www.mongolchuudaa.com

Л.ТҮДЭВ ГУАЙН ХАМГИЙН СҮҮЛЧИЙН ЯРИА..

2020-06-17T12:16:00.003-07:00

. Монгол улсын гурван сая гурван зуун мянган амь амьсгалаас нэгэн хүмүүн чимээгүйхэн сүүлчийн амьсгалаа татан авсан нь Лодонгийн Түдэв гуай билээ. Нартад 85 хаврын цас хайлахыг үзээд буцахдаа энэ хүмүүн та бидний хэний ч хийж чадаагүйг хийж, их монголын түүхэнд ихэмсгээр нэрээ мөнхөллөө. Түүний хамгийн сүүлчийн, хамгийн том ярилцлагыг авч үлдсэн ганц сэтгүүлчийн хувьд Л.Түдэв гуай 2010 оноос хойш л энэ цагийнхан биднээс залхаж, голж, урам хугарч, уйтгарлаж байсан гэдгийг шуудхан хэлчихье. Маниусыгаа голж, үгээ харамлаж, дүрээ нуусаар одсон ч энэ агуу хүмүүн биднээс хойш энэ Монгол улсад тэнгэрээс ирсээр байх зочдод буюу шинэ цагийн иргэдэд зориулан гайхамшигтай ном бүтээлүүдээ гаргасаар байсан нь эх орондоо, энэ улс гэртээ ямар их хайртай байсныг нь гэрчилдэг юм. Ингээд нэрт соён гэгээрүүлэгчийн сүүлчийн ярилцлагыг анх удаа цахим орчинд цувралаар
тоймлон хүргэх гэж байна. Л.Түдэв гуайтай 2011 оны 02 сарын 27-нд уулзаж, "Бага хуралдай" эрдмийн чуулган нэвтрүүлэгтээ оруулсан бөгөөд түүнийг зөвшөөрүүлэхэд амьд сэрүүн байсан гэргий Найдангийн Цагаач гуай том үүрэг гүйцэтгэсэн гэдгийг заавал дурдах ёстой. Мөн энэ уулзалтаас хойшхи 9 жилд маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд, сэтгүүлчид түүнээс ярилцлага авахаар хөөцөлдөж, миний бие ч үзэгчдийн хүсэлтээр дахин ярилцахыг хүссэн ч харамсалтай нь аль нь ч бүтээгүй бөгөөд тэрээр татгалзсаар ийнхүү тэнгэртээ буцчихлаа. Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран Зохиолч, Төрийн Шагналт, Соёлын Гавъяат Зүтгэлтэн Л.Түдэв гуай энэ олон хүндэтгэл цолныхоо тухай сүүлчийн ярилцлагатаа "Надад зөндөө шагнал бий. Миний одон медалиудыг хүрмэндээ ар өвөргүй зүүгээд ч багтахгүй. Энэ олон медиалууд юунд хэрэгтэй юм. Юунд ч хэрэггүй. Учир нь зах зээлийн харилцааны нийгэмд шагнал өөр байдаг юм. Тухайлбал тив дэлхийд дахин давтагдашгүй амжилт гаргасан хэнийг ч болов бүх насаар нь цалинжуулах юм уу, эсвэл маш өндөр тэтгэвэртэй байлгах ёстой. Шагналыг мөнгөн илэрхийллээр өөрчлөх шаардлагатай. Санжийсан одон медалиудыг "Метал" гэж нэрлэдэг болжээ. Арга ч үгүй. Эдгээрийг идэж болохгүй, зарах гэхээр хүн авдаггүй, авлаа гэхэд хэдхэн төгрөг, түүгээр нь гуанздах гэхээр хоолны үнэ хүрдэггүй" хэмээн ярьж суусансан. Үнэхээр ч төр засаг 1990 оноос хойш энэ хүнийг олигтойхон дэмжээгүйг бүгд мэднэ. Ингээд Лодонгийн Түдэв гуайн сүүчлийн томоохон ярилцлагаас төрийн үйл хэрэг, улс төрийн байдлыг талаар ярьсан хэсгийг товчлон хүргэе. Тэрээр бүтэн хоёр цагийн ярилцлага дөнгөж эхэлж байхад намайг доорхи хариултан дахь сөрсөн асуултаараа сүрхий сандаргаж билээ. Сэтгүүлч: - Манай өнөөдрийн хуралдайн сэдэв бол “Монгол”. Тэгэхээр монгол үндэстэн гэж хэн болох, энэхүү нэр хүн төрөлхтний түүхэнд хэрхэн үлдсэн бэ гэсэн асуултаар яриагаа эхэлье. Л. Түдэв: - Монгол гэдэг бол их онцгой сайхан нэр. Энэ нэр юугаараа онцгой сайхан бэ гэвэл хүн бүхэн ээжтэй, яг түүн шиг эх оронтой, энэ эх орноо бид Монгол хэмээн нэрийддэг. Ээж гэж хэлэхэд хичнээн ойр дотно санагддаг шиг Монгол гэж хэлэхэд мөн тийнхүү сонсогддог. Монгол улс өнөөдрийн байдлаар 2 сая 700 мянга гаруй эзэнтэй, тэднийгээ иргэд гэж нэрлэж байна. Уг нь бол ард түмэн юм л даа. Тэгэхээр ийм олон хүнийг өлгийдөж байгаа монгол эх орон бол энэ хүмүүст ээжтэй нь адилхан, аавтай нь адилхан, хамгийн дотнын, хамгийн чухал, хамгийн үнэтэй эрдэнэ нь юм. Монголынхоо тухай өргөн хүрээнд ч ярьж болно, өнгөцхөн ч ярьж болно, өчүүхэн хүрээнд ч бас ярьж болно. Тэгэхээр хоёулаа алинаар нь ярих вэ? Сэтгүүлч: 🤨🤔🙄😯😲😴 - “Монгол” гэсэн их том сэдвийн хүрээнд ярих учир, мөн түүнчлэн таны үнэтэй сайхан санаа, зөвлөгөөг тань сонсох учир болж өгвөл өргөн хүрээнд ярья гэж хүсэж байна. Үзэгчид маань ч гэсэн надтай санал нэг байгаа байх. .........Сэтгүүлч: - Та монгол улсын анхны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж байсан. Таны мөрийн хөтөлбөрт өвөг дээдсийн аугаа их уламжлалууд, үнэт санаанууд нэвт шингэсэн байдаг. Тэр үеийн ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж байсан таны мөрийн хөтөлбөр өнөө цагийн Монголын төрийг жолоодож яваа арга ухаантай дүйж байна уу? Ер нь Монгол төрийн өнөөгийн байдалд та ямар дүн шинжилгээ хийж, ямар санаа, зөвлөгөө хэлэх бол? Л. Түдэв: - Яах вэ дээ, Монгол улсын ерөнхийлөгчид би өөрөө нэр дэвшье гээгүй юм л даа. Манай нам л дэвшүүлж орхисон. Нэлээд хэдэн хүн дэвшүүлсэн чинь зарим нь нэрээ татаад, зарим нь хүрэхгүй байсаар би үлдсэн. Тэгээд аргагүйн эрхэнд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихгүй юу. Намайг юу гэж бодсон юм мэдэхгүй, би бол ард түмний төлөө үйлчлэх юм бол ёстой нэг үйлчлээд өгье гэж бодсон. Тэгсэн чинь миний урдуур хар муур гүйчихгүй юу, европ маягаар ярих юм бол. Яагаад тэгж байна гэвэл зарчимтай, шударга, хатуу байр суурьтай хүнээс хүмүүс ямагт бишүүрхдэг болохыг би түшмэдийн ертөнцөд дөч, тавин жил ажиллахдаа ойлгосон. Тэгэхээр тэр баримтлалд нь таарахгүй хүн байна л даа. Тэгээд яах вэ дэвшүүлсэн, би тэгээд сонгогдоогүйдээ ч нэг их гутарсангүй, бараг баярлах дөхсөн л дөө. Яагаад гэвэл тэр суудал бол сайн хийвэл буянтай, муу хийвэл их нүгэлтэй суудал. Харин миний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэнд би их баяртай байдаг. Би “Хүн бүр үйлдвэрлэгч, өрх бүр үйлдвэр болъё” гэсэн юм. Тэгсэн чинь нөгөөхийг маань “Энэ нөхөр гар үйлдвэр рүү оруулах гэж байна, юу гэсэн үг вэ, бид хүнд үйлдвэртэй болно” гэдэг байгаа. Бас “ДД” хөтөлбөр гээд нэг юм оруулчихгүй юу, тэгсэн чинь үүнийг диктатур тогтоох гэж байна гэсэн. Гэтэл миний тэр бол “Дэвшил ба дэглэм” гэсэн үг байсан юм. Дэвшил гаргая гэвэл дэглэмтэй байх ёстой. Хөрөнгөтэй орны хөгжлийн гол зарчим бол дэглэм. Дэглэм жаахан л алдвал ажлаас халчихна шүү дээ, манайхан шиг хөөрхий энэ тэр гэж толгойг нь илэхгүй шүү дээ. Тэгэхээр зэрэг дэвшил, дэглэм хоёрын дэглэм нь байхгүй болохоор дэвшил нь гарахгүй байна. Одоо манайх чинь яг анархизм уруу орох гээд байна. Ардчиллыг шүүмжилдэг энэ тэр гэдэг, МАХН-хан ардчиллыг хүлээн зөвшөөрөөд зам тавьж өгөөд, өөрсдөө бууж өгөөд, залуучуудаа гаргасныг түүх мэдэж л байх ёстой шүү дээ. Гэтэл ардчилалд хэн аюултай вэ гэвэл анархистууд аюултай. Өнөөх эрх нь дэндээд анархи болж хувирдаг. Анархистууд их байна шүү дээ. Шүүмжлэгчид юмыг сайн болгох гэж шүүмжилдэг шүү дээ, унагаах гэж биш. Харин ардчиллыг завхруулагчид ардчилалд аюултай, ардчиллыг маш их завхруулж байна. Үүнээс сэрэмжлээрэй гэж би сая “Дал” сониндоо ардчиллын 20 жилийн ойд зориулан гурван нүүрийг тусгайлан гаргасан. “Хорин жилийн алхаа бүдчээ” гэж. Хоёр нам сая ойгоо тэмдэглээд их гоё илтгэл тавьцгаалаа л даа. Гэхдээ хуучин шиг л сайхан баяр ёслолын байдалтай, сайхан амжилт олсон гээд л алга ташаад л. Тийм юм хэрэггүй л дээ. Ийм юм хийх гэсэн чинь ингээд болсонгүй, ийм юмыг бол хийчихлээ, энийг улам сайжруулъя гэж ярих ёстой. Өнгөрсөн 20 жилд хамгийн том хохирол амссан нь эх орон. Юу гэвэл 1930-аад оны хэлмэгдлийг хэд дахин давсан хохирлыг хүүхдүүд үзсэн. Яасан гэхээр эрх чөлөөтэй болсон, хүүхнүүд дураараа болсон, тэгээд жил бүр 30 - 40 мянган аборт, үр хөндөлтөд орсон. Тэгээд 20 жилийг 40000-аар үржүүлэхээр 800 мянга, бараг сая шахуу болно. Нууж хийсэн бас их байгаа. Ингээд хүн ам яг энэ үед 5 сая болох байсан, хуучин социалист үеийн тооцоогоор. Тэгсэн чинь одоо 3 сая хүрэхгүй байгаа шүү дээ. За ингээд 800 мянган хүүхэд дэлхийг харж чадалгүй хэвлийдээ алуулчихаж. Тэгэх л байсан юм бол яах гэж тэр хүүхдийг олсон юм, жирэмслэлтээс хамгаалдаг зөндөө л юм байна шүү дээ. Хүүхэд ингэж хохирч байна. Үүнийг манай эрх баригчид ерөөсөө нэг ухамсарлахгүй л байна. Хориглосон 180-аад орон байна. Үүнийг 40-өөд оронд нээлттэй байлгадаг, нээлттэй байсны гайгаар Америк улс үр хүүхдээр ховордоод олон мянган хүүхэд өргөж авлаа шүү дээ. Түүгээр ч барахгүй Монголоос хүртэл 48 хүүхэд өргөж авсан, америк эхчүүд. Яасан гэхээр үр үндэс нь тасрах гээд байдаг. Тэгэхээр эх орон гэж байгаа нөхцөлд эзэн байх ёстой, эзэн байхгүй бол эх орон хэрэггүй, хэнд хэрэгтэй юм. Хүн амын бодлого хүүхдүүдэд их нөлөөлсөн. Би зөвхөн абортыг ярьж байна шүү дээ. Сэтгүүлч: - Та Монголын төрийн жолоог атгаж яваа, Монгол төрийн алтан голомтыг авч яваа хүмүүст ямар санамж, зөвлөмжүүдийг хэлэхсэн бол? Л. Түдэв: - Одоо бол зөвлөмжүүдийг авахаа больсон л доо, залуучууд бүр авдаггүй. Зөнөг, хуучинсаг этгээд гээд, дарга нар нь “Би ихийг мэдэж байна, энэ юугаа мэддэг юм бэ?” гээд л, ийм нөхцөлд бол юу ч хэлээд, юу ч яриад, ямар ч зөвлөгөө хэлээд хэрэггүй, амны гарз болдог. Монгол хүнд нэг ийм дутагдал байдаг л даа, амаараа шороо үмхэж, хамраараа газар хатгахаар зэрэг ойлгодог гэж, тэгэх гээд л байгаа юм шиг хүмүүс маш их байна шүү дээ. Одоо бүх юм нарийн тооцоотой болсон. Урд хөрш бол “Монголчууд тэгээд байж л байг, нэг л мэдэхэд манайх болно” гээд л сууж байгаа. Харин Оросуудад бол Монгол хүн хэрэггүй. Учир нь тэдэнд, хойд талд нь хамгийн үнэтэй юм нь байгаа шүү дээ, хойд хязгаарт, тэр нь л хэрэгтэй. Тэгээд одоо яах вэ дээ, нэг удаа хохиролтой ч гэсэн ашиглая гэдэг бодлого л явж байна шүү дээ, миний ойлгосноор. Ерөөсөө л юм олж авахын төлөө л байна. Хойно нь юу үлдэх вэ гэхээр турж эцсэн газар шороо л үлдэнэ. Хойч үе тэрийг ашиглах юм байхгүй дууссан, тэгээд яах вэ, бусдын хараат л болно, бусдаас гуйна. Тэгэхээр энэ орчин үеийн даяаршил, глобалчлал гэдэг энэ үзлийг маш нарийн тунгаан бодох хэрэгтэй. Амьд үлдэх, эх оронтойгоо үлдэх ийм л хоёр юм байгаа шүү дээ....

Үндэстнээ угсаа удмын хуулиар хамгаальяа! Лодонгийн Түдэв

2020-06-17T12:14:00.001-07:00

Гуравхан сая гаруй хүн амтай Монгол улс байтугай гуч, дөчин саяар ярих хүн амтай томоохон улс орнууд хорин нэгдүгээр зуун эхлэхээс нэлээд өмнөхөнөөс хүн амаа, ялангуяа удам угсаагаа хамгаалах тухайд ихээхэн санаа тавих болсон юм. Орос, Америк, Хятад гэх мэтийн томоохон орны удирдлагуудын санаачлагуудын тухай товч ярихад л ойлгомжтой болой.

Зөвлөлт Орос улс гэхэд л олон үндэстний холбоон дээр тогтож байв. Гэвч цэвэр Орос ястан харьцангуй цөөнх болох чиглэлтэй явж байхыг мэдэрсэн удирдлагууд нь Хятадын тэргүүлэгч нар шиг ‘’Нэг гэр бүл — нэг хүүхэд’’ гэсэн маш тодорхой зорилт дэвшүүлсэнийг иргэд нь хүлээн авахаас аргагүйдсэн боловч тэрхүү нэг хүүхэд нь охин байх уу, хүү байх уу гэдгийг эцэг эх нь дотроо эргэцүүлэн бодоцгоож охин биш хүү нь чухал гэж шийдсэн байсныг таасангүй нэлээн олон жил төрийнхөө заалтыг дагацгааж байтал нэг л мэдсэн залуу, хөгшин эрчүүд хосолсон иргэдийн нийгэмлэг буй болж эхэлснийг хожуухан ухаарчээ.

Зөвлөлт Оросын олон үндэстэн нэгдсэн хамтлаг нь ихэвчлэн өсөлт, төрөлтөөрөө цэвэр Орос хүмүүсээс үржил хөгжил илүүтэйг аргалах арга хялбар тогтооход хэцүүн дээр дайны үед цэргийн залуусыг зоригжуулах арга хэрэгсэл болгон Сталиний зөвлөмж, шийдвэрээр буй босгосон ‘’Водка’’ буюу ‘’Усанхаа’’ гэдэг ус, спирт хоёрыг хүйтнээр найруулсан архинд амташчихсан хүмүүс олонхи болчихсон тэгээд тэд нас ахих тусам тэрхүү ‘’зоригжуулах ундаандаа’’ нэгэнт дасчихсан байлаа. Тэрхүү ‘’водка’’ буюу ‘’усанхааг ‘’Монголчууд бас дуурайн үйлдвэрлэдэг’’ болоод удсан одоо ч тийм үйлдвэр л ахилласан хэвээр байгаа шүү дээ!

Оросын хүн амын ахмад хэсгийн дууриалалаар залуу үе нь ч ‘’ундаасах’’ болсон тул нэг бол хүмүүсийг тийм архинаас гаргах нэг бол тийм ‘’согтууруулах шингэнийг’’ өөрчлөх хэрэгтэй байлаа. Нэг бол үнийг нэмэх, нэг бол амтыг нь сулруулах арга бас байвч аль алин нь явц муутай, орлого багатай байв.

Хүн амын өсөлтөд, ялангуяа Орос голдуу үндэстний өсөлт буурахаас аврахын тулд ‘’үрийн банк’’ байгуулах санаачилга гаргаж Оросын аль шилдэг хүмүүсээс үрийг нь авч банк байгуулж хадгалваас ирээдүйд хэзээ шаардлагатай үед тэрхүү үрийг хүн болгох үржүүлэх боломжтойг эрдэмтэд нотолсон байна. Тэгээд түүнийгээ ‘’хүйтэн үрийн банк’’ гэж нэрлэсэн байна. Хичнээн ч жил хадгалахад боломжтой ажээ. Тийм үрээр нэгэн хүүхэн жирэмслэн туршсан чинь нэг дор зургаан хүүхэд ихэрлэн төрсөн гайхалтай явдал Орост болсон юм. Ийм ‘’ хүйтэн үрийн банкийг’’ АНУ бас хийгээд маш олон хүний үрийг авч хадгалчихаад байна. Үрээ тийм аргаар хадгалуулсан хүн өөрөө байтугай хүүхэд нь өтлөөд өөд болчихсон байхад ‘’хүйтэн банкан’’ дахь үрээр нь яг өөрийг нь дахин буй болгочих бололцоотой ажээ. Тэгэхээр цөөхөн монголчууд бид шилдэг хүмүүсийнхээ үрийг авч ‘’үрийн хүйтэн банкинд’’ хадгалуулах, эсвэл өөрснөө тийм банктай болж ‘’ураг, удмаа’’ таслахгүй аж төрөх боломж байна гэдгийг эргэцүүлэн бодож, хоосон амаар ярих бичих биш бодитой ажин үйлс бүтээх шаардлагатай байна. Үүний тулд ‘’Үндсэн Хуулиаc’’ дутахгүй чухал ач холбогдолтой, ач тустай, ирээдүйтэй ‘’Үндсээ хамгаалах хууль’’ буй болгох хэрэгтэй байна. Ямархуу агуулга, заалттай хууль байх товч утга санааг хойно авч ярина.

Үндэстний маань бие бялдарын байдал, ялангуяа хүүхэд төрүүлэх үүрэгтэй хоёр бие хүний тухайд товч боловч тодорхой зарим гол зүйлүүдийг авч үзэх шаардлагатай. Эрэгтэй, эмэгтэй хоёр бие хүний хайр сэтгэл, халамж зүтгэл, эрүүл мэнд, ураг, удмын гол үзүүлэлт мөдхөн төрүүлэх үр хүүхдэд нь шууд тусгалаа олох ёстой учраас сонголт, шийдэл зөв байхаас олон зүйл хамаарна.

Монголын суут эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсүрэн гэхэд л өөрийнхөө бичсэн түрүүчийн зохиолуудын төгөсгөлд ‘’Хатачин овогт, харц гаралтан’’ гэж тодорхойлсон боловч сүүлийн зохиолууддаа энэхүү тодорхойлолтоо бичээгүйгээр барахгүй дөрвөн хүүхдийн аав болсон үедээ тэднийгээ ‘’Хатачин овогтон’’ гэж бичээгүй байна. Учир нь тэдгээр нь Орос эхнэрээс нь төржээ. Тэгэхээр нөгөөх ‘’Хатачин овог’’өгөх боломжгүйдэждээ. Ураг, удам гэгч ийм нарийн ойлголт шүү!

Манай эцэг, эх болох хүмүүсийн бие тэнхээ сайн уу?

1. Эрчүүдийн сульдаа

Сүүлийн гуч гаруй жилд үрийн эцэг болох насны монгол эрчүүдийн сульдаа байнга нэмэгдэж байна.

— Эрчүүд эмэгтэйчүүдээс бараг 9-10 жилээр богино наслах боллоо /эмэгтэйчүүд 74,8 жил наслахад эрэгтэйчүүд 64,8 жил наслаж байна/.

— Эмэгтэйчүүдийг жирэмслүүлэх эрчүүдийн гол эрхтэн түрүү булчирхай нь цагаасаа өмнө ажилгүй болдог

— Элдэв өвчинд эрчүүдийн өртөх нь өөрөөсөө шалтгаалан нэмэгдэх болжээ.

2. Эрчүүдийн осолд өртөлт нь нэмэгдсэн

— Морио моторт тэргээр сольсноороо зам тээврийн ослоор амь алдагсдын 75 хувь нь эрчүүд болсон. Бас Хятадаас ирүүлдэг чанаргүй моторциклоор гангардаг залуус олон удаа осолдож сүйрэв.

— Залуу эрчүүд хэл амаа олох, ойлголцох хүмүүжлийн доголдлоос болж бие биентэйгээ зодолдох, амиа алдах удаа нэмэгдэв.

3. Эрчүүд амаараа хордох нь түгээмэл болов

— Эрчүүдийн жараад хувь нь архидаж өөрснөө хорддог нь ер захиргаагүй болсон. Архидах нь эрчүүдийн дийлэнх олонхийн ‘’ундаа’’ болсон. Тэр хэрэгцээг нь хангадаг архины хоёр том үйлдвэр, хоёр зуугаад эрнэгийг ил, далдын ‘’нэрмэлчид’’ үндэстнээ дураараа ‘’хордуулж’’ байх боллоо.

— Тамхи гэдэг утаат хороор өөрсдийгөө утагчид нь эрчүүд бөгөөд өөрснийгөө утаж байгаа мөртлөө утаатай хот гэж нийслэлээ муу хэлсээр буйн дийлэнх олонхи нь нь эрчүүд юм.

— Сүүлийн үед ‘’Хар Тамхи’’ гэж дээр үеээс монголчуудын жигшиж хар тамхичин хятадын ‘’үнэрээс’’ холуур явах заншилтай байсан тэрхүү ‘’хорт утаагаар’’ эрчүүд чээжээ утдаг боллоо.

4. Эмэгтэйчүүдийн байр байц

— Манайд одоо гэр бүл салсан, нөхөртөө хаягдсан, архичин, завхай эрчүүдээс салсан бусад шалтгаануудаар өрх толгойлохоос аргагүй болсон эмэгтэйчүүд сүүлийн гучаад жилд эрс олширсон! Саяхан 83 мянган эмэгтэй өрх толгойлохоос аргагүй болсон. Одоо 90 мянга болсон бололтой.

— Эх болох гээд тээж яваа үрийг нь эхийн хэвлийд хөнөөдөг урьд өмнө байгаагүй муу ёрын үйлдлийг гадаадынхныг дуурайж улсдаа нэвтрүүлэхийг санаачилсан гурван нүгэлтний (нэг нь эмэгтэй) саваагүйтлийг засаг төрөөс байтугай ард түмнээс асуулгүйгээр тэдний зөвшөөрөлгүйгээр шийдэж хэрэгжүүлэхдээ ‘’аборт’’ гэдэг гадаад нэрийг нь зөв орчуулалгүйгээр ‘’үр хөнөөх’’ гэсэн хоёр үгээр хазгай нэвтрүүлсэн лай, ланчигийг эх болох монгол эмэгтэйчүүдэд үүрүүлсэн дөч шахам жилд нэг сая хэдэн арван мянган үрийн хагацал эхчүүд үзээд байна.

— Эхийнхээ хэвлийд торинож ядаж байгаа нялх үрсийг нь гардан ‘’хөнөөдөг’’ нүгэл нь эмч нарт ноогдсон бөгөөд сүүлийн жилүүдэд завхайрч яваад нөхөр нь бус этгээдүүдээс хүүхэд олдог хүүхнүүд олширч ‘’бэлэнчилсний’’ балаг их боллоо. Гурваас дөрвөн удаа тийм тохиолдолдог ‘’аборт’’ хийлгэсэн хүүхэн ч байгаа дуулдав. Тийм хүүхнүүд эцэстээ үргүй ‘’янхан’’ болоход холгүй ажээ.

— ‘’Доодохын’’ замбараагүйтэлээс болоод яр, хүйтэн, тэмбүү зэрэг бүүр дээр үед устгагдсан өвчнүүд гол төлөв залуувтар хүүхнүүдэд ахин буй болсон нь эмэгтэйчүүдийн жаргал нь зовлонгоор солигдох аюулын хамгийн ноцтой нь болоод байна.

5. Хөөрхийлөлтэй хүүхдүүдийн зовлон

Хүүхдийн хүн амд эзлэх хувь нь 1989 онд 77,4% байсан, 2000 онд 58,9%, 2010 онд 39,6% болж буурсан, 100 хүн тутмын 45 нь хүүхэд хөгшид байв : Хүүхдийн тоо нь цөөрч буй цөөнгүй шалтгаан бий.

— Манцуйтай хүүхдээ орон сууцны хонгилд, гудамжны хогийн саванд орхих (жилд 10 гаруй, 2000 он гарснаар 4 хүүхэд тэгж хаягдсан) харь орныхон гадаадынханд өргүүлэх гэх мэтээр өнчрүүлдэг эх эцэг олширч, нийтдээ 4000 хүүхэд өнчирснийг хүүхэд асрах газар өгөхөөс аргагүй болжээ .

— Хүүхдийг уралдааны морь унуулахаас эхлээд элдэв ослоор нас баруулах, эрэмдэг, зэрэмдэг болгох тэрнээ ‘’хөгжлийн бэрхшээлтэй’’ гэж хуурмаглан нэрлэх томчууд бас олширсоор байна.

— Хүүхдийг эцэг, эх, томчууд нь зодож гэмтээх

— Бага балчир хүүхдийг ганцааранг нь орон сууцандаа түгжин орхих

— Одоо манай улсад 40 мянган хүүхэд тахир дутуу бас нүд сохорсон 7000, дүлий, хэлгүй, 80 мянган хүн байгаа.

Эрлийзжсэн үр хүүхэд

Монголчууд сүүлийн үед гадаадын хүмүүстэй гэрлэж эрлийз хүүхэд төрүүлэх нь нэмэгдсээр түүнээс ардчилал, эрх чөлөөгөөр “өнгөлдөг” болжээ. Ойрхоны баримт дурдахад Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Орос гээд л Ази, Европын зарим оронд гадаад авгайтай, эсвэл нөхөртэй Монголчууд нэмэгдсээр хүүхэд төрүүлсээр байгаа билээ. Орост гэхэд л нэрт эрдэмтэн Дамдинсүрэн орос авгай авч дөрвөн хүүхэдтэй болсон. (Тэд одоо насаа элээсэн) их зохиолч Нацагдорж ч гэсэн Орос авгай авч тэр нь хүүхэд төрүүлсэн гэхчилэн холын юм ярихгүй гэхэд одоо үед Өмнөд Солонгост олон хүүхэн харийн нөхөрт гарсан. Хятад, Япон ч бас цөөнгүй. Эдгээр хүүхдийн ураг, удмын асуудал эхээрээн үү, эцгээрээн үү?

Өргүүлсэн,худалдагдсан хүүхдүүд удам,угсаагаа яаж тодорхойлох вэ.

Жич: Эхийнхээ хэвлийд хүн болохоор торниж буй үрээ ганцхан 2019 оны эхний 10 сар гэхэд л 4000 эмэгтэй зулбуулaхаас ( зүрх нь зогсчихсон) аргагүйдсэн урьд үзэгдээгүй, сонсогдоогүй муу мэдээ сонсогдлоо.

Үг үнэмлэштэй ч худал мэт болно

Үйлдэл үнэмшихмээргүй ч үнэн болно

Ураг,удмаа сэргээн дээдлэх тухай яриа сүүлийн жилүүдэд нэлээд ярьж, хурал зөвлөгөөн хийж, сонин гаргах боллоо. Сайшаалтай санаачлага гэж үзэж болно. Гэхдээ ам яриагаар өөрөөн бүтчих ажил гэж бодвол явцтай юм болоход хэцүү. Ярих, бичих ч хэрэгтэй. Гэхдээ түүнийг ажил, үйлдэл болгох шаардлагатай. 1925 оноос хойш ураг удмаа ярих, бичих, үйлдэхийг зогсоочихсон ийм байдлыг өөрчилхөд амаар ч, ажлаар ч тодорхой хөдлөх шаардлагатай байна. Нэгэнт мартагнуулаад олон жил болчихсон тул мэдэх гэрчүүд нь хорвоог орхичихсон зүйл болохоор таамаглах, дур зоргоороо шийдэх залууст сургамж, дурсамж өгөх хүмүүс өнөөдөр ховорджээ. Тэгээд л нэг хэсэг хүн ураг, төрлөө таамаглаж “боржигон” гэх нь айхтар их олон болжээ. Жинхэнэ овог, ургаа олон үеэр нь нэрлэх залуу хүн тун ч ховор бараг үгүй учраас аав, ээж, эмээ, өвөө гэсгээд л дуу тасарч байх шиг.

Тэгвэл тэр есөн уламжлалт нэрнээс нь өөрийн эцэг, дараа нь өвөг тэгээд элэнцэг гээд л цааш нь нэрлэх залуус байтугай хөгшид ч одоо бараг тохиолдохгүй болжээ. Зөвхөн “ есөн үе” гэх ерөнхий үгээр л ярих юм. Гэтэл дөрөвдөхь нь “будатур”, улмаар “будачхүр, юркы, дутакун гэх нэрсийг хэн бугай ч хэлэхээргүй юм. Тэр ч байтугай өвгийнхөө эцгийг “элэнцэг” гэхэд хараал мэт, ойлгодог хүмүүс ч байх бололтой. Ийм нөхцөлд “ураг, удмын” асуудлыг ихээхэн гүнзгий судлахгүйгээр зөвхөн нэр төдий хэмжээнд биш харин ядаж есөн үеэ мэдэх хэмжээнд хүрмээр байна. Мэдэхээр барахгүй шинэ үеийхнийгээ гэр бүл болох үеэс нь эхлээд зөв эхнэр, зөв нөхөр хоёрыг сонгох үедээ “ураг,удмын” төөрөгдөлгүй шийдэх нь гол асуудал болно.

Бариачийн ухаан

Гэр бүл болохоор шийдсэн залуу хос нь ардынхаа уламжлалыг баримтлах нь эмчид очихоос хавьгүй чухал гэдгийг санууштай болно. Одоо үед “бариач” гэдэг эрдэм, мэдлэгтэй хүн ховорджээ. Гэвч ахмадуудын дунд бариачийн эрдэм мэдлэгтэй хүн цөөвтөр бий буйзаа. Тийм “үнэмлэхгүй” мэргэн бариачийн тухай “Малчин Ө-гийнд ноён Ө зочлов” гэсэн баримтат тууж-д товч өгүүлсэн байгаа билээ. Тэрхүү Америк ноён уул нь гурван удаа гэрлээд тэр гурван эхнэр нь хүүхэд олоогүй салжээ. Тэгтэл ноён Ө монгол малчин өвгөнийд зочлож байх үедээ судсаа бариулжээ. Малчин өвгөн бариач хүн биш байсан ч гэсэн судас барих мэдлэгтэй нэгэн байжээ. Тэгээд судсыг нь барихдаа ноён Ө-г өөрийг нь үргүй хүн гэж мэдээд хэлжээ. Өвгөн малчин тэр ноёны зүүн гарын шууны судсыг бариад тийм “онош” тавихад ноён нь ичихдээ баруун гарынхаа судсыг бариулах гэсэн чинь өвгөн “баруун гараараа хүн ихэвчлэн хөдөлмөрлөж, хар ажил хийдэг тул судас нь доголдолтой байдаг учрыг өгүүлжээ.

Судасны нь цохилтыг эдгээвэл үртэй болох эсэхийг өвгөн малчингаас лавлахад засарч мэднэ л дээ, тэгсэн ч гэсэн охин л гарна гэдэгийг гэх хариу өгсөн байдаг. Тэрэн шиг гэрлэх гэж байгаа хос хоёр залуу юуны урд бариачаар судсаа бариулж хүү, охин хоёрын алийг эхлээд төрүүлэх эсэхийг бас үртэй эсэхээ мэдэж авах нь чухал учир болно. “Эмчид очоод xэлүүлэн авч болохгүй юм уу” гэсэн асуулт гарна. Үнэндээ эмч нар бол тийм асуултад оновчтой хариулт өгөх нь эргэлзээтэй юм.

Судас барих монгол ухааныг ашиглах, хөгжүүлэх нь ураг удмын үйлст үнэнхүү ач холбогдолтой юм.

Эцэг эрсийн сульдааг эцэслэе

Манай эрчүүд сүүлийн гуч гаруй жилд ихээхэн сульдаж эмэгтэйчүүдээс 9-10 жилээр богино наслах болсон тухайд өмнө нь дурдсан. Энэхүү сульдааны үндсэн хөнөөлийг үүсгэгч нь гурван гол дайсан байгааг нийтээр бараглан мэдэж буй билээ.

Нэгдэх том дайсан нь архидалт юм. Бараг бүх эрс тэр тусмаа залуучууд байнга архидан согтуурдаг болсон усан дайсантай. Яагаад “усан” гэж байгааг өмнө товч ярьсан. Архи гэж монголчууд ярьдаг тэр шингэн дайсан нь “водка” гэдэг орос нэртэй бөгөөд дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд Орост ус, спиртийн найруулгаар хийж залуу цэргүүдээ байлдаанд оруулахад зоригжуулж байгаад дайны дараах жилүүдэд үргэлжлэн эрчүүдийг муу занд сургаж улмаар Монголчуудад халдан тархсан тэрхүү шингэн хорноос болж эрчүүдийн сульдаа яваандаа угсаа удамд тун ч том хөнөөл тарьсаар байна.

Зохиолчдоор л баримт авахад дэлхийн дайны дараах үеийн манай зохиолчид уран үгсэндээ ч хөөрсөн үү, ямар ч гэсэн толгой дараалан хундага өргөцгөөдөг болсон. Гэтэл зохиолчдын дунд архи уух нь байтугай бараг амсдаг ч үгүй ганц зохиолч байсан. Тэр бол ахмад зохиолч Бөхийн Бааст юм. Тэрээр архи амсалгүй ажиллаж бүтээсээр 95 наслаад саяхан хорвоог орхилоо. Ийм урт насалсан өөр зохиолч байхгүй. Тэгтэл бас цэргийн зүтгэлтэн хошууч генерал Гүржавын Алтангэрэл энэ онд 100 наслаад саяхан өөд боллоо. Үл архидахын үлгэр нь урт наслахын болзол хангасан хэрэг.

Архи гэдэг шингэн хорноос хол явбал эрчүүдийн сульдаа гэж үгүй болохнээ!

Үргүй болох үйлийн үр

Үргүй болох тохиолдол бол эрэгтэйд ч эмэгтэйд ч аль алинд нь учирч болох үзэгдэл юм. Үүнд юуны урьд эрчүүдээр эхэлдэг гэж болно. Учир нь үр тогтоох үйлдлийг эхлэгч нь эр хүн байдаг. Сүүлийн гуч гаруй жилд эрчүүд сульдаж, эмэгтэйчүүдэс 9 -10 жилээр богино насладаг болсныг өмнө дурдсан. Сульдсан тийм эрс эцэг болох ‘’ажлын’’ гол хэрэглүүр нь түрүү булчирхай юм. Энэхүү чухал булчирхай суларсаны улмаас тийм ‘’зовлонтой’’ эрээс хүүхэд олох горьдол байх аргагүй. Энэ тухай өмнө дурдсан. Тэрхүү түрүү булчирхайг манайд эмчлэх тохиолдол гэвэл мэс заслаар хөндөхөөс өөрөөр манайд аргалж чадахгүйд хүрдэг. Гэвч сүүлийн үед Хятад эмээр тэрхүү түрүү булчирхайг эмчилдэг хүн гарч ирээд байгаа. Түүний эмээр ‘’эмчилгээгүй болсон түрүү булчирхайг 14 хоногт эдгээсэн’’ гэж сонинд бичжээ. Тийм эмээр ингэж эмчлэхийг хүсвэл 9944-1388 утсаар эсвэл 9914-3814 болон 8044-1388 дугаартай утсаар ярьж болох юм байна. Хятад эмчээс өөр Super Prostale гэдэг ургамалын гаралтай эмийг Канад улсад хийдэг бөгөөд түүнээс өдөрт нэг ширхэгийг ууж 365 хоног хэрэглэдэг байна. Энэчлэнгээр түрүү булчирхайг эмчлэх боломжийг ашиглахад эрчүүдэд нэрэлхэх юм алга.

Эмэгтэйчүүдийн тухайд гэвэл ихэвчлэн завхайрлын улмаас яр, хүйтэн (тэмбүү) тусч үргүй болох ялангуяа биеэ үнэлэх гэж авгайлсан бэлэнчлэлээс ‘’доодохын өвчин’’ олж, хүүхэд олохоос халагдах нь сүүлийн үед тун ч солиоролд хүрч байна. Бараг насанд хүрээгүй яваа охидууд ‘’биеэ үнэлдэгтээ’’ хүрсэн нь гасалмаар болжээ. ‘’Биеэ үнэлэгч’’ охид 2002 онд 200-250 байсан бол 2006 онд 400-1,000 болон олширчээ. ( ‘’Хүрээ Хэмнэл’’ сонины 2006 оны No41-д)

‘’Аборт’’ гэдэг эхийнхээ хэвлийд хүүхэд устгагдах аюулын тухай өмнө өгүүлсэн. Ахин тодотгоход олон дахин үрээ хөндүүлсэн эмэгтэйчүүд ихэнх нь эцсийн дүнд үргүй болох тохиолдол элбэг боллоо.

Тамхийг багасгаж, хар тамхийг бүрэн хориглох, хэрэглэгчдэд гэм зэм хүлээлгэхгүй бол хүн амын ялангуяа эрэгтэйчүүдийн бие махбодь, сэтгэл санаа, эрүүл мэндэд харсаар байтал хохирол учруулсаар байгааг хязгаарлах ёстой.

Сүүлийн гучаад жилд хүн амын, ялангуяа үр хүүхдийн зүй бусын хорогдол их болж буй нь үндэстний маань ураг, удмыг шингэрэх аюултай бөгөөд үүнд автo ослоор амиа алдах нь 2001-2015 оны хооронд 70 мянга 722 хүн осолд өртсөнөөр 6,155 нь амь алдаж 17,882 нь гэмтэж 2014 оны эхний 10 сард 880 хүүхэд хөнөөгджээ. 1989 онд хүн амын хүүхдийн өсөлт хувь 77,4 байсан бол 2000 онд 58,2 болж 2010 онд 39,6 болтлоо буурчээ.

Амь насаа алдаагүй ч гэсэн бусад төрлийн осол, эндэгдэлийн харгайгаар иргэд, ялангуяа хүүхэд багачууд эрэмдэг, зэрэмдэг болсныг ‘’хөгжлийн бэрхшээлтэй’’ хэмээн ‘’авгайлах’’ болсон тийм хүмүүс 2015 он гэхэд л 120 мянган иргэд тэдний дотор 32 мянган хүүхэд тоологдсон бөгөөд тэдгээрийн дотор 15 мянган сонсгол дүлий, 14 мянган харах хараагүй, нийтдээ гучаад мянган хүн үнэндээ амь зуух, хөдөлмөрлөхөд маш хүндрэлтэй болчихсон хэрэг юм. Гуравхан сая хүнтэй атал 2010 он гэхэд л 59 гаруй 60 мянган хүн Mонголын харьяат иргэнээс гарч, 10-аад жилд 76 гадаад орны иргэдтэй 5,139 монгол хүүхэн, нөхөрт гарчээ. Үндэстэний урсгал гадагшаа нэмэгдэж улсад 5 хүний нэг нь ‘’дарга’’ 10 хүний нэг нь ‘’доодохын’’ өвчтэй боллоо шүү!

Үндэстнийхээ ураг удмаа хамгаалахад мөрдөх хуулинд орох санаа

Үндсэн хуулиас ч чухал үндэстнээ хамгаалах хууль өнөөгийн Монголд хэрэгтэй байна. “Удмын сангаа сэргээхгүй бол бид устах гээд байна” гэж хүн судлагч, доктор Ж.Батсуурь бичээд бас яриад түүнийхээ нэгэн голлох сэрэмжлэлийг “Манай хүн амын 97.24% нь шууд, 2,76% нь алсуур цус ойртсон” гэж түгшүүр зарласан билээ. Энэхүү аюулаас сэрэмжлэн хамгаалахын тулд “Үндэстнээ хамгаалах хууль” нэн даруй хэрэгтэй болжээ. Мөнхүү хуулийг боловсруулахад доктор Ж.Батсуурь, доктор М.Энхмаа нараар толгойлуулж, Mонголын Ураг, Удам, Уламжлалын холбооны тэргүүн Ж.Түдэвдорж, Төв аймгийн мөн удирдах зөвлөлийн гишүүн Ч.Жадамба зэрэг болон хуульч эрдэмтэн хүмүүсийг оролцуулсан томоохон хамтлаг байгуулан ажиллуулах шаардлагатай юм.

