэгтгэх бодлогыг Хувилай хаан бас л дөрвөлжин үсгээрээ хийсэн бололтой. Хэрэв эндүүрээгүй бол ийм санаа тухайн үеийн монголы хуульд байдаг бөгөөд “дөрвөлжин үсэг” өөрөө Юань гүрний бүрэлдхүүнд байсан бүх үндэстний хэлэнд таарч байсан баримт бий. Гэвч энэ “космополит санаа” хэрэгсэнгүй, эзэнт гүрэн задарсны дараа дахин монгол бичиг сэргэжээ. Монгол бичгийг халах дараагийн оролдлогыг Ойрдын Зая Бандид Намхайжамц бээр “тод үсэг” зохиосон явдал гэж үздэг. Тэрээр Монгол бичгийн нэг дүрсээр тэмдэглэдэг ойролцоо дуудлагатай үсгийг ялгаж, мөн урт эгшигтэй болгож өгсөн нь хэл бичиг хоёрыг ойртуулах гэсэн кирилл үсэгтэй адил үүрэг гүйцэтгэх ёстой байлаа. Гэвч тод үсэг, тухайн үеийн дайн самуунаас болоод өргөн тархаж чадаагүй билээ. Энэ үед Монгол бичигт үндэслэсэн бас нэг үсгийг Манж Чин Улсыг үндэслэгч Нурхач баатрын зарлигаар зохиосон нь манж бичиг юм. Манж нар хятадыг эзэлсэн хэрнээ монголоос яагаад бичиг авах болсон нь сонирхолтой юм. Монгол бичиг ханз үсгийг бодоход илүү дэвшилтэт хэлбэр юм. Мөн сэтгэхүй – хэл – бичгийн зарчмыг уялдуулан бодвол манж нар харь угсаатан хятадаас үндэснийхээ соёлыг хамгаалахдаа “гарвал нэгт, хэл оролцоо” монголоо түшсэн хэрэг болов уу. Яг ийм зарчмыг удирдлага болгон Өндөр гэгэээн Занабазар манж лугаа нэг үсэгт бичигтай байхыг үл хүсэн “соёмбо” үсгийг зохиожээ. Энэ утгаараа соёмбо үсэг одоо болтол тусгаар тогтнолын бэлгэдэл болсоор байна. Гэтэл соёмбо үсэг өөрөө энэтхэг гарвалтай тул шарын шашин монголд дэлгэрэх үүдийг нээж өгчээ. Кирилл үсгээр “коммунист интернациолизм”-ыг экспорлосон шиг, соёмбо үсэг “шарын шашнийг” импортлосон байна. Халхыг манжид дагаар орсны дараа соёмбо үсгийн хэрэглээ багасч монгол бичиг дахин сэргэжээ. Үүнээс хойш, 1930-аад онд латин үсэг, 1940-өөд онд кирилл үсгийн довтолгоо эхэлсэн. Үр дүнд нь, өмнө бүлэгт өгүүлснээр аажмаар мөхөх замд орсон юм.Ер нь 1911 онд Богд Хаант Монгол Улсын тамганд Нарангэрэлт, Түмэн Наст Богд Жавзундамба Хааны Тамга гэж монгол, дөрвөлжин, соёмбо үсгийг зэрэгцүүлэн сийлсэн байхыг үзэхэд, 1930-аад оноос өмнө аливаа бичиг үсгийг хаяж устгана гэсэн ойлголт байгаагүй бололтой. Гэтэл сүүлийн 60 жилийн турш бид чинь монгол бичиг соёлын бүх түүхэнд цэг тавьчихаад юу ч байхгүй юман дээр шинэ юм барих гэж явлаа шүү дээ.Ийнхүү Монголын бичиг соёлын түүхийг сонирхоход ажиглагдаж буй нэгэн зүйл нь монгол бичгийг үе үе хөндлөнгийн соёлоор үгүйсгэдэг ч, дахин боловсорч гарч ирдэг зүй тогтол юм. Үүнд хөгжлийн тухай үгүйсгэлийн үгүйсгэлийн хууль маш өвөрмөцөөр илэрнэ. Энэ зүй тогтлыг үнэн гэвэл монгол бичиг сэргэх цаг нэгэнт болжээ.Хэрвээ бид ийнхүү монгол бичгээ сэргээхгүй юм бол оюуныхаа хөгжлийн холбоог өөрөө таслах сармагчин болох нь ээ. Цаашбилбал, сонгодог зураг, абстракт урлагийг ойлгодог хэмээн соёлтойгоо гайхуулах мөртөө уламжлалт уран бичлэгийг “сүг зураг” хэмээн боддог “боловсон хүмүүс” олширч, зуун жилийн дараа тэдний нэг болох онигор нүдтэй, дугуй бор царайтай эх хүүдэ хандан “зуу зуун жилийн өмнө энэ нутагт чи бид хоёр шиг төрхтэй хүдэр чийрэг биетэй боловч мулгуудуу хүмүүс хонь хагалж идэн, мал маллаж амьдардаг байжээ” гэдэг “хар домог”-ийг их л модернист байдлаар өгүүлэх болно.

Төгсгөл буюу “Элит” хэмээгчдэд хандах нь

Дээр өгүүлснээр монгол бичгийн хөгжлийн түүхэн онцлог нь гаднын нөлөөгөөр механикаар үгүйсгэгдээд хэсэг хугацааны дараа өөрийн хууль жамаар дахин гарч ирдэг явдал юм. Яг өнөөдрийн хувьвд монгол бичиг төрийн бичиг үсгийн хувьд үгүйсгэгдээд байгаа бөгөөд энэ нь хэн бүхний мэдээжээр харь гүрний хараа хүрээнд автаж байсантай холбоотой юм. Гэвч энэ шахалт одоо нэгэнт үгүй болсон тул өвөрмөц хөгжлийн зүй тогтлоор монгол бичиг сэргэх нь түүхэн сорилт болжээ. Зайлшгүй гэдэг нь юмсын дотоод хөгжлийн зүй тогтолд үндэслэсэн, түүний өөрчлөлт хөгжлийн цаашдын хэлбэрийн баттай магадлалыг хэлдэг. Хэрвээ зайлшгүйг үгүйсгэвэл юу болох вэ? Бичгээ солихгүй бол яах вэ? Хэрэв ингэвэл зөв хөгжлийн холбоо тасарч, уг зайлшгүйг төрүүлсэн шалтгаан (сэтгэхүй-хэл-бичиг) буюу харилцан уялдсан нөхцлүүдийн цогц буруу гаж хэлбэрээр хөгжинө. Өөрөөр хэлбэл, монгол бичиг соёлын диалектик хөгжил тасарч, өмнө өгүүлсэн аажим мөхөл үргэлжилж, улмаар эх монгол хэл маань мөхөх бөгөөд үүнтэй хамт нягт уялдаа холбоо бүхий бидний мөнөөхөн хоосон дэвэргэдэг “монгол ухаан”, “монгол соёл” маань мөхнө. Ингэснээр (хаана ч билээ, хэзээ ч илээ сонссон)”500 жилийн дараа монгол мөхнө” гэсэн үг хугацаанаасаа арай өмнө биелэх болов уу гэсэн муу ёрын санаа намайг зовоодог юм.Өнөөдөр бид өв соёлоо уламжилж байна гэлцэж, морин хуурын аялгуунд бөө цамнаж сууна. Тэгсэн мөртөө монгол бичгээ муу элээд байгаа нь хэн нэгэн харь хүн монголчууд гэж эрт дээр үед ийм хүмүүс байсан гэж зүгээр хоосон дуурайж байгаа мэт инээдтэй, хөөрхийлөлтэй харагдана. Шал дуураймал.Түүний оронд, Япон, Солонгос зэрэг орны жишээгээр бичиг үсэг гэх мэт соёлынхоо голомтыг сэргээн уламжлаад, түүнийгээ хүрээлж шинэчлэх нь илүү утга төгөлдөр байх сан. Бид уламжлал-түүхэн соёл, шинэчлэл-техникийн соёлын харьцааны хувьд сүйрлийн байдалтай байгаа бөгөөд иргэншлийн давалгаанд үлдэж хоцрохын тулд үндэсний соёлоо уламжлах зайлшгүй шаардлагатай байна. Хард рокийн аянд дэвхцэн бүжиж буй залуу “оросоор биш монголоор” ярьж байвал л боллоо. Харин иргэншлийг зогсоож болохгүй, чадах ч үгүй, зогсоохыг оролдвол бүр тэнэг хэрэг болно.Адилхан монголоо алдсан хэрнээ, бид нэг нь нэгнийгээ “монгол бичиг сур” гэж хоосон дүрэмдэх нь хиймэл зохиомол харагдана. Миний нэгэн нөхрийн хэлснээр “намайг үхтэл кирилл бичгээр сонин гарах л юм даг”. Харих хойч үе маань бидний зэрэгт ирэхэд “алдсан монголоо” эргүүлж болох байсан юм сан … Гэтэл үндэстнээ үндэстэн болгон дахин төлөвшүүлэх бодлого тасарлаа.“Элит” гэдгийг би хувьдаа манай багшийн анх жишээ татан ойлгуулж байснаар “Данко” хэмээн сэтгэдэг. Данко зүрхээ сугалж, гал дөлөнд нь мөхөж буй мунхаг ард түмнээ аврагдах замыг зааж өгдөг шиг, манай элитүүд цөөн монголчуудаа оюуныхаа галт бамбараар гийгүүлэн соёрхож, үндэснийхээ соёлыг мөхлийн замаас гаргах буй за хэмээн итгэж суунам.

О. Машбат

Эх сурвалж: http://mashbatpoliticalarticles.blogspot.com

ТАВАН СУМЫН СУРГААЛЬ МОНГОЛЧУУДЫГ АУГАА БОЛГОНО!

2011-12-24T20:55:00.000-08:00

Таван сум бол бидний эв нэгдлийн бэлгэдэл билээ. Монголчуудын нэгдсэн хvч дэлхийн тvvхэнд хосгvй байсан. Улс vндэстнээ сэргээн мандуулаад зогсолгvй, хvн тєрєлхтєний зєрчил дайсагналыг арилгаж, даяарын энх амгаланг тогтоож, бултаар хєгжин цэцэглэх нєхцєлийг бvрдvvлж байсан аугаа vе, алтан зуун буй. Мєнх Хєх Тэнгэртээ шvтэж, Бурханы хуулинд захирагдаж, эв нэгдлээ сахиж, хvчээ нэгтгэн зорьж тэмцэж байх vедээ монголчууд их ард тvмэн, Монгол улс дэлхийн гvрэн байсан юм. Монголын эзэнт гvрэн шиг тив тивд сvрээ бадруулж, олон хvчирхэг улс тvмнийг захирч чадсан нь эртний Египет, Грек, Ром, хожуу цагийн Араб, Франц, Англи, ХХ зууны Герман, Орос, Америк аль нь ч бус билээ.Зєвхєн монголчууд л хvн тєрєлхтєний тvvхэнд хамгийн хvчирхэг нь байсан. Бараг бvх дэлхий монголчуудын эсрэг хандсанаар хvч сулрах нэгэн нєхцєл бvрдсэн. . Гэхдээ л эв нэгдэл алдарсан нь доройтлын хамгийн гол нєхцєл болсон юм. Хаад ноёд хагаран тэмцэлдэж, эгэл олон эрхшээгдэн дагаснаар Тэнгэр Бурханаасаа холдож, эрч хvчээр мєхєсдсєн билээ. Vр дvнд нь єнєєгийн монголчууд хамгийн их хохирч хэлмэгдэж, дарлагдан нухчуулж, хуваагдаж булаагдсан ард тvмний нэг болжээ. Монголчуудын эмгэнэл еврей, армян, кvрдийн тvvхтэй л эн зэрэгцэх аж. ХХ зуун-бага ард тvмнvvдийн эмгэнэлийн зуун. Египет, ром, ассир, араб, сельжук, османы тvрэмгийлэлд автаж, боолчлогдож, эх орноосоо хєєгдєж, дэлхий даяар тарсан жvvд нарыг улс бvрд хажиглан хавчдаг асан ба Герман 6 сая еврейг шууд устгасан нь энэ ард тvмний бараг хагас нь билээ. Эртний тvvх соёлт армянууд дутахгvй тооны булаан эзлэлд єртєж, дэлхийн I дайны vед Осман гvрэн улсынх нь гол хэсэг болох Баруун Армяныг газрын хєрснєєс арчина гээд хядахад богино хугацаанд ард иргэдийнхээ талыг буюу 2 сая хvнээ хєнєєлгєсєн юм. Єєрийн тєр улстай мандаж бадарч явсан кvрдvvд єнєєдєр 20 саяулаа ч, дєрвєн улсад хуваагдан булаагдаж, тэр бvрд хавчигдан гадуурхагдаж, аймаглан устгах бодлогод хэлмэгдсээр явна. Энэ ард тvмнvvдийн эмгэнэлийг дэлхий даяар мэддэг. Харин монголынхыг л мэддэггvй. Монголын эзэнт гvрэн унахад монголчуудын жинтэй хувь нь алс нутгуудад хєдєлшгvй суурьшиж, єєр шашинд орж, харьжиж хоцорсон. Монгол нутагтаа байсан нь хэмхэлдэн тэмцэлдэж, Чингисийн ємнєх vе шиг хоорондоо дайтаж эхэлсэн. Хаад ноёдын удам угсаа, улаан шарын шашин, ойрд халх гээд л санаанд орж болох бvхнээр хуваагдан иргэний дайн єрнvvлсээр Манжийн хvчирхэгжилтэй золгосон. Хvчээ нэгтгэлгvй дайнаа vргэлжлvvлсээр байсныг ашиглан манжууд 1636 онд Євєр Монгол, 1696 онд Халх, 1758 онд Зvvнгарыг эрхэндээ оруулж, энэ vес оросууд Буриадыг булаасан юм. 1911 онд Ар Монгол тусгаар тогтнох байдлыг олж, улмаар Алтай, Хянган, Хєх нуур, Байгаль нуурыг багтаасан, монголчуудын унаган нутгуудыг нэгтгэсэн улсаа байгуулах дайныг хийж, зорьсондоо бараг хvрсэн билээ. Євєр Монголын дийлэнхийг чєлєєлж, монголчуудын ихэнхийн итгэл дэмжлэгийг хvлээж, засаг захиргаандаа хамруулж байсан юм. Гэвч 1913 онд Орос, Хятад хvч хавсран Монголын эсрэг тэмцсэнээр Богд хаан чєлєєлсєн нутгуудаас цэргээ татаж, Хятад Євєр, Торгууд Монголыг, Орос Буриад, Цагаан Ойрдыг ичгvvр сонжуургvй булаан авцгаасан. 1914 онд Ар Монголын хэсэг, Богдын мэдлийн нутаг Тагна Урианхайг Орос тvрэмгийлсэн юм. Монголын эх орончид 1919 онд Нармай Монголыг байгуулна гэж тэмцсэн ч мєн л их гvрнvvдийн хvчинд мєхєсдєв. 1921 онд монголын хувьсгалчид Ар Монголын тусгаар тогтнолыг бататгаж, большевикууд хичнээн эсэргvvцэж байсан ч Монголыг нэгтгэх бодлогыг vргэлжлvvлж, Євєр Монгол, Буриад, Барга,Торгууд, Халимаг, Цагаан Ойрд гээд монголчуудын бvх нутагт vйл ажиллагаа явуулж байв. Монгол Ардын Намын хамгийн гол зорилго нь Монголоо нэгтгэх vйлс байсан юм. 1945 онд БНМАУ Євєр Монголыг харийн дарлалаас ангижруулахаар дайнд хєдлєв. Чєлєєлєх зорилгоо биелvvлсэн ахан дvvстээ Євєр Монголын парламент нэгдэх хvслээ илэрхийлсэн бичгийг єргєлєє. Мао хvчирхэгжтэл буюу тавиад он дундартал бvх монголчууд нэгдэх бэлтгэлээ хийж байв. Энэ ажилд Сталин саад тотгор учруулж байсан ч гэлээ, алсдаа монголын ССР байгуулж улсдаа нийлvvлэх бодолтойгоор БНМАУ-д “оросын”, “хятадын” монголчуудыг болон монгол нутгийг нэгтгэх хувилбарыг авч vзэж байлаа. Гэвч байдал хамгийн муугаар эргэсэн. Єнєєдєр монголчуудын дєрєвний нэг л гадны эзэрхлээс ангид улс байгуулан сууж буй нь бидний энэ Тєв Монгол улс юм. Бvх монголчуудыг нэгтгэх гэж шантаршгvй тэмцэж байсны тєлєє большевикууд Ар Монголын эх орончдыг устгах, хvн ардыг бєєнєєр хєнєєх, оюуны геноцид явуулах зэрэг олон харгислалыг vйлдсэн. 1990 оноос хойш Зєвлєлтийн дагуул байхаа больсон ч Монгол улс харийн дарамтыг эдэлсээр ирэв. Бусад нь хамаг эрхээ хязгаарлуулж, уусгах бодлогын золиос болж, хавчигдан гадуурхагдаж, шаналан зовж байна. Монголдоо нэгдье гэж байнга тэмvvлж ирсэн євєр монголчууд Хятадын харъяанд ЄМЄЗО гэгдэн оршиж буй. ХХ зуунд хэдэн ч удаа ард нийтээрээ Ар Монголд нэгдэх хvслээ илэрхийлж, 30-аад онд Японы тусламжаар Хятадаас ангижран тусгай улсыг байгуулж байсан тэд мєн ч их харгислал хядлагыг vзсэн дээ. Хятадын засаг БНМАУ-д нэгдэх гэлээ гэж єширхєн, аймаглан хєнєєх, хятадчилан уусгах, элдэв туршилтын золиос болгох бодлогыг тэдэнд тулгаж, євєр монголчууд vvнийг vл хvлцэн томоохон бослого хэдэнтээ гаргаж, эсэргvvцлийн арга хэмжээ зохион байгуулсаар ирэв. Тусгаар тогтнолын тєлєє тууштай тэмцэгч ойрдуудын удам торгууд монголчууд Шинэ хязгаар, Хєх нуур зэрэг єргєн уудам нутагт тархан амьдарч байна. Монголын эзэнт гvрний эринд болон хожуу vед Хятадын олон нутагт суурьшсан монголчуудыг нэмбэл БНХАУ дахь угсаа нэгтнvvд маань 6 сая шахам болох ажээ. Орос, ТУХН-д 1 сая орчим монголчууд буй юм. Тэдний томоохон бvлэг нь 400 гаруй мянган буриадууд билээ. Тэд Монголоо нэгтгэх vзэлтэй нэрт зvтгэлтнvvдийг тєрvvлж, 1920-иод онд элэг нэгтнээ дагах єргєн тэмцлийг єрнvvлж, Халхад олноороо нvvдэллэн ирж байв. Сталинистууд Буриадыг хэдэн хэсэг хувааж, нутгийн хагасыг хvн амтай нь бусад мужид єгч, сэхээтнvvдийг панмонголист хэмээн хядаж, зон олныг бєєнєєр хороон харгислаж байсан юм. Єнєєгийн буриадуудын тоо VII зууны хэмжээнд байгаа нь ямар хэрцгий бодлого явагдсаныг харуулнам (VII зуунаас хойш оросууд 30 дахин єсчээ). 200 мянга орчим халимаг Орос, ТУХН-аар нэг тарсан буй. ХVII зууны эхээр язгууртны зєрчлєєс болж торгуудын 50 мянган єрх Ижил мєрєнд очиж суурьшсаны залгамжлагч тэд юм. Халимагууд бас л монголчуудтайгаа нэгдэхийг хvсдэг тэмцдэг байсан. Vvнд хилэгнэсэн Сталин халимагуудыг Сибирь даяар тараан цєлж, нутгийг нь зэргэлдээ мужуудад хуваан єгсєн. Энэ нь халимагчуудыг vлдэх мєргvй устгах гэсэн оролдлого байсан юм. Орос 1914 онд Ар Монголоос Туваг эрээ цээргvй булаасан. Монголын тєрєєс Тагна Урианхайг эргvvлэн єгєхийг удаа дараалан шаардаж байсан тул Зєвлєлт Орос Танну-Тувагийн БНУ гэдэг тусгаар тогтносон улс байгуулагдлаа гэхчилэн хуурч мэхлэхийг хичээж байсаар 1944 онд хавсарган нэгтгэснээ эцэслэн зарласан. ХХ зуунд тувачууд 1911, 1921 оны Монголын тусгаар тогтнолын тэмцэлд оролцож, оросууд тусгаар улс болгоно гэхэд ихэд дургvйцэн нэг бус удаа Ар Монголтой нэгдэх бослого хєдєлгєєн єрнvvлж байлаа. Єнєєгийн тувачууд мєн 200 мянга орчим. 1864 онд Манж улс Оросын дарамтанд автаж, Монголын их хэмжээний нутгийг найр тавин єгсєн. Тэр нутгийн хэсэгт 1922 онд Ойрдын автономит муж байгуулагдсан агаад, 1948 онд Сталин Уулын Алтайн АМ хэмээн нэрийг нь єєрчилж, уугуул монголчуудад ойрд хэмээх vгийг цаазлан хориглож, оросчлох, тvрэгжvvлэх бодлогыг хэрэгжvvлсэн юм. Бусдаас дутахгvй хэлмэгдсэн, єєрсдийгєє цагаан ойрд гэдэг 60 мянган монголчууд бєглvv хоцрогдмол байдалд аж тєрж байна. Афганистанд монголчуудын том бvлэг буй. Их байлдан дагууллын дараа суурьшсан монголчуудын удам юм. Хазар монголчууд хэмээн єєрсдийгєє нэрлэх тэд Хазаражат гэх улсыг байгуулж явжээ. Тvрэмгийлэгчдийн удам, єєр vндэс угсаатай, шиит шvтлэгтэй гэгдэн гадуурхагдаж, афганы эцэс тєгсгєлгvй дайны хєлд нэрвэгдэж, тvмэн зовлонг амсч ирсэн аж. Шашны хийрхэгч талибанчууд тэдний эсрэг онцгой харгис бодлого явуулж байжээ. 2 сая хазар монгол байна гэсэн тооцоо буй. Исламын шашинт гэж тэдэнд бид эгдvvцэх явдалгvй юм. Бид ч унаган шvтлэгээ харийн шашнаар сольсон билээ. Єєр улсуудад ч олон монгол буй. Орон бvхэнд монголчууд бий. Сvvлийн vед Тєв Монгол гадаадад боолчууд, цагаачид гаргах талаар єндєр тvвшинд хvрлээ. Бид тарж бутрах тусам л доройтож мєхнє. Харин нэгдэж нийлбэл сэргэн мандана. Єнєєдєр зэвсгийн хvчээр монгол нутгуудыг чєлєєлєх боломж нэгэнт vгvй болжээ. Бvх элэг нэгтнээ Тєв Монголд нvvлгэн ирvvлэх ганц л зам vлдээд байна. Даяарчлал гэдэг нь бидний хувьд даян дэлхийн монголчуудаа нэгтгэх гэсэн утгаар л хэрэгжих ёстой. Цаг алдалгvй монголчуудаа урин залцгаая! Орон бvхний монголчууд нэгдэгтvн гэж явбаас Тэнгэрийн таалалд нийцэж, аугаа их эрч хvчийг хvртэнэ. ХХI зуун тарж бутарсан аливаа vндэстний нэгдэн нийлэх зуун болох тєлєвтэй байна. Монголчууд vvнээс аанай хоцорвол vхлийн нvгэл тэр болох бvлгээ. Холгvй цагт, газар нутгийг дэлхийн хvн амд харьцуулан тэгш хуваана гэж том гvрнvvд уулгалах магадлалтай байна. Чингэхэд бид арван саяулаа болчихсон байвал улсаа хадгалан мєнхжинє. Єнєєгийн байдлаараа єдєр хоногийг аргацааж байваас хоёр сая монголыг Улаанбаатарын нэг дvvрэгт хашчихаад л бусдыг булаахаас сийхгvй. Еврейчvvд Сион уул руугаа vхэн хатан тэмvvлсээр, зуун улсаас цуглаж Израилиа байгуулсан. Монголчууд Бурхан Халдун руугаа амьдралын зорилго болгон зvтгэсээр Хамаг Монголоо байгуулах цаг ирлээ. Орд ордоор нvvн ирж, Тэнгэрээс соёрхсон Монгол улсаа сэргээн мандуулах нь єнєєгийн монголчуудын vvрэг, нэр тєрийн vйл хэрэг, аврал, аз жаргал юм. Монголчуудын энхийн замаар нэгдэх ганц боломж нь Тєв Монголд шилжин суурьших явдал мєнєєс мєн. Амьдрах улс гvрнээ сонгох нь хvний наад захын эрх. Гаднаас суурьшигчийг авах нь ч тухайн улсын л мэдэх хэрэг. Хєрш гvрнvvд бага vндэстний асуудал багасна гэж нэгдэх бодлогыг баясан дэмжих магад.. Сvvлийн vед манай єгєємєр баялаг орд газруудыг харийнхан ховх сорох тєлєвтэй болоод байгаа. Тэгвэл тал талаас зорих ахан дvvс уул уурхайн мэдлэг, ажиллах хvчээр хангаж, оргилсон бvтээн байгуулалт улс оронд єрнєж, Тэнгэрээс заяат буян хишгийг єєрсдєє хvртэнэ. Гагцхvv Тєв Монголын хууль эрх зvйн vндэс л vгvйлэгдэж байгаа бус уу. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль єнєєдєр бидэнд хэрэгтэй байна. Хууль гарвал монголчууд ирэхдээ л ирнэ. Улс орон маань дэлхийн буурайн нэг тул Израилийн эхэн vеийн байдлаар хvлээж авахаас єєр замгvй. Тэгэхэд шилжин суурьшигчид цєлд майхан бариад сууж байв. Гэхдээ майхантнууд гэхээс илvv ємчтєнvvд олноор ирж, улс орны хєгжилд нэмэр болох нь дамжиггvй билээ. Бvх монголчууд нэгдвээс Тэнгэрээс сургасан Таван сумын vлгэр биеллээ олж, бид дийлдэшгvй бат бєх, ялагдашгvй хvч чадалтай болж, цэнгэлийн манлайд хvрэх бvлгээ. Монголын хамгийн сайхан мєрєєдєл, эрмэлзэл, тэмцэл, ирээдvй тэр болой. Эв нэгдэлтэй бай гэсэн Тэнгэрийн зарлигийг дагаваас мандана, зєрчвєєс сєнєнє. Монголчуудын эв нэгдлийн аугаа хvч бидэнд агаар ус шиг vгvйлэгдэн буй. Тиймээс Тэнгэрийн зарлигаа дагаж, монголчуудыг нэгтгэх vзэл бодлыг єргєн дээдлэгтvн. Эв нэгдлийн тэмцэлд хувь нэмрээ оруул. Тvvний тєлєє Тэнгэртээ мєргєж залбир. ХХ зууны хамгийн эмгэнэлт ард тvмэн монголчуудынхаа тvvхийг мэдэж, мэдvvл. Дэлхий нийтийг Монголд шударга ханддаг болгохын тєлєє чармай. Орд ордоор нvvн ирж, орон бvхний монголчууд нэгдэж, Бурхан Халдун уулаа тахиж, Хамаг Монгол улсаа байгуулж, таван сум шиг эв нэгдэлтэй болж, улс гэрээ сэргээн мандуулах тэр цагийг бишрэн шvт, хvсэн мєрєєд, урин дууд. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль гаргахын тєлєє дуу хоолойгоо єргє. Хилийн чанад дахь элэг нэгтнийхээ соёлыг хvндэтгэ. Таван сумын сургаалиа биширвэл хамаг гайхамшиг биелэл болно.
2003 он. "Монголын сүлд хийморийн гайхамшиг" номоос

Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлыг хамгаалан туслах намын бичиг

