Үлгэр... зөвхөн үлгэр...

Багшийнхаа үгийг биелүүлсэн нь

2012-01-25T11:19:00.003+08:00

Баадайг нэг өдөр хамба лам дуудаж уулзаад “За чи манайд хэд хоног бай! Ядаж ус зөөж хоол хийж тус бол! Тэгээд надад шавь орсон нь дээр байх” гэж гуйсанд Баадай тэднийд дуртайяа очиж гэнэ. Тэгээд Баадай хамба ламд мөргөж багш шавь бололцож гэнэ. Багш нь Баадай хэлэхдээ “За чи миний юу хэлснийг “за” гэж хэлээд тэр ёсоор хийж байна шүү! Зөрж болохгүй!” гэж захиж гэнэ. Багш лам нь хурал номдоо явах үедээ Баадайд “Чи гадуур тэнүүзэй, гэртээ нам суугаад номоо цээжилж бай!”... гэж захиад явсанд Баадай “За” гэж хэлээд өдөржин суусаар байгаад багшийгаа ирэхэд нь гал ч үгүй, хөс ч үгүй, цай ч үгүй байж гэнэ. Багш нь ирээд,
- Баадай минь чи яав даа! Цай хоолоо хийхгүй гэсэнд Баадай,
- Таны үгнээс зөрөхгүй гээд л нам суугаад байлаа гэж гэнэ. Маргааш өдөр нь багш лам нь хуралд явахдаа “Баадай минь чи намайг хурлаас ирэхэд ядаж ганц аяга цайтай байж үзээрэй” гэсэнд Баадай “За” гэж хэлээд үлдэж гэнэ. Орой багшийгаа ирэхэд нь өөрийн нь муу омгор аяганд яг таарсан ганц аяга цай чанаад түүнийгээ барьсанд багш нь уучаад,
- Дахиад цайнаасаа хийгээрэй гэсэнд Баадай,
- Таны үгнээс зөрөхгүй гээд л ганцхан тагш цай хийсэн нь энэ гэсэнд,
- Иш Баадай минь чи яав даа? гэж гаслаад -За би айлд очоод ирнэ, намайг ирэхэд чи хүн шиг дориун хоол хийгээд байж үзээрэй гэж захиад гадагш гарч гэнэ. Баадай оройхон багшийгаа ирэхэд нь гурилаар баахан хүний дүрс үйлдээд түүнийгээ жигнэн суутал багш нь ирээд
- За Баадай наад хоолоо гарга! гэсэнд дандаа хүний дүрс “арим” байсанд багш нь уурлан,
- Чи ер нь яаж байна? гэсэнд Баадай,
- Би таны үгнээс зөрөөгүй шүү. Та хүн шиг хоол хийгээрэй гэсэн шүү дээ гэхэд багш нь,
- Иш Баадай минь яана даа! гэж үглээд маргааш нь хуралд явахдаа Баадайд захисан нь “Оройхон манайд нэг авгай ирнэ. Түүнд чи “Ямар ч байсан надтай уулз! гэж хэлээрэй” гэсэнд Баадай мөн л “За” гээд үлдэж гэнэ. Оройхон нөгөө багший нь авгай ирж гэнэ. Тэгэхлээр нь Баадай түүнд “Багш “Ямар ч байсан чамайг надтай уулз” гэсэн” гэж хэлээд нөгөө авгайг тэврээд автал өнөө авгай нь ичээд тэр чигтээ яваад өгч гэнэ. Дараа нь багш нь ирээд асуусанд Баадай,
- Тэр авгайг ирэхэд нь таны хэлснээр “Ямар ч байсан надтай уулз” гэж багш хэлсэн гээд уулзах санаатай тэврээд автал чарлаад яваад өгдөг байна. Харин тэр чинь баахан зөрдөг хүн байна гэсэнд багш,
- Баадай минь чи даан ч яав даа! Чи бид хоёр ч таарахгүй юм шиг байна, юу ч болсон маргааш энэ хашаанд байгаа модыг цөмийг хөрөөдөөд дуусгасан байгаарай! гэж захисанд Баадай мөн л “За” гэж гэнэ. Маргааш нь багш нь яваад оройхон ирсэнд Баадай нэг ч мод хөрөөдөөгүй байна гэнэ. Багш нь,
- Баадай чи яагаад мод хөрөөдсөнгүй вэ? гэсэнд Баадай,
- Би мод хөрөөдөх гээд гартал таны хэлсэн “Чи бид хоёр ч таарахгүй юм байна” гэснийг санаад бас л таныг зовоохын нэмэр гээд байчихлаа гэж гэнэ. Багш нь бүр цөхрөнгөө бараад,
- Баадай минь чи зүгээр замаараа тонилж үз! гэсэнд Баадай,
- Эрхэм багш минь би дандаа л “За” гэж байснаас биш “үгүй” гэж зөрөөгүй шүү дээ. Ингэхлээр нүгэл нь цөм таных болно биз дээ? гэж хэлээд яваад өгч гэнэ.

Ээжтэй сайн хүү

2012-01-23T10:12:00.001+08:00

Эрт цагт хүмүүс хөгширч доройтсон эцэг эхээ нутаг дээрээ орхиж нүүх буюу хээр аваачиж орхидог байжээ. Эмгэн өтөлбөл бэр нь хээр аваачиж орхидог, өвгөн өтөлбөл хүү нь хээр аваачиж орхидог байжээ. Настныг хээр орхихдоо гадуур нь “Гурван давхар хот” гэж зураад гурав хоногийн хоол, аяга, савтай орхидог байжээ.
Тэр цагт, нэг бэр хадам эхдээ их хайртай, хадам эх нь ч бэрдээ их хайртай байж гэнэ. Хадам эх өтөлж, хээр орхих нас, хугацаа болсон тул бэр хадам эхээ хээр аваачиж орхих юмаа бэлтгэж, сайхан хоол аяга сав аваад өтөлсөн эхээ дагуулаад хээр очжээ. ... Эх бэр хоёр салж чадахгүй уйлан байв. Бэр нь савтай идээ, цай, аягыг хадам эхдээ өгсөнд эх нь “Би одоо нэгэнт үхэх боллоо. Тийм болохоор надад энэ аяга хэрэггүй, чамд өгье. Хожим чамд хэрэг болно” гэв. Бэр энэ үгийг сонсож “Би бас удахгүй өтөлж ингээд л хаягдана. Нэгэн жил боловч хадам эхээ гэртээ нууж тэжээе. Хэрэв хүн мэдвэл тэр цагт хээр орхиж болно” гэж бодоод хадам эхээ үдэш болсон хойно аваад харьжээ. Тэгээд нуун тэжээх болов. Хэдэн жилийн дараа өөр орны хаанаас дөрвөн зүйлийн бэлэг ирүүлээд “Тааж хариу ирүүл! Хэрэв тааж чадахгүй бол нутаг орноо өг!” гэжээ. Тэр дөрвөн бэлгийг таадаг хүн байдаггүй гэнэ. Хаар арга ядахдаа “Энэ дөрвөн бэлгийг таасан хүнийг газар нутаг, албат иргэдийнхээ тэн хагасаар шагнана” гэсэн зар тараажээ. Энэ үед нуугдаж байгаа эмгэний хүү хааны ордонд алба хаадаг байжжээ. Нөхөр нь хэдэн орой гэртээ ирэхдээ царай муутай, зовж шаналсан байдалтай байхад бэр учрыг асуув.
“Хаанд дөрвөн зүйлийн бэлэг ирсэн. Нэг нь үхэр мэт биетэй, хулган адил сүүлтэй том амьтан. Нэг нь адилхан хоёр могой. Нэг нь адилхан ширхэгтэй нэг мод. Нэг нь хадаас байхгүй битүү хайрцаг. Нэг дэх амьтан ямар амьтан болох, хоёр могойны аль нь эр, аль нь эм болох, модны аль тал нь үзүүр, аль тал нь орой болох, битүү хайрцгийг эвдэхгүй яаж нээх зэргийг таах ёстой юм. Үүнийг мэдэхгүй олон хүн зовж байна” гэв. Бэр энэ учрыг хадам эхээсээ асуувал
“Хулганын их нь заан мэт болдог гэдэг. Тэгэвч өөрийн дайсан муураас айна. Түүнийг муураар туршвал мэдэгдэнэ. Аливаа эм амьтан зөөлөн хивд дуртай байдаг. Бүдүүн бөс, зөөлөн торго хоёрыг тусад нь дэвсэхэд эм могой торгон дээр, эр могой бөс дээр хэвтэнэ. Ямар ч модыг усанд хөвүүлэхэд үнэдс тал түрүүлж живдэг гэдэг. Тэр хайрцганд хадаас ороогүй юм бол цавуугаар наагаа биз. Халуун ууранд сойвол цавуу нь дэвтэж хайрцаг эвдрэхгүй онгойно” гэжээ. Бэр маргааш нөхрийгөө ирэхэд энэ бүх учрыг хэлж өгчээ. Нөхөр эхнэрийнхээ хэлсэн ёсоор бүх зүйлийг тэнсэж үзвэл цөм зөв байжээ. Дөрвөн зүйлийн бэлгийг дэс дараасан танихад олон бүгдээр их гайхав. Таньсан хүнийг хаан дуудаж нутаг орон, албат иргэдийнхээ талыг зааж өгөхдөө
“Чи тэр бэлгийг яаж таав?” гэж асуухад
“Эхнэрээсээ мэдсэн” гэжээ.
“Эхнэрээсээ яаж мэдсэний учрыг асуугаад ир” гэжээ. Эхнэрээсээ асуувал
“Эхийг хээр орхих цаг болсон боловч хайрлаад хадгалан тэжээж байсан юм. Бэлгийн учрыг хадам эх хэлж өгсөн” гэжээ. Энэ учрыг нөхөр , хаанд ирж айлтгавал хаан
“Одоо өтөлсөн хүнийг хээр амьдаар орхих ёсыг гээе. Харин настныг хүндлэн асарч байя” гэсэн зарлиг гаргаж хүн ард амар сайхан жаргажээ.

Баадай зөвлөсөн нь

2012-01-20T12:46:00.003+08:00

Нэг өдөр Баадай нэг хятад наймаачинтай уулзаж гэнэ. Тэр хятад хүн дотор газраас саяхан ирсэн учир монгол газрын юмны учрыг сайн мэдэхгүй нь үнэн байжээ. Тэгээд тэр хятад Баадайгаас ийн асуужээ,
- Одоо би айлуудаар явж өр цуглуулна. Ингэхлээр өрөндөө ямар мал авбал сайн байдгийг зааж өг! гэж гэнэ. Тэгэхэд нь Баадай ийн зөвлөв,
- Ай луухаан! Чи сайн мал авъя гэж бодож байвал толгой дээрээ хоёр сайхан дуузуутай бөгсөндөө нэг сонгинотой бас хажууд нь давсутай, ам арчих даавуутай тийм бэлэн мал авбал идэхэд сайхан биш үү? гэсэнд тэр наймаачин луухаан,
- Ай би үзваа гэсэнд Баадай айлаас нэг ухна хөтлөн ирсэнд тэр луухаан ... нөгөө ухнын эвэр засаа зэргийг барьж үзээд
- Дуузу чиг яахав болноо. Сонгино ч ёстой сонгино байнаа. Давус жаахан тааруухаан! гэснээ хөгний нь даавууг үзээд,
- Ам арчих даавуу ч яахав! Над шинэ даавуу байна. Харин энэ үнэр юу байнаа! гэсэнд Баадай,
- Энэ чинь мааюутай дофуны үнэр байхгүй юу? гэсэнд луухаан,
- Ай манай дотор газрын дофу үүнээс сайхан шүү гээд,
- Чиний энэ заасан мал зөв байна, бие том, бас жаахан бэлэн юм байна гэж гэнэ. Тэгээд Баадай зөвлөгөө ёсоор айлаар явж өрөндөө авах мал цуглуулсан нь дандаа хөгшин ухна цуглуулсан байж гэнэ. Баадай ингэж хятад наймаачиныг чадсан ажээ.

Баадай да хүрээ орсон нь

2012-01-19T09:46:00.005+08:00

Баадай лам болохоор шийдээд явган явж нүцгэн жирийлгэсээр да хүрээнд орж гэнэ. Да хүрээнд ороод олон лам, хувраг, дацан, сүмийг сонирхон үзээд “Аргагүй лам болох нь дээр юм байна” гэж үзээд хурал номын газар нь хувраг болж нэгэн ламд шавь орж гэнээ. Гэтэл нэг өдөр багш нь Баадайд сахил хүртээх болж гэнээ. Баадай багшийнхаа өмнө залбиран суутал багш нь Баадайд винайн ёсыг сурган ийн хэлжээ,
- За сахил хүртсэн хүн авгай авч болохгүй ээ! Амьтан алж болохгүй, эх болсон зургаан зүйлийн хамаг амьтны тусын төлөө бишрэн зүтгэх ёстой! гэсэнд Баадай гэнэт,
- Байзаарай! Байзаарай! Багш минь би нэг юм мартчихжээ! гэсэнд... багш нь,
- За чи юу мартаав? гэж асуусанд,
- Би лам болно гэдгээ авгайдаа хэлэхээ мартчихсан юм байна. Таныг авгай гэхээр гэнэт санаанд ордог юм байна шүү. Ингэхлээр сахил хүртэхээсээ өмнө авгайдаа дуулгахаас биш болохоо байлаа гээд гараад явчихсан гэдэг.

100 мянга дахь хандалт

2012-01-18T15:59:00.003+08:00

2012/01/18-нд ЗУУН МЯНГА дахь уншигч маань манай хуудсанд зочилжээ.