“Үндэстнээ ураг удмаа хамгаалах хуулинд” Монголын ураг удамын уламжлалт сэргээн хэрэгжүүлэхэд иргэдийн үүрэг, хариуцлага, үйл хэргийг нарийвчлан тодорхойлох заалтууд орсон байвал зохино. Нөгөө талаар энд орох заалтуудаас гадна тодорхой тийм үйлдэлд саад тотгор болох үйлдлүүдийг хориглох мөн шинэчлэх хэрэг явдлуудыг тодорхойлох ёстой.

Тэдгээрийн заримыг дурдвал:

1. Ураг удмаа онохгүй таамаглан нэрлэх, тодорхойлох,

2. Цус ойртох 10 төрлийн өвчний зарим илэрсэн хүүхэд төрүүлсэнээ нуух, дахин давтах,

3. Том гүрнүүдийн “Үрийн банкнаас” үр авах, үрчлүүлэх зэрэг болой.

- Хүн амын өсөлтөд тээр болж байгаа “водка” технологиоор архи үйлдвэрлэх газруудыг хориглох, хаах

- Оронд нь одоо НҮБ-д бүртгэгдэж байгаа айргаар архи нэрдэг монгол уламжлалт аргаа дэлгэрүүлэх, үүнд: айргаар буюу сүүн төрлийн бүтээгдэхүүнээрээ таван янзын архи, тухайлбал: сувс, арз, борз, шарз, хорз эдгээр болой. Эдгээрийн хамгийн хатуулаг нь хорз буюу усгүй хар архи юм. Энэ монгол аргыг Голландынхан ашиглаад “Уиски” хийж дэлхийд алдаршаад байна. (Уиски гэдэг нь усгүй гэсэн монгол үг шүүдээ). Усаар биш (водка) сүүгээрээ (айраг) архидаж байх нь хавьгүй эрхэм билээ.

- “Үрийн хүйтэн банк” АНУ, Оросын жишгээр байгуулж өнөө үеийнхээ бие бялдар сайтай, санаа сэтгэл сийрэг бөгөөд цэвэр цустай эрчүүдээсээ үр худалдан авч хадгалцгаая!

- “Аборт” гэдэг муу ёрын үйлдлийг зогсоож (үнэхээр үр төрүүлэх боломжгүй нь шинжлэгдсэнээс бусдыг) абортлох хатуу зарчимтай болох хэрэгтэй

- Гэрлэлтээ бүртгүүлхээс өмнө хоёр хос бариачид очиж судсаа бариулж саналыг нь сонсож асуудлаа шийдэх нь ч чухал юм

- Харь орны хар, цагаан арьстай, насны их зөрүүтэй эрсийн эхнэр болохыг монгол бүсгүйчүүд хэтэрхий мөрөөдөж мөнгө, баялаг, эзэмшдэгт нь хууртахыг болгоомжлох, татгалзах

- Залуу эрчүүд, хүүхнүүд ураг, удмынхаа тухай мэдээллийг эцэг эхээсээ авч байх, эрдэмтдээр судлуулах талаар гэр бүл болохоосоо урьдаар анхаарч мэдлэгтэй болох үүрэг журамтай байх

- Нэгэнт гэрлэж айл болсон нөхцөлд гэр бүлийн тогтвортой, эхнэр, нөхөр үнэн сэтгэлтэй байж үр хүүхэд төрүүлсэн нөхцөлд тэрнийгээ хайрлан халамжилж , гачигдахгүй, ганцаардахгүй, гэмтэхгүй, гэнэдэхгүй, гутахгүй, гуйрамчлахгүй байлгаж өсгөх ёстой, үүрэгтэй тэр нь хуульчлагдсан байх ёстой.

- Манайтай харьцуулашгүй хүн амтай хойт хөрш Орос улсын Ерөнхийлөгч Путин Владимир Орос хүүхдийг АНУ-д үрчлүүлэхийг хориглосон зарлиг гаргажээ. Тэр байтугай жижигхэн Тува мужийг анхаарал халамжиндаа авч даргаар нь манай Элдэв-Очиртой хамт орос сургууль төгсөөд ирэхэд нь Сальчин Тогоог дэвшүүлж тавьсан бөгөөд тэр нь Туваг сайн удирдаж буй гэж Лениний одонгоор 6,7 удаа шагнаж байв. Нөгөөтэйгүүр Тувагийн иргэн Сергей Шойгууг дэмжин Оросын Батлан хамгаалах яамны сайдаар дэвшүүлэн ажиллуулсаар байна. Бас түүний охин сайд болжээ.

- Гэтэл манай урд хөршийнхөн (Хятадууд) гуч дөчин мянгаараа хүрч ирээд Монгол ажилчдын эрхлэж байсан ажлыг аваад хийж байхаар барахгүй 850 гаруй тусгай бодлоготонгуудыг манайд янз бүрийн замаар оруулж ирсэн бөгөөд харин тэднийг буцаасан юм. Дээр үед Богдхааны цайлган дээр хортой дарсыг Богдын нэрээр өргөн барьж тэрийг нь мэдэлгүй хэд хэдэн том зүтгэлтэн маань нүд аньсан байдаг. Харин тийм муухай үйлдэлийг нь мэдэж авсан гадаад яамны сайд Чинван Ханддорж тэрхүү хортой өргөлийг нь алдаж газар унагаасан байдаг. Гэвч түүнийг дайллагаас гарч шөнө харих замд нь хоёр этгээд цохиж алсан түүх бий. Тийм нүгэлт хөнөөлд тиймэрхүү аргаар Засагт Хаан Содномравдан, Сайн ноён хаан, анхны Ерөнхий сайд нарыг ч хорлосон байдаг. Тийм нүгэл хийж байхыг нь Богдхаан мэдээгүй гэх аргагүй. Тийм хүнийг Монголын Хувьсгалыг удирдсан хүн гэж одоогийнхон мэдэмхийрж айлдаад байх нь гайхмаар хачин!

“Ураг,удам” гэдэг бол зөвхөн энэ хоёр үгээр чанга яриад байвал бүтчих ч амаргүй хялбар ч зүйл биш бөгөөд өвөг дээдсийн маань эрт үеэс олон зууны турш үргэлжлэн боловсронгуй болсоор ирсэн гүн ухааны ойлголт шингэсэн үзэл баримтлал, ахуй амьдралын хууль юм. Тэр тусмаа өнгөрч буй зууны 25 дугаар оноос хойш мартагдах хандлагад орсон төдийгүй Европын өөр иргэншлийн нөлөө туссанаар буй амин чухал бас гээж, мартаж болшгүй үзэгдэл билээ.

Наад захаас нь дурдахад л Урианхайнууд, Олохонууд, Баяд, Харанууд, Мянгадууд, Хотгойдууд, Татарууд, Буриадууд, Хакасууд, Элжигэн, Жалайрууд, Хэрээдүүд гэх юмуу дарлиганууд гэхэд 15 нэр дурсахад нь толгой эргэм олон тул хожим сүүлийн үед гурван бүлэгт хуваан үзэж, хэрээдүүд, мэргэдүүд, халхууд гэх болжээ. Халхууд малчин талдаа, хэрээдүүд ажилчин чигтэй, мэргэд нь шашны хандлага голлож байсан хэрэг бололтой. Тэдний аж амьдрал, ёс заншилд ч ялгаатай содон зүйл байжээ. Тухайлбал жалайрууд малчин ахуй голлох тул хүндэтгэлийн хоол нь бууз биш хонины дал байсаар иржээ. Хамгийн хүндэтгэлтэй хүндээ хонины дал чанаж өгдөг ёс зүйтэй явж иржээ. Далыг хүндэт хүн нь зооглон мөлжөөд ясыг нь хаядаггүй, мэргэнд хэрэглэдэг байжээ. Далаар мэргэлж хэрэг явдлыг тун оновчтой тодорхойлдог байсан хэрэг юм. Бас жалайруудын дунд “чөмөгний ёс” гэж байжээ. Өндөр настай болсон хүн өөрөө хүсвэл хонины чанасан “дунд чөмөгөөр” ам дүүрэн үмхэн өрөм шар тосоо хойноос нь гудруулж өөд болдог байжээ.

“Ханан гэрээсээ холдож

Хадан гэртээ ойртлоо!” гэж гудруулах настан нь хэлдэг байжээ. Тэр нь дунд чөмгөө гудруулах хүсэл юм. Настанг гудрах дунд чөмөгийг хүүхэд залуус, хүүхнүүдэд идүүлдэггүй ёстой байжээ.

Малчин бус буюу ялангуяа үхэр голлон өсгөдөг хүмүүсийг Оросууд Якутууд (як-сарлаг) гэж нэрэлсээр саяхан болтол тэр л хэвээрээ байлаа. Харин саяхны өөрчлөлт болсоны үр дүнд якутууд нь эрт цагаас нь уламжлалтай хуучин нэрээ хэрэглэж эхлэв. Тэр нь “саха” гэдэг эрний уламжлалт “Саха монгол” юм. Энэчлэнгээр нарийвчлан судалбаас “Ураг удмын” түүх соёлд мартагдаж гээгдсэн юм олон бөгөөд эргэн харж судлууштай ажээ.

Хорьдугаар зууны хоёрдугаар хагасаас хойш 600хан мянган хүнээ 3 сая болтол нь өсгөж чадсан Монголчууд шинэ зууны эхний хорь хүрэхгүй жилд хүн амынхаа өсөлтийг өөрснөө зогсоож үр хүүхэд төрүүлэх буянаа хааж даруй нэг сая 500 мянган гэм зэмгүй нялх үрсээ эх эцгийнх нь зөвшөөрлөөл “аборт” гэдэг нүгэл хөнөөлөөр устгасаар байна. Ийм нөхцөлд удам, ураг гэж ярихад хуурамч худалчийн явдал бөгөөд шинэ зуунд хүн болохдоо урьд зуунаас оюун ухаан, хүч чадлаар давж гарах хувь тавилантангуудаа хорвоог харуулалгүй эхийнх нь саванд устгуулах “зүй ёсын бус хорогдлыг” Польш улсын жишээгээр хориглох хуультай болох ёстой болоод байна. “Үр хөндөгч” гэдэг алуурчид нялхсыг 1-2 сартайг нь 30-40 мянга, 2-4 сартайг нь 40-80 мянга 4-6 сартайг нь 90-200 мянган төгрөгийн авлига авч байж үйлддэг байна. Нэгэнт олоод савандаа тээж яваа үрээ яагаад хөнөөлгөж байгааг нь эхчүүдээс асууж судлахад 90 хувь нь өөрийн хүсэлтээр гэж хариулжээ. Бас 25 хувь нь санхүүгийн боломжгүйгээс гэж хариулжээ. Өөрөө хүсээгүй юм уу санхүүгийн боломжгүй юм бол хүүхэд олохгүй байхыг нэг хэсэгтээ тэвчмээрсэн. Гэтэл судалгаанаас үзвэл гурван эмэгтэйгийн нэг нь жилдээ нэгээс хоёр удаа үрээ хөндүүлдэг, нийт нөхөн үржлийн мянган эмэгтэй дутамд зуун хорин тав нь үр хөндүүлжээ. Гадаадыг дуурайж хуулбарласан энэхүү “аборт” гэгчээр хичнээн суут Монгол хүмүүсийг эхийнх нь хэвлийд хурц мэсээр устгасан болоо гэж санаа зовмоор зүйл шүүдээ энэ бол!

Хүн амын, тэр тусмаа үр хүүхдийнхээ “ёс бусын хорогдлыг” улс юм бол түүний удирдагч нар анхаарч арга хэмжээ авахгүй өчнөөн жил “алуурчдыг” өөгшүүлж суудаг нь бас нэгэн төрлийн “алмайрал” билээ. Нөгөө талаар эхээс амьд гарч хүн болж яваа нялх үрсээ авто осол, хоол ундны хордлого, түлэгдэл, элдэв өвчлөлөөс болон зэрэмдэглэхээс хамгаалах, тийм зовлонд учирсанд нь үзүүлэх бололцоог сайжруулж, эм тан, багаж төхөөрөмжтой болох, ялангуяа нүдний хараагүй болсон чих нь сонсголгүйдсэн, хэл нь гэмтэж ярих боломжоо алдсан хүүхэд багачуудыг Брайлийн тэмтрүүлэх багажаас эхлээд (манай улст Канадаас ирсэн ганц тэмтрүүл байгаа) хөгжингүй орны багаж, хэрэгслүүдээр хангууштай. Дохионы хэл заадаг цөөхөн буянтай багш нараа ч урамшуулж, шагнал урамшил олгож, цалингий нь ч гэсэн нэмж байвал тэд харах хараагүй, сонсголгүй дүлий, ярианы эрхтэн боломжгүй хүүхдүүдийг хүний зэрэгтэй болж, өөртөө ч улстаа ч буянтан болоход нь ач тустай болох шүү дээ! Төр засагт одоо шинээр сонгогдох зүтгэлтнүүд үнэнхүү үндэстнийхээ ураг, удмыг бодсон гэгээн сайхан бодлого гаргаж хэрэгжүүлэх буйзаа!

Төгөсгөлд

Л.Түдэв миний тухайд гэвэл: Жалайр,(залаа эр) овогтон халх малчины хүүхэд билээ. Дарьчиний 15 аймгаас үлдсэн зургаагийн нэгэн бол залаа эр (Жалайр) овогтонууд юм. Тэдгээр нь:

1. Урианхан

2. Олхонууд

3. Элжигэн

4. Баяуд

5. Хараанууд

6. Жалайруул болой.

Жалайр гэж дуудагддаг болсон Залаа эр овог өөрөө 10 аймаг, отог юм.

Чингис хааны мянганы 88 ноёдын 9 нь Жалайр 5 нь баарин овогтон байжээ. Жалайр нь (Залаа эр) цэргийн ар талыг хамгаалж байлддаг үүрэгтэй учир тэдний залай нь байжээ.

Жалайрын сайн эр гэж алдаршсан Мухулай жанжин бол хойт Хятадыг захирагчаар томилогдон ажиллаж гавьяаны Гоован цол, хар сар бүхийн цагаан туг, алтан ташгаах шагнагдсан цэргийн хүн байжээ.

Хожим нь Хан-Тай Шар нурууны есөн сахиулын нэг нь Жалайрууд байжээ. Нөгөөдүүл нь Баарин, Урианхан гээд л найман сахиул байжээ.

Эхнэр Н.Цагаач маань хотгойд овог бөгөөд Хөвсгөл аймгийн хойт хязгаарын омгийн малчин гаралтай бөгөөд нөхөртэйгөө цус ойртоогүй учраас гурван хүүхэд (хоёр охин, нэг хүү) төрүүлсэн эх юм. Төрүүлсэн гурван хүүхэд нь тус бүр гурав гурван охид голдуу хүүхэд төрүүлж өсгөсөн билээ.

Говь алтайнхан бол ураг төрлөө ерөнхийд нь мэддэгээс гадна цус ойртолтын тохиолдол тун ховор хүмүүс гэж болно. Гэрчилэгчийг холоос эрэлтгүй, Монголын ураг удам уламжлалын Холбооны тэргүүн Ж.Түдэвдорж гуай гэхэд л Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сумын хүн бөгөөд өндөр өвөө нь Гэрсэн хунтайж гээд л цаашаа явдгаа тэрээр сониндоо уг удмаа дурсан бичсэнээс тодорхой буюу.

Ураг төрөл, удам угсааны асуудлыг хөндөж багагүй ажилан их зүтгэл гаргасан эрдэмтэд хоёрхон байгаа билээ. Харин Ж.Түдэвдорж, Н.Дуламсүрэн, Д.Цээсэд нар “Ураг удам” сонин гаргаж бага бус зүтгэл гаргаж байгаа сайшаалтай сурталчилгаа хийж буй хүмүүс юм. Тэрхүү ажил үйлсээ бас хуульчлан зааж өгөх нь чухал юм.

Ургийн бичгээ хөтөлхийг 1925 онд тусгай тогтоолоор хориглосон болохоор одоо үед бие даасан хууль гаргаж хэрэгжүүлэхээс аргагүйг харгалзан үзвээс нийцтэй юм.

Аймаг бүр оршин суугчдынхаа ураг удмын бүртгэлийг одоо ба өнгөрсөн байдлаар нь судалгаа гаргах бүрдүүлэх ажлыг аймгийн удирдлагууд 2 жилийн дотор хийж гүйцэтгэх үүрэг хуульд заах нь чухал байна.

Жич: Одоогоор Монголын бараг хагас сая иргэд янз бүрийн нөхцөлд сууж ажиллаж “дүрвэгсэд” гэж болохоор байдалд сууж байгааг тогтоол үйлдэхдээ анхаарч үзэх нь бас чухал билээ.

“Үг үнэмшилтэй ч худал мэт болдог

Үйлдэл үнэмшмээргүй ч үнэн болдог” гэж ахин давтая.

Хүнийг өөрийг нь өөрт нь уусгах зургаан аюулыг юм боддогүй, хөнгөмсөг хүмүүст сануулахад:

1. Хүнээр уусгах

2. Хүнсээр нь уусгах

3. Өвчнөөр уусгах

4. Мөнгөөр уусгах

5. Шүтлэгээр уусгах

6. Өөрт нь уусгах

Аргыг зальтангууд хэрэглэдэг болсон шүү! Бүү март!

- 70 гаруй сая малтай болоод байгаа мөртлөө хүнсний зүйлийн 70 орчим хувийг гаднаас авч байгаа маань “хүнсээр уусахад” тун ойрхон байгаа хэрэг

- Хагас сая иргэд маань гадаад орнуудад амьдарч 5140 мянган монгол хүүхэн харийн эхнэр болоод байгаа нь “хүнээр уусах” хурдац мөн бизээ

- Арван хүний нэг нь тэмбүүтчихээд байгаа нь “өвчнөөр уусах” ёр бизээ

- Эрчүүдийн 50 хувь нь донтсон архидагчид болчихоод байгаа нь “өөртөө уусч” буй

- Ганц хоёрхон буддийн сүмтэй байсан орон гэнэт 700-д сүм байгуулсаны 200-д нь христийн сүм, голдуу бүсгүйчүүд тэнд очдог болсон нь “шүтлэгээр уусах” шинж мөн гэлтэй

- Нөгөөх “мөнгөөр уусахыг” бол тайлбарлалтгүй зүйл болчихсон шүү дээ.

Ингээд л бодоод үзэхэд хүмүүс уусах,уусгахад энэ 6 хаалгыг манайхан аль хэдийн нээчихсэн гэхээр байгааг анзаарахгүй яваа мэт санагдах ажээ. Ураг удам маань мөнхөөс мөнх оршин тогтноосой, хурай, хурай!

“Ураг удам” сонины захиалгаар

Хөдөлмөрийн баатар

Соёлын гавьяат зүтгэлтэн

Доктор Лодонгийн Түдэв

Үндсэн хуулинд гаргасан “хар нүх” буюу ҮХ-лийн шархнууд

2020-05-25T12:45:00.003-07:00

Өнөөдөр хэрэгжиж эхэлсэн Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтүүдийн талаар эрх баригчид болон манай зарим эрдэмтэд судлаачид маань их л төгөлдөр яруу сайханаар ярьж ойлгуулах гэж хичээж байна. Дэвшилттэй сайхан зүйл орсон нь мэдээж. Гэхдээ удаан хугацаандаа улс орны бүх нөөц бололцоог ховх сорон залгих 3 хар нүх гаргаж сэмхэн цоолж, ҮХ-лийн шарх гаргаж орхисонд миний бие үнэхээр их харамсаж байна. Нэг дэх хар нүх буюу ҮХ-лийн шарх ҮХ-ийн 6.1-д “газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн нийтийн өмч мөн”.гэж оруулсан нэмэлт: Монгол төрт ёс оршин тогтносон бүх хугацаанд “Газар бол улсын үндэс” гэсэн зарчим хадгалагдаж ирсэн. 92 оны үндсэн хуулиар газрыг төрийн өмчид аваад түүнийгээ лиценз нэрээр баруун солгойгүй зарж үрж дуусгасаны лай ланчигийг бид хэдэн үерээ эдлэх болно. Гэтэл саяны нэмэлт өөрчлөлтөөр “төрийн нийтийн өмч” хэмээн үлдсэн газар нутаг дээр олз хайсан нөхөд “найр хавтгайруулах” үүд хаалгыг нээж өгөв. Одоо хоршооны хууь, бэлчээрийн хууль зэрэг хуулиудаар томоохон өүс нутгуудыг хашаалах, гадна дотны эзэлтэй хоршоодод хугацаагүй эзэмшүүлэх ашиглуулах нэрээр хувьчлах бэлтгэл ажил хийгдэж эхэлсэн.
Энэ хар нүхээр эх орны маань газар нутаг гоожин урсах болно. Нийтийн гэдэг ойлголт газар, түүний баялаг гадны банк санхүүгийн байгууллагууд, хөрөнгийн биржүүдээр дамжин эрээ цээргүй зарагдаж эхэлэх боломжийг улам бүр баталгаажуулсан. Хоёр дахь хар нүх буюу Үх-лийн шарх ҮХ-ийн 19-ийн нэмэлт заалт: 1.Нам Үндсэн хуулийн арван зургадугаар зүйлийн 10-т заасны дагуу байгуулагдаж, улсын хэмжээний бодлого дэвшүүлж ажиллана. 2.Намыг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны иргэн эвлэлдэн нэгдэж байгуулна. Нам одоо ҮХ-ийн байгууллага болсон. Нам төрийн дээр гарсанаа зарлан тунхаглаж, бүрэн ялалт байгуулсанаа баталгаажуулав. Намаар дамжин бий болсон талцал хуваагдал одоо ҮХ-р баталгаажсан. Үүнээс хойш түүнээс цааш бид хэзээ ч эвлэлдэн нэгдэхгүй, нэгдмэл нэг үзэл санаа, нэгдмэл нэг эрх ашиг, нэгмэл нэг итгэл үнэмшилтэй болох боломж бүрэн хаагдсан. Улс төрийн намуудын дайнд улс орноороо нэрвэгдээд дуусна. Гурав дахь хар нүх буюу ҮХ-лийн шарх ҮХ-ийн 39-4.дэх заалт Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулснаар Ерөнхий сайд томилж, чөлөөлж, огцруулна. Засгийн газрын гишүүн Улсын Их Хуралд тангараг өргөнө. Энэ заалтаар Ерөнхий сайд энэ улсын хамгийн том ажил олгогч болсон. Албан тушаалын наймаа урьд урьдынхаасаа илүү цэцэглэн хөгжинө. Одоо зөвхөн мөнгөтэй хүмүүс сайд дарга хийж л улс орны голлох албан тушаалууд өндөр үнээр зарагдаж явдал хавтгайрна. Мэдэгтүн. Сахигтун. Орчлонгийн хязгааргүй орон зайд хар нүх хэмээх эргэн тойронд буй бүхнийг сорон залгидаг аварга мангасууд оршин байдаг. Манай нар шиг одыг хормхон зуур залгиад алга болгодог гэхээр түүний сорох хүч аугаа. Түүн адил манай үндсэн хуулинд оруулсан хар нүхнүүд бидний өт хорхой мэт залин идэхэд бид хичнээн уйлавч нэмэргүй болсон байх вий. Энэ бол улс төржсөн үг биш. Эдлэх хувь тавилангаа урьтаж анзаарсан үнэн сэтгэлийн гүнээс гарсан уй гашуу минь билээ. Д.Уламбаяр

Төр, Үндэстэн хоёрын ялгаа

2020-05-24T10:01:00.002-07:00

Мал аж ахуйтны нийгэм байгууламжийн мөн чанарыг судалж тогтоосон учир СИЭ ТББ энэхүү нийтлэлийг ухагч та бүхнийхээ хүсэлтээр бичиж байна. Өнөө манай түүхийг дараах маягаар гуйвуулж байна: Лев Гумилёв Монголчууд Буриадуудаас гаралтай; П.Дэлгэржаргалын 2005 онд хэвлүүлсэн “Монголчуудын угсаа гарвал” ном гарчигнаасаа буруу болсноос гадна уг номны дотор “Дунхугийн бүлэг буюу монгол хэлт, өвөг монгол угсааны аймгуудад; Ухуань 烏桓 Сяньби 鮮卑 Тоба 拓跋氏 Цифү 乞伏 Түфа 禿髮 Жоужань 柔然 Түгүхүнь 吐谷渾 Муюн 慕容 Күмоси庫莫奚 Хятан 契丹 Мэн-ү шивэй 蒙兀室韦 аймгуудыг багтаан үзлээ” гэж орсон нь мэдлэг баримтгүйн тод жишээ; Түрэг төрийг Турк гэж баримтгүй өгүүлсэн нь ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг, өнөөгийн Монгол улсын сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, Н.Цэрэнбат; 1990 оноос хойш Монголчууд Чингис хаанаасаа үүссэн, Чингис хаантайгаа Орхон, Сэлэнгэ, Туул, Хануй, Хүнүй голынхоо савд буюу Өтүгэнд ирлээ гэдэг нь хамгийн том төөрөгдөл буюу өөрсдийгөө дэлхий нийтийн өмнө явуулын цыган болгосон учир энэ. Төр, үндэстэн хоёрынхоо мөн чанарыг томъёлоогүйн улмаас, төр үндэстэн хоёрынхоо ялгааг зааглаж чадаагүйн улмаас 1949 онд үүссэн БНМАУ-ын түүхийн салбар дахь төөрөгдөл өнөө үргэлжилсээр. Манай түүхэн эх сурвалжуудад үндэстэн гэх ухагдахуун эс оржээ. Ийм хэрэгцээ тухайн үед мал аж ахуйтанд байсангүй. Өнөө ийм хэрэгцээ бий болов. Иймд үндэстэн гэх тодорхойлтыг эргэж харъя. Үндэстэн гэх ухагдахуун Үндэстний ой санамж гэх ухагдахуунаас үүснэ.
“Үндэстний ой санамж гэдэг нь бүлэг хүмүүсийн ой санамжинд орших дундын хэл, түүх, соёл болон дундын ёс заншил, зорилго тэмүүлэлээс иж бүрдэх цогц ухагдахуун. Дундын ой санамжтай хүмүүсийг үндэстэн гэнэ. Үндэстнийнхээ ой санамжийн онцлогыг бусад үндэстний ой санамжаас ямагт ангид байлгах нь тухайн үндэстний оршихуйн дархлаа” гэж СИЭ ТББ тодорхойлж байна. Үндэснийн ой санамжийг орос хэлээр Национальное самосознание, англи хэлээр National identity гэнэ. Үндэсний ой санамжийг улс болгон өөрийн түүх, соёлын онцлогоос хамааран өөр өөрөөр тодорхойлдог боловч бүх улс Үндэснийнхээ ой санамжинд дундын түүх соёл, өнөө цагийн дундын ёс, дундын ирээдүй гэх гурван иж бүрдлийг заавал оруулна. Ингээд манай баримтжуулагдсан 2300 жилийн түүх Хүн гүрнээс эхлэх тул Хүн үндэстнээс өнөөг хүртэл Өтүгэнд дундын хэл, түүх, соёл болон дундын ёс заншил оршиж байна гэдгийг түүхэн эх сурвалжаар тогтооё. Хүннү гүрэн ба Өмнөд Хүннү НТӨ 318-НТ196 Хүннү гүрний төрийг Хуань, Лань, Сюйбу овгууд барьж байжээ. Харин Фан Э V зууны эхэнд “Хожуу Хан улсын бичиг” номынхоо Өмнөд Хүннүгийн шастирт “Жахангарын (Шаньюгийн) овог нь Шүй лиан ти, өөр овгоос Хуань овог, Шуйбо овог, Чиу линь овог, Лань овог гэх мэт дөрвөн овог нь улсынхаа нэр хүндтэй овгууд” гэж бичжээ. Сяньби гүрэн НТ 89-234 Сяньби нь Дунху-ын нэг салаа болно. Сяньби гүрний төрийг барьж байсан овгуудыг эх сурвалжид эс дурдагджээ. Харин Сяньби төрийг барьж байсан их хүний нэрс оржээ. Дунху нь Хүн төрийн доор байсан ард түмэн болно. Өнөөгийн ӨМӨЗО-ны Улаан хад хотоос дорношоо нутаглаж байжээ. Хн-ди-ийн Юн юаны (НТ 89-105) дунд үеэр Сяньби Хүннүг цохижээ. Хүннүгийн үлдсэн угсаанууд арав илүү түмэн (100 000 буюу 700 000 орчим хүн ам) өрхийг нэгтэв. Бүгдээр өөрсдийгөө Сяньби хэмээцгээв. Сяньби түүнээс эхлээд аажим хүчирхэгжив гэж эх сурвалжинд бичжээ. Тэгэхээр Өтүгэнд 700 000 орчим хүн ам үлджээ. Яагаад Өтүгэнд ийм цөөхөн хүн ам үлдэв гэхээр НТ 46 онд буюу дээрх үйл явдлаас 50 жилийн урьд “Хүннүд он дараалан ган, царцаан аюул нүүрлэж, хэдэн мянган ли хувхайрчээ. Өвс, мод бүгд хатаж, хүн мал өлсөж, өвчилж, их хагас нь үхэж дуусчээ” гэж эх сурвалжинд оржээ. Өтүгэнд хүн ам 2 саяас 3 сая орчим байжээ гэсэн тоо эх сурвалжуудаар батлагдаж байна. Ингээд Сянби төрийн үед Өтүгэнд Хүннүчүүд өөрсдийгөө Сяньби гээн төрийнхөө нэрээр нэрлэж байжээ. Ру ру буюу Жужан гүрэн (330-552) Ру ру нь Дунху-ын хойчис болно. Че лү хуй нь эрэлхэг баатар болоод эхэлж аймаг олонтой болов. Овгоо Роа Ранг гэж нэрлэв. Роа Ранг нь Ру ру болно гэж эх сурвалжинд оржээ. Тэд говийн урьд оршиж байжээ. Шэ лүн гэгч элсний хойгуур очиж Гао че-г хураав. Тэдний баруун хойно Хүннүгийг үлдэгсэд бий. Улс нь маш баян. Аймгийн толгойлогчийг нь Ба үе жи гэнэ. Шэ лүн цэрэглэн тэднийг ялав. Тэгээд хүчтэй болов гэж бичжээ. Тэгэхээр Ро Ранг буюу Шэ лүнг хүчирхэгжүүлсэн нь Өтүгэнд оршижаах, хамгийн баян, хүн ам хамгийн их Хүннүгийн хойчис байжээ. Роранг төрийн сүүл үеийн тухай эх сурвалжид Тэлэ нэрийн дээдэс Хүннү-ийн хойчис гэж оржээ. Роранг төрийн хүн амын үнэмлэхүй дийлэх нь Тэлэ нэр байжээ. Түрэг гүрэн 552-742 Түрэг гүрэнг Түрэг аймаг байгуулжээ. Түрэг аймгийг Ашна овог удирджээ. Тэгэхээр Түрэг гүрний Түрэг төрийг Ашна овог болон түүний салбар Сир овог барьжээ. Түрэг төрийн хүн амын үнэмлэхүй дийлэнх нь Тэлэ нэр, хожим Уйгур нар байсан тухай өгүүлсэн. Түрэг төрийн үеийн Хүн амын дийлэнх нь Хүн гүрний хойчис байжээ. Уйгур гүрэн 744-852 Уйгурын дээдэс Хүннү-ийн хойчис гэж эх сурвалжинд бичжээ. Ляо гүрэн Өтүгэнд төрөө байгуулсангүй. Их монгол улс 1206-1271 Их монгол улсыг Киан овгын Тэмүүжин байгуулжээ. Аливаа Их улсыг байгуулахын тулд эхэлж аймагтай болох ёстой. Хэрэйд Ван хааны тусаар Тэмүүжин өөрийнхөө хүн амаас олон дахин их Татарыг хураав. Дараа нь Хэрэйд, Наймааныг хураажээ. Хэрэйд Найман нь Уйгурын хойчис болно. Уйгур Бугу хаанаас Найман болон бусад аймгууд эхтэй гэж эх сурвалжинд бичигджээ. Эх сурвалжинд Ойрдын нутгыг сэкс мөрөн буюу Енисей мөрний эхээс Ангараг мөрний бэлчир хүртэл гэж заажээ. Их Монгол улсын хүн амын дийлэнх олон нь Өтүгэнд оршижаах Хэрэйд, Найман, Өтүгэнээс барууншаа оршижаах Ойрд, умаршаа оршижаах Баруг нар байжээ. Юань гүрэн 1271–1368 Юань гүрнийг киан овогт Хубилай байгуулсан. Юань гүрний төрийг Хубилай хааны хойчис барих болжээ. Үүний тулд улсын нэрийг өөрчлөнө. Тийм учир Хубилай хааны хойчис Их Монгол нэрийг цээрэлжээх (цээрлэх-ирэх цаг) ёстой. Юань гүрний төр Өтүгэнд биш Бээжинд байсан тул уг гүрний хүн амын дийлэнх нь Хүннүгийн хойчис биш тариалан аж ахуйтан Дунд орны олон үндэстнүүд болжээ. Юань гүрнийг өнөө Дунд орон өөрийнхөө улс гэнэ. Дунд орны үе үеийн төрийг төрөл бүрийн үндэстэн барьж байсан тул, тэдгээр төрийн хүн амын дийлэнхийг тэдний дээдэс иж бүрдүүлж байсан тул, тэр төрийн доор тэдний дээдэс зүтгэж байсан тул, тэдний газар усанд дээрх төрүүд оршиж байсан тул Дунд орныхон бүх улсаа өөрсдийх гэнэ. Энд мануус улс, төр хоёрыг ялгах хэрэгтэй. Юань гүрний төр нь мал аж ахуйтных, төрийн удирдлага доор байсан нь тариалан аж ахуйтнууд, газар ус нь тариалан аж ахуйтных. Тэгэхээр Юань гүрний төр нь киан овогтных гэдгийг Хүн үндэстэн өнөөгийн монголчууд билэрэх үүрэгтэй. Өнөө Казахстан Алтан орд улсын 750 жилийн ойг тэмдэглэнэ. Энд манай төлөөлөгчид төр улс хоёрыг ялган салгаж, үндэстнийнхээ эрх ашгийг илэрхийлэх үүрэгтэй. Алтан орд улсын төрийг киан овогтон үүсгэн барьж байжээ. Алтан орд улсын хүн амыг Үсүньд мянга мянган жилээр оршиж буй өнөөгийн улсуудын дээдэс иж бүрдүүлжээ. Тэгэхээр төр нь манайх, газар ус, хүн ам нь танайх гэсэн баримтлалыг барих ёстой. Умард Юань улс 1368-1691 Хүн амын дийлэнх нь Халх, Ойрд, Буриад. Манж Чин гүрэн 1663-1912 Манж Чин гүрний төр Бээжинд оршжээ. Богд хаант Монгол улс 1991-1921 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол 1924-1992 Монгол улс 1992-өдгөө Та бид 2300 жилийн турш Өтүгэндээ Хүн үндэстэн өнөөгийн монголчууд үеэс үед хаашаа ч яваагүй хаанаас ч ирээгүй гэдгийг түүхэн эх сурвалж дахь баримт нотолгойгоор батлав. Харин Өтүгэнээс төрөө удирдажаах Хүннү, Жужань, Түрэг, Уйгур, Их Монгол гүрэн дундын хэл, соёл, ёс заншилтай байсныг нь түүхэн эх сурвалжаар батлах юм бол Хүн үндэстэн гэдэг ухагдахуун үүснэ. Хүннү гүрэн Мал аж ахуйтан Роуджи болон Үсүнь улсын зан заншил нь Хүннүтэйгээ ижил гэж бичжээ. Мөн тэд Хүн гүрний тахилгад очдог байсан тухай өгүүлнэ. Хожим хүчирхэг болоод тахилганд нь очихоо больсныг өгүүлжээ. Зан заншил ижил гэдэг нь хэл ижил гэсэн үтга. Тэгэхээр Өтүгэн дэх мал аж ахуйтны хэл, соёл, зан үйл Үсүнь дэх Роуджи болон Үсүнь улсынхтай ижил байжээ. Өнөө ханзаар Хүннү гүрний 150-400 үгс тэмдэглэгдэн үлджээ. Эдгээр үгсийг тайлах ажлыг СИЭ ТББ хийж байна. Түрэг төр Эх сурвалжид Түрэг төрийн зан заншил нь хүннүтэй ихэнхдээ адил гэж бичжээ. Нэг том ялгаа нь тэд 673 онд Буддын шашин залснаар зарим зан үйлдээ өөрчлөлт оруулжээ. Түрэг төрийн хүн амын үнэмлэхүй дийлэнх нь Хүннүгийн хойчис Тэлэ нэр болно. Хүннүтэй зан заншил адил гэдэг нь хэл, тахилгын соёл нэг гэсэн утга. Үсүньд орших Баруун Турк төрийг зан заншил нь ихэнхдээ түрэгтэй адил мөн үг хэл нь жаахан зөрөөтэй гэж эх сурвалжид бичжээ. Дунд орны эх сурвалжинд мал аж ахуйтны хэлийг Шар тэнгэсээс Каспийн тэнгис хооронд тархсан хэл гэсэн бол Диван Лугат толинд Крымийн хойгоос Кидан хүртэл гэж тэмдэглэгджээ. Уйгур төр Уйгурын дээдэс Хүннүгийн хойчис гэж эх сурвалжинд бичжээ. Энэ өгүүлбэр хангалттай болов уу. Их монгол төр Их монгол улсын төрийн үсэг нь уйгур үсэг, төрийн хэл нь уйгур хэл болсон тухай эх сурвалжинд өгүүлжээ. Их Монгол улсын хүн амын үнэмлэхүй дийлэнх нь Хэрэйд Найман аймгийнхан болно. Бодончарын үеэс эхлэн тэд Киданы хур байсан тул тэд Кидан тоо авчээ. Өтүгэнд Их Монгол улс байгуулагдсанаар Кидан тоог төрийн тоо болгожээ. Тэгэхээр Өтүгэн дэх хэл, соёл зан үйл сүүлийн 2300 жил тасраагүй, солигдоогүй байна. Үүнийг манай Түрэг, Уйгур, Их монгол төрийн бичээс баталж байна. Бид Хүн гэж Хүннү гүрнээсээ үндэстнээ тодорхойлох нь түүхэн үүднээс, хэл зүйн үүднээс, соёл зан үйлийн үүднээс зөв болж байна. Төр Төр гэдэг үг манай Түрэг төрийн хадан бичээсэнд “Хааны төр үүсэн”, “төрөө хашна” ( хамгаална) гэж оржээ. Диван Лугат толинд Түрү (төр)-ёс гэж оржээ. Мөн гүрэн (ил) солигдохоор төр солигдоно гэжээ. Энэ бүхнээс дүгнэвээс төр нь гүрэн байгуулсан овгийнхны тогтоодог ёс юм байна. Түрэг илийн төрийг Ашна овгийнхон барьж байжээ. Тэр үед тэдний тогтоосон төрийн ёс, Буддын шашин гэх мэт зан үйл ноёлж байжээ. Их Монгол улсын төрийг Киан овгийнхон барьж байжээ. Тэр үед тэдний тогтоосон төрийн ёс, сүнслэг сүсэг (зөвхөн тэнгэр тахих биш, өвөг дээдсийн сүнс, газар усны сүн гэх мэт. Энэ тухай өгүүлсэн) гэх мэт зан үйл ноёлж байжээ. БНМАУ-ын төрийг МАХН барьж байжээ. Тэр үед тэдний тогтоосон төрийн ёс, улсын өмч, атеист сүсэг гэх мэт зан үйл ноёлж байжээ. Монгол улсын төрийг сонгуульд ялсан нам барих болжээ. Өнөө эдгээр намуудын тогтоосон төрийн ёс, хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм, олон ургалч үзэл баримтлал, хувийн өмч гэх мэт зан үйл ноёлж байна. Улс нь солигдохоор хүн ард нь хэвээр, төр нь солигддог юм байна. Үеийн үед ийм байжээ. Түүхэн баримтаар Их улс, Ил буюу Гүрэн байгуулахын тулд овог нь эхэлж аймаг ахлах хэрэгтэй юм байна. Ашна овог Түрэг аймгийг мэдэн авчээ. Дараа нь Өтүгэнд ирж Түрэг илийг байгуулжээ. Боржигон овогтон Кабул хаан, тайчууд овогтон Амбагай хаан Хамаг монгол аймгийг мэдэн авчээ. Хожим Хамаг монгол тарсан тул киан Тэмүүжин Ван хааны тусламжтайгаар Татарыг аймаглажээ. Татар монгол гэх үг үүнээс үүсэлтэй. Өтүгэнд ирж Их Монгол улсыг байгуулж, Их Монгол улсын төрийг Киан овгынхон барих болжээ. Түүхээ мэдэхгүй Хүн үндэстэн өнөөгийн монголчууд Архангай аймгийн дээдэс хэн бэ? Энэ асуулт маш тэнэг гэдгийг хүн болгон мэднэ. Хамаг монголын дээдэс хэн бэ? Энэ асуулт мөн тэнэг асуулт. Учир нь аймагт дээдэс байхгүй. Аймгийг мэдэн авна. Их Монгол улсын дээдэс хэн бэ? Юань гүрний дээдэс хэн бэ? Эдгээр асуулт бүгд тэнэг гэдгийг хүн бүхэн мэдэх хэрэгтэй. Киан овгийнхны байгуулсан Их Монгол улсын дээдэс нь Ашна овгийнхны байгуулсан Түрэг ил огт байж болохгүй. Харин ашна овогтныг төр барьжаах үеэр Тэлэ нэр хүн амаар үнэмлэхүй давамгайлж байжээ. Киан овогтныг төр барьжаах үеэр Хэрэйд, Найман нар хүн амаар үнэмлэхүй давамгайлжээ. Улс гүрэн солигдохоор төр солигдоно, хүн ард солигдохгүй. Төөрөгдлөө дахин нэг харцгаая. Лев Гумилёв Монголчууд Буриадуудаас гаралтай гэж бичжээ. Үүнд хариулахын тулд эхэлж монголчууд гэж хэн бэ? Энэ асуултанд хариулая. Хамаг Монгол гэх аймгийг XI зуунд Кабул хаан мэдэн авчээ. Эх сурвалжаар Бөртөчиноос Бодончар хүртэл монгол гэдэг нэрийг мэддэггүй байжээ. Их Монгол улс дотор Хэрэйд, Найман, Ойрдын адилаар Барук, Буриадууд оржээ. Тэгэхээр Барук Буриадаас Хамаг монгол аймаг үүссэнгүй, Их Монгол улс үүссэнгүй. Харин хувь хүн Бөртөчино Тэнгис гэтэлжү ирсэн нь үнэн. Монголын нууц товчоо умарын аялгаар бичигджээ. П.Дэлгэржаргалын 2005 онд хэвлүүлсэн “Монголчуудын угсаа гарвал” ном гарчигнаасаа буруу болжээ. Монголчуудын угсаа гэвэл Монголчуудаас доош гэсэн утга. Монголчууд гэж өнөөгийн Халх, Дөрвөд, Баяд гэх мэт олон овогтныг хэлэх юм бол тэдний угсаа өдгөө бий болоогүй. Дөрвөн настай хүүхдийн хойчис гэж өгүүлж байгаатай адил. Дахин хэлэхэд Халхын угсаа гэж байхгүй. Угсаа гэдэг үг зөвхөн хувь хүнээс эхлэнэ. Монголын нууц товчоонд Бөртөчоны угсааг, Бодончарын угсааг бичсэн болохоос Хамаг монголын угсаа, Татарын угсаа гэх тэнэг зүйлийг бичсэнгүй. П.Дэлгэржаргал ийм тэнэг зүйл бичжээ. П.Дэлгэржаргал уг номондоо монгол хэлт, өвөг монгол угсааны аймгууд Ухуань 烏桓 Сяньби 鮮卑 Тоба 拓跋氏 Цифү 乞伏 Түфа 禿髮 Жоужань 柔然 Түгүхүнь 吐谷渾 Муюн 慕容 Күмоси庫莫奚 Хятан 契丹 Мэн-ү шивэй 蒙兀室韦 гэж “бантан” хутгажээ. Гол нь П.Дэлгэржаргал монгол гэдэг ухагдахуун дотор Тэмүүжингийн уза орыг тогтоох гэж байгаа бол энэ тухай Монголын нууц товчоо, Судрын чуулган, Ертөнцийг эзлэгч, Юань гүрний сударт тодорхой бичээстэй байгаа. Өвөг монгол угсааны аймгууд гэж Ухуань, Сяньби, Тоба-г бичээгүй. Учир нь Хамаг монгол аймагт, Их монгол улсад дээдэс байхгүй. Зөвхөн хувь хүнд дээдэс байна. П.Дэлгэржаргалын “бантан” нь манай сэдвээс хэт хазайх тул үүгээр зогооё. П.Дэлгэржаргалын энэ төөрөгдлөөр эрдэм шинжилгээний хурал хийх нь зөв. Түрэг төрийг Турк гэж баримтгүй өгүүлсэн ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг, өнөөгийн Монгол улсын сайд Л.Оюун-Эрдэнэ, Н.Цэрэнбат нар дөрвөн жилийг 2300 жилээс урт гэж хэмжиж байна. Манай төрийг 40 жил барьсан Цэдэнбал даргын амнаас ийм тэнэг үг гарч байсангүй. Эд эх түүхээ хүндэлж сурах ёстой. Чингис хаантайгаа Орхон, Сэлэнгэ, Туул, Хануй, Хүнүй голынхоо савд буюу Өтүгэнд монголчууд ирлээ гэдэг нь хамгийн том төөрөгдөл. Би Халх хүн. Халх, Ойрд, Буриадууд Тэмүүжинг дагаж Өтүгэнд ирсэнгүй. Энэ бол факт. Хүн үндэстний түүх Тэмүүжингээс огт эхлээгүй. Энэ бол факт. Хүн төрийн Модон жахангур, Түрэг төрийн Ил хаан Түмэн, Уйгур төрийн Буянч (Муянч), Хэрэйд Ван хаан, Их Монгол улсын Чингис хаан бүгд манай түүхэн цаг хугацааны их хаад. Төрийн үндэс газар ус гэж Хүн их гүрнийг байгуулагч Модун манууст болон манай хойч үед захин үлдээжээ. Хаадууд ирдэг, явдаг харин Хүн үндэстэн өнөөгийн монголчууд үеийн үед Өтүгэндээ оршисоор ирэв. Энэ бол жам. Төр, Үндэстэн хоёрын мөн чанарыг билэрээгүйн улмаас мануус буруу түүхтэй өнөөг хүрэв. Мал аж ахуйтны нийгэм байгууламжийн үндэс болох овог ба түүний мөн чанарын тухай нийтлэл хүргэнэ. Хурган овогт Сэрээнэндагвын Сэргэлэн www.sergelen.org