2011-12-24T19:27:00.000-08:00

Tүүх эргэн давтагддаг гэдэг.1920 оод оны үед Монгол улсынхаа тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж явсан эрэлхэг,ухаалаг нэгний бичсэн бичиглэлийг дахин нийтлэв! Монголчууд минь нэгийг бодож үүсэл гарал удам судраа хүндэтгэж ухаалаг эвтэй байцгаая! Бидний дунд эвийг эвдрүүлэх, хорон санаат эрлийз бодолтой хүмүүс дүүрэн байгаа гэдэгт итгэж байна. Энэхүү нийтлэлийг маш анхааралтай уншаарай.
Гадаад Монголын бүх засаг, лам нар ба ардад сануулах учир: Янаг ах дүү та нарын мэдсээр өнгөрсөн ес, арван жилийн чанад манай уул орон нутаг нь туйлын ядралтай агсан аж. Тэр үед бид бүхний дээр хүнд чулуу мэт Хятадын хөнөөл тогтсон бөлгөө. Юун хэмээвээс манай Халх Монголын эрдэм засагт хор үүрд тэнхрүүлэхгүй мунхгаар явуулах гүнээ хол аргыг хийсэн амуй. Үнэхээр хорсолтой, үнэхээр заналтай. .Их Богд Чингис хааны үр садан болох манай Халхын засаг ноёдыг өөрсдийн дур зоргоор инээдэм мэт дэвшүүлж, халж агсныг хэн ч мэдмүй. Бас мөн ёсгүй хятад сайд нар авилгалан манай засгийн ноёдыг худал хуурмагаар яллаж хөрөнгийг хохируулсан сарниулсан билээ. Халхын Их Өндөр гэгээн ба манай төрсөн туйлын сайхан орон нутаг нь хятадын эрлийзийн хорлолоор цөөдөн барагдах шахжээ. Түүнийг цөөлөн сарниулж муу гоёчоор манай засаг хошууд ба ардын газар орныг булаан авч нүүдэлчин хятадыг суулгахад хүргэсэн ажээ. Энэ мөнхүү суртахууныг умартсан хятад нь манай шарын шашин үндсийг таслан язгуурын тогтсон засгийн эрхийг булааж, муж байгуулан бид бүхнийг боол болгон, Дотоод Монголын түмэн мэт шүтээн сүм хийдүүдийг хоосруулан завджээ. Хэдий тийм хорт санаа зангидавч үзэж аврах бурхан тэнгэр дээр байх тул бидний Халх Монголчуудын туйлын гашуун зовлонг өөд татаж туслах дээдсийн хүчин адисаар ба далай мэт буяны чадал үнэнхүү сүсгийн үүднээс Богд Жавзундамба хутагт хаан маань зориг хүчийг илэрхийлэн бузар муухай хар хятадын гараас мөлтрөх тэмдгийг үзүүлэн нууцаар шууд их хувьсгалын мянган нар мэт гэрэлтэй эрдэнийн тугийг босгосон. Их эзэн хаан Богд Жавзундамба таны арсланы дуу мэт алтан хаын зарлигийг сонсож бүх ард бид бүгдээр Алтай уулын өврөөс Алшаа, Ордос, жич Оросын Буриад хүртэл сэнхрэн босоод сэрж, сүртэй их тугийн зүг хандаж, чин үнэн зориг хүчийг нэгтгэн чармайж, эзэн хаан Богд Жавзундамба хутагтын сүлд ба бурхан тэнгэрийн адисаар хамгийн хохируулагч хорт санаат хар хятадын хэлтгий ёсыг нэгэн өглөөний хооронд манан мэт, усны дээр хөөс адил үтэр түргэн арилгаж, бүх монголчуудын орон нутгийг туйлын ядралаас зайлуулж, төв жаргалыг олгуулан тогтоохуйд, мордуулсан буу зэвсэг ба элссэн баатарлаг цөөн цэргүүдээр үлэмж сум зэвсэгтэй Бээжингийн түрслүү цэргүүдийг байлдахуйд байлдааны газраас тэрхүү хятад цэрэг ичгүүргүй бахиралдаж туулай мэт жанчигдсан боловч хар хятадын мэхт арга ихдэж, бидэнд тусыг үзүүлэн агсан Оросын өдий төдий сайд түшмэлийг худалдан авч, цус нулимсаар завсардуулан атал эдүгээ монголчуудын олонхи нь самуун залихай хятадын мэдэлд зовлонгийн далайг алдагдаж, зүйлийн гашуун хорыг амсаж даруулахаа бага үзэж үл баран, манай Халх нарыг түлхэн живүүлэхээр оролдсон өөдөлшгүй нэгэн хэдэн залихай баньд, эрлийз нар ба бүх үндсээ алдсан ноёдыг худалдан аваад манай автономит Гадаад Монгол улсыг дэгжүүлэхгүй арга мэхийг үүсгэн, хар хятадыг өөртэйгөө дотнолон амраглуулсан бөгөөд, бас нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартсан тэд нар, улсын хулгайчууд, хортны нам болж манай мэргэн алдарт Засагт хааныг хорлон алаад, залуу бөгөөд баатар сүртэй Түшээт хааныг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээр заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаад алдаршсан нэрт лам, Цэрэнчимэд басхүү тэр мэт хулгайчуудын гарт цаг бус үхлээр үхсэн. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд далай мэт гүнээ ухаан төгөлдөр Дайчин чин ванг бас ухваргүй баньд нар ба эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван, Бинт ван, Далай ван, жич сахалт лам эдгээр цөм ийнхүү хорлогдсон тэргүүтэн. Махан бие олсон шулмас нар энэ мэтээр манай халхын тэргүүн эрдэмтэнг идсээр. Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр маш ариун тунгалаг оюут ерөнхий сайд Сайн ноён хааныг хорлосон нь даанч өнгөргүй, муу хоронд хамаг бие шарлаж хилсээр өөд болсон. Энэ мэт хорт үйлсийг шүүмжилбээс Сайд ван хэмээх зарим суурин бүх ардын дээр толилж залруулах тэргүүн болсон нь мөнөө, ийнхүү хорлож бүрэлгэвээс ард юуг түшиж амьдраваас болмуй. Улс юунд засагдан дэгжвээс болмуй хэмээн бодвоос үнэхээр уйтгарлалтай бөгөөд уурлалтай. Манай Халхын сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг сайнаар сэтгэх хүнгүй болгон, гэрэлт эрдэнийн ширээг бузартуулан хайран тулгар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан толгой мөрний дээр тэгшдэхгүй, хар хятадын гажуу засаг эрхийг хүлээлгэх нь нэгэнт үнэн болов. Эдүгээ тэдний шулмасын санаа одоо бүрэн бүтэхэд ойртжээ. Эдүгээ бэрх самуун цагт манай халх нарт улсын хэргийг устгахгүй явуулах гүн мэргэн эрхэм язгууртан цөөн болжээ. Одоо улсын хэргийг өөрийн гэрийн үйлсийн адил үзэж, язгуур үндсийг мэдэх нь ховорхон. Харин хятадаас нууцаар цалин авах залихай баньд, эрлийз нар манай халхын засгуудын нэр сүрийг доромжилж бууруулан, хошууны Тусгаар Тогтнол сонингийн хайчилбар Дугаар: 1991.VI.4. №27 [9274] тамгыг хөнгөн болгон, тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нүүрт ван гүний нэрийг шагнамуй. Удалгүй золбин баньд, эрлийз нар өөрийн боолчууд ба тэжээсэн нохойд боловч ван гүн зэрэг олгуулахад энэ хулгайчууд манай нэр сүрийг хар хятадаас илүү доромжлон дарлах болжээ. Үнэхээр энэ муу хулгайчуудын үүсгэлээс Халх дөрөв, шавь хоорондоо эв найрамдлыг алдаж буурай болсноор бүх улсын хэргийг дотоодоос эвдэн устгах хэрэг илэрхий болов. Ялж төгссөн бурхан бодь модны дэргэд сууж ном бясалгахад олон шулмасууд гадуур хүрээлж зовоосныг үлгэрлэвээс, манай их Богд эзэн хааныг өмхий хар санаат гадаадын хорт дайсанд худалдсан баньд, эрлийз нараар хэлтрэхгүй үйлийн үрийн эрх дор хүрээлэгдэн зовоосоор өнө удав. Энэ хулгайчууд нь хэний ч биеийг хаан лугаа үл учруулан улсын үнэхээрийн зүдгүүртэй байдлыг айлтгамуй. Манай хөөрхий эзэн хаантан эдүгээ цагт Дайчин улсын Бадаргуут төр хэмээх их хуандий мэт бэрх суудалтай болжээ. Улс төрийн буурай цагт манай Гадаад Монгол улсын хэрэг нь Дайчин улсын төр ширээгээ алдахад дүрэмлэсэн дүрэм мэт эрхлэн явуулагчид гадаадын муу дайсан лугаа сүлбэлхийлэн улсыг худалдсан хүний тэргүүн нь эрлийзийг дэлхий дахины хүн бүгд мэдэрхүй. Тэр манай улсыг мөхөөж эзэн хаантныг эрдэнийн ширээнээс зайлуулан улсыг мөхөөхийн тул хар хятад цэргийг авч ирээд тэдний сайд түшмэл лүгээ эзэн хаан ба улс төрийг худалдах хэрэг тун үнэн бөгөөд үнэхээр сайн арилжаа үйлдмүй. Манай халхын ноён, түшмэд хүн ард бүгдээр энэ хуурмаг хулгайчуудын уран үг, засдаг царайд одоо бачлагдахгүй буй за. Эд нарын хэлэх нь: Хятад цэргийн ирсэн учир нь Харчины дээрэмчин бөгөөд Буриад самуун намаас орон нутаг юугаа Хятад цэргээр хамгаалуулмуй хэмээсэн нь эхнээс эцэс хүртэл худал буй. Манай өөрийн этгээдээс маш нууцаар нэгэн сайдыг эзэн хаан танаа бараалхуулж хэдэн цэргийн түшмэдийг Өвөр Монгол ба Буриад газраар зарж үнэнийг байцааваас манай өвөр хошуудын ах дүү нар ба Оросын харъяат буриад нар манай хаан эзэнтний хаврын Буриадын элч нарт дотуураар айлтгасан зарлигийг дагаж хятадын цэрэг ба дотоодын муу хулгайчуудыг хөөн гаргаж хоосруулан дарахын тулд цэрэг түшмэдийг өөр хошуудын олон ван засаг нар лугаа зөвлөлдөн элсгэсэн нь мөн болой. Үүнээс гадна манай өвөр хошууд ба Оросын харъяат ах дүү нар Оросын самуун нам ба Хятадын үймээнд туйлын муугаар дарлагдаж зүдрээд манай улсад дагаж багтахыг гуйснаас өөр ямар ч санаагүй хэмээмүй. Тиймийн тулд хянаваас, манай Халхын хаад, сайд нарыг залгисан шулмасуудад итгэж үл болмуй. Эрхэм язгуурын засгууд, аврал болсон ариун санваарт лам нар, хөдөөгийн хар шар авхай нар бүгдээр сонсох ажаам уу? Манай Гадаад Монголын бузар дорой арилах буй за. Юун хэмээвээс муугийн туйлд хүрвээс сайн болмуй. Тиймийн тул удахгүй гадаад, дотоодын дайсныг байлдах учирт эзэн хааны алтан зарлиг буймуй за. Буу зэвсгийг бэлтгэж тэр өдрийг бүгдээр хатуужин хүлээвээс зохистой. Тухайд эзэн хаан Жавзундамба хутагт таныг зовлонгоос гарган, манай хан, сайд нарыг хилс үхсэн өшөөг хариулж, олон ардын туйлын дарлагдсан гашуун ба бас хар хятадын цэргийг авч ирэн нийт дарлуулах өөдөлшгүй муу эрлийз нар танаа хийсэн үйлээ амсмуй за. Олноо өргөгдсөн эзэн хаан нь өнө удаан гарахуй ертөнцийн дотор мэндэлсэн тул манай их Чингис өвгийн эзэлсэн их газруудыг хураан мандуулан соёл суртал эрдэм засгийг тэнхрүүлэх болтугай”. Тусгаар Тогтнол сонингийн хайчилбар Дугаар: 1991.VI.4. №27 [9274] Өнгөрсөн оны эцсээр эрдэм шинжилгээний томилолтоор Зөвлөлт Буриадын Нийгмийн Шинжлэх ухааны хүрээлэнд очиж ажиллах завшаан тохиож билээ. Тус хүрээлэнгийн гар бичмэлийн санд Монголын холбогдолтой бичиг баримт нилээд байгаагийн дотор “О зашите правопорядка Автономной Внешней Монголии” хэмээн гарчигласан нэгэн бичиг буй нь шашин төрийг хослон барих хаант Монгол улсын эцсийн улиралд буюу тухайлбал, хятадын гамин цэрэг Монгол орныг эзлэн авсан үед холбогдох нь түүний утгаас тодорхой байна. Энэхүү бичгийг тусгаар тогтнолоо сэргээхээр тэмцэж байсан монголын нийгмийн дээр дурдсан бүлэг, хүчээс чухам хэн нь үйлдэж, хэнд гардуулсан, хэрхэн Буриадын Нийгмийн ухааны хүрээлэнгийн гар бичмэлийн санд орж хадгалагдсан нь тодорхойгүй. Ямар боловч бичгийн доторх “өнгөрсөн ес, арван жилийн чанад” манжийн шинэ засгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх хэмээн монгол үндэс угсааг таслах аюул нүүрлэж байсныг өгүүлснээс үзэхэд 1919, 1920 оны үед бичигдсэн бололтой.

Д. Сэнгээ уран зохиол шигээ сайхан хүн байсангүй

2011-12-24T19:24:00.000-08:00

Эмэгтэй хүнийг тэр дундаа жирэмсэн эмэгтэйг цаазалж байсан тохиолдол зөвхөн Орос Монгол хоёрт тохиолджээ. Монголын сайхан эмэгтэйчүүдийг дотоод яамныхан алахын хооронд хүчирхийлэн тарчилгаадаг байсан байна. Энэ талаар маш олон эмэгтэйн нэрийг дурдаж болох боловч 1990 оноос хойш тэдний нууц түүх олон түмэнд мэдэгдэн ил болсон тул энэ удаа хойш тавья. Харин олон түмэнд бүрхэг үлдсэн нэгэн баримтын талаар цухас өгүүлмээр санагдсан юм. Монголын уран зохиолд《 Тагтаа》《 Өвгөн партизаны яриа 》шүлэг найраглалаараа тод томруун дүр үлдээсэн Д. Сэнгээ уран зохиол шигээ сайхан хүн байсангүй.. Тэрээр Өвөр Монголын харьяат Эрхэмбаяр гэдэг эмэгтэйг Японы тагнуул хэмээн баривчлан байцааж дотоод яамны яргачин 《 Мангас дорж》 гэгчийн хамт хүчирхийлж байсан баримт буй.《 Нохой》 Сэнгээ хэмээн нэрлэгдсэн энэ эр эр Эрхэмбаярыг олон удаа хүчирхийлэн зодож нүдсэний эцэст Японы тагнуул гэдэг нэр зүүлгээд буудаж орхижээ.<

《Чингисийн монгол》 сэтгүүлийн 2009 оны тавдугаар хугацаагийн 83 дугаар талд

Сэнгээд бичсэн захидал

Эрхэм Сэнгээ чи сайн байна уу?
Энэ захиаг чамд зориулж
Өвөрлөгч нутагтай Эрхэмбаяр
Эрлэгээс биш Диваажингаас бичлээ .
Уран зохиолыг чинь бурхад хүртэл уншаж байна.
Осол алдааг чинь эрлэг эзэн шүүсэн бол уу
Ухааны чинь урьд булчирхай чинь эзэмдэж байсан өдрүүдэд
Улс төрийн хэргээр намайг чи хэцүү зовоосон
Дотоод яамны《 Мангас》 та хоёр нийлж
Дохь тоглоом болгож олон удаа хүчирхийллээ.
Тулгасан хэргийг чинь хүлээсэн эс хүлээсэн ч
Тугалган сум тархийг минь нэвтэлхээрээ нэвтэлсэн
《 Японы тагнуул》- ыг баривчилж чи гавъяа олсон
Ялтай эсэхээ мэдэхгүй би зуурмаг насалсан.
Янаг хүнээ үгүйлж харанхуй өргөөнд би уйлж явсан
Яг үүнийг мэдэлгүй адгуус шиг чи надаар тоглосон
Би чамайг ясанд чинь ортол хоросч байна.
Болбол чөтгөр болоод ч зүгээр тавимааргүй байна
Буу бийр ижилхэн барьсан Сэнгээ чамайг
Бүхэлд чинь сэгчиж хаямаар байна.
Одоо яахав да, чамайг уучилсан.
Осолтой ч, хорсолтой ч, амины нэхэлтэй ч
Урихан хонгор монгол бүсгүйн дэвчээрээр
Уучлахдаа л нэг уучилсан
Дахиж төрөхдөө Сэнгээ чи
Дарь сум буу атгаж бүү төрөөрэй
《 Тагтаа》- гаа шиг《 Аюуш》- аа шиг
Тэнгэрлиг уран зохиолын авяасаа авч төрөөрэй!
( Шүлгийг Гүндалай бичив)

Найруулан зохиосон Гүндалайн үнэн зүрхний өчил

Намын ууган дарга Солийн Данзан, анхны ерөнхий сайд Догсомын Бодоог хүртэл буудаж байсан хэцүү үед монголын дотоод яамыг хороосныг бүү мэд. Эрчүүдийг нь аваачиж толгой дараалан дараалан хядаж эмэгтэй хүний нулимсаар чадаж байсан тэр түүхэн ахуйд монгол бүсгүйчүүдийн гаслант хувь заяа энүүхэнээр зогсоогүй хүчирхийлүүлж тарчлуулж пуудуулж байжээ. Энэ гэмт хэрэгт хэрэгт их зохиолч Д. Сэнгээ оролцож явсан нь хачирхалтай.
Тэгээд ч номой дорой байдаг нь бүсгүй хүний тусгай ашиг ч билүү. Эрчүүд жанжин баатар нь хүртэл яаж ч чадалгүй байсан хатуу түүхэн орчинд бүсгүйчүүд яах ч билээ ? Хөөрхий. Юань гүрэн тэнгэрийн цаг нь дуусч умрааш буцаж байсан өдрүүдэд буцаж чадалгүй өмнө оронд үлдсэн монголчуудыг урвалгааны цэргүүд эрийг нь цавчиж хөөрхий муусайн бүсгүйчүүдийг нь чулуу чихиж алдаг байсан гэж түүх өгүүлнэ. Тэр холыг болиход 30 түмэн монголоо алдсан улаан малгайтын хядлагад дээрэмчид айл айлаар хоморголон бүслэж эмэс охидыг дуустал бузарлаад гэдэсийг нь хагалж алдаг байсан гэж тэмдэглэж байга. Хатуу хүнд түүхэнд монгол бүсгүйчүүдийн нулимс бага бус урассан. Тэр нулимс өнөөдөр ч гэсэн урассаар... Эрээн, Гонконг, Бээжин, Кориад хэчнээн монгол охид биеэ үнэлэн харанхуйд нар үзэлгүй амьдарч байхыг бүртгэсэн хүнгүй байх. Бүртгэхийн ч аргагүй биз. Тэд бүхэн сайн дураасаа тэгж яваа гэж үү?
Эрчүүд минь! Сарангоо охидыг энэ дэлхийн монголоос л олно! Тэднийгээ хайрлаж явъя! Тэднийг дахиж нулимс унагуулахгүйн төлөө ноён нуруутай явъя! Хатуу хүнд түүхэнд тэд минь нулимсаар чадсан шүү дээ

Монгол хэл, аялга

2011-12-24T18:42:00.001-08:00

Зарим хүмүүс манжийн сэтгэлгээгээр Монголын нутгийн аялгыг их дооглож ярьдаг. Нутгийн аялга бол хаа ч байдаг л энгийн зүйл. Гэтэл дэлхийн талыг эрхшээж байсан Монголчууд бид яахаараа хөнжил дотроо хөлөө жийлцэж бага ястнуудаа дооглож гадуурхаж байдаг билээ.Эрүүл сэтгэхүйд бол байж боломгүй зүйл шүү дээ. Одоогийн Монголд байгаа Монгол ястнуудаас гадна хилийн цаана байгаа Монгол ястнуудаа ч бид гадуурхаж болохгүй.Нутгийн аялгыг хүүхдэд бүүр багаас нь сургуульд хэлж ойлгуулмаар юм. Монгол хэл, аялга Монгол угсаатны хэлний бүрэлдэхүүн Монгол угсаатан ястан хүн судлалын төрхөөрөө Монголжуу (Монгол их арьстны умард салаа, Төв Азийн хэв маягт багтахын дээр хэлний ангиллаараа Алтай овгийн хэлтэнд хамаарагдана. Монгол хэлтэн нь 6 сая орчим болох бөгөөд үүнээс 2,8 сая нь Монгол улсад, 4,0 сая нь БНХАУ-д. 0,8 сая орчим нь ОХУ-д, 0,03 сая нь Афганистанд аж төрдөг.. Монгол хэл нь угтаа өвөг Алтай хэлнээс салбарласан Ерөнхий өвөг монгол-түрэг хэлнээс сурвалжтай болно. Хэдий тийм боловч монгол хэл нь алтай овгийн хэлний нэгэн төрөл болох Ерөнхий өвөг хамниган хэлнээс угшилтай манж хамниган хэлтэй харилцан бэлчирлэнэ. Орчин цагийн монгол хэл нь XIII зууны Монголын Эзэнт улсын үеийн эртний хэл аялгуунаас эх аван хөгжиж, түүхийн элдэв шалтгаанаар Шар мөрнөөс Ижил мөрөн хүртэлх өргөн уудам нутагт тархсан монгол овогт угсаатны бүлгүүдээрээ ялгавраа бүхий дээр сонгодог монгол бичгийн хэл бүрэлдсэн XIҮ-XҮI зууны үеэс орчин үеийн монгол хэл эхлэн төлөвшиж өнөөгийн байдлыг олсон ажээ. Монголч эрдэмтэд орчин цагийн монгол хэл аялгууг янз янзаар ангилж иржээ. Монгол Улсын хүн ардын хэл аялгууны ангилал Тус орны хүн олны хэлэлцэх үндсэн хэл болох Төв монгол хэл нь дотроо олон салбар аман аялгуу бүхий дөрвөн гол аман аялгуу (Халхын аман аялгуу, Ойрадийн аман аялгуу, Буриадын аман аялгуу, Өвөрлөгчдийн аман аялгуу зэрэг) -наас бүрэлддэг байна. Халхын аман аялгуу. Халхын аман аялгуу нь хүн амын дийлэнх нь болох халхчууд хийгээд бүх нийтээр хэлэлцдэг аман болон бичгийн хэлний хамгийн өргөн дэлгэрсэн аялгуу юм. Халхын аялгуу нь төв, баруун, зүүн халхын салбар аман аялгуу гэж ялгагдана. Ойрадын аман аялгуу. Ойрадын аман аялгуугаар Ховд, Увс, Баян-Өлгий аймагт суух баруун монголчууд ярилцана. Буриадын аман аялгуу. Буриадын аялгуугаар Сэлэнгэ, Хэнтий, Дорнод, Хөвсгөл, Булганы зарим сумдаар суудаг буриад, барга хамниган ястан ярина. Монголын буриадын аман аялгууг авиан зүйнх нь шинжээр Онон-Улзын, Холь ага хамниган худир, барга-буриадын Сэлэнгэ-Үүрийн голын түнхэн, санага, цонгоол буриадын салбар аман аялгуу гэж ангилж болно. Өвөрлөгчдийн аман аялгуу. Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын баруун зүүн үзэмчин, Дорнод аймгийн Баянтүмэн, Сэргэлэн, Булган сумнаа буй зүүн үзэмчин нар болон цөөн тооны хуучид, түмэд, баарин, хорчин нар өвөрлөгчдийн аялгуугаар ярилцана. Түрэг хэлний аман аялгуу. Баян-Өлгий аймгийн бүх сумд, Ховд аймгийн Ховд, Булган суманд суух хасгууд түрэг хэлний салбар болох хасаг хэл аялгуугаар ярина. Мөн Налайх хот, Шарын голд нэлээд тооны хасагууд монголчуудтай холилдон суух бөгөөд хасаг, монгол хоёр хэлээр хэлэлцэнэ. Түүнээс гадна түрэг хэлтэнд хамаарах цөөн тооны чантуу (өзбек) нар уйгур болон хасаг хэлээр хослуулан ярина. Монгол хэл аялгуунуудын үгсийн сангийн үндсэн цөм болох 200 үгийг жишин тэдгээр аялгууны бие биеэсээ тасарсан цаг үеийг бодож гаргасныг доор үзүүлэв. Хэдэн жилийн өмнө Аль зууны үед Халх - Цахар 150 ХIХ Халх - Буриад 350 XҮII Халх - Монгор 1050 X Халх - Дагуур 1200 ҮIII Халх - Халимаг 550 XҮ Цахар - Монгор 110 IX Цахар - Дагуур 1300 ҮII Халимаг - Буриад 500 XҮ Халимаг- Дагуур 1200 ҮII Буриад - Монгор 1000 X Буриад - Дагуур 1400 ҮI Монгор - Дагуур 1200 ҮII Эдгээр тоог харьцуулан үзэхэд төв аялгуу, хязгаарын аялгуу, зэрэглээ аялгуу, алсалсан аялгууг ямар нэг хэмжээгээр үзүүлсэн байдал илэрхий байна. Жишээлбэл: Халх - цахар, халх - буриад, халх - халимаг гэх мэтээр салсан хугацаа нь алгуурхнаар холдсон байдалтай байгаа бол цахар - буриад, цахар - халимаг, буриад - халимаг аялгуу нь бие биеэс халхаас өмнө салсан байдалтай болж байна. Монгол хэл аялгууны дотроос халхын аялгуу нь бусад бүх аялгуутай, тэр ч байтугай хамгийн тасархай, монгор, дагуур хэлтэй хүртэл ойр байгаа нь тус аялгуугаар хэлэлцэгчид нь газар нутгийн талаар төв дунд нь уудам газар оршин сууж байгаатай холбоотой болно. Эх сурвалж: Х.Нямбуу. "Монгол улсын угсаатны зүй" (удиртгал). УБ., 1992

Өмнөд Монголчууд юу ярив? Анхааралтай үзнэ үү!

2011-12-24T18:34:00.000-08:00

Бид өөрсдийн элэг нэгт Монгол ахан дүүсээ өнөөдрийг хүртэл сайн ойлгож чадахгүй л явна. Тэдний зовлонг бидэнд хамаагүй мэт хол хөндий бодох юм. 1000 хоёр мянган жилийн өмнө түүхийн хүрдэнд эргэж салж бутарсан еврэй үндэстэн нэгдэж нэгэн улс байгуулсан түүх саяхан. Бүүр саяхан хоёр Герман нэгдэж одоо 20жилийнхээ ойг сүрлэг сайхан тэмдэглэж байна. Харин бид одоо ердөө л 1947 онд бусдад газар нутагтайгаа булаагдсан говийн өмнөх Монголчуудаа ойлгож тэдэнтэйгээ Монгол үндэстнийхээ төлөө тэмцэх цаг нэгэнт болжээ. Тэд маань өглөө бүр тусгаар тогтносон Монгол улсынхаа төлөө цай сүүнийхээ дээжийг өргөж их хааныхаа хөргөнд мөргөдөг. Монголчуудаа Монгол үндэстнийхээ эрх чөлөөний төлөө тэмцэж харгис хятадуудын гарт 15 жил тамлуулж хоригдсон эрх чөлөөний тэмцэгч Хада болон түүний гэр бүлийг хятадын эрх баригчдаас суллах тэмцэлд нэгдье!

Биеэр оролцох оролцож, чадахгүй нэг нь өөрсдийн мэддэг хэл бүрээр ядаж онлайн-р үзэл бодлоо илэрхийлье! Өмнөт Монголчууд маань хятад хамааралтай дундад улсын доторх дотоод Монгол биш чухам Монголчууд бидэнтэйгээ газар нутагтайгаа холбогдох говийн өмнөх буюу өмнөт Монголчууд маань шүү дээ.

