" YAZI "

Hakkâri İzlenimleri (1)

2015-08-11T09:42:00.002+03:00

Yedi günlük Rize Çamlıhemşin Yaylaları ve beş günlük Hakkâri gezisinden döndükten sonra bir kaç gün şaşkınlığımı üzerimden atamadım. Hem Karadeniz’de hem de Hakkâri’de üç bin metrelik irtifalarda gezdikten sonra İstanbul’a dönmek kolay olmadı. Önce Hakkâri seyahatini daha sonra da Karadeniz seyahatini yazmaya karar verdim. Dokuz bin kareye varan fotoğraf arşivini ayıklamak da epey vakit alacağa benziyor.

Her şeyden önce bölgenin tarihini ve coğrafyasını öğrenmek gerekir. Tarih konusuna şimdilik kısaca değinirsek; İlk çağlardan itibaren insan topluluklarının barındığı bölgede MÖ. 9 bin yıl öncesinden kalma mağara resimleri bulunmuştur. Daha sonra Urartu, Asur uygarlıklarının hüküm sürdüğü bu topraklar sırasıyla Pers, Grek,Roma, Arap, Ermeni krallıklarının etkisinde kalmıştır. Bölge her zaman uzun savaşlara sahne olmuştur. Hakkâri 1514’te Çaldıran Seferinden sonra Osmanlı topraklarına katılmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında 24.04.1915’te Rusların işgaline uğrayan Hakkâri, 22.04.1918 tarihinde Rus işgalinden kurtarılmıştır. 1926’da yapılan Ankara Antlaşması ile Musul ve Hakkâri’nin beş bölgesi sınır dışında kaldı. Hakkâri 1933 yılında Van iline bağlanmış, 1936 yılında yeniden il statüsü kazanmıştır. (Hakkari Üniversitesi broşüründen alınmıştır.)

Hakkâri bölgesinde iki ana sıradağ kütlesinden söz etmek mümkün. Cilo ve Sat sıradağları. Dağlarla ilgili bir alıntıyı aşağıda notlar kısmına alıyorum. (Dağlar)

Birinci Gün

İstanbul’da giderek yeknesak hale gelen yaşamı biraz hareketlendirmek biraz da uzun süredir merak ettiğim ama bir türlü gidemediğim Hakkâri ilinin sınırlarında bulunan Cilo ve Sat Sıradağları Reşko ve Sat Buzulu ve Reşko dağını yakından görmek için iki bin kilometrelik bir yolculuğu göze alarak uçakla Van’a hareket ettim. Her dağcı ve doğa yürüyüşçüsünün hayallerini süsleyen Cilo ve Sat Dağları’nı yakından görme arzum çok güçlüymüş demek ki.

Bukla Tur ile Fujifilm ortak projesi olan Cilo Seyahati fotoğraf sanatçısı Faruk Akbaş’ın rehberliğinde fotoğraf eğitimi ağırlıklı bir gezi amacını taşıyordu. Bu seyahat aslında iki amaca birden hizmet ediyordu. Hem Türkiye’nin en ilginç doğa harikası dağlarda dolaşacak hem de yeni aldığım Fujifilm XT1 kamerayı denemek ve öğrenme fırsatım olacaktı. Hemen yer ayırtıp ciddi bir ücret ödedikten sonra gruba dahil oldum. Anlaşıldığı kadarıyla tura talep fazla değildi. Başvuru sayısı sekizin altında kalıyordu. Minimum katılımcı sayısına rağmen gezinin gerçekleşeceğini firmanın sahibi Okan Yenigün beni Çat Köyü’nde arayıp telefonla bildirdi. Çamlıhemşin yaylaları seyahatinin hemen ardından gelen bu ilginç fırsatı kaçırmak istemedim.

Sırt çantası, dağ botları, bol alternatif giysi ile kamera ve Fujifilm’den ödünç aldığım iki lensle iki saatlik bir uçak yolculuğundan sonra Van’a indik. Ramazan Bayramı dolayısıyla uçaklar tıklım tıklım. Daracık Van havaalanında adım atacak yer yok. Uçakta birkaç kişiye gözüm takıldı. Bizim fotoğrafçı grubundan olabilirler diye aklımdan geçirdim. Nitekim yanılmadığımı sonradan anladım. Dörtte dört tutturmuşum. Fena değil. İlk kez geliyorum buralara. Van Gölü sakin bir deniz gibi öylesine uzanıp gidiyor. İlk bakışta eski yapılar göze çarpmıyor. Buralardaki şehirleşme Urartu uygarlığından hiç feyz almamışa benziyor.

Eski adıyla başkent Tuşpa’nın iki bin yıl önce bu bölgenin en güzel şehri olduğu anlatılıyor. O güzelim şehirden geriye çok az şey kaldığı söyleniyor. Van Müzesi’ne uğramak için vakit yok ama duyduğum kadarı ile müzede çok az eser varmış. Talan etmişler bu bölgeyi. Yerel halk İranlı, Ermeni ve Kürt. Sonradan önce İskender daha sonra Araplar ve Moğollar da geliyor.Yıkımı ve halkın çektiği acıyı düşünmek bile istemiyorum. Bugün burada yaşayan insanların gözlerine o tarihin derinliklerinden gelen korku gelip yerleşmiş. Her dönem bir zorba çıkmış ortaya. İnsanların huzur içinde yaşayacakları bir yer yok buralarda. Nereye kaçsan gelip seni buluyorlar. Yeniden alel acele inşa edilmiş gibi duran betonarme binalar hiç hoş görünmüyor. Mimari bir estetikten yoksun olan bu binaları depremden sonra yenileme fırsatı vardı. Ama her şeyin çarpık bir dengeye oturtulduğu menfaat çarklarının estetik kaygılara prim vermediği kesin. Belki de deprem nedeniyle toplanan paralar, yardımlar şehrin yeniden inşa edilmesine yeterdi ama kim bilir? Devlet halka hesap vermiyor, halktan hesap soruyor. Zorbalık düzeni bu bölgede sürüp gidiyor. Kaba gücü elinde tutan halkı hiç çekinmeden eziyor.

Grup toplandıktan sonra minibüsle Hakkâri’ye doğru yola çıkıyoruz. Dört gece beş gün sürecek olan seyahatin öngörülen programı şöyleydi:

15 Temmuz
16 Temmuz Reşko Buzulu
17 Temmuz Berçelan Yaylası ve Gölü
18 Temmuz Sat Buzul Gölleri ve mağara resimleri
19 Temmuz Hoşap Kalesi

Bu seyahatin benim için en etkileyici bölümü Cilo, Reşko Buzulları ve Yüksekova “Sat Dağları” buzul göllerine yapılan tırmanışlar ve Trişin yaylasında olduğu söylenen neolitik zamanlardan kalma kaya resimleri idi. Bölgede tarihi eserlerden ziyade doğal güzelliklerin daha fazla olduğu dikkate alınırsa gezinin ağırlıklı olarak manzara fotoğrafçılığını geliştirme amaçlı olacağı anlaşılıyordu. Nitekim öyle de oluyor. Minibüste rahat rahat oturuyoruz. Sayımız az. İstanbul’dan beş, Ankara’dan bir, Fethiye bir olmak üzere grup lideri Faruk Akbaş ile birlikte yedi kişiyiz. Erzincan’dan da iki kişilik bir video film ekibi de bize katılınca dokuz kişi oluyoruz. Hakkâri Üniversitesi Spor Akademisi öğretim üyelerinden üç rehberi de sayarsak on ikiye ulaşıyoruz.

Van’a iner inmez ilk fark ettiğim şey buralarda farklı bir dil konuşulduğu ve insanların çekingen ve sürekli tetikte durduğu oldu. İnsanların gözlerinde bir ürkeklik bir bıkkınlık var. Kürtçe ve Koyu Doğu aksanlı Türkçe buraların iletişim dili. Kimse yüksek sesle konuşmuyor. Buraların insanıyla aramızda farklılıklar var. Hakkâri’ye yaklaştıkça bölgedeki bariz askeri varlığı hissediyorsunuz. Kontrol noktalarında ağır silahlarla donatılmış tam teçhizatlı birliklerin konuşlandığı yollarda insanın içine ister istemez bir korku düşüyor. Hüviyet kontrolü ve nereden gelip nereye gittiğinize ilişkin sorular yadırganmıyor.

Oysa burası demokratik bir ülke olsa kimse kimseyi böylesine sorguya çekemeyecek. Birden medyanın yalan yanlış ve yan tutarak çizdiği resim gözlerinizin önüne geliveriyor. Her tür komplo mekanizması çalışıyor. Yollarda patlamaya hazır mayınlar, keskin nişancıların konuşlandığı tepeler; zırhlı araçlar, Tomalar, biber gazları ve taş atan çocuklar. Medyanın beyninize zorla ve ahlaksızca çarpıtarak indirdiği bu zoraki senaryo muhakeme ve gözlem kabiliyetinizi etkiliyor. Sağlıklı düşünebilmek için çaba harcıyorsunuz. Kuşku sarıyor etrafı bir sis bulutu gibi. Deneyimli bir gözlemci olmak gerekiyor.

Yolumuz üzerinde bulunan Akçalı Köyü yakınlarındaki Pamukkale’ye benzediği söylenen travertenleri ziyaret edeceğiz. Van Hakkâri karayolunun 87. kilometresinden toprak bir yola saparak Zap Suyu’na dökülen Karacasu adı çayın kaynağına doğru tepelere tırmanıyoruz. Berbat bir yol. Bu kadar tozlu bir yolu ilk defa görüyorum. Tozdan öksürenler çoğunlukta. Minibüsün kapısı tam kapanmadığı için içeriye toz doluyor. Boynumdaki fuları kovboylar gibi maske yapıp tozdan korunmaya çalışıyorum.

Burada da karakollar da var. Akçalı Köyü birkaç evden ibaret. Alabildiğine uzanıp giden tarlalar ıssız görünüyor. Birkaç yüz metre daha tırmandıktan sonra Cilo Dağları’na kadar uzanan derin vadilere ulaşıyoruz. Cilo Sıradağlarında çoban ateşlerinin dumanları görünüyor. Akçalı Travertenlerini fotoğraflamak üzere vadinin aşağısında ağaçların arasından akıp giden şelalenin döküldüğü yere inmemiz gerekiyor. Kayalık zemin neredeyse hiç geçit vermiyor. Tehlikeli bir iniş. Yaklaşık 2500 metre irtifadayız. Karacasu Çayı, Merkez Dağ (3240 m), Küçükkale Dağı (3040 m) ve Gilehöyük Tepe (3505 m) yamaçlarından fışkıran pınarların sularını toplayan Karacasu Çayı daha sonra Zap Suyu ile birleşiyor.