СУУРЬ ӨӨРЧЛӨЛТ ХИЙХГҮЙГЭЭР ГАЦАА АРИЛАХГҮЙ

2020-05-24T07:38:00.000-07:00

Нэг бус найз нөхөд, таньдаг хүмүүс маань “Чи нэр дэвшиж байгаа юм уу? Бусад яриад чи өөрөө чимээгүй юм. Тодорхой болгох хэрэгтэй” гэж асууж, бас зөвлөв. Тийм ээ, би нэр дэвшиж байгаа. УИХ-ын сонгуулийн 29-р тойрог буюу Хан-Уул дүүрэгт. Аа, бас “Чи яагаад улс төржөөд байгаа юм бэ? Уран бүтээлээ хийгээд зоргоороо тайван сууж болохгүй байна уу?” гэж асууж, лавлах, зөвлөх нь ч бас байна. Болохгүй байна. Яагаад гэдгийг аль болох товчхон тайлбарлахыг хичээе. Хууль тогтоох дээд байгууллагад сонгогдох гэж зүтгээд буйн зорилго нь Тогтолцооны өөрчлөлт хийхэд юм. Суурь өвчнийг нь эмчлэхгүйгээр, хам шинж тэмдгүүдийг эмчлэх төдийгөөр өвчтөнг бүрэн эмчлэх боломжгүй. Түүн лугаа адил өнөөгийн нийгмийн суурь тогтолцоог өөрчлөхгүйгээр биднийг бухимдуулдаг, туйлдуулдаг, талцуулдаг олон асуудал арилахгүй хэвээр байсаар л байна. Тухайлбал, - Бид зээлийн хүүгийн хүүд дарлуулж, гинжлүүлчихсэн. Тогтолцооны суурь өөрчлөлт хийхгүйгээр энэ зээлийн хүүгийн дарамт гав гинж сулрахгүй. Гадаад 30 тэрбум ам.долларын өрийн дарамт ч улам хүндэрнэ. - Хэдий өндөр шилэн байшингууд баригдаж, өргөн замууд тавигдаж, машин тэрэг багтаж ядан, брэнд ярьдаг болсон ч хүн амын 30 орчим хувь нь ядуу хэвээр 30 жил болов. Дундаж давхарга дээсэн дөрөөн дээр дэнжигнэсээр байна. Нийгмийн бүтэц ийм байхад баттай хөгжлийн тухай ярих боломж хомс. Үүнд тогтолцооны гажуудал суурь нөлөөтэй. - Бид сүүлийн 30 жил авилга шударга бус явдалтай тэмцсэн. Тэмцээгүй биш тэмцсэн шүү. Гэвч арилсан уу? Үгүй.
Харин ч авилга, шударга бус явдал Сovid19 вирус шиг дүрсээ хувилган мутацлагдаж, танигдахгүй болон хувирч бүр аюултай болчихлоо. - Баялгын хувиарлалт хэтэрхий шударга бус. Бас бодлого зарчим нь гажсан. - Дэлхий нийт старт-ап, дижитал эрин ярьж, түрүүчээсээ шилжиж эхлээд байхад бид алт нүүрсээ ухаж худалдах тухай ярьсаар суугаа нь эмгэнэл. - Улс төр-санхүүгийн бүлэглэлүүд хууль тогтоогч болж, эрх ашгийн зөрчилтэй хуулиар өм цөм хулгайлж байхад бид гайхаж, мэлэрч суухаас өөр юу ч хийж чадахгүй суумааргүй байна. - Үндэсний сэтгэлгээний аюулгүй байдалд улаан гэрэл асчихсан. - “Боловсролын шинэчлэл” гэж хэлэхэд одоо санаа зовохоор болтлоо энэ салбарын шинэчлэлийг үнэгүйдүүлсэн. - Дэлхийн чинээ Монгол маань улс төржилт, хийрхэл, бүлэглэл, талцал хагаралд хэрчигдэн хуваагдсаар жалгын чинээ болчихсон. Суурь тогтолцоогоо өөрчлөхгүй бол энэ намчирхал, талцал байсаар л байна.
Эрүүл мэнд, Утаа, Бүсчилсэн хөгжил, Мал Аж ахуйн бүтээгдхүүний ашиглалт гэх мэт нийгмийн олон асуудлыг энд дурдсангүй орхив. Энэ бүх гацаа, гажуудал, бэрхшээл нь суурь тогтолцооны гажуудлаас үүдэлтэй хам шинж өвчнүүд юм. Хүний нийгмийн хөгжил нь ахуйн болоод оюун санааны гэсэн хоёр зүтгүүртэй байдаг. Харамсалтай нь бид өнгөрсөн 30 жилд ахуй буюу Эдийн засаг л голчлон ярьж ирсэн. Нөгөө зүтгүүр болсон Үндэстний оюун сэтгэлгээний сэргэн мандал, өөрөө өөртөө итгэх итгэл, үнэлэх үнэлэмжийн талаар мартчихсан мэт, тэр бүү хэл энэ талаарх яриаг үзэл суртал, хийрхэл хэмээн эгдүүцэн хүлээн авах хандлагатай болчихсон. Монголчууд бид хэн бэ гэдгээ сэтгэлгээ, ахуйн түвшинд, өнгөрсөн одоо ирээдүйн хэлхээнд, гадаад, дотоод геоулстөрийн хүрээнд зөв тодорхойлохгүйгээр Хөгжлийн оновчтой загвар, хөтөлбөр гаргах боломжгүй юм. Бүхий л шинэчлэл, өөрчлөлт өгөөжгүй байгаагийн шалтгаан энд л бий. - Индивидуалист суурь хандлагатай ард түмэн бүхий Барууны ертөнцийн хөгжлийн загвар коллективист суурь хандлагатай Монголын нийгэмд таарч тохирохгүй. Яг ижилхэн төсөл хөтөлбөр хөрш хоёр улсад байтугай хоёр өөр аймагт ч харилцан адилгүй үр дүнтэй байдаг. Шалтгаан нь суурь хандлагадаа юм. Дээр дурдсан болон дурдаагүй бүхнийг үнэхээр бодитой өөрчлөхийг хүсэж байвал, үр дүнг нь үзмээр бол тогтолцооны өөрчлөлт хийхээс өөр гарцгүй юм. Тогтолцоог өөрчилнө гэдэг нь эргээд тоталитар дарангуйллыг тогтоох тухай асуудал биш. Харин үндэснийхээ өвөрмөц онцлог, үндэсний ертөнцийг үзэх үзэл санаанд тулгуурласан төрийн тогтолцоо бүхий шинэ Үндсэн хуулийн тухай ойлголт болно. - 2016 оны УИХ-ын сонгуульд би мөн л Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төлөө өрсөлдсөн. - 2019 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн хэлэлцүүлэг болоход ихэд баярлан, идэвхтэй оролцож, санал бодлоо бичиж, дэвшүүлж, хэлэлцүүлэгт орж байсан. - Гэвч харамсалтай нь 2019 оны МАН-65-ын Үндсэн хуулийн өөрчлөлт нь хэдийгээр давхар дээлийг тайлсан, хууль тогтоогчид төсөв хувиарлалт, засаглалын томилгоонд оролцохгүй байх зэрэг цөөнгүй чухал өөрчлөлт хийж чадсан ч миний хүсэн хүлээж байсан суурь өөрчлөлтийг хийсэнгүй. Дээр дурдсан хөгжлийн гацаа болсон бэрхшээлүүдийг шийдэх чадамжгүй, урсгал засварын шинжтэй болсон. Товчхондоо, - Үндэсний оюун сэтгэлгээний бэтгэ болсон Намчирхал хэвээр байна. - Шинэчлэгдсэн Үндсэн хуулийн хүрээнд явагдах 2024 оны сонгууль ч мөн өнөөдрийнх шиг намчирхал, талцал, хийрхэлтэй хэвээр байна гэсэн үг. Офшорчид, ЖДҮчид, элдэв ашиг сонирхолтой хүмүүс улс төрд орж ирж, төр самардаг нь хэвээр байна гэсэн үг. - Улс төр-санхүүгийн бүлэглэлүүд Монголын төрд нөлөөтэй хэвээр байна гэсэн үг. - Үндэсний сэргэн мандлын үзэл санаа чөдөртэй тушаатай хэвээр байна гэсэн үг. Бид суурь өвчнийг эмчлэхгүйгээр хам шинжүүдтэй зууралдах нь үр дүнгүй. Нэгийг нь эмчилж байтал нөгөө нь сэдэрнэ. Би ийм л зорилго буюу Тогтолцооны өөрчлөлтийн төлөө хууль тогтоох байгууллагад орохоор нэрээ дэвшүүлэн өрсөлдөж байна. Би ганцаараа ч биш, надтай ижил үзэл бодол бүхий найз нөхөд, танилууд, улс төрийн хүчин ч УИХ-д өрсөлдөж байгаа. Бид өнөө аар саар хөгжлийн тухай ярих нь дэндүү учир дутагдалтай. Харин үндэсний сэргэн мандлын тухай ярих цаг. Үүнийг цаг үе нэхэн шаардаж байгаа. Эс чадвал гээгдэн хаягдана. Үндэсний сэргэн мандал гэдэг нь олон хүчин зүйлээс хамаардаг ч суурь нь үзэл санаа, түүнийг хэрэгжүүлж чадах тогтолцоонд байдаг. Бид тийм тогтолцоог хүсэж, хүсээд зогсохгүй хууль, эрхзүйн хүрээнд бүтээхийг хүсэж нэрээ дэвшүүлэн өрсөлдөж байгаа. Би уг нь зөрчил тэмцэлд биш эвлэрэлд дуртай тайван талдаа хүн. Гэвч тайван суулгахгүй бол яах ёстой вэ? Дээрээ суудлаа олохгүй бол доороо гүйдлээ олохгүй. Төр МАНАН-тай самуун бол бид тайван сууж эс чадна. Бөх нь барилдаад, дуучин нь дуулаад, мань мэтийн уран бүтээлчид нь ингэж улс төржихгүйгээр номоо бичээд тайван сайхан аж төрдөг тийм л нийгмийг би хүсэж байгаа юм. Нуур амгалан бол нугас амгалан. Төр амгалан бол түмэн амгалан. Би ч бас тайван сайхан амгалан суумаар байна. Үр хүүхэддээ өр зээлгүй, итгэл төгс сэргэн мандах Монгол орон үлдээхсэн гэсэн хүсэл байна. Б.Наминчимэд

Бие даагчдын сул буюу давуу тал

2020-05-18T21:55:00.000-07:00

Магадгүй ганцхан энэ удаа бие даагч нарт улс төрд орох томхон боломж байх талтай. Учир нь улс төрийн 2 том намын рейтинг сүүлийн жилүүдэд байгаагүйгээр буучихлаа. Энэ үед харин төрд зөв хүмүүсээ гаргах, шургуулах алтан боломжийг ард түмэн шийдэх ч нийт сонгогчдын ихэнх хувь нь улс төрийн боловсрол, мэдлэг дутуугаас ахин буруу сонголтууд хийх аюул их байна. Тийм учраас бие дааж нэр дэвшиж байгаа хүмүүс өөрсдийн тойрог бүрдээ, сурталчилгаа пиараа хийх үедээ дараах зүйлсийг ард түмэндээ сайн ухуулан таниулах нь зүйтэй санагдав.
1.Бие даагч улс төрд маш хүчтэй байх боломжтой! Бие дааж улс төрд орсон хүмүүс яагаад улс төрд ороод ганцаарддаг вэ? Тэд яагаад хүчгүй байдаг вэ? Үүний хариулт нь маш энгийн байдаг. Бие даагч хэн боловч Монгол үндэстний язгуур эрх ашгийг мэдэхгүйгээр улс төрд орвол ганцаардаж ялагдана. Учир нь улс төрд гарч буй шийдвэр, хуулийн мөн чанарыг ялгаж таних боломжгүй. Тэрхэн үед тархи угаалтад автаад хэсэг бүлэг хүний хамт саналаа өгөөд хууль батлуулахад түүний улс төрийн ажил ирээдүйгүй болно. Бие даагч нь улс үндэстнийхээ язгуур эрх ашгийг машид сайн судлан улс төрд орсноор Монгол төрийн үйл ажиллагаа, үндсэн хуулиас эхлээд бүхий хуулийн цоорхойг олж харах боломжтой болно. Үнэнийг мэдэж байгаа хэнд ч болов хүч байдаг учраас улс төрд олонх болсон улс төрийн хүчнүүдийн үйл ажиллагааг хязгаарлах, зогсоох, гацаах ард түмний төлөөлөгч болж чадна! Мөн сөргөлдөж буй улс төрийн хүчнүүдийн аль зөв шийдвэр гаргаж буйг нь дэмжих бүрэн үндэслэлтэй зарчимтай болно. Энэ нь бие даагчийн хамгийн том давуу тал юм.

2.Улс төрд бие дааж оролцож байсан хүмүүс бүтэлгүйтэхгүй! Улс үндэстнийхээ язгуур эрх ашгийг дээдэлж түүндээ үхэн үхтлээ үнэнч байсан ард түмний хайртай хөвүүн О.Дашбалбар хэдийгээр ганцаараа эвслийн эсрэг улс төрд тэмцэж байсан ч улс төрд маш их нөлөөтэй, үг нь жинтэй байсан. О.Дашбалбар эвслийн засгийн газрын үйл ажиллагааг улс үндэстний язгуур эрх ашгаар жинлэж энэ буруу, эд нар гэмт хэрэг хийж байна гэдгийг сануулж байсан юм. Харамсалтай нь түүнийг тэр үеийн бохир улс төрчид өөрсдийн халаасны сонин, сэтгүүл, ТВ-р маш их балбасан. О.Дашбалбар Газрын хуулийн эсрэг тэмцэж байсан юм. Түүний бичиж, хэлж, сануулж байсан бүхэн нь одоо биеллээ олж байгааг Монголын ард түмэн одоо л хагас дутуу ухаарч байна.
3.Улс төрд бие даагчид ганцаардахгүй, ганцаараа биш Бие даагч болгон өөрийн хүрээллээ үүсгэх, бүлэглэлд нэгдэх, эсвэл мэргэжлийн зөвлөхүүд авах, ашиглах эрхтэй. Хэрэв 2 нам хуйвалдан шударга бус шийдвэр гаргахаар улайрвал намын үзэл баримтлал, бодлогод баригдахгүй зоригтойгоор ард түмнээ төлөөлж чадах хүмүүс болж бие даагч нар юм. Тухайн хаалттай хурал, байнгын хороонд яригдсан хэлэлцэгдсэн асуудал бүрийг ард түмний нүд чих болон сонсож, ард түмнийхээ төлөө асуудалд оролцох хүнд үүргийг ч мөн бие даагч нар хүлээх болно. Үүнд дээр нэмээд хэлэхэд бие даагч нар хэдийд ч ард түмэндээ нүүртэй, ард түмнээсээ тусламж авах хамгийн боломжтой гишүүд байдаг. Энэ хэд намынхаа бодлого, эрх ашигт хашигдаад хөдөлж чадахгүй байна, Монголчуудаа! жагсаарай тэмцээрэй, гэж шүгэл үлээгч нь бие даагч нар юм гэдгийг сонгогчдод сайн ухуулан ойлгуулах цаг нь иржээ!
SB2020

Монгол төрийн босго!

2020-05-17T22:03:00.004-07:00

Найман зууны тэртээ эзэн Чингис хаан: Их шунасан хүнд төрийн жолоо бүү атгуул хэмээн захиж үлдээжээ. Хар багаасаа хааны эрдэмд суралцаж, төр барих ухаан, жаяг, эрдмийг өвлөн авч тусгайлан бэлтгэгддэг байсан удам сайт алтан ургийнхны залгамж тасарснаас хойш шунасан бүхэнд Монгол төрийн босго бөхийжээ. Монгол төрийн босго гэж юу байдаг талаар ихэнх хүмүүст ямар ч ойлголт байдаггүй. Энэ бол Монгол үндэстний язгуур эрх ашгийг амь биеэрээ хамгаалах эр зориг, эрдэм чадлыг хэлдэг. Өөрөөр хэлбэл Монгол төрд зүтгэх хүмүүн нь өөрийн хувийн амьдралыг бүрэн золиосолж Монгол төрийн төлөө цусаа урсгаж, ясаараа тусгаар тогтнолоо тулдаг юм. Гэтэл сүүлийн үед Монгол төрд амиа өргөх нь битгий хэл Монгол төрд орчхоод амин хувиа бодож төрийн жолоог амин хувийнхаа төлөө залуурдах гэж оролдож байна. Энэ дэлхийн хамгийн хүчтэй мафи Монгол улсад бэхжээд 30н жил боллоо. Бүхэл бүтэн улсыг, цэрэг хүчний байгууллагууд, байгалийн баялагтай эрхшээх мафиуд Монгол улсын хувь заяагаар тоглож байна. Тэд Монгол төрд 20-с дээш сандайлж хэмжээгүй эрхт хаан аятай юу дуртайгаа хийсээр л...
Тэд Мянгыг хулгайлахад хулгайчын гар хангалттай.
Саяыг хулгайлахад үгссэн бүлэглэл хангалттай
Тэрбумыг хулгайлахад хууль гаргахад хангалттай
Бүгдийг хуу хулгайлахад үүнд тохирох ганц хан үзэл суртал хангалттай! хэмээх
орчин үеийн улс дамжсан мафиудын гол онолыг улс төрийн зорилгоо болгон Монгол улсын голлох хоёр улс төрийн намд хуваагдан жүжиг тоглож Монгол улс үндэстний хувь заяаг мөхөл рүү хөтлөх нь үйл ажиллагаан дээрээс нь тод ажиглагдана. Тэдний засварласан, санаачилсан хууль, тогтоомжуудыг сайтар ажиглан Монгол үндэстний язгуур эрх ашигтай харьцуулан дүгнэвэл нийтдээ Монгол үндэстнээс урвасан урвагч, эсвэл Монгол үндэстний эсрэг үйл ажиллагаа явуулах харийн дайсан мэт үнэлэгдэнэ. Энэхүү хэсэг бүлэг гэмт хэрэгтнүүд Монгол үндэстний эв нэгдлийг сарниан бутаргаж, Монгол улсын газар шороог ухаж, сэндийлж, зарж, түрээсэлж, Монгол үндэстний орших эрүүл орчинг устгаж, Монгол улсын эдийн засгийн бие даасан байдлыг хорлож, Монгол хүний удмын сангийн аюулгүй байдалд мөнхөд халдсаар байна. Үүгээр үл барам Үндсэн хуулийн гол үзэл санааг мушгин гуйвуулж Монгол хүмүүн нь Монгол үндэстэн, төр улсынхаа эсрэг мөнхөд хөдөлж, өөрөө өөрийгөө устгах мөхөөх хорлонт засаглал, төрийн үйл ажиллагааг хэдийнээ эхлүүлжээ. Монгол төрийн босгыг эвдэн, Монгол төрийн залгамж бодлогыг уландаа гишгэсэн зүс, элэг, бодол буруу хүмүүсээр ахалсан энэ хэсэгхэн дайсан, урвагч нарыг нэг амьсгаагаар устгах цагийг Монголын ирээдүй хүлээсээр... Монголын төр гэрэлтэх болтухай! Монгол төрийн босго гэгээн ариун, өндөр байх болтуухай!
SB2020

Монгол үндэс үү? Үндэстэн үү?

2020-05-17T21:35:00.003-07:00

Монголчуудыг хүчгүй, эв нэгдэлгүй болгох эхлэл нь Монгол үндэстэн гэж бичиж хэрэглэхээс зайлуулсан явдал юм. Дэлхийн 2-р дайны дараа националь буюу үндэстэн дангаар орших үзэл Хитлерын Германтай ялагдахад Оросын нөлөөнд байсан Монголчууд өөрсдийгөө Үндэстэн хэмээн нэрлэхээс татгалзахад хүрчээ! Одоо хэдийгээр бие даасан тусгаар улс боловч Казак шиг ҮНДЭСТЭН бодлого явуулж чадахгүй, уг гарлаа дутуу нуусан ҮНДЭСНИЙ гэсэн бөөрөнхий утгатай бодлого бодох гэж зовж байна. Угаасаа нэршил нь буруу болохоор хаашаагаа ч хандаад нурж магадгүй тогтворгүй төлөв байдалд 30н жил эргэлдлээ. Монголчууд бол өнө эртний үндэстэн! Монгол үндэстэн бий болох гэж олон овог, аймаг, угсаатныг уусгаж өөрийн шинж чанараа бүрдүүлсэн гэдгийг түүх гэрчилнэ. Одоо үнэнтэй бид эвлэрэх ёстой!
Монгол үндэс үү? Үндэстэн үү?
үндэс - roots English үндэс - wurzeln Germany үндэстэн nationality, националь Монгол үндэстэн-Mongolische nation -Mongolian nation Монгол үндэс-Mongolian roots-Mongolische wurzeln Үүнээс харахад ч Үндэстэн гэж бичих нь зөв.

Нэгэнт Үндэстэн гээд хэлээд хэрэглээд эхэлбэл бүхий л зүйл маш их энгийн тодорхой болно. Үүнээс даамжраад үндэстэнд хамаарал бүхий зүйлсийг хамгаалах, сэргээх, бэхжүүлэх бүхий л ажлууд нэг горимд орох болно. Үүний жишээ болгож Монгол үндэстний хэл, сэтгэхүй, төрхийн талаар товч дурдая. Үндэстний сэтгэхүйн онцлог нь тухайн үндэстнийхээ бахархал, амьдрах хэв маяг буюу ахуй, ертөнцийг үзэх үзлийг хамгаалж байдаг. Үүнийг хамгаалах гэж л улс үндэстнүүд тусгаар тогтнодог! Монгол хэл нь үндэстнийхээ сэтгэхүй онцлогийг тээгч, хамгаалагчийн үүргээ гүйцэтгэсээр өнөө хүрчээ! Язгуурын Монгол хэл ерөнхийдөө 3000 орчим жил өөрсдийн үгээ хадгалсан уламжлалт шинжтэй хэл гэдгийг эрдэмтэд маань баталсаар байна. Гэвч Монгол хэлэнд Хятад, Орос, Англи, Санскрит, Төвд, Казак, Перс, Согод гэх мэт хэлний уусалт нэвчилт их орсон. Монголчууд бид аль нь яг язгуурын Монгол үг вэ гэдгээ ч сайн ялгаж мэдэхгүй болтлоо эх хэлнийхээ алдаанд ууссан маргаангүй үнэн. Үүн дээр кирилл үсгийн хатуу дуудлага, гийгүүлэгчийн саланги дуудлагад Монгол хэл маш хатуурч уянгалаг аялга хэв шинжээ бүрэн алдаж байна. Цаашлаад үзвэл 1900-2000 оны хүмүүсийн дийлэнх нь Төвд, Хятад, Согод, Уйгар нэртэй. Нэрийнхээ утгыг мэддэг хүмүүс ч маш цөөн байгаа нь Монголчууд Монгол хэлээ хайрлах, хамгаалахад санаа тавихгүй байгаан шинжийг баталж байна. Энэ бүгд даамжирвал Монгол үндэстний язгуурын сэтгэхүй уусаж алга болох бүрэн үндэслэл нь болох аюултай. Монгол үндэстний сэтгэхүйн онцлогийг устгахаар сүүлийн 30н жилийн турш Солонгос, Хятад соёл, сэтгэхүйг сурталчилсан кинонууд тасралтгүй гаргасаар байгаа нь Монгол үндэстний эсрэг чиглэсэн аймшигт террорист халдлага юм. Монголын залуу үеийн сэтгэхүйд хавчиг нүүртэй, сульдаа туранхай, хүүхэн шиг шалчгар эрчүүд сайхан харагдах болж, Монгол охид, бүсгүйчүүд өөрсдийн Монголжин төрхөө хятаджуулан мэс хүргүүлэх нь хэрээс хэтэрч эхэлжээ. Энэ нь хэдийгээр хувь хүний эрх боловч Монгол үндэстний эрх ашгаас илүү хүний эрх гэж байж болохгүй билээ. Хэрэв бид Монгол сэтгэхүйгээ алдвал Хазара нар шиг Монгол төрхтэй ч өөрийн соёл үгүй үүрд бусдын боол болох болно. Монгол үндэстний удмын сан Монгол үндэстний удмын санг хамгаалах гээд яривал зарим хүмүүс бас националь үзэлтэй шууд холбоод мушгин гуйвуулдаг. Тэгвэл нэг ч Монгол төрх үгүй, орсойсон шүдтэй, бүлцийсэн нүдтэй, шамшийсан эрүүтэй хүмүүс Монголоор дүүрэн байвал хэр харагдах билээ? Монголчуудын нийтлэг гадаад төрхийг олон түүх, судалгаанд тодорхой өгүүлсэн байдаг. л Тэр дундаа Монголчуудын ахуй, байгаль, ахуйгаас олон зууны турш бий болсон өвөрмөц төрх, бие бялдар нь Монгол хүний Монгол ахуйдаа амьдрах зохицолтой болсныг жич судлах цаг нь болжээ.
SB2020

Монголчууд ҮНДЭСТЭН гэдгээс бүх зүйлээ эхлэх ёстой.

2020-05-14T02:04:00.002-07:00

Үндэстэн болохоор өөрийн үндэстний язгуур эрх ашиг байх ёстой. Тиймээс ч энэхүү язгуур эрх ашгийг хамгаалах гэж өвөг дээдсүүд минь халуун цус, хатуу итгэл зүтгэлээр энэ МОНГОЛ улсыг байгуулжээ... Үндэстний язгуур эрх ашгийг өнөөдөр МОНГОЛ улсад тодорхойлж ҮНДСЭН хуулиндаа суулгаж түүнээс салбарласан бүх хуулиуд нь ҮНДЭСТНИЙ язгуур эрх ашгаа хамгаалж байсан бол асуудал өнөөдөр маш хялбар байх байлаа... Одоо тэгвэл бид Үндэстний язгуур эрх ашгаа ҮНДСЭН хуулиндаа суулгаад түүндээ үндэслэсэн ҮНДЭСТНИЙ хөгжлийн хөтөлбөр гэдгийг боловсруулж хэрэгжүүлэхийн төлөө тэмцэх хэрэгтэй! Үүнийг одоогийн системтэй харьцуулж алдаа оноог нь ард түмэнд тайлбарлаж ард түмний олонхийн дэмжлэг авах хэрэгтэй. Тэмцэж байгаа хүмүүсийн итгэл зүтгэл чанга. эрүүл саруул, эрдэм мэдлэгтэй, ухамсар хариуцлага өндөр, цэвэр МОНГОЛ цустай, зүстэй хүмүүс байх хэрэгтэй! Эрлийз хурлийзууд Монгол төрд ороод дэмий! Учир нь Монгол төрийн бодлогыг Монгол цустай соёлтой хүмүүс л алдаагүй тодорхойлж чадна! Монголын ард түмнийг бүрэн ойлгож чадна! Үндэстний язгуур эрх ашгийг маш сайн тодорхойлж чадсан тохиолдолд Үндэстний язгуур эрх ашгийг бэхжүүлсэн нэгэн бээр МОНГОЛ үндэстний БААТАР, түүнд халдсан нэгэн бээр МОНГОЛ үндэстний УРВАГЧ гэж цоллуулах нь зүйн хэрэг! Зарим нэг хүмүүс МОНГОЛ үндэстэн гээд ярихаар үндэстнийг ястан угсаатантай андуурч маргалдах гэдэг...Буриад, дөрвөд, захчин, үзэмчин,халх г.м бүгд л МОНГОЛЧУУД... Монгол дахь казак ястнууд ч МОНГОЛЧУУД... Түүх гарвал, угсаатны нийлэгжлээ уншиж мэдэх хэрэгтэй! Монгол үндэстнийг бий болгоход ямар ямар угсаатны бүлэглэлүүд оролцсон гэдгийг мэдэх хэрэгтэй! Угсаатан хэрхэн нийлэгжиж нэгэн ҮНДЭСТЭН болж төлөвшдөг гэдгийг унших хэрэгтэй! Бас Монголоо тойрсон Монгол туургатнуудаа мартаж болохгүй...Урдаа 1.400.000.000 сая хойноо 143.000.000 хүн сүргүүдийн дунд Монголчууд бид дангаараа бол 3 хүрэхгүй шүү! харин Монгол туургатан нийлээд 10-д сая! Монголын төлөө гэх их хүч, их хамгаалалт, их зүрх сэтгэл шүү!
SB2020

Бид хэнийг ч сонгосон, тэд хуулиа дагаад л гэмт хэрэгтэн болно!

2020-05-12T22:01:00.005-07:00

Үндсэн хуулийн гол агуулга нь хувийн өмч, хувь хүний эрх ашгийг хамгаалсан байгаа цагт хэн ч улс төрд сонгогдсон улс үндэстнийхээ дайсан болно. Учир нь төр оршихын учир бол тухайн улс үндэстнийхээ эрх ашгийг хамгаалах гэж оршиж, хамгаалсныхаа хариуд татвар авдаг юм. Гэтэл Монгол улс үндэстнийг үүрд хуваагдан муудалцаж бие биенээ харгислан дарж байх хуулийг харийн гар хөлнүүд бидний үндсэн хуулинд маш цэвэрхнээр суулгаж өгчээ! Бид үүнийг нь үнэн мэт итгэж өдий хүртэл дагасаар төрд гарсан хүмүүн болгоноо улс үндэстнийхээ дайсан болгон яллахад хүрээд байна. Үнэхээр бидний сонгосон хүмүүс Дашбалбар агсан лугаа адил Улс үндэстнийхээ язгуур эрх ашгийг мэдэж, түүнд хүндэтгэлтэй хандах байсан. Улс үндэстнийхээ язгуур эрх ашгийг мэдэж хүндлэх нь улс төрд орох хамгийн өндөр босго байдаг. Энэхүү босгыг энгийн хүмүүн амь насаараа дэнсэлж давдаг бол эрдэмтэн мэргэд нь нэг амьдралаа үрж улс төрд ордог. Гэтэл одоо улсын их хурлын гишүүний бүрэн эрхийг эдлэх, өөрсдийн өчүүхэн эрх ашгийг хуулиар хамгаалах, гишүүний тойрогтоо зарцуулах хэдэн тэрбумыг авах сонирхолтой хүмүүс л улс төр лүү зүтгэж байна. Хамгийн муухай нь тэдгээр хүмүүс бүгд л ядарсан ард түмний зовлон дээр дөрөөлж улс төр лүү мацаж байна. Санаатайгаар ард түмнийг ядууруулж, дараа нь тэр зовлон дээр нь дөрөөлж улс төрд орох заль бол аль 19, 20 зуунд үеэ өнгөрөөсөн арга л даа. Гэтэл Монгол улсад одоо хүртэл амь бөх оршсоор л...
SB2020

Нэр дэвшигчдийг сорих нь

2020-05-12T21:18:00.001-07:00

Маш олон намууд болон, бие даагч нар нэр дэвшиж байна. Эдгээр хүмүүсийг ангилах хэдэн санаанууд байна. Тоглоом биш, үнэхээр байж болох санаанууд гэдэг талаас нь хүлээн авна уу!
1. Зөв бичгийн дүрмийн шалгалт авах хэрэгтэй. Монгол бичгийн шалгалт нэмээд авахад бас гэмгүй.
2.Сэтгэцийн сорил авах хэрэгтэй.
3.Биеийн хөгжил, эрүүл мэндийн шалгалт авах шаардлагатай. Буруудаад эхэлбэл эрүүл мэндээр ял завшаад байна.
4. Гурван үеийн намтрыг нь олон нийтэд цацах хэрэгтэй байна.
5.Арван жилийн сургуулийн төгсөх шатны улсын шалгалт нэг авчихвал тал нь лав тэнцэхгүй. 6.Хийсэн ажлын туршлага, үр дүнг нь олон нийтэд цацмаар байна.
7. Тогтвортой гэр бүлтэй, 3дээш хүүхэд төрүүлж өсгөсөн шаардлага тавимаар байна.
8.Гэмт хэргийн орж байсан судалгааг ил болгомоор байна.
9.Боловсролынх нь талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл, баримт дэлгэмээр байна.
10.Гэрийн хаяг! Үл хөдлөх хөрөнгүүдийг нь ил болгомоор байна.
11. Хөрөнгө санхүүг нь ил болгомоор байна.
12.Ар гэр бүлийнх талаар дэлгэрэнгүй бичмээр байна.
13.Урд нь сонгогдож байсан хүмүүсийг хасмаар байна.
14.Бизнесмен, уяачид, дуучид, бөхчүүд, урлагийн хүмүүсийг ажлыг нь хийлгэмээр байна.
15. Сонгогдчихоод ажилдаа ирдэггүй, хийдэггүй хүмүүсийг шууд хасмаар байна.
16. Сонгогдчихоод даргаасаа буух дургүй зүүгддэг хүмүүсийг зайлуулмаар байна.
17. Гэмт хэрэгт шалгагдсан, цагаатсан нэрээр ял завшсан хүмүүсийг хөөмөөр байна.
18.Эхнэр хүүхдээсээ урвасан хүмүүс эх орноосоо ч урвана гэдэг. Гэр бүлгүй, эхнэрээсээ салсан хүмүүсийг жигшин хөөмөөр байна.
19.Хүчин, хулгай, луйвар, дээрэм, зодоон, авилгад орооцолдсон хүмүүсийг зайлуулмаар байна. Монгол төр цэвэршиж гэрэлтэх болтуухай!
SB2020

Хамгийн адгийн хүмүүс хамгийн сайхан зүйлийн ард нуугддаг.