МОНГОЛ ТУУРГАТАН БҮХЭН УНШИГТУН !!! АЮУТУГАЙ, БИШИРТҮГЭЙ

2011-12-24T18:29:00.000-08:00

1241 он. Европ дахин айдас түгшүүрт нэлэнхүйдээ автлаа. Энэ үеийг хүртэл хүчирхэг, чадалтайдаа эрдэж явсан Герман хийгээд Франц, Бургунд, Испаничууд байгалийн аргалашгүй гамшиг, хөнөөлт сүйрэл мэт нөмрөн ирж буй айдас хүйдсийн өмнө яах ч аргагүйдэн барьц алдлаа. Англи эх газраас харилцаагаа таслан, түгшүүрт өдрүүдийг чимээгүйхэн хүлээж байв. Нормандын засагчид тэрхүү айдаст автан, загас барихаар далайдаа гарч чадахгүйгээс Скандинавын эрэг орчмоор өлсгөлөн нүүрлэж эхэлжээ.Сүм хийдийн газруудад аврал мөргөлийн уншлага өдөр шөнөгүй түгшүүртэйеэ дүнгэнэж, язгууртан ихэс дээдсүүд үр ашиггүйгээр дэмий л зөвлөлдөн, хуягт баатар эрс нь дүнсийн дуугаа хураасан тийм өдрүүд үргэлжилж байлаа..Энэ цагийг хүртэл өөрсдийгөө ертөнцийн төв, соёлт ертөнц, бусдыг иргэншээгүй зэрлэг бүдүүлэг омог аймгууд мэтээр төсөөлөн ойлгож байсан, Дорно зүгийн газар зүйн хийгээд бусад мэдлэг нь Их Александрын хүрсэн Инд мөрнөөс цааш халиагүй Европчуудад энэ үйл явдал нь дэндүү ойлгомжгүй, ой ухаанд нь үл багтах оньсого таавар мэт байсан агаад тэднийг урьд өмнө ч, хожим хойно ч хэн ч тийм ихээр түгшээн, цочоож байсан нь үгүй.Загалмайтны тооллын эхэн үед V зуунд Төв Азиас үсэрсэн Хүннүгийн цус Аттила энэ улс түмнүүдийн дунд “Тэнгэрийн ташуур” хэмээн дуурсаж явахдаа ч, хожуухан Ойрхи дорнодоос галт уулын дэлбэрэлт мэт халин гарч, Гибралтарийг гэтлэн Принейн хойгийг эрхшээн явсан Лал шүтлэгт Аббасидууд ч ийн түгшээж байсангүй. Бүр эрт Гэрэгүүд скифүүдтэй наймаа хийж, Ромчууд сармат болон дундад азийн Парфенуудтай хүчлэн тулалдаж байхдаа айдас байтугай ялагдлын тухай ч бодож байсангүй. Түрэг болон Куман, Печенегүүд Европод халдаж байсан ч үсрээд л Днестр мөрний хөвөөнд хүрч байлаа.Эд хэн байв?Өст дайсан Зөрчидийн Алтан улс хийгээд умард Хятадыг мөхөөснийхөө дараа Монголын их гүрний хаан Өгөөдэйн 1235 онд Хархорин хотноо зарласан монголын ихэс дээдэс, баатар ноёдын Их хуралдайгаас урьд өмнө өөрсдийнх нь өмнөөс илэрхий дайсагнасан зарим улс орныг дайлан номтгохоор тогтжээ.Үүнд бүр 1222-1223 онд нүүдэлчин монголчуудын ясны дайсан мөн нүүдэлчин хийгээд зоригт дайчид болох Кумануудыг өмгөөлөн, монгол элчийг алсан Киевийн вангууд болон итгэлийг эвдэн Монгол цэрэг рүү довтолсон Булгарууд орж, эдгээр ард түмнийг номтгон дагуулахыг Зүчи ханы хүү Бат болон дорноос Өрнийг хүртэл шувтлан дайтсан, эх нутагтаа “урианхайн төмөр тэрэгт” хэмээн алдаршсан Чингисийн дөрвөн хошуучийн нэг алдарт Сүвээдэй баатар нарт даалгасан байна. Ийнхүү Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан Монголын нэгэн бага шиг арми юуны өмнө Булгар, Куманыг цохисны дараа 1223 онд Калк голын эрэгт Монголын армийг эсрэг цэрэглэсэн Галиц, Чернигов, Киевийн улсуудыг довтлох учиртай байв.Тэд эхлээд 1236 оны намар Булгар, 1237 оны хавар Кумануудыг бут цохив. Мөн энэ үед Бат хаан Мөнхөд нэгэн баг цэрэг өгч, хойт Кавказыг ороон Гүржийг буулган авах даалгавар өгсөнийг тэрээр чадварлаг гүйцэтгэн Гүржийн хаан Рустанаг дагаар оруулж иржээ. Бат, Сүвээдэй нар цаашлан 1937 оны намар черкес, буртасын нутгийг эзлээд элчийг нь алсан Рязаны ван Юрий Игоревич болон Владимир, Черниговын вангуудын хамтарсан хүчийг бут цохиж Рязань хотыг эзлэв.1239 оны намар Москва, Суздал, Владимирийн вант улсуудыг дараа дараалан буулган авч, дараа жилийн зун нь /1240 он/ Дон мөрний тэртээд ухран дутаасан Кумануудыг мөшгөн Дон мөрний цаана гарч, Переяславль, Чернигов, Киевийг дараа дараалан эзлэв. Киевийг эзэлсэн нь Дорнод Европыг дайлах гол түшиц газар нь болсон байна. Эндээс Мажарын IҮ Бела хаанаас ивээлдээ авч орогнуулсан дайсан Кумануудыг гаргаж өгөхийг шаардсанд хариу өгсөнгүйд Белатай цэргийн холбоо тогтоосон Галицийг унагаад 1241 оны хавар Оросын үүд хэмээх Карпатын ганц гарц болох хавцалаар огтхон ч торохгүй гарч Польш, Силез, Морав, Трансильвани болон Мажар руу цэргээ дөрвөн замаар зэрэг давшуулжээ. Чухам энэ үед л зэрлэг бүдүүлэг хэмээн үл тоож байсан талын нүүдэлчдийн морин цэргийн аянга мэт цохилтын хүч, санаанд оромгүй дайтах урлагын өмнө өөрсдийгөө юу ч, хэн ч биш болохыгоо Европ дахин ухаарч эхэлсэн байна.Тухайн үеийн үйл явдлыг бичиж үлдээсэн европ хүмүүс монголчуудын довтолгооныг “Аянга цахилгаан”-тай зүйрлэсэн нь чухам оносон зүйрлэл байжээ. Монголчуудын довтолгоон Европчуудад аянгын гялбаан мэт сүрлэг хийгээд хурдан, аянгын ниргэлт мэт хөнөөлтэй хийгээд хүчтэй, аянгын нүргээн мэт аймшигтай хийгээд эрхшээнгүй байсан биз. Энэ зүйрлэл явсаар дэлхийн цэрэг дайны урлагт хамгийн хурц, хурдан, гэнэтийн дайныг нэрийдэх нэр томьёо “Цахилгаан дайн” болон үлдсэн билээ.Силезийг чиглэсэн баг цэрэг Шиловын дэргэд польшийн армийг бут цохиж Краковыг эзлэв. 1241 оны 4 дүгээр сард Байдар жанжны удирдсан баг цэрэг Лигницийн дэргэд польш, германы хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн сарын 11-нд Шайо голын хөвөөнд Мажарын ван Белагийн удирдсан мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэрэгтэй армийг Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан гол хүч юу ч үгүй болтол хиаруулав.Ердөө гуравхан хоногийн дотор болсон энэ хоёр тулалдааны тухай өрнийн олон түүхчид бичиж, монгол цэргийн дайтах хосгүй уран чадварыг гайхан шагширсан нь бий.4 дүгээр сарын 9-ний нэгэн манантай бүүдгэр өдөр. Лигницийн дэргэд Ван Хенри болон жанжин Мешок нарын удирдлагад польш, германы 20 орчим мянган шилдэг хуягт баатар эрс цуглараад байв. Мөн ойр хавийн уурхайнуудаас яаран сандран татсан 10 гаруй мянган уурхайчид нэмэлт хүч болж, дээр нь хоёр өдөрчийн газар Ван Хенрийн үеэл 50 мянган цэрэгтэйгээ ирж явлаа. Гэвч Ван Хенри энэхүү сүүлчийн нэмэлт хүчийг хүлээсэнгүй, дарагдашгүй зэрлэгүүдийг дарж, алдар суугаа мандуулах хүсэлдээ хэт хөтлөгдсөн үү, эсвэл өөр учир шалтгаан байв уу, цэргээ аван задгай газар монгол цэргийг шууд л тосон очжээ. Эхлээд жанжин Мешокийн удирдсан цохих анги, дараа нь Хенри вангийн магнайлсан гол хүч дайралтанд орж, араас нь морьт цэргийнхээ дайралтанд цохиулсан дайсныг хүйс тэмтрэхээр уурхайчдын явган анги тулалдаанд орсон байна.Өвч битүү хуягласан, өөрсдийнхтэй нь харьцуулахын аргагүй том морьдтой хүнд морин цэргийн анхны дайралтыг монголын тэргүүн анги тогтоож дийлсэнгүй төдөлгүй орилолдсоор ум хумгүй буцан зугатжээ. Амжилтандаа эрдсэн хуягт баатрууд тэдний араас мөшгөн хөөв. Гэвч Монголчуудын энэхүү дутаасан нь айн сандарсан, хүчин дутсаных бус ердөө цэрэг дайны ов мэх байжээ. Төдөлгүй хүнд морьт цэргүүд явган цэргээсээ тасран холдоход тэдний дундуур монголчууд гэнэт гарч ирээд утаан хөшиг тавьжээ. Тэгээд л морьт болон явган цэргийг нь тус тусад нь бүсэлж аваад холхивч нумаар бүгдийг нь хиартал харваж унагажээ. Энэ тулалдаанаас амьд үлдсэн хүн тун цөөхөн, Ван Хенри, жанжин Мешок нар ч хөлөг баатрын ёсоор тулалдааны талбарт ясаа тавьжээ. Харин монголчуудаас бараг хохирол гарсангүй.Эндээс байлдан тулалдах арга тактикийн хол зөрүү харагдаж байгаа юм. Монгол цэргийн жанжид биеэр шууд цэрэг толгойлон тулалдаанд оролцолгүйгээр тулалдааны ерөнхий явцыг ажиглан харж, хэрэгтэй цагт ашигтай шийдвэр гарган тулалдааны санаачилгыг гартаа авч, жолоодож, амжилтанд хүрэхийг зорьж байхад европын жанжид шууд л өөрсдөө цэрэг оройлон тулалдаанд зууралдан оржээ. Тэд ирүүл тулалдаан мэт шууд халз зөрөн тулалдахыг эрхэмд үзсэн бол монгол цэрэг ухрах, бүслэх, ороох, утах, цүүцдэх зэрэг олон арга тактикийн хэрэглэн аль болох хохирол багатайгаар дайснаа ялахыг эрхэм болгож байна. Ар талаасаа хэдэн зуун км-ээр алслагдан нэмэгдэл хүч хийгээд хоол хүнсний хангамж байхгүй, дайсагнагч ард түмнүүдийн дотор байгаа нөхцөлд хүн хүчээ гамнахгүйгээр удаан хугацааны урт аянд амжилт олох бололцоогүй юм.Нөгөө талаар монгол цэрэг нутгийнханаас ч илүүгээр тухайн газар орны онцлогыг сайтар судалж мэдсэн, түүнээ чадварлагаар ашиглаж чадсан нь эдгээр тулалдаануудаас харагддаг.Энэ ялагдлын мэдээ салхинд тээгдсэн мэт хоромхон зуур Европын хотуудаар тархаж, цочрол, сандралыг төрүүлэв. Гэтэл гуравхан хоногийн дараа бүр ч аймшигтай мэдээг Европчууд Шайо голын дэргэдээс авав.Мажарийн ван IҮ Бела Лигницийн дэргэд болсон эмгэнэлт явдлын мэдээг сонссон уу, юутай ч монголчуудтай шууд зууралдан тулалдахаас зайлсхийж Тиссо болон Шайо голын хооронд хоёр голоор халхавч хийн бүхээгт тэргээр бат бэх хүрээ барьж хориглон суусан байна. Мөн Шайо голын гүүрийг шилдэг цэргээр хамгаалуулжээ. Монголчууд шөнөжин гүүрийг харваж, үе үе дайран бужигнуулжээ. Харин өглөөний манан сийрэхэд Бела ван айхтар чадуулсанаа мэдэв. Монголчууд шөнө голын гүүрийг бага хүчээр довтолж анхаарлыг нь сарниулж байгаад шөнийн харанхуй мананг ашиглан голыг өөр гармаар самран гаталж Мажар, Хорватын армийн бэхлэлтийн гадна тулаад ирчихсэн байв. Тэд өдөржин бэхлэлт рүү галт сумаар залхтал нь харваж, салхин талаас нь байж ядтал нь өмхий утаагаар утжээ. Усгүй дэнж дээр хүрээлэн буудалласан Бела вангийнхан түймрийг тогтоож чадсангүй. Удалгүй угаартаж, түлэгдэж, тэсч ядан хүрээ хориглолтоос гарсан нэгийг нь монголчуудын ончтой, эрчтэй сум отож байв. Хоёр голоор халхавч хийсэн ашигтай байрлал нь эцэст нь өөрсдөд нь харин ч занга болж мажар хорватуудыг гарах газаргүй болгожээ. Мажар, Хорватын шигшмэл 65 мянган хүнтэй арми ийнхүү ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр хиарав. Гагцхүү IҮ Бела ван цөөн шадар нөхдийн хамт, тугаа аван Тисса голыг гарамгүй газраар өтгөн манан ашиглан самран гарчээ.Энэ тулалдаанд Монголчууд алагдсан дайсныхаа баруун чихийг огтлон авсаар 9 шуудай дүүргэсэн гэдэг.Өөрсдийг нь мөшгөн яваа Монгол цэргийн сүр хүчнээс айсан Куманчууд хаан Котянаа Пештад мажарын язгууртнуудад хорлуулсаны дараа Балканы хойг руу дутаан гарчээ.Мажарт орсон монголын баг цэрэг 1241 оны өвөл Дунай мөрний мөсөн дээгүүр гарч, Гротиа, Загреб хотуудыг авахад тэнд орогнож байсан Бела ван Даламц руу зугтаахад Хадаан жанжин араас нь мөр даран хөөсөөр бүр Атриатын тэнгисийн арлууд дамжин дутаахад хүргэжээ.Дараа жил нь Монголын гол хүч Төв Европын гүн рүү цөмөрч Острогон, Белград, Весирим болон Жур хотуудыг буулган авчээ. Нөгөө нэг баг цэрэг нь одоогийн Салита хотын ойролцоох Клиссо бэхлэлтийг авав. Белаг мөшгөсөн Хадаан жанжин Босни, Албани, Сербийн нутгуудаар хөндлөн гулд гарав. Мөн бас нэгэн баг цэрэг нь Австрийн Вена хотын босгонд тулж очоод байлаа. Ийнхүү Монголын 4 бага шиг баг цэрэг Дорнод Европоор хөндлөн гулд юунд ч торолгүй хэрэн, давшилж явахад тэднийг эсэргүүцэн сөрөх тоймтой хүчин Дорнод бүү хэл Өрнөд Европод ч байсангүй. Шар хүмүүсийн огтхон ч мэдэхгүй алс холын Наран мандах тэнгэрийн хязгаараас, газрын мухраас гэнэтхэн гарч ирээд түймэр мэт хуйхлан довтолгох Монголчуудын удаа дараагийн толгой эргэм ялалтуудын мэдээ ухаанаа гартлаа айж сандарсан зугтагсад, дүрвэгсэдийн амаар дамжин Европ дахинаар халуун хуйд тээгдсэн тахал мэт тархаж, улам бүр давс хужир нэмэгдсээр бараг хүний хүчнээс хэтийдсэн, үлгэр домгийн зүйл болон хувирч байжээ.Монгол цэрэг цаашаа нэг л алхахад Европ дахин өвдөг сөхрөн өршөөл энэрэл хүсэхэд бэлэн болоод байв. Гэвч тохиолдлын чанартай зүйл Европ дахиныг энэхүү гутамшгаас аварсан бөгөөд Бат хааныг Жур хотын ойролцоо байхад нь Их хаан Өгөөдэйг нас барсан мэдээ иржээ. Бат хан европыг дөрвөн зовхист ялж яваа хан хөвгүүд, баатар жанждаа дуудуулж, Дунай мөрний бэлчирт зөвлөгөөн хийжээ. Энэхүү зөвлөгөөнөөр Хархорумд болох их хааныг сонгох хуралдайд Батыг явуулах эсэх, Дорнод Европын эзлэгдсэн улс орнуудын статусыг хэрхэх тухай зөвлөлдөөд өст дайсан Куманууд нэгэнт дахин сэхэл авахгүй болсон тул өрнө зүгт хийсэн аян дайны зорилгыг биелсэнд тооцож, аян дайнаа зогсоон, Монголын их гүрний баруун өмнөд хилийг Молдав, Булгараар тогтоож, энэ хязгаарын захирагчаар түмтийн ноён Ногайг томилжээ.Бат хааныг ийнхүү толгой эргэм ялалтуудынхаа дараа түүнээ гүйцээлгүй гэнэт буцах болсоныг бас зарим тохиолдолд ерөөсөө үгүйгээгүй ядуу Европоос сонирхох юм байгаагүйтэй ч холбон тайлбарлах нь бий. Энэ тун магадгүй юм. Өгөөдэй Их хаан нас барсан нь бодит шалтгаан мөн боловч түүний цаана бас ийм дагалдах шалтгаан ч байж болох юм. Өмнөд Хятадын Гоунжау, Дундад Азийн шүр сувд болсон Самар, Бухар зэрэг хот суурингууд нь тэр үед баян тансагаараа Европын аль ч хотоос хэд дахин давуу байж, тэдгээрийн хажууд Европ нь нүсэр чулуун хана бүхий рыцарийн шилтгээнүүд, шургааган хашаагаар босгосон хотонцоруудаас хэтэрсэнгүй байж. Дэлхийн энгээр түйвээж явсан эрст Европын тэдгээр шургааган хотууд үнэндээ хүн тоож нохой шиншихээргүй санагдсан биз.Монголчууд гэнэт гарч ирсэн шигээ ийнхүү гэнэт буцсан ч тэдний үлдээсэн айдас Европыг удтал чичрүүлсээр байжээ.Ромын пап XI Григорий монголчуудын эсрэг загалмайтны шинэ дайнд уриалан, энэхүү дайнд оролцсон хэн бүхний нүглийг цагаатгана хэмээн зарлаж байв. Гэвч тойвтой юу ч болсонгүй.Германы хаан II Фридрих “Бат хааны шонхорчин болж ч болох юм” хэмээн хэлүүлж байсан нь Европ дахинд эрхшээлээ тогтоохын төлөө Ромын паптай хэдэн үеийн туршид мөчөөрхөлцөж явсан ихэмсэг бардам Гогенштауфенүүдийн удмынханы хувьд байж болшгүй гутамшигт явдал, гарцаагүй ялагдлыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг байлаа. Францын Людовик вангийн ордоныхон угтан ирж буй хувь заяаныхаа сүйрэлтэй нэгэнт эвлэрэн тэнгэр бурханд залбиран мөргөхөөс өөр юу ч хийхгүй байжээ. Тэр ч бүү хэл Людовикийн хатан нь Монголчуудаас айсандаа шөнө бүр хар дарж зүүдлээд унтаж чадахгүй болчихсон байсан гэдэг.1243 онд Ромын Пап IҮ Иннокентий Лион руу зугтаав.Цочирдон балмагдсан Ромын Пап 1245 онд яаран сандран “Ертөнц дахины хуралдаан” зарлаж лам Плано Карпинийг тэнгэр газрыг нийлүүлсэн их хуй салхи мэт гэнэт гарч ирээд гэнэт буцчихсан энэ улс юун улс болохыг тандах болон дипломат даалгавар өгч Монголд элчээр зарж байжээ. Харин Плано Карпини “хэрвээ зарлиг тушаалыг нь биелүүлэхгүй бол Гүюг хаан … Ромын их гүрэн, католик шашинтны эсрэг аян дайнд мордохоор бэлдэж байна” гэсэн түгшүүрт мэдээтэй буцаж очжээ. Мөн түүний авч очсон Гүюг хаанаас Ромын папад илгээсэн захидал ч энэ айдаст нэрмээс болсон нь ойлгомжтой. Өдгөө Ватиканы номын санд хадаглагдаж буй уг захидал “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор наран ургахуй зүгээс наран шингэх зүг хүртэл бүх газар орон бидний ивээлд орсон…. Одоо та нар иргэн чинь болж эд торго бүхнээ өгье гэвээс зохино…. Энэ үеэс эхлээд та нарыг эвгээл дороо орсон хэмээн үзсүгэй. Хэрвээ та нар тэнгэрийн бошгийг үл даган ману зарлигийг зөрчивөөс дайсан минь болъюу… юу болохыг гагцхүү тэнгэр мэдтүгэй…” гэсэн омог бардам, сүрлэг үгстэй, “ …аюутугай, биширтүгэй” хэмээх алдарт үгстэй тамга дарсан байжээ.Мөн түүний дараа их хаан ор суусан Мөнхөөс Францын Людовик хаанд Г.Рубрукээр илгээсэн захидал ч мөн үүнээс дутуугүй сүрлэг бардам үгстэй байсан юм.Энэ үед Монголчууд Европоос гадна Иран, өмнөд Кавказ болон Өмнөд Хятадад ертөнцийн гурван зовхист гурван фронт дээр зэрэг дайтаж, гэхдээ алхам бүрдээ ялж байлаа.Орос болон Дорнод Европт орсон Бат, Сүвээдэй нарын цөмрөлтийг үе үеийн цэрэг дайны түүхийг судлаачид гайхан шагширсаар ирсэн. Зарим түүхчид энэхүү довтолгооныг хүний олонд дулдуйдан хийсэн, зэрлэг балмадаар айлган далайлгасан явдал гэсэн нь яавч бодит байдалд нийцэхгүй юм.Тэр үед зөвхөн Ижил мөрөн Карпатын завсар хиыгээд Гүржид 5 сая хүн оршин амьдарч байжээ.Бат, Сүбээдэй нарын удирдсан баг цэрэг /30 мянгаас багагүй, 60 мянгаас ихгүй/ Хорват, Мажар, Польш, Герман, Куман, Чех, Словак, Словен, Морави, Молдав, Крым, Гүрж болон Оросын олон вант улсууд зэрэг нийтдээ 35 сая хүн амтай 30 гаруй улс орны нутаг дэвсгэр дээгүүр ердөө юунд ч торолгүйгээр аялан байлдсаар шувтлан гарсан байна.Энэ цаг үед Европын улсууд эсэргүүцэн байлдах чадваргүй болтлоо тэгтлээ ядарч туйлдчихсан байсангүй. Харин ч энэ улсууд ихээхэн цэрэгжсэн, Загалмайтны дөрвөн ч удаагийн аян дайнд туршлагажсан, хуягт баатруудын ид мандал бадралын оргил үе нь байсан юм.Гэсэн ч Европын армийн жанжид, баатрууд нь Шиврийн балар тайгаас Индийн хумхаа ширэнг хүртэл, Хятадын Шар тэнгэсээс Цэнхэр Дунай хүртэл цавчилдаж явсан Монгол эрст ёстой л жижиг тугалын бэлчээрээс гарч үзээгүй, жирэмсэн эмийг шээх газраас холдож үзээгүй балчирууд шиг санагдах нь аргагүй юм.Энд аялан байлдсан Монголын армид хожим Ази, Европыг дамнасан хүчирхэг гүрний хаан болсон Гүюг, Мөнх болон, Умард, өмнөд хятадыг чичрүүлж асан цуут жанжин Их Хадаан, Загалмайтнуудын нэгдсэн арми удаа дараа хичээсэн ч баттай эзэмшил болгож чадаагүй Сири, Дамаскийг эзэгнэн захирч, Мисрийн султан Кутуз, Бейбарс нартай илд зөрүүлж, Хөлөг хааны хангинах илдний ир, хатгах жадны үзүүр, хашгирах дууны цуурай болж явсан найманы сайн эр Хитбуха зэрэг хожим нь алдар суугаа мандуулж явсан олон хан хөвгүүд, залуу баатар эрс явжээ. Тэдгээр залуус тив дамнасан энэ аян дайнд явж, ямар ч нөхцөлд цэрэг армийг хөдөлгөн залах цэрэг дайны урлагт төгс боловсорсон нь тэдний дараа дараагийн дуулиант аянуудаас тодорхой харагддаг билээ.

Даваасамбуугийн Мөрөн. Yхэр жилийн vймээн

2011-12-24T18:26:00.000-08:00

Арван нэгэн онд Манж Чин улсын тєр унаж Монголчууд 200 жилийн турш манжид талхигдаж байсан vе эцэслэн богд эзэнт тусгаар улс байгуулагдсан билээ.
Хятадын цэргийн эрхтэн Юан Шикай засгийн эрхэнд гармагцаа Жавзандамба хутагтын "Олноо єргєгдсєн наран гэрэлт тvмэн наст богд хаан" цолыг vгvйсгэн Богд хаант Монгол улсыг мєхєєх бодлогоо хэрэгжvvлж эхэлжээ. Энэ бодлогыг эсэргvvцсэн хєдєлгєєнийг (1911 он) Цахар Шилийн гол аймагт vхэр жилийн vймээн гэж нэршжээ.
Євєр Монголд єрнєсєн эрх чєлєєний хєдєлгєєнийг хvчлэн дарах зорилгоор Бээжингийн засгийн газраас их цэрэг дайчилж Долнуур, Чуулалт хаалга, Хєх хот зэрэг таван замаар євєр Монголоос эхлэн халдан довтолжээ. Хятадын цэрэг хар хувцастай байсан тул Шилийн голын ардууд тэдгээр цэргийг "хар цэрэг" гэж нэрлэдэг байжээ.
Богд хааны засгийн газар Євєр Монголыг хамгаалахаар Оросын хаант улсын засгийн газраас тусламж гуйсан нь бvтэлгvйтсэн тул єєрийн цєєн цэргийг Євєр Монголд илгээжээ.
Шилийн голд тэднийг "Богдийн цэрэг" гэдэг байв.
Манлай баатар Шvрэн (Дамдинсvрэнгийн Сvрэн гэдгийг Шvрэн гэж хvндэтгэн дуудна) - гээр толгойлуулсан монгол цэрэг Шулуун хєх хошууны хойд зах "Хар хажуу" хавьд байрласан байна.
Зvvхэнтэй нь Бэйсийн сvмд ялгуусан баатар гvн Сумьяа бэйсийн цэрэг байрлажээ. Цэргийг Жамьяан гvн дагалдан ирж vй олон ном судрыг цуглуулсан гэдэг. Баруун талаар нь "Алтайн зам" буюу "Гvнж зам" дагаж Хатанбаатар Магсаржавын цэрэг орж, Сөнид хошуу буюу Улаанцавын чуулганы дунд хавиар байрлажээ. Хамгийн зvvн талаар шударга баатар гvн Бавуужав жанжны цэргvvд vзэмчний ємнєд захаар байрласан байна. Бавуужавыг дагалдан "Богдын зарлигт жанжин" Мөрөнгаа хамт ирсэн гэдэг.
Богдын цэрэг барагцаалбал гурван мянга орчим хєтєлгєє морь, винтов, гар буу, пулемёт, vхэр буу(голдуу орос зэвсэг) зэргээр бат ар талтай байв. Богдын цэрэгт элссэн Шилийн голын цэргvvд зэвсгээр ядуувтар зарим нэгэн аравны даргад хятад сэлэм, орос бярдаан байх боловч ихэнх нь бялтат буу, цахиур буу, хутга ташуурхан байх агаад ямаан дун татаж цуглардаг гєрєєчин, малчин борчуул байжээ. Хар цэрэг явсан боловч сайтар бэлтгэгдсэн хэдэн арван мянган хvн зэвсэг, тээврийн хэрэгслээр бvрэн хангагдсан Богдын цэргээс олон дахин давуу хvч хуримтлагдсан байв.
Харагчин vхэр жил аргын тооллын 3 дугаар сарын сvvлчээр хар цэрэг цахар хошуудыг довтолж хvн ардыг алан хядаж, мал хєрєнгийг цєлмєн дээрэмдсээр Бэйсийн сvмд тулж ирэв.
Шилийн гол, Цахарын монголчуудын халуун элгэнд "хар цэргийн ганжад галт бууны ам тулгарсан хvнд vед хошуудын гvн, амбан сайд нар хятадаас тусгаарлах цаг ирэв" хэмээн сэтгэж Богд хаант монгол улсыг дагахыг уриалав.
Шилийн гол, Цахарын ард иргэд Богдын цэрэгтэй хvч хавсран Уур чулуу, Халтарын агуй гэдэг газарт хар цэргийг угтаж халуун амь, бvлээн цусаа хайрлалгvй эрх чєлєєнийхєє тєлєє тулалдаж эхэлсэн байна.
Зэр зэвсэг, хvний олонд дулдуйдсан хар цэрэг эхлээд их л бардам боловч хагас єдєр байлдаад Арцат хошуу руу ухран Шилийн гол руу шахагдаж эхэлжээ. Хар цэргvvд норсон хувцсандаа баригдан зэвсгээ ч хэрэглэж чадахаа больж монгол цэрэгт няц цохигдон бутарч сарниж эхэлсэн байна.
Шилийн голын Уур чулууны хавьд болсон тулалдаанд хар цэрэг хиар цохигдож vхэр жилийн vймээний ялалт эхэлсэн гэдэг.
Энэ тулалдаанд дєрвєн овгийн торгон цэрэг хошуучлан чадамгай байлдаж гавьяа зvтгэлийг гаргасан ба Баруун овгийн хар Баажуу, Арлан Бор, Хар лангуу, гарамгай байлдсан хэмээгдсэн тус бvр нэг дээлийн торго, нэг мориор шагнуулж ирсэн бєгєєд зvvн авга нарын єдєр Товуу ганцаар довтлон орж 27 хар цэргийг цавчин алаад дайсны гол хvчийг сарниулан ноёныг нь алсан тул баатар цол хvртэж 50 лан цагаан мөнгє, сайн мориор шагнуулжээ. Тvvнээс хойш Шилийн голд нам тайван цаг удаан vргэлжилсэнгvй. Хар цэрэг дотор газраас хvчээ сэлбэж Долнуурт ихээхэн бэлтгэл хийж зун намар нь Шилийн голын ємнєд талаар халдан довтолж хvн ардыг баривчлан эрvvдэн тамлаж, алан хядаж, хөрөнгө малыг хоосортол дээрэмдээд тууж явахаас гадна гал тvймэр тавьж бэлчээр нутгийг сvйтгэн "Мөнхийг бадруулагч сvм"-ийг галдан шатаажээ.
Хятадын залхаан цээрлvvлэгч цэргийг сєнєєж дарахаар Шvрэн жанжний удирдсан Богдын цэргийн хамт Авга хуучид vзэмчний монгол цэрэг мордож Дархан уулд тулалдаж хятадын хар цэргийг ухраан байдсаар Шулуун хєх хошууны Хvйсийн тал гэдэг газар хvрэхэд Цахар хошуудын монгол цэрэг тосон ирж хvч хавсран Долнуур хvртэл нэхэн хиар цохижээ. Энэ байлдаан нь vхэр жилийн vймээнд Хятадын хар цэрэг Монголын морьт цэргийн хvчинд дийлэгдсэн эцсийн тулалдаан байлаа.
Гэхдээ хоёр Сөнид хойшууны ємнє захад буюу Адуучин хошуу, Хєвєєт шар хошууны нутагт тулалдаан хэд хэд гарсан юм.
Хятад цэргийн жанжин Бо Да Y гэгч монгол цэргийн vхэр бууны дэлбэрээгvй сумыг олоод суварга босгож амь насаа даатган мөргөж байсан гэдэг.
Энэхvv дайны дараа монгол цэрэг тус тусын нутагт буцсан хэдий ч нэгэн цагт эргэн мордоход бэлэн байсан бєгєєд Шvрэн жанжин, хар цэргийг дахин єндийх боломж олгохгvйн тулд Шулуун хөх хошууны хар хошууд байрлан vлджээ. Жил гаруй болоод орос, хятад, монгол гурван улсын хэлэлцээрээр байлдаан зогсож, Шvрэн жанжин, Богдын цэрэг хөх бар жил (1914 он) хvлгийн золоог Их хvрээний зvг эргvvлжээ.
Yхэр жилийн энэхvv vймээний тухай олон хууч яриа цахар, шилийн гол аймагт єнөөг хvртэл яригдсаар байдаг.
Хүрээнд төлөөлөгч томилогдов.
Цагаагчин гахай жил Халхын дээд ноёд, ван, гvн, бичгийн хvмvvс Их хvрээнд хуран чуулж Манж Чин улсын захиргаанаас ангижран vндэсний тусгаар тогтнолыг тэмцэн олохоор шийдээд Жавзандамба хутагтыг єргємжлєн, Өвєр Монголын чуулган хошуудад хандсан уриалах бичиг гаргажээ. Шанд, Хєвєєт шар хошуу тэр мэдээг олоод тус тусын хошуу чуулганыг хийж, Шанд Адуучин хошууны Пурэв, ард олны саналыг vндэслэн тєлєєлєгч томилох болсонд бичээч Жамсран, Гаанжуур нар єєрсдийн саналаар хурээнд суухаа илэрхийлжээ. Тэр хоёрыг аравны дарга байсан Тємєр хоёр цэрэгтэй дагак явжээ. Хєвєєт шар хошуунаас Жадамба зэрэг хvмvvс явах болсон ба Амбан хааны хvргэн хvv Сvнбvрvv нар бас оролцжээ.
Тэр vед Халх Монголын ноён хутагт хєвєєт шар хошууны 8,9-р сумын лавиран дуганд эзэн ламаар залагдан сумын дэргэдэх ордонд гурван жилд нэг удаа залран буудаг байжээ. Хоёр хошууны тєлєєлєгч майхан, ногоо, тэмээн жин бэлтгэж Ноён хутагтад бараалхах нэрийдлээр 1911 оны євєл нийслэл хvрээ рvv сар явж хvрсэн гэдэг. Жамсран, Ядамжав, Гаанжуур нар их хvрээнд ирэнгvvт хурал чуулганд оролцон богдын засгийн газарт алба хаших болжээ. Сvнбvрvv, Тємєр нар залуу байсан тул их хааны торгон цэргvvд байжээ. 1912 оны хавар Жамсран, Ядамжав нар олноо єргєгдсєн Монгол улсын засгийн газраас 200 буу хvлээн авч Сvнбvрvv нарт тушаан нутагт нь буцаажээ. Тэд жинчний маягаар тэмээн жинд зэвсгээ ачиж нутагтаа хvргэхэд Амбан хаан нууцлан хадгалсан байна.