Kayalık ve taş sarp bir zeminden inmeye başlıyoruz.[1] Patika filan yok. Öylesine dokunulmamış bir yer. Doğa cömertçe açıyor kendini. Rengarenk çiçekler sarmış her yeri. Vadinin derinliklerine indikçe çiçekler, kelebekler ve arılar çoğalıyor. Her tehlikeyi hesaplayarak zik zaklar çizerek vadinin dibine kadar inmeyi başarıyorum. Belime kadar otlara bata çıka şelalenin dağdan fışkırdığı kayalıklara ulaşıyorum. İki üç farklı yönde gelişen travertenin kahverengiyle beyaz arasında değişen teraslar oluşturduğu görülüyor. Zaman zaman ağır bir kükürt kokusu geliyor burnuma.

Merkez Dağ’a doğru uzanan çayırların yeşiliyle travertenlerin beyaz sarı ve kahverengi tonlardaki şekillenmelerini kamerayla yakalamaya çalışıyoruz. Saatlerce çekim yapılacak kadar malzeme var bölgede. Travertenlerin[2] dalga dalga yüzeyinde bir perde gibi su akıyor. Dağdan büyük bir hızla gelen Karacasu tam da travertenlerin orada yedi sekiz metreden dökülerek bir dev kazanı oluşturuyor.

Buranın bir fay hattı olduğu kesin. Okuduğum bir deprem raporunda bu açıkça belirtilmiş.[3]Kocaeli Deprem Sempozyumu 2005 raporunda bölgedeki deprem hassasiyetleri açıkça ifade ediliyor. Bu traverten bölgenin de olası bir fay kırılmasında ne olacağı bilinmez.

23 Ekim 2011 Van depreminden sonra yaralar sarıldı mı? Yeterli tedbir alındı mı sorusunun cevabı çok net. Resmi kayıtlara göre 600 civarında yaşam yok olurken beş bine yakın yaralı ve bir o kadar da bina hasarının meydana geldiği açıklandı. Resmi rakamlara inanmak için ortada bir sebep yok. Devlet bu tür olaylarda gerçek rakamları şu veya bu sebepten dolayı açıklamıyor. Bölgedeki etnik hassasiyet bir güvensizlik ortamı doğurmuş. Buranın Kürtçe konuşan halkı devlete güven duymuyor. Devlet de onlara güven duymuyor. Bir güven bunalımı sarmalını her yönü kapladığını insanlarla konuştukça algılamamak mümkün değil. Kontrol noktalarında askerlerin ses tonunda saklı olan o zorbalık ve tek yanlılık halkla devlet arasında aynen Karacasu’nun zaman içinde Merkez Dağı oyarak açtığı kanyonun iki yakası gibi uçurumlar açıyor. Bu uçurumların kapanması çok zor. Devlet tek yanlı olarak bu Det Facto ilişkiyi kurmuş. Hoşap Kalesi’nde konuştuğum köyün yaşlılarının yüzlerindeki derin çizgilerden de anlaşılıyor bu.

Karacasu Çayı’nın oluşturduğu bu mini kanyon sürprizlerle dolu. Çay kıyısı boyunca uzanıp giden çiçek denizi üzerinde kelebek, arı, böcek orduları dolaşıyor. Bölgedeki endemik çiçek çeşitliliği dikkat çekici. Yabani sümbül çeşitleri, salep otları, orkideler, çan çiçekleri, ters laleler, yüksük otları bunlardan sadece bazıları. Hakkâri bölgesinin bir doğa harikası olduğunu rahatlıkla söylemek mümkün. Cilo ve Sat Dağları bölgenin en önemli ekosistemleri. Yaklaşık yirmi bin yıllık buzulların yer aldığı bu dağlardaki buzul gölleri, akarsular tüm bölgeyi besleyen doğal kaynaklar olarak tanımlanıyor.[4]

Yer kabuğunun çatlağından sızan kalsiyum bikarbonat ihtiva eden suların yeryüzünde bıraktığı izler bunlar. Bilimsel izahatın dışında görüntü olarak insanda hemen bu suyla banyo yapma isteği uyandırıyor. Yola köylülerin diktiği levhada beyaz zemin üzerine siyah harflerle “Pamukkale” yazılmıştı. Ne de olsa tanınan isim bu. Bir çok yerde “Doğu’nun Pamukkale’si” tabiri kullanılıyor. Issız topraklar buralar. Kimsenin ekip biçmediği ama yüksek otları balya balya yığıp bıraktıkları görünüyor. Buralarda bu ovaların çok az olduğu bölgelerde sık sık aynı şeyi görüyoruz. Otlar kesilmiş balyalanmış ve oraya bırakılmış. Daha sonra gelip ihtiyaçları olduğunda alacaklar her halde. Kanyonun derinliklerine indikçe kuş sesleri artıyor. İnsanlardan ürkmeyen korkusuz kuşlar. Hasret kaldığım bir şey kuş sesleri. Doğa yürüyüşlerinde ormanın, rüzgârın ve kuşların sesini duymak için sessizce beklemek gerekiyor. Oysa Toros Dağları yaylalarında tek bir kuş sesi bile duymak mümkün değil artık.

Vadinin dibinde akşam güneşinin ilk ışıklarına kadar çekim yapıyoruz. Faruk Akbaş ve diğer arkadaşlar “kompozisyon” çalışıyorlar. İnsan unsurunun doğayla birleştirilerek görselleştirilmesi hiç te kolay değil. Konu travertenler ve kanyonun derinlikleri olunca bir çok kompozisyonu denemek gerekiyor. Ben doğa ve insan ilişkisini fotoğraflamayı çok iyi beceremiyorum. Bu grafiksel hatta geometrik bir düşünce tarzını gerektiriyor. Geniş açı lenslerle normal lensler arasında büyük farklar oluşuyor. Özellikle de böylesine dağlık bir coğrafyada ışığın yayılışını kontrol etmek kolay değil. Ben yine çiçeklerime ve kelebeklerime dönüyorum. Akşamın son ışıkları tepeleri yalarken Hakkâri’deki ilk günümüzün sonuna geliyoruz.

——————————————————————–

(Dağlar) Hakkâri il topraklarını ortadan bölen Zap Suyu Vadisi’nin doğusunda Hakkâri Torosları’nın ana kütlesi kuzeydoğu ve güneydoğu yönünde açılarak İran ve Irak sınırlarına dek uzanır. Yörenin en yüksek tepesi, ülkenin de en yüksek dağlarından olan Cilo Dağı’ndadır. Hakkâri il merkezi doğusunda Zap Suyu’ndan sonra Sümbül (3467 m) ve Mere (3200 m) dağları ile birden bire yükselen Cilo kütlesinin temelini, kalkerli ve volkanik kayalar oluşturur. Batı-doğu yönünde uzanan bir kıvrım dağı olan bu kütle, doğuya gidildikçe yükselmektedir. Ana kütle 3000 m yüksekliğinde bir kabartı durumundadır. Sırtın sağında ve solunda genellikle çıplak, dik ve sarp çok sayıda doruk yükselir. Bunlar sırasıyla 3500 m yükseltili Kisara Dağı, 4060 m yükseltili Suppadurek Dağı, 3700 m yükseltili Köşedireği Dağı ve bütün Cilo kütlesinin en yüksek noktası olan 4135 m yükseltili Reşko (Gelyaşin ya da Uludoruk ) Tepesi’dir. 3850 m yükseltili Maunseli Sivrisi ve 3650 m yükseltili Gelyano Tepesi asıl kütleden ayrılarak kuzey yönünden uzanan bir kol üzerindedir. Zap Suyu’nun doğusunda Sümbül Dağı ile başlayıp Gevar Ovası’nın güneyi boyunca İran sınırına dek uzanan bu yüksek sıra dağlar, güneydeki Irak sınırı arasında kalan Şemdinli yöresinin en sarp kesimidir. Cilo ve Şemdinli yörelerindeki yüksek dağlardan çıkan ve güney yönünde akan akarsular, kalkerler ve volkanik kayaçlardan oluşan toprakları zamanla oymuş ve birtakım sarp bölmelere ayırmıştır. Cilo Dağı’ndan güney batı yönünde Zap Suyu dirseği içine doğru uzanan geniş dağ kütlesi, bu şekilde yontulmuş ve parçalanmıştır. Bu engebeli kütle üzerinde 3000 m’yi geçen çok sayıda doruk vardır. 3250 m yükseltili Beridalo ve Yekboy Dağları, 3250 m yükseltili Samur Dağı, 3460m yükseltili Gare Dağı bunların başlıcalarıdır. Avarobaşın Çayı (Rubareşin) ile Şemdinli Çayı arasında geniş ölçüde volkanik kayalardan oluşan Sat Dağları (İkiyaka Dağları) uzanır. Kütlenin üzerinde 3540 m yükseltili Sat Dağı ile 3356 m yükseltili Gevaroki Dağı önemli doruklardır. Kaynak: Hakkâri Üniversitesi kitapçığı: http://husis.hu.edu.tr/doc/0/pdf/Hu_2013_faaliyet_raporu_cmyk.pdf

[1] Seyahatten döndükten sonra yaptığım araştırmada bölgeye ait bir makaleye rastladım. Yüzüncü yıl Universitesi, Egitim Faktiltesi ve Atatürk Universitesi, Kazim Karabekir Egitim Fakultesi öğretim üyeleri Yrd. Doçent .Dr. Süleyman ELMACI ve Yrd. Doçent .Dr. Ramazan SEVER’in Eastern Geographical Review sayı 15, sayfa 137’de yayınlanan, DOĞAL BiR ANIT: AKÇALI TRAVERTENLERi (VAN-BAŞKALE) başlıklı makalesi konuya az da olsa biraz ışık tutuyor. Akçalı Travertines (Van-Baskale): A Natural Monument

[2] Traverten; kalsiyumbikarbonat Ca (HCO3) içeren soğuk ve sıcak su kaynakları tarafından çökeltilen karbonatlı oluşumlardır. Denizli-Pamukkale, Ağrı-Diyadin, Erzincan-Otlukbeli Gölü, Erzurum-Hölenk, Van-Başkale, Hadim-Aksazak, Hadim-Yerköprü, Sındırgı- Hisaralan, Cihanbeyli-Bolluk Gölü, Bolu-Akkale, Sivas-Sıcakçermik gibi birçok yerde birer doğa harikası olan bu traverten birikim şekilleri bulunmaktadır.

Kaynak: Yrd. Doç. Dr. Selahattin POLAT Uşak Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Uşak, TÜRKİYE’DE TRAVERTEN OLUŞUMU, YAYILIŞ ALANI VE KORUNMASI, MARMARA COĞRAFYA DERGİSİ SAYI: 23, OCAK – 2011, S. 389-428 İSTANBUL –

[3] Hakkari yöresinde bölgesel ölçekte üç önemli tektonik yapı yer alır. Bunlar Bitlis Kenet Kuşağı (BKK), Şemdinli Yüksekova fay kuşağı (ŞYFK) ve Başkale fay kuşağıdır. Kaynak: Ali Koçyiğit, 2005.01.25, MW 5.9 SÜTLÜCE (HAKKARİ) DEPREMİNİN KAYNAĞI: BAŞKALE FAY KUŞAĞI, GD TÜRKIYE.