2020-05-12T21:15:00.002-07:00

Тийм ч учраас адгийн новшнуудын эцсийн хоргодох байр нь эх оронч үзэл гэж хэлдэг. Энгийнээр тайлбарлавал адгийн шаарууд аргаа барахдаа эх оронч болж жүжиглэдэг л гэсэн үг билээ. Өнөөдөр Монгол улсад улс төрийн сонгуулийн буухиа хууль бусаар аль хэдийнээ эхэлжээ. Улсын төсвийн мөнгөөр тойргоо услах нэрээр мөнгө завшсан одоогийн улсын их хурлын гишүүд, д.д.д.д.д.Улсын их хурлын гишүүд, гэмт хэрэгтнүүд, ашиг сонирхлын зөрчилтэй хүмүүс улайран улс төрд шигдэж улсын мөнгө хулгайлахаар улайрч байна. Эх орныхоо төлөө эцсээ хүртэл 100.000.000 төгрөг тушаагаад ч хамаагүй зүтгэе гэх алиа салбадай нар ч ихэслээ. Улаан цагаандаа ч гарлаа. Энэ бүхний ард хэний, юуны эрх ашиг нуугдаж байна вэ? Хариулт маш энгийн. Ямар нэг байдлаар гишүүн болоод авбал 100сая төгрөгийг 100 нугалах боломжид очино гэсэн горьдлого юм. Тойрог бүрт жил бүр төсөв авна. Бүхий хуулийн санаа, боломж, хязгаарлалт, татвар, давуу эрх гэх мэт мэдээлэлд байнга ойрхон байх нь бусдаас хурдан хулгайлах боломжийг үргэлж олгож байдаг энгийн зүйл мэт байсаар уджээ. Бүхэл бүтэн хүний 30н жилийн турш хэсэгхэн новшнууд, тэдгээрийн гар хөл Монгол орны бүхий л салбар, нэгжид шат дараалан хулгай хийж байна. Үнэн шударгаар албан тушаал хашдаг хүмүүс нь хулгайч нарын зохиосон хуулинд бүдрээд сонгогдох ч боломжгүй боллоо. Цагдаа, тагнуул, АТГ, шүүх, прокурор гээд бүхий л төрийн хүчний байгууллагууд аль зальтай, мөнгөтэй, луйварчдад улайм цайм үйлчилж Монгол улс, үндэстний язгуур эрх ашгаасаа урваад удаж байна. Энэ үед энэ заваан чөтгөрийн тойргоос хэрхэн гарах вэ? Сонголт байна уу? Ямар арга чарга байна вэ? Сонголт 1.
Төрийн эрхийг булаах Эдгээр хууль үйлчилдэггүй новшнуудтай хууль бус аргаар тэмцэх зууны баатруудыг хүлээх. Мэдээж маш их цус урсана. Монголын түүхэнд хар өдрүүд эхэлнэ. Гэхдээ Монгол улс үндэстний ирээдүй аврагдана. Ойролцоогоор ах дүү, найз нөхөд, гэр бүлээрээ сүлбэлдсэн 300-500 гаруй хүмүүсийг нэг амьсгаагаар булшлах нь энэ тэмцлийн гол зорилго болно. Цэрэг, цагдаагийн багахан цолтой хүмүүс төрийн эрхийг хүчээр авах замаар энэ асуудлыг арай хялбар, хурдан чанартай гүйцэтгэх боломжтой! Энэ бидний сонголт мөн үү? Сонголт 2. Жагсаал цуглаан Нийгмийн бүх давхаргаас хүмүүс маш идэвхтэй оролцож олон нийтийн жагсаал цуглааныг Монгол улс орон даяар зохион байгуулах. Цуглааны гол зорилго нь төрийн эрх барих гол хүмүүст шаардлага хүргүүлэх, төрөөс луйварчид, хулгайч нарыг зайлуулах. Монгол улсын үндсэн хуулинд үндэстний язгуур эрх ашгийг суулгаж, түүнд суурилсан бусад хуулийн хэрэгжилтийг шаардах. Одоогийн үндсэн хуулийн цоорхой, бусад хуулийн алдаа дутагдлыг бодит байдалтай харьцуулан дүгнэж олон нийтэд ухуулах замаар энэхүү жагсаал, цуглааныг зохион байгуулж болно. Гэвч: энэ новшнууд жагсаал цуглааныг эмх замбааргүй байдал болгон өргөжүүлэхдээ гарамгай. 20-30 тусгай даалгавартай согтуу дүртэй хүмүүс жагсаалд оруулаад, жагсаалыг удирдаж байгаа хүмүүсийг нь дарамтлах, айлгах, хахуульдах, хооронд нь муудалцуулах замаар утга учиргүй болгоно. Мөн хамгийн гол удирдагчийг нь газар доор ортол нь өөрсдийн хэвлэлүүдээр балбах нь гарцаагүй. Баярмагнай генералыг яасан билээ дээ. Тэгэхээр энэ бидний сонголт байж чадах уу? Сонголт 3. Хулгайч нартай халзагнах Энэ бол хамгийн байж болох сонголт. Одоогийн улс төрийн ээлжит сонгуулийг ашиглан тойрог бүрт зөв хүнээ сонгох! Хэнийг сонгохгүй байх вэ? АН, МАН, МАХН-ас нэг ч хүн сонгож болохгүй! Тэр дундаа Ц.Элбэгдорж, М.Энхболд, Н.Энхбаяр, Р.Гончигдорж, Бадамжунай, Сугар, Одбаяр, Ц.Баярцогт, С.Баяр, Ч. Сайханбилэг, Баабар, М.Энхсайхан, Ц.Нямдорж, С.Эрдэнэ, Д.Эрдэнэбат, Ж.Эрдэнэбат, Номтой баяр, Улаан, Цагаан, Лүндээжанцан, Н.Алтанхуяг мэтийн хүмүүс тэдний гэр бүл, найз нөхдийн хүрээллийн хүмүүсийг 100% оруулж болохгүй! Үүнээс гадна гудамжны гэгдэх Батялалт, Батзандан, Уянга, Магнай, Ганбаатар бас бөхчүүд, алт ухагч, аймгийн засаг дарга нар, уяачид, дуучид, бөө, лам, сүлжээ бизнесчин, нүүр номын Нара, Анужин, Өнөрчимэг, Цэнхэр үст, мэтийн троллуудыг мөн анхааралтайгаар оруулахгүй байх нь зүйн хэрэг! Учир нь эдгээр хүмүүс Улс үндэстний язгуур эрх ашиг гэдгийг огт мэдэхгүй! Зөвхөн тухайн асуудалд хандахдаа олон түмний сэтгэлд нийцуулэх л ганц зарчимтай. Өөрөөр хэлбэл ард түмний зовлон дээр гишгэлж төрд гарчих л санаатай хүмүүс нь олон жилийн турш ажиглагдаад байгаа юм. Их шунасан хүнд төрийн жолоо бүү атгуул гэж эзэн Чингис хаан захисан юм шүү! Тэд хэзээ ч Монгол улсыг хөгжүүлж чадахгүй! Монгол улсыг хэн хөгжүүлэх вэ? Хүн чанартай, улс үндэстнээ мэддэг, Монгол үндэстэндээ юу хэрэгтэйг мэддэг, юу хэрэггүйг мэддэг, Улс үндэстний язгуур эрх ашгаа ойлгодог хүмүүс удирдаж хөгжүүлдэг юм. Энэ хүмүүсийн амнаас сүүлийн 30н жил УЛС ҮНДЭСТНИЙ ЯЗГУУР ЭРХ АШИГ гэдэг үг гараагүй. Одоо харин сонгууль дөхөөд мэдэхгүй зүйлээ мэддэг мэт амны зугаа болгох нь жигшилтэй санагдаж байна. Хэнийг сонгох вэ? 1.Эрүүл хүн сонгоорой. эрүүл биед саруул ухаан. Хариуцлага хүлээх чадвартай. 2.Зөвхөн Монгол үндэстэй хүнийг сонгоорой. Монгол үндэстэй хүн л Монгол уламжлал, соёлоо алдахгүйгээр Монгол улс үндэстнээ хөгжүүлэх бодлогыг тодорхойлж чадна! 3.Мэргэжил боловсролтой, тухайн салбартаа ажлын туршлагатай хүнийг сонгоорой. Ийм хүмүүст төрийн жолоо атгуулахад туршлага зүтгэлээрээ хошуучилдаг юм. 4.Тогтвортой гэр бүлтэй, дор хаяж 3 дээш хүүхэд төрүүлж өсгөсөн хүнийг сонгоорой. Ийм хүн энгийн жирийн Монгол гэр бүлд юу хэрэгтэйг, Монголын ирээдүй монгол хүүхдүүдэд юу хэрэгтэй мэднэ. Энэ дундаа багш, сэхээтнүүд, хуульч эдийн засагчид, судлаачид эрдэмтдийг түлхүү сонгоорой! 5.Шинжлэх ухааны төлөөлөгчид эрдэмтдийг сонгоорой. Хийсэн бүтээсэн зүйлтэй алдах юмтай, нэр хүндтэй хүмүүс өчүүхэн эрх ашгаасаа болж нийтийн үндэстний эрх ашгийг уландаа гишгэдэггүй юм. 6.Залуучууд маань сонгуульдаа идэвхтэй оролцоорой. Монгол улсын ирээдүй хэрхэн байхыг залуучууд бид л шийдэх боломж байна. Дэлхийд байгалийн баялаг, газар нутгаараа дээгүүр байр эзэлдэг Монголчууд бидэнд Норвеги,Швед, Финланд, Дани улсаас илүү сайхан амьдрах боломж байдаг. Харамсалтай залуучууд бидний хүртэх бүхнийг сүүлийн 30н жил энэ хэдхэн хулгайч нар үе дамжин хулгайлж байна. Үүнийг зогсоохгүй бол таны хүүхэд ч мөн адил зовлонтой хэрүүлтэй, ороо бусгаа цаг хугацааг та бидэн шиг туулах болно! 7. Санал хураалтын үр дүнд анхаарлаа хандуулаарай. Хар машинаар санал луйвардах боломж 100% учир, санал хураалтыг гараар тоолох, давхар хянах тал дээр илүү шахалт, хяналт тавих хэрэгтэй. Мөн сонгуулийн хуулийг зөрчсөн хэн боловч Монгол төрийн эрхийг хууль бусаар авахыг завдсан хэргээр шийтгүүлэх ёстой гэдгийг санаарай! 8. Залуучуудаа, ээж, аав, өвөө, эмээ нараа нэг л удаа гуйгаад энэ болж бүтэхгүй нэр дурдагдсан нам, улс төрчид гэх хулгайч нарт битгий санал өгүүлээчээ. Яг үнэндээ чиний миний ээж аав, эмээ өвөөгийн сонголтууд биднийг 30н жил дампууруулж байна шүү дээ! 9.Сонгуулийн амлалтад битгий итгэ! Аль ч хүний, намын сонгуулийн амлалтад битгий итгэ! Учир нь хэчнээн үнэн байгаад ч сонгуулийн амлалтыг биелүүлээд ч энэ улс хөгжихгүй! Зөвхөн өнөөдөр маргаашийг л аргална! Улс үндэстний хөгжил гэж шавар байшин барихыг хэлдэггүй юм. Боловсрол, эрүүл мэнд, эрх тэгш өрсөлдөөн, амьд явах эрх, хууль бүх хүнд тэгш үйлчлэх зарчим биелсэн үед л хөгжлийн суурь тавигдлаа гэж үзнэ. Эдгээр зүйлс бол байшингийн суурь юм. Хэрэв байшингийн суурийг далий муруй тавих юм бол төдийчинээ алдаа гарч, өндөрсөх тусмаа аюул нь ихсэж тэр алдааг засах хөрөнгө маш их үрэгдэнэ. Яг үүнтэй адилхан, бидний улс үндэстнийхээ хөгжлийн суурийг тавих бодлогыг тодорхойлох хүмүүсээ ахиад буруу сонговол эх орноо ч алдах үр дүнд хүрч болно гэдгийг санахтүн! Хэрэв бид алдаагаа давтан буруу сонголт хийвэл: 1.Таны амьдралын ахиад 4н жил яг л энэ байдлаараа өнгөрнө. Таны үр хүүхэд яг л энэ байдлын золиос хэвээр байсаар байх болно. Хэзээ ч үнэгүй эмчилгээ, чанартай боловсрол, сэтгэл ханамжтай амьдралд хүрч чадахгүй! 2.Энэ новшнууд санаатай алдаа, хуйвалдаанаа хийсээр байх болно. Баригдлаа гэхэд цагаадна, шоронд орлоо гэхэд нэг шоронгоос нэг захиа бичээд, тэгээд өвчнөөр суллагдаж гадаад руу зугтааж, хулгайлсан мөнгөөрөө өмгөөлөгч аван хариуцлагаас зугтана! Хэн хохирох вэ гэвэл та болон бид! Тийм учраас Улс үндэстний эсрэг хийсэн гэмт хэрэг хамгийн хүндээр шийтгэгдэг! Гэтэл Монголчууд бид хамгийн хөнгөн байдлаар толгойг нь илээд өнгөрөх байдлаар шийтгэж байгаа нь улс төрд санаатайгаар алдаа хийх, ашиг хонжоо хийж эрсдэл гаргах хүмүүс ихэссээр байгааг анхааралдаа аваарай! Сонголт тань ухаалаг мэргэн байг!
Z.B 2020

Монгол Үндэстний түүхэн сорил, Монгол төрийн зовлонг гэтэлгэх

2020-05-12T21:06:00.001-07:00

Нүүдлийн соёл иргэншил ноёлсон Монгол үндэстэнд суурин соёл иргэншлийн хөшингө сэтгэлгээ уруудал доройтол, хагарал бутралыг л авчирсан. Чухам энэхүү түүхэн үйл явцыг судлаад үүнээс гарах гарцыг тодорхойлсон улс төрийн нэгээхэн ч хүмүүн өдий хүртэл төрсөнгүй. Учир нь ямар ч үнээр хамаагүй суурин соёлд шилжиж дэлхийн хөгжилтэй хөл нийлүүлэх сонирхол их байсан аж. Нүүдлийн соёл иргэншлийн сэтгэхүйн давуу тал болоод сул талыг тодорхойлохгүйгээр шууд суурин соёл иргэншлийн хатуу, хөшингө соёл иргэншилд Монголчууд сүүлчийн 100 жил идэвхтэй шилжсэнээр бид юу алдав? Монголчууд бид юу юугаа алдсанаа товч өгүүлье! 1.Монгол эрчүүдийн сэтгэхүй доройтолд хүрэв. Жинхэнэ эрчүүдээ алдав! Шалтгаан нь нүүдлийн соёл иргэншлийн үед амьдралын ноён нуруу байсан бүхнийг чадаж, бүтээж, зохицуулж байсан Монгол эр хүн суурин соёл иргэншлийн бугшмал өчүүхэн сэтгэлгээнд дассангүй. Өөрөөр хэлбэл морь унаж, сур элдэж, адуу маллаж, ан агнаж, хүч оюун, сэтгэл зүрхээ шингээж хөдөлмөрлөдөг байсан хүн бөхийгөөд олон цагаар газар хагалахыг тэвчсэнгүй. Мөн өөрсдийн сэтгэхүйн гүнд байгаа хайрладаг бүхнийхээ эсрэг ажил мэргэжил эзэмшиж, зүтгэхийг хүссэнгүй. Монгол хүн мод огтолж, ус бузарлаж, газар ухахыг хэзээдээ л цээрлэж жигшиж байсан болохоос шунаж явсангүй.
2.Монгол эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд ажилгүй болов. Эх үрсийн ирээдүйгээ алдав! Малын ашиг шимийг 100% боловсруулж, аж ахуйдаа зөв хүртээмжтэй хэрэглэж мал дагаж өссөн эмэгтэйчүүд суурин соёл иргэншлийн үед ажилд үл сурч, амьдралаас тасарч эхлэв. Нүүдэлчид хүүхдийг хар багаас нь дагуулан тоо тоолуулж, малын арьс шир, үс ноос, унгас, ноолуурыг боловсруулан, сүү цагаан идээ хийж өрхийн үйлдвэрлэл эрхэлдэг үр хүүхдээ хүмүүжүүлж сургадаг байсан арга ухаанаа алдав. Үр хүүхдүүд нь хэт бэлэнчлэх сэтгэлгээнд шилжиж, бие бялдар, сэтгэл зүйн хүмүүжил дутагдаж амьдралд бэлтгэгдээгүй нялцгай нар болцгоов. 3.Нүүдлийн соёл иргэншил гажив. Соёл иргэншлээ алдав! Нүүдлийн соёл иргэншил сонгодог хэлбэрээ олтлоо хөгжсөн байсан билээ. Хавар, зун, намар, өвөлдөө нүүдэллэж байгалийн тэнцвэртэй байдлыг сахиж ирсэн Монголчууд нүүдэллэхээ больсноос хойш бэлчээрийн даац, малын бүтэц өөрчлөгдөн байгальд ээлтэй биш сөрөг болтлоо гажив. Сүүлийн үед энэхүү байдал даамжирч малыг мотоциклоор хариулах, уналга морьдоо сургахгүй, хэрэглэхгүй Монгол ахуйгаасаа улам холдсоор байна. Монгол ахуй гэрээ ч зөв сайхан хэрэглэж байгаа хүмүүс ховордож тэр хэрээр Монгол ахуй муухай, бузар, халтайсан мэт ад үзэгдэх нь ихсэв. 4. Монгол хүний эрүүл мэнд алдагдав. Эрүүл бие, саруул ухаанаа алдав! Үргэлжийн хөдөлгөөнтэй байсан Монголчууд суурин соёл иргэншилд шилжсэнээр хэдэн мянган жилийн турш идэж дассан хүнсээ боловсруулж дийлэхгүйд хүрэв. Улмаар суурин соёл иргэншлийн тэжээл муу хүнсийг хэмжээ, тун тааруулж хэрэглээгүйгээс хэзээ ч Монгол үндэстэнд байгаагүй цусны даралт, сахар, хавдар, харшил, зүрх судасны өвчин газар авав. 5.Газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, байгаль экологийн тэнцвэртэй байдал алдагдаж эхлэв. Монголчууд хэзээд л газар нутгаа гэрийнхээ бууриар тамгалж, ойр холын бараагаар хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн, амьтдын нүүдэл суудлыг ажиглаж унаган нутагтаа эзэн болж амьдарч байсан билээ. Гэтэл нэг газар шавааралдан суусаар хог хаягдал, хөрсний бохирдолдоо идэгдэж унаган нутгаа хаяснаас эзгүйдэж харийн хүмүүсийн шуналд идэгдэж эхэлжээ. Хүний нутагт хүрз барьсан гамингууд шавааралдаж усны эхэнд нь алт угааж, уулыг нураан зөөж, усыг боон бузарлаж эхлэв. Зарим газар мал хариулсан данжаад Монгол охидыг өвөртөлж өвөлжөө хаваржаанд эзэн сууж бөртөлзөн гүйсээр нүдэнд дасал болов. 6.Монгол төр хүчээ алдав. Түүхэндээ Монгол төрийн хүчний хамгийн гол зүйл нь Монгол ахуй, сэтгэхүйн онцлогоо хамгаалсан эрчүүд байсан гэдгийг бүгд мартав! ‌Харийн сэтгэхүй боловсролоор гоёсон хазгай Монгол хэлтэй, зүс, цус өөр хүмүүс Монгол төрд зайдагнав. Тэд мөнгийг л эрхэм болгож нийт Монгол үндэстний хувь заяанаас илүү хувь хүний эрх ашиг, хувийн өмчийг эрхэмлэн хууль батлан Монголчуудад тулгав. Шударга бус хуулийг сэтгэлийн гүнээс шаралхан эсэргүүцэх Монгол эрчүүдийг хар санаатны шунал, хүчээр харгислан дарж үхүүлэв. Эрдэмтэд, сэхээтнүүд Монгол төрд бугшсан хөсрий шуналтай харийнхны хар хүчнээс айж ширээн доороо нуугдацгаав. Харин башир аргаар огцом баяжих санаатай Монгол сэтгэхүйгээ гээсэн мэдрэлүүд харийн хүний хөлийг долоож халуун залуу насаараа зарцлагдав. Новшнууд нэгдэж хууль цагдаагаар хамгаалалт хийж бүхэл бүтэн Монгол улс үндэстний ирээдүйг хулгайлав. Хэн ч үл дуугарав, хэн ч үл тэмцэв! Бүгд л мэдсэн ч мэдээгүй мэт, мэдэрсэн ч өвдөөгүй мэт гүрийцгээв. Өрөг ийм байхад одоо Монголчууд бид юу хийх ёстой вэ? Монгол Үндэстний түүхэн сорил, Монгол төрийн зовлонг хэн, хэрхэн гэтэлгэх вэ? Эсвэл? Цод, шаг ,мад уу?
SB 2020

Үндсэн хууль ба Үндсэн гажилт!

2020-04-27T05:36:00.005-07:00

Монгол улсын үндсэн хууль ийнхүү эхэлдэг .

Монголын ард түмэн бид: -улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж, -хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж, -төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөж, -хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн үзэж, -эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго болгоно.
Үүний учир Монгол Улсын Үндсэн хуулийг даяар олноо зарлан тунхаглаж байна. хэмээн үндсэн хууль эхэлдэг.
Гэтэл бодит байдал дээр: Үндсэн хууль ийнхүү гажсан!

-Улсынхаа тусгаар тогтнолыг бүрдүүлж буй газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, эдийн засгийн бие даасан байдал, удмын сангийн аюулгүй байдал, байгал экологийн тэнцвэртэй байдалд илтэд халдсаар байгаа. -Хүний эрх, эрх чөлөөг шударга бусаар хөлжсөн хүмүүс л их эдэлж байгаа. -Түүхээ илтэд мушгин гувиулж, нам, үзэл суртлын нэг хэсэг болгон ашиглах болсон, түүхийн ховор нандин үзмэрийг хулгайлах, шамшигдуулах, түүхийн дурсгалыг нураах буулгах нь хэрээс хэтэрсэн. -Хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн ололтыг биш алдааг давтсаар байгаа -Эх орондоо зэрлэг капиталист, дүр эсгэсэн ардчилсан нийгмийг хослуулан хөгжүүлэхийг зорилгоо болгож байна. Үүний учир Монгол Улсын Үндсэн хуулийг даяар олноос нууж засварлан хулгайлсаар байна!
SB 2020

“МАНДУХАЙ СЭЦЭН ХАТАН” КИНО ШҮҮМЖ

2016-09-07T06:53:00.000-07:00

1989 онд бүтээгдсэн “Мандухай Сэцэн Хатан” кино нь Монголын түүхэн сэдэвт кинонуудын ноён оргилуудын нэг мөн гэж үнэлэгддэг билээ.
Гэвч түүхэн талаасаа уг кинонд үнэн юм гэж үнэндээ байхгүй ,Монголын түүхийг илтэд мушгин гуйвуулж олон нийтэд буруу ташаа үзэл суулгаж байгаа урхагтай кино юм. Иймд хэдий оройтсон ч шүүмж бичих нь зүйтэй гэж үзэн энэхүү бичвэрийг тэрлэв.

Уг кино зохиолыг академич, түүхийн шинжлэх ухааны доктор Ш.Нацагдорж асан бичсэн учираас Монгол үндэстний түүхийн мэдлэг нимгэний харгайгаар ийм боллоо гэж итгэхэд бэрх,тэр тусмаа тухайн үеийн түүхийн хүрээлэнгээс уг кинонд зөвлөхөөр ажилласан нь манай түүх бичлэгийн түвшинг харуулах ажээ.
Нөгөө талаар үзэл суртлын үүднээс ингэвүү гэж бодоё гэхэд баримт бас алга.
Ингээд уг кинон дахь зарим нэг түүхэн алдаа мадагийг доор үзүүлэе.
1.
Кинонд Баруун түмэнийг Баянмөнх Жонон захирч байгаад Мандуул хааны их хамарт Юнгэн хатанд сээтэн хаясаны улмаас хардагдан улмаар Исмайл сайдын гарт алуулдаг тухай гарна.
Үнэндээ бол Баянмөнх нь Молон хааныг алагдсаны дараа жилд нь буюу 1468 онд Бортохойд хадам эцэг Ургудын оручу Шигүсийн шууд дэмжлэгээр хаан суужээ.

Үүний хойно 1472 онд Мандууланд өөрийн хаан ширээгээ "найр" тальбиж өөрөө жонон болсон байна. Хоёр жилийн дараа авга ах Мандуулантайгаа эв эвдэрч дутааж явах замд нь ирээдүйн хаан Батмөнх “төржээ”.
Үүнд Баянмөнх нь зүгээр ч нэг хаан ширээгээ Мандуулд найр тальбаагүй болно. Түүнийг Баруун түмэний Юэншуубууг захирч байсан Ойрад гаралтай Бэгэрсэн тайш дарамтлан өөрийн хүргэн Мандуулд хаан ширээг нь авч өгсөн гэж үзвэл зохино.
Ийм учираар болон Мандуулын гол түшиг тулгуур нь Ойрадууд болж байсан тул Мин улс түүнийг “Ойрадын хаан” гэж бичиж байжээ.
Мандуулан бол Ажай тайшийн Ойрад хатнаас төрсөн бага хүү мөн нь Монгол даяар тодорхой байсан бол залуу Баянмөнх жонон нь үнэндээ хэний хаанаас олж ирсэн нь ч баталгаатай бус бөөн хэл амны бай байсан бололтой.Ийм учираар Монголын хаан болох баталгаатай эрх байсангүй бололтой байх учираар тийнхүү Бэгэрсэн болон хаан угсаатай нь тодорхой Мандуулан нарт дарамтлагдсан бололтой байна.
Дашрамд сонордуулахад түүний ах Тайсун хааныг хожимын ар Халхын Горлос отогийхон (Түшээт ханыхан) алсан билээ.

Мөн Баянмөнх жонон нь баруун түмэнийг мэдэж захирч байсан гэх ч баримт алга. Тэр тусмаа өөрийнхөө Баруун түмэний Юншээбуугийн Таван отогийхонд алуулсан байдаг.
Энэ Таван Отог бол Жалайр , Хонгирад, Ихрэс , Мангуд, Уруд эдгээр болой. Эдгээрийн эхний гурав нь сүүлээр Халхыг бүрдүүлэхэд оролцсон бол сүүлийнх нь Баянмөнх жононгийн өөрийнх нь хадамын отог болохыг анхаарвал зохино.
Мөн зарим сурвалжаар Юншээбуугийн Барга отогийхонд ч алуулсан гэдэг. Энэ Барга отог бол хожимын Халх Барга мөн билээ.
Улмаар уг кинонд Мин улсын түүхэнд “Ойрадын хаан” гэж тэмдгэлэгдсэн Мандуулыг өнгөрсөний дараа хэнийг Монголын хаан болгох талаар чуулган чуулж буй тухай гарна.
Энд улиг болсон залхамшигт Ибарай тайш тэргүүтэй Ойрадууд өөрсөдөө хаан болох эс чадвал аанай л салан тусгаарлах санаархал гаргаж буй тухай үзүүлжээ. Ингээд [Халх ] Монголчууд “Ибарай тайшаар Монгол улс дутахгүй” гэж хэлээд Мандухай Сэцэн хатнаар 7 настай Батмөнхийг Монголын хаан болгодог тухай гарна.
Үнэндээ бол Батмөнхийг Мандухай биш хойд аав нь болох Ойрадын Исман хаан ширээнд залжээ!!!.
Хөөрхий Исман байгаагүй бол “Монгол улс” яах байсан юм бол ?.
Исман Баянмөнхийн бэлэвсэн хатан Шихэр Тайхуг биедээ авч Бурхай,Бабуудай гэх хоёр ч хүүтэй болсон байдаг.
Уг кинонд Эсэн хааны ач Ибарай тайшийг Исмантай хутгажээ.Ойрадын Исман тайш нь Батмөнх даян хааны хойд эцэг улмаар түүнийг Даян Хаан өргөмжилсөн хүн байсан бол Эсэн хааны ач Ибарай нь уг кинонд үзүүлсэнчлэн Батмөнхийг хаан ширээнд 7 настай заларч байх үед Монголын хаан ширээнд санаархаж байгаагүй ба тухайн үед Монголын өндөрлөгт ч байгаагүй,Цагадайн угсааны Моголстан хавиар байсан юм.
Тэр бүүхэл хожим Даян хаан Батмөнхийн тайш ч болж явжээ.

2.
Кинонд Батмөнх Даян хаан Баруун Түмэнг захируулахаар өөрийн хүү Улусболдыг 6-7 орчим настай байхад нь Жонон өргөмжилөн явуулдаг ба Юншээбүгийн Ибэрэй тайш, Ордосын
Мандулай Ахалаху хоёр зөвлөлдөн ...”бид дээрээ ноён авах хэрэг ману ягун,
өөрийн тэргүүнээ өөрсдөө мэдэж явах буй за, энэ авгайг эдүгээ тэвчье...”
гэж бослого гаргаж Улсболдыг алдаг” тухай гарна.Энэ бол уг бослогын үнэн учирыг гуйвуулсан зохиомж юм.
Үнэн түүхэндээ бол Улусболд нь 20 гаруй настай нас биед хүрцэн нэгэн байжээ.

Нөгөө талаар Улусболд жонон өөрийн талын хулгайч нараа өмөөрөн Баруун Түмний ард ,ноёдыг учиргүй харгислан цаазлаж гарсанд Юншээбуугийн Ибарай , Ородосын Мандуулай ахлах нар аргаа бараад ...” Абахайн Улусболд эчсэн нөхөд нь Уйгудын хүнд нэг морины өртэй агсан аж. Тэр өрөө авнам гэж эчээд хэрэлдэж жанчуулав. Абахай миний нөхөдийг юуны тул жанчив гэж уурлан эчээд тэр хүнийг цавчив.
Уйгудын Ибарай тайш ,Урудсын Лэгүши Ахлаху хоёул ирж үзээд уурлан донгодсон нь: Төрийг биднийг засъя гэж ирэмза. Тэргүүнийг биднийг засъя (Төрийг минь засъя гэж ирсэнээс тэргүүнийг минь авъя гэж ирж билүү?) Өнөөгөөс засаглах ийм хүн үүнээс хойш хэнийг ялганам ?
”...гэж өгүүлээд дайтан Улусболдыг тонилгосон байна.
3.
Даян хааныг өнөөгийн Монгол улсын нутагт байх Хархорум хотод нийслэлж буйгаар үзүүлэн улмаар Баруун Түмэн бослого дэгдээхэд Алтайн уулын Тас Бүрд гэдэг газарт тэднийг бутцохиж буй ойлголт төрүүлхээр үзүүлжээ.
Энэ нь Баруун Түмэн бол өнөөгийн баруун аймагийхан буюу Ойрадууд мөн гэх ойлголтыг төрүүлж байгаа хэрэг.!!!
Үнэндээ бол Даян хаан Хятадын цэргээс зугтаан Хэрлэнд өвөлжсөнийг эс тооцвол өнөөгийн Монголд бараг амьдарч байгаагүй, энд (Өмнөговьд!!! )төрөө ч үгүй хүн юм.
Мөн уг дайн болсон Тас Бүрд гэдэг газар нь өнөөгийн Өвөр Монголын нутагт байдаг газар.
Баруун түмэн хэмээгчид нь Зүүн Монголын баруун гарын гурван түмэн болно. Даруй Ордос, Юншээбуу,Түмэд эдгээр болой.
Байршилын хувьд гэхэд л Юншээбуу нь өнөөгийн Бээжингийн зүүн хойшоо маягтай байжээ гэх мэт. Юун алтайн уул.
Батмөнх даян хааны эсрэг босож хүүг нь алж явсан уг баруун Түмэнээс өнөөгийн ар Халхын Засагт ханыхан голцуу буюу Сартуул, Тангуд отогууд тэр чигээрээ ирэлтэй юм. Иймд Баруун Түмэнийг дан Ойрадууд маягаар үзүүлсэн нь буруу болой.
4.
Мандухай Сэцэн хатан бол Ойрадын Цорос омогт Төмөр чинсаны охин. Ээж нь ч Цорос овогийн сурвалжит хатан байжээ. Түүний аавыг Эсэн хаан төрийн тайш болгон Түмэд аймагийн Онгуд отогийг захируулсан байна.
Энэ Түмэд бол даруй Ойрадын нэгэн аймаг болно.
Зарим сурвалжийн мэдээг үзвэл Мандухай хатан нь Эсэн хаантай нэг овогийнх байгаад зогсохгүй түүний маш ойрын төрөл байж болохыг таамаглах бололцоог олгож байгааг хэлэх нь зүйтэй.
Үүнтэй холбогдуулан Эсэн хааныг үхсэний дараа Ойрадын зарим аймагийг дайлсан Мандухайн аян дайнууд нь тэрбээр өөрийн төрлийн ах нараа дэмжин зүүн Монголын зарим хүчийг дайчлан Ойрадын бусад аймагтай дайтсан “гэр бүлийн” буюу ургийн дотрох дайн байсан гэж үзэхэд хүргэж байна.
Үнэхээр ч уг дайнд Мандухайн талд Ойрадын зарим төлөөлөл оролцсон болохыг эх сурвалжууд (Алтан Товч гм.) харуулж байгаа нь Ойрадын эсрэг зүүн Монгол цэргэлсэн гэж үзэх боломжгүй болгож байна.
Мөн уг дайн нийт Ойрадын эсрэг чиглээгүй түүний зарим аймагийн эсрэг чиглэсэн болох нь дээрх таамаглалыг улам батлах болно.
Түүнээс зүүн Монголчууд Ойрадыг хураан захирсан гэж үзэж хараахан боломгүй байна.
Сүүлийн үеийн бүхий л судалгаагаар Даян хаан Ойрадуудтай байлдаагүй ба харин ч хэл амаа ололцон хамтран Мин улсыг цохих, Баруун түмэний бослогийг дарах, Урианхайн урвалгааныг номохтгох зэргээр нилээд эвтэй явжээ.
5.
Уг кинонд Мандухай хатан бээр биеэр цэрэглэн Ойрадын Өштөмрийг ялж улмаар Ойрадад ...” Махаа шүдээрээ зулгалж ид, Айрагаа цэгээ гэж нэрлэ, Малгайн залаагаа хоёр хуруунаас илүү бүү хий, Гэрээ Орд гэж бүү нэрлэ”...гэх мэт хатуу цааз гаргасан тухай үзүүлжээ.Энэ бол хожимын үеийн уран зохиолын хэллэг ба түүхэнд иймявдал болоогүй юм.
Эсэн хааны хүү Өштөмөр нь Мандухайн тун ойрын төрлийн ах нь бололтой байх ба тухайн үед (1479онд ) нэгэнт үхчихсэн байсан тул хэрхэн дүү Мандухайтайгаа байлдах улмаар ...”Михан Огтлох Хитуга”... гуйх билээ ?
Энэ үед Батмөнх хаан суугаа ч үгүй ,Мандухай төрийн хатан ч болоогүй байжээ.

6.
Кинонд Тас Бүрдэд болсон байлдаанд Баруун Түмэнийхэн тодруулбал Ибарай ,Исмайл нар үгсэн Мин улсын цэргийг урин ирж Батмөнх хаантай тулалдсан гэж үзүүлжээ.
Энэ хоёр хүн цаг хугцааны ба насны хувьд хоёр өөр үеийн хүн төдийгүй Ибарайг Даян хааны тайш болсон үед Исман аль хэдийн ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн байлаа.
Өөрөр хэлбэл Баруун Түмэний бослогонд Исмайл сайд хамаагүй үхчихсэн байсан ба уг бослого Мандуулай ахлах ,Ибарай тайш нарын үед болжээ.
Мөн Баруун Түмэний бослогийн үед Ибарай тайшийн талд зүүн түмэний Урианхай нар урван орж ирсэннээс Батмөнх Даян хаан эхний удаад ялагдсан байна. Дараагаар нь хаан бээр Ойрад хийгээд Хорчин нараас тусламж авч Тас Бүрдэд тэднийг ялжээ.
Уг Урианхай түмэнийг энэ ялынх нь төлөө болон хожимын дайсагналых нь төлөө хожим хядан сөнөөж үлдсэн заримыг нь бусад таван түмэнд тараасаны Халхад оногдсон нь ар Халхын Саму Буймаад оногдсон Урианхан отог юм.Энэ бол ар Халхын долоон отогийн нэг нь билээ.
Иймд уг кинонд өнөөгийн баруун аймагийхан тодруулбал Ойрадууд хааны эсрэг боссон маягтай үзүүлсэн нь хуудуутай байх ба үнэн хэрэгтээ Зүүн түмэний баруун гарыхан түүний дотроо ирээдүйн ар Халх нар уг бослогод идэвхтэй оролцсон байна.
Мөн уг дайнд Мин улсын цэрэг хөндлөнгөөс оролцсон гэх ямар ч эх сурвалж байхгүй болно.
7.
Кинонд Мандухай хатанг Исман сайд алж буйгаар үзүүлсэн бол үнэн түүхэндээ Мандуухай хатан өндөр нас сүүдрийг зооглож тээр хойно өөрийнхөө жамаар ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн байдаг.
Хөөрхий Исман сайд аль хэдийн үхчихсэн байсан болой.
Гэх мэтээр өнгөц харахад л иймэрхүү ноцтой алдаа дутагдалаар дүүрэн байх ба ерөөс Баруун Түмэн бол Ойрадууд тэд Монголын төрийн эсрэг тэрсэлсэн гэсэн ээлжит гүтгэлгээ кино болгожээ.
Гэтэл Ойрадууд нь дундад зууны Монгол угсаатны бүрэлдэн буй болоход өөрийн балрашгүй ул мөрийг үлдээн түүхэн гавъяа байгуулсан билээ.|
Зүүн Монголын баруун гарын гурван түмэнг үнэндээ Даян хаанд нэгтгэж өгсөн ба зүүн гарын гурван түмэний Урианхайг дарж тусласан ,Халхын ихэнх отогуудыг Мин улсын Фу Юу харуул зэргээс олзлон авчирсан мөн Цахарыг Хорчингоос булаан Алтан урагтанд ноёлуулсан түүхэн гавяатай юм.
Мөн Ажаа тайж түүний гурван хүү Тайсун хаан, Мандуул хаан, Агаваржин Жонон болон Баянмөнх хаан , түүний хүү Даян хаан Батмөнх нар бүгд Ойрадуудын дунд төрж өссөн Ойрад аялагаар хэлд орсон нь эргэлзээгүй Ойрадуудтай ураг төрлийн маш бат зузаан холбоотой алтан ургын хаад байсан юм.(Бүгд Ойрад эхтэй Ойрад хатадтай ).
Тийм ч учираасОйрадуудаас маш хүчтэй дэмжлэгэтэй байсан ба тэднийг бүгдийг нь Ойрадууд хаан суулгасан байх төдийгүй Мандуул хааныг гэхэд л Хятадууд Ойрадын хаан гэж нэрлэж байсан нь бодит байдлыг шууд харуулна.
Үнэндээ бол Ойрадууд бус зүүн Монголчууд эдгээр хаадынхаа эсрэг тэмцэж явсан нь үнэн юм.

Eh survalj : https://www.facebook.com/tomor.erdenechuluun?hc_ref=NEWSFEED

Маш сонирхолтой өгөөжтэй ярилцлага

2016-09-07T04:46:00.001-07:00

Үндэстний үзэлтнүүд заавал үзэх ёстой ярилцлага. Монголчуудын уг гарвал, сэтгэхүйн онцлог, нүүдлийн мал ажуйн соёлын талаар маш сонирхолтой баримттай зүйлс ярилцаж байна.

ЦАГААН ИДЭЭ

2016-07-02T13:23:00.000-07:00

Сүүг маш олон төрлөөр, маш олон янзаар боловсруулан хэрэглэдэг угсаатан бол Монголоос өөр хаана ч байхгүй. Хожим Түвдүүд Монголчуудаас цагаан идээг боловсруулах аргад суралцжээ. Монголын хөдөө нутгийн хүн зоны шүд яралзсан цагаан байдаг нь цагаан идээний ач тус билээ. 1918 онд судалгаа явуулж Монголчуудын хүнсний үндсэн хэрэгцээний 55.3 хувийг сүү цагаан идээ, 20.3 хувийг мах эзэлж байсныг тогтоожээ. Түүнчлэн хүнсний хоногийн хэрэглээний бүтцэд шар будаа, гурил 12.8 хувь, цагаан будаа 1.2 хувь, саахарын зүйл 0.1 хувийг эзэлж байснаас гадна шахмал ногоон цай хоногт 51.8 грамм, архи 4.6 грамм хэрэглэдэг байсан тухай тэмдэглэжээ.

ЭМЯ, хоол судлалын төвөөс 1997 онд насанд хүрсэн Монгол хүмүүсийн хоол тэжээлийн бодисын зөвлөмж хэмжээг тодорхойлсон юм. Үүнд Монгол хүн хоногт 2723 ккал бүхий хоол хүнс хэрэглэх нь зохистой бөгөөд бүтцийн хувьд 104.85 грамм уураг, 72.23 грамм өөх, 403.74 грамм нүүрс ус байхаар тооцжээ. Энэхүү илчлэгийг хангахад мах, сүү, гурил, будаа зэрэг уламжлалт хүнснээс гадна загас, өндөг, ургамлын тос, саахар, чихрийн зүйл, төмс хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ зэрэг хүнсний зүйлийг оруулж ямар хэмжээгээр хоногт хэдэн удаа хэрэглэх, тэдгээрийн хоорондын зохистой харьцааг зөвлөмж байдлаар гаргажээ. Эндээс үзэхэд Монгол хүний хоол тэжээлийн гол эх үүсвэр нь ерөнхийдөө уламжлалт мах сүү, цагаан идээ, гурил будаа хэвээр байгаа нь харагдаж байна.

Судлаач Я.Цэвэлийн тэмдэглэснээр Монголчуудын хоол хүнсийг ерөнхийлсөн нэрээр авч үзвэл махан хоол 180 гаруй, цагаан идээ ба цагаан хоол 130 гаруй, боов идээний хүнс 30, бүгд 350 төрлийн Монгол хоол байдаг ажээ.

Сүүнд цагаан будааг агшаан хийж цагаалга, агшаасан будаан дээр халуун аарц хийж чихэр холиод аарцтай будаа, махны дан шөл эсвэл гурилтай, будаатай, гоймонтой шөлөн дээр аарц хийж аарцтай шөл, дан аарц буцалгаж буцалгасан аарц, сүүтэй гурил, сүүн бантан, сүүн зутан, сүүтэй будаа, агшаамал уураг, чангаамалтай уураг, өрөмний хавчмал, өрөмний хутгамш, өрөмтэй хайлмаг, зөөхийний хутгамш, зөөхийтэй хайлмаг, аарцтай чихэртэй хайлмаг, шар тостой хайлмаг, хусамтай хайлмаг, жимстэй цөцгий, хольсон тос, шар тостой боов, мэхээртэй тос, ээдэмтэй хутгамш зэрэг цагаан идээгээр маш олон төрлийн хоол бэлтгэж болдог байна. Хутгамш гэдэг нь тухайн үндсэн орцон дээр жимсний зүйл, чацаргана, гүзээлзгэнэ, хад, үхрийн нүд, мойл, сахар зэргийг хольж хутган янз бүрээр хийхийг хэлдэг байна.

Ааруул: Тарагийг буцалгахад маш исгэлэн цагаан шингэн зүйл болно. Энэ шингэнийг утгаж үзэхэд цагаан шаарнууд байх бөгөөд тэр цагаан шаарыг уут саванд хийж шүүнэ. Шүүгдэж үлдсэнийг нь аарц гэх бөгөөд аарцыг марльд боож том чулуун завсар хавчуулна. Улмаар шүүсгүй болтол нь хавчуулж өтгөрүүлнэ. Нягтарсан аарцыг чулуун завсраас гаргаад нарийн утсаар зүсэж тусгайлан бэлдсэн хавтан дээр өрж тавин наранд хатаана. Аарц нь уургаар нэн баялаг бөгөөд нар салхинд хэдэн өдөр хатаахад ааруул болно. Ааруулыг зүсэх, хэвлэх байдлаар хийх бөгөөд хурууд, хорхой, зүсмэл, базмал, атгамал, үрлэн, хэвийн, дугуй, шоо, еэвэн гэх мэтээр нэрлэдэг. Ааруул нь хүмүүсийн ходоодны шингээлтэнд сайн бөгөөд удаан хадгалсан ааруулыг шүдлэн хонины махаар хийсэн хар шөлөнд хийж уувал битүү ханиадыг анагаахад тустай.

Аарц: Тогоо нэрэхэд гарсан цагаа, буцалгасан айраг, таргийг шүүж аарц бэлтгэнэ. Аарцыг 2 янзаар хийдэг. Цагааг шүүж хийсэн аарцыг нэрмэлийн аарц, таргийг шүүж хийсэн аарцыг тарагны аарц гэнэ. Нэрмэлийн аарцыг хийхдээ цагааг өөр саванд юүлж 10-12 цаг байлган хөргөнө. Энэ үед уургийн зүйл нь тунгаагдана. Дараа нь даавуун уутанд хийж зөөлөн шахаж шар усыг нь гадагшлуулна. Үүний дараа аарцны жингийн 30 хувьтай тэнцэх сүү хийж, дахин шүүгээд сэврээнэ. Тарагны аарц хийхдээ шинэ бүрсэн тарагийг зөөлөн гал дээр 30 минут буцалгаад шүүдэг. Бэлэн болсон аарцыг гүзээнд хадгалах ба намар орой бэлтгэн өвлийн турш хадгалан хавар голдуу хэрэглэнэ. Аарцыг чийггүй сэрүүн орчинд хадгална.