Айраг дээжилсэн нь

2012-01-18T09:41:00.003+08:00

Баадай бадарч нэг удаа гүү барьсан айлд очвол айлын эзэн сайхан тос даасан шар айраг зооглож суусан мөртөө Баадайд усаар хярамласан айраг хийж өгсөнд Баадай айргийг хоёр гардан аваад айраг дээжлэх уншлагын аялгуугаар хэлсэн нь:
“Цэхэр нүдэн цээлэн буу
Чонон нүдэн чодлоон буу
Усан хүрээ Баадай буу
Уухын түрүүч өршөөн буу...
Умаа хум!” гэсэнд айлын эзэн санаа зовохдоо өөрийнхөө баруун гарын сайн айрагнаас нэг хулыг хийж Баадайд барьсанд Баадай дахин ингэж уншив гэнэ:
“Тосон нүдэн тодлоон буу
Тойроод гарсан ороолон буу
Баруун гарын нандин буу
Баадайн амсах заяан буу
Умаа хум!” гэсэнд айлын эзэн “Сайхан ерөөв” гэж бодоод “Тэр бэлэг бат сайхан оршин болтугай” гэж гэнээ.

Өвгөн эмгэн хоёр

2012-01-17T09:18:00.004+08:00

Эрт урьд цагт өвгөн эмгэн хоёр амьдран сууж байжээ. Эмгэн нь ажилтай, анхиатай, өвгөн нь залхуу, ховдог юм байжээ. Өвгөн хамгийн сүүлд үлдсэн таван хар ямаагаа өдрийн нэгээр алж идсээр байгаад дуусгаад ганцхан хөх үнээтэй үлджээ. Эмгэнийгээ усанд явсан эзгүй хойгуур нь өвгөн ганц үнээгээ алчихаад ирэхэд нь махыг нь шарж идэж суужээ. Эмгэн үзээд ихэд уйлан “Чи бид хоёр нэг ч малгүй боллоо. Одоо амьдарч чадахаа болилоо” гээд үнээнийхээ ганц дэлэнг аваад яваад өгчээ. ...
Эмгэн явсаар байгаад нэг элгэн улаан хаданд хүрч очжээ. Үнээнийхээ дэлэнг тэр хаданд наачихаад “Ганц хөх үнээнээс минь илүү их сүү саалгаж байгаарай” гэж гуйгаад л шувтраад байдаг болжээ. Удалгүй дэлэнд сүү ороод урьдын адил сайхан амьдрах болжээ. Нэг өдөр “Муу өвгөн минь яаж амьдарч байгаа бол, очиж нэг эргэе” гэж бодоод нэг хүүдий ааруул, нэг гүзээ тос аваад явжээ. Очоод гэрийнхээ цоорхойгоор шагайж харвал өвгөн үнсээ зуурч идээд сууж байв гэнэ. Эмгэн ааруул тос хоёроо тооноор нь шидэж өгчихөөд харагдалгүй алга болжээ.
Өвгөн хэн өгснийг ч мэдэж чадалгүй хоцорчээ. Хэд хоносны дараа эмгэн бас л нэг хүүдий ааруул ээзгий , нэг гүзээ тос аваад өвгөнөө эргэж иржээ. Өвгөн бас л үнсээ зуурч идэж байлаа. Эмгэн авч очсон ааруул ээзгий, тосоо тооноор нь шидчихээд гүйгээд явжээ. Өвгөн түүнийг нь тосч авч идчихээд “Над хэн ийм юм өгдөг байна, мэдье” гэж бодоод гүйгээд гарсан чинь эмгэн нь хойд гүвээний ар руу шоволзоод далд орж байна гэнэ.
Өвгөн хойноос нь мөрдөж явсаар байгаад эмгэнийгээ олоод очжээ. Өвгөн эмгэнийгээ өнөөх дэлэнгээ хаданд наачихаад сааж амьдарч байгааг нь мэдээд авчээ. Нэг өдөр эмгэнийгээ усанд яваад ирэх хооронд нь дэлэнгий нь хуу татаж аваад шараад идчихжээ. Эмгэн ирээд дэлэнгий нь идсэнийг мэдээд уйлж уйлж “Чамтай ингэж суугаад амьдарч чадахгүй юм байна” гээд ганцаараа амьдрахаар яваад өгчээ. Эмгэн явсаар байтал нэг хадан хавцлын ёроолд янзаглаж байгаа шаргачин олж үзэв. Гэтсээр яваад тэр зээрийг бариад авчээ. Шаргачингаа саагаад түүний сүүг ууж идээд амьдардаг болжээ.
Өвгөн эрсээр яваад нэг өдөр эмгэнээ олоод авчээ. Эмгэн өвгөндөө:
“Би зээр сааж амьдарч байгаа, энэ зээр хээрийн амьтан учир чи биеэ үзүүлж дуугаа сонсгож болохгүй шүү. Хэрвээ чамайг мэдвэл үргээд алга болно” гэж захиад шаргачингаа саахаар гарчээ. Янзагаа тавьж ивэлгээд зогсож байтал нь “Эмгээн, тогооны бариул хаана байна?” гэж өвгөн гэрээс хашгирах дууг сонсоод зээр нь үргээд алга болжээ.
Эмгэн уйлж уйлж “Одоо чи бид хоёр турж үхэхээс зайлахгүй. Тэртэй тэргүй турж үхнэ. Би тэнэж явж үхнэ” гээд эмгэн яваад өгчээ. Өвгөн “Энэ эмгэнийг дагаад байвал өлсөхгүй юм байна” гэж боджээ. Эмгэн явсаар байтал нэг оосор бүчгүй орд цагаан өргөө байна гэнэ. Ороод очсон чинь нэг ч хүн амьтан байхгүй, харин зөндөө мах шөл, идэх уух юм байна гэнэ.
Эмгэн “Энэ айлд ямар амьтан ирэх бол?” гэж бодоод л хүлээгээд байжээ. Шөнө дундын үеэр л нэг чоно тэргүүлэн олон амьтан орж иржээ. “Энэ үмхий самхай юуны үнэр вэ? Ол, мэд” гэж баавгай чононд тушаажээ. Чоно үнэрлээд эмгэнийг олж гаргажээ. “Би ганц бие ядуу эмгэн байна. “тэнэж явж үхье” гэж бодоод явж байтал танайх дайралдлаа. Би тогоо шанагыг чинь барьж өгөөд та нартай хамт амьдаръя. Намайг бүү идээч” гэж гуйжээ.
“чи үнэхээр ганцаараа бол энд байж болно. Хоёулаа бол тас татаж иднэ шүү” гэжээ. Эмгэн тэдний тогоо шанагыг бариад амьдран суудаг болжээ. Өвгөн эмгэнээ мөрдсөөр яваад нэг өдөр олоод иржээ. Өвгөндөө хоол унд өгөөд “Эдгээр амьтад “хоёул бол тас татаж иднэ” гэсэн, чи энд унтаж болохгүй. Өдөр ирээд шөнө яваад бай” гэжээ. Өвгөн нь “За” гэж зөвшөөрчээ. Өвгөнөө “яв” гэсээр байтал идэж уусаар байгаад орой болгочихжээ.
“Би ийм орой яаж явдаг юм бэ? Унтана” гээд явж өгсөнгүй. Эмгэн аргаа бараад өвгөнөө авдар барааны ард нуугаад “Үүр цайж гэрийн эзэн амьтдыг явтал дуугарч огт болохгүй” гэж гуйж гуйж орхижээ.
Шөнө амьтдыг унтаж байтал өвгөн “Эмгээн, даараад байна, хучлага өгөөч” гэж дуудав. Тэгэхээр амьтад “биднийг алах дайсан ирж” гэж бодоод өвгөнийг барьчихаж гэнээ.

Хоёр банди

2012-01-16T13:45:00.003+08:00

Эрт урьд цагт ноёны банди, баяны банди хоёр ном эрдэм сурах гэж Баруун Зуу, Утайд явж гэнэ. Баруун газар очоод ном үзэж дээ, хоёуулаа. Гурван жил сууж. “За, одоо явья!” гэж ноёны банди баяны бандидаа хэлж. Гурав хоногийн газар очоод үдлэж сууж. Тэгтэл ноёны банди “За, чи ном эрдэм аль зэрэг үзэв?” гэж. нөгөөх нь “Барагтай даа” л гэж байж. Ингээд хоёулаа зурхай зурж суужээ. “Энэ гол хэдий хүртэл үерлэх вэ?” гэж баяны банди асууж. Ноёны банди “Луу цагт, үдээс хойш гол татарна” гэж. Ноёны ... банди хэлж: “Нар ханын толгойд байхад, нохой цагт гол татарна” гэж. “Нохой цагт мэдэж” гэж. үнэхээр нохой цагт гол татарч ноёны банди мэджээ. Тэгэхлээр баяны банди төмөр үзгээр чих рүү нь хатгаад ноёны бандийг аллаа. Үхэхдээ “Аваршиг” гэж хэлээрэй!” гэж хэлээд үхжээ.
За тэгээд ноён “Баяны хүү харьж ирж” гэж дуулаад очиж “Аваршиг” гэж хэлээд үхсэнийг дуулжээ. Ингээд долоон бандид, хорин нэгэн даяанчдаа “Та нар “Аваршиг” гэж юу гэсэн үг болохыг мэд. Түүнийг эс мэдвэл, би та нараар махан овоо цусан далай хийнэ!” гэж хэлж. Өнөөдүүл чинь мэргэлээд мэргэлээд мэдсэнгүй гэнэ. Харин нэг ядуу хүү байшингийн цонхоор гараад явж нэг хадны ёроолд сууж байж. Нэг хэрээ өмнөөс нь хүрээд ирж. Бас нэг хэрээ зүүн хойноос хүрээд л ирж, хоёулаа болж. Тэр хоёр нь эр эм хоёр юмсанж. “Чи юу олж идэж явав?” эм нь хэлж: “Нэг хүн хонь гаргаж байхаар нь баас шээсийг нь идэж авлаа. Чи юу идэж, үзэж харав?” “Идсэн ч юмгүй, үзсэн ч юмгүй. Харин нэг сайхан юм дууллаа”. “Тэр чинь юу вэ?” гэж эм нь асууж. “Хэлэхгүй” гэж. Эм нь “Чи надад тоож үг хэлэхээ байсан. Би одоо боож үхдэг!” гэж орилж чарлаж. Тэгэхлээр нь:
“Хадат газар хатуу үг битгий хэл,
Модот газар муу үг битгий хэл!” гэдэг биш үү. Би чамд одоо хэлэхгүй ээ” гэж эр нь хэлж. “Дор хүн алга байна шүү дээ”. “Тэгвэл би хэлье! Урьд нэг ноёны банди, баяны банди хоёр баруун зүгт ном үзээд буцаж явахдаа “Аваршиг” гэж хэлж. Энэ нь “ариун сайхан нөхөр минь намайг чих рүү маань төмөр үзэг шааж аллаа” гэж хэллээ. Хэлэхгүй учиртай юм байна” гэж тэр хэрээ хэлж. Хүү тэр үгийг дуулаад гүйгээд гэртээ харьж. Гэртээ хүрч ирэхэд ноён долоон бандид, 21 даяанчийн толгойг авах гээд сэлэм ирлүүлж байв гэнэ. “За, “Ариун сайхан нөхөр минь төмөр үзэг чих рүү шааж аллаа” гэсэн үг байна” гэж тайлж хэлжээ. Ингээд ноён баянд хүрч ирээд “Танай банди манай бандийг ингэж алжээ” гээд баяны хүүг хүнгүй цөл усгүй шил газар цөлж алжээ. Тэрнээс
“Санаа муут явах хатна
Сарьсан багваахай наранд хатна” гэдэг үг гарсан гэдэг.