Хар Цэрэг орж ирсэн нь
1912 оны намар хятадын хар цэрэг Чуулалт хаалгаас шар замыг дагаж Монголыг "тєвшитгєх"-єєр гарчээ. Гол цагаан хоньчны амбан Задоржав цахраас хэдэн зуун цэрэг элсэж Долнуураас гарсан Ван Сэлэнгийн 2 мянган хар цэрэгт нэгджээ. Хар цэрэг Гvvшийн сvм, баруун Сєнидийг хаман, Єндєр сvмд байрлаж байгаад 2-р сарын эхээр явган нvцгэн уван цуван нутаг буцсаны учрыг лавлавал Халхын нутагт хvрч говийн уулан дахь Чойрын сvмд хvрсэн заримыг нь 250 цэрэг угтан байлдаж Жанжин Чойрын орчим халз тулалдан бут цохигдсон нь тэр ажээ. Хар цэргvvд vй олноороо алагдан, тарж бутарч, хєлдєж vхсэн гэдэг. "Yхэхдээ vхэр буугаа тавив" гэгчээр тэд зугтаахдаа Жанжин Чойрийн сvмийг галдан шатаасан байна.
Зодонжав амбан 7 бараа бологчтойгоо баригдаж Хvрээнд хvргэгдэн шоронд хоригджээ. Ингэж хятадын хар цэрэг vзээгvйгээ vзэж vхэр цамаа харайжээ.

Цахар Монгол цэрэглэв...
1912 оны євєл Халх монголын цэрэгт дийлдсэн хар цэрэг хавар нь (дараа жилийн)Чуулалт хаалгын орчим хуран цуглаж Баруун Сєнидийн єндєр сvм, Чанд адуучин сvргийн Гvvшийн сvм орчмоор тархан байрлав. Богдын гол орчмоор хар цэргийн гозгор шар майхан ярайж байсан гэдэг.
Амбан Хаван нуусан буунаасаа 20-иодыг гарган нутгаа хамгаалах сэтгэлтэй ойр дотны хvмvvстээ єгч Сvнбvрvvгээр удирдуулан Богдын голын орчим байсан хар цэргийн хуаранг бужигнуулж эхлэв. Замын-Yvдээс маш олон монгол цэрэг ирж яваа гэсэн цуу гараад удаагvй байтал хар цэрэг нэгэн шєнє ємнє зvг зугтаан оджээ.
Зарим нь майхнаа хаяж, хайрцагтай сумаа гээжээ. Хэдэн єдрийн дараа халх монголын 250 цэрэг ирж Онгон онооны арын Бор толгодод байрласан байна. Мєрєнгаа жанжин Саранбуу, Санжаа, Баатар, Тогосбаатар зэрэг 17 хvн Амбан Хаван дээр хvрэлцэн ирж олзолсон буу зэвсгээ гарган Хєшєєт шар хошуу, Шанд адуучин сvрэг, Гvл шар газруудаас цэрэг элсvvлэн 400 цэрэгтэй болжээ. Чуулалт хаалга дахь Цахар яамнаас Мєдєє ванг зарлигдан цахар цэргийг даран сєнєєхийг даалгав. Энэ хvн бол Хєвєєт шар vхэрчин Сvрэнгийн хvн бєгєєд Манж улсын сvvлчийн уед цахар яамны цэргийн ноёноор єргєгджээ. Тэрээр Баруун гар хошууд, Хєвєєт шар vхэрчний хvмvvсээс бvрэлдсэн хэдэн зуун монгол цэргээс гадна хятад цэргvvдйиг захирч байв. Мєдєє ван яамны зарлигыг эсэргvvцэн 300 монгол цэргээ авч цахарын цэрэгт нийлэв. Энэ цэргийн бага дарга нь Шулуун шар хошууны амбан Дамдинсvрэн гэгч боллоо. Ийнхvv цахар цэргийн хvч нэмэгдэн Шанд адуучин сvргийн Хянхярваа сvм дээр байрлаж байсан хар цэргийг цохин явуулаад Лавай сvм дээр цэргийн ерєнхий удирдлагыг байгуулав.
Шулуун шар хошууны Цорж ламыг Богд Жавзандамба Цахар сайдад єргємжлєн 1912 оны зун цорж лам Шанд адуучин хошууны Жамьянсvрэн бичээч, Тємєр аравтын дарга нартай цахар цэргийн ерєнхий удирдлагыг авчээ. Шанд адуучны Пvрэв амбан Чуулалт хаалга руу зугтаан одсонд Цорж лам Жамьянсvрэн бичээчийг Шанд адуучин хошууны амбанаар тохоосон боловч Богд хааны засгийн газар албатай Жамьянсvрэн бичээч намар нь Их хvрээг зорьжээ.

ХАЯНХЯРВАА СYМИЙН БАЙЛДААН
Цахар цэрэг Хаянхярваа сумийг байлдан авахын тулд гурван єдрийн ширvvн дайн хийжээ. 600 цахар цэрэг хvчээ авсан 3000 гаруй хар цэрэгтэй тулалдав. Цахар цэргийн удирдагч байсан Горлосын Санжаа баатар байлдаанд орохдоо бугын арьсан хуяг ємсдєг, хар цэргийн хvрээг дайран ороод баруун зvvнгvй тулалдаж хар цэргийг євс хадах мэт намнадаг хvн байж. Нэг удаа Санжаа баатар шархдаад Сvнбvрvvгйин хавьд айлд хоноглон цайны оронд хэдэн хундага архи балган бvдvvн гуяныхаа шархны боолтыг тайлан мэс улайсгаж тэнд тогцон сумаа авч эм боогоод дайн байлдааны элдэв сониныг хуучлан vvр цайлгаж, єглєє нь тулалдааны талбар луу мордсон гэдэг яриа ард олны дунд vлджээ. Гvнжийн голд хэдэн єдєр vргэлжилсэн тулалдаан болов. Энэ дайнд хар цэрэг тун олон ирсэн бєгєєд халх монголын нэг хороо цэрэг, цахар цэрэгтэй нэгдэн байлдахдаа сэлэм эргvvлэх нь нэн онцгой байжээ. Нэгэн удаа хар цэргvvдйин морьт цэрэг рvv тэмээн сvрэг хєєн оруулж vй олон хар цэргийг устгажээ. Санжаа баатар тулааны уеэр морин цэргээс арав арваар нь хєєн ирж єєрийн цэргvvдэд тушаан буу сумийг нь хураалгадаг байж. Санжаа баатар гэрт сууж байхдаа толгой нь ханын эрсээр байдаг том биетэй хvн байжээ. Yхэр жилийн євєл Хатанбаатар Магсаржав цэргээ тохижуулаад буцахад Санжаа баатар дагаж яваад буцаж ирээгvй гэдэг.

ХYЙТЭН АМЫН ТУЛАЛДААН
Энэ байлдаанд vй тvмэн хар цэрэг хамрагджээ. Лавай сvм рvv дайралт хийсэн цахар цэрэг Сvvж, Шувуут, Хашаатын ууланд хориглоход хvрэв. Хар цэрэг vхэр буугаар хvчтэй гал нээв. Цахар цэрэг Баянцагаан хvрээнээс нэг vхэр буу авчирсан нь аминд орж Сvvж бvдvvн уулан дээр улаан эсгийгээр бvтээн чирч гаргаад хар цэргvvдйин зvг хоёр сум тавьсанд бужигнан ухарч эхэлжээ. Цахар цэрэг, халх цэргийн хамт нэхэн хєєж Авдрант хайрханы ємнє хvртэл vлдэн хєєж шєнє болсон тул цэргvvдээ амраажээ. Энэ дайнд хар цэргийн хvvр тал дvvргэсэн гэдэг.

МӨРӨНГААГ АЛАВ
Мєрєнгаа байлдааны арга ухаанд сайн боловч шадар Саранбуутайгаа ард олныг дарладаг байв. Саранбуу нь Богдын цэргийн нэрийг барин ард олны дунд дураар аашилдаг нэгэн байжээ. Сvvлрvvгээ бvр баячуудаас зээлсэн нэрээр мєнгє цуглуулж явдаг болов. Энэ vед Шанд адуучин хошуунд сууж байсан гадаадын том наймаачидтай хуйвалдан лам овогтноор дамжуулан єєрийн цэргийг хар цэрэгт татан оруулахаар завдаж байхад нь цахар сайд Цорж лам Мєрєнгааг дуудан ирvvлж Олон овоогын ар, Бор толгод дахь цэргийн хуаранд буудан алжээ.

ЦАХАР САЙД ЦОРЖ ЛАМЫГ ХОРООСОН НЬ
1914 онд халх цэрэг буцсан боловч Цорж лам Лавай дахь цэргийн ерєнхийгєєрєє vлдэв. найргvй шийтгэж эхлэв. Амбан Хаванг баривчлан шоронд хорьсонд тэр баян бvх малаараа торгуулж, шоронгийн аяыг даалгvй 2 жил болоод насан эцэс болов. Амбайн хvргэн хvv Сvнбvрvv арга барахдаа эхнэр хvvхдээ орхин vvрэг vvрэн тэнvvчилж, халхын хамрын хийдэд хvрч номтой ламын дэмжлэгийг олж лам болоод 2 жил ном vзээд хийдэд дасалгvйн учраа хэлсэнд тэр лам нь vvрэг жодгор, єндгєн тогоо, гандан тєхєєрч єгєєд зvч болж ард олныг тойрон амьтанд тус vйлд хэмээжээ. Сvнбvрvv гуай тvvнйиг нь хvлээн авч Ар Халхын Ил хошууд авга vзмэрчээр гурван жил яваад багшдаа эргэж очиход багш нь одоо нутаг усандаа очиход аюулгvй хэмээн шар торгон дээл бэлтгvvлж єгчээ.
Сvнбvрvvг явсан хойно эхнэр нь нас нєгчиж ээж нь бага хvvг нь авсан байж. Нэг єдєр нохой хорихоор гарахад алга болсон хvv нь ирж хэмжээлшгvй их баяр хєєр болжээ. Євєр Монголын ард тvмний vхэр жилийн тэмцлийн тєгсгєл ийм буюу.
Ард, цэргээрээ амар тvвшинтэй золгож, цаг тєвшрєх найдвар бий болж байв. Дайныг зогсоох тухай хар цэрэг, цахар цэргийн хооронд хэлцэл явагдаж байх уеэр Лавайн сvмд 30-аад морьтон хар цэрэг ирж Цорж ламтай ярилцах хvсэлт тавив. Харуулын цэрэг Цорж ламаас тэднийг зогсоон тулалдья гэсэн боловч Цорж лам хэлэлцээрээ хийж байгаа уе байлдаж болохгvй хэмээжээ. Тэд гагцхvv Цорж ламтай ярилцаад, тун удалгуй Цорж ламыг дагуулан аваачиж хэлцлээ vргэлжлvvлье гэсэнд тавьтын дарга Чимэдцэрэн Цорж ламыг цэргээр хамгаалуулан дагаж явахаар завдахад , тэд: тийм олон цэрэг хэрэггvй, 2 бие хамгаалагч байхад л болно гэв.
Ийнхvv хар цэргийг дагаж ирсэн хоёр лам Цоржийг хамгаалагч болон зориуд авчирсан жороо моринд мордуулж авч явав. Цорж ламыг ийнхvv Цахар яманд хvргэн хороожээ. Цахар цэргvvд эзэнгvйрэн, зарим нь бvр тэнvvлчин болов.

СYНБYРYY ГУАЙ БАДАРЧЛАН ТЭНЭВ
Цахар сайд Цорж ламыг хороосны дараа цахар яамнаас олныг хамарсан цэвэрлэгээний егvvтгэл эхлэв. Эхлээд Мєдєє ванг хоёр дvvтэй нь баривчлан цаазаар аваачив. Бага дvv Мєгдєнбєєг нэгэн сvсэгтэн орос хvн нууж байгаад амийг нь аварчээ.

Даваасамбуугийн Мөрөн
Ил товчоо
1993.

Г.Чагдаржав, Да лам Цэрэнчимэд, Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, гүн Хайсан нарын зүтгэлийг онцлон тэмдэглүүштэй.

2011-12-24T18:21:00.000-08:00

Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Олон улс судлалын хүрээлэнгийн Эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, Түүхийн шинжлэх ухааны доктор Оохнойн Батсайханы “Андууд”-д өгсөн ярилцлагыг толилуулж байна.
Асуулт: 2007 оны 8 дугаар сарын 16-ны өдрийн УИХ-ын хуралдаанаар Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хуульд нэмэлт оруулж, жил бүрийн 12 дугаар сарын 29-ны өдрийг үндэсний эрх чөлөөний өдөр болгож тэмдэглэхээр боллоо. Зарим хүмүүс бас нэг амралтын өдөр нэмэгдлээ гэж бодож байх шиг байна? .О.Б: Тиймээ, УИХ-аас тун ач холбогдол бүхий шийдвэр гаргалаа хэмээн би талархаж байна. Учир нь энэ өдөр бол амралтын өдөр бус харин бүх нийтээр тэмдэглэх үндэсний тусгаар тогтнолын өдөртэй боллоо хэмээн үзэх учиртай. Монголын түүх, үндэсний уламжлал, зан заншил, соёлоо хадгалж хойч үедээ өвлүүлэхэд дэмжлэг болох түүхэн шийдвэр хэмээн би судлаачийн хувьд үзэж байна. Эл түүхэн шийдвэр гаргахад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр гуай уг хуулийн төслийг санаачлан өргөн барьж, түүний зөвлөх, доктор Я.Долгоржав гуай ихээхэн хүчин зүтгэл гаргасанд гүнээс талархаж байна. Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр, бүр тодруулбал үндэсний эрх чөлөөний өдөр гэж хуульд заасан байсан. Асуулт: Энэ өдөр чухам юу болсон юм бэ? О.Б: 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр Монгол улс Манж гүрнээс хараат байхаа больсноо албан ёсоор тунхаглан, Монгол тусгаар тогтнон бие дааж орших больсноо дэлхий дахинд зарласан өдөр юм. Энэ өдөр “Монгол Улсын тулгур төрийг нээн, тусгай улс байгуулж, бүхний багш Богд Жавзандамба ламтныг Улсын эзэн хаанд өргөмжлөн, Эрдэнийн их сууринд суулгаж, шашин төрийн бүрэн эрхийг хослон бариулж, улсын нэрийг Монгол, оны цолыг Олноо өргөгдсөн гэж нэрийдэж, Их Хүрээг улсын төв нийслэл болгон, дотоод, гадаад, цэрэг, сан, шүүх таван яамыг байгуулж, засгийн хэргийг хуваан шийтгүүлсэн” хэмээн Магсар хурц, манжич Дэндэв нар бичсэн байгаа. Богд Жавзандамба хутагт Монгол Улсын хаан эзнээр суугаад буулгасан зарлигтаа Монголын төрийн үндсэн таван яамыг байгуулж, сайд нарыг тохоон томилсон, мөн үүний зэрэгцээ монгол хүн бүрт энэхүү тусгаар тогтносны хишгийг хүртээсэн байдаг. Үнэндээ энэ өдөр монгол хүний нар гийсэн өдөр байлаа хэмээн настан буурлууд хуучилдаг.Үндэсний хувьсгалын дээд үр дүн нь үндэсний тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, төр улсаа төвхнүүлэн байгуулах явдал билээ. Иймээс Монголын 1911 оны үндэсний хувьсгалын оргил цаг Монгол тулгур төрөө сэргээн байгуулж, тунхагласан төрийн их ёслол болсон өдөр юм. Асуулт: Монголд болсон эл үйл явдлын талаар дэлхий дахин бараг мэдэхгүй байсан юм биш үү? О.Б: Тэгэж хэлбэл алдас болно байхаа. Би зарим нэг баримт хэлье. Шинээр тогтсон Монгол улсыг тунхаглан зарласан төрийн их ёслолын талаар тухайн үеийн дэлхийн хэвлэлүүд юу хэмээн бичсэнийг үзэх аваас, Манжуурт Харбин хотноо хэвлэгдэж байсан «Харбинский вестник» сонин 1912 оны 1 дүгээр сарын 1 ний дугаартаа: «Хутагт хаан ширээнд залран суух ёслол их олон хар шар монголчууд цугларч баяр баясгалантай байдлын дунд боллоо» хэмээн тэмдэглэжээ. Харин Оросын Петербургийн «Речь» хэмээх сонинд «Өнөөдөр Монгол оронд тэмдэглэлт баяр ёслол болж байна. Монголын хутагтыг хаан ширээнд сонгон өргөмжилснөөр Манж Чин улсаас Монголын хараат байсан үе нэгэнт эцэс боллоо» гэж бичсэн бол «Санкт Петербургские ведомости» сонин «Хүрээний хутагт, шашны толгойлогч үндсэнийхээ шашин төрийн тусгаар тогтнолыг илэрхийлэгч нь боллоо» гэжээ. Мөн Оросын «Новое время» сонин «Монголд газар сайгүй … их баяр ёслол болж байна. 12 дугаар сарын 16 нд (12 дугаар сарын 29 – О.Б) Монголын өнцөг булан бүхэнд даншиг өргөж ёслол хийхээр зарлав. Амьтан алахыг цаазлав. Ордны сайдууд ба бусад түшмэд монгол үндсэний дээл өмс гэж зарлиг буулгав» гэж нэгэн дугаартаа тэмдэглэжээ. Английн «Таймс» сонин энэ үйл явдлын талаар бичихдээ: «Ази тивд Монгол улс шинээр төрж гарсан буюу бүр нарийвчлан яривал сэргэн мандсан нь бодит явдал боллоо» хэмээн онцлон тэмдэглэсэн байна. Харин Оросын Кульганек И., В.Жуков зэрэг эрдэмтэд “1911 онд Монголд тусгаар тогтносон улс байгуулагдсаны үр дүн болж, Орос орон өөрийн хөрш Монголтой шинэ харилцаа үүсгэн байгуулсан нь ХХ зууны нэг ололт юм” гэсэн буюу “Монголд 1911 онд тусгаар тогтносон улс байгуулагдсан явдал нь тус бүс нутагт олон улсын шинэ нөхцөл байдлыг тодорхойлох болсон юм” хэмээн дүгнэсэн байдаг. Төв Азийн нутгаар аялагч агуу их Н.Рерихийн хүү Юрий Николаевич Рерих Европ, Америкийн их сургуулиудад уншихаар 1929 онд Урусватид бэлтгэсэн “Монгол: Эзлэн түрэмгийлэгчдийн зам” нэртэй лекц бичиж, түүндээ “1911 оны 11 дүгээр сарын 18 -нд Богд гэгээний ордонд Монгол ноёдын хуралдаан дээр улс орныхоо тусгаар тогтнолыг баяр ёслолын байдалтай тунхаглажээ. Энэхүү тэмдэглэлт өдрөөс эхлэн монголын тал нутгаар элч нар тусгаар тогтнолын тухай мэдээ дуулгаж, улс орныхоо төлөө тэмцэхээр цэрэг элсүүлэх болсон тухай зарлигийг хүргэхээр давхилдах болжээ… 1911 оны 12 дугаар сарын 15 нд Наймдугаар Жавзандамба хутагт Монгол улсын Олноо өргөгдсөн хэмээх цол бүхий хаанаар өргөмжлөгдөж, Өргөө хааны нийслэл болж, Богд гэгээний шар туг түүний ордоны дээр намирах болов. Монголын түүхийн энэ цаг мөчид өнгөрсөн цагийн агуу удирдагчдаа санагалзан Их Монгол Улсыг байгуулах хүсэл өвөрлөсөн хүмүүс бий болов. Монголын бүхий л тал нутгаар аль хэдийн мартагдсан дайчин дуунууд дахин цуурайтаж эхлэв” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Хорьдугаар зууны эхээр төрөн гарсан бие даасан анхны улсуудын нэгэн болох Монгол улс тусгаар тогтнолоо олж тунхаглан зарласан нь дэлхийн хэвлэлд ийнхүү баримттайгаар үлдсэн байна. Монгол тусгаар тогтнолоо зарласнаас үүдэн Япон, Орос, Хятад, Англи зэрэг гадаадын их гүрнүүдийн Дорнодахин, Азид чиглэсэн бодлогод өөрчлөлт орсон нь ч бий, үүнийг лавлан судлууштай. Асуулт: Энэхүү тусгаар тогтнолоо тунхаглах ёслол нь зөвхөн Хүрээнд болсон хэрэг үү? О.Б: Үгүй дээ, тусгаар тогтнолоо тунхаглах төрийн их ёслолоо монголчууд орон даяар хийсэн байгаа юм. Энэхүү төрийн их ёслолыг Халхын хүрээний хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газраас сайтар зохион байгуулж, чухамдаа эл 12 дугаар сарын 29 –ны өдөр тус орны өнцөг булан бүрт тэмдэглэлт үйл явдал болжээ. Энэ талаар баримт сөхөж үзвэл, Тухайлбал, Улиастай хотод “Монгол Улсын тулгур төрийг нээн тусгай улс байгуулж Богд Жавзандамба ламтныг эзэн хаанд өргөмжлөн эрдэнийн их сууринд суулгах их баяр ёслолын өдөр тохиолдсон учир тус хотын монгол сайд дайчин ван Гүргүмжав, жанжин илдэн гүн Гомбосүрэн, дөрвөн аймгийн жасааны туслах, түшмэд, албаны малыг захирах засаг, цагдаа цэргийг захирах түшмэдийн зэрэг бүх бичиг цэргийн тушаалтан албаны хүмүүс, энгийн олон ардын хамтаар монгол сайд вангийн яамнаа хуралдаж, хүжийн ширээ жагсаан тавьж, Нийслэл Хүрээний зүгт хандаж, бүгдээр гурвантаа сөгдөж, есөнтөө мөргөн их баяр ёслолыг явуулан гүйцэтгэж, басхүү олонд цай идээ түгээн хүртээж хуримлаад мөнхүү өдөр зэвсэг бүхий цөөн тооны монгол цэргийг өмнө этгээдэд жагсааж сүрийг бадруулан монгол сайд дайчин ван Гүргүмжав, илдэн гүн Гомбосүрэн нар тэргүүлэн бүх бичиг цэргийн түшмэд, тушаалтан албаны хүмүүс бүгдээр мордож тус газрын албан Сангийн хотын өмнөд хаалгыг хашгиран нээж ороод шууд манж жанжины төвийн их яамны үүдэнд тулаар одоход манж жанжин Гүйн бие ихэд айн сандарч угтан гарч ирээд уйхлан сөгдсөн” ажээ. Асуулт: Тэгвэл энэ өдрийг яагаад өмнө нь тэмдэглэж байгаагүй юм бэ? О.Б: Эл өдрийг 1912 оноос эхлэн Богд хааны зарлигаар тэмдэглэж байсан байна. Архивын эх сурвалжид тэмдэглэснээр бол анх “Богд эзэн хааныг анх суурин дор залж тулгур төр нээсэн өдрийг жил бүр тохиолдох тухай дор тансаг хурал хурж, чухал буян үйлдэх”-ийн чухлыг тэмдэглэж, “одоо үүнээс хойш жил бүр өвлийн дунд сарын шинийн есөн дор нийтээр тансаг хурал хурах ба бурхан шүтээн дор зул хүж тахил тавиглал өргөж өөр өөрийн хэр чинээгээр ном буяныг үйлдэж, ерөөл хутгийг гуйн нигүүлсэхүй сэтгэлээр аливаа амьтаны амийг аварсугай” хэмээн 1912 онд зарлиг гарсан байна.Өөрөөр хэлбэл1912 оны 12 дугаар сарын 29 нөөс эхлэн жил бүр энэ өдрийг Улсын баяр болгон тэмдэглэж байгаад 1922 оноос эхлэн Ардын Намын Төв Хорооноос улсын баяр ёслолыг шинэчлэн явуулах санал гаргасны дагуу Монгол Ардын засгийн газрын шийдвэр гарч, “Урьдах автономит засгийн үед улсын баярыг жил бүр өвлийн дунд сарын шинийн есний өдөр явуулахаар ирсэн ажгуу. Үүнд бидний Монгол ардын журамт цэрэг Олноо өргөгдсөний 11 он зуны сүүл сард гадаадын харгис дайсаныг арилгаж, Нийслэл Хүрээг эзэлж мөнхүү сарын шинийн зургааны өдөр хуучин эзэрхэг засгийг устгаж Богд Жавзандамба хутагт ламыг Монголын хэмжээтэй эзэрхэх хаан өргөмжилж, ардын эрхтэй засгийг явуулсаны тулд одоо зүй нь улсын баярын ёслолыг жил бүр зуны сүүл сарын шинийн зургааны өдөр явуулбаас зохино” хэмээн тогтсон байна.Өөрөөр хэлбэл 1912 оноос 1922 он хүртэл Улсын их баяр наадмыг жил бүр 12 дугаар сарын 29 ны өдөр тэмдэглэж байгаад 1922 оноос эхлэн 7 дугаар сард тэмдэглэх болжээ. Асуулт: Тухайн энэ өдөр ямар өдөр байсан юм бол? О.Б: Энэхүү 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдрийг хамгийн сайн өдөр хэмээн мэрэг төлөгчид үзэж, Богд таалсан хэмээдэг билээ. Европ тооллын 1911 он, Дайчин хэмээх Манж улсын Хэвт ёсны гуравдугаар он, Монголын арван тавдугаар Рабжунгийн цагаагчин гахай жилийн өвлийн дундад сарын шинийн есний өдөр бөгөөд төрийн их ёслолыг гүйцэтгэх маш сайн өдөр хэмээн сонгон үзэж тодруулсан, хишиг гариг, усан тахиа өдөр байжээ. Архивын эх сурвалжид тэмдэглэснийг үзвээс, энэ “Цагаагчин гахай жилийн 11 сарын 9 нь Баасан гаригт усан тахиа, энэ өдрийн морин цагийн эхний хувьд өлзий учрал бүрдсэний тул энэ цагт өргөмжлөл, ёслолыг гүйцэтгэвээс” сайн хэмээн лүндэн зарлиг буусан хэмээжээ. Асуулт: Энэхүү тэмдэглэлт өдрийг хэрхэн тэмдэглэвэл зохилтой вэ? О.Б: Үндэсний уламжлал, түүх, зан заншил, соёлоо илүү таньж мэдэх, залуу хойч үедээ өвлүүлэх талаар ихийг сэтгэн бодож хийвэл, монгол монголоороо үлдэхэд тус нэмэртэй болохсон хэмээн бодно. Өчүүхэн хүний санахад УИХ-ын хүндэтгэлийн чуулган, Засгийн газрын хүндэтгэлийн хурал хийх, Их дээд, дунд сургуулиудад үндэснийхээ түүх соёлоос суралцах өдөр болгох, Гандан хийдэд буяны ном хурах, дээр үед тэмдэглэж байсанчлан эл өдөр амьтны амь егүүтгэхийг цээрлэж, өршөөл үзүүлэх, ядарч яваа нэгэндээ хайр хишгээ үзүүлдэг өдөр болгоосой хэмээн бодож байна. Эл өдрийн нэг чухал зүйл нь монгол үндэстэн бидний бусдаас ялгарах онцлог, өвөрмөц байдлаа илүү дээдлэн хүндэлсэн өдөр байвал тун сайнсан гэж бодно. Ингэж чадвал, дэлхий дахинд монгол үндэстэн гэдэг чинь ийм үндэстэн гэдэг бусдаас ялгарах онцлогийг буй болгох болов уу. Биднийг чинь морьтой монгол гэдэг, гэтэл орчин үед мориноосоо буугаад хотод амьдраад ирэхээр ямар монгол болох билээ, гэдгээ бодмоор.Үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж явсан Монгол төрийн түшээд, эрхэм хүмүүсийн түүх, шашдирыг олноо таниулж, судалж, сурталчлах явдал нэн чухлыг энд бас хэлмээр байна. Зориуд тэмдэглэх нэгэн зүйл бол 1911 оны Монголын үндэсний хувьсгалд Богд Жавзандамба хутагтын гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийг бодитойгоор үнэлэн цэгнэж, түүнийг тус хувьсгалын удирдагч хэмээн хүлээн зөвшөөрөх нь зүйд нийцнэ хэмээн үзэж байна. Түүнчлэн Түшээ гүн Г.Чагдаржав, Да лам Цэрэнчимэд, Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, гүн Хайсан нарын зүтгэлийг онцлон тэмдэглүүштэй. Асуулт: Энхүү төрийн их ёслол болсон газар яг хаана байдаг вэ? О.Б: Энэ үйл явдлын талаар уг ёслолын ажиллагаанд оролцогчийн байр сууринаас бичиж үлдээсэн, маш сонирхолтой бүтээлүүд хэд бий. Тэдгээрт өгүүлснээс үзвэл, Их Хүрээний төвийн шар ордон гэдэг нь одоогийн Урлан бүтээх төвийн орчим байсан болов уу хэмээн бодохоор байгаа. Төрийн ёслол хийхээр Богдыг Дээд сүмийн хажуугаар явж, Төрийн ордоны өмнө орших хаалганд тулж их буугаар гурвантаа буудсан тухай тэмдэглэгдсэн байдаг. Нарийн судалгаа хийвэл тэрхүү газрыг тогтоож болно. Их Хурлын ордон барих асуудал ид яригдаж буй үед үүнийг судлахад илүүдэх юун билээ