[4] Hakkâri il topraklarının yaklaşık % 87’sini kapsayan dağlar, genellikle ülke dağlarının ortalamasından daha da yüksektir. Bu dağların en önemlileri; Cilo (4.135), Sandil (3.818), Mordağ (3.810), Karadağ (3.630), Geverok (3.680), Sümbül (3.250 m.)’dir. Cilo ve Sat dağları yöresi bölgenin en önemli doğal varlıklarıdır. Bu dağlardaki 20 bin yıllık buzullar, buzul gölleri ve barındırdığı yaban hayvanlar ve endemik bitki örtüsü ile bölge “doğa harikası” olarak nitelenebilir. Kaynak:http://www.daka.org.tr/panel/files/files/yayinlar/TRB2_Bolgesi_MDA_DogalKaynaklar_2011.pdf

Neyi Seçiyorum..?

2015-06-05T23:39:00.001+03:00

Yine bir seçim dönemi yaşanıyor. Bol küfürlü, skandallı, kavgalı, bol gürültülü, bombalı, TOMA’lı ve biber gazlı.

Bu seçimlerin ve geçmiş seçimlerin bol aritmetikli, kavranması zor bir yanı var. Seçmen sayısı, baraj, nispi mi yoksa çoğunluk mu gibi parametreler var. Sonuç itibariyle basit bir sistem değil. Türkiye’de seçim sistemi olarak “yüksek barajlı liste usulü nispi temsil sistemi” uygulanmaktadır. Yüzde onluk bir baraj söz konusudur. Seçmen bölgesi söz konusu olmaksızın siyasi partilere veya bağımsız adaylara oy vermektedir. Siyasi partiler de daha önce belirlemiş ve deklare etmiş oldukları listelere göre seçim bölgelerindeki oy sayılarına göre milletvekili çıkarmaktadırlar.

7 Haziran 2015 Milletvekili Genel seçimlerinde oy kullanacak seçmen sayısı (55,922,380 ) Elli Beş Milyon Dokuz Yüz Yirmi iki bin üç yüz seksen olarak YSK Tarafından açıklanmış bulunuyor. Bir yıl önce Cumhurbaşkanlığı seçimi için belirlenen seçmen sayısından yaklaşık iki yüz bin daha fazla (55,701,719).

Seçime katılım oranı genellikle yüzde yetmiş civarında seyretmektedir. Seçmen merkez ağırlıklı bu siyasi yapıdan aslında hoşnut değildir. Devletin tüm kadrolarıyla siyasallaştığı dönemlerde halkın tercihinden ziyade çıkar gruplarının menfaatleri belirleyici olmaktadır. Merkeze toplanan siyasi güç yerel sorunlarla uğraşmaktan çok iktidarı elinde tutmak için devletin olanaklarını seferber etmeyi tercih etmektedir.

Nitekim bu seçimlerde de iyice kutuplaşan Türkiye’de mücadele dört parti arasında cereyan edecektir. Bu seçimlerin iki kritik alanı vardır. Birincisi AKP’nin uğradığı oy kaybının ne ölçüde olacağının tahmin edilememesidir. Son seçimlerde Yüzde elli oy alan AKP’nin bu seçimlerde yüzde otuzlara düşeceğinden söz edilmektedir. İkinci kritik alan HDP’nin barajı geçip geçmeyeceği konusudur. Eğer HDP barajı geçerse mecliste en az altmış milletvekiliyle önemli bir temsil sağlayacaktır. Eğer barajı geçemezse AKP ve diğer barajı geçen partilerin milletvekili sayısında orantısal bir artış olacaktır.

Bu seçimlerde oy çalma, hile ile torba saklama, bilgisayar kayıtlarında sahtecilik gibi seçim hilelerinin yapılacağı ihtimali üzerinde durulmaktadır. Yaklaşık iki aydır bu söylentiler ayyuka çıkmış durumdadır. Eğer seçimlerde hile yapılırsa, bu sonuçları çok vahim olaylar dizisinin başlangıcı demektir. İkinci tehlike parti mitinglerinde patlayan bombalardır. Özellikle de HDP mitinglerinde meydana gelen taciz olaylarının maksatlı olduğu kesindir. Hükümetin bu konuda aciz olduğu hatta ateşe körükle yaklaştığı da görülmüştür. Bu da vahim terör olaylarının seçimlerden sonra patlayacağı şüphesini güçlendirmektedir.

Seçim anketlerinin çoğu AKP’nin oy kaybını ve HDP’nin barajı geçeceğini işaret etmektedir. Bu da yapılacak seçim simülasyonunun bu iki parametre ışığında yapılmasının daha mantıklı olduğunu göstermektedir.

Yapılan istatistiki akıl yürütmeye göre ortaya şöyle iki temel senaryo çıkmaktadır:

Birinci Senaryo:

Birinci Senaryoya göre: AKP % 33-35 bandına gerileyecektir. HDP tüm sol kesimin ve bir kısım AKP oyu alarak %12-14 bandına çıkacaktır. CHP ise % 35-32 bandına yükselecek, MHP ise %18-14 bandında oy sağlayacaktır. Diğer partilerin oy oranının barajı geçmeye yeterli olmayacağı için bu seçim sistemine göre ziyan olacağını da söylemek gerekir.

İkinci Senaryo:

İkinci senaryo tümüyle sürpriz bir tabloyu ortaya çıkaracaktır. Bu sürprizde HDP barajı geçemeyecek, AKP ciddi bir oy kaybına değil de yüzde onluk bir oy kaybına uğrayacaktır. AKP % 39-36 bandında, CHP ise %30-34, MHP %18-15 bandında bir sonuçla milletvekili dağılımı gerçekleşecektir.

Birinci Senaryo milletvekili sayısı: İkinci Senaryo Milletvekili Sayısı

AKP 215 279

CHP 199 202

MHP 73 69

HD 63 -

İkinci senaryoya bakılınca HDP’nin barajı geçememesinin sonucu olarak AKP altmış milletvekili daha fazla çıkarma olanağına kavuşmuş bulunmaktadır. Esas sorun da budur. HDP’nin barajı geçip geçmemesinin CHP ve MHP oylarında belirgin bir artış veya düşüş meydana getirmediği aşikardır. Bu senaryonyu çok önceden hesaplayan partiler seçim stratejilerini de bu yönde kurmuşlardır.

Birinci senaryo gerçekleşirse Türkiye siyasi yaşamında yeni bir dönem açılacaktır. Bu dönemde AKP’yenilgisi giderek ciddi oy kayıplarına dönüşecektir. Rüşvet, ihaleye fesat karıştırma ve yolsuzluk davalarıyla partinin hırpalanacağını rahatlıkla söylemek mümkündür. En büyük zararı da Cumhurbaşkanı görecektir. Meclise verilecek gensoruları bu kez reddetmeye oy gücü yetmeyecek olan partinin geleceği pek parlak görünmüyor.

İkinci senaryo ise ciddi sorunların ortaya çıkacağı huzursuzluk dolu ağır bir dönemin başlangıcında olduğumuzu gösterecektir. HDP’nin meclis dışında kalmasının sonuçları Güney Doğu bölgelerinde giderek artan şiddet olacaktır. Bu şiddet sarmalı tüm Türkiyeyi ve meclisi sarsacak şiddette olacaktır. Nispi bir AKP başarısı gibi görünse de bu senaryo Türkiye’nin hayrına olmayacaktır.

8 Haziran sabahı Türkiye’nin hangi yolda yürüyeceğini şimdiden kestirmek kolay değil. Özgürlüklerin arttığı, beraberlik ruhunun yeniden kurulduğu refah dolu bir döneme girmediğimiz ise çok belli.

Kenan Evren ve 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi

2015-05-12T16:04:00.001+03:00

Türkiye Cumhuriyeti tarihi müdahalelerle dolu. Cumhuriyetin ilan edildiği 1923 tarihinden bu yana kaç müdahale olduğu ve bu müdahalelerin nedenleri çok kapsamlı siyasal analizleri yapmayı gerektiriyor. 12 Eylül darbesi yapıldığında Stockholm’deydim. Tüm dünya medya organlarında flaş haber olarak verilmişti. Meclis ve siyasi partiler kapatılmış, parti başkanları tutuklanmıştı. İsveç medyasına darbeyle ilgili yorum yaparak katkıda bulunmuştum. Aradan tam kırk beş yıl geçmiş. Geçen Cumartesi günü Kenan Evren’in de vefat haberi geldi. Darbeci general, müebbet hapse mahkum olduğu 12 Eylül davasında yargılanmıştı.

Cumhuriyet tarihinin en kanlı ve ağır darbesinin sonuçlarını bir gazete şöyle özetliyordu:

Bir milyon 683 bin kişi fişlendi, bir milyona yakın kişi gözaltına alındı.
210 bin davada 230 bin kişi yargılandı.
517 kişiye idam cezası verildi. 50 kişi asıldı.
71 bin kişi irtica ve komünizm propagandası suçlamasıyla, 98 bin 404 kişi örgüt üyesi olmak suçundan yargılandı.
50 binin üzerinde kişi sakıncalı olduğu için işten atıldı. 14 bin kişi yurttaşlıktan çıkarıldı. 30 bin kişi siyasi mülteci olarak yurtdışına gitti.
Yaklaşık 300 kişi gözaltındayken öldürüldü. 171 kişi işkenceden öldü.
937 film sakıncalı bulunduğu için yasaklandı. 23 bin 677 derneğin faaliyeti durduruldu.
3 bin 854 öğretmen, 120 öğretim üyesi ve 47 hâkimin işine son verildi. 400 gazeteci için toplam 4 bin yıl hapis cezası istendi.
Gazetecilere 3 bin 315 yıl 6 ay hapis cezası verildi. 31 gazeteci cezaevine girdi. 300 gazeteci saldırıya uğradı.
3 gazeteci silahla öldürüldü. Gazeteler 300 gün yayın yapamadı. 13 büyük gazete için 303 dava açıldı.
Cezaevlerinde 299 kişi yaşamını yitirdi.

Şimdi Kenan Evren’in vefatının ardından yazılanlara bakıyorum da iç karartıcı dengelerin ne kadar içine batılmış olduğunu görüyorum. Darbeci olarak mahkum edilen birine devlet cenaze töreni düzenlemek her halde bir başka ülkede olmaz. Bir hukuk sistemi düşünün ki, darbe yapmak suçuyla müebbet hapis cezası veriyor ama unvanlarını geri almıyor. Bir başka darbe davasında “Balyoz” ya da “Ergenekon” artık ne ad verildiyse önce kalabalık bir grup muvazzaf subaya müebbet hapis cezası veriliyor daha sonra berat kararı çıkıyor. darbe var mı yok mu diye tartışılan davaların yanında 27 mayıs, 12 Mart ve 12 Eylül darbeleri de fakta ortadayken tam bir yargılama yapılmıyor, gerçek suçlular işkenceciler toparlanıp hapsedilmiyor da iki general suçlu gösteriliyor. Bir yerde bir terslik olduğu kesin. Bakıyoruz şimdi de cenaze için devlet töreni yapılacak ama devleti temsilen ne hükumet ne de siyasi parti temsilcileri cenaze törenine katılmayacaklarını beyan ediyorlar. Bu nasıl bir hukuk düzeni diye sorgulamamak elde değil.