Ухна унасан баатар

2012-01-11T13:21:00.005+08:00

Урьд цагт нэг хаан байжээ. Тэр ганц охинтой юмсанжээ. Хаан хатан хоёр охиндоо тусгай гэр орон бэлтгэж өгөөд хаан аав нь нэг гоё сайхан залуугийн зургийг зурж орны ард хадаад “Үхдэггүй, өтөлдөггүй, үргэлжийн хорин таван настай байдаг, нэг хашгирахдаа замба тивийн түмэн амьтны зүрхийг чичрүүлж байдаг ийм сайхан баатар эртэй суугаарай” гээд гарч гэнэ. Тэдний ойролцоо хэдэн хар ямаатай нусгай бор хүү ээжтэйгээ хоёулаа... амьдран суудаг байжээ. Тэр хүү өдөртөө ямаагаа хаиулаад орой гэртээ ирдэг байж гэнэ. Нэг өдөр хүү ирээд ээждээ ийн хэлж гэнэ.
“Ээжээ та хааны охиныд оч. Тэнд цай ууж байгаад орны нь ард хадсан зураг руу гэнэт хараад “Хүүш чи юу хийж айл хэсэж яваа юм бэ? Одоо бушуу гэтээ харь!” гэж загнаад байгаарай. Тэгэхлээр чинь хааны охин “энэ чинь таны хүү биш, харин таны хүүтэй адилхан зураг байгаа юм. Хэрэв та итгэхгүй байгаа бол хүүгээ манай руу ирүүлэхгүй юу?” гэж хэлнэ. Тэгэхлээр нь “Манай хүү өдөр айлд ордоггүй. Шөнө л ордог юм даа” гэж хэлээрэй” гэв. Маргааш нь нусгай бор хүү хэдэн ямаагаа туугаад гарч. Ээж нь хааны охины руу явжээ. Хүүгийн ээж хааны охиныд ороод сууж байснаа зураг харангуутаа,
- Чи юу хийж энд дэмий тэнэж яваа юм бэ? Одоо түргэн яваад харь гэж загнахад охин инээмсэглэж,
- Энэ чинь танай хүү биш, харин түүнтэй адилхан зураг байгаа юм. Тэгэхдээ та хүүгээ манайд ирүүлэхгүй юу? гэж гуйхад эх нь,
- Манай хүү өдөр айлд ордоггүй, шөнө л айлд ордог юм даа гэхэд хааны охин хариуд нь,
- За тэгвэл өнөө шөнө ирүүлээрэй гэжээ. Ээж нь зөвшөөрөөд гэртээ харьжээ. Хүү орой ирээд асуувал,
- Чиний хэлсэн ёсоор болсон гэж эх нь хэлж гэнэ.
Хүү унхан дээрээ ус асгасаар мөс болтол хөлдөөж муу савраа барьж ухнаа унаж хатируулсаар хааны охины гадаа иржээ. “Аав ээжийн минь сургасан үхдэггүй, өтөлдөггүй, үргэлжийн хорин таван настай байдаг, нэг хашгирахдаа замба тивийн түмэн амьтны зүрхийг чичрүүлж байдаг ямар сайхан баатар эр ирэх бол?” гэж тэсэн ядан хүлээж байсанд нэгэн хүн шажигнуулан хангир жингэр гүйлгэсээр ирээд уяан дээр буужээ. Хүүхэн “Энэ хангир жингэр гэсэн тун ч сайхан эдлэл чимэгтэй морь унаж яваа хүн байна. Үүнийг үзэх юмсан” гэж хорхойтсоор хэвтжээ. Гэтэл хүү орж ирэхдээ үүдэн дээр нь муу савраа тархийтэл хаяад ороход нь хүүхэн бас л “Нум сумтай баатар эр байх нь. Нум сумыг нь үзэх юмсан” гэж боджээ. Ингээд хүү хааны охинтой сайхан нойрсож хоноод үүрийн шөнөөр явах гэхэд нь охин явуулахгүй.
“Одоо хаан аав хатан ээждээ хэлж айл гэр болъё” гэжээ. Үүнийг хүү эс зөвшөөрсөн тул үүрийн жингээр мөн л хангинуулан жингэнүүлэн хатируулсаар явжээ. Тэгэхэд нь хүүхэн аргагүй уйлагнан хоцорч гэнэ. Харин хүүхнийг “Өнөө шөнө ирээрэй” гэхэд нь хүү зөвшөөрсөн юм байжээ. Хүү гэртээ ирээд ямаагаа хариулахаар явахдаа “Ээж ээ, авдар саваа уудлаж байгаад нэг ширхэг будаа олоод байгаарай” гэж захиад явжээ. Хүүгийн орой ирэхэдээж нь ширхэг будаа олоод байж гэнэ. Хүү хааны охины руу явахдаа нөгөө будаагаа аваад явжээ. Хүүхнийд очоод унтаж байтлаа хүү гэнэт ёолж гэнэ. Хүүхэн “Юу болов, яав?” гэж сандарч асуухад нь хүү “Дороос юм нухаад” гээд эрж байгаад ганц ширхэг будаа олжээ. Хүүхэн “Миний оронд байгаа ганц ширхэг будааг андахгүй мэдэж байгааг бодоход энэ хүний унтдаг ор дэвсгэр ямар сайхан зөөлөн эд байдаг бол?” гэж их л гайхаж гэнэ. Хүүг бас үүрийн шөнөөр явах гэхэд нь хүүхэн “Хаан аав, хатан ээждээ хэлье” гэхэд нь хүү зөвшөөрсөнгүй. Харин орой ирэхээр болж гэнэ. Хүү гэртээ ирээд ээждээ “Самбай зүйгээд нэг дээл оёод байгаарай” гэж хэлээд хэдэн ямаагаа туугаад явав. Орой ирэхэд нь ээж нь сэмэрхий самбай нийлүүлсээр байгаад нэг дээл хийсэн байв. Хүү дээлээ өмсөөд хуучин ёсоороо хүүхнийд аваад очвол тэр шөнө хүүгийн дээлэнд гараа хүрвэл гар нь наалдаж байв гэнэ.
“Миний ийм зөөлхөн гар наалдаж байгааг бодоход ямар сайхан эд бол, үзэхсэн” гэж ихэд сонирхон хэвтжээ. Тэгээд хүүхэн хүүг шөнөжингөө гуйсаар байгаад өглөө болгожээ. Гэтэл хүүхэн босоод өрхөө татах гэсэн нь гэр дээр нь нэг муу савар хэвтэж байв гэнэ. “Энэ юун савар билээ?” гээд аваад хаячихжээ. Өрхөө татчихаад урагшаа харвал уяан дээр нь нэг ухна уяатай байв гэнэ. “Энэ муухай ухна яагаад энд ирээ юм бол?” гээд тайлаад хөөчихөв. Гэртээ орж ирээд хүүг харвал сэмэрхий самбай дээлтэй үзэшгүй муухай нусгай бор хүү байв гэнэ. Ертөнцөд хамгийн гоё, үхдэггүй, өтөлдөггүй, үргэлжийн хорин таван настай байдаг, нэг хашгирахдаа замба тивийн түмэн амьтны зүрхийг чичрүүлж байдаг тийм сайхан баатар эртэй сууна гэсэн нь үзэшгүй муухай нусгай бор хүү байжээ. Хүүхэн энэ бүхнийг үзээд учир зүггүй уйлж “Хаан аав хатан ээж нар намайг загнана. Чи одоо түргэн яв” гэж хүүг хөөжээ. Нусгай бор хүү явсангүй гэнэ. Өглөө бүхэн хаан аав нь охиноо эргэж ирдэг тул аргагүй айхдаа аавынхаа ирэхээс өмнө хүүг авдартаа хийгээд цоожилчихож гэнэ. Хаан аавыгаа ирэхэд охин нь уйлж суужээ.
“Чи яав?” гэж охиноосоо асуухад юу ч хэлсэнгүй уйлаад л байж. Энэ үед хүү авдрыг дотроос нь маажиж гэнэ. Гэтэл хаан аав нь “Юу билээ? Оготно хулгана ороогүй биз!” гэж асуужээ. Тэгэхээр нь улам чанга маажиж гэнэ. Түлхүүрийг нь охиноосоо авч онгойлговол нусгай бор хүү гарч иржээ. Хаан үүнийг үзээд уурлаж охиноо загнаж хоёулангий нь “миний нүдэнд үзэгдэхгүй, чихэнд сонсогдхгүй газар яв” гэж хөөжээ. Харин хатан ээж нь хоёуланг нь үнсээд “Өлсөж ядрахын цагт хэрэглээрэй” гэж тэр хоёр нэг алтан ембүү өгчээ. Хүү хүүхэн хоёр хүүгийн гэрт ирж гэнэ. Тэгээд нэг ямаагаа алж хирэндээ л хурим найр хийж гэнэ. Ингэж амьдран суусаар хэдэн ямаагаа цувруулж алж идсээр байгаад дуусгаж амьдрах аргагүй болоход хүрч гэнэ. Энэ үед хүүхэн нөхөртөө “За чи энэ ембүүгээ зах дээр хоёр гурван тэрэг будаанаас өгөөд ир” гээд явуулах гэхэд нь хүү ембүүг үзэж “Үүний чинь хэн тоож авах юм бэ?” гэж гайхан “Миний ямаа хариулдаг уул бүхэлдээ үүгээр чинь бүтсэн юм” гээд ер явж өгөхгүй болохоор нь хүүхэн арайхийж шахаж шаардсаар байгаад нөхрөө явуулж гэнэ. Алтан ембүүгээ барих газраа барьж өшиглөх газраа өшиглөсөөр дуртай дургүй очиж гэнэ. Гэтэл захын худалдаачид булаацалдан гурван тэрэг будаагаар авчээ. Хүү ихэд гайхаж буцаж иржээ. Тэд хоёр тэрэг будаагаа идэж дуусаад нэг тэргийг нь ээждээ үлдээгээд эхнэр нь хэлжээ.
“За чиний ямаагаа хариулдаг тэр ууланд чинь очъё” гэжээ. Очвол ямаа хариулдаг уул нь тэр чигээрээ алтан уул байсан тул тэр уулнаас алт авчирч зах дээр худалдаж улам баяжсаар сүүлдээ гүрний эзэн хаан болж олонд их алдар хүндтэй болж гэнэ. Тэгээд нусгай бор хүү ч үнэхээр сайхан эр болжээ. Хаан нэг өдөр хатандаа “За чи бид хоёр ядуу зүдүү өлсөж цангаж ч явлаа. Одоо ядуучуудыг цуглуулж гурван өдөр хооллуулъя” гэсэнд хатан нь түүнийг дуртай зөвшөөрч ядуучуудыг хооллох гээд олон тогооч нараар хоол бэлтгүүлээд эхний өдөр дээрээс нь эхлээд аягалаад байсан чинь сүүлчийн хоёр хүнд яаж ч болсонгүй хоол дутжээ. Маргааш нь хоол хийгээд доод үзүүрээс нь эхлээд аягалсаар байсан чинь дээд талын хоёр хүнд бас л хоол яаж ч болсонгүй дутаж гэнэ. Сүүлчийн өдөр хоёр захаас нь аваад аягалаад байсан чинь голын хоёр хүнд яаж ч болсонгүй бас л дутчихаж гэнэ. Энэ учрыг тогооч эзэн хаандаа мэдүүлсэнд “Тэр хоёр хүнийг даруй оруул” гэжээ. Гэтэл нөгөө хоёр хүн нь хүү хүүхэн хоёрыг хөөсөн хаан аав, хатан ээж нь мөн байв гэнэ. Тэгэхээр нь хаан
“Бид та нарыг хооллуулах гэж олон янзаар оролдсон боловч тун ч бүтсэнгүй. Иймд та хоёр бидний дэргэж байж хааны алтан сангаас хүртэх заяагүй улс юм байна. Энэ бол баян тарган явахдаа ядуу хоосон хүнийг үзэж чаддаггүй байснаас ийм болжээ. Одоо яая гэх вэ. Энд байж болохгүй, түргэн явах хэрэгтэй” гээд хөөжээ. Харин хатны нь “Ядууд энэрэлтэй, хэнийг ч ялгалгүй бид хоёрыг адилхан үнсэж алтан ембүү өгсөн учир хошуу захирсан эзэн болгоё” гэжээ. Ингээд ядуу байсан нусгай бор хүү хаан суугаад хатантайгаа амар сайхан жаргаж гэнэ.

Онгоц шиг аяга

2012-01-10T14:01:00.002+08:00

Эрт урьд цагт эзэн ноён, харьяат албатуудаараа хэсэн яваад нэг жижигхэн бор гэрт оржээ. Тэр гэрт нэг хүү хул аягаар тараг ууж суужээ. Ноён “Онгоц шиг аягаар тараг ууж суугаагий нь” гэж зандрахад хүү “Танай онгоц энэ аяга шиг байгаа бол усладаг мал нь хэдий зэрэг бол?” гэжээ.
Ноён тэр айлд эмээлээ гадаа тавиад хонож гэнэ. Ноёныг өглөө босоход эмээлий нь ганзага жирмийг ямаа идчихсэн байжээ.... “Ганзага жирмээ төлүүлнэ” гэж ноён загнаж гэнэ. Тэгэхэд хүү “Ямаа идсэн жирмээ бид нараар төлүүлдэг юм байж. Ям идсэн хамраа хэнээр төлүүлэх бол?” гэжээ. Нахиу хамартай ноён ичиж юу ч хэлэлгүй яваад өгчээ.

Хүнд хоол

2012-01-03T13:39:00.003+08:00

Нэг гүрний хаан ан гөрөө хийж яваад төөрч хэд хоног хоол ундгүй явж байгаад нэг овоохойд очжээ. Овоохойд ганц бие эмгэн байж. Тэр эмгэн усанд шар будаа чанаж өгчээ. Тэр нь хаанд хүн болсоор идэж үзээгүй амттай хоол байжээ.
Хаан ордондоо буцаж ирээд шар будаагаар янз бүрийн хоол хийлгэж идсэн боловч эмгэний хийж өгсөн хоол шиг амттай болохгүй байв. Хаан уурлаж ...
- Та нар тэр эмгэн шиг сайхан хоол хийж чадахгүй байна. Тэр эмгэнийг олж ир гэжээ. Эмгэн ирээд,
- Миний хоол бол хүнд хоол юм. Ийм учраас хаантан минь та гурав хоног зоог барихгүй бай гэжээ. Хаан сайхан хоол идэх гэж гурав хоног хүлээжээ. Тэгээд эмгэн усанд шар будаа чанаж өгөхөд хаан,
- Яг ийм амттай сайхан хоол байсан юм гээд идэж гэнэ ээ.