Овог хэрэглэх шинэчлэл, зогсолт, асуудал

2011-12-24T18:06:00.000-08:00

Энхсайханы засгийн газрын тэнхим анх удаа 1997 онд овог хэрэглэх тухай шийдвэр гаргасан юм. Засгийн газрын энэ тэнхим үе үеийн тэнхим дундаас хамгийн ардчилсанжуу тэнхим байсан ч яг ямар үндэслэлээр ийм шийдвэр гаргасныгаа тэр үед олон нийтэд тайлбарлаагүй. (Харамсалтай нь энэ Монгол дах Хятадуудыг, хятадуудын эрлийзүүдийг Монголын их овгуудын нэрэн доор нуух гэсэн эрлийзүүдийн хорт бодлого хүсэл байв. S.B)
Энхсайханы тэнхим иргэний үнэмлэх солих, Гэр бүлийн хуульд овог хэрэглэх тухай өөрчлөлт оруулах зэрэг арга хэмжээ авсан. Үүний дүнд иргэнийхээ үнэмлэх дээр хүмүүс жинхэнэ, жинхэнэ бус ч атугай овогтой болсон юм.

Амжилтгүй болсны хамгийн эхний шалтгаан бол эл асуудлаар улс төрийн зөвшилд хүрээгүй явдал юм. Тэр үед нэг ч улс төрч үүнийг сонирхоогүй, дэмжээ ч үгүй билээ. 2001 онд Ерөнхийлөгчийн снгуульд өрсөлдсөн гурван нэр дэвшигчээс ганцхан Гөрөөчин Дашням гуй л овогоо хэрэглэж байсан. 2000 онд Энхбаярын толголсон тэнхимийн үед энэ шинэчлэл үндсэндээ зогссон юм.

Түүнээс гадна, иргэний үнэмлэх шинэчлэх асуудлыг гардан хариуцаж байсан төрийн албан хаагчид, ялангуяа, Иргэний бүртгэл мэдээллийн газар, аймаг нийслэл, сум дүүрэг, баг хорооны засаг дарга, тамгын газрын ажилтнууд “овог” гэж юу болох талаар ямар ч ойлголтгүй байсан нь ажил яваандаа зогсоход хүргэсэн билээ. Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, Дээд шүүхийн вэбсайт, албан бичигт овог огт хэрэглэхгүй байгаа нь эл шинэчлэл зогсчихоод байгааг харуулж байна. Бид өнөөдөр улсынхаа ерөнхийлөгчийн овогийг мэдэхгүй, өөрөөр хэлбэл, бүтэн нэрийг мэдэхгүй байна шүү дээ.

Гадаад пасспортын нэр

Гадаад пасспорт өвөртлөн хилийн дээс алхсан хэн бүхэн нэртэй холбоотой асуудалтай тулгардаг.Монгол уламжлалд зөвхөн дан өөрийн нэрийг хэрэглэдэг бөгөөд эцгийн нэрийг давхар хэрэглэх ёс хорьдугаар зууны эхэн үеэс тогтсон юм. Эцгийн нэр, өөрийн нэр хоёрыг хэрэглэдэг энэ уламжлал даяршиж байгаа нийгэмд гадаад улстай байнгын харилцаанд орж байгаа нөхцөлд овог хэрэглэдэг дэлхий нийтийн жишигтэй харшиж, нэрийн асуудлаар төөрөгдөлд хүрэх зүйл багагүй байна. “Овог” гэдэг ойлголт монголд байхгүй учраас эцгийн нэрийг овгийн оронд хэрэглэх байгаа үед ийм үл ойлголцол гарсаар байх болно.

ИБМТ гадаад пасспорт дээр хүний нэрийг хэрхэн зөв бичих тухайд өөрөө хэд хэдэн удаа эргэж хургасан юм. Өмнө нь эцгийн нэр, өөрийн нэр хоёрыг сольж бичдэг байлаа. 2001 оноос өмнөх бүх пасспорт дээр Доржийн Дондог гэдгийг Дондогийн Дорж гэж бичсэн бий. Ингэж бичих цор ганц шалтгаан нь мистер, миссис гэдэг авгайлах үгийн ард овгийг нь хэрэглэдэг өрнө дорнын газар Дондогийг мистер Дорж гэж аавынх нь нэрээр авгайлдагт оршиж байлаа. Удалгүй энэ зөрчилд оржээ. Мистер Дондогтой холбоотой асуудлыг ярьтал монголын талд тэр нь Дондог нь овог биш, өөрийнх нь нэр бол хувирмагц гадаадын хил, гааль, цагаачлал, цагдаагийн албад гайхаж, төөрөлдөж эхэлжээ.

Тун удалгүй Доржийн Дондог гэдгийг хэвээр нь бичих шийдвэр гаргасан юм. Өөрөөр хэлбэл, эцгийн нэрийг овгийн оронд, өөрийн нэрийг хэвээр бичих болжээ. Гэтэл гадаадад үр хүүхэдтэй болсон монгол иргэнийг овоглохдоо өвөөгөөр нь буюу Доржийн Дулам гээд овоглочихдог болжээ.

Энэ байдал цаашдаа наад зах нь хоёр үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. Юун түрүүнд, гадаадад үр хүүхэдтэй болсон манай иргэдийн үр хүүхэд нь өөр овогтой болох. Болох ч гэж болоод эхэлчихсэн.

Түүнчлэн гадаад пасспортын нэрийн асуудлаас бол, гадаадад үл хөдлөх хөрөнгөтэй болсон монгол иргэн хөрөнгөө алдахад хүрч болзошгүй юм.

ИБМУТ 2002 онд шинэ гадаад пасспорт захиалахдаа овог, эцгийн нэр, өөрийн нэр гурвыг бичиж, одоо байгаа иргэний үнэмлэхтэй нэрийг нэгтгэн цэгцэлсэн сэн бол энэ асуудал тэртээ 2002 онд шийдэгдчих байлаа. Харамсалтай нь, ИБМУТ-ын тэр үеийн удирдлага, засгийн газрын тэнхим энэ асуудалд анхаарал тавиагүйгээс төөрөгдөл өнөөг хүртэл шийдэгдээгүй явна. ИБМУТ-ын удирдлага бие даан эцгийн нэрийг овгийн оронд бичиж байх шийдвэр гаргасан нь Монгол Улсын Гэр бүлийн хуулийг зөрчсөн, эрх мэдлээ хэтрүүлсэн хэрэг юм. Гэр бүлийн хуульд овог гэдэг бол эцгийн нэрээс ялгаатай гэдгийг заасаар байхад surename гэдэг хэсэгт эцгийн нэрийг бичиж байгаа нь хуулийг зөрчиж байгаа хэрэг мөнөөсөө мөн.Үүгээр зогсохгүй, хүн нэртэй байх эрхтэй гэсэн Хүний эрхийн түгээмэл тунхагийн зарчмыг Монгол Улс хөсөрдүүлж, дур зоргоороо авирлан буй хэрэг юм.

ОВОГ, ТҮҮНИЙ ӨНӨӨГИЙН АЧ ХОЛБОГДОЛ

Овгийн тухай – өрх ба өмч

Эцгийн нэрийг овгийн оронд хэрэглэдэг байсан уламжлалын үр дүнд “овог” гэдгийг “эцгийн нэр” гэж ойлгодог явдал өнөөдөр хэтэрхий түгээмэл байна. ИБМУТ-ын ажилтнууд өнөөг хүртэл “овог” гэдэг үгийг “эцгийн нэр”-ийн оронд хэрэглэж байгаа бөгөөд харин жинхэнэ “овог” гэдэгүгийг “өрхийн овог” гэдэг ажлын томьёоллоор орлуулаад байгаа юм. Уул нь овог гэж юу болох, эцгийн нэр гэж юу болохыг Монгол Улсын Гэр бүлийн хуульд тодоос тод тодорхой заачихсан байхад ингэж ажлын нэр томьёогоор орлуулдаг нь үнэндээ мулгуугийнх гэлтэй.

Зарим тохиолдолд, энгийн олны ойлгохгүй байгаа шалтгаан нь үгийн утгад оршино. Монгол хэлэнд “овог” гэдгийг нутаг, нутгийн аялгаар олон янз хэлдэг. Төв халхын зарим газар “омог” гэдэг бол баруун монолд “элгэн”, “элкин” гэх мэт хэлнэ. Түүнээс гадна, “МОНЦАМЭ-гийн” албан ёсны “модон хэл”-ээр “овог” гэдгийг “эцгийн нэр” хэмээн тодорхойлж бүтэн зуу шахуу жил болж, бүх баримт бичигт тийн орлуулсан нь “овог” гэдэг үгийн утгыг хүртэл гуйвуулж орхисон юм. Нутгийн аялга, гуйвсан утга хоёрын дунд монголчууд төөрөөд байна.

13 дугаар зууны үеэс Англид “овог”-ийг “өрхийн нэр” гэдэг агуулгаар зөвхөн язгууртны дунд албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн байна. Энэ уламжлал өрнө дахины оронд аажим тархан хэвшжээ. Турк улс хорьдугаар зууны эхэнд уламжлалт нэрийн системийг халж, овгийг хэрэглэх болсноор, өнөөдөр Исландын арлыг эс тооцвол бүх Европ овог хэрэглэж байна.

Язгууртнууд “овог” буюу “өрхийн нэр” хэрэглэх болсны үндсэн шалтгаан газар өмчлөл байлаа. Ихэс дээдэс эзэмшил газрынхаа нэрийг өөрийн нэрт хавсаргаж өмчиллөө баталгаажуулдаг байжээ. Кантерберрийн гүн Жорж буюу Кантербэрр хошууны эзэн Жорж хэмээн нэрлэдэг нь зүйрлэвэл: Тариатын хөндийн эзэн Тавхай өөрийгөө Тариатын Тавхай ноён хэмээн нэрлэдэг: түүний хүү Тарваа өөрийгөө Тариатын Тарваа гэж эцгийнхээ эзэмшил газрыг өвлөн, өөрийгөө бас тийн нэрлэдэг: Тарваагийн хүү Тайхар өөрийгөө Тариатын Тайхар гэх мэтээр Тариатын хөндийг өмчилдөг өрх хэмээн нэршдэг байжээ. Ийнхүү аав, хүү, ач гурав өмчдөө суурьласан нэг нэртэй байх нь үл хөдлөх хөрөнгийн өмчлөл, өв залгамжлалыг хадгалахад хууль зүйн чухал үүрэгтэй байжээ. Иймээс удалгүй Европ дахины ноёд ихэс “өрхийн нэр” хэрэглэх болж, үе улиран залгах газрын эзэмшлээ өөрийнхөө нэрэнд тамгалах болсон байна.

Хожим өмчөөрөө өөрийгөө овоглох энэ ёс хот тосгоны борчуудад дэлгэрч, маш олон төрлийн “өрхийн нэрс”, шинэ овогууд бий болжээ. Ингэхдээ олон янз байдлаар салаалсан байна. Өрхийн нэр буюу овогийг дараахь байдлаар бүхэлд нь ангилдаг.

• Уул усны нэр заасан. Ийм нэртэй хүний өвөг нь ихэвчлэн тэр газрыг өмчилдөг, язгууртан буюу тариачин байдаг. Манайд энэ уламжлал өөр: тухайн овогийнхны нутагладаг, шүтдэг газар усны нэр байх нь олонтаа.

• Мэргэжил заасан. Жишээ нь: Baker -Талхчин, Archer-Нумч, Tishler-Ширээч, Smith-Дархан гэх мэт. Манайд яг адилхан уламжлал бий: Тэрэгчин, Хасагтан, Гөрөөчин, Адуучин, Ямаачин гэх мэт.

• Биеийн буюу зан суртахууны онцлогоор хочилсон. Жишээ нь: Short-Тожгор, Brown-Бараан, Lombard-Урт сахалт (Long-урт Beard-сахал) гэх мэт. Манайд Шурдаан гэх элгэн баруун монголд бий бөгөөд өвөг нь шурд шурд гэсэн шуурхай хүн байсныг Шурдаан хэмээн хочилдог байснаас үүссэн гэдэг.

• Жуулчлан явсан, нүүсэн хүний тухайд анх төрсөн буюу алдаршсан газрын нэрээр. Жишээ нь London-Лондон (хотын нэр), Ali-Nasariya – Насарияагийн, Zhan-Жан (улсын) гэх мэт.

• Өвгийн нэрээр нэрших. Жишээ нь Richardson-Ричардын хүү (Richard-Son), Johnson-Жоны хүү (John-Son), Abu Dayan-Даяны аав, Bin-Laden-Ладены хүү. Манайд иймэрхүү уламжлал эцгийн нэрийг овог болгон хэрэглэдгээс уламжлалн 2000 оноос хойш нэлээн түгээмэл болсон.

• Амьтан ургамлын нэртэй. Медведьев-Баавгай, Кошкин-Мигуй, Wolf-Чонос, Shepherd-Хоньчин гэх мэт

Иймээс өрхийн нэрс ямагт тухайн үндэснийхээ соёлын шинжийг хадгалсан байдаг. Манайд ч Тэмээчин, Хоньчин, Ямаачин гэх овогууд түгээмэл бий. Зарим тохиолдолд, тухайлбал германд Rosenberg -Сарнай-хайрхан (Rose-Сарнай, Berg -Хайрхан уул), Sternberg -Одот хайрхан (Stern –Од, Berg –Хайрхан уул) зэрэг овогуудыг язгуур герман бус, харин жүүд гаралтай хүмүүс хэрэглэдэг гэж үздэг. Манайд Буянт, Өлзийт, Номт зэрэг овгийг ихэвчлэн хятад угсаатай хүмүүс хэрэглэдэгтэй үлгэрлэвэл ижил юм.

Дорно дахинд овог хэрэглэх ёс хятад, күнзийн соёлоос эхтэй юм. Өвгийг шүтэх күнзийн ёсонд өрх айлыг үүсгэсэн дээд өвгийнхөө сүнсийг тайдаг бөгөөд тэр хүнээрээ нэршин явах ёсноос “овог” гэдэг ойлголт үүссэн байдаг. Энэ уламжлал Солонгос, Япон болон зүүн азийн бусад улс өвлөн авсан нь түгээмэл байна.

Овог хэрэглэхийн ач холбогдол

Овог хэрэглэхийн ач холбогдлыг нааз зах нь гурван зүйлээр тоймловол: энэ бол даяршсан нийгмийн соёл, энэ бол үл хөдлөх хөрөнгийн баталгаа, энэ бол цус ойртохоос сэргийлэх зам юм.

Даяршилийн эрин – таныг хэн гэдэг вэ?

Овог хэрэглэх явдал өнөөдөр даяр соёлын нэг хэсэг болжээ. Бүх улс үндэстэн овог-нэр гэсэн систем хэрэглэж байна. Овог гэдэг нь аав, хүү, ач гурав үе залган хэрэглэдэг “өрхийн нэр”-ийг ойлгож, нэр гэдэгт тухайн хүнд оноосон нэрийг ойлгох болсон нь нийтлэг жишиг болжээ.

Даяр эдийн засаг, даяр соёлд нэгдэн ороогүй, газар зүйн болон дарангуй нийгмийн золиос болон дэлхийн ертөнцөөс ангид оршин байгаа тун цөөн улс энэ соёлоос ангид оршиж байна. Европоос бол эх газраас алс хол орших Исланд, Азиас Түвд, Бирм, Монгол зэрэг хуруу дарам хэдхэн улс овоггүй: эцгийн нэрийг овгийн оронд хэрэлгэдэг. Исландаас бусад нь газар өмчлөлийн уламжлалгүй, буурай дорой, хоцрогдсон орнууд байна.

Овгийг хэрэглэхгүй хэмээн дарах нь гадаад улсад зорчин яваа иргэддээ төвөг чирэгдэл учруулж, тэдний иргэний болон эдийн засгийн эрхийг баталгаажуулж чадахгүй байх аюултай юм. Харьд төрсөн монгол улсын иргэнийг дэлхий нийтийн жишгийн дагуу монгол овогт төрсөн, монголын иргэн болохыг нь батлан: харьд өмчтэй монгол иргэн иргэнийхээ харьяаллыг солилгүй, эцэг эхээс өгсөн нэрээ өөрчлөлгүй эрхээ эдэлж байх орчныг бүрдүүлэх нь төрийн үүрэг юм. ИБМУТ овгийг гадаад пасспортоос хассанаараа монгол хүний эрхийг зөрчиж, аж амьдралд нь төвөг чирэгдэл учруулж байгаагаас өөр үр дүнд хүрэхгүй байна.

Манай улс даяр иргэншилд нэгдэн орж байгаа энэ үед бид ч энэ уламжлалыг хэвшүүлэх нь зүйтэй юм. Овог хэрэглэн хэвших нь латин үсэгт шилжин орж, англи хэлийг төрийн хэл болгохоос хамаагүй оновчтой арга зам болохыг тухайлан тэмдэглүүштэй.

Хууль зүйн ач холбогдол – өмчлөх, өв залгамжлах эрх

Овог хэрэглэх явдал өмчлөх эрхийг, ялангуяа үл хөдлөх хөрөнгийн өмчлөх эрхийг хууль зүйн хувьд баталгаажуулдаг. Овог Европ дахинд үүсэхдээ анх газар өмчлөлтэй шууд холбоотой байсан: дараа нь дунд ангийн аливаа өмчлөх, өв залгамжлах эрхийг нотлох чухал хүчин зүйл болсон билээ. Тийм ч учраас газрын өмчлөх эрх, эдийн засгийн харилцаа идэвхитэй хөгжсөн, даяр эдийн засгийн сүлжээнд орсон улс үндэстэн болгон энэ ёсыг уламжлан авсан байна.

Нэн ялангуяа, гадаадад бизнес амжилттай эрхэлж байгаа монгол иргэд, тэдгээрийн энд байгаа үр хүүхэд, төрөл садангийн хоорондын холбоог нэрээр дамжуулан баталгаажуулах нь зайлшгүй чухал юм. ИБМУТ-ын хутгаж орхисон будлиан даамжирвал, АНУ-д үл хөдлөх хөрөнгөтэй аав нь өнгөрөхөд монголд байгаа хүү нь очоод залгамжилж чадахгүй: чадсан ч их төвөг чирэгдэл болно. 1990-ээд оны эхээр гадагшаа цагаачилсан олон монгол иргэн багагүй хөрөнгөтэй, байр суурьтай болчихоод байгааг харвал, ийм чирэгдэл гарахгүй гэх газаргүй юм.

Манай монголчууд дэлхий нийтийн эдийн засагт нэгдэн орж, газрыг өмчлөх болсон энэ үед аав, хүү, ач гурав нэг нэртэй байдаг энэ сайхан уламжлалыг өвлөн хэвшүүлэх нь ашигтай юм. Уламжлалт монгол овгийн систем аливаа өмчийн эрхтэй холбоогүй, гагцхүү дорно дахинын өвгийн буюу газар усны шүтлэгтэй холбоотой байлаа. Уламжлалт энэ овгийн системийг сэргээхдээ шинэ зорилго, эдийн засгийн болон хууль зүйн агуулгаар баяжуулан өнөөгийн ёсонд уялдуулж чадвал хувь хүний эдий засгийн эрх, өмчлөх, өв залгамжлах эрхийг баталгаажуулах соёлын том хүчин зүйл болно.

Удмын сангийн ач холбогдол – цус ойртолт

Овог хэрэглэхийн уламжлат ач холбогдол дорнын төдийгүй өрнийн соёлд ч гэсэн цус ойртохоос сэргийлж, үр удмаа эрүүл чийрэг хадгалахад оршдог байжээ. Есөн үеэ мэдэх, ургийн бичиг хөтлөх явдал зөвхөн монголчуудын заншил байгаагүй юм. Европод family tree буюу өрхийн мод гэх ургийн учичг хөтлөх нь өнөө ч түгээмэл бий. АНУ, европын олон оронд архивын материалыг интернетэд эрчимтэй шилжүүлсний үр дүнд нэг улсад байгаа хүн нөгөө улсын архивыг сүлжээгээр дамжин ухаж, ургийн эх, өвгийн түүхээ судлан мэдэх боломжтой болоод байна. Үүнд зориулсан компьютерийн тусгай програм ч гарсан байдаг.

Иймээс овог хэрэглэн цус ойртохоос сэргийлэх явдал аливаа соёл иргэншилд түгээмэл шинжтэй байдаг. Манайд ч энэ байдлаас сургамж авч архивын материалыг интернетэд шилжүүлэх, хүмүүс овог, ургийн бүртгэлээ өөрсдөө хайх боломжтой болгох нь эвтэй юм.

АВБАЛ ЗОХИХ АРГА ХЭМЖЭЭ

Бичиг баримтын шинэчлэл – албан ёсны хэрэглээ

Монгол Улсын иргэний бичиг баримтын шинэчлэлийн нэг чухал зорилт бол овог хэрэглэх хэвшүүлэхэд чиглэх ёстой.

Монгол Улсын иргэний бичиг баримтад овог, эцгийн нэр, нэрийн системийг баримтлан гурван нэрээр бичих ёс иргэний үнэмлэх олгох үеэс эхлэн тогтсон билээ. 2 000 оны энэ шинэчлэлээр манай иргэдийн дийлэнхи нь ямартай ч албан ёсны гурван нэрийн системд хамрагдаж чадсан. Энэ ололтыг иргэний үнэмлэхийн аливаа өөрчлөлтөд хадгалж байх нь дэвшилтэд хандлага юм.

Иргэний бичиг баримтын шинэчлэлийн нэг гол зорилт бол үндэсний гадаад пасспортод гурван нэрийн системийг хэвшүүлэхэд оршино. Surname гэдэг дээр овгийг, Middle name гэдэг дээр эцгийн нэрийг бичих нь зүйтэй. Энэ бол аль ч улсад мөрдөж болохуйц түгээмэл журам билээ. Өнөөдөр нийгмийн сэхээлэг хэсэг аль хэдийн ийм байдлаар нэрээ хэрэглэж хэвших хандлагатай болжээ. Хатигин Батдоржийн Батбаяр, Адуучин Самдагийн Энхгэрэл, Идрэн Ч.Мөнхжаргал, Урианхай Ш.Даваадорж гэх мэт бичиж байгаа хандлагыг түгээхийн тулд албан ёсны баримт бичигт мөнхүү ийн бичихийг хуульчилах нь зүйтэй юм.

Гадаад пасспортод байгаа нэрийг албан ёсоор солиход ИБМУТ буюу Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас овог нэрийг сольсон тухай анхааруулгыг шинэ пасспортын эхний хуудаст тодорхой бичиж, гадаад орны холбогдох байгууллагад тайлбарлах шаардлагатай. Ийм тодорхойлолтыг гурван нэрийн системийг хэрэглэжж хэвштэл наанадаж 10 жил хавсаргаж явах нь зүйтэй.

Ёс зүйн шинэчлэл – албан бус хэрэглээ

Овог хэрэглэх явдлыг бүх нийтээр соёл болгон хэвшүүлэхэд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрээс эхлэх нь зүйтэй. Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаяр гэхийн оронд тийм Намбарын Энхбаяр хэмээн овогтой нь хамт аливаа албан бичиг, хэвлэлийн мэдээнд зааж хэвших нь олон нийтэд овог хэрэглэж сурахад тухайлан дөхөмтэй юм.

Авгайлсан буюу албан цолны ард овог хэрэглэх журмыг хэвшүүлэхэд гарч буй хүндрэл нь дийлэнхи овог амьтан, малын нэртэй байдгаас эвгүйцдэгт оршино. Ноён Ямаачин, хатагтай Тэмээчин, хурандаа Хоньчин гэх жишээгээр явахад хувь хүн өөрөө ичих, бус олон түүнийг шоолох хандлагатай байдаг. Ийм овог хэрэглэхэд ичих зүйл уул нь үгүй: харин ч язгуур монгол овогт хүн гэдгийг шууд илтгэж байгаа тул бахархвал зохилтой юм. Хэрэв ийм овгийг хэрэглэхээс татгалзвал дуртай нэрээ шинээр овог болгон хэрэглэх завшаан манай үеийнхэнд бий билээ.