Osmanlı’nın darbe tarihi çok uzun. En bilinenlerden biri ise: 23 Ocak 1913 tarihinde Enver Paşa ve arkadaşlarının Babı Âli’yi elde tabanca bastıkları darbe. Bu baskınla başlayan bir darbe geleneği, demokrasinin değil zorbalığın ve kaba gücün egemen olduğu bir siyasi akımın özellikle iktidar gücünü elinde tutanlarla onların rakiplerinin halkın katılımı olmadan giriştikleri mücadelelerin altyapısını oluşturduğu söylenebilir. İttihat ve Terrakki adı verilen siyasi akım aslında Jakoben yani buyurgan, katılımcı olmayan bir siyasi geleneğin benimsendiği bir grup askerin söz sahibi olduğu süreçte ortaya çıkmıştır. Cumhuriyetin kurulması ile birlikte o günkü savaş şartları ve dünya genel ekonomik ve siyasi konjonktürü dikkate alınarak yine halkın katılımcı olmadığı Jakoben devlet modeline geçilmiştir. Tek parti dönemi olarak adlandırılan bu dönemde ordu ve askerler ülke siyasetinde etkili olmuşlar, gerektiğinde müdahalelerde bulunmuşlardır. 1923-1946 dönemi siyasi analizini yapan onlarca bilimsel çalışma var. Cemil Koçak, Ahmet Demirel, Mete Tunçay, Çetin Yetkin, vb. gibi düşünür yazarların eserlerini her kitapçıda bulmak mümkündür. Burada özetle darbe geleneğinin sadece 1980 yılında ortaya çıkmadığını evveliyatının olduğunu söylemekle yetineceğim. Bir diğer önemli nokta da 1982 anayasasıdır. Halen yürürlükte olan bu anayasa bir türlü değişmemiştir. Seçim barajı, baskı kanunları özgürlüğü kısıtlayıcı maddeleriyle bir türlü değiştirilemeyen bu anayasa Kenan Evren anayasasıdır. Bugün hiçbir siyasi partinin bu konuda savunulacak bir yanı yoktur. İkiyüzlü bir siyaset yürüten günümüz siyasi partilerinin bu anti demokratik anayasadan nemalandıkları da unutulmamalıdır. Bugün meydanlarda halkın desteği, milli irade nutku atan siyasilerin halen yürürlükte olan Evren anayasasına sığınarak gerçek halk desteğini yok saydıkları, nispi seçim sistemiyle parti başkanı hegemonyasını sürdürdükleri ve kendi millet vekilini seçemeyen halkın bir kısmının oylarının heba olduğu bir başka seçime hazırlanıyoruz. Geçen dört yıl boyunca anayasayı değiştirme çabalarını bilinçli olarak baltalayan siyasi partilerin amacının mevcut bozuk düzeni sürdürmek olduğu aşikardır. Halkın özgürlük talepleri, demokratik hukuk devleti rüyası maalesef bir başka bahara kalmış görünüyor. Mevcut sıkı düzen yetmiyormuş gibi şimdi dikta heveslisi siyasilerin bir de başkanlık sistemi talebi gündeme oturmuştur. Demokrasi isteyen halkın karşısına başkanlık sistemi adı altında bir de tek adam idaresi sorunu çıkacaktır.

Soğuk savaş yılları Türkiye için felaketleri de beraberinde getirmiştir. İki kutuplu dünyada bir ileri bir geri giden demokratikleşme çabalarının sert darbelerle yok edildiği görülmüştür. Farklı görüşten olanlara tahammülün olmadığı bir atmosferi yaratan da darbeler ve baskı rejimleridir. Kenan Evren Türkiye’deki sol akımları bertaraf etmeyi kendisine görev edinmiş ve bunu da Atatürkçü, milliyetçi ve dindar bir nesil yetiştirme adına sert ve buyurgan toplumsal müdahaleler yaparak gerçekleştirme yoluna gitmiştir. Hapishaneler işkence merkezlerine dönüştürülmüş, üniversitelerdeki demokratik hareketler asker ve polis kordonuna alınarak durdurulmuş, sendikalar ve sivil toplum kuruluşları zararlı, kökü dışarda örgütler ve çeteler olarak ilan edilerek bertaraf edilmiştir. Toplumun en dinamik ve eğitimli kesiminden üç milyona yakın insanın yok edilmesi bazı güçlerin amaçladığı değişimi sağlamıştır. Demokrasi yerine dindarlık ve biat kültürünü aşılayan toplum mühendislerinin en büyük yardımcısı da bir şekilde sağlanan ekonomik refah düzeyiydi. Turgut Özal uluslararası sermayenin muhafazakar temsilcisi olarak fakir halka zengin olma yolları açıyor, birbiri ardından reformlar yapıyordu. Parlamenter sistem yine Kenan Evren anayasasıyla çalışıyordu. Aynen bugün olduğu gibi. Sağlanan göreceli ekonomik refahla Batıya açılınıyor ihracatta patlama yaşanıyordu. Demokratik talepler, özgürlük istekleri ağır şekilde cezalandırılıyor devlet dindar muhafazakar kadrolarla farklı bir mecraya dönüştürülüyordu.

İşte Kenan Evren bu dönüşüm süresince cumhurbaşkanlığı yapmış, onun emrindeki istihbarat güçleri sistematik işkencelerle ve tutuklamalarla her tür muhalefeti bastırmıştır. Medya bu dönemde el değiştirmiş yeni oluşumu destekleyen kalemşörler piyasaya çıkmıştır. Turgut Özal ve Kenan Evren hayranı bu kalemşörler methiyeler dizerek halka güllük gülistanlık ileriye giden bir Türkiye fotoğrafı sunmuşlardır. Kenan Evren ve Turgut Özal ‘ın korku üzerine kurulu idaresi , sendikalara, medyaya ve sivil toplum kuruluşlarına uyguladıkları baskıyla Türkiye siyasi gidişatının soldan sağa kaymasına neden olmuşlardır. Bugün eğer din üzerinden siyaset yapan birileri varsa bunun mucidi Turgut Özal’dır. Sağlanan ekonomik refah sürdürülebilir ekonomik refah değil dış sermayeye bağlı güdümlü ve göreceli bir refahtır. Toplumun belirli bir kesimi yolsuzluklarla, sahtecilikle zengin edilmiş çalışan ve vergi ödeyen kesimin yükü ağırlaştırılmıştır. Özal döneminde yapılan reformlar zaten liberal ekonomilerde olmazsa olmaz mekanizmalarla desteklenmek zorundaydı. Bu değişimi bir başarı, bir mucize gibi lanse eden ve duyuran medya sahipleri devlet banka ve fabrikalarını cazip kredilerle satın alıyor giderek zenginleşiyorlardı. İşte bu yeni Türkiye fotoğrafında eksik olan en önemli şey özgürlükçü bir anayasaydı. Yeni iktidar sahipleri bu anayasayı değiştirmek için ciddi bir çaba göstermediler.

Kenan Evren yargılandı mahkum oldu ama 12 Eylül iktidarının önemli oyuncuları yargılanmadı. Onlar hala serbest ve kilit noktalarda görev yapıyorlar. Savcılar 12 Eylül’ün gerçek suçlularını yargı önüne çıkaramadı. Sembolik olarak iki emekli generalin apoletlerini söküp müebbet hapse mahkum ettiler ama dava Yargıtay aşamasında onaylanmadığı için uygulama aşamasına geçemedi. Bir anda hukuk uygulanamadı. Şimdi Kenan Evren’in ölümüyle ortada suçlu da kalmadı. Türkiye cumhuriyetinin ve demokrasisinin bu kadar ağır bir yara almasına neden olanların adalet önüne çıkarılamadığı gibi verilen zararın da ne olduğu artık unutulmuş durumda. Yaratılan balık hafızalı toplum, dindar ve muhafazakâr kimliği kabullenmiş görünüyor. Özgürlük ve adalet isteyenler hemen cezalandırılıyor ve tasfiye ediliyor. Kenan Evren öldü ama 12 Eylül ruhu her yeri kaplamış durumda. Nefes almak çok zor.

İstanbul’da Balık Çorbası Aramak

2015-02-11T23:39:00.002+02:00

Bu Şubat ayını İstanbul’da geçirmek istedim. Özlediğim şeylerden biri de balık çorbası idi. Tarihi şehrin keşfetmediğim yörelerini adım adım gezerken fotoğraf çekecek, esnaf ve balık lokantalarını yoklayacaktım. İlk etapta Kadıköy çarşısı içinde balık çorbası içilecek yerleri soruşturmaya başladım. Kadıköy çarşısı Osman Ağa Camii ile başlayan Mühürdar Caddesi ve Güneşli Bahçe sokak ile Üzellik sokağın arasında yoğunlaşan şarküteri, balıkçı ve manavların çoğunlukta olduğu dükkanların birbiri ardına sıralanışıyla oluşuyor. Manavlar ve balıkçılar zaten üç dört metre kadar olan dar sokaklara tezgahlarını taşırarak geçiş yerini yarı yarıya azaltmışlar. Sabahtan akşama kadar buradan yoğun bir kalabalık akıyor.

Ara sokaklarda Mukadderhane Caddesi ve Serasker sokağında ise balık ekmek, midye, kokoreç, lahmacun gibi hızlı servis lokantaları var. Meyhaneler ve Pub’ların tüm Kadıköy ara sokaklarına yayıldığı, Moda Caddesi, Reks Sineması çevresinde hemen hemen tüm sokakları dolduran kafeler, meyhaneler ve publarla İstanbul’un hiçbir semtinde görülmeyen yoğunluğa ulaşıyor. Mühürdar Caddesi üzerinde “Közde Kahve” adı altında Türk kahvesi servisi yapan cep kafeleri çoğunlukta. Hemen hemen her türlü yiyeceğin satıldığı bu yüzlerce lokantada en yaygın tür ise kebap ve meze türü. Dünyanın en verimli balık alanlarından biri olan İstanbul Boğazı ve Marmara denizine açılan Kadıköy lokantaları zaman içinde ahalinin değişimine paralel olarak balık ağırlıklı değil et ve tavuk ağırlıklı yemeklerle dolu.

Çarşı yüzlerce yıllık eski geleneğinin yanı sıra göçlerle başlayan değişim sürecinin de odağı haline gelmiş. Eskiden çok talep olan Yahudi, Rum ve Ermeni ahalinin tercih ettiği yiyeceklere artık nadiren rastlanıyor. Çarşının ara sokakları akşamcıların ve Fenerbahçe taraftarlarının içki ve yemek ihtiyaçlarına göre yarı Pub yarı meyhane yarı bistro tarzı dekore edilmiş lokantalarla dolu. Sokağa konan masalar iki metre geçiş yeri ya bırakıyor ya da bırakmıyor. Bu lokantalarda tavana yerleştirilen büyük ekranlarda futbol maçları yayınlanıyor. Özellikle de Fenerbahçea takımının maçlarının olduğu akşamlarda iğne atılsa yere düşmeyecek şekilde taraftarlarla doluyor bu lokantalar. Kadıköy semtinde yaşayanların Fenerbahçe tutkusu o kadar derin ki Fenerbahçeli olmak Kadıköylü olmakla eş anlamlı kullanılıyor. Galatasaray taraftarının Nevizade Sokağın’da, Beşiktaş taraftarının Beşiktaş Çarşı’sında oluşturduğu Sports Bar, meyhane tarzı İstanbul gençliğinin yaşam tarzının önemli bir yanını yansıtıyor.