Үлэмж биетний үлгэр

2012-01-02T18:14:00.002+08:00

Эрт урьд цагт нэг өвгөн таван эр үхэр туугаад нэг модтой даваагаар давахаар хяр дээр нь гарахад нэг эмгэн бүхэл хонины мах чадаад шөлтэй нь төмөр торхонд хийгээд үүрэн явахыг үзээд,
- Та хаачих нь вэ? гэсэнд эмгэн,
- Миний хүү энэ модонд түлээ бэлтгэж байгаа юм. Түүнд хоол өгөх гэж явна гэж өчвөл тэр хүн эмгэнийг түлхэж унагаад мах шөлийг идэж уугаад давааны өвөр рүү маш маадгар сажилж гэлдэрч явжээ. ... Харин өнөөх эмгэний хүү хоолгүй болсондоо уурлаж дэргэдээ байсан нэг ургаа модыг үндэстэй нь булга татаж аваад нөгөө өвгөний хойноос явган гүйжээ. Мөнөөхөн өвгөн эргэж харахад эмгэний хүү бололтой нэг их том хар мод барьсан хүн хойноос нь гүйж явахыг үзээд өвгөн маш хурднаар морио гуядан таван шараа туух гэтэл тэр үхэр нь тарж зугтаад болохгүйд бүгдийг түүж өвөртлөн давхиад явж байсан нь гүйцэгдэхийн үед нэг гүвээ байжээ. Түүний цаана нэг өвгөн гэрийн гадаа түлээ хагалж суусанд саях хүн өгүүлрүүн,
- Өвгөн гуай. Өвгөн хүнд ялгаа юу байх вэ! Та надад туслана уу. Намайг энд хүн барих гэж явна. Та намайг нэг сайн газар нууж өгвөл болох уу? гэсэнд түлээ хагалагч өвгөн зөвшөөрч,
- За тэгвэл миний хамрын зүүн нүхээр орогтун! гэв. Өнөөх өвгөн хамрын нүхээр давхин ороод байтал эмгэний хүү модоо барьсаар түлээ хагалж байгаа өвгөний дэргэд ирээд,
- Морьтой өвгөн хаана байна? Чи түүнийг яасан бэ? гэсэнд,
- Би мэдэхгүй гэж тэр өвгөн хэлбэл,
- Чи яагаад мэдэхгүй байх вэ? Чиний дэргэд ирээд мөр нь алга боллоо гээд модоо далайжээ.
Түлээ хагалагч өвгөн айхдаа:
- Миний хамрын баруун нүхээр орно билээ гэж хэлсэнд мөнөөхөн хүү модоо чирсээр хамарт нь орж цааш явж байсанд харин мөн өвгөн морьтойгоо зогсож байсныг үзээд хоёулаа хэрэлдэж хүү модоо далайх гэтэл түлээ хагалж байгаа өвгөний хамар дотор юм сэрвэгнээд найтаасанд хамрын баруун нүхэнд байсан хүү нь баруун тивд унаж зүүн нүхэнд байсан өвгөн зүүн тивд унаж амар сайхан жаргажээ.

Төө алаг шартай эмгэн

2011-12-30T13:43:00.000+08:00

Төө алаг шартай Тооцго эмгэн гэж байж гэнэ. Алаг шараа алж иджээ. Богино хавиргыг нь босон суун идээд ч барсангүй, өндөр хавиргыг нь өнжин хонон идээд ч барсангүй гэнэ. Хавирганы нь хугархайг гэртээ идээд ч барахгүй, гадаа идээд ч барахгүй юмсанжээ.
Тэгээд идэх хүн эрээд явжээ. Нэг шаазгай дайралдаж эмгэнийг “Чи хаачиж яваа вэ?” “Алаг шараа алж идсэн сэн. Хавирганы нь хугархайг идэж барахгүй. Идэх хүн эрж явна” гэсэнд шаазгай
“Би очиж идье” гэв. ...
“Чи юугий нь идэх вэ?” гэж.
“Би өрөөсөн нүдий нь өөхөн цөвдөлтэй нь иднэ” гэж.
“Чи идэж хороохгүй, тусгүй!” гэж цааш явжээ. Бас идэх хүнийг эрээд явжээ.
Нэг хэрээ дайралджээ.
“Эмгэн хаачиж явна?” гэж.
“Би алаг шараа алж идсэн юмсан. Хавирганы хугархайг барахгүй. Идэх хүн эрж байна.
“Би очиж идье” гэв.
“Чи юугий нь идэх вэ?” гэжээ.
“Өлөн гэдэсний нь тасархайг өрөөсөн нүдтэй нь иднэ”
“Өө, чи тусгүй, хороохгүй юмаа” гэжээ. За тэгээд цааш явжээ. Идэх хүнийг эрээд явжээ. Тэгсэн нэг мангас дайралджээ.
“Ээ хэ-хэ-хэ, эмгэн гуай хаачиж явна?” гэжээ. Тэгсэн
“Алаг шараа алж идсэн юмсан. Хавирганы нь хугархайг барахгүй. Та очиж иднэ үү?” гэжээ.
“Ээ хэ-хэ-хэ!”
Тэгээд мангасыг дагуулаад гэртээ иржээ. Нэг завьжаараа махыг, нэг завьжаараа ясыг цувуулаад идчихжээ. Тэгээд эмгэнийг үүрээд явжээ. Явж явж нэг модон дээр амарчээ. Тэгсэн эмгэн мод үүрүүлчихээд гэртээ явчихжээ. Эмгэн гэтээ буцаад явж байжээ. Тэгэхлээр нь хойноос нь яваад бариад авчээ. Бас үүрээд явжээ.
Явж явж нэг хадан дээр амарчээ. Тэгэхлээр нь хад үүрүүлчихэж. Эмгэн буцаад явжээ. Мангас нэлээд явж тэгснээ
“Эмгэн минь ийм хүн билүү? Ийм тарган сан билүү?” гээд эргээд харжээ. Хад үүрээд явж байжээ.
“Аа ингээд байгаа юу?” гэж
Хадаа хаячихаад буцаад явжээ. Эмгэнийг бариад авч, үүрээд явжээ. Гэртээ иржээ. Гэртээ ирээд
“Хэ-хэ-хэ гэж. миний хэдэн хүүхэд эмгэнийгээ болгож идээрэй!” гэж хэлээд тоононоосоо бүдүүн аргамжаар оосорлоод зүүчихжээ.
“Дороос нь их гал түлж болгож идээрэй” гэсэн. Тэгээд өөрөө гөрөөлөхөөр явжээ. Тэгсэн эмгэн хэлжээ:
“Хүүхээд, их хутгаа аваад аль” гэжээ.
“Тос нь гоожлоо” гээд л долоожээ. Тэгсэн сэн хутга аваад тас огтлож тэгээд буужээ. Мангас таван хүүхэдтэй юмсанжээ. Таван хүүхдийн нь алж нэг их тогоо гал дээр нь тавиад чанажээ, таван хүүхдий нь махыг чанаж, таван толгойгий нь орон дээр нь тавьж хөнжлөөр хучжээ. Тэгсэн баруунтай нь их хар тэвш байжээ. Тэрэнд нь махыг гаргажээ. Хүүхдийн нь цусыг нь гэдсэнд нь хийж өвөртлөөд баруун урд туурга завсар нь зогсоод байжээ. Тэгсэн орйо болжээ. Тэгтэл мангас ирж гэнэ.
“Хэ-хэ-хэ! Миний хэдэн хүүхэд эмгэнийгээ болгоод байгаа юу?” гэж.
Тэгж хэлээд махнаас нь идэж гэнэ. Эмгэн
“Ичгээ ичгээ. Хүүхдийнхээ махыг иддэг” гэж.
-Хэ-хэ-хэ! Баруун хана маань горьдож” гээд нэг хөлий нь өлгөж тэгээд бас иджээ. Эмгэн гэрийн хойно гарч
“Ичгээ ичгээ. Хүүхдийнхээ махыг иддэг” гэж.
“Хэ-хэ-хэ! Хойт хана маань горьдож” гэж нэг хөлий нь өлгөөд бас өөрөө идэж гэнэ. Эмгэн зүүнтэй нь гарч
“Ичгээ ичгээ. Хүүхдийнхээ махыг иддэг” гэжээ.
“Хэ-хэ-хэ! Зүүн хана маань горьдоо юм байх” гээд нэг хөл өлгөжээ.
Эмгэн үүдийг сөхжээ. Мангас харжээ. Хөнжлөө сөхжээ. Таван хүүхдий нь толгой ойчжээ. Эмгэнийг мангас хөөжээ. Эмгэн их мөсөн дээр зугтаажээ. Эмгэн хальтраад унаж байтал цус цутгаад гоожсон байна. Тэгэхлээр мангас
“Миний хүүхдийг чи алсан тулд би чиний цусыг иднэ” гэж өөрийнхөө хүүхдийн цусыг долоожээ. Эмгэний цус гэж санажээ. Тэгсэн мангасын хэл нь мөсөнд авцалджээ. Тэгэхлээр мангас хэлэв:
“Эмгэн, би чамайг алахгүй. Чи миний хэлийг мөснөөс салгаач” гэв. Тэгэхлээр нь Тооцгон эмгэн очив. Мангас бас хэлэв:
“Хэл мөс хоёрын завсраар цавч” гэжээ. Тооцгон эмгэн “Аман хүзүү агтан хүзүү хоёрын завсраар цавч гэн үү чи?” гээд сүхээр нь толгойгий нь тас цавчжээ. Ингээд амар сайхан жаргажээ.

Эрдэм сурсан хүү

2011-12-28T13:40:00.003+08:00

Эрт урьд цагт ганц хүүтэй өвгөн эмгэн хоёр байжээ. Гэтэл хүү нь нэг өдөр гэнэт мэдээ чимээгүй алга болчихож гэнэ. Эцэг эх хоёр ганц хүүгийнхээ хойноос санаагаар унаж үргэлж асууж сурагласаар байсан боловч огт сураг гарсангүй. Гурван жилийн дараа хүү нь гэнэт ороод ирж гэнэ. Эцэг эх хоёр бөөн баяр болжээ.
- Миний хүү гурван жил хаагуур хаагуур явж юу юу үзэж сурч ирэв? гэж асуужээ. Хүү,
- Би гурван жил олон газраар явлаа. Гурван зүйлийг сурлаа. Эхний нэг жилд нь үсэг бичиг сурлаа. Хоёр дахь жилд нь дуу дуулж хөгжим дарж сурлаа. Гурав дахь жилд нь шатар тоглож сурлаа гэж ... хэлжээ. Ингээд гурвуулаа хуучин ёсоороо амьдран суужээ.
Нэгэн өдөр хэсэг аянчин явж байгаад тэр айлын ойр ирээд бууж үдлэв. Нөгөө хүү тэр аянчин дээр очиж үзвэл нэг том ноён явж байна гэнэ. Хүү ноёны амар мэндийг мэдээд,
- Ноён та хаа хүрэхээр морилж явна? гэж асуужээ.
- Би алс холын нэг гүрний эзэн хаантай очиж уулзахаар явж байна гээд,
- Чи энд юу гэж ирэв ээ? гэж хүүгээс асуужээ.
- Би худалдаа хийхээр явж байна гэж хүү хариулжээ.
- Чи юуны худалдаа хийх юм бэ? гэж ноён асуужээ.
- Би өөрийгөө худалдана гэж хүү хариулжээ.
- Тэгвэл чиний бие ямар үнэтэй юм бэ?
- Миний бие нэг тулам алтны үнэтэй гэж хүү хариулжээ.
Ноён “Энэ муу хүү намайг алт мөнгөгүй гэж басамжилж байна. Үүнээс сүүлд хариугаа авна” гээд нэг тулам алт аав ээжид нь өгөөд нөгөө хүүг тулманд хийж нэг бичиг бичиж толгойных нь үсэнд уяад туламныхаа амыг үдээд “Манайд аваачиж тушаа” гээд хоёр зарлагаар явуулжээ. Тэгээд хоёр зарлага хүүг аваад буцаад явжээ. Хүү замдаа тулман дотор хачин сайхан дуу дуулж явж гэнэ. Хоёр зарлагын сэтгэл уярч өрөвдөөд туламнаас нь гаргаад ил авч явах болжээ.
Гурвуул явсаар нэг их зэгстэй голын дэргэд үдлэжээ. Хүү тэр зэгснээс нэгийг авчирч лимбэ хийгээд гайхамшигтай сайхан лимбэдэж гэнэ. Хоёр зарлага чагнасаар байгаад унтчихжээ.
Энэ завсар хүү үсэндээ байгаа бичгийг авч үзвэл “Үүнийг шоронд хийгээд намайг очтол сайн цагдаж байгаарай” гэсэн байжээ. Түүний нь аваад оронд нь “Үүнийг манай гэрт суулгаж сайхан хоол өгч дураар нь байлгаж сайн асарч бай” гэж бичээд үсэндээ уячихжээ.
Тэгээд өнөөх хоёр зарлага сэрээд хүүг дагуулан цааш явсаар ноёны гэрт ойртохын үед хүүг тулманд нь хийж үдээд аваачиж захирагчид нь тушаажээ.
Захирагч нь тулмыг ханзалж үзвэл нэг залуу хүү гарчээ. Түүний үсэнд байгаа бичгийг үзвэл “Үүнийг манай гэрт суулгаж сайхан хоол өгч дураар нь байлгаж сайн асарч бай” гэсэн байжээ. “Тэгээд тулманд хийж явуулдаг нь яаж байгаа юм бол? Хүнд үзүүлэхгүй чухал хүн байсан юм болов уу?” гэж элдвийг бодсоор ноёны хатан өнөөх бичгийг нь аваачиж үзүүлээд хүүг ноёныд суулгажээ.
Хүү ноёны гэрт янз бүрийн сайн хоол хийлгэж идээд дураараа суудаг болжээ. Ажиглавал баруун хамар дээр нь ер хүн гарахгүй бололтой юм гэнэ. Нэг өдөр нэг хүнээс хүү,
- Энэ баруун хамар дээр яагаад хүн гардаггүй юм бэ? гэж асуужээ.
- Энэ баруун хамрын цаад талд нэг их шатарчин айхавтар хааных байдаг юм. Тэр хаан өөртэйгээ шатар тоглоод хожигдсон хүний толгойг авдаг юм гэж нөгөө хүн хэлжээ. Үүнийг сонсоод хүү “Би нэг жил шатрын сургууль хийж шатар сурсны хэрэг юу билээ. Энэ хаантай нэг нүүгээд үзье. Ер нь энд удаж байж бүтэхгүй байх” гэж бодоод нэг өдөр баруун хамар дээр гарч гэнэ. Гэтэл тэр хааны манаач нар нь барьж аваачаад хаантай уулзуулжээ.
- Чи юу гэж энэ зүүн хамар дээр гарч ирэв? гэж хаан асуужээ.
- Би эндэхийн хүн биш учраас гардаг гардаггүйг мэдсэнгүй, зүгээр хэсэж явтал танайхан барьж авчирлаа гэж хүү хэлжээ.
- За тэгвэл хоёулаа шатар тавина даа. Хожигдвол толгойгүй гэж мэдээрэй гэж хаан хэлжээ.
- За би ч шатар мэддэггүй дээ гэж хүү хэлжээ.
- Мэдэх, мэдэхгүй хамаагүй гэж хаан хэлээд шатраа аваад ирж гэнэ.
- Тоглож байгаа юм болохоор хэн хожигдсон нь адилхан л шийтгэлтэй байна биз дээ? гэж хүү асуужээ. Хаан,
- Чи хожих заяатай төрсөн бол тэр хожсон үед чинь болъё гэж гэнэ.
- Үгүй, тусгүй. Тоглоом болохоор урьдаас сайн болзож тогловол дээр гэж хүү хэлжээ.
- Чи тэгээд яах гээд байгаа юм бэ? гэж хаан уурлаж гэнэ.
- Та намайг хожигдвол толгойгүй гэсэн шүү дээ. Та хожигдвол бас л толгойгүй болох ёстой. Энэ бол тоглоомын мөрий болохоос биш хаан төрийн хууль биш шүү дээ. Хэрэв ингэж тогтвол цаасан дээр биччихээд дэргэдээ хоёр сэлэм тавиад тоглоё гэж гэнэ.
Хаан “Энэ муу хүү байтугай нэртэй сайн шатарчин намайг хождоггүй юм чинь. Энэ намайг яаж хожих вэ дээ. Нэгэнт хожихгүй юмыг юу ч гэсэн яах вэ” гэж бодоод,
- За яах вэ, чиний хэлснээр болъё гэж хэлээд бичээчээ дуудаж "Бид хоёрын хэн хожсон нь хожигдсоныхоо толгойг авна” гэж бичүүлээд дэргэдээ хоёр сэлэм тавиад тогложээ. Эхлээд нэг тавьсанд хэн нь ч дийлсэнгүй тэнцжээ. Гэтэл хааны царай хачин болж их л тэвдэж байх шиг болж гэнэ. Дараа нь нэг тоглоод хүү хожоод хэлэлцээр ёсоор хааны толгойг тас цавчжээ. Хааны түшмэлээс эхлээд хавь ойрын нь амьтад тэр хүүд их баярлаж гэнэ.
Тэр хаан өдөр бүр нэг хүнтэй заавал шатар тавьж толгойг нь авдаг байсан учраас ойр хавийн хүн амьтан маш их дургүйцэх болсон юмсанж. Энэ үед нөгөө алс хол явсан ноён нь иржээ. Үнэндээ тэр ноён энэ аюулт хаанаас зугтааж явсан байжээ.
Ийм учраас тэр ноён хүүг шийтгэх байтугай адуу мал, эд хөрөнгө тэргүүлэн их зүйлээр шагнажээ. Хүү гэртээ буцаж ирээд аав ээжтэйгээ уулзан амар сайхан жаргажээ.