Айраг: Шим тэжээлээр элбэг, халуун чанартай бөгөөд исгэлэн амттай. Бусад малын сүүтэй харьцуулахад альбумин, аминдэм, сүүний чихрийн агууламжаар илүү. Амин хүчил, тосны хүчил зэрэг янз бүрийн аминдэм агуулсныхаа хувьд аль ч төрлийн малын сүүнээс илүү давуу. Нэг литр айраг хүний биеийн С аминдэмийн хоногийн хэрэгцээг хангаж чадна. Гүүний сүүний тослог үнээнийхээс бараг 3 дахин бага боловч харьцангуй нам температурт хайлж биед түргэн шингэж боловсордог эмчилгээний чанарааараа онцлог юм. Оросын эрдэмтэн П.Ю.Берлин сүрьеэ өвчний нян гүүний сүү, айрагны тосонд үржиж чаддаггүй болохыг нотолсон байна. Гүүний сүүний найрлаганд тос 2 хувь, уураг 2.2 хувь, лактоза 6.6 хувь, С аминдэм 2.5-8.5 милграмм байна. Монголчууд 2000 жилийн тэртээгээс айраг хийж хэрэглэж иржээ. Гүүний сааманд чихэр 6-8 хувь байдаг. Айраг исэх үед түүний сахар нь архины спирт, нүүрсхүчлийн хий болон задардаг. Айраг исгэхийн тулд саамыг шүүж цэвэрлээд хөрөнгөтэй хольж 3000-5000 удаа бүлдэг. Айрагны найрлаганд хүний биеийн эрүүл мэндэд хэрэгцээтэй А, С, В, Е зэрэг бараг бүх аминдэмүүд бий. Айраг кальци, фосфор, кобальт, зэс зэрэг эрдэс бодисоор үнээний сүүнээс давуутай бөгөөд шингэц сайтай байдаг. Эмчилгээ сувилгаа тэжээлийн ач холбогдолтой, нян устгах чадвартай. Нэг литр гүүний айрганд 20 грамм тос, 23 грамм уураг, 35 грамм чихэрлэг агуулагдах бөгөөд 453.7 ккал илчлэгтэй.

Бяслаг: Гол төлөв хавар намрын цагт үнээ, хонь ямааны болсон сүү ба, өрөм цөцгийг аваагүй түүхий сүүг ээдүүлж шахах аргаар хийдэг. Бяслаг хийхэд харьцангуй их сүү ордог. Сүүгээ зөөлөн галаар халааж, дээр нь шар сүү, шинэ тараг зэргийг хийж ээдүүлнэ. Ээдмээ биежиж ирэхэд марль, даавуун уутанд хийж шар усыг нь шүүнэ. Дараа нь дөрвөлжин даавуу юмуу марльд гонзгойлон эсвэл дөрвөлжин хэлбэрт оруулан боож хоёр хавтгай мод эсвэл чулуун завсар хийж хүндрүүлэгчээр дарж шахан шар усыг улам сайн шахан нягтруулна. Шахсан бяслаг 1-3 цагийн дотор жигд нягтарна. Сүүг ээдүүлэх үедээ хийж байгаа шар ус, таргаа сайтар тааруулах хэрэгтэй. Ээдүүлэг ихэдвэл бяслаг гашуун, исгэлэн амттай болно. Зөв ээдүүлж сайн шахсан бяслаг гадуураа атираагүй, зүсэхэд ширхэг нь мэдэгдэхгүй, нягт биежилттэй байдаг. Түүхий сүүний бяслаг тос нүнжиг сайтай, болсон сүүний бяслагаас чанарын хувьд илүү байна. Нөгөө талаар болсон сүүний бяслаг тослог багатай учир хэтэрхий чилгэр хатаж, дэвтэхдээ муу тул төдийлөн хатааж нөөцөлдөггүй. Бяслагийг гол төлөв аян жинд явах, айлчин гийчин ирэхэд, хурим найр хийхэд тавгийн идээ болгож хэрэглэдэг.

Өрөм зөөхий: Сүүг самрахдаа шанагаар утган авч нилээд өндрөөс зугуухан жигд гоожуулах ба сүүний бүрэлдэхүүн хэсгийн дотроос тосны бөмбөлгүүд хамгийн хөнгөн учир халаах явцад дээш хөөрч, самрахад хөөсрөн сүүний дээгүүр үелэн тогтож “өрөм” үүсгэдэг. Өрмөн бүрхүүл ойролцоогоор 30 мин орчим хугацаанд бий болдог. Хөөрүүлсэн сүү аажмаар хөрч, хөөс нь замхран өрөм бэхжиж эхлэх үед гол төлөв үдшийн цагаар, зөөлөн галаар дахин халааж дөнгөж дөвийлгөөд орхино. Дөвийлгөх нь өрмийг биежүүлж, зузааруулах, цөцгий суулгах зорилготой юм. Өрөм загсаахдаа галыг ширүүдүүлж хэт халаавал сүү дэврэн өрмөн бүрхүүл хагарч, цаашид зузаарахад нь муу нөлөө үзүүлнэ. Түүнчлэн сүүний халаалт, загсаалтыг дутуу хийвэл өрөм нимгэн, сарамгар болно. Ингээд тогоонд загсаасан өрөмтэй сүүг гаргаж сэрүүн газар 12-24 цаг байлгаад тогоотой өрмийг захлаж дундуур нь болгоомжтой нугалан цөцгийтэй талаар нь хавсраад тавиур дээр тавьж эгшээдэг. Үүнийг өрөм байлгах гэнэ. Сүүний цөцгийн тосыг ялгаж авахаас гадна сүүг хөөрүүлэлгүй сэрүүн газар тавьж хөргөхөд сүүний цөцгий дээд талд царцангитан тогтдог. Үүнийг “цөцгий” гэнэ. Цөцгий бол хор тайлах чадалтай тул аливаа ногооны хор буюу уснаас харших, хүйтэнд жиндэх, чийгтэх зэрэгт тустай талаар ном сударт тэмдэглэсэн нь буй. Харин тогооны өрмийг малын гүзээ олгой, модон саванд өдөр өдрөөр хурааж сэрүүн газар хадгалбал түүхий өрөм буюу “зөөхий” болно. Үүнийг зөөхий хураах гэнэ. Өрмийг ингэж хураахад түүний дотор сүүний хүчлийн эсрэг исэлт явагдаж, сүүний чихэр, уургийн зарим хэсэг задардаг. Энэ урвалын үеэр түүнийг хайлж тос болгоход монгол шар тос бий болдог ажээ. Юань улсын сударт зөөхийг зүрх уушигны тамирыг сайжруулан, ханиахыг засаж, уушигны хатингарыг арилган, цусаар бөөлжихийг зогсоох чадалтай гэж тэмдэглэсэн байдаг.

Сүү: Судлаачдын тогтоосноор өдөрт 500 грамм сүү хэрэглэхэд насанд хүрсэн хүний амьтны гаралтай уургийн хоногийн хэрэгцээний 35 хувь, нүүрс усны 5 хувь, кальцын 69-75 хувь, калийн 24-30 хувь, магнийн 17-33 хувь, Д аминдэмийн 30 хувь, В2 аминдэмийн 33 хувь, А аминдэмийн 11 хувийг тус тус хангаж чадах юм. Сүү бие махбодод амархан боловсорч, бараг бүрэн шингэдэг төдийгүй, бас бусад тэжээлийн шингэцийг сайжруулдаг, шингэж боловсрохдоо ходоодны шүүсийг хамгийн бага хэмжээгээр ялгаруулдагаараа онцлог юм. Үнээний сүү шим тэжээл төгөлдөр тул уушгины архаг өвчнийг арилгана. Шар өвчин, хижиг, шижин, амьсгалын замын дутагдал, ханиах, өлсөн ундаасах, толгой эргэх, ядаргаа зэргийг засахад сайн. Хааяа хааяа гэдэс дотрыг цэвэрлэх, хортой эм танг даруулж уухад үнээний цэвэр түүхий сүү илүү тохиромжтой. Монгол үнээний сүүний найрлаганд тос 4.28 хувь, уураг 3.42 хувь, сахар 4.75 хувь агуулагддаг байна.

Тараг: Исгэлэн бөгөөд сүүн амттай энэ ундааг түүхий ба болсон сүүгээр хийнэ. Монгол таргийг бүрэхдээ эхлээд болсон сүүг 42-45 хэм хүртэл халаагаад хөрөнгө хийнэ. Хөрөнгийг хийхдээ бүрэх сүүний 1-3 хувиар бодож хийдэг. Тарагны хөрөнгөнд нүдэнд үл үзэгдэх сүүн хүчлийн бактерууд байдаг бөгөөд тэдгээр нь сүүний чихрийг задлан сүүний хүчил болгож хувиргасны үр дүнд тараг бүрэлддэг. Хөрөнгө багадвал тараг бүрэлдэх нь удаашрах ба хөрөнгө ихэдвэл хэт исгэлэн хүчтэй болно. Сүүнд хөрөнгө хийсний дараа сайтар самарч жигд холиод, саванд хийн таглаж 35-40 хэмийн дулаан орчинд хөдөлгөөнгүй байлгана. Шинэ таргийг шүүсний дараа үлдэх өтгөн хувийг хөрөнгө гэж нэрлэдэг. Тараг тэжээллэгээс гадна эмчилгээ сувилгааны ач тустай. Гэдэсний хижиг, цусан суулга мэтийн халдварт өвчнийг үүсгэгч бактеруудын өсөлтийг зогсоох үйлчилгээтэй.

Цагаан тос: Хураасан зөөхийгөө марль, даавуун уутанд хийж өлгөн шар усыг нь шүүрүүлээд дараа нь саванд хийж хутган, тослогийг нь шар уснаас салгана. Үүнийг цагаан тос гэнэ. Намар оройхон болох үед зун хурааж нөөцөлсөн өрөм, зөөхийгөө хайлж шар тосыг нь ялгаж аваад үлдсэнийг нь ээзгийтэй хольж хонины гүзээнд хийн царцааж өвлийн хүнсэнд нөөцөлдөг. Үүнийг цагаан тос, хайлсан тос, хольсон тос гэх мэтээр нэрлэдэг. Цагаан тосонд элсэн чихэр, үзэм нунтаглаж үйрүүлсэн ээзгий, мэхээр, бор гурил хольж улам амтлаг болгон хоолонд хэрэглэнэ. Цагаан тос нь сэрүүн чанартай бөгөөд хүчжүүлсэн өөх хүчлийг үүсгэж, суулгахыг зогсоон, уушигны архаг ханиалга, хий шар ус, шулуун гэдэсний халууныг арилгахад тустай.

Шар тос: Зөөхий, цагаан тосоо тогоонд хийж хайлуулахад цэвэр тунгалаг шар өнгөтэй шингэн бодис ялгардаг. Үүнийг шар тос гэнэ. Монгол үнээ, хайнагны сүүний шар тос шаравтар, сарлагийнх хурц шар, хонь, ямаа, ингэнийх цагаавтар өнгөтэй байдаг. Түүхий өрмийг хүйтэн усанд базаж гаргаад хайлбал шар тос их ялгарна. Түүнчлэн хайлж байгаа өрмөнд хүйтэн сүү, сүүний шар ус бага зэрэг хийхэд тос ялгарах нь хурдасна. Монголчууд шар тосыг дангаар хэрэглэхээс гадна бин, далан давхар, шарвин, хуушуур хайрах, цайнд хийж самрах, цай хийцлэх, будаа хутгах, боовны зуурмагт хийх, боов чанах, арвайн гурил зуурч идэх зэрэгт хэрэглэхээс гадна элдэв өвчин хууч засах, эмчилгээ түүнчлэн бурхан номын үйл, тахилд хэрэглэж ирсэн уламжлалтай. Хөлдөж бэртсэн, цас бороонд осгосон, гол усанд унаж чөмөг нь хөрсөн хүнд шар тосыг архи лугаа уулгавал түргэн тус болохын дээр гэдэс өвдөх, хий хатгалгаатай үед хуурсан будааны хальсыг шар тостой хольж халаагаад жин тавибал үтэр түргэн эдгэрдэг.

Шар ус: Ааруул хурууд хийхэд шавхаж авсан шүүсийг шар ус гэх бөгөөд архи нэрэх, гурил эсгэхэд хэрэглэдэг. Цагааны шар ус гэж байх бөгөөд түүнийг хатингар дорой мал угаахад хэрэглэнэ. Мөн цагааны шар усаар арьс шир идээлбэл арьсны үс нь сэргэж, чийг нойтныг тэсвэрлэх чанар нь сайжирдаг байна. Цагааны шар усаар удаан жилийн хөл нурууны өвчин хийгээд хуян мэтийн муу хөлсний архаг өвчнийг хөлөргөн туудаг байсан тухай “монгол идээний товчоо” номонд тэмдэглэжээ.

Шимийн архи: Монголчуудын өргөн дэлгэр хэрэглэж ирсэн хөлчүүрүүлэх ундаа бол цагаагаар нэрсэн архи юм. Үүнийг монгол архи, нэрмэл архи, шимийн архи, сүүний архи гэх мэтээр нэрлэх ба бэлтгэх явцыг “тогоо нэрэх” хэмээнэ. Тогоо нэрэхдээ бэлтгэсэн цагаагаа, эсвэл таргаа тогоонд бялхтал хийж, дээр нь дээшээ шувтан хоёр тохой өндөр бүрхээр суулгаж, түүний амсар дээр жалавч буюу жижиг тогоо тавина. Ингээд цагаа буцлахад спирт ууршин дэгдэж хүйтэн ус бүхий жалавчны ёроолд хөрөөд дусал болон доош унахдаа бүрхээрийн дунд хавьд байрлах тосгуурт хураагдан тусгай цоргоор гадагш гоожиж, тоссон саванд архи хуримтлагдана. Анх гоожсон архийг “сувс” гэх ба энэ нь хамгийн муу чанартай архинд тооцогдоно. Сувсаа дахин нэрвэл архи болох бөгөөд үүнийг “арз”, арзаа дахин нэрвэл “хорз”, хорзоо нэрээд “шарз”, шарзаа нэрээд “борз” болно. Ийнхүү хэдий олон дахин нэрэх тусам архи нь төдий чинээ хатуу гардаг. Харин жалавч буюу бүрхээрийн дээр байх жалавчны ус 30 орчим хэм халахад хүйтэн усаар сольж дүүргэнэ. Ингэж нэг тогоо нэрэхэд дөрвөн удаа ус сольдог. Усыг олон солих тусам архины чанар муудах тул 1-2 удаа соливол сайн. Шимийн архин дээр чавга хийж амсрыг сайтар битүүмжлээд чанга боож, дээр нь шаазан сав хөмрөн метр хиртэй нүх малтан булж жил өнжөөд гаргасныг “дармал архи”, 2-3 жил хадгалаад хур архи болгохыг “хуршаасан архи” гэнэ.

Ээдэм: Хөөрүүлсэн халуун сүүн дээр бага зэрэг тараг хийж ээдүүлэн шар сүүнээс нь ялган авч үлдсэн цагаан шаарыг бяслаг шахахгүйгээр хийдэг идээ юм. Аяга ээдэм идэхэд тамир тэнхээ оруулах, элдэв хорыг биеэс зайлуулах, ялангуяа элэг цөсний өвчинд эм болдог.

Ээзгий: Ээзгий хийхдээ сүүг бяслаг шахахтай адил ээдүүлэн харин шар сүүг нь шүүж ялгалгүй, зөөлөн галаар буцалган ээдэмд нь шингээн ширгээдэг. Ингэхдээ ээдмийг жижиглэн хусуураар хутган хүрэн шаргал өнгөтэй болтол нь хуураад тусгайлан бэлтгэсэн дэлгэц модон дээр гарган тавьж хатаана. Ээзгийний найрлаганд уургийн бодис, сүүний чихэр харьцангуй их байдаг. Ээзгийг дангаар нь хэрэглэхээс гадна цагаан тосонд хольц болгоно. Ингэхдээ сүүнд хийж дэвтээх хэрэгтэй. Говь тал нутагт гол нь түлшинд хавчигдаж ээзгий бараг хийдэггүй. Эх

сурвалж: Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл ном

Монгол ухаан, Монгол хүний ёсон

2016-05-14T11:21:00.000-07:00

Эцэг хүний 5 эрдэм
1. Уужим ухаан
2. Хатан зориг
3. Бат журам
4. Өрх гэрийн түшиг
5. Үр хүүхэдийн сүр сүлд

Гэрийн эзний 5 журам
1. Алсын хараа
2. Холч ухаан
3. Өршөөнгүй сэтгэл
4. Эв найр
5. Эрхэм ёслол

Эцэг хүний хориглох 8 зүйл

1. Бор дарсанд үл шунах
2. Болчимгүй үгэнд үл автах
3. Болох болохгүй хэргийг үл сэдэх
4. Богд чингисын сургаалд үл тэрслэх
5. Үр хүүхэдээ үл хараах
6. Үнэн ханийг үл гомдоох
7. Үйлийн хэцүүгээс үл шантрах
8. Үйтэн хуарын өнгөнд үл автах

Эх хүний 9 эрдэм
1. Өнгөнд цэвэр
2. Үйлэнд уран
3. Үрд энэрэлтэй
4. Үргэлж цэмцгэр
5. Ханьдаа түшигтэй
6. хадамдаа элэгтэй
7. Найрандаа дуутай
8. Настанд ерөөлтэй
9 . Нартад буянтай

Эхнэр хүний 8 хориг цээр

1. Эхнэр эмэгтэй хүн нь эцэг эх,эр нөхөр айлчин гийчнийг үл хүндлэхийг цээрлэх
2. Эхнэр хүн үс зүс,биеээ чанд хаяхыг цээрлэх
3. Үр хүүхдээ асарч энэрэхийг,огоорохийг цээрлэх
4. Хов зөөж хэрүүл өдөхийг цээрлэх
5. Үйлд муу байхыг цээрлэх
6. Эхнэр хүн эрт унтаж,орой босохыг цээрлэх
7.Эхнэр нь эрийн ар худрагаар бусадтай самуурахыг цээрлэх
8.Залхуу назгай гэр орноо хөглөрүүлэхийг цээрлэх

Хүүхэд хүмүүжүүлэх 7 зарчим

1. Хүүхдээ зөв хайрла
2. Хүүхдээ хамгаалж яв
3. Хүүхэддээ сайнаар үлгэрлэ
4. хэл
5. Хүүхдээ чих зөөлөнтэй өсгө
6. Хүүхдээсээ эрээн барааныг бүү нуу
7. Хүүхдээ дурсах юмтай амьдарч сурга

Хүүхэд сургах 4 зарчим

Хүүхдийг идэж чадмагц баруун гарыг сургана
Хэлж чадмагц эрхлэх үл гаргана
Явж чадмагц дөрвөн зүг дээд доодыг ухуулна
Мэхэсхийж чадмагц ёслол найр тавих, эцэг эхээ хүндэтгэхийг сургана.

Хүүхдийн цээрлэх 6 зүйл
1. Гашуунаар бүү тэтгэ
2. Амттанаар бүү цутга
3. Өнгөнд бүү гялбуул
4.Тансагт бүү умбуул
5. Улайг бүү үзүүл
6. Нойронд бүү автуул

Монгол хүний ёсонд ийн заасан бөлгөө. Хичээж явагтун!

ДӨРВӨН ОЙРАД ГЭЖ ХЭН БОЛОХ, ХААНАХЫН ЯМАР УГСАА ГАРАЛТАЙ ХҮМҮҮС БОЛОХ ТУХАЙ

2016-02-19T10:26:00.004-08:00

Түүхч, доктор, дэд профессор На.Сүхбаатар бидэнд энэ түүхийг өгүүлэх юм.

-Одоо дэлхийд хэр олон Ойрад монголчууд амьдардаг юм бол?

-Дэлхий даяар нийт 10 гаруй сая монгол туургатан, монгол хэлтэн хүмүүс байна. Үүн дотроо Ойрадын дотор багтаж, Ойрадын соёлыг хадгалан үлдсэн, эх түүх нь Ойрадтой салшгүй холбоотой нэг сая гаруй хүн байна гэдэг. Энэ ард түмэн өнөөдөр цагийн эрхээр гурван улсад хуваагдан Монголоос гадна Орос, Хятадад бөөнөөр амьдарч байна. Монгол улсын баруун аймгуудад болон тархмал байдлаар ойрад угсаатны 11 бүлгийн 400 мянга шахам хүн ам, Хятадын Шинжаан-Уйгарын ӨЗО-нд, бас Цинхай муж буюу Хөхнуурт, Өвөрмонголын Алшаа, Эзнэй гол, Хөлөнбуйрын Имин голд бөөнөөр байна.
Оросын Халимагийн БНУ, Алтайн БНУ гээд. Алтайчууд 1940 он хүртэл БНОйрад улс гэж өөрсдийгөө нэрлэж байлаа. Ер нь тэгээд Тайвань, Америк, Европт энд тэнд буй монголчууд бол Ойрад монголчуудаас цааш нь явсан хүмүүс шүү дээ. Ойрад гэдэг соёлын дор олон зуун жил байсан түрэг гаралтай тэлэнгэд, хотон, тува улс аймгууд ч гэсэн өөрсдийгөө ойрадад хамаатуулдаг.
-Манай түүхчдийн бичсэн Монголын түүхийн иом бүтээлийг уншиж байхад түүх бидэнд ойртох тусам аль нэгийг нь гээж бичээд байжээ гэсэн бодол төрдөг. Хэсэг явж байгаад Өвөр Монголоо, дараа нь Ойрад Монголоо гэх мэт гээж бичсээр байгаад одоогийн Монголын өнөөгийн түүхэнд хүрдэг. Ойрадын түүхийг өдгөө хүртэл нарийвчлан сайн судлагдаагүй ч гэдэг…

- Ойрадын түүхийн ихэнх баримт сэлт нь хөрш хятад, оросод байна, тэнд ч бичигдсэн. Тэд үргэлжийн хүчтэй өрсөлдөгчөө гутаан доромжилж, бичиж, хэлдэг байжээ. Тэр нь бидэнд ирсэн гол сурвалж болж байна. Түүхчид сурвалжид тулгуурлаж судалгаа хийнэ. Түүнийг түүхчид үнэнд ойрхон баримт гэж үзэж болдоггүй, эсвэл түүнд итгээд ашиглаад байх ямар юм бэ дээ. Ийм олон шалтгаанаас болоод тулсан судалгаа хийгдэж чадаагүй л байна. Харин сүүлийн үед тод үсгийн сурвалжууд, шинэ олон баримт нээгдэж судалгааны түвшин дээшилж байна. Таны хэлдэг зөв. Манай түүх бичлэгт 1607 оноор Халимагийн, 1636 оноор Өвөрлөгчдийн болон Дээд монголын түүхийг, 1700-аад оноор Буриадын, 1755 оноор Ойрадын түүхийг зогсоогоод цааш нь зөвхөн Ар монголын түүхийг л бичдэг. Уг нь "Даяар монголын ариун голомт” утгаар нь бид бичиж, манай ард түмэн мэдэж байх ёстой л доо.
- Ойрадын түүхээс дэлгэрэнгүй ярих уу.

- Ойрадын түүх бол Монголын түүхийн нэг хэсэг нь. Өнөөгийн Монголчуудын дүр төрхийг бий болгосон хүн бол Чингис хаан.
1206 онд тархай бутархай байсан монгол аймгуудыг нэгтгэсний дараа Чингис хаан хэд хэдэн шинэчлэлийг хийж чадсан. Юуны өмнө овог, аймгийн хоорондын олон арван жилийн тэмцлийг алга хийсэн. Овог аймгуудыг өөр хооронд нь нийлүүлсэн, томыг нь задалсан. Энэ нь хоорондын тэмцлийг алга хийхэд их нөлөөлсөн байдаг. Чингис хаан хүн ардаа 95 мянгат болгож, зүүн, баруун, төв гэсэн гурван түмэн бий болгож засаг захиргааны томоохон шинэчлэл хийжээ. 1206 оны энэ үйл явдлаас хойш 20 жилийн дараа гэхэд засаг захиргааны шинэчлэлийн үр дүн шууд л мэдэгдэж шинэ дүр төрх бий болов. Бас гадагшаа дайн байлдаан хийж шинэ газар нутаг эзэмшин монголчуудаа тэнд аваачин суулгасан. Монгол угсаатан хилийн гадна оршин суух үндэс эндээс эхэлдэг.
1207 онд Монголын умард хэсгээр байх монгол аймгуудыг ахмад хүү Зүчээрээ толгойлуулсан цэрэг илгээж өөртөө элсүүлсэн. Хүн ам ихтэй, монгол аймгуудыг Их Монгол улсад нэгтгэсэн үйл явдалд Чингис хаан их сэтгэл хангалуун байжээ. Хори, түмэд, барга, булгачин зэрэг аймгуудын хамгийн том нь Ойрад аймаг байв. Ойрад тухайн үедээ монголын өндөрлөгийн улс төрийн тэмцэлд оролцдог аймаг байсан.

-"Нууц товчоо”-нд Ойрадын тухай гарч байдаг. Энэ нь тодорхой орон зайтай байсан гэсэн утга байх.
-Ойрадууд Их монгол улсдаа нэгдсэний дараа Монгол улс зүүн, баруун, төв, умард гэсэн дөрвөн түмнээс бүрдэж эхэлж байгаа юм. Умард түмний зонхилох хэсэг нь ойрадууд байв. Мэдээж, уламжлал ёсоор умардын бүх аймгуудад засаг захиргааны зохион байгуулалт хийсэн. Ажиглаад харахад 1206 онд овог аймгуудыг олон мянгат болгон хуваасан үйл явц буюу мянган мянгалсны дараа орж ирсэн болохоор ойрадууд нэг их хуваагдаагүй, бүхлээрээ үлджээ. 1400-аад оны түүхэнд "Нууц товчоо”-нд гардаг, зөрчилдөөд байдаг хэрэйд, найман, тайчууд, жадран, мэргэд, татар, барлус, жалайр, мангад зэрэг алдартай тэр олон овог аймаг бүгд алга болсон байна. Тодруулбал монголын өндөрлөгт байхгүй, эсвэл овгийн хэмжээнд л үлдсэн байна. Энэ бол засаг захиргааны шинэчлэлийн үр дүн байсан. Бас зарим нэгийг нь бодлогоор гадагш хийсэн дайн, шинэ нутаг эзэмшилд явуулсан байх. Харин одоо Монголын эзэнт гүрний суурин дээр үүссэн олон улсад дээрх овгууд нэртэй устайгаа байж харагддаг. Яг биеэ даасан байдлаараа урианхай, ойрад хоёр л монгол нутагтаа үлдсэн байна. Зэлмэ, Сүбээдэй тэргүүтэй урианхайн ноёд Монголын төрд гайхамшигтай баатарлаг үйл бүтээсэн учраас урианхай аймгийг тараалгүй бүхлээр нь үлдээсэн. Бас хүн ам ихтэй нь нөлөөлсөн байх. Дангаар 7 мянган. Тэд зүүн, баруун, төвийн гурван түмэнд хуваагдсан боловч хүч нь сарниагүй.

Ойрад түмний хүчирхэг болж, идэвхжсэн үе нь хэдийнээс юм бэ?

-Ойрадууд бас л урианхайчууд шиг монгол төрдөө чин үнэнчээр, шударга бүхний талд зогсож үлджээ. Чингис хаан, түүний залгамжлагчид ойрадын ноёдтой 3 үеийн турш худ ургийн холбоо тогтоож байсан ба 1400 оны үеэс ойрадууд улс төрийн амьдралд идэвхтэй оролцож эхэлжээ. Алтан ургийн ноёдын дотоод зөрчлөөс үүдэн тэд улс төрд орж ирсэн байдаг. Хувилай-Аригбөх, Хувилай-Хайду нарын ужиг тэмцэлд ойрадууд эсэргүүцэгчдийн гол бааз нь байж цэрэг гаргаж байсан. 1368 онд Тогоонтөмөр хаан Монгол нутагтаа хөөгдөж ирсэнээсээ хойш монголчууд 20-оод жил эргээд ноёрхлоо сэргээхийн тулд Мин улстай дайтаж байсан. Эцсийн эцэст Мин улс хүчирхэгжиж Умард Юань улс бууран доройтсон. Үүнтэй зэрэгцээд монгол ноёдын дунд хаан ширээний тэмцэл өрнөж эхэлжээ. Эхний зөрчил бол нэг талаас Тогоонтөмөр тэргүүтэй Хубилайн угсааны ноёд, нөгөө талаас эх нутаггаа байсан Аригбөх, Мөнхийн удмын ноёдын хооронд болж, дайтаж бие биенээ хорлодог болсон. Энэ үйл явцын дараа Монголын Элбэг хааны үед ойрадууд биеэ даах болж чинсан цолтой хүн удирдаж байв. Ингээд улс төрийн бутралд ойрадууд ороод ирж байгаа юм. Надад сонирхолтой нэг баримт бий. 1921 онд Монголын баруун аймгууд буюу ойрадуудын үлдэгдэлд Ардын Засгийн газраас явуулсан бичиг байна. Үүнд бид нэг цул байх ёстой гэсэн санааг илэрхийлээд Элбэг хаанаас болж бид салж сарнисан улс шүү гэсэн утгатай.

-Яагаад?

-Элбэг хааны үеийн нэгэн үйл явдал Монголын ихэнх сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг. Домог л юм даа. Түүнийг 2003 онд зохиосон "Монгол улсын түүх”-ийн 3-р ботьд дэлгэрэнгүй оруулжээ. Элбэг хаан нэг өдөр өөрийн түшмэл ойрадын Хутхай Таюутай анд явж байгаад туулайн цус цасан дээр дуссаныг хараад цас мэт цагаан өнгөт, цус мэт улаан хацарт гоо эхнэр байдаг болов уу гэж зарлиг болоход Хутхай Таюу хааны дүүгийн эхнэрийг зааж өгчээ. Зарим сурвалжид хүүгийнх нь хатан ч гэдэг. Ингээд Элбэг хаан дүүгээ алж хатныг нь авдаг. Хутхай таюу удалгүй хааны өргөөнд ирэхэд хааны хатан болсон Хун тайхуу эр нөхрийнхөө өшөөг авах гэж Хутхай таюуд архи өгч согтоогоод олбог дэвсгэр дээрээ чирч хэвтүүлээд, нүүрээ маажиж, үсээ тасалж хаанд элч илгээжээ. Хаан ирэхэд Хутхай таюу зугатаж. Хаан хөөсөнд Хутхай Таюу хааны эрхий хурууг тас харваж, хаан түүнийг хороож эртний ёсоор зооны арьсыг авчирж өгөхөд Хун тайхуу цус, тос хоёрыг хольж долоогоод эр нөхрийнхөө өшөөг авав гэж хэлжээ. Ингээд Элбэг хаан хууртсанаа мэдэж, үнэнч түшмэлээ хилсээр хороосондоо гэмшиж түүний хүү Батулад чинсан цол өгч "Дөрвөн ойрадыг мэдэж яв” гэжээ. Ингээд Дөрвен Ойрад тусдаа гарав гэж бичсэн байна. Энэ үеэс Дөрвөд ойрад тусдаа гарч Зүүн монголтой улс төрийн тэмцэл хийж эхэлсэн дээ. Монгол аймгуудын салж бутрахад Мин улс гол тоглолт хийж эхэлсэн байдаг. Хооронд нь дайтуулсан. Жишээ нь, 1409 оны нэгэн байлдаанаар гарцаагүй ойрадууд ялахын цагт ойрадад тусалж байсан цэргээ татаад нөгөө талд нь тусалдаг. Хэн нэгнийг нь ялуулах сонирхол Мин улсад байгаагүй. Күнзийн сургаалд "Хоёр барсын ноцолдооныг уулан дээрээс харах сайхан” гэж байдаг шүү дээ. Яг л тийм бодлого явуулж байсан. Энэ үеэс Монголын улстөрийн амьдралд Зүүн Монгол, Ойрад гэсэн хоёр том бүтэц бий болжээ.

-Дөрвөн Ойрад гэдэг нь юунаас үүдэлтэй юм бэ?

-Түүхэнд дандаа Дөрвөн гэсэн тодотголтой гардаг. Тод бичгийн сурвалжид харь Дөрвөн Ойрад гэсэн байдаг. Энэ нь дөрвөн өөр ойрад гэсэн утгатай. Зүүн монголчууд алтан ургийн угсаа залгамжилсан ноёдоор тугаа хийсэн. Энд Чингисийн, тодруулбал Толуйн угсааныхан төр барина гэсэн дүрэмтэй. Харин Ойрад нь дөрвөн өөр угсаа залгамжлалтай, өөр өөр манлайлалтай аймгуудын холбоо. Тэд 4 субьектээс бүрдсэн чуулгантай бөгөөд нийлж байгаад чуулганы ахлагчийг тавина гэсэн үг. Дөрвөн Ойрадад алтан ураг шиг зөвшөөрөгдсөн угсаа залгамжлал байхгүй учраас анхнаасаа чуулганы системийг ашиглаж аль нэг хүчтэй, эрхтэй, чадалтайгаараа удирдуулдаг байжээ.

-Нэгдсэн монголын хаадын дотор ойрадын гэсэн тодотголтой хаад байдаг. Тийм ээ?

-Монголын 37 хааны дунд ойрад угсаатай хоёр ч хаан бий. Зүүн монгол, ойрад монгол хоёр дандаа тусдаа, хоорондоо дайнтай байсан гэж ойлгож болохгүй. Тэд нийлэхээрээ маш их хүчтэй болдог. Нэг үе хааныг зүүн монголоос, тайшийг ойрад монголоос сонгож байлаа. 1451-1454 оны хооронд хаан ширээнд сууж байсан ойрадын Эсэн хааны цагт 70 гаруй жил үргэлжилсэн хөрш Мин улсын довтолгоог зогсоосон. Эсэн хаан тайш байх цагт буюу 1449 онд Мин улсын Ин-зун хааныг олзолж байв. Нутагтаа авчираад хэдэн жил хонь хариулгаж, бас эр хүн гэдэг утгаар нь хайрлаж шивэгчинтэйгээ гэр бүл болгож байсан түүх бий. Монголчууд нэгдээд ирэхдээ хүчирхэг болдог нь бараг хууль юм шүү. Монголын түүхийг улируулж үзвэл эв нэгдэлгүйгээс болж дандаа алддаг байжээ.
-Ойрадын дотоод бүтэц, газар нутгийн тухайд тодруулаач.

-Ойрадын түүхийг схемчилж загварчлаад үзье. Ойрад гэдэг бол XIII зууны монгол язгуурын овог аймгуудын нэгэн нийлбэр. Өнөөдөр буй ойрадуудыг угсаатны бүлэг, овог хүртэл хөөгөөд үзвэл дотор нь язгуурын монгол овгууд л байна. Тухайлбал, тайчууд, таргад, баарин, булгадар, галзад, харнууд, шарнууд, чонос, махас, шарас, монголмууд гэх зэрэг. Ойрадуудыг бүхэлтгээд ойлговол үндсэн 5 том аймгаас бүрдэнэ. Нэг дэх нь Цорос, эднийг хожим Зүүнгар гэж нэрлэдэг болсон. Бас манж, хятад хэл бичгээр Өөлд гэж нэрлэнэ. Энэ нэр нэг хэсэг бүх ойрадыг нэрлэдэг нэр болж байсан. Хоёр дахь нь Дөрвөд. Язгуурын нирун 19 аймгийн нэг байсан тэд нэгэн цагт ойрадын гол аймаг болжээ. Дөрвөдүүд дотроо тайчууд, таргад, чонос, баяд зэрэг бага аймгуудыг багтаагаад ойрадыг бүрдүүлнэ. Дөрвөд, Цорос аймгийг дээр нэр нь гараад буй Эсэн хааны удмынхан захирч ирсэн. Цоросын угсаа залгамжлал гэж нэрлэж болно. Яагаад гэвэл Монголын улс төрийн өндөрлөгт Алтан урагтай өрсөлдөж ирсэн угсааны хүмүүс. Хархул, Баатар хунтайж, Галдан хаан, Цэвээнравдан, Галданцэрэн, далай хан Түмэндэлгэржав бүгд л энэ угсааны хүмүүс. Монголын баруун аймгийн дөрвөд, баяд, алтайн урианхай, захчин, өөлдүүдийг XX зууны эхэн хүртэл захирч энэ удмынхан захирч ирэв. Гурав дахъ нь хойдууд. Хойд бол ойрадын язгуур аймаг. Үндэс, суурь нь гэж болох. Дотроо 1 улз, баатуд, их мянган зэрэг баг отгуудаа багтаадаг. Ноёд нь их мянган овогтой. XVI зуунд тэд Дөрвөн ойрадын зүүн биеэр нутагтай байсан. 1530-аад оноос 1623 он хүртэл Зүүн монголоос бага сагыг нь тоочихгүйгээр 9 удаагийн том довтолгоо явагджээ. Энд Түмэдийн Алтан хан 2 удаа, Ордосын Хутагтай сэцэн 2 удаа, Халхын Түшээт хан 1 удаа, Засагт хан 1, Баруун халхын Алтан хан хэдэн удаа довтолжээ. Энэ бүгдийг голлон үүрсэн аймаг нь хойдууд. Одоо монголд хотгойд гэж аймаг байна. Тэр бол халхын Алтан ханд олзлогдсон хойд аймгийнхан болон халхын жалайр аймгийн дундаас үүссэн хүмүүс. Одоо овог, нэршил, зан заншлаас нь тодорхой харагддаг. Хойдууд голлох байр сууриа алдсан ч ойрадцаа нөлөөтэй хэвээр байсан. Хойдын Сайн хиа, Амарсанаа гэж бид мэднэ. Дөрөв дэх нь Торгууд- Дотроо хэрэйд, мэргэд, эрхтэн, цаатан, цоохор, хавчин, багуд буюу баяд гэдэг томоохон отгуудтай. Ноёдын нь гол угсаа нь хэрэйдийн Жаха хамбын хойчис. 1437 онд Тогоон тайшийг түшиж ирэхэд нь "тураг гөрөөс мэт чилгэр сайхан биетэй турхагууд” гэж нэрлэсэн нь Торгууд болжээ. Өнөөдөр ойрадууд дунд торгууд нь олон тоотой, бас олон газар үлдсэн дээ.Тав дахъ нь Хошууд. Хавт Хасарын угсааны ах дүү Арагтөмөр, Өрөгтөмөр хоёр өмч хөрөнгөө булаалдаж муудалцаад ах Өрөгтөмөр хамаг муу албат ялгаж өгсөн дүүдээ гомдож Ойрадын Тогоон тайшийг түшиж очиход өөрийн хүн ардаасаа нэмж нийлүүлж хошууд аймгийг байгуулсан түүхтэй.Тэгэхээр хошуудын ноёд бол Хавт Хасарын угсааныхан. Хошуудын алдартай ноёдоос Гүүш хан, Очирт цэцэн хан, Галдамаа баатар гээд олныг бид мэднэ.
- Таван ойрад түүхэнд дөрвөн гэж нэрлэгддэг нь бүтэцтэйгээ холбоотой юм байна.

- Ойрадууд түүхэндээ гурав эсвэл тав байж болохоор байсан. Гэсэн ч дөрвөн Ойрадаараа үлдсэн. Энэ нь чуулганы бүтэцтэй холбоотой юм. Дөрвөн Ойрадын нэгийг 10 отгоор бүрдүүлдэг байна. Нийтдээ 40 отог бүрдүүлж байж Дөрвөн Ойрад бүрддэг системтэй. Ойрадын чуулганы шийдвэрээр 1607-1630 онд Ижил мөрөнд торгууд, дөрвөдүүд оролцсон нэг хэсэг нь очсон. Бас Хөхнуурт 1637 онд хошууд голдуу ойрадууд очиж суусан даа. Бид Дээд монголчууд гэдэг. Тэдний дараа үндсэн нутагтаа үлдсэн аймгуудыг зохион байгуулаад бас дөрвөн ойрад бий болсон.

- Дөрвөн ойрадын чуулган хэзээ тогтсон систем билээ?

- Ихэнх судлаачид XIII зуунд гэдэг. Яг баттай бол 1437 онд тэргүүн Дөрвөн Ойрадын чуулган байгуулагдаж байв. Үндэслэн байгуулагч нь Тогоон тайш. Дээр хэлсэн Хутхай таюугийн хүү Батула чинсангийн ахмад хүү. Энэ чуулганыг тэргүүн Дөрвөн ойрад гэдэг. 1500-аад он хүртэл оршин тогтнож байсан. Алтайгаас зүүн тийш, Хангайн нурууны араар нутаглаж байв. Баруун тийш Моголистан буюу Цагаадайн хойчсыг түрж хожим Алтайн цаана нутагласан. Энэ нь 1500-аад оноос хойш. Үүний дараа дунд Дөрвөн ойрадын холбоо Хошууд аймгийн манлайлал дор байгуулагдаж байв. Улс терийн шалтгаанаар бүтэц бүрэлдэхүүн нь өөрчлөгдөж, газар нутаг нь багасаж, ихсэж байв. Харин 1636 онд сүүлийн дөрвөн Ойрадыг байгуулжээ.

-Сүүлийн чуулганы онцлог нь юу вэ?

- 1636 онд Дөрвөн Ойрадын холбоо дахин шинэ бүтэцтэйгээр байгуулагджээ. Зарим ойрадууд шинэ газар нутаг эзэмшиж Ижил, Хөхнуур нүүсэн. Зүүн монгол зүүн талаас нь, Хасаг, Киргиз баруунаас нь, Уйгар урд талаас нь байнга л дайн байлдаантай зуу гаруй жил болж туйлдсан байсан. Ойрадууд сэхэх хэрэгтэй болж, шинэ дайчин удирдагчидтай болсон доо. Сурвалжид "Дөрвөн ойрад хөрөөн шүд, зараан үс хэвтээ (шиг) болов” гэж энэ үеийг хэлдэг. Цорос, дөрвөд хоёр зүүнгар, хошууд хойд хоёр баруунгар болсон. Хоёр гараас ээлжлэн чуулганыг удирдана. 1672 онд Галдан бошгот Зүүнгарын тайж болж, улсаа хаант улсын хэлбэрт аваачсан. Баруун гарт багтаж байсан хошуудын дийлэнх нь Хөхнуурт, торгуудын ихэнх нь Ижил мөрөнд очоод суусан учраас баруун гар суларсан байсан. Галдан дотоодод эрс шинэчлэл хийж 1676 онд Зүүнгар хаант улсыг байгуулжээ.