Авгайлсан нэрийг хэрэглэх эртний уламжлалыг сэргээн хэрэглэвэл овгийг дуудаж хэвшихэд тустай юм. Нэрийн эхний үеийг алдар цол, авгайллын өмнө хэрэглэдэг уламжлал энд туйлаас нийцтэй билээ. Жишээ нь Ямаачин Э.Дорж багшийг Яа багш, Сарлагтай С.Лхамсүрэн авхайг Са авхай, Адуучнн Б.Шагдар хурандааг А хурандаа, Дархан О.Дондог ноёныг Да ноён хэмээн авгайлах нь энэ үед чихэнд илүү наалдацтай сонсогдох билээ. Энэ авгайллыг, магадгүй, иргэний бичиг баримтад ч албан ёсоор бичиж тэмдэглэж болно.

Хэрэгжүүлэх байгууллага – хэн хийх вэ?

Овог, эцгийн нэр, нэрийн системийг хэрэглэж хэвшүүлэхэд юун түрүүнд, улс төрийн тохиролцоо урьдач нөхцөл болох бөгөөд төрийн бүх шатны байгууллага, тэдгээрийн хоорондын харилцаанд жигд байнга хэрэглэх явдал зайлшгүй чухал юм. Улс төрийн тохиролцоо гэдэгт намуудын хоорондб айгуулах ямар нэг бичиг баримт, гэрээ тохироог биш: харин тус бүртээ овгийг гуйвалтгүй үлгэрлэн хэрэглэх явдлыг ойлгоно.

Улс төрийн намууд нэр дэвшигчид, намын удирдагчдынхаа нэрсийг овогтой нь хамт хэрэглэж сурталчлах нь зүйтэй. 2001 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ИЗН-ын нэр дэвшигч Гөрөөчин Дашням овогоо хэрэглэж байсан. Энэ жишээг жишиг болгон урамшуулвал зохистой. Засгийн эрх аль намд очсноос эс шалтгаалан овог хэрэглэж хэвшүүлэх бодлогыг тууштай барьж хэрэгжүүлэх явдал хамгийн чухал бөгөөд энэ бол улс төрийн тохиролцоо юм.

УИХ, Ерөнхийлөгч, Засгийн Газар, Дээд Шүүхийн тогтоол шийдвэрт овог, эцгийн нэр, нэрийг байнга тууштай хэрэглэж байх бол улс төрийн тохиролцооны нэг тал юм. Овог, эцгийн нэр, нэрийг дэлгэрэнгүй буюу хураангуй, авгайлсан хэлбэрээр бичиж, дуудах ёсыг өдөр тутмын хэрэглээ болгоход төрийн дээд байгууллага тийн хэрэглэх нь сайхан дуурайл болно.

Орон нутгийн засаг даргын тамгын газраас эхлээд, Цагдаагийн ерөнхий газар, ИБМУТ-ын бүртгэл мэдээллийг байнга гурван нэртэй хамт хийж байх нь чухалтай.

Гадаад яамны үүрэг бол Монол Улсыд нэрийн системийг өөрчилж байгааг гадаад улсын элчин, консулын газар мэдэгдэх, нэрийн системтэй холбогдон гарч болзошгүй аливаа асуудлыг Монгол Улсын иргэний ашиг сонирхолд нийцүүлэн шийдэхэд оршино.

Хавсралт 1. ГАДААД ПАСПОРТЫН ТАЙЛБАР

Дараахь утга бүхий тайлбарыг Монгол Улсын үндэсний гадаад пасспортын эхний хуудас дээр англи хэлээр тавьж болно.

Монгол Улсын Засгийн газар Е-000000 пасспортой Тогоруутан Доржийн Дондог нь Е-000000 паспорттай Доржийн Дондог мөн болохыг нотлож байна. Монол Улсын Гэр бүлийн хуулийн нэр хэрэглэхтэй холбоотой заалтад оруулсан өөрчлөлтийн дагуу эцгийн нэрийг овгийн оронд хэрэглэж байсан журмыг өөрчилсөн бөгөөд шинэ гадаад пасспорт эзэмшиж буй Монгол Улсын бүх иргэнд эл журам хамаарч байгаа юм. Монгол Улсын Засгийн газар нэр өөрчлөгдсөнтэй холбогдон гарч болзошгүй аливаа асуудлын төлөө уучлал хүсэхийн ялдамд, эл тухайд хамтран ажиллахыг гүнээ эрэлхийлж байна

Энэ тайлбар анхааруулгыг овог хэрэглэж хэвштэл 10 жилийн турш гадаад пасспортод хэвлэж байвал зохистой юм.

Хавсралт 2. АЛБАН БИЧИГТ НЭР БИЧИХ

Овог: Ямаачин

Эцгийн нэр: Батдорж

Нэр: Батбаяр

Бүрэн нэр: Ямаачин Батдоржийн Батбаяр

Товч нэр: Ямаачин Б.Батбаяр

Авгайлал: Яа ноён

МУИС-ийн докторант, судлаач Сарлагтай О.Машбат

Шарын шашин монголчуудын уламжлалт ахуй, улс төрийн гүн ухааныг үгүй хийсэн

2011-12-24T18:02:00.000-08:00

Их Монгол төрийн том бодлогын нууц алдагдсанаас хойш 340 жилийн дараа Алтан хаан, Автай сайн хаан хоёр шарын шашныг Монгол улсад түгээснээр Их Монголчууд өчүүхэн монголчууд болж хувирах зам ногоон гэрлээр чөлөөтэй нээгдсэн ажээ.Бид Орос, Хятадын хамтарсан колониализм гэсэн хоёр том мангааг сониныхоо хуудсуудад дэлгэрэнгүй судалж танилцуулсан бөгөөд бас монжооч зах зээлээр бамбайлж, Монголд хүчээ, залиа, шулаагаа нэгэнт харуулсан неоколониализмыг түмэн олондоо илчилсэн тул бид энэ удаа шарын шашин гэдэг аюулт хүчин зүйлийг хэд хэдэн чиглэлээр ярих шаардлагатай болсон.Шарын шашинтнууд гэмгүй царайлчихаад зовлонг нимгэлэх, буяныг үйлдэх, хүмүүсийг там руу биш диваажин руу үдэж, жаргал цэнгэлээр бялхуулах сургаалиудыг монголчуудад айлдсаар байгаад нийт монголчуудыг дээд зэргийн мунхаглахуй руу түлхэн оруулчихжээ. Залбирал, мөргөл, өргөц, барьц, мунхаглахуй, ийм л үхээрийн замнал монголчууд биднийг дэлхийн хамгийн хоцрогдсон бөгөөд хамгийн өөдгүй үндэстэн болгож хувиргасныг бид зориуд дуулгах ёстой. Шарын шашны хийсэн гол гол нүглүүдийг бид хэд хэдэн чиглэлээр ярья.
Нэгд, шарын шашинтнууд өөрийнхөө сургааль номнолыг Монголд түгээхийн тулд хамгийн түрүүнд Их Монголын эрдэм номтой бөөнүүдийг бүгдийг нь алж хядсан байна. Зарим бөөг нь шатааж алсан тухай мэдээлэл хүртэл гарч ирдэг болжээ.
Бөө гэдэг үг нь шашны ямар ч утга байхгүй бөгөөд бөө гэдэг нь гурван гайхамшигт үгийн эхний үсгийнх нь товчлол юм. Бөө гэдгийг “бүгдийг өртөөлөн өрнүүлэхүй” гэсэн үгсийн товчлол гэж үздэг. Бүгдийг өртөөлөн өрнүүлэхүй нь их монголчуудын гэгээрэхүйн гэрэл гэгээт замналыг заадаг чиг шугам байсан ажээ. Бөөг устгах явдал шарын шашныг Монголд эзэгнэн ноёрхох гарцыг нээж өглөө, гарцыг нээж өглөө.
Хоёрт нь, шарын шашин өөрийнхөө хорлонт үйлдлийг нэгэнт бөөнүүд нь устсан учраас, бас жижиг жараахай бөөнүүд ач холбогдолгүй болсныг мэдэж, их монголчуудын баримталдаг онол руу дайралтаа хандуулсан.
Юуны өмнө гэрийн онол, эзэн биеийн онол, сүнс биеийн онол, мон онол руу довтлов. Ийм довтолгооны гол цохилтыг хэн рүү, юу рүү хандуулсан бэ гэдэг асуудал анхаарал татдаг боллоо.Яагаад шарын шашинтнууд монголчуудын эрхэмлэн дээдэлдэг гэрийн зүүн багана руу, уламжлалыг даадаг, далан гурван мэдвэл зохихуйг дээдэлдэг, сүнс биеийг эрхэмлэдэг эмэгтэйчүүд рүү хандуулах болсныг бид мэдэх болсон.
Шарын шашин эмэгтэйчүүдийг ховын тулам, агуу шуналтан, усан хутгуур, янхнууд гэж дөрвөн том зэмийг оноож, улмаар эмэгтэйчүүдийн ариун ёст хүндлэлийг болон нэр төрийг гутааж эхэлсэн.
Сүнс биеийн онол, эзэн биеийн онол зөв шүтэлцэж, мон онол руу, гэрийн онол руу зүглэж, өрх гэрийн оршин тогтнолыг хангадаг билээ. Шарны шашин ийм өвөрмөц тогтнохуйг мэдмэгц эмэгтэйчүүдийг эрэгтэйчүүдийн эсрэг хандуулж, улмаар айлын таван тусгаар тогтнолын хамгийн эхнийхийг нь, өөрөөр хэлбэл удмыг бузартуулах, удмыг сүйрүүлэх айхтар хувилбарыг олж чаджээ.
Тэртусмаа лам болсон эрэгтэйчүүд эхнэр хүүхэдгүй байх ёстой, гэр бүлгүй байх учиртай гэсэн харгис ёсыг монголчуудын дунд сүндэрлүүлж чадсан. Үүнээс үүдэж олон лам хуврагууд гомбын гозон толгойтнууд болж, эхнэр ч үгүй, үр хүүхэд ч үгүй, ямар ч аз жаргалгүй иргэн болж хувирчээ.
Гэр бүлтэй, үр хүүхэдтэй ламтнуудыг асман ламтнууд гэж хочилж ад үздэг болов. Шарын шашин эзэн биеийг нь дээдэлдэг амьдралын зүйг устгасан. Шарын шашин сүнс биеийг эрхэмлэдэг хүслийн зүйг үгүй хийжчадлаа.
Энэ нь мон онолыг, мон биеийг үхүүлжээ. Үүнээс үүдэж, монголчуудын дотор Монголоор амьдрах боломжгүй хүмүүсийн тоо олширч, бие даан сэтгэх чадвартай монголчууд эрс цөөрсөн гэлтэй. Ламтнуудын тоо олшрох тусам хүн амын өсөлт эрс удааширч, удмын сан бохирдож, улмаар ахуй тарамдаж, амьдралын утга учир алдагдлаа.
Гуравт нь, монголчууд гэрийн онолоо, Моныг голлох ёсоо орхисноор Монголын эрчүүд, эмэгтэйчүүд, ноёд, тайж нар сэтгэл оюунаа ламтнуудад даалгадаг боллоо. Ламтнууд монголчуудын өдөр тутмын амьдрал үйлсийг зааж өгөх, удирдаж залуурддаг болж, өвөө эмээ, эцэг эхүүд бүгд хэнд ч хэрэггүй булайнууд болж хувирлаа. Энэ бол аймшигтай эмгэнэл бөгөөд гэр орноо, улс үндсээ хөтлөхөд, өвөө эмээ нарын, эцэг эхчүүдийн далан гурван мэдвэл зохихуй ийнхүү унтарч арилсан байна.
Дөрөвт, шарын шашин бол өргөл барьцаар, элдэв ном судраар, маань уншлагаар олон түмнийгдалдуур мөлждөг хамгийн зальжин аргуудыг чадамгай хэрэглэдэг байв. Монголчууд төрөхөөсөө аваад үхэх хүртлээ хамаг сайн сайхан эд юмсаа ламтнуудад өргөсөөр байгаад там руу тонилдог иргэд болж хувирсан.
Шарын шашин монголчуудыг ч хайр найргүй мөлжиж байсан гэдгийг түүхэн баримтууд нотолсоор байгаа. Ийм мөлжлөгтэй холбогдож, шарын шашин нь хамгийн их үрэлгэн шашин бөгөөд элдэв ёс, горим, жаяг, дэглэмээр далимдуулж, олон түмнийг эрхшээлдээ оруулах нарийн аргуудыг эзэмшиж чадсан байна.
Шарын шашин нь арван хангал хэмээх догшин сахиусаар олон түмнийг, нийт монголчуудыг 400 гаруй жил айлгасан. Тухайлбал, очирваань сахиус, цамба хангал, намсрай хангал, жамсран хангал, гомбо шүтээн зэргийг хэлэх хэрэгтэй. Үүнээс гадна Шагимуны бурхан, Дарь эх Аръяавал, Манзушир бурхадаа хүмүүсийг залилж мунхруулдаг болжээ.
Залбирал, мөргөл мунхаглал бол шарын шашны их ёс мэт харагдавч эдгээр нь аливаа хүмүүсийн бүх талын хоцрогдол, доройтлыг илтгэдэг шалгуур үзүүлэлтүүд болж хувирсан билээ. Монголчууд Майдар бурхныг гэхэд л 400 гаруй жил тахиж шүтээд улам доройтсон болохоос биш нэг ч удаа өөдлөөгүй шүү.
Шарын шашны гүн ухаан хэмээгч сургаалийн гол категори нь хүн биш, хүний хөгжил биш, харин хүний зовлон зүдгүүр юм. Шарын шашны хүмүүсийн зовлон зүдгүүр дээр тоголж торниж хүчээ авсан хамгийн шаар шашин болж чадсан.
Тавд, шарын шашинтнууд шашин, төрийн хос ёс гэдгийг зориуд сурталчилж ярьдаг ч гэсэн төр улсыг төвхнүүлэх талаар ямар ч онол бодлогыг мэддэггүй тийм шашин байсан гэдэг нь өнөө үед бүрэн илчлэгдээд байна.
Шарын шашинд баахан элдэв янзын ёс горим байхаас биш, тэнд эдийн засгийн онол, эдийн засгийн бодлого гэж юу байхгүй. Шарын шашин бол улс төрийн бодлогыг огт мэддэггүй тийм шашин юм билээ. Монголд 400 жил шарын шашин ноёрхохдоо ганц ч үйлдвэр байгуулж үзээгүй, ганц ч уурхайг ажиллуулж чадаагүй, мал аж ахуй, газар тариалангийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй.
Шарын шашны ном зохиолуудад Чингис хааны тухай, Их Монгол улсын тухай ганц ч үг байхгүй гэдгийг бид хэлж чадна. Хэрэв Их Тэмүчин Чингис хааны онол үзэл бодлого монголчуудыг гэгээрэхүйн замналаар түвшин сайханы нийхэм рүү зүглүүлдэг бол шарын шашин нийт Mонголчуудыг ум ма ни бад ми хум гэгч мааниар тамын зүг тонилгодог тийм л шашин болж хувирсан.
Ингээд зогсохгүй Монгол улсад гай болсон аймшигт сүүдрээ Монголын алтан өлзий болон алтан соёнбонд бузарлан тусгаж чадсаныг бид хэлэх ёстой. Шарын шашин дээд үнэнийг их худлаар халж чадлаа. Хамтын хариуцлагыг шарын шашин устгаж, танхайрлыг төлөвшүүлчихээд байна. Найман оюуны оронд очирваань шүтээнийг залснаас хойш хоёр жил өнгөрлөө.
Жанрайсаг бурхнаар улсаа өмөөрч босоо оршихуйн есөн ухааныг таягдаж хаяулсан. Монголчуудын онолын дээд сэтгэхүй алга болж, түүний оронд хараат сэтгэхүй тогтож, монгол хүн бүр манай том том лийдрүүд ламтнууд руу гүйж, өөрсдийгөө даатгуулж, замаа, мөрөө ариутгадаг болчихоод байна.
Их засаглал аль хэдийн үгүй бол түүний оронд мунхаг засаг, хулчгар засаг тогтсоныг хэлэхэд юун буруу байхав. Нүүдлийн соёл иргэншил өнөө үед шашинлаг соёлоор солигдчихоод байгаа. Иймэрхүү чиглэлээр шашин төрийн хос ёс амилсан.
Зургаад, шарын шашин нь хос ёсыг товойлгохдоо хэзээ ч Монгол улсын тусгаар тогтнол, Монгол улсын үндсэн хууль, төрийн бодлого, ард түмний аж амьдрал, үндэсний аюулгүй байдал зэрэг зарчмын чухал чухал асуудлаар, ямар ч ойлгомжгүй, ямар ч мэдрэмжгүй гэлдэрсээр ирсэн гэдгийг цохож хэлэх хэрэгтэй.
Ингээд эцэст нь юу гэж хэлэх гэж байна вэ гэвэл өнөөгийн монголчууд хамгийн хоцорсон шарын шашнаа дээдэлж, мунхаглахуйн гольдрол руу мөлхөх үү, аль эсвэл их чингисч ухаанаар гийсэн гэгээрэхүйн замналаар Монгол улсаа аварч, Их Монгол улсаа, түвшин сайханы нийхэмээ бадраахуй гэсэн ийм хоёр салаа зам дээр тулж оччихоод байна. Ямар ч л байсан Mонголчууд бид шарын шашны эсрэг тэмцэх ёстой. Далд колониализмын, неоколониализмын эсрэг тэмцэх учиртай. Бидний тэмцэл зөвхөн Их Тэмүжин Чингис хааны онол үзэл бодлогод тулгуурлаж, үндэсний их үзлээр бадарсан цагт л энэ тэмцэл амжилтанд хүрнэ.

Эх сурвалж: “Хөх толбо”

О.Дашбалбар-Тэнгэр шиг бай

2011-12-24T18:00:00.000-08:00

Хамаг бүгдээр чамайг
Харааж нулимж байвч, тэнгэр шиг бай!
Хамгийн сайн хүмүүс гэж
Хашхирч ерөөж байвч, тэнгэр шиг бай!
Тэвчээр барагдаж, нөхөд чинь орхивч
Тэнгэр шиг бай, мөнхөд амгалан….
Тэргэнд суулгаж, алтан титэм өмсгөвч
Тэнгэр шиг бай, юу ч болоогүй юм шиг…
Хамгийн хайртай хүн чинь хаяж одсон ч
Хан тэнгэр нурчхаагүй цагт, бүү зов!
Гүтгэж, доромжилж бахаа ганц хангавч
Гүн тэнгэр хэмхрээгүй цагт, бүү ай!
Өвчин зовлонд нэрвэгдэж, тартагтаа тулавч
Өнө мөнхийн тэнгэр шиг бай, чи ялна
Өрөөл бусдад тоогдохоо байж, мартагдавч
Өндөр тэнгэр дээр чинь цэлийж буйг бүү март!
Яг л амьдрал чинь дуусаж, явах замгүй болсон ч
Яадгаан алдалгүй хүлээ, тэнгэр шиг бай!
Яруухан санаа мөхөсдөж, хулгай зэлгийд өртсөн ч
Ядмагхан амьтдыг бүү тоо, тэнгэр шиг бай
Олз омог чамд үүдээ хаасан ч тэнгэр шиг бай
Олон түмэн нүүрээ буруулсан ч тэнгэр шиг бай
Одод гялалзаж, наран саран ээлжлэх цагт
Орчлон дээр аавын хүү шантрах ёсгүй!…
Уур омог урин мунхгийг мартаж, тэнгэр шиг бай
Уйтан хорвоогоос илүү гарч, жигүүрээ дэлгэ…
Цөхрөл чамайг багалзуурдаж, цөлийн чоно шиг болгосон ч
Цөс ихтэй хүний үр гэдгээн бүү мартаарай!…
Цорын ганц хүү минь, бас охид минь, хүүхдүүд минь
Цохолж ирэх үйлийн үрээс бүү зугт, бүү ай!…
Хувь заяатай ямагт эвлэрч, тэвчээртэй бай…
Хуучин цагийн мэргэд хүлээж сурсан юм шүү!…
Орох оронгүй болсон цагтаа орчлонг бүхэлд нь олно, чи!
Онцлох нөхөргүй болсон цагтаа , хүнийг бас ойлгоно чи !
Аз жаргал ирнэ гэвч , удалгүй алга болдог юм
Аюул зовлон тохионо гэвч , төдөлгүй арилдаг юм …
Жамаараа ертөнцөд юм бүхэн өдөр , шөнө шиг ээлжилнэ
Жаргал зовлонгийн алинд ч , мөнх тэнгэр шиг бай !…
Атаатан түмэндээ мууг үйлдэвч , хариуд нь сайныг бүтээ .
Ариун сэтгэлийн нугад буяны цэцэгс дэлгэрдэг юм …
Ямагт чиний зөв байх албагүй , сайтар тунгаа
Ярьж хэлэх , хөдлөх бүхнээ өөрөө хяна , сэтгэ
Хүсэл бүхэн биелэх албагүй , чандалж хорь,
Хүрэхийн эцэсгүй тэнгэр шиг бай, үнэнийг тэмтэр!…
Юм бүхэнд өөрийн цаг буй, сөрөөд нэмэргүй
Юлд атгасан хүн тулаанд хэрэгтэй, хуриманд нэмэргүй
Нохой болохоос нь өмнө гөлгийг хазаж хэмлэдэг юм…
Ноён болохоос нь өмнө хөвгүүнийг басаж доромжилдог юм
Самуун дэгдээгчид үйлээн тайван хийг
Сандарч тэвдэх хэрэггүй тэнгэр шиг бай !
Салхи цагаан болохоор бүхнийг хийсгэдэг юм
Саваагүй амьтдын зиндаанд бүү уна !…
Эрх мэдэлтэй хүн хилэнц нүглээс зайлахгүй
Эд баялагтай хүн хүсэл шуналаас хагацахгүй
Ертөнцийн бүх юм хэмжээтэйг бүү март
Ер цагаа болохоор хумхийн тоос шиг сарнина
Энгийн хүн ардад ээлтэй бай, хайртай бай
Элдэв бусармаг явдалд бүү орооцолд!…
Үнэтэй цайтай бүхнээ бусдад өгч сур, бүү харамс
Үүрд оршихгүйн учир тус болох үйл бүтээ!…
Гаднаан ямагт бусдаас доорд бай, даруу бай
Гайхуулах хэрэггүй, дотроон тэнгэр мэт агуу бай!
Үг яриа хэрэггүй газарт харцаараа өгүүлж сур,
Үнэн худлыг ялгах аргагүй цагт бурхандаа залбир!
Өнөөдөр чамайг маргааш бусдыг хуурах хүмүүст
Өөр шигээ бүү итгэ, мөрийг хөөж чигийг барь!…
Хүү минь, хамгийн эцэст хэлэхэд нохой явдлыг дээдэл
Хүлцэн тэвчихээс илүү гавьяаг би мэдэхгүй!…

Ц.Шагдарсүрэн: “Туурга тусгаар Монгол Улсын төрд үндэсний бичиг нь үгүйлэгдэж байна”

2011-12-24T17:56:00.000-08:00

МУИС-ийн Монгол хэл, соёлын сургуулийн багш Цэвэлийн Шагдарсүрэн “Монголчуудын үсэг бичгийн товчоон”,”Монголчуудын утга соёлын товчоон” хоймсон бүтээлээрээ төрийн шагнал хүртсэн юм. Дөчөөд оноос бид уламжлалт монгол бичгээ гээж, кирилл бичиг хэрэглэх болсоор даруй 60 жилийг үдэж байна. Монголчуудын түүх соёлын үнэт дурсгал, бахархал болсон монгол бичгийн талаар ямар бодолтой явдгийг нь түүнээс сонирхсон юм.