Тором дагины үлгэр

2011-12-27T11:41:00.006+08:00

Эрт урьд цагт гурван хүүтэй нэг охинтой эмгэн байж гэнэ. Охин нь өсч эрд гарах нас гүйцжээ. Тэгэхээр эмгэн “Охиныхоо нэрийг таасан хүнд охиноо эхнэр болгон өгнө” гэж зар тараасан юм байжээ. Нэгэн өдөр тэднийх нүүж охин ачаатай тэмээгээ хөтлөн явж байжээ. Тэгсэн нэг шулам нохой болж хувираад тэр айлын ачааны захад очиж сүүлчийн тэмээнийх нь хамрыг бурантагтай нь орооцолдуулчихжээ. Тэгтэл эмгэн,
- Хүүе, Тором дагинаа, зогс энэ муу нохой тэмээний бурантаг орооцолдуулав гэж хашгирчээ. Шулам охины нэрийг сонсож аваад эргээд явчихжээ. Нөгөө эмгэн шинэ нутагтаа ирж бууж гэрээ бариад их сан тавьж “Миний охинд заяаны хань олж өг” гэж бурхандаа мөргөж гэнэ.... Тэгтэл бурхан нь “Маргааш өглөө саарал илжигтэй хүн ирнэ, тэр заяаны нь хань тул түүнд өгөөд явуул” гэж гэнэ. Эмгэн “Ямар хачин юм бэ? Саарал илжигтэй ирдэг нь юу билээ?” гэж боджээ. Гэвч гэрийн хойт талд шулам зогсож байгаад бурханы араас ийнхүү хэлснийг эмгэн мэдсэнгүй. Харин “Бурхан охины минь заяаны ханийг зааж өгөв” гэж итгэсэн ажээ. Маргааш өглөө нь нар тусаж байхад үнэхээр саарал илжигтэй хүн иржээ. Нөгөө хүн орж суугаад,
- Надад охиноо өг, танай хүргэн болох хүн би байна гэжээ.
- Чи манай охины заяаны нөхөр юм бол миний охины нэрийг олж хэл гэж эмгэн хэлжээ. Тэр хүн худал үнэн нэр хэлж байгаад сүүлд нь “Тором дагина” гэжээ. Ингээд эмгэн хүүхнээ өгөхөөр зөвшөөрч гэнэ. Нэгэн хүйтэвтэр өдөр адуугаа хотонд хураачихаад байж байтал хэдэн хүн ирж хурим найр болон хүүхнийг авч явахаар болж гэнэ. Тэр үед охин гадаа гарч гэнэ. Тэгтэл ах нарынх нь аль муу үздэг ноос үсгүй нэг муу хүрэн даага үүднийх нь дэргэд ирчихсэн зогсож байж гэнэ. Охин дааганаас,
- Чи энд юунд зогсов, даараа юу? гэж асуужээ. Даага,
- Чамайг арван таван толгойтой атигар хар мангаст эхнэр болгон өгөх гэж байна. Би сэтгэл зовоод ирлээ гэжээ. Охин8
- Би тэгвэл яавал дээр вэ? гэж дааганаас асуухад даага ингэж хэлжээ.
- Их ахынхаа эмээл хазаарыг ав. Дунд ахынхаа буу саадгийг ав. Бага ахынхаа хэт хутгыг ав. Тэгээд их ахынхаа эмээл хазаарыг тохоод дунд ахынхаа буу саадгийг үүрээд бага ахынхаа хэт хутгыг зүүгээд нэгэн залуу эр болоод унах унаандаа намайг шилж аваад яваарай гэж хэлжээ. Нөгөө цугласан улс гурван хоногийн газар олон сайхан хүүхэн харчуул болцгоон явснаа гурав хоногийн дараа цөм мангас болоод хувирчихсан гэнэ. Охин даагандаа хэлж гэнэ,
- Одоо яадаг билээ. Цөм мангас болоод хувирчихлаа гэж.
- Яах юу байхав. Одоо дахиад гурав хоногийн газар яваад цаадуул чинь унтана аа. Тэгэхээр хоёулаа зугтааж амжинаа гэжээ. Гурван өдөр шөнө яваад унтацгааж гэнэ. Тэгэхэд даага,
- Мангасууд нам унтахаараа амнаасаа цагаан хөөс гаргадаг юм. Хөөс эс гарвал унтаагүй сэрүүн хэвтэж байгаа нь тэр билээ. Одоо амнаас нь цагаан хөөс цахарч эхэлж байна. Хоёул зугтъя гэжээ. Ингээд зугтаж явсаар бараг жил болж нэгэн эзгүй хээр газар иржээ. Охин тэр хээр газар ан гөрөө хийж амьдардаг болж гэнэ. Нэгэн өдөр ан хийж явтал ганц морьтой залуу дайралджээ. Тэр залуу,
- Чи хаанаас ирэв? Би ганцаар энэ нутагт ах хийж амьдардаг билээ. Би ганц хөгшин ээжтэй л хүн. Үдэш болохоор манайд оч! гэж хэлжээ. Үдэш болохоор охин залууг дагаад гэрт нь очиход нэгэн эмгэн байж гэнэ. Эмгэн хөл болж “Хүүхэд минь, эзгүй газар ан агнаж аж төрж суудаг улс бид чинь” гээд хоол унд хийж сүйд болж гэнэ. Ингээд охин залуугийн гэрт хамт амьдарч түүнтэй хамт ан агнасаар хоёр жил шахуу болжээ. Нэг өдөр эмгэн хүүгээсээ асуужээ,
- Хүү минь чи үүнийг эрэгтэй хүн гэж бодож байна уу, эмэгтэй хүн гэж бодож байна уу? гэжээ.
- Та юу ярьж байгаа юм бэ? Эрэгтэй байлгүй яахав вэ? гэж хүү хэлэв. Эмгэн,
- Хүү минь чи арван таван бухан марлын мах давхар баглаад “Энэ морин дээр тавь гэж түүнд хэлээч, хэрэв эрэгтэй бол даагаад тавина, эмэгтэй бол чадахгүй байх гэжээ. Хүү хэлснээр нь үзэхэд арван таван бухан марлын махыг бяцхан ч тоосонгүй морин дээр тавьчихжээ.
- За хүү минь яав? гэж эмгэн асуухад
- Зөнөсөн үг ярих юм. Бяцхан ч тоосонгүй авч тавилаа гэжээ. Эмгэн тэгэхээр,
- Аа жигтэй, чи юу ярив? Одоо хоёул нэг барилдъя гэж хэлээд үзээч” гэжээ. Залуу барилдвал тэн барилджээ. Эмгэн орой нь “Барилдав уу?” гэж асууж гэнэ. Хүү,
- Барилдлаа, та ер нь зөнөсөн юм ярьж байх юм, эрэгтэй хүн л байна гэв. Тэгтэл нөгөө эмгэн хүүхдийнхээ чихийг амраахгүй ятгасаар эмэгтэй болохыг мэдэж гурван жил болоод гэр бүл болгожээ. Нэгэн эрэгтэй хүүхэд төрж гэнэ. Нөгөө эмгэн бэрдээ,
- Чи нөхөртөө нэг л юм оёж өгөх ёстой. Юм оёж өг гэж загнаад байдаг болжээ. Тэгээд ээж нь уурлаад байхаар хэтэвч оёж нөхөртөө өгч гэнэ.
Тэгсэн нэг өдөр хачин жигтэй салхи гарч гэнэ. “Энэ юу болов?” гээд харсан чинь мангасын байдаг зүгээс төсөр хэдрэг унасан эмгэн ирж явна гэнэ. Охин хүрэн даагаа унаад хүүхдээ сундлаад зугтаажээ.шулам хойноос нь хөөж даагыг нэг цойлоход нэг хөлий нь дөрөв цойлоход дөрвөн хөлий нь тас цохижээ. Дахиад нэг цойлоход хүрэн даага хоёр хэсэг болжээ. Даага,
- Чи хүүхдээ өвөртлөөд миний цээж рүү ор гэжээ. Охин хүүхдээ өвөртлөөд дааганы цээж рүү оронгуут унтчихжээ. Хүүхэн унтаж байтал “Яасан их унтдаг юм бэ?” гэх хүний дуу гарах шиг болоход сэржээ. Тэгтэл нэгэн том гэрт ширээтэй орон дээр унтчихсан, эрэгтэй эмэгтэй улсууд цай хоол хийж байна гэнэ. Нэг өдөр морь унаж явж байтал олон мал хариулсан хүнтэй тааралджээ. “Энэ ямар хүний мал вэ?” гэж асуухад “Тором дагины мал” гэж байна гэнэ.
Ингээд Тором дагина өргөн сайхан нутагтай, их мал хөрөнгөтэй болсноо мэдэж гэнэ. Түүний хүүхэд нь том болж ан гөрөө харж гүйдэг болжээ. Тэр хүүг ан харж явахад нэгэн залуу ан агнаж яваад дайралддаг байжээ. Тэр хүү залуугийн алсан анг булааж аваад “Би ан агнав” гэж ээждээ авч ирдэг цовоо хүү болжээ. Нэг өдөр нөгөө залуу буга алаад түүнийхээ дор нуугдаж хэвтэж байгаад хүүг хүрээд ирэхээр бариад авчээ. Тэр залуу асуужээ,
- Чи дандаа хүний юм булаадаг хаанахын хэн гээчийн хүүхэд вэ? гэжээ.
- Би Тором дагинын хүүхэд гэхэд “Үнэн юмуу?” гэж залуу асууж. “Үнэн” гэхээр “За тийм бол энийг ээждээ хүрэгж өг” гэж нэг хэтэвч өгчээ. Тэгсэн нөгөө хүүхэд гүйж яваад үхрийн зэлэн дээр гээчихсэнийг нь Тором дагина нэг өдөр олж авчээ. “Үүнийг хэн авчрав?” гэж амьтан хүнээс сурвал мэдэх хүн гарсангүй. Гэтэл хүү нь,
- Нэгэн үл таних хүн танд өг гэж надад өгснийг би мартаад гээчихэж гэв.
- Тэгвэл тэр хүнээ дагуулаад ир гэж хүүгээ явуулжээ. Хүү дагуулаад иртэл өөрийнх нь нөхөр мөн байжээ. Түүний ээж нь нас бараад ганцаар үлдэж ан агнаж амьдарч яваад ийнхүү уулзах нь энэ ажээ. Ингээд Тором дагины нутаг эзэн хаантай болоод амар сайхан жаргаж гэнэ.