-Зүүнгарын хаант улсын бүтэц бүрэлдэхүүн нь гэвэл ямархуу дүр зураг гарах бол…
-Ер нь дэлхийн түүхийн гол бүтээлүүдэд монгол туургатны Хүннү, Их Монгол улс, Зүүнгар улс гэсэн хүчирхэг гурван улс байсан гэж тэмдэглэдэг. Зүүнгар улс 120-иод жил оршин тогтноход зургаан хаан суусан байдаг. Галданбошгот энэ улсыг үндэслэн байгуулахдаа олон шинэтгэлийн эхлэлийг тавьсан. Засаг захиргааны уламжлалт чуулганы бүтцийг алга болгоод нийт хүн ардаа анги, отог, шавь гэсэн бүтэцтэй болгожээ. Анги гэдэг нь язгууртай том ноёдын эзэмшил. Отог нь ихэнх хүн амыг хамрах бөгөөд шууд хааны захиргаанд байдаг, зайсан тушаалтан удирддаг нэгж. Жас нь сүм хийдийн хөгжлийг хангах нэгж.
-Дэлхийн түүхэнд бичигддэг монгол туургатны гурван том улсын нэг нь Зүүнгар улс гэлээ. Ингэтлээ хүчирхэгжих болсон учир шалтгаан гэвэл…

- Зүүнгар улс байгуулагдсан цагаасаа хойш өргөжин тэлсэн. Гадаад бодлогын хувьд Манж, Хаант Оростой зэрэгцэн орших гэрээ байгуулсан. Галдан хаан 1676 оноос хойш Дорнод Туркменстан, Киргиз, Хасагийн газар нутаг, хот балгадыг өөрийн эрхшээлдээ оруулсан. Зүүнгар улс бий болонгуутаа томорсон гэсэн үг. Ид хүчирхэг байх үедээ 1688 онд Халхад довтолгоо хийж байсан нь олон учир шалтгаантай. Энэ нь Манж, Төвдийн хагалан бутаргах, тараан салгах бодлоготой холбоотой. Хятад, Өвөрмонголыг өөртөө багтаасан хүчирхэг улстай шууд нүүр тулж байлдана гэдэг бол Зүүнгар бяртай, аатай байсны илэрхийлэл гэлтэй. Галданбошготын дараагаар хаан суусан Цэвээнравдан, Галданцэрэн нарын үед Зүүнгар улс улам хүчирхэг болжээ. Дэлхийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн нь үүнтэй холбоотой. Бүс нутагтаа бодлого тодорхойлогч болсон. Зүүнгар улс эдийн засгийн талаараа харьяанд байгаа улсуудаас татвар авдаг байж. Газар тариалан хүчтэй хөгжүүлсэн. Цэмбэ нэхдэг нэхмэл сүлжмэлийн үйлдвэр байгуулсан. Хөвөн тариалдаг, төмөр боловсруулдаг болсон. Оростой дайн хийж байхдаа оросын армид алба хааж байсан шведын мэргэжилтнүүдийг олзолж их буу цутгаж байв. Тиймдээ ч мандан бадралын ид үедээ байсан Манж Чин улстай зэрэгцэн оршиж Халх монголоос хойш 70 шахам жил эзлэгдэлгүй тэмцэв. Манжтай 1719-1733 он хүртэл байнгын дайн байлдаантай байв. Манжууд дийлээгүй. Бидэнд тэр цагт манжийн сайд нар хаандаа айлтгаж байсан айлтгалууд байна. Түүнд "Зүүнгарыг эзлэх гэсэн дайнаас болоод улсын сан хөмрөг хоосорч дууслаа. Нэмэлт татвар гаргаад ч хүч хүрэхгүй байна” гэсэн утгатай. Зүүнгар ч гэсэн хэцүүдсэн. Зүүнгарын ар, баруун талд Хаант орос, Хасгууд байнга бэлчээр нутаг, баялагтай газрын төлөөх маргаан хийж л байсан. Сүүлдээ Манж-Зүүнгар 1739 онд хилийн хэлэлцээр байгуулж байлаа.

Мөн шашин соёлоо өндөр хэмжээнд хөгжүүлжээ. Номоо барлаж хэвлэдэг, цаас хийдэг. Тод үсгээ төрийн бичиг болгосон. Сүм хийдүүд монгол хэл дээр орчуулж, тод үсгээр бичсэн судар номоо хэрэглэдэг. Зүүнгар улс 1755 онд Манжид эзлэгдсэний дараа хасаг, киргиз, узбек, уйгарууд Манжтай тод үсгээр бичсэн албан захидлаар харилццаг байжээ. Энэ нь бүс нутагтаа соёлын асар том нөлөөтэй байсныг харуулж байна. Зүүнгар улсын талаар ярих юм их ээ. Дараа нь хүчирхэг тэр улс юуны улмаас унасан, хүн ард нь хэрхсэн тухай өгүүлье.

доктор профессор На.Сүхбаатар /МУБИС-ийн ТНУС-ын Дэлхийн түүхийн тэнхмийн эрхлэгч/
Ярилцсан Д.Оюунтуяа

Амьдрал цэгээс хязгааргүй алсрах гурван зураас

2015-06-25T06:18:00.001-07:00

Гэрэл зургийг Г.Эрдэнэтуяа
Зүүн гар талаас Д.Ухаанзаяа, Ч.Эрдэнэ, Н.Нагаанбуу
Амьдрал цэгээс хязгааргүй алсрах гурван зураас Манай сонин “Ринг” хэмээх сонирхолтой булантай байв. Өөр өөр байр суурьтай зочид үзэл бодлоор тулалдах ярилцлагын ринг бидэнд аливаа зүйлийг эргэцүүлэхэд дөхөм болдог байв. Тиймээс одоо “Ринг” булангаа сэргээн, мэргэн уншигч танд хүргэж байна. Ярилцлагын рингэнд “супернэгдэлчин” Ч.Эрдэнэ, түүхийн ухааны профессор Н.Нагаанбуу, “Цаглашгүй гэрэлт” шүтээн урлалын төвийн тэргүүн, бурхан урлаач Д.Ухаанзаяа нар хүрэлцэн ирлээ. Тэдний “тулаан” маш хүлээцтэй, тогтуун өрнөснийг дурдалгүй өнгөрч болохгүй. Хэдийгээр тэдний санаа оноо, сурсан судалсан зүйлс нь өөр өөр ч хүн төрөлхтний нийтлэг асуудал, оюун санааны тухайд нэгэн чигт хандаж байсан юм. Энэ нь хүн бүхэн дотроо сайн сайхны гэрэл цацруулдаг болохын жижигхэн баталгаа билээ. Бидний яриа олон сэдвийг хамарч байгаа тул бараг л асуултгүй хөвөрсөн юм.
Итгэл гэдэг Үнэн
-Хамгийн түрүүнд итгэлийн талаар ярилцмаар байна. Итгэл гэдэг зүйл бидний амьдралын хамгийн эрхэм зүйл шүү дээ. Бид шашинд итгэнэ, шинжлэх ухааны баталгаануудад итгэнэ. Бас түүхийн хуудсанд итгэнэ. Гэхдээ энэ гуравт, гурвууланд нь бүрэн итгэх юм бол зөрчил үүсэх гээд байна.

Ч.Эрдэнэ: -Би үндэсний итгэл бишрэлийн тухай бичиж, судалдаг. Либерал ардчиллын нөхцөлд дэлхий даяаршиж, дэлхийн хүн буюу космополит “үүссэн”. Хэрэг дээрээ үндэстэн ястанд хуваагдсан, өөр өөрийн гэсэн зан заншил онцлогтой. Үүнээс үүдээд үндэсний үзэл онцгой тавигдана. Дэлхийн байдал тийм л байна. Жижиг үндэстнүүд ч гэсэн салан тусгаарлах хүсэлтэй байгаа. XXI зуун бол үндэстнүүдийн соёлын өрсөлдөөний зуун болно гэж би бичиж байсан юм. Үндэсний итгэл бишрэлийн асуудал манайд ч гэсэн сэргэж эхэлж байна. Шонхор шувууг махчин шувуу гээд сүлд болгоог үй. Одоо болохоор үндэсний бахархалт шувуу гэж нэрлэж байх жишээтэй. Итгэл бол бишрэлтэй холбоотой. Итгэж байгаа бол биширнэ, биширч байгаа бол итгэнэ. Гэхдээ монголчууд харийн нөлөөнд яваад байдаг юм. Одоо ч тэр. Оросыг Хятадаар, Хятадыг Японоор солих л ялгаа байна. Энэ удаан хугацаанд монголчуудын үндэсний итгэл бишрэл бараг алга болсон. Үүнийг яаж сэргээх вэ гэдэг асуудал бүгдэд байна.

Н.Нагаанбуу: -Итгэлийг би онцгойлж, “Итгэл зүйн ухаан, сэтгэлгүй нийгэм” гэж ном бичиж байсан. Сэтгэлзүй гэдэг бол темпераментийн асуудал. Харин итгэл бол хүний язгуур эрдэм мэдлэгийн үндэс юм. Өнөөдөр үүнийг шинжлэх ухааны түвшинд гаргаж тавих цаг болсон. Итгэлийн дээд үнэн гэдэг дээ. Үнэн гэдэг чинь философийн гол зорилго. Итгэлээ гээх юм бол өвчин туслаа ч эдгэрэхгүй болно. Монгол хүний итгэх гол зүйлс нь нар, сар, гал. Монгол гэдэг бол мөнх гал гэдэг үг. Хэлэхийн урсгалд авиа ондоошсон хэрэг. Гал гэдэг нь улс үндэстэн, ураг төрөл мөнхрөхийн бэлгэдэл. Итгэл бол үнэн. Үүнээс өөр чухал зүйл байхгүй. Монголчуудын энэ итгэл сүүлийн үед алдарч байна гэж боддог.

Д.Ухаанзаяа: -Итгэл бол маш агуу зүйл. Би лекц уншихдаа үнэн итгэлийг олж авахын тулд зоригдож байгаа юм. Мухар сүсгийг орхих хэрэгтэй. Үнэн итгэл бол улс үндэстэн, өрх айл, дотогшлоод хувь хүний дотоод сэтгэхүйг зөв хөгжөөдөг. Гэтэл манайхан одоо нэлэнхүйдээ оюуны хоосролд орчихсон, юунд итгэхээ мэдэхээ больчихоод байгаа. Мэдээллээр хахаж байгаа хэдий ч үнэн мэдээллийг олж авахад туйлын хэцүү болсон. Итгэл бишрэлгүй болохоор хүний хүч сулраад явчихдаг. Аливаа зүйлийн мөн чанарыг таньж мэдэж байж итгэлээ өгөх нь чухал. Бид өнгө, цуу ярианд итгэснээрээ өөртөө зовлон дууддаг. Мэдээж хүн бүхэн сайн сайхан амьдаръя гэж бодож байгаа. Гэсэн ч материаллаг зүйлд дурлах нь итгэлийг мухардуулдаг. Хүн гэдэг сайн үйлийн үрээр бүрэлдэж, чөлөө учрал бүрдсэн эрдэнэ мэт хүний биеийг олоод төрдөг. Гэсэн ч адгуус мэт амьдарч буй хүмүүс олон. Амьжиргаа ярина гэвэл адгуус хүртэл үр төлөө тэжээдэг юм. Итгэх зүйлээ олж чадаагүй, өөртөө итгэдэггүй хүн олон байна. Хүн өөрөө итгэх шүтээнээ заавал олох ёстой юм. Энэ эхний шатан дээр гишгэх юм бол цааш өөр олон зүйлийг ярьж болно. -Тэгвэл тэр үнэнийг бид хаанаас эрэх вэ?

Д.Ухаанзаяа: -Бөө мөргөл, Христийн шашин ч бай, хүн ардыг зовлонгоос гэтэлгэх зорилготой. Бөөг бүгд муу гэж болохгүй. Сайнтай, муутай сав дүүрдэг. Энэ дунд бизнес хөөгөөд явчихсан нэг нь байна. Хүн юунд биширч, үнэмших нь өөрийнх нь дур.

Х.Нагаанбуу: -Хүн гурван зүйлд итгээд байна. Эхнийх нь мөнгө. Мөнгийг шунал дагадаг. Удаах нь шашин. Шашныг горьдлого дагадаг. Эцсийнх нь амьдрал. Амьдралыг зүтгэл дагадаг. Би Нагаанбуу гэдэг хүн. Би бурхан тэнгэрт итгэхгүй. Би өөртөө л итгэж байна, өөрийг өө бурхан гэж бодож байна. Намайг төрүүлсэн аав, ээж минь бурхад, Алтай нутаг минь бурхны орон юм. Тэдний минь сургаал ямар ч бурхнаас илүү. Хайр чинэрсэн үг нь үнэн сэтгэлийнх байсан болохоор тэр. Тамд хүрэх шатыг сайхан сэтгэлээр бүтээсэн

-Шашны холбогдолтой номуудаас нэг зүйлийг эрээд олдоггүй юм. Хүн сайн сайхныг л бясалгаж явбал буян болно гэдэг. Дандаа сайн сайхны төлөө өөрийгөө зориулаад явж байтал үнэн хэрэг дээрээ тэр нь муу зүйл байвал яах вэ. Тэр хүн сайн хүн үү, эсвэл муу хүн үү. Түүний сайхан сэтгэл, мууг үлдээсэн үйл хэрэг хоёрын аль нь илүү жин дарах бол?

Ч.Эрдэнэ: -Тамд хүрэх замыг сайн санаагаар бүтээсэн гэдэг юм. Хүн төрөлхтний эсрэг муу зүйл хийе гээд бодоод, зохион байгуулаад байгаа хүн байхгүй болов уу. Социализм гэдэг чинь цэвэр сайхан сэтгэл шүү дээ. Бүхний амьдралыг тэгшитгэе, хийснийгээ хувааж авъя гэдэг чинь ёстой л бурхны ариун санаа байхг үй юу. Дэлхийн оюун санааны дээд түвшин гэх капитализмаа эргэж хар л даа. Эдийн засаг хямарч байна, экологи сүйрч байна. Хүн өөрөө оршин байх уу гэсэн асуудал тулгарах нь. Хэн, юу ч хийж байсан үр дүнгээ хянах л ёстой байхг үй юу. Ер аль ч нийгмийн систем, нам холбоод хийж байгаа юмаа хардаггүй. Уг нь үнэхээр сайн санаа л байгаа шүү дээ, бидний дотор. Гэхдээ энэ нь хаашаа хөтөлж байгааг хэн мэдлээ. Дэлхий нийт хариулт олоогүй байхад би хариулчихна гэж юу байх вэ. Хэдэн жилийн өмнө нэг орос хүн надаас асууж байсан юм. “Наад онол чинь хэзээ нэгэн цагт гүйцнэ. Эцэстээ ямар зэвсэг болох вэ” гээд. Надад хариулт олдоогүй. Хүн чинь чулууг ч зэвсэг болгочихоод байдаг юм. Хэрвээ энэ онол зэвсэг болбол аймшигтай зүйл болно. “Оддын дайн” гэдэг чинь хүүхдийн тоглоом. Шинжлэх ухааны шинэ онол зэвсэг болох нь гарцаагүй байдаг. Гэхдээ дэлхий нийтээр хүлээгээд байгаа супернэгдлийн онол бүхнийг нэгтгэх цэг байгаа юм.

Н.Нагаанбуу: -Нэг асуудал тулгарахад эсрэгцэх, эерэгцэх, эргэлзэх гурван төлөв байна. Түүнд хүмүүс гэнэн, хэрсүү, хашир гурван төрл өөр ханддаг. Энэ асуултад Монголын түүхийн язгуур гүн ухааны зүгээс хариулах гээд байна. “Монголын гурав, модон ширээний дөрөв” гэж өвөрмонголчууд ярьдаг юм. Халимагууд “Найрын гурван ёс, наадмын хоёр тал” гэдэг. Ер нь манайхан бүхнийг гурвын тоонд багтаадаг ард түмэн. Аливаа асуудалд тухайн үеийн зөв, буруу бий. Энэ хоёрын дундаас хэн ч анзаараагүй Х буюу ирээдүй цаг байгаа. Х-ийг л сайн тооцоолж, зөгнөх хэрэгтэй. Харин сайхан, муухай сэтгэл чинь үйл хэргийн дараагийн шат. Хамгийн түрүүнд зөв үр дүнтэй зүйл л барьж авах ёстой.

Д.Ухаанзаяа: -Хүн болгон өөр өөрийн гэсэн авьяастай төрдөг. Хорин хүнд нэг үг хэлэхэд тэд 20 янзаар хүлээн авдаг. Хүний аливаа зүйлийг бодож санах нь янз бүр. Сэтгэл гэж юу байдгийг мэдэхгүйгээр зүгээр л сайхан санаад яваад байж болохгүй. Нэг том зорилгын төлөө амьдралаа зориулаад, мөрөөдөөд явж байтал нөгөөх нь оргүй хоосон, үр дүнгүй байх тал бий. Бас зорилгогүй, зүг чиггүй амьдраад ирсэн хүн олон бий. Шашин гэхээр манайханд Гандан, хурал бодогдоод ирдэг. Үнэндээ бурхан багш “Би энэ замыг нээлээ. Миний замналаар яваач ээ. Зурганд минь зул, хүж өргөх шаардлагагүй” гэж номлосон. Гэвч 2600 жилийн өмнөх энэ сургаалыг бидэнд таниулах гэж олон төрлийн ном гарсаар байгаад зан үйл олширсон. Энэ нь явсаар бурханд тахил өргөж юм гуйгаад, авлигадах сэтгэлгээг төрүүлсэн хэрэг. Үндэсний

Үзэл-эрдэм ухаан-эр зориг

Н.Нагаанбуу: -Үзэл гэдэг бол үзлийн юм гэж би боддог. Үндэсний үзэл гэдэг чинь хийрхэл. Үндэсний эрдэм буюу монгол хүний оюуны цар хүрээг ярина уу гэхээс үзэл суртал ярина гэж таарахгүй. Түүхэнд авах юм байхад хаях юм ч бий. Онгичиж болохгүй юм ч байна. Монгол хүн бусдаас илүү ухаантай, хөх тамгатай гэдэг чинь жинхэнэ хийрхэл. Дэлхийн суут хүмүүсийн дунд Чингис хаанаас өөр хүн багтаагүй л байна. Харин эх оронч ухаан, эх оронч эрдэм гэж бий. Энэ талаас нь харвал илүү зөв зүйтэй болж ирнэ. Ухаан гэдгийг үйл үгийг эс тухайлах хэлбэрт оруулбал ух гэдэг үг байгаа юм. Бидэнд энэ сайхан үг байхад бид үзэл, ойлголт гэдэг хачин үг хэллэгээр нөөц бололцоогоо гутамшигт байдалд оруулж байна. Би ийм л сөргүү санаатай байна. Д.Ухаанзаяа: -Манайхан Солонгосын савангийн дуурь луу хошуурч “Америкийн шүтээн” нэвтрүүлгийг үзсээр байгаад гаднын соёлыг шүтэн бишрэх болжээ. Манайханд үндэсний үзэл байхгүй бол үндэсний ухаан гэж зүйл хөгжихг үй. Эхний ээлжинд Монголоороо бахархах сэтгэл, эх оронч үзэл төлөвших ёстой.

Н.Нагаанбуу: -Монгол ухаан гэж яриад явахад буруудах юм байхгүй. Үндэсний эрдэм гэж ярих юм бол чи өөрөө ч олон зүйл бодох хэрэгтэй болно. Энэ үгийг би дахин хэлмээр байна. Итгэх, зүтгэх зүйлд маань эх орон чухал байр суурь эзэлнэ. Хайрлах ёстой зүйл маань үндэсний эрдэм. Хүн хайрласан зүйлээ хадгалдаг юм. Хадгалдаг зүйлээ хамгаалдаг жамтай. Хайрлах, хадгалах, хамгаалах бодитой зүйл ярьж байж үндэсний ухаан, мэдлэгтэй болно. Тэгж байж монгол үүх түүхийг нүүр бардам ярих хэрэгтэй. Үндэсний үзэл гээд байгаа зүйл үүнгүйгээр хэзээ ч тусахгүй. Үзэл гэдэг чинь сэтгэлгээний хамгийн доод түвшин.

Ч.Эрдэнэ: -Үндэсний үзэлгүй хүн хэзээ ч олимпийн аварга болж чаддаггүй юм. Үндэсний үзэл хөгжөөгүй орноос олимпийн аварга төрд өггүй.

Н.Нагаанбуу: -Үндэсний эрдэм мэдлэг байхг үй юу. Бид үзэл гэж ярьж хэвшчихээд байна.

Ч.Эрдэнэ: -Зүгээр л тийм теорем байдаг юм. Энэ үгийг би хуучин Зөвлөлтийн олимпийн аваргаас сонсож байлаа. Эцсийн мөчид “Би орос цустай”, “Би монгол цустай” гэж босож ирэх энэ зүйл чинь үндэсний эр зориг байхгүй юу. Үндэсний үзэлдээ ч биш, үндэсний ухаандаа ч биш. Асуудал чинь үндэсний эр зоригтоо байдаг юм. Манайх л гэхэд социализмын үед олимпийн аваргатай болох боломж нэг бус удаа тохиосон. Миний тооцоогоор дөрөв, тав байсан. “Нэг л болохгүй юм” гээд Ойдов бүр гайхдаг. Одоо үндэсний үзэл хөгжсөний эцэст Булганы нэг залуу олимпийн аварга болчихлоо. Би монгол цустай хүн, энэ муу солонгосыг дарна л гэж бодож босож ирж байгаа юм.

Д.Ухаанзаяа: -Бид гурвуулаа нэг зүйлийг өөр өөрийн нэршлээр хэлчихлээ. (инээв) Үгийн утга нь яах вэ. Бид энэ үгэнд хүртэл ач холбогдол өгч, өөр өөр бодолтой байхаас илүү, зүгээр л эх оронч байх ёстой. Төөрөгдлөөс гарах гарц: Системтэй сургалт -2500 жилийн өмнө Бурхан багш зургаан том зүйлийг номлосны тавыг нь шинжлэх ухаан нээгээд, Ассур гэдэг зүйл л үлдчихлээ. Ер нь бид үл үзэгдэх бүхнийг л эрж байгаад байх юм.

Д.Ухаанзаяа: -Ассур гээд ярьж байна. Үүнээс өмнө шамбал гээд ярьж л байсан. Үнэхээр шамбалын орон гэж байдаг. Ассурийн орон ч бий. Эдгээр нь бидний нүднээ үл үзэгдэх бие даасан орнууд юм. Үүнийг сүнсэн биеэрээ явж үзэх бүрэн боломжтой. Энэ тухай Энэтхэгийн том Егүзэрва буюу Налжирва нар бас баталдаг. Тэд өдий хэр байдаг бөгөөд дүн өвлийн хүйтнийг орхимжноос өөр өмсгөлгүй туулдаг юм. Тэдний нэгнээс Европын сурвалжлагч “Та солонгон биеэрээ махан биеэсээ гараад ямар ямар орноор явсан бэ” гэж асууж байсан удаатай. Лам хэлэхдээ “Там, бирд, тэнгэрийн орон, ассурийн орноор зорчоод ирдэг” гэсэн. Та бүхэнд хэлэх юм бол төөрөгдөлд унах аюултай. Хэрвээ төөрөгдөлд орох юм бол мөнхийн мунхгийн боол болдог. Аливаа зүйлийг шат дараатай үзэж судалж байж тэдгээр нь ухаан болж өөрт төлөвшдөг. Бид шат алгасаж харайх юм бол унах аюултай гэдэгтэй л адилхан.

Ч.Эрдэнэ: -Хагас мэдлэг шиг аюултай зүйл байхгүй. Дутуу мэдлэгтэй байснаас юу ч мэдэхг үй байх нь илүү амар. Дутуу мэдлэг муу санаа хураадаг юм. Ер нь шашин, шинжлэх ухаан хоёр чинь танин мэдэхүйн хоёр зам. Бурхан байдаг гээд хэлчихлээ. Харин яаж, яах гэж бүтээв гэдгийг олж, мэдэх нь шинжлэх ухааны туйлын зорилт. Физикч Стивен Хокинг “Ертөнцийн бүрэн төгс онолыг олох нь бидний туйлын зорилго” гэж хэлсэн нь бий. Христийн шашинтнууд гортиг, шугамаар ертөнцийг зурсан гэдгийг илэрхийлэх зураг байдаг юм. 2012 оны тухай байгалийн зөн яваад байна шүү дээ. Ямар ч байсан нэг шилжилт болно. Супернэгдлийн онол ил ертөнцийг судлаад дуусчихаж байгааг илэрхийлнэ. Та нар ч гэсэн нэг тооны машин бариад, энэ онолоор дуртай үзэгдэл болгоныг тооцож болно. Маргах ч хэрэг байхгүй, бүх хариуг нэгтгэх томьёо гээд л бод. “Философоор маргадаггүй универсал математик машинтай болох юмсан” гэж философийн анхдагч Годфред Ленус хэлж байлаа. Тэр машин чинь супернэгдлийн онол байгаа юм. Тэгэхээр бид үзэл бодол, эрдэм ухаан, эр зориг гэж ярих ч хэрэггүй болно. Энэ теором ёсоор бол бид ил ертөнцийн бүхий л зүйлийг тайлах юм. Тэгэхээр цаашлаад далд ертөнц рүү хүчээр орчихно. Би далд ертөнцөд дурлаад байгаа хэрэг биш. Итгэдэг ч үгүй. Гэтэл өнөөх математик онол биднийг хөтлөөд оруулна. Дэлхий ертөнц энэ онолыг 100 жил хайж байна. Гэтэл энд олчихлоо. Дэлхийн хамгийн агуу үндэстэн бол Монгол мөн. Бид үнэхээр л мундаг үндэстэн мөн юм бол бид дэлхий даяараа эрж бэдрээд байгаа онолыг нь олоод өгчих хэрэгтэй. Энэ хийрхэл мөн. Энэ солиорол мөн. Энэ бол юм бүхэн.

Д.Ухаанзаяа: -Сүнсний тухай ойлголт хэдэн зууны тэртээгээс эмх цэгцтэй хадгалагдаж ирсэн. Хүний цээжний харалдаа зүрхэн тус газарт байх мөнх орших зүйл бол сүнс. Харин бие цогцос бол өмсөөд хаях дээлтэй адил юм. Сүнс хүний төрх, нэршлийг авна. Харамсалтай нь мэдлэг боловсрол, мэдээллийг цуглуулчихаад биеэ орхих агшинд бүхнийг мартдаг юм. Амьд ахуй цагтаа хуримтлуулсан мэдээллийг марталгүй дараа төрөлдөө шилжүүлж чаддаг бол хүн маш гайхамшигтай байх байлаа. Бурхны шашин, бясалгал бол өмнөх мэдлэгийг дараа төрөлдөө авч төрөхөд сургуулилалт болж байгаа юм. Энэ нь өөрийнхөө сүнсийг биеэс гадагшлуулж, буцаан шингээх увдисаар илэрдэг. Бясалгалд системтэй маш олон сургаал бий. Би үүнийг зохиож яриагүй юм шүү. Энэ нууц тарнийн номлолын дагуу манай Монголоос асар олон хутагт, хувилгаад мэндэлсэн. Дандарагдам, Өндөр гэгээн гээд урьд төрлийг тоочиж чадах эрдэмтэн олон байлаа. Хоосон Чанар гэдэг чинь тооны нийлбэр хатуу биет болж үзэгддэгтэй ижил

Н.Нагаанбуу: -Хоосон чанар энэ тэр гэж ярьж байна. Монголчууд ийм зүйлд итгэдэггүй. Амь нь биеэсээ гарах зэрэг шидлэг шүтлэг бий нь бий. Эрдэнээгийн хэлдэг шиг мэдээлэл дамждаг. Гэхдээ хоосон чанар бол цахилгаан соронзон орон гэж өдгөөчилж, өнөөдрийн их мэдлэгтэй хольж тайлбарлах нь алдаа. Бүр гутамшигтай алдаа. Ялангуяа гаднынхан ийм гаргалгаа их хийдэг. Түүхэнд мэдлэгийн дагуу хандах юм бол урвуу хариу гарна. Монголчууд хоосон чанараас илүү дүүрэн чанарыг шүтдэг. Хүний сайнаар гэр дүүрэн, хүлгийн сайнаар зэл дүүрэн гээд л дүүрэн сайхныг бэлгэддэг. Тэгэхээр монголчуудын үндсэн сэтгэлгээ бол амны бэлгэ. Заримынх нь ажил бүтэлгүйтэж, хоосрохдоо тулбал “Би дүүрсэн амьтан” гэж хэлдэг. Хоосон гэдэг чинь цээртэй үг. Хоосон чанарын онол манайд шашин орж ирсэн үеэс лам нарын дунд дэлгэрсэн байх. Худал, үнэнийг нь би шүүх эрхгүй. Язгуур гүн ухааны тал дээр хоосон чанар зэргийг Ухаанзаяа ярих байх. Харин би түүхийнхээ үүднээс гаргалгаа хийж байна. Бид чинь дүүрэн чанарын онолтой үндэстэн.

Д.Ухаанзаяа: -Энэ талаар ярих гэвэл их олон том судлаач, мэргэдийн өмнөөс ярих хэрэгтэй болно. Хоосон чанар гэдэг бол асар том ойлголт. Үүнийг ярихын өмнө Буддын шашныг манайх хэзээнээс шүтсэн тухай өгүүлэхгүй байж болохгүй. Манайхны зарим нь хувьсгалаас өмнө гэж ярьдаг бол Манжийн дарлалын үеэс гэж ярих хүн ч бий. Үнэндээ монголчууд Хүннү, Сүннүгийн үеэс эхлэн буддын шашныг шүтэж иржээ. Хубилай хааны Юань улсын үед төрийн их багшаар Пагба ламыг томилж байсан. Чингис хаан ч гэсэн хувилгаадуудтай захидлаар харилцаж байсан тухай баримтууд одоо ч бий. Хубилай хааны үед шарын шашин байсан гэдгийг олон хүмүүс няцаадаг.

Н.Нагаанбуу: -Байлгүй яах вэ. Сажон ёсны Пагба лам гээд л...

Д.Ухаанзаяа: -Тухайн үед Ил хаад ч лам нарыг залж байсан гэдэг. Хубилай хаан хүртэл хоосон чанарт суралцаж, сэтгэлийн амар амгаланг олж авч байсан тухай баримтууд байгаа. Тэгэхээр бидний үндсэн шашин энэ юм. Харин бөөгийн шашин гэж байхгүй. Үүнийг би баттай хэлж байна. Шашин гэдэг чинь хэдэн зуун сургаал номлол нь нийтэд түгсэн, хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй олон баримт нотолгоотой зүйл. Харин бөө мөргөл гэж бий. Чингис хаан тэнгэр шүтлэгтэй байсан нь үнэн. Гэхдээ бөө мөргөлтэй ямар ч холбоогүй. Чингис хаан их олон газрыг эзэлж явахдаа олон төрлийн шашнаас аль нэгийг нь сонгож, төрийн шашин болгох хэрэгтэй байсан. Манай их хаадууд олон шашныг судалсны эцэст бурхны шашин бүх хүний оюун санааг нэгэн цэгт базаж чадна гэж онцолсон нь тэр. Сая Нагаанбуу гуай монголчууд бурхандаа өргөл өргөдөггүй байсан гэж хэллээ. Энэ их буруу ойлголт юм. Манай захын айлд ороод үзэхэд бурхан шүтээн байж байна. Захын эмээгийн авдрыг онгойлгоод үзвэл “Нарны шинжээ”, “Салхины шинжээ” гээд маш олон сайхан судрууд гарч ирдэг байхгүй юу. Тэд цацлаа өргөхдөө, “Лха таван тэнгэр минь өршөө”, “Бурхан минь авралдаа багтаа” гэдэг. Мэдээж баян хангайгаа дуудна.

Н.Нагаанбуу: -Хоосон чанар гэдэг утгыг би үгүйсгээгүй. Амь гэж ярилаа. Амны бэлгэ, бэлгэдэл, ёр цондон гээд л язгуурын тухай ярьж байгаа болохоос шинжлэх ухаан, шашинжуулах зүйл яриагүй. Энд шашин Монголыг мандуулсан гэдэг талаар яриад байна. Үнэхээр тийм түүх байдаггүй юм. Манжийн үед ч бид модоо бариагүй л байсан. Харин Богд хааны үед л монголчууд жинхэнэ модоо барьсан. Богд хаан, эх дагинын шүтээн, бурхдыг бүтээхийн тулд ард иргэд ээмэг, бөгжөө хамаад өгсөн. Хэрвээ шашин улс орныг мандуулдаг юм бол Балба, Энэтхэг, Монгол гурав дэлхийн оройд заларч байх байлаа. Шашны гүн ухаан мундаг л байдаг байх. Гэхдээ манайд мухар сүсэг нь илүү дэлгэрсэн. Айлын чавганцын авдарт баахан судар байдаг л гэнэ. Тэр судрыг чавганц маань юу гэдгийг нь мэддэггүй байхгүй юу. Тийм учраас буддын шашны нэг балаг нь мухар сүсэг дэлгэрүүлсэнд байгаа юм. Гэхдээ би Ухаанзаяа шиг гэгээрлийн тухай айлдаад байгаа лам нарыг дэмждэг. Шашныг шашин чигээр нь дэлгэрүүлэхгүй мухар сүсэг болгоод байгаа нь аймшигтай алдаа.

Ч.Эрдэнэ: -Хоосон чанараас болоод хоёр тал маргалаа. Харин ашгүй би дундаас нь олон зүйл сонсож авсандаа олзуурхаж байна. Уг нь хоёр хүн хоорондоо үзэл бодлын зөрчил гаргаж байхад гуравдагч этгээд оролцдоггүй номтой. Гэхдээ энэ ярилцлагад би нэгэн зүйлийг онцолмоор байна. Сүүлийн таван зуун бол шинжлэх ухааны зуун болох юм шүү. Хоосон чанар бол философийн төв асуудал. Шинжлэх ухаан анх үүсэхэд Пифагор “Буй бүхэн тоо” гэж хэлж байсан юм. Аяга гээд хатуу зүйл харагдаад байгаа биз дээ, энэ чинь худлаа. Энэ чинь тоо. Анх тэг тоог Энэтхэгт нээсэн. Математикийн хамгийн чухал нээлт бол тэг тоо. Тэг тоогүйгээр тоо үржүүлэх гээд үз л дээ, болохгүй. Тэг тоогүй юу ч бүтээж болдоггүй юм бол хоосон чанаргүйгээр ч бас бүтээж болохгүй. Нобелийн шагналт, физикч Бэрнхар Хазенберг нэгэнтээ, “Ертөнц гэдэг эцсийн эцэст хэдэн томъёо тэгшитгэл юм. Томъёогүй зүйл хаана ч байхгүй. Зүгээр л тоо хатуу матери болж харагдаад байгаа юм шүү дээ” гэж хэлсэн удаатай. Дахиад хэлье, хүн бүр шинжлэх ухааны төв концепцүүдийг мэдэж байх ёстой. Шашныхан ч ялгаагүй. Үүнийг мэддэг байх юм бол маргаан гаараад байхгүй. Хамгийн чухал концепцийг Эйнштейн шинжлэх ухааны шашинт чанарын тухай өгүүлэлдээ дурдсан байдаг. “Шашингүй шинжлэх ухаан бол доголон, шинжлэх ухаангүй шашин бол сохор” гэж. Дэлхийн сүйрэл материаллаг сүйрэл биш

Д.Ухаанзаяа: -Дэлхий сөнөх нь цагийн цөв. Манай дээдэс бошгууд таван цөв дэлгэрэхийг зөгнөсөн байдаг. Үзлийн цөв, цагийн цөв, сэтгэлийн цөв, насны цөв, нисванисын цөв байдаг юм. Харин цөвтөх нь гэм сууж, жам буруудахыг хэлдэг. Хүмүүний сэтгэл нь буруудаад, муу үйлд баясангуй болсон. Цагийн цөв гэдгийг бид тодхон харж байгаа. Жилийн дөрвөн улирал цагтаа болохоо больжээ. Дэлхийн даац хэтэрсэн, ашигт малтмал нь дуусаж байгаа, Монголын газрын гадаргуу тэнхлэгээрээ хөдөлгөөнд орж, усны бүх урсац гадагшаа гарсан гээд физик үзэгдлийнхээ хувьд олон өөрчлөлт гарч байна. Гэхдээ дэлхийн бөмбөрцөг маань сүйрэх хугацаа нь болоогүй гэдгийг манай буддын шашныхан дуу нэгтэй хэлж байгаа.

Ч.Эрдэнэ: -2012 оны эргэлт хүн төрөлхт өнд учирч байгаагүй том мөхөл болно. Дэлхий тэнхлэгээсээ мултраад явчихгүй. Хүн төрөлхтний мэддэг чаддаг зүйл замхарна. Үзэл бодол, зарчим зэргийг супернэгдлийн онол орвонгоор нь эрүүлээд хаячихна. Байгалийн зөн гэж том зүйл байна. Манай бөө нарт ороод байгаа онгод Далай ламд орж л байгаа. Тэдний яриа яг таг нийцэж байна. Бүгд л цаг нь боллоо гэж хэлээд байгааг анзааралгүй өнгөрч болохгүй. Сая Далай лам Японд айлчлахдаа “Now a time, we must think” гэж хэлсэн байна лээ. Бүр хоёр давтаж хэлсэн. Бид юу сэтгэх вэ гэвэл хуучин бүх худал, эргэлзээгээ таягдан хаях хэрэгтэй. Хамгийн аймаар сүйрэл чинь оюуны сүйрэл байхгүй юу. Байгалийн сүйрэл гэвэл өдөр бүр л дэлхий дээр ямар нэгэн гамшиг болдог. Золгүй явдлын магадлал дэлхий даяар жигд тархсан байдаг болохоор арванхоёрдугаар сарын 21-нд ямар нэгэн сүйрэл Монголд, эсвэл Америкт болохыг үгүйсгэж болдоггүй юм. Дэлхийн мөхөл сүйрлийн асуудлыг нэг их хөнгөмсөг байдлаар тайлбарлаж болох ч үгүй. Намайг Ташкентийн их сургуулийн физикийн факультетад оюутан байхад анхны хичээл дээр доцент Армановский лекц уншсан. Тэр лекцийн агуулга нь дэлхий дэлхий сүйрэх арван боломжийн тухай юм. Шинжлэх ухааны төв асуудал бол байгалийн сүйрэл мөхлийн асуудал байдаг. Гэтэл хүний зорилго бол байгалийн сүйрэлгүйгээр амьдарч үлдэх асуудал шүү дээ. Майягийн цаглабар дуусаж буйг бүгд ярьдаг. Үнэндээ миний тооцоогоор дахиад хэд хэдэн гол цаглабар, түүний дотор Монголын цаглабарын том мөчлөг энэ онд төгсөж байгаа. Манай сонинуудад хэд хэдэн удаа “НАСА арванхоёрдугаар сарын 21-нд сүйрэл болохгүй гэж албан ёсоор мэдэгдсэн” гэж бичсэн. Ингэж болдоггүй юм. НАСА тэгж худлаа хэлэхгүй. Эцэст нь хэлэхэд 2012 оны сүйрэл оюуны сүйрэл болно. Гэхдээ заавал арванхоёрдугаар сарын 21-нд биш.

Н.Нагаанбуу: -Би үүнийг түүхийн талаас нь ярина. Арванхоёрдугаар сарын 21 бол эртнээс нааш монголчуудын эмээж ирсэн өдөр. Монголчуудын улирлын зурхайд дөрвөн цагийн хурим, дөрвөн цагийн тахилга гэж бий. Гурав, зургаа, ес, арванхоёрдугаар сарын 21, 22- нд айдсаа үргээж, сэтгэл санаагаа сайн сайхан байлгах үүднээс дөрвөн зүйлийн тахилга хийдэг байлаа. Энэ өдрүүдэд хүн, байгалийн био хэмнэлд маш их өөрчлөлт ордог. Арванхоёрдугаар сарын 21-ний шөнө хорвоо ертөнцөд халуун, хүйтний хоёр туйл болдог учраас ийнхүү тахилга хийдэг байж. Тиймээс энэ өдөр яах бол гэж лаа, шүдэнз бэлдэж гүйхийн оронд өндөр настнууд, зүрх судасны өвчтэй хүмүүс эрүүл мэндээ анхаар гэж би зөвлөх байна. Ертөнц сөнөх тухай асуудлыг түүх хэлдэггүй. Шинжлэх ухаан ч хэлж чадахгүй гэж би бодож байна.
Эх сурвалж :http://nipoem.blogspot.com

МОНГОЛ ТУУЛИЙН БААТРУУДЫН ЭХ ДҮРИЙН ТУХАЙ (1997)

2015-04-17T03:41:00.001-07:00

Монгол ардын тууль бол монголчуудаас дэлхийн аман зохиолын эрдэнэсийн санд оруулсан дорвитой хувь нэмрийн нэг мөн юм. Тэгээд ч Монгол тууль дэлхийн олон орны судлаачдын анхаарлыг татсаар байдаг билээ. Барагцаалбал 200 орчим жилийн өмнөөс Монгол ардын туулийг Европ зүгийн эрдэмтэд анх судалж эхэлснээс хойш өдгөө дэлхийн олон орны судлаачид тал бүрээс нь судалсаар байна. Тэдгээр эрдэмтэдийн судалгаа нь монгол туулийн зохиомж, уран сайхан, шүлэглэл, хэл найруулга болон туульд туссан нийгмийн орчин ахуй зэргийг тодруулахад гол төлөв чиглэгдсэн байна.