Lokantaların menüleri meze ağırlıklı. Çoğu da bir iki günlük. Bu mekanlarda balık çorbası bulmak imkansız. İki büyük balık lokantası var çarşıda. Boğaz balık lokantalarına benzeyen beyaz örtülü, bol meze çeşidi çıkaran ızgara balık yenen içkili eski İstanbul tarzı lokantalar. Bu lokantaların menüsünde de yok balık çorbası.

Dicle Balık

Sora sora Bağdat bulunurmuş. Sonunda balık çorbası yapan bir lokanta buldum. Dicle balık lokantası. Safran kullandıkları için çorbanın rengi sarı. İçinde özellikle küçük balık filetosu parçaları var. Fransız usulü kırlangıç çorbası diye yazmışlar menüye. Kırlangıç balığı olup olmadığını anlamak zor. Bana kırlangıç gibi gelmedi. İnce kıyılmış sebzeler ve unla terbiye edilmiş çorba lezzetli. Her gün saat on ikide çıkarmış çorba. Çorbanın fiyatı yedi Türk Lirası. Hamsiyi ayıklayarak fileto halinde servis ediyorlar. Lezzetinden Karadeniz hamsisi olduğu anlaşılıyor.

Halikarnas Balıkçısı

Balık çorbası arayışımı bir tanıdığın tavsiyesine uyarak Üsküdar’da sürdürmeye karar veriyorum. Üsküdarlılar Kadıköy’den çok farklı bir yaşam tarzına sahip. Anadolu’dan gelen daha muhafazakâr bir kitlenin yerleştiği Üsküdar’da Kadıköy’ün aksine bir tane bile içkili lokanta yok. Ünlü Kanaat lokantası bulunduğu binanın yanındaki binayı da alarak iyice genişlemiş. Kanaat lokantası İç Anadolu ve Karadeniz tarzı et ağırlıklı yemekler sunuyor. Menüsünde balık yok. Balıkçılar çarşısına girince sol tarafta Halikarnas Balıkçısı var. Balık tezgâhında balık satıyor ve içeride yeni dekore ettiği iki katlı balık lokantasında balık çorbası var. Beyaz renkli yoğun bir çorba. Bol un kullandıkları belli. Sebze ağırlıklı balık fileto parçalarının da bulunduğu çorba altı Türk Lirası. Çorbanın pek lezzetli olduğunu söyleyemeyeceğim. Terbiyesi biraz yoğun, kullandıkları sebzeler de pek lezzet vermemiş. Her halde doyurucu olması için patates ağırlıklı bir tarif kullanıyorlar. Hamsi tavasını da farklı buldum. Dicle Balık’ın aksine kılçıklarıyla bütün halde tavasını yapmışlar. Kılçıklar da oldukça sert. Ayıklayarak yemek gerekiyor.

Kuzguncuk Balıkçısı

İstanbul’un mahalle hayatını yaşayan semtlerinden biri olan Kuzguncuk’ta Perihan Abla Sokağı’nda bulunan lokanta dekoruyla dikkat çekiyor.

Hafta arası olduğu için olsa gerek sokaklar tenhaydı. Kuzguncuk Balıkçısını kolaylıkla buldum. Zaten internet araştırması yaparken burayla ilgili bir çok bilgiye de eriştim. Fransız usulü kırlangıç balığı çorbası çok meşhurmuş. Çorbayı daha ilk kaşığında beğendim. İçine konan sebze ve baharatlardan olsa gerek çok hoş bir kokusu hafif bir tadı vardı. İçindeki balık parçaları diğer balık çorbalarının aksine çok küçüktü. Belli ki balık filetolarını ince ince doğrayarak ayrı bir tat yaratmak istemişlerdi. Burada balık çorbası fiyatı altı Türk Lirası. Kış mevsiminde olmanın gereği dışarıda sokakta oturamadım. İçeride oldukça dar bir alanda yemek zorunda kaldım. Ama çorbasını ve fiyatını beğendim. Üsküdar’da Halikarnas Balıkçısına gitmektense buraya Kuzguncuk’a gelmeyi tercih ederim. Zaten giderek ahalisinin Arap yaşam tarzına dönüştüğünü gördüğüm Üsküdar’a gitmek hiç içimden gelmiyor. Kuzguncuk hem balık çorbasıyla hem de atmosferiyle balık çorbasına çok daha uygun bir semt.

Tarihi Karaköy Balıkçısı

Bir dostumla balık çorbası mekanları üzerine konuşurken o hatırlattı. Tarihi Karaköy Balıkçısını. Perşembe Pazarı’nın ara sokaklarında Grifin Han’da iki katlı küçük bir aile işletmesi. 1923 yılından bu yana hizmet verdiği söyleniyor. Sadece öğle yemeği saatlerinde açık. Cumartesi kapalı. Acaba sahibi Yahudi olduğu için olabilir mi? Bir zamanlar Sık sık gittiğim bir yerdi. Annemle ablamla da birkaç kez gidip balık çorbasını, kağıtta levreğini denemiştik. Çok az sayıda balık alıp onlar bitince de lokantayı kapatan bir işletme anlayışı var. On ikide açılıyor saat üç civarında da balıklar bitiyormuş. Çorba kırmızı renkli. Küçük balık parçaları hoş kokulu sebzelerle tatlandırılmış. Havuç rendelenmiş sanırım. İçimi çok rahat, yoğun değil. Bu çorbanın da mükemmel olduğunu söylemeliyim.

Böylelikle Üsküdar’ı saymazsak çok kısa bir yolculukla ulaşılacak üç farklı mekanda balık çorbası içilebileceğini anlamış oldum. Doğal olarak duymadığım, gözden kaçırdığım bir çok mekan vardır. Örneğin Yeniköy, Sarıyer, Kanlıca, Beykoz, Kumkapı, Samatya, Balat, Fatih Yeşilköy, Bakırköy gibi semtlerin balık lokantalarında da balık çorbası yapıldığını sanıyorum.

Araştırmaya devam…

11 Şubat 2015, Yel değirmeni

Sagalassos

2015-01-22T22:10:00.000+02:00

Yıl 1885. Polonyalı Kont Karol Lanckoronski, Psidia’ya Sagalassos’a gelir ve fotoğraf çekmeye başlar. 1892 yılına kadar tüm antik kentlerin fotoğrafını çeker. Dönüşünde iki ciltlik bir kitap yayınlar: “Städte Pamphyliens und Pisidiens”. O yıl Osmanlı İmparatorluğu bürokrasisi Mısır Eyaletini tüm toprakları ve tebaasıyla İngilizlere verdiğine ilişkin anlaşmaya imza atar. İstanbul Anlaşması yıl 1885.

1907 yılının Nisan ayında ünlü İngiliz Casus/Arkeolog Gertrude Bell Sagalassos’u ziyaret eder. O tarihte antik kent kar altındadır. Antik tiyatronun 16 fotoğrafını çeker. O tarihte İstanbul’da Osmanlı bürokrasisi Babıali’de birbirini yemektedir.

İlk kez 8 Nisan 2013’de ziyaret ettiğim Sagalassos’da kar filan yoktu. Aksine bahar günü gibiydi. Kente 7 kilometre mesafede kurulmuş olan Türkmen köyü, zamanla kasabaya dönüşmüş. Ağlasun adı verilen kasabaya neden bu adın verildiği bilinmiyor. Antik kentte Helen-Roma mimarisi şaheserlerinden sonra kasabanın derme çatma yapıları iç karartmaya yeterli. Kasabanın tam ortasında yer alan yaşlı çınar ağacı zamana tanıklık ediyor.

Anadolu’nun yazılı olmayan tarihi her türlü yoruma açık. Antik kent hakkında bulunan ilk belgeler MÖ.333 yılından kalma. Makedonyalı İskender’in Anadolu seferinden. Termessos’u aldıktan sonra İskender ordusunun yönünü Sagalassos’a çeviriyor. Akdağlar üzerinden gelerek kenti kuşatıyor. Kenti aldıktan sonra adını değiştirmiyor. Bronz Çağı’ndan bu yana var olan kentin gerçek ahalisinin kimler olduğu hep tartışmalı. Kuruluşundan on ikinci asırda terk edilişine kadar geçen süre içinde Pisidia’nın en önemli şehirleri arasında saygın bir yere sahip oluyor.

Belçika Leuven Katolik Üniversitesi öğretim üyelerinden Marc Waelkens ‘in birinci Burdur Sempozyumunda sunduğu bildiride bölgede kazı yapan bilim adamlarıyla ilgili referanslar var. Kenti ilk keşfeden arkeologun Paul Lucas olduğu bilgisi var. Kazı yapanlar arasında Van Neel, F Arundell, Stephen Mitchell sayılıyor.

Kentin tarihçesi işgallerle dolu. Kent sürekli el değiştiriyor. Helenleşme döneminden sonra sırasıyla Seleukoslar, M.Ö. 281, Attaloslar ve Bergama Kırallığı M.Ö. 188-133, Roma Galatya Eyaleti M.Ö: 39 siyasi yapının önemli dönüm noktaları. Değişmeyen şey kent meclisi. Her dönemde kent meclisi ve monarşi varlığını koruyor. Bu da kentin asillerinin hakim güçlerle işbirliği yaparak kentin yağmalanmasını önlediklerini gösteriyor.

Bugün belirgin şekilde ayakta kalan yapılar var. İki buçuk kilometreye yayılan kenti gezmek zaman alıyor. Kentin önemli yapıları sırasıyla meclis binası,aşağı ve yukarı agora,stadyum, kütüphane, çeşmeler, hamam,Zeus tapınağı,Kiliseler ve diğer yapılar olarak özetlenebilir. Tüm Roma şehirlerinde görülen döşeme taş döşeli Agora dikkat çekici. Görkemli sütun ve heykellerle iki yanı süslenmiş bu blok taş döşeme yollar iki bin yıllık görkeminden hiç bir şey kaybetmemiş.

Günümüzde Pisidia bölgesinin en iyi durumda kalmayı başaran tarihi yapıları bence İmparator Augustus zamanında yapılan döşeme yollar. Latince adıyla Via Sebaste. Bu döşeme yolların bazı bölümleri tahrip olmamış. Özellikle de Akseki Sarıhacılar bölgesindeki döşeme yol üç kilometre kadar var. Bu yolun büyük bir bölümünün köylüler tarafından asfalt dökülerek tahrip edildiği söyleniyor.