Элдээ дэлдээ хоёр

2011-12-23T12:09:00.002+08:00

Элдээ дэлдээ хоёр Эрдэнэдондог дүүтэй юмсанжээ. Элдээ Дэлдээ хоёр нь эхнэртэйгээ суудаг, Эрдэнэдондог дүү нь ганцаараа суудаг байжээ. Хоёр ах нь ан гөрөө хийж халиу булга албал дүүдээ өгдөг, үнэг хярс албал хоёр эхнэртээ өгдөг байжээ. Нэг өдөр хоёр ах нь ан хийхээр явж дүү нь гаднаа тоглоод үлджээ. Хоёр ахын эхнэрийн нэг нь нөгөөдөө ингэж хэлжээ, ...
- За хөө Эрдэнэдондогийг алъя. Үүнийг байхаар цаад хоёр ах нь халиу булга албал дүүдээ өгөөд үнэг хярс албал бид хоёр өгөөд байх юм. Хэрэв Эрдэнэдондог байхгүй бол бүгдийг бид хоёрт өгөхгүй яах вэ? гэхэд нөгөө нь,
- Энэ хөөрхөн амьтныг харсаар байгаад яаж алах вэ? Тэр хоёр ганц өнчин дүүдээ өгөлгүй хэндээ өгөх вэ? Бид хоёрт үнэг хярс бололгүй яахав гэжээ. Нөгөө нь,
- Элдээ Дэлдээ хоёрын хамаг хүнд хүчир ажлыг бид хоёр хийж муугий нь аваад, зүгээр тоглож явдаг дүү нь хамаг сайн сайхныг авна гэсэн чинь юу гэсэн үг вэ? Үүнийг алахад амархан. "Хоёр эгчтэйгээ тоглоё" гэж хэлж авчраад болох юм гэхэд нөгөө нь,
- Тийм амархан юм бол яах вэ дээ! гэжээ.
- Эрдэнэдондог нааш ир! хоёр эгчтэйгээ тоглоё! Чи юунд ганцаараа тоглож байдаг юм бэ? гэж хоёр эгчийгээ хэлэхэд Эрдэнэдондог дуртай гүйгээд иржээ.
- За гурвуулаа бэлзэг үмхээд шилээрээ гаргая гэж нэг эгч нь амандаа бэлзэг үмхээд шилэн дээрээ нэг бэлзэг сэм тавиад,
- За би гаргачихлаа. Миний дүү одоо гарга гэхээр Эрдэнэдондог “За” гэж бэлзгий нь аваад залгих гэж оролдож байгаад хахаад үхчихжээ. Хоёр эгч нь түүнийг чирч аваачаад гэрт нь хаяжээ.
Элдээ Дэлдээ хоёр ан ав хийж халиу булга олныг алаад,
- За өнөөдөр муу өнчин дүүдээ өгөх юмтай. Дүү минь унтаж байгаа юм болов уу? Бараа харагдах газраас хоёр ахыгаа тосоод ирдэг сэн. Яагаа юм бол? гэж ярилцаад гаднаа ирж,
- Дүү яав? гэж хоёр эхнэрээсээ асуухад хоёр эхнэр нь,
- Яав гэж дээ, саяхан гадуур тоглож явсан, бодвол унтаж байгаа биз дээ гэжээ. Хоёр ах нь дүүгийнхээ гэрт орсон чинь дүү нь үхчихсэн байжээ. Хоёр ах нь даагатай гүү далд ортол, унагатай гүү урстал гурван өдөр, гурван шөнө дүүгээ тэврээд уйлжээ. Элдээ нь Дэлдээдээ,
- Чи надад нэг буга бариад ир. Дүүгээ эврээс нь зүүгээд тавья. Ийм хөөрхөн дүүгээ яаж газар дээр зүгээр тавих вэ? гэжээ. Тэгээд Дэлдээ нь буга барихаар явж. Элдээ нь дүүгээ хөвөнд хучиж торгонд ороогоод алтан хайрцагт хийж алтан хайрцагны гадуур мөнгөн хайрцагт хийж гадуур нь төмөр хайрцгаар хайрцаглажээ. Тэр хооронд Дэлдээ нь буга бариад иржээ. Элдээ Дэлдээ хоёр уйлж, бугын эврээс зүүгээд тавьчихаж гэнэ. Далайн зах дээр байдаг ганц үнээтэй, үр хүүхэдгүй эмгэн өвгөн хоёрын гэрийг нэг том юм мөргөхөөр эмгэн нь гараад хартал нэг буга гэрий нь шөргөөж байгаад эмгэнээс үргэж ухасхийж эвэртээ байсан нэг том юмыг унагчихаад явчихжээ. Эмгэн тэр юмыг аваад,
- Өвгөөн, бид хоёр буга юм хайрлалаа шүү! Лав бугын эвэрт яасан ч муу юм байхгүй. Өвгөөн, задлаарай гэхээр өвгөн нь,
- За яахав, гурав хоног бурхан дээрээ залъя гэж бурханы авдар дээр тавьж гурав хоног тахижээ. Эмгэнийг өглөө босоод цайгаа чанаж тогоотой сүүгээ юүлээд хусмаа хусаж байтал,
- Ээж ээ хүүдээ хусамнаасаа өгөөч гэх дуу гарчээ.
- Өвгөөн би чамд юу гэж хэллээ? "Хусамнаасаа” гэж байхыг дуулж байна уу? Босоорой гэж эмгэн хэлэхэд өвгөн нь санд мэнд босон харайж гар нүүрээ угаагаад өнөөх юмаа задлажээ. Гэтэл хайрцагнаас мөнгөн хайрцаг, мөнгөн хайрцагнаас алтан хайрцаг, алтан хайрцганаас торгонд ороож хөвөнгөөр хучсан хөөрхөн бүсгүй хүүхэд гарч, тэрний дэргэд зэвтэй бэлзэг байжээ. Өвгөн эмгэн хоёр хөөрхөн охинтой болсондоо их баяр хөөр болжээ. Охин нь том болоод нэг тайж хүний эхнэр болж хөөрхөн хүү төрүүлж гэнэ. Нэг өдөр хоёр ах нь ан гөрөө хийж яваад тэр айлд буужээ. Эрдэнэдондог нь хоёр ахдаа таниулах санаатай хоол цай хийж өгчээ. Гэтэл хоёр ах нь таньсангүй гэнэ. Хоёр ах нь хээр гараад,
- Энэ хөөрхөн авхай чинь ямар сайн хүн бэ? Маргааш ирээрэй гээд байх юм гэж ярилцсаар явжээ. Тэгээд тэр хоёр өдөрт ирж хоол цай идэж уугаад явдаг байжээ. Нэг өдөр Эрдэнэдондог хүүхдий нь авч байдаг эмгэндээ хэлсэн нь,
- Өнөөдрийн ирдэг хоёр гөрөөчнийг маргааш ирвэл би хоол цай хийж байна. Та хүүхдээ уйлахгүй бол чимхэж уйлуулаад:
“Хар лусын хааны ач юм шүү
Харалтай тайжийн хүү юм шүү
Элдээ Дэлдээ хоёрын зээ юм шүү
Эрдэнэдондогийн хүү юм шүү” ингэж хэлээд бүүвэйлээрэй гэж эмээдээ захижээ.
Маргааш нь хоёр ах нь ирж Эрдэнэдондог дүү нь цай хоол хийхээр зэхэж байтал эмгэн хүүг чимхэн уйлуулаад
“Хар лусын хааны ач юм шүү
Харалтай тайжийн хүү юм шүү
Элдээ Дэлдээ хоёрын заа юм шүү
Эрдэнэдондогийн хүү юм шүү” гэж бүүвэйлэхэд хоёр ах нь дүүгээ тэврэн авч ах дүү гурав даагатай гүү далд ортол, унагатай гүү урстал уйлжээ. Хоёр ах нь дүүгээсээ юу болсон тухай асууж дүү нь хоёр ахдаа өнгөрсөн явдлаа бүгдийг нь ярьжээ. Хоёр ах нь уурлаж уушги зүрх нь амаараа гарах шахаад гэр рүүгээ явах гэхэд Эрдэнэдондог дүү нь хорьж,
- Ухаантан хүн урьдынхаас сэрэмж авч хойшид болгоомжилдог юм шүү. Тэр хоёрыг битгий зовоогоорой! гэж захижээ. Хоёр ах нь гадаа очмогц,
- Та хоёр юугаар дутаад ганц өнчин дүүг минь алав. Хурдан морины сүүлэнд үхнэ үү! Хурц хутганы ирэнд үхнэ үү! гэж агсарчээ. Тэгэхэд нэг эхнэр нь,
- Би алахгүй гэхээр энэ “ална” гэсээр байгаад алсан. Бид хоёр хурдан морины сүүлэнд үхье гэжээ. Тэгээд тэр хоёр хүүхнийг жаран адууны дэл сүүлнээс хаа гуяар нь зүүж алаад ах дүү гурав амар сайхан жаргажээ.

Өөхөн хүү, Тосон хүү, Дэрсэн хүү

2011-12-22T18:06:00.001+08:00

Өөхөн хүү, Тосон хүү, Дэрсэн хүү гурав байжээ. Нэг өдөр салхи хөдөлж өрхий нь бүтээчихжээ. Дэрсэн хүү өрхөө татах гэж гараад салхинд хийсчихэж. Өөхөн хүү нь хойноос нь гараад нохойд үмхүүлчихжээ. Тосон хүү гарахаасаа айгаад бүгчим гэрт галын захад суусаар байгаад урсчихжээ. Тэгээд амар сайхан жаргажээ. ...