Бас монгол туулийг сурвалжлан цуглуулах, тэмдэглэн авч нийтлүүлэх, бусад хэлээр орчуулахад ч ихээхэн анхаарал тавьсаар байна.
Бид энэ илтгэлд, Монгол ардын баатарлаг туулийн зарим баатруудын эх дүрийн тухай ярих гэсэн юм. Гэхдээ монгол туулийн баатруудын эх дүрийн тухай асуудлыг урьд нь ямар нэгэн хэмжээгээр хөндөн судалж байсныг юуны өмнө тэмдэглэвэл зохино.
Монголын эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн “Гэсэр”-ийн туужийн түүхэн үндсийг судлаад уг туулийн гол баатар Гэсэр нь угтаа түүхт бие хүнээс эх дүрээ анх авсан бөгөөд цаашдын хөгжлийн явцдаа уран сайхны дүр болсон гэсэн дүгнэлт хийсэн юм[1]. Бид энэ удаа монгол ардын зарим туулийн баатруудын эх дүрийн тухай авч үзэхдээ, туулийн баатруудыг түүхт хүмүүсийн дотроос хайх зорилго тавиагүй болно. Харин баатарлаг туулийн баатруудыг Монгол бөөгийн тэнгэрүүдтэй харьцуулсны үндсэн дээр монгол туулийн зарим баатрууд нь бөөгийн домог, үзэл ойлголтоос үүсэлтэй болох талаар саналаа хэлэх гэсэн юм. Ингэхийн тулд эхлээд Монгол бөөгийн тэнгэрүүдийн талаар бага зэрэг тодруулах шаардлагатай гэж бодож байна.
Монгол бөөгийн ёсны ойлголтоор бол энэ ертөнцийн уул ус, хүн амьтан, ургамал ногоо зэрэг бүх юмыг харж хамгаалж, бас эрхшээн захирч байдаг эзэн нь бөөгийн тэнгэрүүд ажээ. Тэнгэрүүд нь бас хүн амьтныг төрүүлж, үхүүлж чаддаг гэж ойлгодог байжээ. Бөөгийн тэнгэрүүд нь дотроо баруун зүгийн тэнгэрүүд, зүүн зүгийн тэнгэрүүд хэмээн 2 бүлэгт хуваагддаг байна. Баруун зүгийн тэнгэрүүд нь аливаа хүн амьтанд сайн үйл бүтээж, тэднийг харж хамгаалж байдаг бол, зүүн зүгийн тэнгэрүүд нь ихэнхдээ хүн амьтанд хор хөнөөл учруулж, дайсагнаж байдаг гэнэ. Түүгээр үл барам зарим зүүний тэнгэр нь хүн амьтны махыг идэж, цусыг нь сордог махчин араатан шинжтэй гэж ойлгодог. Дээрх бөөгийн тэнгэрүүд нь бүгд тус тусдаа тодорхой үйлийг эрхэлдэг бөгөөд өөр өөрийн шинж чанартай, оршин суудаг зүг чигтэй гэж бөөгийн шүтлэгтэн монголчууд ойлгодог байжээ.
Одоо бид монгол бөөгийн зарим тэнгэртэй, баатарлаг туулийн хэдэн баатрыг харьцуулан жишиж үзэхийг оролдоё. Чингэхдээ, эхлээд бөөгийн тэнгэрүүдийн нэр, шинж чанар зэргийг товч тодорхойлоод, дараа нь холбогдох туулийн баатрыг түүнтэй харьцуулахыг хичээх болно.
1. Хажир: Монгол бөөгийн ёсны ойлголтоор бол, Хажир тэнгэр нь зүүн зүгийн тэнгэрийн нэг бөгөөд, хүн амьтанд гай учруулдаг догшин тэнгэр аж.
Гэтэл Монгол ардын “Бум Эрдэнэ” хэмээх баатарлаг туульд, Хажир хар хэмээх баатар гардаг. Хажир хар нь эл туулийн эсрэг дүрийн баатар юм.
Цустыг алаад өссөн
Цулбууртныг хөтлөөд өссөн
Долоохон насандаа
Доргилоод төрсөн
Хүрсэндээ хөө мөртэй
Харгалдсан (учирсандаа)–даа хар мөртэй
Эр бүгдийг алаад бах нь ханасан
Эм бүгдийг олзлоод сэтгэл нь ханасан
Эрийн сайн Хажир хар[2]
хэмээн түүний бусдад муу үйл хийдэг харгис догшин чанарыг гаргасан байна.
2. Хайр хар: Энэ тэнгэр нь Монгол бөөгийн зүүн зүгийн тэнгэрийн нэг, догшин тэнгэр бололтой. Чухам ямар үйл эрхэлдэг тэнгэр болох нь тодорхойгүй байна. Баруун монголын дөрвөдийн “Хашин цагаан хаан” туулийн гол баатар Хашин цагааны хүү бол,
Таван живаа албатыг захирсан
Тавин хөх нутагтыг эзэлсэн
Эрийн сайн Хайр хар юм[3].
Хайр хар нь энэ туулийн эерэг сайн талын баатар бөгөөд тэрбээр Найгал хар мангас, Хүлэг хар мангас, Сорогч хар буур зэрэг дайснуудыг дарж, амар сайхан жаргадаг. Хайр хар нь хар салхи тавьж, луугийн дуу гаргаж, бэлгийн хур оруулдаг увидастай ажээ.
Бас халх ардын “Хайрт хар” туулийн баатар нь,
Найман хүйтэн мөрөн
Голын эхэн дээрээс
Хааш хаашаа ерэн таван тохой
Булар хар чулуунаас
Бутран тэсрээд гарсан
Гуулинтайн чинээ тэвэгтэй
Гурван настай Хайрт хар юм[4].
Мөн дөрвөд ардын “Хөхөлдэй мэргэн хаан” туулийн баатар Хөхөлдэй мэргэн нь,
Харз ус буцалтал хэлдэг
Хад чулуу хагартал хэлдэг
Хайрт хар хэмээх түшмэлтэй юм[5].
Энд хоёр зүйлийг тэмдэглэхэд:
Нэгдүгээрт: Дээрх гурван туулийн баатрын нэр Хайр хар, Хайрт хар нь цаанаа нэг гаралтай бөгөөд бөөгийн Хайр хар хэмээх тэнгэрийн нэрээс ирэлтэй бололтой.
Хоёрдугаарт: Хайр хар хэмээх зүүн зүгийн тэнгэрийн уугуул догшин ширүүн шинж байдал нь “Хайрт хар”, “Хөхөлдэй мэргэн хаан” туульд мэдэгдэм дүрслэгдсэн байхад, “Хашин цагаан хаан” туульд харин хувьсал үзэж, эерүү байдлаар дүрслэгдсэн байна.
3. Буйдан: Бөөгийн домог ёсоор, Буйдан нь хан хурмаст тэнгэрийн 33 баатрын нэг бөгөөд баруун зүгийн Бүслүүр цагаан тэнгэрийн хүү юм[6]. Бөөгийн үзлээр бол, тэнгэрийн хүү тэнгэр байдаг ажээ.
Монгол ардын “Дань хүрэл” туульд нь бие нь хийгээс бүтэж төрсөн заан Буйдан гэдэг эсрэг баатар гардаг. Заан Буйдан баатар нь Дан хүрэлийн адууг гурван удаа хулгайлсан учир Дань хүрэл түүнтэй тэмцэж дийлсэн боловч,
Харь холын газарт
Хань бололтой
Хатуу их дайсанд
Туг бололтой
хэмээн түүний амийг өршөөж[7], ах дүү бололцоод хамтран дайснаа дардаг байна. Бас Гэсэрийн туульд, Гэсэр хааны 32 баатрын нэг Буйдан баатар гэж гардаг билээ[8]. “Дань хүрэл” туульд, Буйдан баатар нь анхандаа эсрэг баатар байснаа хэргийн явцад сайн талын баатар болж байгаа бол, “Гэсэр”-ийн Буйдан баатар нь угаасаа эерэг баатраар дүрслэгджээ. Буйдан баатрын энэхүү байдал нь монгол бөөгийн сайн зүгийн Буйдан тэнгэрийн шинжийг ямар нэг хэмжээгээр санагдуулж байна.
4. Галзуу: Бөөгийн ойлголтоор, Галзуу тэнгэр нь зүүн зүгийн тэнгэрт багтдаг бөгөөд хүн амьтанд галзуу өвчин тархаадаг догшин тэнгэр юм[9].
Монгол ардын “Хилэн галзуу баатар” туулийн гол баатар нь Хилэн галзуу юм. Уг туульд, түүний шинж байдлыг
Гарахаасаа гайтай
Гавал дарахад дуртай
Төрөхөөсөө түйтэй
Түйтгэр удахад дуртай
Халцарч холцорч болохгүй
Арван давхар хуйхтай
Хэмхэрч хамхарч болохгүй
Хорин давхар ястай
Хилэн галзуу баатар
хэмээн тодорхойлсон байна[10].
Дээрх бөөгийн тэнгэрийн нэр нь Галзуу бөгөөд туулийн баатрын нэр нь Хилэн галзуу гэсэн нь төдий л ноцтой зөрөө биш гэж бодож байна. Хилэн галзуу баатрын хилэн нь уур хилэнгийн хилэн бөгөөд түүний нэрийн тодотгол үг байснаа яваандаа уг нэртэй нь хэвшээд хамт хэрэглэгддэг болсон бололтой.
5. Хөхөлдэй: Бөөгийн домгоор, Хөхдэй (Хөхөлдэй, Хөхөрдэй ч гэдэг) мэргэн нь аянга цахилгаан захирдаг бөгөөд газарт буй чөтгөр дээр аянга буулгаж устгадаг увидастай барууны тэнгэр гэнэ. Бас эхирэд, буриадад түүнийг анчдыг ивээдэг тэнгэрүүдийн толгой тэнгэр хэмээдэг ажээ.
Монгол ардын “Хөх халзан морьтой Хөхөлдэй мэргэн хаан” туулийн гол баатар нь,
Хойд зүгийг эзлэн төрсөн
Хөх халзан морьтой
Хөхөлдэй мэргэн юм[11].
Бас “Гурван настай Гунан улаан баатар”-ын туульд,
Ачтай гэж ард нь хүрээлсэн
Алдартай гэж дайсан нь сүрдсэн
Хүний сайн Хөхөлдэй мэргэн
гэдэг баатар гардаг[12]. Дээрх 2 туулийн баатар Хөхөлдэй бол эерэг сайн талын баатрууд юм. Гэтэл “Хорин дөрвөн салаа эвэртэй Ухаа дөнөн буга” туульд, Баруун хойт зүгийг эзлэн төрсөн Хөхөлдэй мэргэн хаан,
Гучин гурван баатраа тойруулаад
Өлөн мэлзэн тайгаа хөтөлж
Зээрийн хүзүү зэсмэн зээрд морио унаад
Ерэн алд буугаа барьж ирээд
уулын бугуудыг алдаг бөгөөд дараа нь түүндээ гэмшин буйгаар гардаг[13]. Энэ туульд, Хөхөлдэй мэргэн хэдийгээр эсрэг талын баатраар гарч буй боловч хийсэн үйлдээ гэмшиж, түүнийг нь эерэг талын баатар-бугууд уучилж байгаа нь туулийн баатар Хөхөлдэй нь угтаа ангийн тэнгэрээс уламжлалтай гэдгийг ямар нэг хэмжээгээр тусгаж байгаа санагдана. Учир хүн амьтанд ан гөрөөсийг агнуулах, өгөх үйлийг эрхэлдэг ангийн тэнгэр нь ан амьтны талаас авч үзвэл, зарим тадлаар тэдэнд сөрөг үйлдэл хийдэг эсрэг этгээд мөн бөгөөд харин анчин хүний талаас үзвэл, ангийн олз хайрладаг эерэг сайн этгээд болох юм. Дээрх туулиудад Хөхдэй буюу Хөхөлдэйн дээрх хоёрдмол шинжийг тусгасан гэлтэй байна.
6. Зул: “Гүүний сацалын сударт”,
Зул тэнгэрт хоёр ёс цацнам
Жил тэнгэрт хоёр ёс цацнам
гэжээ[14]. Бөөгийн ойлголтоор бол, Зул нь хүн амьтанд тустай барууны тэнгэрийн нэг бөгөөд түүнийг тахиж байвал үхэр өсдөг гэнэ[15].
Монгол ардын хэдэн туульд Зул нэртэй буюу Зул оролцсон баатар гарч байна. “Зул алдар хаан тууль”-д,
Гаднаас эвдээд ордог
Дай дайснаа номхоруулж
Дотроос эвдээд гардаг
Гай зэтгэрийг хамгаалах
Эзэн болоод төрсөн
Эрийн сайн Зул алдар хаан
хэмээн өгүүлжээ[16].
Жангарын туульд,
Эрдэнийн энэ цагт
Энэ олон бурхадын шажин дэлгэрсэн цагт
Тахь Зул хааны үлдэл
Тамсаг Бумба хааны ач
Үеийн өнчин Жангар
гэх буюу басхүү
Дөрвөн тивийн нэгэнд байдаг
Догшин цагаан Зул хааны тухай дурьджээ[17].
Бас “Хан Чингэл баатар” туульд, Төр зул хэмээх нэгэн баатар гардаг байна[18]. Дээр дурдсан туулийн баатрууд нь эерэг дүрийн баатрууд байна.
7. Цагаан өвгөн: Ар хорчины шарын бөөгийн дуудлаганд,
Хар нохой дагуулсан хи, хи
Эл лан их тэнгэр
Хамаг далайг эргэгч
Цагаан өвгөн тэнгэр[19] гэж өгүүлдэг байна.
Судлаач Мансан Цагаан өвгөн нь монгол бөөгийн баруун зүгийн 55 тэнгэрийн нэг гэж тодорхойлжээ[20]. Монгол ардын “Баян цагаан өвгөн” туулийн баатар нь,
Таван зүсэм малаар
Таг төгс төрсөн
Арван цагаан уулын
Эзэн болоод төрсөн
Баян цагаан өвгөн юм[21].
Мөн “Аргил цагаан өвгөн” туулийн гол баатар нь,
Тойроод ордог торц үгүй
Эргээд ордог эрц үгүй
Элсэн бөөрөг нутгаа эзлээд төрсөн
Алтайн эзэн
Аргил цагаан өвгөн болой[22].
Энэ хоёр туулийн баатар Баян цагаан өвгөн, Аргил цагаан өвгөн нь эерэг талын баатрууд бөгөөд анхандаа баян, аргил нь нэрийн тодотгол, чимэг үг, жинхэнэ нэр нь цагаан өвгөн байсан бололтой.
8. Одон цагаан: Баргын шарнууд бөөгийн дуудлаганд,
Бор тэрмэн үүдтэй
Дун тэнгэрийн галбиртай
Байгуул одон цагаан тэнгэр гэж гардаг байна[23].
Зарим судлаачид Одон цагаан тэнгэр бол атаа арван гурван тэнгэрийн нэг, өмнө зүгт залардаг хэмээжээ[24].
Харин “Жангар” туульд гардаг Одон цагаан хэмээх баатар нь Жангарын эсэргүүцэл этгээд Заан тайж хааны зүүн биеийг ахалдаг гэж өгүүлдэг[25].
9. Алтай: Бөө мөргөлийн нэгэн бичигт,
Өвчин эмгэг үгүй
Хулгай дээрэм үгүй
Дайн дажин үгүй
Мөндөр хяруу үгүй
Чоно нохойн аюулгүй
Цас зудын гамшиггүй
Адуу мал тарган сайхан байхыг
Агуу их
Алтай тэнгэрт даатган залбирдаг тухай өгүүлсэн ажээ[26].
Үүнээс үзвэл, Алтай нь монгол бөөгийн баруун зүгийн тэнгэрийн нэгэн тэнгэрийн нэр ажээ. Монгол туулиудад, Алтай гэдэг нэр оролцсон нэртэй баатрууд гарч байна. “Алтай ноён галуу хүү” туулийн гол баатар нь,
Арван найман ханатай
Далан найман òэрэмтэй
Давхар ширмэн байшинтай
Арван найман настай
Алтай ноён галуу хүү юм[27].
Тэрбээр Алтай галуу хүү дөшийн чинээ нүдòэй, довын чинээ толгойтой, том хар мангастай тэмцэлдэн дийлээд, амар сайхандаа жаргадаг. Мөн “Арван гурван настай Алтай сүмбэ хүү” туулийн баатар Алтай сүмбэ нь газрын Хар хүрэмийг атган амаржиж байгааг өгүүлдэг[28]. Дээрх туулийн баатрууд нь сайн талын дүр юм.
10. Шуумар: Бөөгийн домог ёсоор, хурмаст тэнгэр 33 баатартай бөгөөд тэдний нэг нь Бургуй шуумар, нөгөө нь Эрчин Шуумар юм. Эрчин Шуумарын эцэг нь баруун зүгийн 55 тэнгэрийн нэг Оёдол цагаан тэнгэр ажээ[29]. “Гэсэр” туульд Гэсэр хааны баатрын нэг нь Шуумар баатар билээ[30].
11. Баянцагаан: Баянцагаан тэнгэр бол барууны тэнгэрийн нэг бөгөөд баруун өмнө зүгт залардаг ажээ[31]. Баруун монголын Урианхай ардын “Баянцагаан өвгөн” туулийн сайн талын гол баатар нь Баянцагаан юм[32].
12. Бум: Халхын бөөгийн дуудлаганд,
Баруун урд зүгээс
Цас цагаан уулаар нутагтай
Цанхил цагаан бөө нар удамтай
Цанхилдай цагаан удганаас эхтэй
Долоодын долоон үеийн бөөнөр
Туж таван хошуу нутагтай
Дөрвөлжин улаан ууланд суудалтай
Хар дархад багштай
Далан таван хөх үүлэн хаялганаас цахилсан
Сая сая Бум хар тэнгэр гэж өгүүлдэг байна[33].
Харин Бум нь аль зүгийн тэнгэр болох нь одоогоор тодорхойлсон зүйлгүй байна. Монгол ардын “Бум эрдэнэ” туульд,
Баруун хойт зүгийн дарлаганд
Тэнгэртэй тэрслээд төрсөн
Тэсгэлгүй сайндаа доргилоод төрсөн
Газартай гацалдаад төрсөн
Бурхан хан аавтай
Бурам хатан ээжтэй
Бум Эрдэнийн баатарлаг явдлыг магтан дуулдаг[34]. Энд Бум хар тэнгэр баруун урд залардаг, Бум Эрдэнэ баатар баруун хойт зүгийг эзэлдэг тухай ойролцоо гарч байгаагаас үзвэл Бум нь баруун зүгийн тэнгэр бололтой.
13. Эзэн: Эзэн тэнгэр нь атаа арван гурван тэнгэрт багтдаг бөгөөд тайлга тахилгын эзэн бололтой. Тэрбээр баруун өмнө зүгт оршдог хэмээдэг ажээ.
Монголын “Эзэн тэнгэр хаан” туулийн баатар нь,
Аргагүй сүр жавхлант
Сүмбэр цагаан уулын
Хөтөргөнд төрсөн
Баруун зүүнийг эзэгнэн төðсөн
Эзэн тэнгэр хаан юм[35].
14. Хан хар (Харангуй): Монгол бөөгийн дуудлаганд,
Хүдэр чулуун цээжтэй
Хүрэл чулуун бөгстэй
Хангайн модон уяатай
Хар цусан сэржимтэй
Зуун ламын цусаар унд хийсэн
Мянган бандийн толгойгоор молцог хийсэн
Хадан хошуу дамжлагатай
Харуй бүрийд гүйдэлтэй
Хар хэрээ дагуултай
Халтар баавгай унаатай
Тоймог толгойтныг хардаггүй
Тойн хуврагийг үздэггүй
Хан хар тэнгэр[36] гэж гардаг.
Энэ нь зүүн зүгийн догшин тэнгэрийн нэг юм.
Монгол ардын “Хан харангуй” туулийн гол баатар Хан харангуй нь биеэ хожгор заарт хөвгүүн, унасан хүлгээ хамуутай даага болгодог увидастай бөгөөд хүний махыг идэж, цусыг уудаг зэргээрээ Хан хар тэнгэртэй ойролцоо шинж чанартай байна[37]. “Хан харангуй” туулийн харангуй нь харанхуй буюу хар гэсэн үгээс үүсэлтэй бололтой.
Бид дээр бөөгийн тэнгэрүүдтэй Монгол ардын зарим туулийн баатрыг харьцуулан үзэхийг оролдлоо. Одоо энэхүү оролдогынхоо дүнд үндэслэн дараахь хэдэн зүйлийг хэлж болмоор байна.
1. Бидний судалгаанд хамрагдсан монгол ардын 17 туулийн 23 баатар нь бөөгийн 14 тэнгэрийн нэртэй буюу тэдний нэр оролцсон нэртэй байгаа нь тогтоогдлоо. Тэгэхдээ бөөгийн тэнгэрүүд нь нэрээ нэлээд тогтвортой хадгалсан байхад туулийн баатруудын нэрэнд олон тодотгол чимэг үг нэмэгдсэн байна. Тууль бол уран сайхны бүтээл учир тийм өөрчлөлт байх нь зүйн хэрэг гэж бид бодож байна.
2. Бөөгийн тэнгэрийн нэртэй буюу тэдний нэр оролцсон нэртэй туулийн баатруудын ихэнх нь нэрийг нь зүүсэн тухайн тэнгэрийнхээ шинж чанартай адил буюу ойролцоо зан төлөвтэйгээр туулиудад дүрслэгдсэн байна.
3. Хүнд хортой муу үйл хийдэг зүүн зүгийн догшин тэнгэрүүдийн нэртэй туулийн баатруудын дийлэнх олонх нь уг туулийнхаа эсрэг баатраар дүрслэгдсэн бол, хүн, амьтныг хамгаалж хардаг гэх баруун зүгийн тэнгэрүүдийн нэртэй баатрууд нь гол төлөв эерэг сайн талын баатар болж туульд гарч байна.
4. Бөөгийн тэнгэрийн нэртэй буюу ойролцоо нэртэй туулийн баатруудын зарим нь тухайн тэнгэрийнхээ залардаг гэх тэр зүг чигийг эзлэн суудаг болох нь ажиглагдав. Ийнхүү монголын бөөгийн зарим тэнгэрүүдтэй туулийн тодорхой баатруудын нэр, шинж байдал, зан араншин адил буюу ойролцоо байгааг зөвхөн тохиолдлын зүйл мэтээр тайлбарлах нь хангалтгүй гэж бид үзэж байна. Чингээд бид дараах саналыг та бүхэнд сонордуулахыг хүсч байна.
Нэгдүгээрт: Монгол ардын баатарлаг тууль анх үүсэхдээ, тухайн үеийнхээ бөөгийн домог, бөөгийн тэнгэрүүдийн шинж төрх, тэдний хоорондын явдалд үндэслэж буй болсон. Тухайлбал, бөөгийн тэнгэрүүдийн хоорондын зөрчил тэмцэл нь анхандаа баатарлаг туулийн зохиомж, үйл явдлын үндэс болж, бөөгийн тэнгэрүүд нь уг туулийн баатруудын эх дүр нь болж өгсөн байна. Тийм ч учраас Монгол бөөгийн тодорхой тэнгэрүүдийн нэр, шинж төрх, зан араншинг ямар нэгэн хэмжээгээр өөртөө тусгаж хадгалсан туулийн баатрууд өдгөө бидний үед уламжлан ирсэн байна.
Хоёрдугаарт: Дээр өгүүлсэн зүйлсийг нэгтгэн үзвэл, монгол ардын баатарлаг туулийг уг гарлаар нь бөөгийн (шашны) үүсэлтэй туулиудын төрөлд багтаан үзэж болохоор байна. Өөрөөр хэлбэл, Монгол баатарлаг туульс шинэ тулгар үүсч, улмаар хэлбэршин төлөвшиж өөрийн үндсэн дүр төрхөө олоход нь бөөгийн үзэл ойлголт, яруу найргийн зүйлс нь түүний төлжин хөгжих анхны хөрс суурь нь болж өгчээ.
Бид энэ саналыг дэвшүүлэхдээ, монгол баатарлаг туульс анх үүсч хөгжихдөө, бөөгийн үзэл ойлголтоос уламжлан авсан тэрхүү зүйлс нь цаашдын хөгжлийн явцад ямар нэг хэмжээгээр хувьсал үзсэнийг басхүү үгүйсгэхгүй байна.

[1] Ц.Дамдинсүрэн “Исторические корни Гэсэриады” М., 1957
[2] Бум Эрдэнэ. Хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Катуу УБ., 1985 тал 44.
[3] Халх ардын тууль. УБ., 1967 тал 121
[4] Мөн тэнд
[5] Дөрвөд ардын тууль. Хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Катуу УБ., 1996 тал 98.
[6] Л.Хурцбаатар “Монгол бөө мөргөлийн ерэн есөн тэнгэрийн тухай” -// ”Өвөр монголын их сургууль” сэтгүүл 1987 № 1 тал 75-82.
[7] Дань хүрэл. Хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Катуу УБ., 1988 тал 77.
[8] Ц.Дамдинсүрэн. Гэсэр. УБ., 1986 тал 58.
[9] С.Ю.Неклюдов. Геройческий эпос монгольских народов. М., 1984 стр 37.
[10] Халх ардын тууль. УБ., 1991 тал 83
[11] Дөрвөд ардын тууль. Хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Катуу УБ., 1996 тал 97.
[12] Монгол ардын баатарлаг тууль. УБ., 1982 тал 50.
[13] Монгол ардын баатарлаг тууль. УБ., 1982 тал 67-71.
[14] Ц.Дамдинсүрэн. Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг оршивой. УБ., 1979 тал 97.
[15] Л.Хурцбаатар. Монгол бөө мөргөлийн ерэн есөн тэнгэрийн тухай. -// ”Өвөр монголын их сургууль” сэтгүүл 1987 № 1 тал 79.
[16] Арван гурван хүлгийн дуун. Хэвлэлд бэлтгэсэн Ж.Цолоо УБ., 1982 тал 392.
[17] “Жангар” УБ., 1963 тал 11, 46, 54-56.
[18] Монгол ардын баатарлаг тууль. УБ., 1982 тал 83-84.
[19] Б.Содном “Хар зүгийн бөөгийн дуудлагын тухай” -// “Монголын судлал”
[20] Мансан “Монгол бөө мөргөл” Хөх хот., 1990 тал 62.
[21] Ж.Цолоо, У.Загдсүрэн “Баруун монголын баатарлаг туульс” УБ., 1966 тал 39.
[22] Р.Нарантуяа “Аргил цагаан өвгөн” УБ., 185 тал 9.
[23] Б.Содном “Хар зүгийн бөөгийн дуудлагын тухай” -// “Монголын судлал” тал 86.
[24] Л.Хурцбаатар “Хатиганы арван гурван атаа тэнгэрийн тайлга” Хайлаар., 1987 тал 31.
[25] “Жангар” УБ., 1963 тал 11, 66-68.
[26] Г.Хишигтогтох “Монголын эртний утга зохиолын судлал” Хайлаар., 1988 тал 193.
[27] Халх ардын тууль. УБ., 1991 тал 30.
[28] Халх ардын тууль. УБ., 1991 тал 58.
[29] Л.Хурцбаатар. Хатиганы арван гурван атаа тэнгэрийн тайлга. Хайлаар., 1987 тал 62.
[30] Ц.Дамдинсүрэн. Гэсэр. УБ., 1986 тал 58.
[31] Мансан. Монгол бөө мөргөл. Хөх хот., 1990 тал 60.
[32] Ж.Цолоо, У.Загдсүрэн. Баруун монголын баатарлаг туульс УБ., 1966 тал 39-40.
[33] Монгол ардын аман зохиолын дээж бичиг. УБ., 1978 тал 110.
[34] Бум Эрдэнэ. Хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Катуу УБ., 1985 тал 44.
[35] “Монгол ардын тууль” УБ., 1989 тал 95.
[36] Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын дээж зуун билэг оршивой” УБ., 1979 тал 195.
[37] “Эрийн сайн хан харангуй” УБ., 1986

эх сурвалж http://haruulaltai.blogspot.com

Монголын нүүдлийн соёл иргэншил дэлхийн соёл иргэншилд гүйцэтгэсэн үүрэг

2015-04-17T03:26:00.003-07:00

О.Цэвэгдорж Доктор /PhD/ профессор Түлхүүр үг: Монголчууд дэлхийн соёл иргэншилд чухам юу юугаар нэрээ гаргаж ямар хувь нэмэр оруулсан бэ?
Товч утга: Соёл иргэншлийн нүүдэлчин монгол маяг, монголын нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн онцлог шинж, өрнө дорнын орнуудын соёл иргэншилд ямар түүхэн нөлөө үзүүлж, хувь нэмэр оруулсныг тодруулах.

Хүн төрөлхтний соёл иргэншил бол асар баян сан буюу түүхэн дэвшлийн олон үе шат багтаасан их хөлгөн намтар юм. Зах хязгааргүй гариг эрхсийн ертөнцийн нэгэн цаг болсон манай гаригийн тогтоц дээр хүмүүсийн нэмсэн гол зуйл нь түүний соёл иргэншил билээ.

Энэхүү соёл иргэншилд янз бүрийн ундэс угсааны ард түмэн бур өөрийн гэсэн нэрээ оруулж, хувь нэмрээ өргөсөөр иржээ. Соёл иргэншлийн нуудэлчин монгол маяг гэдэг өвөрмөц бодит хэлбэрийг монголчууд өөрийн нийтээр хэрэглэх ойлголт, томъёоллыг бий болгожээ. Хүн төрөлхтний аж төрж ирсэн арга замыг ерөнхийд нь нүүдлийн, суурьшмал гэж хоёр хувааж болно. Гэвч энэхүү хоёр янзын арга зам нь бие биедээ харилцан шингэх, дотоод хөдөлгөөний тасралтгүй уйл явцыг ямагт агуулж байв.
Тэрхүү нүүдэлчин загварын гол дүр төлөв нь байгаль, хүн, мал аж ахуйн өвөрмөц харилцан шүтэлцээг илэрхийлнэ. Байгаль нь унаган төрхөө хадгалах, хүн нь байгаль, мал хоёрынхоо зохистой холбоос байх, мал нь бэлчээрийн шинж агуулах онцлог энд товойн харагдана.

Нүүдэл, бэлчээр, мал, малчин энэ дөрвөн нэр, үйл амьдрал туухийн бух хуудсыг, соёл иргэншлийн урт намтрыг бичилцэж хөдөлмөрийн малчин монгол хуваарийг буй болгосныг хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн аян замд оруулсан нэгэн төрөл хувь нэмэр гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Монголчууд бие даан оршин тогтносоор ирсэн эх нутгийн улс үндэстний хувьд ч уг соёл иргэншлийн нүүдэлчин шинжийг төлөөлж, өнөөг хүртэл төрөлх сонгодог утгаар нь хадгалсаар явна.
Хүн хоорондын харилцаа, нүүдлийн аргаар орших нутаг усны хамтын эзэмшлийн соёл, малчин хүн мал хоёрын харилцан шүтэлцэх арга, хүн байгаль хоёрын зохициол, монгол хүний аж төрөх арга ухааны тууштай сонголтын үзэл баримтлал энэ бүхэн өөрийн цогцолбор шинжээр уул сонгодог монгол маягийг бүтээжээ. Хүн төрөлхтний хөгжилд Монголын нүүдэлчдийн гүйцэтгэсэн үүргийн тухай асуудал нь
1/Иргэншил судлалын, 2/түүхэн соёл судлалын гэсэн хоёр шалгууртай гэж узэж болох юм. Иргэншил судлаач, соёл судлаачдын бичсэнээс үзэхэд иргэншил материаллаг, соёл оюунилиг, иргэншил хатуу догшин, соёл эсвэргүү зөөлөн, иргэншил хайр найргүй, соёл, хүнлэг энэрэнгүй шинжтэй гэж тодорхойлжээ.
Хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн буюу глобаль хөгжлийн үүднээс үзэх юм бол дэлхийн хөгжилд ХШ зууны үеийн Монголчуудын гуйцэтгэсэн үүргийг нааштай үнэлж болох талтай.
Хэрэв хүний нийгмийг нэгэн бүхэл организм гэж үзэж, түүний дотоодод нэгдэх, задрах, төрөх, устах, хөгжих, уруудах зэрэг эсрэг тэсрэг үйл явц хөгжлийн гол хөдөлгүүр нь болж байдгийг бодолцвол Чингэс хаан, түүний залгамжпагчдаас Дорно, өрнө зүгт хийсэн аян дайнууд нь тухайн нийгмүүд дэх хуучирч доройтсон эд эсийн мөхлийг түргэтгэж амьдрах чадвартай эд эсийг нь сэргээж, уул нийгмийг эрүүлжүүлж, чийрэгжүүлж, амьдрах чадварыг нь дээшлүүлсэн гэдгийг гадаадын зарим судлаачид ч тэмдэглэдэг.
Харин уг үзэгдэлд соёл судлалын үүднээс хандвал, тухайн ард түмний олон зуун жилийн турш бүтээсэн соёлын асар их үнэт зүйлсийг бүрэлгэн сүйтгэж, энэрэх, нигүүлсэх хүнлэг ёсны эсрэг үйлдсэн том гэмт хэрэг байсан гэж узэж болно. Энэ талаас нь харвал аливаа дайн ямагт соёлын эсрэг хөнөөлт шинжийг агуулсан байдаг. Зөвхөн Монголчуудын төдийгүй, түүнээс өмнө болон хойно гарсан, түүний дотор орчин үед гарч байгаа том жижиг олон дайн бүгд ийм шинжтэй байсан, одоо ч тийм шинжтэй байна.

Ерөөс хүний нийгмийн урагшлан давших хөдөлгөөн нь өдөлт, хариу хоёрын харилцан шүтэлцээнд урагшлан хөгждөг бөгөөд орших, эс оршихын асуудлыг дэвшүүлэн тавьсан байгаль, нийгмийн хүнд сорилт, өдөлтийн ачаар дэвшил хөгжил гардаг тухай өрнөдийн их сэтгэгчдийн нэг А.Тойнбийн онолын үүднээс түүхийг харахад тал нутгийн "Зэрлэг догшин" нүүдэлчид нэгэн үе Евразийн суурьшмал орнуудын түүхэнд хүнд сорилт, өдөлтийг тулган хүлээлгэж, түүнийг давж гарах арга ухаанд түлхэж, бүтээлч чадлыг нь хурцлан билүүдэж, хөгжлийн өөр шатанд гаргасан нь Монголчууд хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн түүхэнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үзэх үндэс болдог.

Дэлхийн түүхэнд Монголчууд хэн бүхний мэдэх маргашгүй үл мөрө гаргасан нь Аргын тооллын өмнө II зууны үед Тев Азийн олон нүүдэлчин овог аймгуудыг нэгтгэн хүчирхэг төр улсыг байгуулж, энэ том бүс нутгийн соёл иргэншлийн хөгжилд хүчтэй түлхэц өгсөн Хүннүгийн үеэс эх авч, улмаар "Хамаг Монгол", "Их Монгол улс" түүхийн давцан дээр гарч ирсэн үе буюу XIII зууны үеэс оргил үедээ орсон билээ. Японы эрдэмтэн зохиолч, түүхч Шиба Рёотаро Монголын эзэнт гүрэн дэлхийн хөгжилд ямар үүрэг гүйцэтгэсэн талаар тэмдэглэхдээ: ...XIII зууны Монголын байлдан дагууллын улмаас дэлхийн түүх нэгэн шатаар урагш ахисан гэж бодох нь одоо цагт тун шинэ сэргэг мэт санагдана. Тэднийг үзэгдэж эхлэх хүртэл дэлхий ертөнцөд хагарч бутарсан олон тооны туурга тусгаар, жижиг улс аймгууд л зонхилж байлаа. Монголчуудын Их байлдан дагууллын улмаас дэлхийд ийнхүү их салхи нэвтэрч, дөрвөн зүг, найман зовхист худалдаа арилжаа дэлгэрч, соёлын үүднээс харсан ч янз бүрийн соёл дэлхийн газар оронд соёлох болж, дэлхий ертөнц эрс өөрчлөгдлөө" гэжээ.
Мөн Монгол хаадын толгойлж байсан Юан гүрний үед Хятадын нийгэм урьд хэзээ ч байгаагүй нээлттэй болж, дэлхийн соёл иргэншилтэй олон талаар хэлхээ холбоотой болсон юм. Энэ талаар Хятадын өөрийнх нь түүхч Хун Юн Бин, Жан зэ фэн нар "Хубилай хийгээд Юан улс" хэмээх зохиолдоо бичсэн нь: "Юан улс ба дэлхийн эл улсын хоорондох харилцааг түрүү төрүүдтэй адилтгавал туйлын ихээр хөгжив. Юан улс өмнөд Сүн улсыг мөхөөсний дараа Юан улсаас дундат азийг дамжин Перс, Арабын орнуудтай түүнчлэн европын Эл улсад хүрэн хуурай зам нээсэн төдийгүй нааш цааш явалцах нь их л өргөжин хөгжжээ.
Өмнөд далай ба Энэтхэг далайн хөвө дагуу улс лугаа харилцдаг усан зам нэвтэрлээ ч их л бадарч эхэлсэн юм" гэжээ. Монголын эзэнт гүрэн хэмээх нүүдэлчдийн хүчирхэг дайнч гүрэн түүхийн тавцан дээр гарч ирээд Дорно өрнө зүгт аян дайны өргөн үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн нь аяндаа дэлхийн бусад улс гүрнүүдийг батлан хамгаалах хучин чадлаа бэхжүүлэх, цэрэг дайныхаа зэвсэг хэрэгсэл, байлдах чадвар, арга тактиктаа яаралтай шинэчлэл хийхэд хургэсэн юм. Гадаад орны судлаачид, түүний дотор Монголчуудын эрхшээлд байсан орны бичгийн хүмүүсийн нилээд нь Монголын ноёрхлын үеийг бүхэлд нь хараар будахыг чармайдаггүй нь дэлхийн бусад ард түмний түүхэн хөгжилд манай өвөг дээдэс ямар нэгэн хэмжээгээр эерэг нааштай үүрэг гүйцэтгэснийг зөвшөөрөн хүлээсэн хэрэг юм. Монголын нүүдэлчдийн түүний дотор Чингэс хааны удам угсааныхан дэлхийн соёл иргэншлийн хөгжилд гүйцэтгэсэн үүргийг гүйцэд судлан харуулъя гэвэл өргөн хүрээтэй ажил шаардагдах нь мэдээж.
Чингэс хааны удмын Доголон Төмөрийн ач хүү, улс төрийн зүтгэлтэн, эрдэмт мэргэн Улугбек тэр үедээ дэлхийд гайхуулсан Самарландын алдарт одон орны оргилыг байгуулж, XIII зуунд одоогийн Иран, Ирак, Афганистан, Туркестан зэрэг оронд ноёрхлоо тогтоож байсан Чингэсийн удам Хулагу, Юань гүрний эзэн хаан Хубилай нар эзэгнэн суусан улс гүрэндээ шинжлэх ухаан, соёлыг ихэд хөхиүлэн дэмжиж байсан тухай тэдгээр орны болон гадаад бусад орны түүхчид маргашгүй баримтаар нотолсоор байдаг билээ. XYI зууны Дэлхийн хамгийн баян, хүчирхэг гүрнийг үндэслэн байгуулж, одоогийн Афганистаны ихэнх, Пакистан, Хойд Энэтхэг 300 шахам жил ноёрхлоо тогтоосон хүмүүс Моголууд байлаа. Гэтэл "Могол" гэдэг нь хэрэг дээрээ "Монгол" гэсэн үгийн сунжирсан дуудлага гэж судлаачид үздэг.

Энэтхэгийн Могол хаадын удам угсааг Монгол хаадын "Алтан" ургаас гарган бичсэн тухай Академич Ш.Бира тэмдэглэсэн байдаг. Их Монголыг үндэслэгч Бабур хаан бол Монгол хаан Төмөрийн үе залгамжлагч бөгөөд түүний үр удмын нэг нь алдарт Тат Махалыг бүээл гэсэн Жахан шах билээ. Өрнөдийн олонхи оронд дээр үеийн Монголын нэртэй холбоотой юм бүхнийг харанхуй бүдүлэг, харгис хэрцгий хэмээн хараан зүхдэг бол Энэтхэг тийм биш. Монголын үеийн төрийн мэргэн бодлого, засаг засаглал, нутгийн хүнийг албан тушаалд томилж байсан, олон төрлийн шашин мөргөлийг зохицуулан, газар газрын эрдэмтэн мэргэдийг ашиглаж байсан зэрэг өөрчлөлт, шинэчлэлт бүхнийг Монголын Чингэс хааны төрт ёсны уламжлал хэмээн үнэлдэг байна.
Монголын их байлдан дагуулалтын уед Ази, Европ, Ойрхи дорнодын орнуудад үлдсэн монголчууд тэр орныхоо ард түмний соёлд идээшин дасахын зэрэгцээ төрөлх хэл соёлоо ямар нэгэн хэмжээгээр хадгалсаар өдий хүрчээ. Нэгэнт хэл соёлын нь улбаа тасраагүй байгаа бол тэдгээр орны соёлд монгол соёлын хувь нэмэр ямар нэгэн хэмжээгээр байгаа гэсэн үг гэж ойлгож болно. Монголын нүүдэлчид оршин тогтносон түүхийнхээ бүхий л үеийн туршид арав гаруй бичиг үсэг зохион хэрэглэж ирсэн төдийгүй, анх үүсгэн зохиомжилсон ард түмэн нь өөр соёлд уусан шингэж, уугуул бичгээ орхиж араб бичиг хэрэглэх болсоор олон зуун жил болж байхад тэр орхигдсон уйгур бичгийг хадгалан хямгадаж, эх хэлнийхээ онцлогт тохируулан сонгодог хэмжээнд хүртэл өөрчлөн хөгжүүлж хэрэглэсээр XXI зуунд залгуулсан нь хүн төрөлхтний соёлын түүхэнд оруулсан чухал хувь нэмэр төдийгүй нэгэн зүйлийн гавьяа гэж үзэх бүрэн үндэстэй.