- Монголчууд уламжлалт бичгээ кириллээр солих болсныг та юу гэж үздэг вэ?
- Аливаа улс үндэстэн бичиг үсгээ солиход буюу солиулахад улс төр, хэл шинжлэлийн гэсэн хоёр гол шалтгаан байдаг. Монголчуудын хэдэн зууны туршид тогтвортой, өргөн хэрэглэж ирсэн монгол бичгийг кирилл бичгээр солих болсон учир шалтгаан нь цэвэр улс төрийнх. Олон нийтэд ойлгуулж ирсэн тайлбар нь огт өөр боловч тэр нь хэл шинжлэлийн үндэслэл огт байхгүй байсан гэж хэлж болно.
Монгол бичгийн хэл одоогийн монгол хэлнээс хоцрогдсон, монгол бичиг нь нэг үсгээр хэд хэдэн авиаг тэмдэглэдэг, монгол бичгээр гадаад үгийг бичих боломжгүй тул шинжлэх ухааны бүтээлийг бичих аргагүй гэх мэтээр монгол бичгийг «хоцрогдсон», «сурахад хэцүү» гэж албан ёсоор тайлбарлаж, дээр нь «хуучны хүнд суртлын үлдэгдэл» гэж намын баримт бичигт тэмдэглэсэн байдаг.
Гэтэл ийм “хоцрогдол” бусад бүх бичигт байдаг нь нийтлэг үзэгдэл юм.
- Хэл шинжлэлийн талаас нь илүү дэлгэрэнгүй тайлбар хэлж өгөөч?
- Нэгдүгээрт, бичгийнх нь ярианы хэлтэйгээ яг тохирох боломж байдаггүй. Жишээлбэл, англи хэлний толь бичигт толгой үг бүрийн ард тухайн үгийг хэрхэн дуудах ёстойг тусгай галигаар хадаж өгдөг. Энэ нь англи бичгийн хэл нь одоогийнхоо ярианы хэлнээс үлэмж ялгаатай болохыг харуулахын зэрэгцээ бусад хэлний хувьд ч ердийн зүйл болохыг баталж байгаа юм.
Хоёрдугаарт, авианы бичигт нэг үсгээр нэг авиаг тэмдэглэх боломж бас байдаггүй. Англи хэлний union, bus, bush, bury, brutal, business, turn, culture гэх зэрэг найман үгэнд буй u эгшиг өөр өөр дуудлагатайг бид мэдэх болж байна. Солонгос авианы бичигт ч үеийн эцэст орсон дан, давхар,нийлмэл 27 гийгүүлэгчийг долоон авиагаар дууддаг байна.
Гуравдугаарт, Монголын орчуулгын түүхийг эргэн үзвэл, Төв Азийн санскрит, төвд, хятад, манж, мөн Европ дахины орос, франц, англи хэлнээс орчуулсан шашины болон иргэний, бараг бүх сонгодог зохиолыг орчуулж, монгол бичгээр гаргажээ. Єнгөрсөн зууны эхэн үе гэхэд «Библи»-ийг монгол бичгээр олон удаа хэвлэн нийтэлсэн байдаг.
Энэ бүх орчуулгын бүтээлд тухайн хэлний онцлогийг хадгалсан хүн, газар усны нэр буюу оноосон нэр, тухайн үеийн шинжлэх ухааны нэр томъёог уг хэлнийх нь дуудлагаар тэмдэглэсээр иржээ. Товчоор хэлэхэд ХVI зуун гэхэд монгол бичгээр төвд, санскрит, хятад зэрэг гадаад үгийг тэмдэглэх тогтолцоо хэдийнэ буй болчихсон байсан. Санскрит үгийг тэмдэглэнэ гэдэг бол гарал нэгтэй энэтхэг-европ хэлний үгийг бичиж болно гэсэн үг.
- Монгол бичгийг кирилл бичгээр солих болсон улс төрийн учир шалтгааныг та юу гэж үздэг вэ?
- Энэ учир шалтгааныг нэгэн хэсэг ярьдаггүй байсан боловч 1962 онд Их тэнгэрийн аманд Ю.Цэдэнбал дарга зохиолчдыг хүлээж авах үед Ч.Лодойдамба, Б.Явуухулан нар “Монгол бичгээр бичсэн зохиол, шүлгээ шинэ бичиг болгоход найруулгын сайхан өнгө аяс нь илт алдраад байна” гэж хэлжээ. Үүний хариу болгож Ю.Цэдэнбал дарга «… Ирээдүйд нэг хэл, нэг бичигтэй болох онол бий шүү дээ. Энэ бол биелэгдэх зүйл. Бид хуучин үсэгтээ эргэж орно гэж ярихгүй …» гэж ам алдсан тухай тэмдэглэл бий.
Тэгээд ямар онол байдаг юм бол гэж хайхад И.В.Сталин 1950 онд А.Хлопов гэдэг хүнд бичсэн захидалдаа «…нийтийн нэг хэлэнд нийлэх явдал … дэлхий дахинд социализм ялсны дараа… үед холбогдоно…» гэж тэмдэглэсэн байдаг юм билээ.
- Уламжлалт бичиг үсгээ гээж, зээлдмэл бичиг үсэг авна гэдэг их л хүчтэй нөлөөлөл байна даа?
- Ер нь бичиг үсэг шинээр авна, солино гэдэг бол чухамдаа шашин сурталтай шууд холбоотой байдгийг олон улсын түүх гэрчилдэг. Жишээлбэл, цагтаа идэрхэг хүчирхэг явсан согд, уйгарууд уугуул Буддын шашнаа гээн лалын шашинд орж, үндэсний согд, уйгур бичгээ араб болгосноор түүхийн тавцангаас буухын үүдийг нээсэн гэж түүхчид үздэг. Үүнчлэн монгол бичгийг кирилл үсгээр сольсон нь чухамдаа монголчууд Маркс-Лениний шашинд орох, Ю.Цэдэнбалын хэлснээр «Ирээдүйд нэг хэл нэг бичигтэй болох онол»-ын эхний алхам байжээ гэж үзэхэд хүргэдэг.
- Монголчуудын бичгийн соёлын тухай товчхон хэлбэл?
- Энэ асуултын тухайд монгол бичгээс эхлэн хариулмаар байна. Монголчууд бид бичгийн соёлын хувьд бусад олон улс үндэстнээс яав ч хойгуур орохгүй. Монгол бичгийн хувьд өнөөдрийн бидний мэдэж байгаагаар, хамгийн эртний гэх дурсгал 1224 оных. Монгол угсааны Хятан нарын бичгийн дурсгал гэвэл Х зуунд хамаарна.
Гэхдээ монгол бичгийн хэл аль үеийн монгол хэлний онцлогийг хадгалсан бэ гэж яривал, түүнээс өмнө буюу лавтай VII-VIII зууны монгол хэлний онцлогийг хадгалсан байдаг. Ингэж бодвол одоо бидэнд мэдрэгдэж байгаа 1224 оны “Чингисийн чулууны бичиг” гэдэг дурсгалыг хамгийн эртнийх гэж үзэх аргагүй.
- Монгол бичиг монголчуудын авч хэрэглэж ирсэн олон бичиг үсгийн дотор ямар байр суурь эзэлж байсан бэ?
- Монголчууд түүхийн туршдаа 10 шахам бичгийг боловсруулж хэрэглэж ирсэн. Гэхдээ цаг хугацааны хувьд хамгийн урт удаан буюу анх буй болсон цагаасаа өнөөдрийг хүртэл хэрэглэгдэж байгаа, орон зайны хувьд хамгийн өргөн нийтлэг буюу ар, өвөр монгол, буриад, баруун монгол гэх зэрэг нийт монголчуудын тогтвортой хэрэглэж ирсэн нь монгол бичиг. Үүний цаад учир шалтгаан нь монгол бичгийн үсэг зүй, зөв бичих зүйн ухаалаг шийдэлтэй холбоотой гэж үздэг.
Ойлгомжтойгоор тайлбарлахад, монгол бичигт о, у, ө, ү, д, т, г, х гэх зэрэг эгшиг, гийгүүлэгч олон үсэг хэд хэдэн дуудлагатай. Энэ нь санамсаргүй буюу муу боловсруулсан хэрэг биш. Халхад өндөр гэдэг үгийг буриадад үндэр гэж, Төв халхад соёл, ташуур гэж байхад Баруун халхад суял, дашуур гэж, Халхад халзан гэхийг даригангад галзан гэх зэргээр өөр өөрийнхөө нутаг усны аялгуугаар дуудах боломжтой зохиосон хэрэг. Єөрөөр хэлбэл, монгол бичиг нь Монголын олон ястан өөр өөрийнхөө нутгийн аялгууг бие даан хадгалж хөгжүүлэх боломжийг хангаж өгсөн гэсэн үг.
Харин монгол бичгийг улам сайжруулах, боловсруулах зорилгоор харьцангуй хожуу зохиосон тод , соёмбо, вагиндра зэрэг бичиг нь ийм онцлоггүй. Єөрөөр хэлбэл, ойрд, халх, буриад гэх зэрэг өөр өөрийнхөө гол болгосон аль нэгэн аялгууны онцлогийг бусад аялгуутанд хүчээр тулгаж хүлээлгэх зарчимд хүрсэн юм.
Тийм ч учраас сүүлд зохион хэрэглэх болсон тэдгээр бичиг нь нийт монголчуудын бус, тодорхой нэг газар нутагт, тодорхой ястанд хэрэглэгдэх болсон бөгөөд энэ нь монгол гэдэг нийт нэг үндэстнийг бичгээр нь салгах байдалд арга буюу хүргэсэн юм. Тэгээд ч тод бичиг зөвхөн баруун монголчуудын дунд, соёмбо бичиг Халхад, вагиндра бичиг Буриадад хэрэглэгдэх болсноор яваандаа нийт монголчуудын дунд монгол бичигт зайгаа арга буюу тавин өгөхөд хүрсэн.
Харин Юань гүрний үед шинээр зохиосон Монголын дөрвөлжин бичиг нь Юань хэмээх нэгэн их гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан монгол, хятад, төвд, түрэг зэрэг олон хэлийн ард түмнийг нэгэн бичгээр нэгтгэх зорилго тавьснаараа өвөрмөц онцлогтой юм. Тийм ч учраас дөрвөлжин бичгийг эрдэмтэд XIII зууны олон улсын монгол цагаан толгой гэж үнэлдэг.
Наад зах нь Хятадын ханз үсэг бол дүрс бичиг тул тэр үед хятад хэлний авиа зүй ямар байсныг сэргээн тодруулах боломжгүй, харин Монголын дөрвөлжин бичгээр хятад хэлээр тэмдэглэж үлдээсэн олон дурсгал нь тэр үеийн хятад хэлний онцлогийг тодруулах баримт болж өгдөг. Тэр үеийн хятад хэлийг судалсан эрдэмтэд үүнийг ашигласан байдаг.
- Монгол бичиг үсгийг өөр үндэстнүүд авч хэрэглэж байсан байх нь ээ?
- Өөрийн үндэсний бичиггүй байсан Төв Азийн зүрчид, тангуд, солонгос, манж зэрэг үндэстэн төр улсаа байгуулмагц үндэсний бичгээ буй болгодог уламжлалын дагуу үсэг бичгээ шинээр боловсруулахдаа тухайн үед үлэмжхэн нөлөөтэй байсан монголчуудын (монгол, хятан, дөрвөлжин зэрэг) үсэг бичгийг хэвээр нь буюу дотоод зарчмыг нь авч хэрэглэсэн гэдгийг гадаад дотоодын эрдэмтэд хэдийнэ хүлээн зөвшөөрчээ.
Монгол бичгээр монголчуудын түүх соёлын хэдэн зууны туршид буй болгосон үлэмж их өв хадгалагдаж ирсэн. Тухайлбал, 1246 оноос эхэлсэн олон дипломат албан бичиг Ватикан, Парис, Тегеранд уг эхээрээ хадгалагдаж байна. Монголын бичгийн мэргэдийн туурвисан түүх, уран зохиол, улс төрийн бүтээл болон 108 боть Ганжуур, 225 боть Данжуур зэрэг төвд, санскритаас орчуулсан Дорно дахины шашны их хөлгөн судар, хятад, манжаас орчуулсан иргэний сонгодог уран зохиолууд бүгд монгол бичгээр бидний үед хүрэлцэн ирсэн билээ.
- Уламжлалт бичгийн соёлоо алдсаны уршгаар одоо ямар байдалтай болоод байна вэ?
- Аль нэг ард түмний бичиг үсгийг хэлнээс нь салгаж үзэх аргагүй, өөрөөр хэлбэл, нэг юмны хоёр тал гэсэн үг. Цаашлаад тухайн ард түмний хэл, бичиг, сэтгэхүй гурав нэгдмэл зүйл. Аль нэг нь гажихад нөгөө хоёр нь гажиж эхэлнэ гэсэн үг. Тийм ч учраас Америкийн хэл шинжээч И.Е.Гельб «Бичиг үсгийн судалгаа» гэдэг бүтээлдээ: “…аливаа үндэстний оршин тогтнох гадаад бэлгэ тэмдэг нь тэдний бичиг, хэл хоёр нь байдаг. Тийм ч учраас аливаа байлдан дагуулагчдын хувьд аль нэг ард түмнийг устгахад бичгийн үнэт өв санг нь үгүй хийх явдал бол эн тэргүүний зорилго нь болдог юм…” гэж тэмдэглээд олон түүхэн баримтыг жишээ болгон бичжээ.
Социализмын үед монголчуудын үндэсний бичгийг кирилл үсгээр сольсны цаад учрыг И.Е.Гельбийн тэмдэглэсэнтэй холбож үзэх бүрэн боломжтой. И.В.Сталины зүгээс Монголд хандсан энэ хандлага нь дардан замаар яваагүй бөгөөд үүний тулд улс үндсээ гэсэн, үндэсний бичиг соёлоо гэсэн Монголын хэдэн арван мянган эх оронч язгууртан ноёд, лам нар, үндэсний сэхээтнийг үгүй хийж, шорон гянданд мохоон тарчилгасныг түүх гэрчилнэ. Тэр үед улс төрийн элдэв шахалтын дор манай төр засаг ч И.В.Сталины нэгэн мөрийн туслагч болсоор ардчиллын үед хүрч ирсэн юм.
Хүмүүсийн эх хэлний мэдлэг боловсрол саарч, үгсийн сан дундарч, эх түүхээ мартан, уламжлалт хүмүүжил мартагдаж, өөрийн ёсыг доодолж, өрөөлийн соёлыг дээдэлдэг бүхэл бүтэн үе буй болсон гэж хэлж болно.
Монгол бичгийн хэл нь монгол хүний сэтгэлгээг хөгжүүлэн, эх хэлний торгон мэдрэмжийг нь ямагт цэнэглэн тэжээдэг байлаа. Тухайлбал, одоо бидний хөрөө, шүд, хутга, хялгас, хил, хязгаар зэрэг холбоотой гэж үзэх аргагүй олон үгийг монгол бичигтэй хүн “ таслах, огтлох, хэрчих…”гэсэн утга бүхий нэг язгууртай болохыг хялбархан олж харах жишээтэй. Єөрөөр хэлбэл, үгийн гарал, уугуул утга нь монгол бичгээс тодорхой харагдана. Энэ бол хэл, сэтгэлгээ хоёрыг холбож өгдөг байсан гол цөм нь байлаа.
Дэвшилт гэдэг өөр үгээр жишээ авъя. Энэ үгийг монгол бичгээр хоёр янзаар бичдэг. Утга нь нарийн ялгаатайн дээр өгүүлбэрт гүйцэтгэх үүрэг нь өөр. Тухайлбал: дэвшилт (ү) үзэл санаа гэвэл өгүүлбэрт их төлөв тодотгол болдог. Нийгмийн дэвшилт (э) гэвэл ердийн нэр үг. Энэ үгийг монгол бичгээр бичихэд аль нь билээ гэж бодож байгаад зөвийг нь сонгоно. Ялгаж зөвийг нь сонгоно гэдэг бол хэлний мэдрэмжийн дасгал гэсэн үг. Тамирчин хүн дасгал сайн хийж байж сайн өрсөлддөгтэй зарчмын хувьд адил.
Бодож сэтгэхгүй байх нь өнгөндөө амар юм шиг боловч яваандаа хоёр үг мэддэг байсан бол ганц үгтэй болж байгаа хэрэг. Үүнчлэн бохиртох, бохирдох гэдэг язгуур нэг ч, үндэс өөр хоёр үгийг ялгахаа больж, хууль цаазад хүртэл буруу хэрэглэсээр байна. Одоо монгол бичиг мэдэхгүй хүн Балданы, Ёндоны буюу Балдангийн, Ёндонгийн гэдгийн аль нь зөвийг мэдэхээ больсон. Энэ мэтээс үүдэж хэлний ядуурал аажмаар буй болдог байна.
Хэл ядуурахаар сэтгэлгээ ядуурах нь мэдээж. Сэтгэлгээ ядуурахад наад зах нь нэг үгийн утга учрыг олъё гэхээсээ буруу зөрүүг нь мэдэхгүй тулга тойрсон хэдэн үгээрээ “бэлэнчлэх”-эд хүрнэ. Элчин сайд Ц.Гомбосүрэн гуай “бэлэнчлэх сэтгэлгээ”-г “гуйланчлах сэтгэлгээ” гэвэл таарна гэсэнтэй санал нэг байна. “Хэрэггүй юмаа хаяж байхгүй бол хэрэгтэй юмаа олохоо байдаг” гэдэгчлэн хэл сэтгэхүйд буй болсон согогийг анагаахгүй бол хэцүүднэ ээ.
- Кирилл бичиг хэр зэрэг боловсронгуй бичиг вэ?
- Одоо бидний хэрэглэж буй кирилл бичгийн зөв бичих зүйг энд хамааруулан ойлгож болно. Товчоор хэлбэл, шинэ кирилл бичгийн зөв бичих зүй нь монгол хэлний хэв шинжийн онцлогт огтхон ч нийцээгүй юм.
Олон зуун жилийн өмнө боловсруулсан монгол бичгийн зөв бичих зүй нь монгол хэлний онцлогт бүрэн тохирсон үг зүйн зарчимтай байсан бол кирилл үсгийн зөв бичих зүй нь монгол хэлний зүй тогтлыг анхааралгүй орос хэлийг дуурайж авиа зүйн зарчмыг суурь болгожээ. Энэ талаар академич Б.Ринчен, Ш.Лувсанвандан, Чой.Лувсанжав зэрэг мэргэжлийн олон эрдэмтэн сануулан хэлсээр байсан.
Тухайлбал, академич Ш.Лувсанвандан багшийн төрийн шагнал хүртсэн бүтээлд авиа зүй, үг зүйн төвшинд боловсронгуй болгох өдий төдий асуудал байгааг тодорхой баримт жишээгээр өгүүлсэн байдаг. Гэвч шинэ кирилл үсгийн дүрмийг боловсруулах комиссын дарга нь Ю.Цэдэнбал гуай байсан мөн гаднын улс төрийн оролцооноос болоод нам, төр, засгийн зүгээс огтхон ч хүлээж аваагүй.
Түүгээр үл барам “… шинэ үсгийг эсэргүүцэгч аливаа нэгэн үндэсний үзэлтэн, бут цохигдсон феодал, лам нарын үлдэгдэл эсэргүүцэгчдэд эрс хатуу цохилт өгч тэмцэх хэрэгтэй…” гэж мохоон дарсаар байлаа. Үүний дээр хэл шинжлэгч бус, аялдан дагагч дунд шатны эрх мэдэлтэн мэдэмхийрэн цэцэрхсээр зөв бичих зүйг боловсронгуй болгох, олон нийтийн монгол хэлний боловсролыг дээшлүүлэхэд үлэмж садаа болсон юм.
- Төрөөс эх хэлний талаар ямар бодлого баримталбал зохистой вэ?
- Аливаа юманд эрэлт хэрэгцээ байх тусам үнэлгээ нь сайжирч, тухайн зүйлийн үйлдвэрлэл хөгждөг шиг хэл ч бас тийм зүйл аж. Хэлний хувьд нийгмийн хэрэгцээг нь дээшлүүлэх тутам тухайн хэлний үнэлгээ, эрх хэмжээ сайжирна гэсэн үг. Орчин үед дэлхийн олон улсад англи хэлний үнэлгээ, эрх хэмжээ сайн байгаагийн гол учир энэ.
Харин 1970- аад оноос МАХН, Монгол Улсын засаг төрийн зүгээс орос хэлний эрэлт хэрэгцээг илт нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн юм. Үүнд, сургуульд элсэх, төгсөхөд заавал орос хэлээр улсын шалгалт өгөх, эрдмийн зэрэг хамгаалах бүтээлийн хураангуй нь заавал орос хэлээр байх, их сургуулийн хичээлийг орос хэлээр заах тухай тогтоол шийдвэр гаргаж, орос хэлтэй хүн албан тушаал дэвшдэг хэмжүүр буй болгосон хэрнээ монгол хэлийг огтхон ч анхааралгүй орхижээ.
Тэгээд ч хүмүүс би монгол хүн юм чинь монгол хэлээ мэдэлгүй яах вэ гэж монгол хэлний боловсрол, мэргэжлийг үл тоомсорлон, биеэ дайчлахаа больж тулга тойрсон хэдхэн буруу, зөв үгэндээ ханан эргэлдэж, эх хэлний тухайд үлэмж залхуу болохын үүд нээгдсэн гэхэд болно. Иймд манай засаг төрийн зүгээс олон нийтэд улс Монголоо, үндэс угсаагаа, өв соёлоо гэсэн сэтгэлийг багаас нь суулгангаа туурга тусгаар улсын хувьд монгол хэлний нийгмийн эрх хэмжээг дээшлүүлж, монгол хэлний нийгмийн үнэлгээг сайжруулахад чиглэсэн бодлогыг буй болгоход анхаарах цаг болжээ.
Өөрөөр хэлбэл, монгол хэлийг нийгмийн эрэлт шаардлагатай болгоно гэсэн үг. Үүнийг төр, засаг л санаачлан хийхгүй бөгөөс ганц нэг хувь хүн хийх боломжгүй. Монгол хэлний нийгмийн эрх хэмжээ дээшилсэн цагт хүн бүр монгол хэлний боловсролдоо анхаарч, сурах, судлах эрмэлзэл өсч, тэр хэмжээгээр заах арга, судалгааны цар хэмжээ улам нарийсан хөгжинө. Нийтээр эх орон, өв соёлоороо бахархах болж, монгол хэлний нийгмийн үнэлгээ дээшилсэн цагт хүмүүс хэлнийхээ боловсролд анхаарах шаардлага аяндаа буй болно.
Энэ шаардлагыг хангахад монгол туургатны хэдэн зууны түүх соёлын их өвийг тээж ирсэн, монгол хүний хэл, сэтгэлгээ хоёрыг найрсуулан холбосоор ирсэн үндэсний бичгийн үүрэг улам сэргэх болно.
эх сурвалж:http://ehhelbichig.wordpress.com/

Бурхан аавдаа илгээх бичээс

2011-12-15T02:15:00.000-08:00

Өвөр Монголын Ордосын малчин [Зоригт] ,нутаг бэлчээрээ хамгаалахын төлөө Хятадын Да-чин газрын тосны компанийн хүнд даацын машинд дайрагдаж харамсалтайгаар нас барсан хэрэг өнгөрсөн 10 сард гарсан билээ. Уг хэрэг Шилийн голд 5-сард алагдсан малчин Мэргэнийн хэрэгтэй адилхан байсан тул хятадын засгийн газар маш болгоомжилж уг хэргийг нуун дарагдуулж, гүтгэлэгийн чанартай худал мэдээлэл гаргаж, ар гэрийнхнийг нь дарамтлаж, хэргийг зориудаар удаашруулах, намжаах бүхий л аргыг хэрэглэсэн байна.

Талийгаачийн охин нь энэ хэдэн өдөр өөрийн блогтоо болсон хэргийн тухай бичиж нийтэлсэн байна.

Монгол нутгийнхаа өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж яваад үрэгдсэн эцгийнхээ тухай үнэнийг дэлгэж байна.

Блогийн нийтлэл

1. Бурхан аавдаа илгээх бичээс

2. 2011.10.20

3. 2011.10.20

4 . Уйл! Хэн надтай хавсрах билээ?

5.Нутгийн амьд сахиус аав минь

Жич.Монгол бичгээс крилл үсгэнд буулгахдаа Ордос нутгийн аялгаас хамаарсан өвөрмөц хэллэгийг төв аялга-д нийцүүлэн хөрвүүлэв.

Бурхан аавдаа илгээх бичээс

Таныг үгүй болсон 40-д хоногт олон ,олон учир гарсан шүү. ..

Тэр өдөр булбарай үр чинь Хөх хотод ажил дээрээ байсан, таныг нас барах агшинд хоолой бөглөрч ходоод минь арга үгүй базлан өвдсөн.

Тэр үед тэнэг үр нь таныг яс махны тасархайн увидаст чимээ өгсөн гэж бодоогүй шүү...

11 цагийн үеэр ээж минь уйлсаар утсаар холбогдоход нь л сая мэдсэн.

Тэгэхдээ , Ааваа... !

Би бол таны жив жинхэнэ яс махны чинь тасархай шүү дээ...

Та минь ямар хийж бараагүй үйлсээ орхиод явсан бэ? Зөн совинд минь хэлж өгөөрэй...!

Үр чинь болсон би биелүүлж өгөх юмсан...

Таныг бурхан болоод үнэн биеийг чинь оршуулж чадаагүй 6 хонуулсныг минь уучлаарай!

Танай үнэн биеийг задланд оруулахыг би эрс эсэргүүцсэн. Тус болсонгүй . Таныг үгүй болоод бас амар байлгаж чадаагүй...

Зүрх минь таныгаа бодож шимширч байна...

Засгийн ордон танд амлаж өнгөрсөн тэдгээр мөнгийг ээж бидийн амьдралын нөхвөр мөнгө болгосон. Надад бас тусгай мэргэжилд тохирсон ажил олгосон.

Эдгээрийг (хятадуудын дарамтанд) хэлэлцээр маягтай хийснээс танай оршуулгын ажлыг 6-н хоног саатуулав. Уучлаарай...!

Таны үнэн биеийг гэрээс баруунтаа ямааныхаа бэлчээрт хөдөөлүүлсэн. Их сайхан ээлтэй газар байсан.

Тэгэхдээ орой нь ямааныхаа барааг харсан чинь, ямаан сүрэг хавиар цайрч байсан.

Таньтай тоглохоос эрээлдэггүй ямаанууд таны хөдөөлүүлсэн газар орчим тоглож байсан...

Уучлаарай...!

Шөнө нь ээж бид хэдүүл шавга үүрч таныг ямаанаас далдалсан... Уучлаарай...!

Танайхан оршуулгын ажлыг их сайхан хийх гэж чармайсан. Таны санаандаа нийцэх болтуухай.

Таныг хөдөөлүүлэхээс өмнө засгийн ордон урьдаар таны ноднингийн хэргийг шийдвэрлэж, сүүлийн хэргийг сүүлд нь хууль ёсоор сайхан шийдвэрлэж өгнө гэсэн...

Гэтэл таныг хорлосон хүнээс нөхөн төлбөр гээч мөнгийг энэ тэр шахаж шаардсаар байгаад гаргуулж бидэнд өгсөн юм билээ.

Ааваа... Бид тэр мөнгийг буцаагаад, танд үнэн цагааныг олж өгнөө!

2011 оны 12 сарын нэгний өдөр засгийн ордоноос намайг дуудаж 2011.11.30ны өдөр шүүх хурал болж аавын чинь хэрэг бараг шийдэгдсэн гэж хэлэв.

Хорлосон хүнийг жил илүү хориод тавих мэт ярив...

2011 оны 12 сарын 4нд таныг хорлосон хүний төрөл садангууд, гэр бүлийнхэн манайд ирж

зовлон тоочсон шүү.

Тэд миний эцгийг хөнөөчихөөд байхад, би тэднийд очиж зовлон тоочоогүй байхад ... тэд үнэн нүүргүй амьтад шүү!

2012.12.05.нд

Ээж бид хэд хэдүүлээ засгийн ордонд очиж таны учрыг сайтар шийдвэрлэж өгөхгүй бол бид өөр газар очиж зовлонгоо тоочно гэсэн...

Хүмүүс намайг хорлох байх гэж гадуур ярьж байна.

Таныхаа үнэний төлөө жаахан мөнгөөр амаа бөглөж би суухгүй Ааваа!

Болохгүй бол жаахан мөнгийг нь буцааж , үнэн цагааныг чинь олж өгвөл таньтай уулзахаар очихдоо ч би дуртай шүү...

Болсон хэргийн тухай.

Өнөөдөр 2011 оны 12 сарын 4ны өдөр

Аав минь бурхан болоод 44 өдөр болчихлоо...

аав минь 2011.10.20 өглөөний 9 цагийн үед бурхан болж 2011.10.26 ны өдөр аав минь нутагтаа харьж нутгийнхаа шороонд мөнх нойрсов.

2011оны 11 сарын 30 өдөр аавыг минь хорлосон этгээдийг жил илүү хориод суллах чимээг

засгийн газрын МА эрхлэгчээс 2011.12.01 ны өдөр сонсож зүрхний хилэн минь бослоо...!

Аавынхаа гэгээн үйлсийн төлөө би үнэн үйл явдлыг нэг нэгээр би та бүхэнд толилуулая гэж бодлоо.

Аав минь эгэл жирийн малчин хүн.

Нутгаа амь настайгаа холбож нандигнан хайрлаж хямгадаж явдаг хүн билээ.

2011.10.20ны өдөр аав минь ямаандаа явж ирчихээд тэнгэр бүрхэсэн тоос татуулсан том оврын ачааны машин улайсан бух мэт давхихыг үзээд нутгийн ширхэг өвсөө ч тоосонд даруулж гундуухан ургуулахыг хүсээгүй юм...

Гэрээс зүүнтээ байгаа замын дэргэд хүрч машиныг удаан явахыг шалахад машин зогсоогүй.

Манай гэрийн өмнө байгаа саахалт айлын хэн ч тэнгэрт тулсан тоосыг хэзээний олж харсан болохоор гэрээсээ баруунтаа байгаа замын хажууд хүрч машиныг удаан явахаар шаардахад , машин хурд удааширах төлөвтэй болсон байна.

Мотоцикл унаж араас нь нэхсэн аав минь зөв талаар нь гүйцэх тэрхэн хооронд машин хурд нэмэн аавын минь зүг жолоо дарахыг харж зогссон 2 малчин хашгирахыг завдтал машины хүч улам ихсэн 2 малчныг ч бас хамахаа шахжээ.

Тийнхүү доороосоо мотоциклийн эвдэрсэн хэсгийг орооцолдуулсаар том машин зугтаж одсон байна.

Гэрийн зүүнтээ ирсэн нагац минь зүүн өмнө зүгт бөөн тоос болсныг очиж үзэхээр машинаар явж хүрэхэд аав минь осолдсон байсан ба 2 малчин тэдний болж өнгөрсөн бүхнийг ярьсан гэнэ.

Тэгээд түргэний машин, эмч, цагдаад нарт мэдэгдээд хүн амь нас аврах нь хамгаас чухал болохоор гэрийнхэн бүгд явсан.Энэ хооронд хэргийн газрыг цэгцэлж цэвэрлэсэн байв.

2011.10.20 ны өдрийн 11 цагийн үеэр ээжээсээ, аавыг чинь аварч чадахаа байлаа гэсэн мэдээг утсаар аваад... Аав минь аварагдаасай...! гэж зам турш залбирч ирэхэд ах минь намайг тослоо. Хоолой зангирч аавын тухай асууж чадсангүй..."Байгал" Монгол хоолны гэрт ороход манай гэрийнхэн, ах дүүс, төрөл садан, нутгийн баахан хүмүүс хэдэн ширээнд дугуйраад сууж байлаа.

Аав минь амьд байгаа болов уу...? гэх нялхсаг бодлоор хажуудах нагацаасаа Аав минь одоо хаана байна гэж ээрэн асуухад (баруунтаа) гэх битүү хариулт өглөө.

Тэрхэн хооронд зүрхэн нулимс минь цуварлаа. Миний өмнөөс харж суусан ээжийнхээ нулимстай нүдийг үзээд нулимсаа залгилан шүд зуун суулаа.

Тэгээд хажуудах буудалд хонох болов. Шөнөжин хэргийн болж өнгөрсөн явдлын талаар ярьж хонолоо.

Ярилцаж суулаа… Малчдын зам ба нутаг бэлчээрийн эвдэгдсэн төлбөр мөнгийг хэдэн жил дараалан өгөөгүй бөгөөд тэнгэр тулам тоос татуулсан хүнд ачааны машин олширч, малчдын амар жимэр амьдралд хүндрэл, дарамт болсноос гацааны зөвлөл хуралджээ.

2010 оны 08 сарийн 10 өдөр малчид нэгдэн зам хаажээ.

Тус өдөр Хуабэй газрын тосны компанийнхан (хятадууд) бүлэглэн , малчдыг гэнэдүүлж, хүн цөөхөнийг дамилдуулж, төмөр шийдэм барьцгаан, манхан дээр унтаж байснаас нь эхлэн зодсон байна. Аав минь салгах гэж хүрэхэд, араас нь гэнэдүүлэн хүнд шийдэмээр цохижээ.

Тэгээд ухаан алдан цус гоожин газар унахыг үзээд хүн алсан гэж бодоод зугтаацгаасан.

Аав минь шуурхай эмчилгээнд орсноор амь насны аюулаас хэлтэрэв. Аавтай минь хамт хэдэн малчид ч хүнд шархтаж эмнэлэгт очжээ.

2011.05.05 өдөр.

Уушин хошууны шүүх газраас тус хэргийг шүүн тасалсан. Шүүх хурлыг Хятадаар хөтөлсөн ба тус шүүгдэгч хүний боловсрол хэт муу зэргээс шалтгаалан нэхэмжлэлийг хүлээн авсангүй.

Авах ёстой төлбөр мөнгө нь 30,000 илүү байсан ч 3-удаа хямдруулж 2800 төгрөгөөр тус хэргийг дуусгав.

Ээжээс төрсөн бүтэн толгой энэ нутгаа хамгаалхаар, эзэн биш этгээдэээр элдүүлж алга чинээ ясаа нь авхуулаж, өдийхөн мөнгөөр дуусгахад энэ хүн чухам юу бодоо бол?