Бух хар нохой хийгээд бух хар шувуу

2011-12-21T10:04:00.003+08:00

Эрт урьд цагт нэг сүрхий залуу хатантай, өтөлсөн хаан байж гэнэ. Энэ хатан нь хааныхаа адууны хүнд дурлаж элдэв аргаар аргалан аль бүх сайныг хэлж, эд мөнгөөр өдөөж, өөрийн зүгтээ татахаар ородсон ч адуучин залуу ер ойшоохгүй байжээ.
Ингэхэд энэ харгис хатан дотроо их л хорсч хаандаа хэлсэн нь: “Сонсвол тэр баруун хойно түмэн эрд дийлддэггүй Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувуу гэж байдаг гэнэ. Хэрэв энэ хоёр амьтныг барин авчирч ... Бух хар нохойгоор нь хот хашаа сахиулж Бух хар шувуугаар нь адуу малаа харилуулбал хот хашаанд минь халдах дайсангүй болж хонхор гуу дүүртэл адуу мал үржинэ” гэсэнд хаан нь их баярлаж “энэ харин сайн хэрэг байна. Гэвч хэн яаж энэ хоёр амьтныг авчирч чадах вэ? Миний сонссоноор бол энэ хоёр амьтан сүрхий догшин, урьд очсон хүн бүхэн цөм идэгдэж амьд буцаж ирсэн хүн нэг ч гарсангүй гэдэг” гэж зовоход хатан дотроо бодсон нь “ Одоо энэ адуучин хүүг явуулж барьж ир гэвэл тэр муу амьтан очин амиа өгөхгүй хаа явна?” гээд хаандаа хэлсэн нь “Би үзвэл манай тэр адууны залуу идэрхэг баатар маягтай. Түүнийг явуулбал олж ирж чадах магадгүй” гэсэнд хаан нь даруй зарлиг буулгаж адууны залууг дуудан авчраад тушаасан нь: “Чи баруун хойш явж Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувууг барьж ир! Үгүй бол толгойг чинь авна” гэсэнд хатан адуучин хүүг харж үзээд “Чи ямар аймшиггүй миний санаанаас зөрчдөг вэ? Одоо хатан эхийнхээ сүрхийг мэдэх болно” гэж бодож гэнэ.
Тэгээд адуучин хүү “Аргагүй энэ хатны хорт санаа байна” гэж мэдээд мориндоо мордож өндөр уургаа атгаж явсаар нэг ухаа толгойн энгэрт ирээд мориноосоо бууж толгойгоороо баруун хадыг дэрлэж, хөлөө зүүн хадны дээр тавиад “Баахан унтъя” гэж байсанд чихэнд нь яг хүн уйлж байх шиг, дуулж байх шиг инээж байх шиг сонсджээ. Тэгээд босч үзсэнд юу ч харгдахгүйд “Энэ эзгүй хар хээр газар хэн инээж уйлж дуулах вэ?” гэж бодоод дахин хэвтээд “Унтъя” гэтэл үнэхээр бас хүн уйлж дуулж инээж байх тул адуучин хүү босоод морио унаж ухаа толгойг давж гараад үзсэнд нэгэн цагаан хас гэрт нэг охин нь уйлж бас нэг охин дуулж гуравдугаар охин нь инээж байна гэнэ.
Тэгээд адууны хүн очиж асуусанд энэ гурван охины хэлсэн нь “Бид гурвуулаа Хан Гарьдын арван гурван охины хамгийн бага гурав нь билээ. Бидний арван эгчийг аварга могой өдрийн нэгийг залгисаар байгаад арвуулыг цөм залгив. Одоо энэ өдөр бас ирна. Тийм болохоор бидний энэ өдөр залгигдах нь уйлж, маргаадар залгигдах нь дуулж нөгөөдөр залгигдах нь инээж байна” гэсэнд адуучин залуу асуусан нь “Таны ээж чинь юунд таныг хамгаалахгүй вэ?гэсэнд охид “Ээж минь хэдэн удаа аварга могойтой тулалдаж дийлсэнгүй” гэж хэлжээ.
Ингэж байтал гэнэт салхи сэржигнэн боссоныг үзээд гурвуулаа царай зүс нь хувирч өөд уруугаа гүйж адуучин залууг “Чи түргэн яв. Одоо могой ирж байна. Хэрэв чи зугтахгүй бол чамайг ч бас залгина” гэж адуучин хүүг шаардсаар гаргасанд адуучин хүү агт мориндоо мордож алс хойш гарч харсанд улаан тоос дэгдэн уул хад түрчингэж ус мөрөн цалгиж салхин жавар дэгдэн нэгэн их аварга могой гулган явж ирж байна гэнэ. Үүнийг үзээд гэнэт морио ташуурдан давхиж ойртон очоод урт уургаа даллаж хүзүүнд нь хаян оруулаад хүчний чинээгээр мушгиж хүдэр их могойг хөдөлгөхгүй боомилсонд аварга могой бачимдаж амь тэмцэн үсэрсэнд уургын шижмийн эрч нь чангарч урван хөрвөн дутаахын зайгүй болж хий амьсгаа нь бөглөрч, хэцүү сүүлээрээ гуядсаар үхэв гэнэ.
Тэгээд энэ гурван охин үүнийг үзээд адуучин хүүд талархан цай хоол өгч их баярлаж байхад их охин нь хэлсэн нь “Одоо манай ээж ирэх шавах. Манай ээж бол уур түргэн, хилэн догшин хүн юм. Хэрэв чи энд байвал чамайг цохиж алахад саатахгүй. Чи урд ухаагийн толгойд нуугдаж бай. Ээж ирсэн хойно бид учрыг нь хэлж үзье” гээд адуучин хүүг ухаагийн толгойд очуулж нуулгав гэнэ.
Тэгээд адуучин хүүг нуун сууж байтал алс өмнөөс нэгэн хэсэг хар үүл харвасан сум шиг түргэн нисч ирээд энэ цагаан гэрийн дээгүүр гурав эргэж хар үүлний дундаас нэгэн хэсэг цагаан үүл далбалзан гарч шууд дорогш буугаад цагаан гэрийн тооноор нисэн оров гэнэ.
Тэгээд Хан Гарьд үлдсэн гурван охин нь нэг ч дутуугүй бөгөөд их л баяртай байхыг үзээд “Аварга могой ирсэнгүй юу?” гэж асуужээ. Охидын хэлсэн нь: “Энэ өдөр нэг адуучин залуу ирж аварга могойг уургалж боомилж алав” гэсэнд Хангарьд их л баярлаж “Тэр адуучин залуу хаа байна! Та нар харин амиа аварсан хүний ачийг хариулахгүйгээр хааш нь явуулав?” гэсэнд “Мөн өмнө ухаагийн толгой дээр нууж байна” гэсэнд “Адуучин хүүг хурдан авч ир” гэв.
Ингээд адуучин хүүг Хан Гарьд эхтэйгээ уулзуулсанд Хан Гарьд хэлсэн нь “Хүү минь их баатар байна. Бидний дайсан аварга могойгалж охидын минь амийг аварсан ачийг чинь хариулна. Хүү минь аль нутгийн хүн бэ? Алсын зорилго юунд вэ?” гэсэнд адуучин хүүгийн хэлсэн нь: “Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувууг барихаар явж байна” гэсэнд Хан Гарьд “Энэ харин бэрхтэй явдал байна. Гэвч ээж нь чамд туслаж өгье” гэж хэлжээ.
Тэгээд гурван өдөр бэлтгэл хийж Хан Гарьд нэг хатуу төмөр дэгээ хийж аваад хоёулаа явж, удсангүй. Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувууны нутагт ирж үзсэнд хоёр хар уул шиг сууж байна гэнэ.
Бух хар нохой нь бол газар дээгүүр амьтан явуулахгүй барьж иддэг бөгөөд Бух хар шувуу нь агаар дээгүүр жигүүртэн нисүүлэхгүй хөөж иддэг тул эд хоёул адуучин хүү, Хан Гарьдын ирэхийг үзээд шувуу нь хар солонго татаж дээш босч Хан Гарьдыг шууд нэхэн ирэхэд Хан Гарьд хатуу төмөр дэгээгээрээ нэгэнтээ гохдож Бух хар шувууг барьж авав. Бух хар нохой нь адуучин хүүг барьж идэхээр гүйн ирэхэд адуучин хүү алавхийж чихдэн мордоод цохисоор номхон болгож өгчээ.
Тэгээд адуучин хүү Хан Гарьдад гүн талархал хийж салаад Бух хар шувуугаа мөрөн дээрээ суулгаж Бух хар нохойгоо дагуулж нутагтаа харьж ирэхэд хаан нь сургийг нь сонсоод их л айж “Энэ Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувуу хүн барьж иддэг. Одоо яах билээ?” гэж хаан үнхэлцгээ хагартал айгаад ширээнээсээ бууж уутаа үүрч дутаан явав гэнэ.
Хатан нь хамаг сайхан заслаа гаргаж чимэглээд адуучин хүүг угтан ирэхэд Бух хар нохой хийгээд Бух хар шувуу нь хамтаар очиж хатны нь хоёр тийш нь салгаж идэв гэнэ.
Тэгээд адуучин хүү хаан ширээнд сууж Бух хар нохойгоороо хот хашаагаа сахиулж Бух хар шувуугаараа адуу малаа харилгаж амар сайхан жарган суув гэнэ.

Гэр

2011-12-20T14:46:00.003+08:00

Монголын дээд өвөг хээрээр гэр, хэцээр дэр хийж явсан өнө эртний үед юм гэнээ. Хөх цэнхэр дээвэртэй, хөрст ногоон дэвсгэртэй орчлон дэлхий хэмээх оосор бүчгүй нэгэн их гэрт хүн амьтан цөмөөрөө л эвтэй сайхан амьдарч байжээ. Тэгтэл юунаас болсныг бүү мэд, нэг л мэдэхэд хоорондоо муудалцан уралцаж, хүчтэй нь хүчгүйгээ барьж идэхэд хүрэв гэнэ. Амьтад мөр мөрөө хөөн салж, зарим нь газар нүхлэн шургаж, нэг хэсэг нь усны гүнд, нөгөө хэсэг нь модны оройд гэртэй болжээ. Газар харин хүссэн бүхнээ хийж чадах ухаан гэгчийг хүнд заяажээ. ... Тэр цагт насан өндөр болтлоо ухаанаас ондоо өв хөрөнгө хураагаагүй нэгэн өвгөн байж гэнэ. Нэгэн өдөр долоон хүүдээ,
"Их гэрийн үлгэрээр бага гэрийг барьж болно" гэхэд хөвгүүд нь бодоод бодоод учрыг үл ухав гэнэ.
Өвгөн ханаран хүрээлсэн эргэн тойрны уулсыг дуурайлган бургасан хана хийв. Цасан шуурганд хаагддаг, цагийн сайханд нээгддэг өмнийн тооно, тал тал тийш урссан алтан цацрагнаас нь унь, уулын араас ургасан манан будангаас туурга, дээгүүр бүрхсэн зузаан үүлсээс дээвэр хийх санаа олжээ. Түшилдэн ханхайсан уул нуруудын араар сансрын хүрдэн салхи эрчлэн эргэж байгаа даа гэж бодуутаа хялгас томж бүслүүр хийв ээ.
Тэгээд өвгөн долоон хүүтэйгээ ханаа дэлгэж, хаалгаа босгож тооноо өргөж, униа өлгөж, туургаа барьж, дээврээ тавьж, бүслүүрээ татаад бөмбөрцөг дэлхийн хэлбэртэй бөмбөгөр цагаан гэртэй болов гэнэ.
Нарны гэрлийг наашлуулж татдаг, салхины хүчийг цаашлуулж хорьдог, нүүе гэвэл эвхээд ч ачдаг, бууя гэвэл дэлгээд барьдаг тийм таатай гэр хийсэн өвгөн буурал эцгийнхээ ухаанд хөвгүүд нь биширч аятай тавтай аж төрөх болжээ. Гэвч үлгэр үүгээр дууссангүй. Урт насалж удаан жаргасан өвгөн аав нь нэг өдөр хэвтэр орж, хөвгүүдээ тойруулан суулгаж,
-Төрөх нэг өдөр байхад, төгсөх нэг өдөр бий. Ханан гэрээсээ аав нь хадан гэртээ буцах боллоо. Яаж аж төрөхийг гэр чинь заагаад өгнө. Гагцхүү бүслүүрээ л чангалж яваарай гээд насан өөд болжээ.
Хөвгүүд нь урьдын адил мөн л учрыг ололгүй гайхаж хоцров. Тэгтэл нэг өдөр гэрийнх нь бүслүүр суларчээ. Бие биедээ найдсаар хэн нь ч чангалж таталгүй суутал гэр нь яйжийж унав гэнэ. Ах дүү долоо чамаас боллоо, танаас боллоо гэлцэн хэрэлдэж сүүлдээ бүр таарч тохирохоо больж тарж салахдаа хүрчээ. Эцгээс үлдсэн хөрөнгийг эн тэнцүү хувааж авахаар шийдээд хана, унь хаалга, тооно, дээвэр, туургаа салган үүрч харсан зүгтээ одоход отгон дүүд нь бүслүүрээс өөр юм үлдсэнгүй.
Ууган хүү нэгэн газар хүрч хаалгаа босгон хэрүүл уруулгүй амар жимэр сууж байтал өдөржин хурц нар төөнөөд арай л шатаачихсангүй. Удаах хүү сараалжин ханаа дэлгээд унтаж хэвттэл гэнэт ширүүн бороо асгаж, аянга тасхийж эгээтэй л ниргэчихсэнгүй.
Дараах хүү туургандаа хоргодон суутал уулын үер урсгаад явчихаж. Бас нэг нь дээвэр дороо амарч хэвттэл хуй салхи босч хуу татаад хаячихав гэнэ. Нөгөө нь толгой дээрээ тооноо өргөөд сууж байтал шөнө болж, араатан чоно тал талд нь архиралдаж золтой л хүү татчихсангүй.
Униа боож овоохойлчихоод хоргодож суусан нэгийг нь хүйтэн жавар хойрч хөлдүүс болгох дөхөж гэнэ. Бүслүүрээс ондоо юм үлдээгүй болохоор отгон дүү нь бүр ч хэцүү байсан нь мэдээж. Тэгтэл нэг өдөр түүн дээр хана үүрсэн ах нь буцаад иржээ. Удаах ах нар нь удалгүй хаалга, тооно, унь, дээвэр, туургаа үүрсээр ар араасаа цувран айсуй. Тийнхүү долоон хүү өвгөн буурал эцгийнхээ гэрээс үгний учрыг сая л ухаарч түүнээс хойш үеийн үед сургаалтай өргөө цагаан гэрээ эвийн сүлд болгон дээдэлсээр амар сайхандаа жаргажээ.

Шившгийн эм

2011-12-19T10:10:00.004+08:00

Урьд нэг эхнэр өөрийнхөө эрийг голоод, өөр эрд очих гэж явтал хулгайч дээрэмчингүүд ирээд хамаг хувцас хунар элдэв юмыг нь аваад нүцгэн орхиж. Тэгэхлээр тэр эхнэр нэг их далайн захад очиж. Модны навчаар биеэ хучиж. Хэвтэж байтал нэг үнэг мах зуугаад ирж. Тэгтэл далай долгилж, далайн долгиогоор загас гадагшаа гарч. Тэгэхлээр махаа хаячихаад, загас авах гэж ухасхийж. Тэгтэл далай дахиж долгилоод загас орж явчихаж. ...Тэгэхийн хооронд махыг хэрээ зуугаад нисээд явчихаж, үнэг мах ч үгүй загас ч үгүй ийшээ тийшээ харж байж.
Тэгэхлээр эхнэр хэлж:
- Уужим санасан мах чинь тэнгэрт гарлаа, урьдаар авах билээ гэж санасан загас чинь далайн ёроолд явчихлаа. Муу өлөгчин үнэг чи хэнийг харж сэртэлзнэм? гэхэд үнэг хэлж:
"Өөрийнхөө эрийг байсаар байхад
Өөр эрд очих билээ гэж явж
Дээрэмчин хулгайчид
Дээл хувцас хамаг юмаа тонуулаад
Дэлгэр их далайн захад
Дал модны навчаар
Хамаг юмаа
Халхалж хэвтэж байгаа
Арга нь барагдсан ядуу муу шившгийн эм чамайг харнам” гэж явчихаж.
“Бусдыг хэлвэл, буцаад өөрөө хэлэгдэнэ” гэдэг энэ ажгуу.