Sagalassos en zengin ve görkemli dönemini Roma Galatya Eyaletine dahil olduğu zaman yaşamıştır. Mısır başta olmak üzere tüm Akdeniz bölgesinde kereste, zeytinyağı, seramik, çeşitli madenler ticareti yapmışlardır. Şehir yedinci asırda meydana gelen büyük depremde büyük zara görmüştür. Nüfusu azalmaya başlayan şehir on ikinci yüzyıldan sonra terk edilmiştir. Günümüze kalan eserler heyelan altında kaldıkları için korunmuşlardır. Kentte yapılan kazılarda yeni yapılar ve heykeller bulunmaktadır.

Sagalassos’u ikinci kez karlar altında gezerken içimi bir hüzün kapladı. Üstün bir medeniyetin izlerini taşıyan yapılara baktıkça kafamdaki sorular çoğalıyordu. Bu en az elli bin nüfusun yaşadığı, dokuz bin kişilik antik tiyatrosu ve stadyumu olan antik şehrin, su ve kanalizasyon teşkilatı, muntazam yolları ve planlı yapıları vardı. Şehri Akdağ eteklerine kuranlar aşağıdaki ovayı da tarım için kullanıyorlardı. Oysa bugün o ova baştan aşağıya çarpık betonlaşmayla tarım yapılamayacak hale getirilmiş. Sarnıç sistemi tahrip edildiği için ova yağmur sularıyla bir bataklık gibi örtülmüş. İki bin yıl önce o coğrafyada var olan medeniyet şimdi yok. Ağlasun ve Mamak belediyelerinin aldığı acemi tedbirler iflas etmiş durumda. Çirkin yapılar, viraneye dönmüş yapılar, evlerin arasından akan kanalizasyon karışan dere yeterince hüzün verici.

Bir zamanlar seramik atölyeleriyle dolu olan Mamak’ta tek bir usta kalmış. O da zar zor geçiniyor. Kasabayı gezerken başları takkeli elleri tespihli erkek kalabalığın kötü bakışlarıyla karşılaşıyorsunuz. Çocuklar saldırgan ve eğitimsiz. Sagalassos’dan geriye sadece taşlar kalmış. Taşlara kazınan medeniyet orada duruyor ama yerli halkın buna aldırdığı yok. Ülkeyi yavaş yavaş saran kara cehalet burayı da demir pençelerine almış. Sıkıyor da sıkıyor.

Bellum Sacrum

2015-01-13T14:39:00.000+02:00

Bellum Sacrum[1] mu Cihad[2]’mı?

Paris’te Fransız vatandaşı üç Radikal İslam militanının işledikleri korkunç cinayetin etkisi giderek genişliyor. Cinayeti işleyen El Kaide/IŞİD[3] bağlantılı teröristlerin Fransız güvenlik güçleri tarafından bertaraf edilmesinin ardından yarın (11 Ocak 2015) Paris’te Fransız Cumhurbaşkanının çağrısıyla geniş katılımlı bir protest yürüyüşü düzenlenecek.

Yürüyüşe şimdiden önemli sayıda siyasi liderin katılacağı bilgisi haber ajanslarının gündeminde. Bu yürüyüşün ne amaçla yapılacağı ve nasıl bir mesaj vereceği de tartışılan konular arasında. Batı basını haberi terörizme vurgu yaparak verirken “Radikal İslam” akımları üzerinde de duruyor. Teröristlerin cinayet sebebi olarak Charlie Hedbo dergisinde geçtiğimiz aylarda yayınlanan Hz. Muhammed ve İslam konulu karikatürlerin gösterilmesi de demokrasi ve basın özgürlüğü tartışmalarını alevlendirmiş görünüyor.

Dergide yayınlanan karikatürlerin özellikle dinin siyasetle olan ilişkisinin ve kitleleri etkileme biçimi üzerine yoğunlaştığı, sadece İslam dini ile sınırlı olmadığı, aynı hicivlerin Hıristiyan ve Yahudi dinlerini ve peygamberlerini de kapsadığı biliniyor. Özellikle de Hz. İsa konulu birçok karikatürün yayınlandığı ama Hıristiyan toplulukların bu karikatürleri çok daha serinkanlı bir biçimde karşıladığı da ileri sürülüyor. Hiçbir Hıristiyan grup “İsa’ya ve dinimize hakaret ettiniz.” diye dergiye saldırmıyor. Ama radikal İslami gruplar saldırıyor. Öncelikle de bunun üzerinde durmak gerekiyor. Neden Müslümanlar şiddete başvuruyor?

Charlie Hedbo cinayetleri Hıristiyan ve İslam toplulukları karşı karşıya getirdi. Her ne kadar İslam ülkeleri liderleri ve din adamları bu saldırıyı gecikmeli olarak da olsa kınasa da yine de konuşmalarda bir “ama” tonu var. Batılı ve özellikle de Fransız entelektüel çevrelerinin demokrasi ve söz hürriyeti vurgusu görmezden geliniyor. İslam ülkelerinde bazı çevreler yapılan eylemi haklı bulurken bazı çevreler de şiddetle kınıyor. Toplum ikiye bölünmüş durumda. IŞID’in İslam adına kelle kesme törenlerini sosyal medyada yayınlamasına tepki duyan Batı kamuoyu şaşkın durumda.

Dinler arası hoşgörü ve siyaset tartışmalarının din adına cinayetlere dönüşmesi kimi sosyologlar tarafından barbarlık olarak nitelendiriliyor. Nitekim bu cinayetleri başka türlü izah etme imkânı da yoktur. On ikinci asırda işlenen din cinayetlerine gönderme yapan Radikal İslam grupları özellikle de IŞID her fırsatta “Cihad” çağrısı yapmaktadır. “Şeytanla savaş” olarak nitelendirilen bu çağrının Hıristiyan Batıya ve İsrail’e karşı yapıldığını biliyoruz.

Birinci savaş sonrasında Orta Doğu’da yeniden çizilen sınırların günümüzde artık geçerli olmadığı da ayrı bir gerçek olarak çıkıyor karşımıza. Arap İsrail savaşları, Baas rejimleri, Müslüman kardeşlerin güçlenişi, İran’da Humeyni ile başlayan yeni Şia akımı, Çöl savaşları, Arap baharı, Yemen, Suriye ve Irak’ta meydana gelen mezhep savaşları ve daha birçok sorunun ortaya çıktığı bir dönemden geçiyoruz. Batı Avrupa demokrasi, söz hürriyeti ve insan hakları temelli demokratik rejimlerle refah içinde yaşarken Orta Doğu bir kan gölü içine sürüklendi. Yaklaşık altmış yıldır süren kanlı çatışmaların bilançosu çok ağır.

Orta Doğu bitmeyen katliamlarla sarsılırken tutunacak bir dal arayan insanların karşısına uzun süre bir kurtarıcı çıkmadı. Önceleri Sovyetler Birliği tarafından desteklenen Mısır ve Suriye tarafından kurulan Arap Birliği’nin yolundan giden Orta Doğu halkları hayal kırıklığına uğrayınca Müslüman Kardeşler, FKC gibi örgütlere bel bağladılar. Lübnan bir savaş alanına döndü. Lübnan halkı neredeyse bir gece bile silah sesi olmadan uyku uyuyamadı. Bugün bu karmaşa şiddeti artarak sürmektedir.

Sonra çöl savaşları geldi. Irak yerle bir edildi. Beş milyon insan göç etti. Sünni ve Şia mezhepten olanlar çatışmaya başladı. Mezhep savaşlarının önü de bu şekilde açılmış oldu. Orta Doğu’da artık Avrupa’nın 1600 yıllarında başlayan ve Vestfalia anlaşmasıyla sona eren ama milyonlarca insanın ölümüne sebep olan “Otuz Yıl Savaşları’na benzer savaşlar başlamış oldu.

Bu mezhep savaşlarının tarafı olan çeşitli radikal gruplar yani El Kaide ve ISIS gibi gruplar acaba nereden besleniyordu? El Kaide grubu bir hayal peşinde koşuyor, Abbasi imparatorluğunu kurmak ve şeytanı (Batılı İnsanları) yok etmek için mücadele ettiğini ilan ediyordu. Bu amaç için her yol mubahtı. Orta Doğu’da bir gözlemci statüsünden başka bir rol üstlenmeyen Avrupa ülkelerinin radikal İslam terörüne maruz kalması hiç te tesadüf değildir. Bu ülkelerde örneğin Fransa’da beş milyondan fazla Müslümanın yaşadığı bilinmektedir. Aynı şekilde ciddi bir Müslüman nüfus barındıran İngiltere, Almanya, Hollanda ve İskandinav ülkelerinin de terörün arka bahçelerinde beklediği endişesi içinde oldukları bir gerçektir.

Siyasal alanda sağ muhafazakâr ve sağ radikal yelpazenin giderek güçlendiğini görüyoruz. Fransa’da bu yıl yapılan seçimlerde % 25 oy alan bu grupların ülkelerindeki göçmenler aleyhine bir kampanya yürüttükleri de varsayılırsa, artık Avrupa’da ikinci savaştan bu yana süren huzurlu dönemlerin sonuna gelindiği sonucuna varılabilir.

Demokrasinin ve söz hürriyetinin tehlike altına girdiğini gören Avrupa’nın demokratik güçleri olayın ciddiyetine vurgu yapıyorlar. Dünya ve özellikle de Batı din savaşlarından çok çekti. Hıristiyanlarla Müslümanlar arasındaki savaşların yanı sıra Hıristiyanlar arasında mezhep savaşları tüm Avrupa’yı kana boyadı. Nitekim bu yürüyüşün birinci mesajı savaş karşıtlığı demokrasi ve insan hakları, söz hürriyeti olacaktır. Batıda endüstri devriminden sonra ortaya çıkan ulusalcı laik devletlerin dini meseleleri bir yana bırakarak liberal ekonomilerin sağladığı bireylerin refahını temin etmek amacıyla yayılmaya başlamasıyla din dışı sömürgecilik dönemi başlamıştır. Birinci ve ikinci savaşların din savaşları olmadığını ekonomik savaşlar olduğunu biliyoruz.

Orta Doğu’da ikinci savaş sonrasında meydana gelen din savaşları Müslümanlar ile Yahudiler arasında cereyan etti. Arap İsrail savaşı denilen bu savaş ta aslında bir din savaşıydı. İslam dinine mensup bazı grupların yayılmacı bir strateji izlemediğini söylememiz mümkün müdür? El kaide ve İŞİD gibi radikal İslami grupların programlarında İslam dininin bütün dünyaya yayılması vardır. Halifeliğin ilan edilmesiyle İŞİD Suriye ve Irak merkezli bir İslam devleti kurmuş ve kendi tabirleriyle “Cihad” başlamıştır.

IŞİD bu savaşı sadece Hıristiyanlara karşı sürdürmüyor, onların yolundan gitmeyen Müslümanlara karşı da yürüttüğünü söylüyor. Bu bağlamda Paris saldırısı Hıristiyan dünyaya ve Avrupa medeniyetine olduğu kadar Müslümanlara karşı yapılan bir saldırı olarak da ortaya çıkmaktadır. Fanatik radikal grupların kendi amaçları dışında gözlerini hiçbir şey görmemektedir. İntihar saldırılarının giderek artacağı da söylenebilir.