Аавд минь үнэн байгаад үнэнээ олж чадсангүй...

Гэхдээ аав минь үнэнийг олж өгөх хүн лав бий гэж хошуу засагт тоогүй олон удаа хүрчээ. Хошуу засгаас нь ч тоогүй олон удаа дууджээ.

Заримдаа дутуу мөнгийг нь өгье гэхэд аав минь хоосон богцоо үүрээд хүрсэн удаа ч бий. Хөөрхий аав минь нутгаа харамлаж, хөндлөнгийн хүнээр толгойн ясаа балбуулж, эмчилгээнд зохих төлбөр мөнгөө ч бүрэн олж чадаагүй.

Найдаж итгэсэн засгийн ордон нь ч тусалж чадахгүй болхоор, аав минь өөрийн биедээ өөрөө үнэн ёсыг олохоос доо!

2011.05. 30 ны өдөр малчид дахин нэгдэн зам хаажээ.

Тэгэхэд нэг машины (хятад) жолооч, аавын минь өөдөөс “ Чамд 800,000 юаний төлбөр мөнгөө өгсөн. Чи бас дахин бидэнд садаа хийвэл чамайг нэг л дайраад алчихая! “ хэмээн агсанаж машинаа хөдөлгөж аавыг минь түлхэж унагаан алахаар оролдоход бусад жолооч нар хориглосноос аав минь мэнд гарчээ.

Үнэндээ 800,000 юаны төлбөр гэдгийг аав минь анх удаагаа л сонсож, жар дөхөж яваа настай хүн иймэрхүү гүтгэлэг доромжлолд зүрхний хилэн нь босохгүй гэж уу?

Аав минь ээжид дандаа “ хэрвээ нэгэн өдөр би хэвтэрт орвол, намайг зүүн зам дээр дамнаж аваач! Тэнгэр түмэн нүдтэй л бол миний учрыг цагаатгаж өгөх өдөр лав бий! “ гэсэн гэдэг.

Түүнээс хойш аав минь өдөржин ямар ч цалин мөнгөгүй, салхи бороонд ч замын цагдаа болжээ.

ДЖОН ГАТТО, ХҮН СҮРГИЙН ҮЙЛДВЭРЛЭЛ

2011-12-14T11:44:00.000-08:00

Монгол хэл дээрхи хэвлэлийн өмнөх үг
Нилээд хэдэн жилийн өмнөөс миний танил ажил олгогч хүмүүс нэг зүйлд гайхаж харамсан шогширцгоох болсон юм. Тэдэн дээр ажилд орохоор ирж байгаа манай сүүлийн үеийн ихэнхи залуучуудын хувьд бүрэн дунд сургууль, эсвэл дараа нь аль нэг дээд сургууль төгсөж олж авсан боловсрол, мэдлэгүүд нь урьд өмнө үеийнхээс ч илүү өнгөц, хийсвэр болж, системтэй гүнзгий мэдлэгийн тал дээр бүр илт доошилсон байсан юм. Залуусын мааань ихэнхи ажил, амьдралд тогтвортой суралцан хувь хүнийхээ хувьд амьдралын илүү шинэ шатанд гарахыг эрмэлзэхийн оронд хялбархан бага хөдөлмөрлөж хурдхан бас тэгээд ахиухан мөнгө олох гэсэн үзэл, ажил амьдралдаа хандаж байгаа түр зуурын хандлага нь манай нийгэмд бүр шинэ үзэгдэл болсон юм. Тэгээд ч бидний олонхи энэ байдлын янз бүрийн хэлбэрүүдтэй нь өдөр бүр, алхам тутамдаа таарах болсон тул олон хүмүүс энэ байдалд сэтгэл зовниж нөхцөл байдал, уг шалтгааныг өөр өөрийнхөөрөө ярьж тайлбарлаж байгаа хэдий ч тэд асуудлын уг шалтгаануудыг нь бус харин үр дагавруудыг нь тойруулан ярьсаар байгаа юм.
Манай одоогийн нийгэмд ноёрхож байгаа мөнгөний үзэл суртал, телевизор ба бусад олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр өдөр тутам явж байгаа урсгал нь энэ нийгмийнхээ бараг бүх зүйлд нэвт шингэсэн байдаг билээ. Тэгвэл бид хүүхдүүд, залуу үеэ дан буруутгахын оронд бид бүгдийн одоогийн энэ оюун санааны хоосрол, төөрөгдөлд орсон байдал нь манай нийгэмд өрнөж байгаа тодорхой үйл ажиллагаануудын шууд үр дагаврууд гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой юм. Гагцхүү үүний дараа л бид уг асуудлын эх сурвалж, шалтгаан нь чухам юунд байгааг олж харж ойлгон цаг алдалгүй өөрчилж шинэчлэх арга замуудыг хамтран хайх боломжтой болох билээ.
Одоогийн манай нийгэмд боловсрол мэдлэгийг олгох, олж авах үйл явцыг мөнгөөр арилжиж болох бараа мэт болгосон ба иймээс манай эцэг, эхчүүд хүүхдүүдийнхээ боловсролд өөрсдийн орлогын багагүй хэсгийг зориулж байх болсон юм. Гэвч ихэнхи тохиолдолд одоогийн энэ манай боловсролын салбарт баримталж байгаа гаднаас тулгасан номлол, сургаж байгаа зүйлүүд нь бидний хүүхдүүдэд амьдралд хэрэгтэй жинхэнэ боловсрол, мэдлэгүүдийг нь олгоход нь, тэдэнд өөрсдийнхөө үзэл баримтлал, итгэл үнэмшлүүдийг төлөвшүүлэхэд нь, амьдралын зөв замаа өөрсдөө сонгоход нь саад болсоор байгаа юм. Үүний оронд сургуулиуд тэднийг нэг хэвэнд хүчээр “цутгаж” хожим амьдралд нь хир хэрэг болох эсэх нь тодорхойгүй, онолын янз бүрийн хийсвэрлэлүүд болон хөрөнгө мөнгө, албан тушаалд хүрч амьдрах зэрэг хуурамч "үнэт зүйлүүд"-ээр халдварлуулж хүүхэд, залуу насандаа сурч мэдэх үнэт цагаа үр дүн муутай үрэхэд хүргэж байгаа юм.
Томчууд бидэнд дунд сургууль ба хожим дээд сургуульд өгч байсан ихэнхи хийсвэрлэлүүд нь бидний олонхийн бодит амьдралд хичнээн бага ач холбогдолтой, ашиг тустай байгааг хожим ойлгоцгоож байдаг билээ. Ийм системгүй, өнгөцхөн хийсвэрлэлүүдийг нь цээжилж авахын тулд бид амьдралынхаа бүхэл бүтэн 12 жилийг зориулж нэгэнт алдсан байдаг. Харин хүний амьдралд жинхэнэ ач холбогдолтой, утга учиртай, ашиг тустай бодитой чиг хандлага, үзэл баримтлалын тал дээр бидний олонхи багахаан өнгөц зүйлүүдийг мэдэж сурч авсан байдаг ба энэхүү туршлага, мэдлэгийн хомсдол нь эргээд бидний амьдралын алхам тутамд өргөн утгаараа бол бидний дотор нь амьдарч байгаа нийгэмд сөрөг нөлөөгөө үзүүлж боомилсоор байгаа юм.
Хүн өөрөө өөрийгөө танин мэдэх, Амьдралын ба Байгаль дэлхийн бодит байдлыг ойлгож ухамсарлаж өөрсдийн бие даасан итгэл үнэмшилүүд, үнэт зүйлсийн богцтой болох нь хэрэв шаардлагатай бол суралцаж олж авах тэр боловсрол, мэргэжлүүдийн хувьд урьдчилсан, ухамсартай нөхцөл байдал нь байдаг. Боловсролын талаар бидэнд нялзааж тулгаж байдаг олонхийн хэвшмэл сэтгэлгээ, төөрөгдлөөсөө бид салах цаг аль хэдий нь болжээ. Юуны өмнө энэ байдлыг бид бүхэн үндэстнийхээ хувьд хир хурдан ойлгон ухаарч зорилго, хүч чармайлтаа нэгтгэн цаг алдалгүй засч залруулж чадахаас бидний хойч үеийн эрх чөлөөт аж амьдрал, манай улсын тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлт - үндэстний сэргэн мандал шууд хамаарах билээ
Чухам энэ асуудал нь Монгол үндэстний бие даасан тусгаар байдал, бодит өрсөлдөх чадвар, манай ард түмний эрх чөлөөт амьдралын үндсийн үндэс гэдгийг иш үндэс болгож хойч үедээ жинхэнэ бодиттой боловсрол мэдлэгүүдийг олгож байх, зөв итгэл үнэмшлүүдийг бүрдүүлж байх асуудлыг төрийн болон монгол хүн бүрийн үйл хэрэг болгох бодит шаардлага тулгараад байна.
Хэрэг дээрээ бид хүүхдүүд, залуу хойч үеэ чухам юунд "сургаж", тэдэнд ямар ирээдүйг нь бэлдэж өгч байна вэ? Үүнийг хэн зүтгүүлж байдаг, энэ байдал нь хэнд ашигтай вэ?
Боловсрол гэж ер нь чухам юу юм бэ, юуны тулд хэрэгтэй юм бэ гэдэг бидний амьдралын хамгийн чухал асуултуудын хариуг эцэг эхчүүд, залуу үе, сурагчид маань заавал ухаарч ойлгосон, мэдсэн байх ёстой билээ.
Одоогийн бүх нийтийн албан боловсрол, манай дээд сургуулиудад сүүлийн 20 жилд хийсэн туршилтууд, сургалтынх нь цаад мөн чанар, бидний хойч үеийг хэн болгож байгааг олж харж өөрсдийн дүгнэлтээ хийцгээе. Автор: Джон Тейлор Гатто /АНУ/
Оригинал нэр: Dumbing Us Down
Нэр: Хүн сүргийн үйлдвэрлэл
Хэвлэл: Соёмбо Принтинг ХХК
ISBN: 978-99929-4-660-1(мон.)
Хэвлэгдсэн он: 2011
Хуудасны тоо: 130

УИЛЬЯМ ЭНГДАЛЬ, СҮЙРЛИЙН ҮРҮҮД: ГЕНИЙН ӨӨРЧЛӨЛТҮҮДИЙН ДАЛД ТӨЛӨВЛӨГӨӨ

2011-12-14T11:37:00.000-08:00

Уильям Ф. Энгдалийн “Америкийн эрин зуун” цувралын хоёр дахь энэ номонд генийн өөрчлөлттэй амьд биет /ГӨАБ/-ийн технологиудыг ашиглан дэлхий улс орнуудын хөдөө аж ахуйн зах зээлийг даяарчилах замаар булаан эзлэж авах зорилгод нэгдсэн АНУ-ын засгийн газрууд ба химийн үйлдвэрлэлийн үндэстэн дамжсан корпорациудын зориуд зохион байгуулж явуулж ирсэн олон жилийн хамтын үйл ажиллагааны тухай өгүүлж байна. Одоо нэгэнт ил болсон баримт нотолгоонуудыг маш нарийн шүүн цуглуулсны үндсэн дээр Энгдаль энэ үйл ажиллагааны үүсэл гарал, түүх болон түүний орчин үеийн арга хэлбэрүүд, халхавчуудыг бүр эхнээс нь одоог хүртэл мөрдөн илчлэхийн зэрэгцээ мөн хамрах цар хүрээний хувьд үнэхээр асар том энэ зорилгодоо хэрхэн хүрч байгаа тэдний зальт арга бачуудыг нээн харуулж байгаа юм. Энэ зууны эхнээс дэлхийн зах зээл дээр улам бүр хүч түрэн гарч ирсэн генийн өөрчлөлттэй хүнсний бүтээгдэхүүнүүд нь зөвхөн өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хүмүүсийг хооллож тэжээх найдварыг төрүүлээд зогсохгүй хүний эрүүл мэнд, бусад улс орнуудын эдийн засаг мөн дэлхий ертөнцийн биологийн олон төрөл зүйлд одоогоор хэн ч үнэлж дүгнэж чадаагүй байгаа аюул заналыг учруулж байна.

АГУУЛГА

Монгол хэл дээрхи хэвлэлийн өмнөх үг
ХэсэгI. Улс төрийн эхлэлүүд
Бүлэг 1. Вашингтон ГӨАБ-хувьсгалыг эхлүүлсэн нь
ГӨАБ-ийн анхны судалгааны ажлууд
“Бараг ижилхэн” гэдэг заль мэхийн тухай
“Байгаль дээрхи хамгийн сайхан хоол...”
Удирдах газар ба “Монсанто” хүмүүсийг “сааж” байна
“Монсанто” ба Засгийн газар хоёрын халуун дотно харьцаа
Ишлэлүүд
Бүлэг 2. Үнэг тахиан байрыг хэрхэн хамгаалж байсан тухай
Шинжлэх ухаан улс төрийн эрхшээлд орсон нь
ГӨАБ-төслийн доорхи тэсрэх бөмбөг
Блэйр Клинтон хоёр ба улс төрийн “шинжлэх ухаан”
Тийм ч өндөр бус ёс суртахуунтай биш болох нь тодорхой
болсон Хатан хааны шинжлэх ухааны нийгэмлэг дайралтыг
бүр хамтран хийх болсон нь
Шинжлэх ухаан корпорациудын ашиг сонирхолд
үйлчилэх болов
Ишлэлүүд
Хэсэг II . Рокфеллерийн төлөвлөгөө
Бүлэг 3. “Зальтай” Дик Никсон ба түүнээс ч зальтай Рокфеллерууд
Америк хандлага, арга барилын Вьетнам өөрчлөлт
Дэвид Рокфеллерын “Ардчилалын хямрал”
Киссенджер ба хүнсний бодлого
“Үр тарианы агуу том дээрэм”
“Римд нэгэн удаа...”
Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний гадаад худалдаан
дахь Никсоны хэтийн бодлого
“Хүнс бол зэвсэг”
Ишлэлүүд
Бүлэг 4. Үндэсний аюулгүй байдлын талаархи нууц санамж бичиг
Хүн амын өсөлт ба үндэстний аюулгүй байдал
“Каргил энд Ко” ба хүнс хоол
Зовлонд унасан Арван гурав
“Меморандум-200”-гийн Бразил загвар
Ишлэлүүд
Бүлэг 5. Үхлийн ахан дүүс
Туршилтын хүмүүс
“Атомын бөмбөгийн хянах асуудлын дараахи
хоёр дахь асуудал...”
Рокфеллерууд евгеникийг дэмжиж ирсэн нь
“Хүн төрөлхтний өмөн үү”-тэй тэмцсээр
Рокфеллерын далд хар нууцууд
“Дээд удам угсаа” – евгеник үзэл ба “ноёд төрөлтөн”
“Юмыг байгаар нь хэлбэл”
ДжиДиЭр/гурав дахь/-ийн Дэлхийн хүн амын зөвлөл ба
“Крипто-евгеник” үзэл санаа
За, Сайн уу Долли
Евгеникээс генетик үрүү
Ишлэлүүд
Бүлэг 6. Дайн ба Энхийн хувь заяа шийдсэн судалгаа
Дайны дараа эзэнт гүрнийг байгуулах бэлтгэл ажиллагаа
“Америкийн эрин зуун” – АНУ-ын “амьдралын орон зай
Латин Америк дахь Нельсоны үйл ажиллагаа
Рокфеллерийн “харанхуй өрөөн доторхи
араг яснууд”
Рокфеллер-Уотсоны илтгэл
Дээхнэ үеийн агробизнес: Рокфеллер “Каргилтай” нийлсэн нь
Бразил болон Венесуэлд
Ишлэлүүд
Хэсэг III. Агробизнесийг бүтээсэн нь
Бүлэг 7. Рокфеллер ба Харвард хамтран америкийн “агробизнесийг”
зохион бүтээсэн нь
Ногоон хувьсгал үүд хаалгаа дэлгэж байна
Биохувьсгалын боловсон хүчнээ бэлдэж авсан нь
Рокфеллер агробизнесийг санхүүжүүлсэн нь
Дангаар ноёрхол буцаж ирсэн нь ба босоо интеграцчлал
“Хувийн аж ахуйтнууд хаашаа алга болчихов оо?”.
Ишлэлүүд
Бүлэг 8. “Идэх хоол бол засаглал, эрх мэдэл мөн”
Будааны алтан аягыг нь булаан авч
“Шинэ евгеник бодлого”: Бүр балайралд хүрсэн нь
Амьдралыг хялбарчлахыг оролдсон нь
Цагаан будааны генийн хөтөлбөрийг задалсан нь
“Алтан будаа” ба бохир заль мэх
Ишлэлүүд
Хэсэг IV. ГӨАБ-үрүүд мултарч одсон нь
Бүлэг 9. Дэлхийн хүнсний үйлдвэрлэлд нэг хувьсгал эхлэв
Аргентин улс хамгийн анхны “туршилтын туулай” болсон нь
Өрийн хямрал нь Аргентинийг Шар буурцгийн асар том
үйлдвэрлэгч болгосон нь
Аргентины ард түмний хүсэл зоригийг үл харгалзан
Аргентин дахь Рокфеллерын нэрэмжит газрын хувьсгал
“Аргентин минь, намайгаа буурцгаараа хооллооч...”
“Монсанто” заль мэхээрээ ялан дийлсэн нь
ГӨАБ-буурцгуудыг одоо хүмүүст
Ишлэлүүд
Бүлэг 10. Иракт Америкийн “ардчилалын үрүүд”-ийг тарьсан нь
Америк жорын эдийн засгийн муужруулах эмчилгээ
Бремерын тушаал № 81
Иракын үрийн нөөцийн санг устгасан нь
Суулгах ч үргүй болгосон нь
“Гоймон... л идэж байг уу?”
Ирак дахь АНУ ба ОУВС-ын дарангуйлал
Ишлэлүүд
Бүлэг 11. “Газрын диваажингийн цэцэрлэгийг тарьж ургуулан
Америкийн агробизнес ноёрхолдоо хүрэх замдаа
Олон улсын хүнс ба хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн
худалдааны бодлогын зөвлөл ба агробизнесийн лобби
ДХБ ба муруй замууд
Гэмгүй царайлж байгаад мөнгө цохих нь
ГӨАБ-сүйрлийн дөрвөн морьтон
ГӨАБ ба Пентагоны арга хэмжээнүүд
ГӨАБ-бирд лонхноосоо мултарсан нь
Худлаа, бүүр худлаа ба “Монсанто”-гийн заль мэх
Шар буурцаг уу аль эсвэл хүүхдийн үхэл үү?
Африкийн хуурамч “гайхамшигт батат төмс”
Ишлэлүүд
Хэсэг IV. Дэлхийн хүн амыг хяналтандаа оруулах нь
Бүлэг 12. Терминаторууд, урвагчид, спермицид эрдэнэ шиш
“Хоёр алхам урагшаа, дараа нь нэг алхам хойшоо
Ивээгч бурхан нь ГӨАБ-төслөө аварсан нь
“Үүнийг тэд нарын тэр чөтгөрийн аманд нь чихчих
Биднийгээ эелдэгхэн алсаар, маш эелдэгхэн
Эрдэнэ шишийн онцгой хэлбэр
Татаж унах өвчний вакцин, Рокфеллер ба ДЭМБ
ГӨАБ-ийн далд цаад санаа нь улам бүр ил болж байна
Ишлэлүүд
Бүлэг 13. Шувууны ханиад, бүх нийтийг хамарсан бачуурал
ба ГӨАБ-бройлерууд
Ерөнхийлөгч маань найзыгаа аварсан нь
Киссенджер ба биологийн зэвсэг
Шувууны ханиадны айдас дээр агробизнес ашиг
хонжоо олж байгаа нь
Генийн өөрчлөлттэй бройлеруудын ертөнц болох гэж үү?
Ишлэл
Бүлэг 14. Генетикийн Армагеддон: “Терминатор” ба
гахайн махны патентууд
“Монсанто” корпораци “Дельта эн Пайн Ланд”-ыг бүрэн
залгиж дууссан нь
Европын патентын товчоо “Терминатор”-ыг хүлээн
зөвшөөрсөн нь
Сүйрлийн үрүүдийг газар сайгүй худалдаалж эхэлсэн нь
Гахайн ба бухын үрийн шингэнүүдийг патенталж авах гэнэ үү
АНУ-ын Дээд шүүхийн 1980 оны нэг тогтоол
Ишлэлүүд
Дараахи үг
“Бурханы дүрдээ итгэсэн” генетикчид
Ишлэлүүд
Нэр томьёоны товч толь

Монголчууд бидний олонхи өдөр тутам чухам юу идэж байгаагаа мэддэггүй. Учир нь бидний худалдан авч өдөр бүр хүнсэндээ хэрэглэж байгаа бүтээгдэхүүнүүдийн дийлэнхи нь генийн өөрчлөлттэй түүхий эдээр хийсэн хүнсүүд болсоор удаж байна. Гаднаас нь харахад, амталж үнэртэхэд ердийн мэт боловч ийм хүнсүүд нь дотоод генийн түвшиндээ өөр өөр биологийн төрөл зүйлүүдийн ургамлуудыг хооронд нь мөн тэрбайтугай хорхой, шавьж, бактери болон амьтдын генүүдтэй “хүчээр эрлийзжүүлсэн” ургамлуудын түүхий эдээр үйлдвэрлэгдсэн байх болжээ.
Сүүлийн 10-15 жил өмөн үү, чихрийн шижин өвчин илт залуужиж улам бүр газар авсаар байна. Мөн таргалалт, хүнд хэлбэрийн харшилууд, хоол боловсруулах эрхтний өвчлөл хавтгай боллоо. Бид хүн төрөлхтний түүхэнд урьд өмнө хэзээ ч болж байгаагүй "жинхэнэ том хувьсгал"-ыг бараг мэдэхгүй суусаар л байна. Өнөөгийн бидний идэж хэрэглэж байгаа хүнс, эмийн хор хөнөөлийг хойч үе маань эдлэх цаашилбал тэдний маань хойч үе үргүй болох бодит эрсдэл байгаа ажээ.....
Манайд гадаадаас янз бүрийн шугамаар генийн өөрчлөлттэй тарималын үрүүд аль эрт орж ирээд монгол нутгийн хөрс, тариалалтын талбайнууд, биологийг бохирлож сүйтгэж эхэлжээ. Дэлхийн олон эрдэмтэд, судлаачид мөн Европын холбооны улсууд генийн өөрчлөлттэй хүнсийг хэрэглэх, тарьж ургуулахыг хориглон тэмцэж байна.
Энэ тухай түүх, явуулж ирсэн бодлого, үйл ажиллагаа, учруулж байгаа аюул эрсдлүүдийг бодит баримтуудад түшиглэн судлаж бичсэн, америкийн эрдэмтэн Уильям Энгдалийн “Сүйрлийн үрүүд: Генийн өөрчлөлтүүдийн далд төлөвлөгөө”/2009/ номыг монгол хэл дээр хүргэж байна.Автор: Уильям Энгдаль /АНУ/
Оригинал нэр: Seeds Of Destruction
Нэр: Сүйрлийн үрүүд
Хэвлэл: Соёмбо Принтинг ХХК
ISBN: 978-99929-4-379-3 (мон.)
Хэвлэгдсэн он: 2010
Хуудасны тоо: 370

Мухардал!

2011-12-14T11:18:00.000-08:00

Өнөөдрийн Монголын нийгмийг олон хүмүүс үзэхдээ хар амиа бодсон, мөнгөний төлөө юу ч хийхээс буцахгүй, өөрсдөөсөө бусдыг хүнд үл тооцдог, эд баялагт шунаж мөргөсөн, хүмүүсийг албан тушаал эрх мэдэл, мөнгө эд баялагаар нь дугаарлаж үздэг болсон тус тусдаа олон хүмүүсийн түр хугацаааны нэг бөөгнөрөл мэт болж хувирсанд халаглаж өөр хоорондоо харамсан ярьцгааж байна.Монголчууд бидний үндэстний эрх чөлөөний тэмцлийн утга агуулгыг сольж зориуд суулгаж өгсөн үзэл сурталыг бидний ихэнхи маань Монгол Үндэстний Язгуур Эрх ашигт бүрэн нийцэх монголчууд бидний өөрсдийн бодол, санаа - үзэл баримтлал гэж төөрөлдөж байна.Улс үндэстнийг колоничлохдоо тухайн нийгмийнх нь үнэт зүйлсүүдийг устгах, эрх чөлөөний төлөө тэмцлийнх нь утга агуулгыг нь сэмхэн солих, хуурамч ойлголтуудаар тархийг нь угааж хүн ардыг нь харийн хийсвэр мухар сүсэг, төөрөгдөлд барьж байх аргыг эрт дээр үеэс хэрэглэсээр ирснийг хүн төрөлхтний түүх баталж байгаа билээ.
Өнөөгийн манай нийгмийн олон сөрөг үзэгдлүүдийн эсрэг тэмцэж байгаа иргэний хөдөлгөөнүүд, нам эвслүүд байгаа боловч тэдний олонхи нь одоогийн энэ байдал буюу үр дагавруудыг нь манай улс, нийгмийн мухардлын цаад уг шалтгаан нь гэж төөрөлдөн зөвхөн эрх барьж байгаа хэсэг хүмүүсийг сольсноор, хууль эрх зүйн орчинг сайжруулснаар засч өөрчилж болно гэж үзэж байгаа бололтой..?!
Эх орон, энэ нийгмийнхээ одоо ба ирээдүйн төлөө сэтгэл зовниж энэ байдлыг засч өөрчлөхийн төлөө тэмцэж үгээ хэлж байгаа хүмүүсийг “ ард нь чиний хувийн өчүүхэн эрх ашиг заавал байгаа ... байх ёстой ” гэж зориуд мохоон басамжлаж гүтгэн доромжилж байгаа учир ихэнхи хүмүүс Эх орон, улс үндэстнийхээ төлөө үгээ хэлэх эрхгүй болсон мэт зөвхөн амин хувийн амьдралаа хөөн одоогийн энэ нийгэмд давамгайлах болсон олонхийн сэтгэлгээг даган гэлдэрч байна.
Хээл хахууль, авилгал бол өнөөгийн нийгэмд давамгайлж байгаа үзэл санаа, суртал номлолын зөвхөн сүүдэр нь юм аа. Энэ сүүдрийг тусгаад байгаа зүйлийг олж харж засч залруулахын оронд ингэж сэтгэх сэтгэлийн болон оюуны тэнхэлгүй болсон хүмүүс дотроо зөнгөөрөө таамаглаж байсан ч энэхүү сүүдэртэй нь тэмцэж байна гэж дүр эсгэх нь энэхүү үзэл санаа, номлолын бас нэг өрөвдөлтэй шинж ажээ.
Democracy буюу Ард Түмний Эрхт Засаглалыг - Ардчилал гэсэн хийсвэр ойлголт болгож, Freedom - Эрх Чөлөөг нийгмийг тус тусдаа олон хүмүүсийн бөөгнөрөл болгон бутаргаж монголын төрийг зориуд сулруулан монгол орны бүх баялагийг хуйвалдан цөлмөх ажиллагаа болгож, Liberty - Хүний Эрх Чөлөөг зөвхөн төрийн өндөр албан тушаалтнууд, гадаад дотоодын капиталуудын гарт монголын бүх баялаг мөнгө, эд хөрөнгийг хураан хуримтлуулах явдал гэж сурталддаг харийн энэ онол, загвар нь Монгол орныг ядуурал - мухардалд оруулж сүйрлийн ирмэгт авчраад байна.
Өнөөгийн бидний итгэж найдаж ирсэн БҮХ ҮЗЭЛ СУРТАЛ манай нийгмийн бүх уламжлалт харилцаануудыг гадна дотроос нь эвдэн бусниулж одоогийн энэ хавтгайрсан хээл хахууль, нийгмийн төөрөгдөл мунгинал, дотоод ялзрал задралд хүргэж Монгол үндэстний цаашид орших эс орших асуудлын өмнө олон олон асуудлыг тавьсаар байна...

Энэ номыг уншаад бидний оюун санааг 20 жил баглан хүлж ирсэн үзэл сурталын талаар эргэцүүлэн тунгааж бодох Таны оюуны мэлмий хурц байх болтугай.

БИДНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХҮСЭЛ МӨРӨӨДӨЛ, АРДЧИЛАЛ,
ЧӨЛӨӨТ ЗАХ ЗЭЭЛ, САЙХАН АМЬДРАЛЫН ТУХАЙ
ИТГЭЛ НАЙДВАР МААНЬ ЮУ БОЛЧИХ ВОО?...

Автор: Адам Кёртис /Их Британи/
Оригинал нэр: The Trap: What Happened to
Our Dream Of Freedom /by BBC/
Нэр: Мухардал (Урхи...)
Хэвлэл: Соёмбо Принтинг ХХК
ISBN: 978-99929-4-624-5 (мон.)
Хэвлэгдсэн он: 2011
Хуудасны тоо: 128