Ертөнцийн гурав (III хэсэг)

2011-12-15T12:39:00.001+08:00

Ертөнцийн гурван буг

Харамч эм гэрийн буг
Хавтгай түлээ галын буг
Хагсан ховоо худгийн буг

Ертөнцийн гурван даардаггүй

Ууланд төрсөн бүргэд даардаггүй
Усанд төрсөн загас даардаггүй...
Урцанд төрсөн уйгур даардаггүй

Ертөнцийн гурван давхрагатай

Өндєр тэнгэр үүлэн давхрагатай
Өвсєн дэлхий цасан давхрагатай
Өргөн далай мөсөн давхрагатай

Ертөнцийн гурван догшин

Эмээлээ туйлсан морь нэг догшин
Эхнэрээ голсон хархүү нэг догшин
Эрэг уруу буусан ус нэг догшин

Ертөнцийн гурван дєт

Сарны гэрэлд нар дөт
Насны туршид хань дөт
Ноёны хэрэгт боол дөт

Ертөнцийн гурван дунд

Сал, онгоцноос салбал далайн дунд
Саадаг нумнаас салбал дайсны дунд
Сайн мориноос салбал талын дунд

Онгироо ухна ба чоно

2011-12-14T12:09:00.003+08:00

Эрт урьд цагт нэг онгироо ухна байжээ. Нэг өдөр чононд ингэж хэлжээ. “Чоно та миний алдрыг дуулсан хойно олон дахин эргэлдсэний хэрэггүй биз” гэхэд чоно тас тас хөхрөн,
“Таны алдар ч гавихгүй юм байна.
Сэлмэн эвэрт сэлдгэр хаан,
Сахал ихт санж хаан,
Гүзээ ихт гүнд хаан, ...
Засаа ихт занхгар хаан гэлүү? Ай бүү мэд дээ, амьтны түүхийг үзвэл чамд тийм алдар нар таарахгүй байх аа!” гэж. Ухна,
“Тэгвэл чамайг би
Тархийг чинь хагартал,
Нүдийг чинь бүлтэртэл,
Хэлийг чинь унжтал мөргөнө!” гэхэд чоно доогтой
“Чи намайг бүү сүрдүүл! Мөргөх гэхэд чинь би зайлаад аргална. Би чиний жинхэнэ эрлэг чинь байна”гэхэд ухна
“Ойгоод ирвэл олгойг чинь хагална.
Дайраад ирвэл давсагийг чинь цоолно,
Гүйгээд ирвэл гүзээг чинь сүлбэнэ,
Хөөж ирвэл хөлийг чинь хуга татна” гэж хэнэг ч үгүй хэлж гэнээ. Чоно хэлсэн нь
“Би чиний эрлэг байна шүү. Бодож ярь! Чамаас өмнө чиний өвөг Янгир овогтныг бид номхруулж ирсэн түүхтэй. Чи юу ч гэж яриад нэмэргүй. Миний аманд....! тийм ээ?” гэхэд ямаа гэнэтхэн арга сүвэгчлэн,
“Чоно гуай таны хэлдэг зөв байх нээ. Гэвч та эндээ хөлөө цахдан амаа ангайгаад зогс! Би холын холоос гүйн ирээд таны ам руу шууд нисээд орох уу?” гэхэд “Тэг” гэжээ.
Чоно ч ухны хэлснээр зогсож гэнэ. Ухна ч улаан тоос татуулсаар чонын толгой руу хар эрчээрээ дайран мөргөжээ. Чоно ч ухаан алдан унаж. Ухна ч улам хурдласаар сүрэгтээ нийлжээ.
Чоно ухаан орж, эргэсэн толгойгоо сэгсчин бодсон нь:
“Амаа ангайгаад зогссон, ухна ч давхиж ирээд тагхийтэл мөргөөд ам руу орсон юм. Бас цус гоожсоныг бодвол би зажилсан бололтой гээд гэдсээ харвал хоосон байдаг мөн хачин юм аа. Амаар ороод хуниасаар гараад явжээ. Ай даа их онгирохын гай л энэ дээ. Мэдсэн бол онгироо ухныг олон үг хэлүүлэлгүй дор нь л иддэг байж. Дараа таарвал онгирохоо л больё!” гэж бодон гуйван шогшсон гэдэг.

Өвгөн хулганын үлгэр

2011-12-12T10:31:00.001+08:00

Урьд цагт нэгэн уудам газар холбоотой хоёр өндөр уул байв. Тэр ууланд нэгэн арслан амьдарч насан багаасаа эхлэн хоёр уулын үзүүр хооронд үсрэн харайж наадан тоглодог байжээ.
Мөн хоёр уулын хоорондох гуу жалганд нэгэн хэсэг олон хулгана үүрлэн оршиж байсны дотор нэг өвгөн хулгана байжээ. Тэр нэгэн өдөр хулгануудаа цуглуулж өгүүлсэн нь: “Энэ хоёр уулын орой дээр ээлжлэн үсрэн гарч нааддаг энэ арслан бол одоо нас хөгширсөн нь лав биз ээ. ... Тиймийн тул, мөн түүний хүчин тамир доройтсон атал идэр залуутай адил санаж үсэрсээр нэгэн цагт эндэгдэн энэ гуу жалганд унаж биднийг дарж алах магадгүй учир эндээс зайлж өөр газар үүр засч нутаг сольё” гэв.
Олон хулгана өвгөн хулганын үгийг үл зөвшөөрөн “Энэ маань нас нь өвгөжрөөд дэмий үг чалчих болжээ. Арслан уулын хавцалд унаж дарж алахаас айн зугтаж болно. Хэрэв дээд хөх тэнгэр хөхөрч харагдсаар олон он болсон нь одоо мөн хөгширсөн байх магадтай! Тэр бас газар дээр унаж үхэх магадгүй тул түүнээс зайлан хаашаа зугтаах билээ. Бид явахгүй, түүний үхэхийг үзэж махы нь иднэ” гэж хөгшин хулганыг наадаж үгийг эс хайхрав. Иймд хөгшин хулгана өөрийн ганц хүүгээ дагуулж бус газар одоод нэгэн үүр засч нутаглан суув. Өнө удалгүй нэгэн цагт мөнөөх арслан нь нэгэн уулын үзүүрээс үсрэн харайхад тэнхэл муудсаны харгайгаар нөгөө уулын оргилын тэгш газар хүрч чадалгүй ташуу этгээдийн элгэн хаданд хүрч хөл алдан улмаар бөмбөрсөөр олон хулганын ордог гуунд нэгэн баахан хад чулууны хамтаар түжигнэн унахад олон хулгана хичнээн айн сандравч зайлж чадалгүй ихэнх нь дарагдаж үхэв.
Тэр уулын ойр зуур нутаглах нэгэн хэсэг аймаг улс байсны дотор ан агнаж огт үзээгүй тэнэгдүү хөвгүүн, нэгэн өдөр анд мордох гэхэд Арьяа нэртэй нэгэн саваагүй хүн өгүүлрүүн: “Чамайг гурав хоногийн дотор оготно хулганаас олзтой ан авлаж ирвэл хувхай модноос жимс ургахад хүрнэ” гэв. Тэнэг өгүүлрүүн: “Аа хэрэв би ан агнавал чи надад эхнэрээ өгнө үү?” гэхэд нөгөө хүн “Тийм болтугай” гэж зөвшөөрөв. Тэгээд тэнэг хөвгүүн анд зүүх нэгэн нум авч яваад тэр арслангийн үхдэсийг үзэж нумаа сайтар хөвчилж дэргэд нь тавьж эгж ирээд эл учраа хэлэхэд Арьяа наадан өгүүлрүүн:
“Чи нумаа ан агнах ёсоор зүүхгүй, зүгээр хөвчлөн тавьсан нь тэр хэрхэн амьтныг хорлох вэ? Бас цагаан арслангийн үхдэлийг ямар амьтан идэхээр халдаж очих вэ?” гэхэд тэнэг хөвгүүн цөхөрч “Нумаа маргааш авчиръя” гэж шийдэв.
Тэр шөнө нэгэн үнэг мөнөөх үхдэлийг үзэж баярлаад ийн сэтгэрүүн: “Энэ мах хэзээ ч миний болов. Ийм их хоолонд учрах юун зузаан заяа билээ. Бус хоол эрэлгүй үүнийг идэж насад болно доо. “Үхнэ үхнэ гэж үхрийн мах бүү бар, баран идэхээр мэрэн ид” гэсэн хуучны үг бий тул үүнийг зүй нь урьдаар хатуу гүтүүгээс нь идэж хожим аль сайн сайхныг аажмаар идье”гэж санах хөвчлөн тавьсан нумын хөвчийг мэрж химлэсээр байтал хөвч нь тасармагц нумын гичирт өлгөгдөн үсэрч үхэв.
Маргааш нь тэнэг хөвгүүн нумаа очиж авах гэж урамгүй явсаар иртэл нэгэн үхсэн үнэг байхыг үзэж ихэд баярлавч тэр үхсэн үнэгт гар хүрч болох эсэхийг мэдэхгүй аймшиглан хардаж нумын хөвчийг гүймэг горхилон уяж түүгээр үнэгний хүзүүг оосорлон чирсээр харьж явах замын зуур ийн боджээ.
“Би энэ үнэгээ худалдаж гэр хогшил засч төхөөрнө. Бас Арьяагийн эхнэрийг авах тул тогоо шанагаа бариулж хөлөө хучуулна. Хэнээс ч дутуугүй хөрөнгөтэй, хэнээс ч дутуугүй эхнэртэй ийм хүн болох болов” гэж баярлан гүйж хариад “Арьяагийн эхнэрийг авна” гэж Арьяа ба түүний эхнэртэй зууралдаж гурав хоног ноцолдоход Арьяагийн гэргий төрхөмдөө очлоо. Иймд тэнэг хөвгүүн хоосон хоцорч үнэгээ худалдах гэвэл чирэн явж үсий нь халцгай болгосон тул хэн ч эс хэрэглэв.
Үүнд бусад хүмүүс ийн хэлэлцэв. “Эрийг бүү бас, далайг бүү янд” гэдэг хуучин сургаал Арьяад хэрэгтэй байсан санжээ. Хэтэрхий доромжилж эхнэрээсээ салав. Бас “Шунал хэтэрвэл олз зайлах” гэгч үлгэр тэнэг хөвгүүнд болов. Мэлзээ хэлэлцсэн Арьяагийн эхнэр төрхөмдөө очоод хоосон. Мэхийж чирсэн үнэгний үс зулгарч өртөггүй хоосон” гэж хэлэлцэв.
Тэр үед бус нэгэн газар арван нэгэн хулгайч хамтаар бүлэглэн хол ойроос юм хулгайлан амьдарч байсан нь нэгэн цагт хулуух юм эс олдоод өлсч ундаасахийн зовлонг эдлэж олзтой газар эрэн явсаар мөнөөх арслангийн үхдэлийг нэг нь үзэж түүний ойр нэгэн газар буудаллаж тав нь арслангийн махнаас авчрахаар явав. Бусад зургаа нь унд бэлтгэх зэрэг ажлыг үйлдэхээр хоцров.
Явсан тав нь хоорондоо ийн хэлэлцрүүн: “Энэ үхсэн арслан их боловч ганц амьтан тул бид бүгдээр идсээр байвал барагдах нь юун бэрх. Хэрэв энэ барагдвал бид урьдын адил мөн л өлсгөлөн болох юуны магад. Иймд нэгэн арга хэрэгтэй” гээд бүгдээр зөвлөж аваачих маханд хор шингээгээд өөрсдийн идэх махыг тусгай авчрав.
Бас үлдсэн зураа нь явсан тав мэт зөвлөөд уух цайнд хор хольсон бүгдээрээ нийлэлдэж хоол цайгаа ууж идээд цөм нас эцэслэв.
Үүнийг хөгшин хулгана нь хянамжлан мэдээд хөвгүүндээ ийн сургав.
“Өтлөсөн байтал залуу мэт наадвал хөгшин арслан мэт болном.
Өөр бусдыг хэтэрхий басамжилвал саваагүй Арьяа мэт болном.
Өнгөр хиншүүгүй загнавал өнөөх үнэг мэт болном.
Өтөс хорт сэтгэлийг агуулбал олон хулгайч мэт болном.
Өвөрмөц учир иймийн тулд хөвгүүн минь,
Өвгөн миний үгийг сайтар бодож
Өөрийн биеийн хэрийг мэдэж
Өнөд зүйг олж явахыг хичээтүгэй” гэжээ.

Ертөнцийн гурав (II хэсэг)

2011-12-09T14:29:00.003+08:00

Ертөнцийн гурван баян

Эрдэм ном дээд баян
Vр хүүхэд дунд баян
Эд хөрөнгө адаг баян

Газар усаар баян
Тэнгэр одоор баян
Далай усаар баян...

Эрдэмтэй хүн нэг баян
Өргүй хүн нэг баян
Хүүхэдтэй хүн нэг баян

Дэлхий өвсөөр баян
Далай загасаар баян
Дээдэс (огторгуй) одоор баян

Далай лам жанчаар баян
Дайтуу хот зоосоор баян
Хөх тэнгэр одоор баян
Хөрст дэлхий үндсээр баян

Ертөнцийн гурван бээрэг

Vүрээ засдаггүй шувуу бээрэг
Өвлөө мартсан аж ахуй бээрэг
Өтөг бууцгүй мал бээрэг

Ертөнцийн гурван бэрх

Замгүй давааг давахад бэрх
Зангилсан үгийг тайлахад бэрх
Зааны соёог залахад бэрх

Оготно

2011-12-08T09:48:00.007+08:00

Эрт урьд цагт мөнгөн сүүжтэй оготно мөсөн дээгүүр гүйж явжээ. Хальтарч ойчоод мөнгөн сүүжээ хугалчихжээ. Тэгээд оготно,
- Мөс, мөс, чи хэцүү юу? гэж
- Хэцүү гэж.
- Хэцүү байтлаа чи юунд наранд хайлдаг вэ? гэж.
- Нар хэцүү л дээ...
- Нар чи хэцүү юу гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаа юунд уулын цаагуур тонгойн тонгойн орчихдог вэ?
- Уул хэцүү л дээ гэж
- Уул, чи хэцүү юу чи гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаа юунд тарвага зурманд давсгаараа цоолуулаа вэ? гэж
- Тарвага зурам хэцүү л дээ гэж
- Тарвага зурам чи хэцүү юу? гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаа хоёр хөлтэй хохимойгоос юунд айдаг вэ? гэж
- Хоёр хөлтэй хохимой хэцүү л дээ гэж
- Хоёр хөлтэй хохимой, чи хэцүү юу? гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаа хэнгэрэг цанын дуунаас юундаа айдаг вэ чи?
- Банди хэцүү л дээ
- Банди, чи хэцүү юу? гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаасаа юунд бурханд тонгойгоод мөргөдөг вэ чи? гэж
- Бурхан хэцүү л дээ гэж
- Бурхан, чи хэцүү юу гэж
- Хэцүү гэж
- Хэцүү байтлаа чи юунд хар хайрцганд хавхаглуулдаг вэ? гэж
- Хайрцаг хэцүү л дээ гэж
- Хайрцаг чи хэцүү юу? гэж
- Хэцүү гэхээр нь оготно ёроол, арыг нь мэрээд нүхлээд хаячиж гэнэ. Ингээд амар сайхан жаргажээ.