Энэ бүгдээс дүгнэн үзэхэд XIII зууны Монголын нүүдэлчид хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн түүхэнд эерэг ба сөрөг, дэвшилтэй ба харгис хоёр тал бүхий томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн үнэн бодитой түүх мөн. Түүнчлэн Монголын нүүдэлчдийн туулсан их замын гол үр дүн, дэлхийн соёл иргэншлийн санд ямар байр эзлэхийг нэгэн цогц баримт бөгөөд түүнийг хэн ч өөрчлөн эзэгнэх боломжгүй өөрийн монгол нүүр, царайтай соёл иргэншил юм. Монгол ёс зүйн мэндлэх намба, гэрлэх ёсон, хүнс хоолоо бэлтгэх арга технологи, үр хүүхэд хойч үеэ хүмүүжүүлэх туршлага сургамж, шашин шүтлэгийн онцлог, хүний сэтгэл зүй, үйл ажлын тууштай ноён нуруу зэрэг амьдрал ахуйн олон баримтлал зэрэг нь соёл иргэншлийн түгээмэл санд багтах бүрэн боломжтой.
Дэлхийн их бага ямар ч улс орон, ард түмэн хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн их санд том, жижиг алин боловч өөрийн хувь нэмрийг оруулсан, оруулсаар байгаа юм. Түүний дотор монголчууд, малчин удмынхны туулсан зам, хийсэн бүтээсэн, санаж сэдсэн бүхэн цөмөөрөө биш ч гэсэн тодорхой хувь нэмэр оруулсан нь дамжиггүй. Монгол нүүдэлчид малчдын дэлхийн соёл иргэншилд оруулсан чухал хувь нэмэр гэвэл нүүдлийн аргатай, бэлчээрийн мал аж ахуйг урт удаан хугацаанд эрхлэн аж төрж, энэ явцад олж бүтээсэн зүйлс юм.
Үүнийг түүхийн шинжлэх ухаанд соёл иргэншлийн даян дэлхийн чиг хандлагын бие даасан нэгэн чиглэл, нэгэн арга хэлбэр гэж үнэлэх нь зүйн хэрэг билээ.

НОМ ЗҮЙ
1. Батчулуун Б. Соёл иргэншил нүүдэл хоёр хосолдог уу? "Илтовчоо сонин" 1997 № 22
2. Далай Ч. Монголын түүх, хамаг монгол улс. УБ 1996
3. Дашдаваа.С Соёл ба бие хүн . УБ. 1988
4. Ишжамц.Н Төв Ази: Нүүдлийн феодализм, нүүдлийн иргэншил "Манай монгол сэтгүүл" УБ. 1999. № 2
5. Марко Поло Орчлонгийн элдэв сонин УБ. 1987
6. Намжим.Т Монголын нуудлийн соёл иргэншил "Манай монгол Сэтгуул" УБ. 2000 № 3
7. Сумъяа Б. Монголын нүүдэлчдийн соёл. Оршихуй, эс оршихуй УБ1998
8. Сумъяа Б. Монголын нүүдэлчдийн соёл УБ. 200
9. Э.Төмөржав М. Монголын нүүдэлчин. УБ .1999
10. Хавх Н. Монголын соёл иргэншлийн гун ухаан. УБ. 1995
11. Энхтувшин Б. Глобалчлал ба соёл иргэншлийн аюулгүй байдал. УБ.2000
12. Плано Карпини Монголчуудын түүх. УБ. 1988
13. Жуковская Н.Л. Судьба кочевой культуры... Москва 1990
14. Гумилев Л.Н. XII-XIII зууны монголчуудын "Нууц ба "Ил" түүх УБ. 1984
15. Гуревич А.Я. Историческая наука и историческая антропология .... Вопросы философии М. 1988 № 1

Очирын Цэвэгдорж

Монгол улсын гавьяат багш, түүхийн ухааны доктор (Ph.D), профессор, Хүмүүнлэгийн Ухааны тэнхимийн зөвлөх багш. 1959 онд Багшийн их сургуулийг түүхийн багш мэргэжлээр төгссөн.

1978 онд ЗХУ-ын Нийгмийн ухааны академийг улс төр судлаач, 1979 онд “Удирдах боловсон хүчинг шилж сонгон хүмүүжүүлэх асуудал” сэдвээр Түүхийн ухааны доктор (Ph.D) зэрэг хамгаалсан.

Монголын гадаад харилцаа, нүүдэл, соёл иргэншлийн түүх, Монголын төрт ёсны түүхэн уламжлал сэдвээр судалгааны ажлаа явуулдаг. Монгол улсын түүх, Монгол зөвлөлтийн харилцааны асуудлаар судлан ажиллаж ганц сэдэвт зохиол “Хөгжил дэвшлийн замаар нэгдэлжих хөдөлгөөний 10 жилийн ой”, “Удирдах боловсон хүчин шилж сонгох товхимол”, “ЗХУ-д мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэсэн нь” , “Амьдралын замнал”, “Ю.Цэдэнбал-хүүхэд, сурагч, оюутан үедээ”, “Боловсролын удирдах ажилтан-хүндэт дэвтрийн эзэд”, “Увс аймгийн Зүүнхангай сумын түүх”, “10 жилийн сургуулийн түүх эргэн дурсахуй” зэрэг 10 ном хэвлүүлсэн юм. Мөн “боловсролын удирдах ажилтны үүрэг хариуцлага”, “Зээ баян Ханхөхий”, Ж.Подласы и “Хүмүүнлэгийн онол, арга зүй”(Орчуулгын редактор), Цэргийн яамны дэд сайд, Баруун хязгаарыг батлан хамгаалах сайд “Р.Наваацэрэнгийн амьдрал үйл ажиллагаа”, “Элжигэн халхчууд-Зүүнханхөхий хошууны түүх” номуудыг редакторлаж дотоод гадаадын хэвлэл, эрдэм шинжилгээний товхимолд 48 сэдэв бичсэн ба түүнээс эрдэм шинжилгээний өгүүлэл 10, суртчилгааны өгүүлэл нийтлэл 21, Түүх судлал бичлэгийн 11 өгүүлэл байсан юм. Мөн оюутны бакалаврын дипломын ажил 8, магистрын дипломын ажил 7 г тус тус удирдан бакалаврын дипломын 10, магистрын дипломын 9 ажилд шүүмж бичин хамгаалуулсан байна.

Ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80, 90 жилийн ойн медаль, 1966 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, 1971 онд Алтан гадас одон, Монгол улсын гавъяат багш, 1981 онд ГЯЯ-ны “Тэргүүн Шадар” дипломат цол, 1984 онд Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугын одон, 2008 онд Монгол улсын гавьяат цол, МХЗЭ-ийн төв хорооны тэргүүний ажилтан, Хүүхдийн төв байгуулга (Пеонорын төв зөвлөлийн) Залуу үеийн халамжлан хүмүүжүүлэгч цол тэмдэг, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан тэмдгээр тус тус шагнагдаж 1992 онд Ардын боловсролын яамны хүндэт дэвтэрт бичигдсэн байна.

Халимагийн эмгэнэл.

2014-04-19T08:34:00.005-07:00

Оросын эзэнт улсад 1917 онд В.И.Ленин Октябрийн хувьсгалыг удирдан засгийн эрхэнд гарахад түүнийг нэгэн халимаг генерал эсэргүүцэн босов. Энэ бол Оросын түр засгийн газрын Батлан хамгаалахын сайд асан генерал Л.Г.Корнилов буюу халимаг нэр нь Лавгаа /Лхагва/ Гилжирович Дэлдэнов гэгч эр байлаа.Дэлдэн овогтой Гилжирийн Лавгаа гэгч генерал оросын цагаан армийг үүсгэн байгуулж, улаан оросын эсрэг тэмцлийг удирдсан бөгөөд түүний удирдлага дороос Деникин, Колчак, Врангель зэрэг хожмын цагаантны жанжнууд тодрон гарчээ.Л.Г.Корнилов буюу Л.Г.Дэлдэнов гэгч энэ халимаг генералыг дэмжсэн үй олон халимагууд 1918 онд Европ руу амь дүйж зугатан гарцгаасан юм. Энэ явдлаас үүдэн 1918 оноос 1958 оны хооронд 40 гаруй жилийн хугацаанд халимагууд оросуудад ад үзэгдэн үндэс угсаагаараа доромжлогдон олон мянгаараа хядуулах болсон юм.Гэхдээ хаант Оросын үеэс ч халимагуудад харгис бодлого ил далдаар явуулж иржээ.1913 онд Оросын эзэн хаан II Николай хэлэхдээ:-Монголчууд Орос орны судас болсон Ижил мөрний хөвөөг эзэгнэн амьдарч байна. Ижил мөрний татаруудаас болгоомжлох нь зүйтэй боловч тэднээс илүү их гамшиг тарьж, аюул учруулж мэдэх нь жинхэнэ монголчууд байгаа билээ. Энэ бол халимагууд. Тиймээс тэднийг олон болгож болохгүй. Эрчүүдийг нь энд тэндхийн дайнд явуулж, хүн ардынх нь тоо хэмжээг тогтмол цөөрүүлж байх хэрэгтэй гэж байжээ.1923 оны 4 дүгээр сарын 23-нд болсон Оросын коммунист намын их хурлын салбар хуралдаанд И.В.Сталин:-Украйнд явуулж байсан бидний алдаатай бодлогоос дутахгүй харин ч илүү их алдаа, хохиролтой байж мэдэх бодлого бол Төвдтэй шашин соёлын холбоотой бөгөөд харин Монголтой бүр үндэс угсааны холбоотой болох халимагуудад тайван хандаж байгаа явдал юм.Тэд мөн л монголчууд учраас санаа амар тайван байж болохгүй хэмээн ил тодоор шууд онцлон хэлж байжээ. Энэ үед Зөвлөлт Орос улсад 186 мянган халимаг оршин сууж байсан бол Европ руу халимагийн 37 мянган сэхээтэн, лам нар, цэргийн голдуу хүмүүс цагаантнуудын хамт дүрвэн гарчээ.Тэгвэл тэр үед уугуул эх орондоо амьдарч байсан монголчууд 600 мянга орчим байсан бол мэдэгдэж байгаа тоон үзүүлэлтээр халимагууд 223 мянган хүн амтай байсан бөгөөд хэрвээ Орос оронд өрнөсөн иргэний дайн, Октябрийн хувьсгал, дэлхийн I дайнд олноор амь үрэгдсэн хүмүүсийнх нь тоог нэмбэл халимагуудын тоо бараг 250 мянга гаруй байжээ.Энэ бол тухайн үеийн Монгол улсын хүн амын бараг 40 хувьтай тэнцэх тоон үзүүлэлт болой. Төдөлгүй 1927 оны 3 дугаар сард Бүх Оросын ажилчны Анхдугаар зөвлөлгөөний шийдвэрээр Алс Дорнод, Сибирь, Хойд туйл, Карелийн хойг руу 20 мянган халимагуудыг хүчээр нүүлгэн цөлжээ.Цөлөгдсөн хүмүүс гол төлөв Чингис хааны алтан ургийнхан, тэрчлэн лам нар, чинээлэг ардууд байлаа. Монгол Улсад 1932 онд лам нарын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн өрнөхөөс 2 жилийн өмнө 1930 онд Халимагт лам нарын бослого гарчээ.1930 онд Батмижид, Раашдондог тэргүүтэй халимаг лам нараар удирдуулсан Нарангэрэл хэмээх нууц бүлгэм үүсч Оросын эрхшээлээс гарч тусгаар тогтносон Баруун Монгол хэмээх улс байгуулахаар шийдсэн байна.Тэд 1930 оны 3 дугаар сарын 22-нд үйл ажиллагаагаа ил тод болгон Тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Ойрад-Халимаг улс байгуулснаа тунхаглан зарлаад тус улс нь дэлхийн бүх монголчуудын дотроос хамгийн баруун зүг Европ тивд багтдаг учир шинэ байгуулагдсан улсын нэрийг Баруун Монгол хэмээн нэрлэх талаар ард түмний дунд санал асуулга явуулсан ажээ.Халимагууд тусгаар улс болохоор тунхаглан зарласныг сонссон Зөвлөлтийн удирдагчид цэргийн хүч яаралтай илгээв. Сталинград, Астрахань, Ростовоос Зөвлөлтийн 7 мянган цэргийг Халимаг руу илгээж, тусгаар тогтнох хүсэлтэй халимагуудыг буудан хороож байв.1930 оны хавраас эхэлсэн тэр үйл явдал намар хүртэл өрнөсний дотор Халимагийн Бага Дөрвөдийн аймагт 200 орчим хүнтэй халимагийн багахан хүч Зөвлөлтийн 1700 гаруй цэргийн хүчийг бут цохижээ.Гол төлөв лам, сэхээтнүүд зонхилж байсан Халимагийн тэрхүү багахан хүчийг устгахаар оросууд 4 мянган хүнтэй моторжуулсан цэргийн анги нэгтгэлийг илгээж 2 долоо хоног бүслэн байлдсаны эцэст устгаж хороосон байна.Халимагуудыг үндэсний үзэлтнүүд, нармай монголыг байгуулахыг санаархагчид, Зөвлөлт засгийг эсэргүүцэгчид, ардын дайснууд хэмээх олон янзын шалтгаанаар яллан хэлмэгдүүлэн хороож эхэлжээ.1931 онд Халимагийн Чойрын гүн ухааны дацанг галдан шатааж тэнд номын үйл хэрэг эрхэлж байсан Бүх халимагийн бурхны шашны тэргүүн Лувсаншарав хамба, Тэвхэн лам, Огжаан гарма нарыг шууд буудан хороосон байна.Мөн тэр жилдээ "Нарны суварга" хэмээх нэртэй лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллагыг илчлэв хэмээх нэрийн дор үй олон лам нарыг хилсээр баривчилж ихэнхийг нь цаазлан хороожээ.1939 онд Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Автономит Халимаг улсад 220689 халимаг хүн аж төрж байсан бөгөөд тэдний 45,6 хувь нь хөдөлмөрийн насны хүмүүс байжээ. Тэднийг Халимагийн өргөн талд Зөвлөлтийн Улаан коммунизмийн наран дор аж төрж байгаа хэмээн тэр үеийн түүхэнд бичсэн байна.Тийнхүү халимагууд Зөвлөлтийн наран дор амьдарч байтал 1941 оны 6 дугаар сарын 22-нд Герман улс ЗХУ-д дайран довтлов. Ердөө 2 cap ч болоогүй байхад буюу 1941 оны 8 дугаар сарын 10 гэхэд 22 мянган халимаг эрчүүдийг цэрэгт дайчлан галын шугам руу илгээсэн ажээ.Германы армийн генерал бөгөөд фельдмаршал Паулюсын цэргүүд 1942 оны зун амжилттай давшсаар Харьков, Крымийг эзлэн аваад удаагүй байтал тэдэн дээр Зөвлөлтийн талаас морьт дивизийнхэн очиж нэгдэв.Энэ бол хожмоо 110 дугаар тусгай дивиз буюу халимагийн морьт цэргүүд байлаа. Германчуудад очиж нэгдсэн тэдгээр халимаг эрчүүд Оросын дарлалаас чөлөөлөгдөх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлэн өөрсдийнхөө хас тэмдэг бүхий хөх тугаа үзүүлсэн ажээ.Ингээд зогсохгүй Халимагийн нутаг дэвсгэрийг оросуудаас яаралтай чөлөөлөх, тэнд амьдарч буй халимагийн ард түмнийг алж хөнөөхгүй, айлгаж зовоохгүй байх, бас тэдэнд маш яаралтай хүнсний тусламж үзүүлэх шаардлагатай байгаа зэрэг олон асуудлаар германчуудтай харилцан ярилцаж тохиролцоонд хүрсэн байна.Төдөлгүй хэд хоногийн дараа 1941 оны 8 сарын 12-нд герман, халимагийн хамтарсан хүч Халимагийн нийслэл Элстэй хотыг эзлэн авч чаджээ. Халимагийн нийслэл Элстэйг халимаг цэргийн хамтаар эзлэн авсны дараагаар тусгай ажиллагаа явуулсан байна.Энэ ажиллагааг Германы СС-ын Лео Фон Дер Рекк болон гаупштурмфюрер Роль Маурер нартай Долгион Шонхоров, Цэрэн Хожгоров зэрэг халимаг эрчүүд гардан явуулжээ.Дээрх ажиллагаа нь шинээр Халимагийн Түр Засгийн газрыг эмхлэн байгуулах, халимагийн ард түмнийг хэлмэгдүүлэн зовоож байсан Оросын коммунистууд болон еврей нарыг олж устгахад чиглэгдсэн бөгөөд Элстэй хотод нийт 800 гаруй орос коммунистуудыг нэг өдрийн дотор баривчлан устгажээ.Хамтралд мал хөрөнгөө хураалгасан халимаг малчдад мал олгох, хот суурингуудад сүм дуган ба халимаг хэл дээрх сургуулиуд нээх, мөн аж ахуйг сэргээн босгох ажил энэ үед амжилттай хэрэгжив. Түүчлэн германчуудад туслах морин цэргийн зуутууд байгуулагдаж түүнд халимаг эрчүүд сайн дураар олноор орох болжээ.Тус бүр нь 150 хүний бүрэлдэхүүнтэй байх журамтай байсан эдгээр зуутуудад халимаг эрчүүд тийнхүү олноор элсэн орох болсноос үүдэж зарим нь бүр 500 хүний бүрэлдэхүүнтэй болон өргөжиж байв. Иймэрхүү 25 зуут байгуулагдаж сүүлдээ халимагийн сайн дурын морин цэргийн корпус болон өргөжсөн гэдэг.Халимагийн сайн дурын морин цэргийн корпус байгуулагдсанаар Германы армид Умард Кавказ, Өмнөд Оросын нутаг дэвсгэрийг богино хугацаанд эзлэн авах, тэрчлэн Сталинградад тулж очиход маш дөхөм болсон байна.Тийнхүү халимагийн ард түмэн Оросын коммунизмын наран дор тарчлахаа байж харин Германы III Рейхын дор амьдран жаргана гэж төсөөлж байсан ч энэ нь санаснаар болсонгүй.1943 онд Зөвлөлтийн цэргүүд германы 6 дугаар армийг Сталинградад бүслэн устгаж цэргийн ихэнхийг үй олноор нь олзлон авсны дараагаас фронтын байдал өөрчлөгдөв. Германчууд бут цохигдон өрнө зүг буруулан ухарснаар оросууд Халимагийн нутагт орж ирээд л хэлмэгдүүлэл, яргаллыг хэмжээ хязгааргүй үйлдэх болов.1943 оны 8 дугаар сарын 21-нд Германаас чөлөөлөгдсөн халимагийн асуудал гэсэн сэдвээр Зөвлөлтийн эрх баригчид маш нууц төлөвлөгөөг хэлэлцэж зөвлөлдсөн бөгөөд 1943 оны 12 дугаар сарын 27-нд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн тусгай тогтоолыг батлан гаргажээ.Уг тогтоолд зааснаар Автономит Халимаг улсыг татан буулгаж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос улсын бүрэлдэхүүнд багтах Астрахань мужид нэгтгэх, түүнчлэн тухайн нутаг дэвсгэрт аж төрж байгаа бүх халимаг хүмүүсийг хөгшин залуу, хүүхэд эмэгтэйчүүд гэлтгүй бүгдийг нь орон гэрээс нь баривчлан хүчээр гаргах, Сибирь, Хойд туйлын хүйтэн нутагт цөлөх, хүнд хөдөлмөрт албадан ажиллуулахаар шийдвэрлэжээ.Энэхүү тогтоол ёсоор Зөвлөлтийн Аюулаас Хамгаалахын хошууч генерал Маккеевын удирдлаган дор Зөвлөлтийн дотоодын цэргийн залхаан цээрлүүлэх анги нэгтгэлүүдийг Халимаг руу илгээв.1943 оны 12 дугаар сарын 28-нд үүрээр хот суурин хийгээд хөдөө нутгийн малчин өрх айл бүрийн гадна сайтар зэвсэглэсэн орос офицер, цэргүүд хэдийнээ ирж зогсоод үүд хаалгыг нь нүдэн сандаргаж байлаа.Ингээд бидний монголчуудын нэгэн хэсэг халимаг ахан дүүсийг улаан оросууд үй олноор хядаж үлдсэнийг нь харийн хүйтэн нутагт хүчээр цөлж эхэлжээ. Халимагуудыг мал ачдаг галт тэрэгний цуваанд хүчээр чихэж өлсгөлөн, хүйтэн, агааргүйдэлд оруулан хөнөөж эхэлсэн юм./Эх сурвалж: “Соёмбо” сонин/

"БҮХНИЙГ ФРОНТОД, БҮГДИЙГ ЯЛАЛТЫН ТӨЛӨӨ!"

2014-01-10T12:01:00.000-08:00

Дэслэгч генерал В.И.Забаровский:

"Бид Монголын ард түмнийг энэ гавьяаг хэзээ ч мартдаггүй"

..Монгол Улсаас дэлхийн II дайны жилүүдэд ЗСБНХУ-д үзүүлж байсан эдийн засаг, санхүүгийн тусламж нь мөнгө, өвлийн хувцас, хүнсний бараа, мал, худалдаж авсан танкийн цуваа, нисэх онгоцны эскадрилаас бүрдэж байсан юм. Монгол Улсад Зөвлөлтийн Ажилчин-Тариачны Улаан армид туслах сан байгуулагдсан билээ. 1941 оны аравдугаар сард Монголын ард түмэн, хөдөлмөрчдөөс өвлийн 15 мянган иж бүрэн хувцас, 1,8 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй гурван мянгаад илгээмж ачсан анхны цувааг илгээсэн юм. Мөн ЗСБНХУ-ын улсын банк руу 587 мянган төгрөг бэлнээр гуйвуулжээ.
Энэ нь Октябрийн хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан тусламжийн эхний цуваа байв. 1943 оны дөрөвдүгээр сар гэхэд Монголоос 25,3 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй хүнсний бараа, хувцас ачсан найман цуваа илгээжээ. 1945 оны эхээр ЗСБНХУ руу бэлэг ачсан 127 вагоноос бүрдсэн цуваа илгээсэн байна. ...

Монгол Улсын Засгийн газар монголын ард түмний өмнөөс Внешторгбанканд 2,5 сая төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт гуйвуулжээ. Энэ мөнгөөр Т-34 гэдэг 32 танк, Т-70 гэдэг 21 танкаас бүрдсэн танкийн цуваа худалдаж авч, Монголын засгийн газрын төлөөлөгчид шилжүүлэн өгчээ. 1942 оны эцэс гэхэд Москва мужийн Наро-Фоминскийн районд 53 танк ( Т-34 танк 32, Т-70 танк 21) хүргэжээ. Дайны турш Монголоос ЗСБНХУ-д 500 мянга гаруй агт морь нийлүүлсэн нь улсын бүх адууны 10 хувь байв...

1943 онд Монгол Улсын бага хурал, Засгийн газрын шийдвэрээр нисэх онгоцны «Монгол ард» эскадриль худалдаж авах хөрөнгө хуримтлуулах ажил зохион байгуулав. 1943 оны долдугаар сард ЗСБНХУ-ын Сангийн ардын комиссариатын дансанд хоёр сая төгрөг гуйвуулжээ. 1943 оны наймдугаар сарын 18-нд Сталин Улаан армийн дайчдад дорвитой тусламж үзүүлж байгаад нь Монгол Улсын Засгийн газар болон маршал Чойбалсанд талархал илэрхийлж цахилгаан утас ирүүлж байсан байна. 1943 оны есдүгээр сарын 25-нд Смоленск мужийн Вязовая өртөөний хээрийн нисэх буудалд сөнөөгч нисэх онгоцны 322 дугаар дивизийн гвардийн хоёрдугаар хороонд «Монгол ард» эскадрилийг хүлээлгэн өгөх ёслол болов. Монгол Улс бас танкийн цуваа, эскадрилийнхныг дайн дуустал эд материал, хүнсээр хангах үүрэг хүлээв. Танкийн «Хувьсгалт Монгол» бригад, байлдааны нисэх онгоцны «Монгол ард» эскадриль гитлерчүүдтэй хийсэн олон тулалдаанд оролцож, дайныг Берлинд бүрэн ялалтаар дуусгаж Гитлерийн Германыг үг дуугүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуруулсан юм...

1941-1945 онд Монгол Улсын Засгийн газар Улаан армид туслах фондын хэрэгцээнд хөрөнгө хуримтлуулах зорилгоор нийтдээ 80 сая төгрөгийн үнэтэй «Улсын батлан хамгаалалт» нэртэй улсын тусгай хонжворт сугалааг дөрвөн удаа гаргажээ. Хүмүүс хувийн хадгаламжаасаа тусламжийн фондод хандивласаар байв. Монгол Улс зэвсэгт хүчнээ бэхжүүлэх нь тусламжийн өөр нэг чиглэл байв. Цэргийн тоо байнга нэмэгдэж, дайны эцэс гэхэд гурав дахин нэмэгдэж, Монгол Улс улсын төсвийнхөө зарлагийн 48,5 хувийг армид зарцуулж байлаа.

Энэ үед зүүн талаас Хойд Хятадыг эзлэн авсан байсан милитарист Японы эзэн хааны Квантуны армиас Монголд халдан цохилт хийх магадлал их өндөр байсан юм. Иймээс Монгол Улсын зэвсэгт хүчнийг Квантуны армийг тогтоон барих нэмэлт хүчин зүйл гэж үзэж байв. Энэ нь дайны турш өөрийн нутагт байрлах эрхийг Монгол Улсаас олгосон зөвлөлтийн 17 дугаар армийн цэрэгт нэмэлт хүч болж байлаа. Монгол Улсын Засгийн газар дайны жилүүдэд ЗСБНХУ-аас бараа импортлохоо эрс багасгаж, хөнгөн үйлдвэрийн зарим төрлийн барааг өөрсдөө үйлдвэрлэх болсноор зөвлөлтийн эдийн засагт ямар нэг байдлаар хөнгөлөлт үзүүлж байв.

Монгол Улсын Сангийн сайд асан, эдийн засгийн ухааны доктор Д.Моломжамц

eh survalj:
http://ubman.mn/policy-and-economica-in-our-life/35-policy-a-economica-in-our-life/302-allforvictory

МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙГ МОНГОЛООР БИЧИХҮЙ

2014-01-10T11:44:00.002-08:00

Монголын түүхийг голчлон гадаадууд гадаадаар бичсэн байх. Энэ байдал одоо ч хэвээрээ. Түүхээ өөрөө бичдэггүй монголчууд түүнийг ямар ч шүүлтүүргүй хуулан авах. Сүүлдээ хуулж байгаагаа мэдэхээ байчихсан мэт. Үүнийг бид засч болно, ингэх ч үүрэгтэй. Ингээд эртний түүхээс нэгэн жишээ авч түүхээ хэрхэн засч монгол түүх болгохыг залуустаа үзүүлэхийг хичээв…
Эртний Римд болсон явдал
НТӨ 54 онд Римийн суут жанжин Красс долоон легион, дөрвөн мянган морьт цэрэг, мөн төдий тооны хөнгөн зэвсэгт цэргүүдээс бүрдсэн томоохон бүлгийн хамт парфяны нутаг руу аян дайн хийжээ. Парфянчууд тэднийг Карр-д тоссон байна. Крассын хүү Публийн легионерууд үндсэн хүчнээсээ тасарч их хүнд байдалд оржээ.

Каррын тулалдаан римчүүдын хувьд сүйрлийн болсон бөгөөд Красстай хамт аян дайнд мордсон 42 мянган цэргээс дөрөвний нэг нь амьд үлдэж, 20 мянга нь алуулж, 10 мянга нь олзлогдсон гэж түүхч Плутарх тэмдэглэн үлдээжээ.
Парфянчууд энэхүү олзлогдсон римчуудыг Маргиан буюу орчин үеийн Мевр оршин байгаа Төв Ази руу дорнод хилээ хамгаалуулахаар илгээсэн гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг. Энэхүү Мевр хот нь одоогийн Туркмены зүүн өмнөд хэсэгт оршиж байсан эртний сельжукуудын нийслэл байсан юм. Ингээд европын түүх дуусч римийн 10 мянган хүн буюу нэг легион цэргийн сураг ажиг алдарч байгаа юм.
Хятад сурвалжийн мэдээ
Дараах мэдээ Бань Гу хэмээх хятадын алдарт түүхчийн бичсэн “Эртний Хань улсын түүх”-ээс гарч ирнэ. Хятадын энэ сурвалжид хятадын жанжин буюу түшмэл Чэнь Тан гэгч эзэн хаандаа Хүн улсын эсрэг явуулсан нэгэн дайныхаа амжилтын тухай өгүүлсэн тайлан, зураг сэлтийн тухай өгүүлсэн байдаг аж. Түүнийг нь хятадын хааны ордонд ихэд сонирхон үзэж байсан гэдэг. Энэ үйл явдал НТӨ 36 онд болж байгаа юм.
Тэрхүү өгүүлэмж нь Хүн улсын нийслэлийг (“баруун” буюу умард Хүнийг хэлж байна-Х.Д.Г.) дайрч эхлэх үед хотын хэрэмний “хаалганы тал талаас шугам болон загасны хайрс адил жагссан зуу гаруй явган цэрэг” байсан гэсэн тэмдэглэл байгаа юм.
Энэ бол монгол цэргийн хийдэг маневр биш юм. Харин тэр үеийн рим цэргийн хийдэг “яст мэлхий” хэмээх хамгаалалтын горимтой төстэй юм. Үүнээс үндэслэн түүхчид Крассын легионы үлдэгдэл рим цэргүүд энд хүрч иржээ гэж үзээд эрэл хайгуул хийж сүйд болдог юм. Энэ ч нэлээд үндэстэй таамаглал юм.
Энэ талаар Гомер Г. Дебс (Homer H. Dubs) “Эрт үеийн рим, хятад хоёрын цэргийн мөргөлдөөн” гэсэн өгүүлэл бичиж Америкийн хэл зүйн сэтгүүлд 1941 онд анх нийлүүлснээс хойш түүх сонирхогчдын анхаарлыг ихэд татах болжээ. Хамгийн сүүлд гэхэд л Австралийн түүхч Харрис гэдэг нөхөр “Римийн легионерууд Хятадад” гэсэн өгүүлэл бичиж шуугиан дэгдээх байх жишээний. Ийм жишээг тоолж баршгүй. Харин монголчууд бид бараг тоохгүй, асуудлыг хятад, римийн асуудал мэт “европоор” сэтгэх нь дэндүү өрөвдөлтэй…
Монголд юу болсон бэ
Яг энэ үед Монголын агуу их Хүн гүрэн ёстой баларч байлаа. Мөнөөх л хаад ноёдын бутрал. НТӨ 60-аад оны үес эрх мэдлийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ хурцдаж, цус ургасан тэмцэл өрсөлдөөний улмаас НТӨ 57 онд Хүн гүрэн хүч тэнцүү 5 хэсэгт хуваагдав. Эцэстээ ах Жижи шаньюй, дүү Хуханьеэ шаньюй хоёрыг тойрсон хоёр том бүлэглэл болжээ. Эхлээд ах Жижи шаньюй ялжээ. Түүнийг Жижи Гудуху буюу нэрийг нь Хутуус гэнэ.
Дүү Хуханьеэ шаньюй одоогийн Өвөр Монголд, ах Жижи шаньюй одоогийн Ар Монголд сууж байсан гэж бүдүүн тоймоор багцаалж болно. Ингээд хэд хэд дайтсаны дараа нэлээд ялалт байгуулсан Жижи шаньюй “шинэ төр” байгуулан Умарт Хүн гэж нэрлэв. Гэтэл Хятад руу ойртон буусан дүү Хуханьеэ шаньюй Өмнөд Хүн улсыг байгуулав. Ингэж ах дүү хоёр Хүн улсыг хоёр хуваах нь тэр.
Улмаар Хуханьеэ шаньюй Хятадтай “Энх ургийн гэрээ”-г шинээр байгуулан тэднээс асар их тусламж, түүний дотор цэрэг зэвсгийн тусламж авсан тул Жижи шаньюй баруун тийш даялан нүүж Ил голын Үсүн нарын улстай хаяа нийлэн суув гэж манай түүхэнд тэмдэглэдэг.
Монгол цэрэг ямагт байлдан эзэлдэг
Энд нүүв, хаяа нийлэн суув гэдэг үгс зохимжгүй юм. Тэр үеийн Дундад Азид Үсүн, Динлин, Хусе зэрэг олон улс байсан ба тэр болгоныг Хүн-монгол цэрэг байлдан дагуулж ид хаваа гайхуулж тэнд суурьшжээ. Ингээд Жижи шанью Кангюй улсын хаантай хүч хавсран Талас голын хавьд шинэ хот нийслэлээ байгуулан төвхнөж эхэлсэн юм. Энэхүү Кангюй улс гэдэг нь Сырдаръя мөрний дунд болон адгаар суурьшиж байсан аймаг бөгөөд Согдтой хиллэж байсан тэгээд манайханд эзлэгдсэн гэж өөрийн зүгээс тайлбарлах байна.
Гэвч Торгоны замын багалзуур дээр шинэ улс байгуулан төвхнөх гэсэн монгол хааны санаа аль ч улсад таалагдаагүй тул тэд НТӨ 36 онд түүнийг тал талаас нь бөөрөлхөн дайрчээ. Жижи шаньюй руу Хан улс толгойлон Дундад Азийн бүх улсууд нийлэн дайрахад Хуханьеэ шаньюй ч үүнд оролцсон байна. Түүхийн энэ эмгэнэл НТӨ 36 онд болжээ.
Ямар ч гэсэн Жижи шаньюй ахар богино хугацаанд өөрийн гэсэн нийслэлтэй, өргөн их холбоо харилцаатай хүчирхэг улс болсон нь мэдэгдэж байна. Тэр римийн легионерүүдийг элсүүлж, тэднийг цэрэгтээ элсүүлж, хотоо хамгаалуулж чадаж байна.
Жижи шаньюй эзэн хааны ёсоор, эр цэргийн ёсоор хэтэрхий олон дайсанд ялагдан амь үрэгджээ.
Энэ үйл явдлыг манайхны нэлээд олон хүн мэддэг юм. Харин ач холбогдлыг нь барууны түүх бичлэгийн “хордлогоосоо” болоод анзаардаггүй юм. Гадаадын түүхчид биднийг цаг ямагт ингэж хордуулж байдаг юм.
Жишээ нь дээр нэр дурдсан Гомер Г. Дебс манай Жижи шаньюйг хууль ёсны шаньюйн суудлыг булаасан, хятадын элчийг алсан, эхнэрээ (хятад ?) алсан, дундад азийнхыг дээрэмдсэн гэх мэтээр аль байдгаараа муулсан байдаг юм. Монгол цэргүүд хэнийгээ яаж алж шийтгэх нь америк түүхчид ёстой падгүй. Хэн тэрийг түүхийн шүүгч болгосон юм ?!
Хятад түүхчид болохоор Жижи шаньюйгийн ордныг шатаасан, хятад харваач хотын хэрмэн дээр байсан Жижи шаньюйгийн хамрыг оносон (хуцаж байгаа юм шүү, харин ч шаньюй өөрөө цэргүүдээ удирдан эрэлхэг зоригтой байлдаж байсныг харуулна-Х.Д.Г), түүний толгойг авсан зэргээрээ гайхуулах жишээний. Мөн тэд 1518 хүн цэргийг цаазалсан гэдгийг тэмдэглэсэн үлдээжээ. Бодвол монгол цэргүүд бууж өгөөгүй бололтой. Тэгж л таараа ш дээ. Харин 145 хүнийг амьд үлдээсэн гэдэг ба тэр нь энд ярьж буй римийн легионерүүдийн тоотой дүйж байна.
Монголын түүхийг монголоор бичихийн учир
Эндээс монголын түүхийг монголоор бичихийн ач холбогдол гарч ирнэ. Энэ ганц жишээнээс л түүх юу болж хувирч байна гэхээр хятадын жанжин-түшмэл нэг нүүдэлчин улсын (улсын нэр огт гарахгүй) нэг нүүдэлчин тэнэмэлийн (тэрний нэр бараг гарахгүй) хотыг (хотын нэр огт гарахгүй) шатаах гээд очтол тэнд рим цэргүүд байсан ба хятадууд тэднийг олзолжээ. Ингээд хятад, рим хоёрын соёлын харилцааны асуудал яриад эхэлж байгаа юм. Энэ бол европ түүх юм. Хятад түүх бол ярих ч юм биш, үүнийг бид мэдэх хойно…
Ингээд бүхэл бүтэн улс, бүхэл бүтэн үндэстэн, бүхэл бүтэн хаан эзэн европ түүхээс хасагдаж байгаа юм. Ийм утгагүй байдлыг бид “европ соёл, шинжлэх ухаан” гэдэг том нэр алдрын дор үг дуугүй хүлээн зөвшөөрөөд байж болохгүй. “Европ ухаанд” утгагүй юм олон байдаг…
Ингэхэд рим цэргүүд хэний удирдлагын дор, хэний талд байлдаж байсан юм ?! Хэн тэднийг өөрийн талд ажиллуулж, байлдуулж байсан юм ?! Хэн Римтэй өргөн харилцаатай байсан юм ?! гэж эрүүл ухаантай хүн асуувал хэн ч гэсэн Хүн гүрэн, монголын шаньюй нар, түүний дотор Жижи шаньюй гэж хариулна.
Ер нь ингэхэд зуун ширхэг рим цэрэг түүхэнд хэрэгтэй юм уу, бүхэл бүтэн нийслэлтэй бүхэл бүтэн хаантай улс үндэстний түүх хэрэгтэй юм уу гэдгийг европын түүхчид ялгаж чаддаг болчихоод түүх ярих хэрэгтэй л дээ…
Тэр үеийн Хятад манай Хүн гүрнээр дамжихгүй хаагуураа Римтэй харьцах юм ?! Суэцийн сувгаар гэж арай европ түүхчид хариулахгүй байлгүй дээ. Ер нь эртний үеийн Дорно дахин Европын харилцааг үзье гэвэл заавал Хүн гүрнийг оролцуулан ярих учиртай гэдэг нь тэнэг хүнд ч ойлгомжтой. Манай Хүнгийн дээдсийн археологийн олдворуудаас зөвхөн ромын ихэс дээдсийн хэрэглэдэг байсан шилэн аяга гарч байна. Тэр үед римчүүд металл цомоор шингэн ууж, зөвхөн дээдэс нь тансаг шилэн аяга хэрэглэдэг байжээ. Монголын шаньюйгийн онгонд малтлага хийсэн археологич Д.Эрдэнэбаатар ийм шилэн аяга олсон. Энэ чинь монголчууд Римтэй өргөн харилцаатай байсны нотолгоо биш үү ?! Энэ аягыг Д.Эрдэнэбаатар Монгол Улсын Архангай аймгаас олсон. Энэ чинь Хятадын нутаг биш биз дээ !!! Тэгээд Хань улс Римтэй харьцаж байсан болж байна уу ?! Энэ европууд тэнэг нь хөдлөхөөрөө үнэн утгагүй ш дээ…
Харин монголын судлаач бол огт өөр дүгнэлт хийж болно л доо. Жишээлбэл:
1. Жижи шаньюй нийслэлтэй байжээ. Тэр нь яг манай урд буюу одоогийн Хятадын Ганьсу мужид байх маш өндөр магадлалтай. Энэ нь Хүнгийн олон нийслэлийн зөвхөн нэг нь юм.
2. Хүн гүрэн олон улсын болон дипломат өргөн харилцаатай байжээ. Энэ нь Римийн легионерүүдээр хотоо хамгаалуулж байснаар нотлогдож байна.
3. Хүн гүрэн хот байгуулалтын арвин баялаг туршлагатай байснаас гадна стратегийн гол газрыг олж хамгаалж чаддаг байжээ.
4. Хүн гүрэн Римийн эзэнт гүрэнтэй өргөн харилцаа холбоотой байжээ.
5. Хүн гүрний нэг “тасархайг” ялах гэж Хятад болон Дундад Азийн бүх улсууд нийлж цэрэглэж байсан бол тэр нь нэн хүчирхэг байжээ.
6. Монголын түүхээс энэ мэт гадаад гуйвуулга, гүтгэлгийг нэг бүрчлэн шалгаж арилгах ёстой.
7. Монголын түүхийг энэ мэтчилэн монголоор бичих бүрэн боломжтой бөгөөд заавал үүнийг хийх шаардлагатай.
8. Би “европ” түүх бичлэгийн гайхамшиг амжилтыг бүхэлд нь үгүйсгээгүй бөгөөд харин түүнд шинээр бий болсон дэвшилтэт хандлага, арга барилыг маш хурдан эзэмшихийг уриалж байна.
9. Монголын түүхчид орчин үеэс хэт хоцрогдож, ажлаа дэндүү муу хийж байна, иймээс тэд хуулах биш, бүтээлч ажил хийвэл зохино.
10. Үүний тулд монголын түүхчид орчин түүхэн гүн ухаан, системийн арга зүй, системийн шинжилгээнд яаралтай суралцвал зохино.
Монголын хийгээд нүүдлийн иргэншлийг дорд үздэг гадаад түүхчдийн атгаг үзлийг няцаах нь тун хялбархан болохыг нэгэн жишээгээр харуулав.
Иймээс Монголын түүхийг монголоороо бичиж эхлэх нь монголууд бидний үүрэг мөн…
Судлаач Х.Д.Ганхуяг.
2013 оны 12 дугаар сарын 22.
Эх сурвалж: ganaa.mn блог

Эрхэм та судлаач Д.Ганхуягийн бусад нийтлэлийг түүний албан ёсны блог ganaa.mn - ээс уншина уу?