Türkiye bugünkü gidişatıyla çok tehlikeli bir yol ayırımına girmiştir. 1923 yılında kurulan laik devlet yapısını değiştirmek isteyen bazı güçler, radikal İslami gruplar tarafından da desteklenmektedir. Ülkede giderek zayıflayan demokratik yapının totaliter bir rejime evrildiği de ayan beyan görünmektedir. Basın özgürlüğü sıralamasında 148. sıraya düşen Türkiye’yi karanlık günler beklemektedir. İktidar partisinin demokratik reformları yapmakta geciktiği, muhafazakâr siyasal atılımlar yaparak dini siyasetin merkezine oturtma çabalarının giderek arttığı gözlemlenmektedir.

Din yani İslam dini geniş çapta devlet kurumlarının içine sindirilmektedir. Devlet memurları “mahalle baskısı” tabir edilen iktidar rüzgârı ile modernizeyi ve liberal cepheyi bırakıp İslam cephesine geçmiş bulunuyorlar. Şiddetin her geçen gün tırmandığı Orta Doğu’da din yani İslam dini en önemli güç haline gelmiştir. Bir yanda İran, öte yanda Müslüman Kardeşler, Hamas, IŞİD, El Nusra, El Kaide, Taliban ve diğer gruplar. Hem birbirleriyle hem Hıristiyanlarla hem Yahudilerle, kısacası tüm dünyayla savaşıyorlar. Türkiye bu denklem içinde kendine bir yer bulma çabasındadır. Bir yanda laik Avrupa öte yanda İslam Şeriatı olmak üzere iki farklı siyasi cephede aynı anda bulunmak isteyen iktidar giderek tehlikeli sulara kapılmaktadır. Türkiye radikal grupların cirit attığı bir coğrafya haline gelmiştir. Ülkede sesi son derece cılızlaşan demokratik güçlerin bu gidişatı engellemeye takati kalmamıştır. Muhalefet partileri, STK’ları, medya organları iktidarın güvenlik güçleri ve etkisi altına aldığı adalet mekanizması, ekonomik teşvik paketleri tarafından bertaraf edilmiştir.

Sonuç olarak sıralamada 148. Olan medyanın gerçekleri yazamayacağı, gösteremeyeceği söylenebilir. Giderek güçlenen iktidarın gelecek seçimleri de alacağına kesin gözüyle bakılmaktadır. Batılı özgür basının Türkiye’yi nasıl gördüğü konusuna gelince; her şeyden önce söz hürriyetinin ve adaletin sorunlu olduğu bir Orta Doğu ülkesi olarak görmektedirler. İktidarın ikili bir oyun sergilediği de gözden kaçmamaktadır. Batılı demokratik değerlerden hızla uzaklaşan bir ülkenin AB üyeliği de zaten söz konusu olmayacaktır. Bu bağlamda danışıklı siyasi bir dövüşe dönen AB müzakerelerinden de bir sonuç çıkmayacağı da aşikârdır.

Cereyan eden din savaşlarında hangi tarafı tutacağına karar vermesi gereken bir iktidarın geleceği de buna bağlıdır. Bir yanda Güney Doğu sorunu öte yanda yolsuzluk, özgürlük ve adalet ihlalleri at başı giderken Paris’te özgürlük ve dayanışma yürüyüşüne başbakanlık düzeyinde katılmak derin çelişkinin gözler önüne serilmesine neden olmuştur. Nitekim özgür batı medyası bu çelişkiye dikkat çekmiştir. Bu çelişkiyi örtmek için hamaset nutukları atan siyasi liderlerin her şeyden önce insan aklına ve mantığına saygısı yoktur. Derin bir siyasi bunalıma doğru sürüklenen Türkiye’nin önümüzdeki günlerde ciddi sarsıntılar geçireceğine muhakkak gözüyle bakılabilir…

[1] Lat. Kutsal Savaş, din savaşları. Batı kültüründe Hıristiyan ve Müslüman dünyalar arasındaki savaşları ifade etmek üzere kullanılan bir kavram.

[2] Arapça. İslam dinini yaymak uğruna savaşmak anlamında kullanılan Arapça kökenli bir kavram.

[3] Bu radikal İslami akımlar kök itibariyle Selefiyye fırkasından doğan unsurlardır. Müslüman Kardeşler grubunun yıllarca sürdürdüğü silahsız siyasi mücadelenin ötesinde Vahabilik ile yakınlığı olan bu itikatların 1988 yılında Afganistan’da doğan kolu El- Kaide, 2004 yılında El Kaide’ye bağlı olarak kurulan IŞİD 2014 yılında hilafet ilanıyla bağımsızlığını ilan etmiştir.

Sedir Direnişi

2015-01-06T09:05:00.002+02:00

Asırlık sedir ormanlarının yer aldığı Antalya Hisarçandır Ekizce yaylasında taş ocağı kurmak amacıyla en genci iki yüz yaşındaki sedir ağaçları birer birer kesiliyor. Ağaçları korumak amacıyla Hisarcandır çevresi köyleri halkı ve Antalya doğa grupları 4 Ocak 2015 saat 12:00 de bir basın açıklaması yaparak sedir ağaçlarının kesimini protesto ettiler.

Taş ocağı işletmesi İMSA, Orman Bakanlığından aldığı izinle yüz dönümlük sedir ormanı alanında sedir ağaçlarının kesimine başlamış.Bir de ikaz levhası asmış.

Bölgede doğa yürüyüşü yapan grupların sedir katliamını basına intikal ettirmesiyle birlikte STK’ları bu eylem planını hazırlıyorlar. Antalya ve Burdur bölgelerinde yaklaşık dört bin kadar taş ocağı ve maden arama lisansı verildiği söyleniyor. Bölgede yürüyüş yapan biri olarak bu taş ocağı ve maden işletmelerinin doğaya verdiği zararı ben de gördüm. Tahribat her geçen yıl artarak ilerliyor. Yerel yönetimlerin konuya olumlu bakışıyla cesaretlenen şirketler birbirinden farklı projelerle ellerindeki lisans adedini artırıyorlar. Çin ile bağlanılı çalışan taşeron firmalar yabancı işçi ithal etmeye de başlamışlar.Doğanın sistemli biçimde tahrip edilmesine yönelik bu projelere destek veren orman bakanlığı ve yerel yönetimler kulaklarını STK’larının direnişlerine de kapatmış durumdalar.

Sedir ağacı ilk kez kerestesi uğruna değil de bulunduğu yer nedeniyle yok ediliyor. Şimdi de taş ocakları ve Hes modası çıktı. Sedir binlerce yıldır kerestesi için kesiliyor.Katliamlar yıllardır sürüyor.

“Antalya’nın Elmalı ilçesi sınırlarında yer alan dünyaca ünlü Çığlıkara Sedir Ormanları’nda maden arama ruhsatı alan İspanyol ortaklı şirket tarafından, 1000’e yakın yüzlerce yıllık ardıç ve sedir ağacı kesildi.” 24 Aralık 2006 http://www.bugday.org/portal/haber_detay.php?hid=1706

Daha öncesi de var. Sedir ormanlarının kesimi çok uzun bir süredir devam ediyor. Toros Dağları’nın sarp yamaçlarında bulunan ormanlara henüz ulaşılmadı ama yakında onların da katliama uğrayacaklarına kesin gözle bakılabilir.

Sedir direnişi bölgede doğa grupları rehberliği yapanlara göre Antalya’da yapılan bu çaptaki ilk büyük çevre eylemiymiş. Çevre bilinci ve farkındalığı Türkiye’de 1975 yılından itibaren oluşmaya başladı. Çeşitli maden işletmelerinin çevreye verdikleri zararlara karşı halkın açtığı davaların başlangıcı bu tarihlere rastlıyor. Önceleri Osmanlı daha sonra Cumhuriyet dönemlerinde çevreye özellikle de akarsu, göl ve ormanlara verilen zararlara medyanın ve halkın tepkisi yok.Devletin şirketlere farklı amaçlarla orman arazisi içinde faaliyetlerine izin belgesi vermesiyle hukuki bir zemine oturtulan çevre tahribatının hukuki olarak durdurulması hemen hemen imkansız. Öte yandan son bir kaç yılda STK’larının etkili çalışmasıyla Antalya’da çevre bilincinin özellikle gençler arasında yaygınlaştığı söylenebilir. Henüz nüfusun çok küçük bir kısmının ulaştığı bu bilinç seviyesi hızla artmaktadır. Önümüzdeki yıllarda çevre gruplarının sayısının da artmasıyla çevre bilinci daha da yaygınlaşacaktır. Kazanımlar olacağı gibi kayıplar da olacaktır.

Hisarçandır Sedir Direnişine katılmak üzere gelen beş yüz civarında bilinçli bir kitle vardı. Bölgede doğa yürüyüşü yapan kişilerin sayısının bin civarında olduğu göz önüne alınırsa bu katılım oldukça iyi bir katılım olarak değerlendirilebilir. Bölgede son iki yılda bir kaç çevre direnişi görülmüştür. Bu direnişlerin bir kısmı hukuki açıdan olumlu sonuçlanmıştır. Ama en önemli sonuç yaygınlaşan çevre bilincidir. Hisarçandır Sedir direnişi de bu bilincin yaygınlaşmasında önemli bir rol oynayacaktır. Konuya bu açıdan bakılması çok önemlidir.

Sedir ormanları kurtulacak mı?Hiç sanmıyorum. Sedirleri kesmeye devam edecekler. Her zaman hukuki bir kılıf bulunacak çevreye zarar vermek için. Antalya’ya dağ zirvelerinden kuş bakışı baktığımda ne görüyorum. Şahane bir deniz ve kumsal ama şehir bir beton yığını olarak gözüküyor. Geniş alanlar bomboş dururken şehrin içindeki yeşil alanlar hızla yok ediliyor. Halkın da buna pek aldırdığı yok. Köylerini işsizlik nedeniyle terk eden yeni Antalyalıların çevreye pek aldırdıkları yok. Farkında değiller. Çölleşen köyler terk ediliyor. Evler harabeye dönüşüyor, göller ve dereler kuruyor, tarlalar verimsiz. Antalya Korkureli, Elmalı, Akseki köylerinden gelen göçlerle çoğalıyor. Birbiri ardından yüksek apartmanlar yükseliyor. Dağlardaki sedir ağaçlarını düşünen pek yok. Sedir ağaçlarını düşünen oralarda spor amaçlı yürüyüş yapan bir avuç doğa yürüyüşçüsü. Beş bin yıldır kesilen kutsal sedir ağaçlarının çok değerli olduğu antik çağlardan bir alıntı:

“M.Ö. 2600 yıllarına tarihlenen Palermo taş yazıtından bir alıntı: “Sedir tomruğuyla yüklü 40 gemi getirdik. Her biri 45 m boyunda gemiler inşa ettik. Firavun sarayının kapılarını sedirden yaptık” (Mayer & Sevim, 1959, s. 113; Kuniholm &Griggs, 1990, s.1).”

Lübnan dağları sedir ağaçlarıyla dolu. Ulaşılması kolay dağlar. Bugün sadece dört yüz adet sedir ağacının kaldığı söyleniyor. Dört bin senede tüm sedir ormanları yok edilmiş. Sıra Toros sedirlerine geldi. Bazı bölgeler (Çığlıkara) koruma altına alındı ama yeterli değil. Gezip dolaştığım dağlardaki sedir ağaçları yok olacak.Beş yüz kişi bu yok oluşu durdurmaya yetmeyecek. İki milyona yakın nüfusu olan Antalya ilinde sadece beş yüz kişi. Direnişe katılan köylüler de vardı. Acaba onların çevre bilinci nasıl oluştu?

Bu Hisarçandır köylüsü eyleme katılmak üzere ayağında kara lastiklerle soğuk havada bir kilometrelik çetin bir yamacı tırmanarak eylem alanına gelmişti. Onun gibi sayıları on beşe yakın köylü eylemci de vardı. Aralarında yaşlı kadınlar, çocuklar ve gençler de vardı. Maden ocağına karşı çıkmak için oraya gelmişlerdi. Ormandan geçinen bu insanların geçim kaynağı da yok oluyordu. Öte yandan ormanda yaşıyan bitkilerin, hayvanların ve böceklerin de yok olacağını biliyoruz. Onların haklarını kim savunacak? Bu beş yüz kişi. Orman içinde endemik şakayıklar var. Şakayıkların bir diğer adı da Ayı Gülü. Bu çiçeklerin de işmaninalarının tekerlekleri altında kalarak yok olacağını biliyoruz. Bu bölge şakayıkların en yoğun olduğu bölge. Buranın koruma altına alınması gerekiyor. Şakayıklar burada yetişiyorsa mutlaka bir nedeni olmalı. Bakalım zaman ne gösterecek.

2015 “Penguen Modu”

2014-12-31T14:47:00.004+02:00

Yeni bir yıla girerken nedense her yönden gelen felaket haberlerinde bir artış var gibime geliyor. Türkiyeden verilen iki tür felaket haberi var. Birincisi cahil ve aç gözlü yerel yönetimlerin yol açtığı büyük ve onarılmaz doğa katliamları. İkincisi ise basiretsiz nobran yönetimin yol açtığı sosyal katliamlar.

Toros dağlarında sedir ormanları arasında yaptığım doğa yürüyüşlerinde gördüğüm kaçak ağaç kesimlerinin yarattığı erozyon giderek belirgin hale geliyor. Antik çağın Solyma Dağlarının kadim sedir ve ardıç ağaçları cahil yerel yönetimler tarafından gözden çıkarılmış durumda. STK’ları katliamları durdurma konusunda sonuç alamıyor.Gereken siyasi destek yok. Çıkar sarmalı her şeyin üstünü örtüyor.

Kuruyan ve suyu azalan göller, dereler giderek kuraklık ve çölleşme tehlikesini beraberinde getiriyor. İdarede bir hamaset edebiyatıdır gidiyor. Hukuki yollar kapalı. STK’larının yürütmeyi durdurma talepleri hasır altı ediliyor. Çıkar çeteleri yerel idarelerle ortak ve gizli kapaklı paravan şirketler kuruyor, doğal kaynakları talan ediyorlar. Avam olup bitenin farkında değil. Açlık sınırının altında yaşayan çoğunluk yerel yönetimlerin dağıtacağı yardımların yüzü suyu hürmetine susuyor.

Medya uzun bir süredir “Penguen Modu”nda. Sözüm ona sanatçı,yazar, düşünür ve akademik personel iktidara yaranmak için yarışıyor. Her geçen gün nedamet getirerek kervana katılan yeni güvercinleri ibretle izliyoruz.

Yeni bir yıla girerken karamsar olmak için her türlü neden var.Enflasyon hızlandı. Dolar 2,50’ye doğru koşuyor. Güney Doğu şehirleri teker teker düşüyor, oralarda iktidar el değiştiriyor. Polis ve jandarma güçleri çaresiz. Yeni yılda büyük süprizlerin o bölgeden gelmesi bekleniyor.Açılım adı verilen demokratikleşme hareketinin iktidarın 2015 seçimleri için bir yatırımı olduğu düşüncesi yaygın. Sayıları üç milyona varan Suriyeli göçmen ordusu büyük şehirlerin sokaklarında alenen dileniyor. İdare bu konuda sessiz. Kültür çatışmaları, seks cinayetleri, adam kaçırmalar, kaçakçılık türleri ve diğer suçlar giderek artıyor.Çocuklar bu karmaşada en zarar gören grup olarak gözler önünde.

İktidar sessiz. Tek adam projesi topluma dayatılıyor. Güvenlik güçleri tek adam iktidarı için alarma geçmiş durumda. Biber gazsız tek bir gün bile geçmiyor. Toplumun demokratik güçleri şimdiden yenilmiş durumda. Lümpen kültürü sosyal yaşamın tüm öğelerine sızmış durumda. Yeni nesil AVM’lerde dekadansı yaşıyor. Eğitim kurumları siyasallaşmış durumda. Artık her eğitim kurumu iktidara endeksli bir idari yapılanma içine girmiş durumda.

Yeni bir yıldan ne beklenir? Beklentiler malesef artık sadece mesajlarda var. Gerçekleşme imkanı hemen hemen yok. Muazzam bir göç dalgası geliyor.Mali durumu müsait olanlar kitleler halinde güvenli bölgelere göç ediyor. Cumhuriyet Toplumu bir kez daha kabuk değiştiriyor.1923, 1926, 1956, 1967 yıllarında yaşanan göçlere benzer göç yolları açılmış durumda.

Anadolunun kaderi bu. Binlerce yıldır hep aynı senaryo. Kaba güç, avam medeniyeti yok ediyor, göçe zorluyor. Bomboş antik kentlere bakınca bunu görüyorum. İleri bir medeniyetin kaba güç tarafından yıkıldığı yok edildiği şehirler. Şimdi de boşalan köyler, kuruyan tarlalar yok edilen ormanlar yeni bir göç dalgasının habercisi.

Terk edilen canım konaklar, yıllarca verilen emek artık viraneye dönmüş durumda. Hasta ve yaşlı insanların içinde yaşam savaşı verdikleri tarihi evler yavaş yavaş yıkılıp gidiyor. Gençler iki nesil önce işsizlikten ve geçim sıkıntısından bıkıp büyük şehirlere göç edip gitmişler. Çocukları geri dönmek istemiyor. Konaklar içlerinde yaşayan yaşlı insanlarla birlikte ölüp gidiyor. Bir zamanlar dünyanın en verimli yaylaları olan bu yerlerde artık bir tek ot bile bitmiyor.

Yeni yılı beklerken içimi ısıtacak tek şey yeni güneşin doğumu. Sanki artık daha parlak ve daha dost. Yılın son gününde esen bu fırtına da yağan yağmur da bir şeyler anlatmak istiyor gibi. Yine de ne varsa doğada var. Doğanın kucağında saklanıp fırtınanın geçmesini beklemekten başka çare yok. Taşları okuyarak, rüzgârın sesini dinleyerek, denize ve ağaçlara dokunarak bekleyeceğiz.

Zeytin Ağacının Altında

2014-11-16T19:14:00.004+02:00

Geçtiğimiz günlerde Manisa’nın Soma ilçesi Yırca köyünde (Antik Sandaina) bir kamulaştırma skandalı yaşandı. Hükümet kararıyla kamulaştırılan Yırca köyü ahalisine ait tapulu zeytinlikte bulunan yaklaşık altı bin zeytin ağacı iş makinalarıyla köklerinden sökülerek yok edildi.[1] Köyün ahalisinin itiraz dilekçesini dikkate alan Danıştay yürütmeyi durdurma kararı alıyor. Kararın alınmasından yirmi dört saat önce de zeytinliğin tahsis edildiği şirket özel güvenlik timleri ve iş makinaları marifetiyle altı bin kadar zeytin ağacını yok ediyor. Kamulaştırma kararı iptal ediliyor ama yok edilen altı bin zeytin ağacının nasıl yerine konacağına ilişkin bir haber yok.

Doğa katliamlarına bir örnek teşkil eden bu skandalın bir çok yerde tekrar edildiğini görüyoruz. Devlet kamulaştırma marifetiyle doğayı sistematik bir biçimde yok ediyor. Bir yanda kamulaştırma diğer yanda orman yangınları ve diğer yanlış uygulamalarla giderek doğa kaynaklar yok oluyor.

Zeytin ağaçlarının Türkiye’de toplam kapladığı alan 594,000 Hektar olarak ölçülmektedir. Dünya sıralamasında ağaç adedi olarak ilk beşe girebilen bir konumda iken sistematik bir biçimde yok edilen zeytin ormanları her yıl azalarak yakında yok olacağa benziyor.

Binlerce yıl öncesinden gelen bir ağaç. Sedir gibi Meşe gibi insan dostu ağaçlar bunlar. Zeytin meyvesi ise ayrı bir mucize. Her türlü hastalığa deva yaprakları yağ çıkarılan meyvesi ve bir çok alanda kullanılabilen gövdesiyle yüz değil bin sene insanları besleyebilecek bir mucize. İnternet kaynaklarını taradığımda aşağıdaki teknik bilgilere ulaştım.

“Zeytin ağacı(Olea europaea), zeytingiller(Oleaceae) familyasından; meyvesi yenen, Akdeniz iklimine özgü bir ağaç türüdür. Zeytinin kromozom sayısı, 2n=46'dır. Zeytingiller familyasının, 27 kadar cinsi ve 600 kadar türü vardır.

Ekilmeden, kendiliğinden yetişen zeytine; yabani zeytin veya delice (oleaster) denir. Köylülerin dağdaki deli zeytini sıkıp çıkardıkları ve ilaç gibi kullandıkları yağa da "çoral" denir. Delice, aşılanıp-ıslah edilerek, kültür bitkisine(sativa) dönüştürülüp, daha verimli bir hale getirilebilir. Fidandan, dikme olarak yetiştirilen zeytin ağacı, kazık kök yapmaz ve çabuk yıkılır. Oysa dağda, tohumdan üreyen zeytin ağacı; kazık köklüdür, yerinden kolay sökülmez.

Zeytin ağacı, meyvesinin etli kısmından ve çekirdeğinden elde edilen, altın sarısı yağı olan, çok değerli bir ağaçtır. Uygun koşullarda yetiştirilirse, ekimini izleyen 5-6 yıl içinde, meyve verecek duruma gelir. Zeytin ağacının verimli hale gelmesi, 20 yılı bulur ve giderek de verimi artar. Zeytin ağacı, bir yıl bol ürün verirken, arkasından gelen yılda adeta dinlenir ve verimi azalır. Sonuçta, bir yıl çok, bir yıl az ürün verir. Buna Periyodisite denir. Bu durum, halk arasında var yılı ve yok yılı olarak adlandırılır.

Zeytin ağacı, çok özel bir ağaçtır. 1000 yaşına kadar yaşayabilir. 3000 yaşında zeytin ağaçları bulunduğu, bazı araştırmacılar tarafından ifade edilir. Zeytin ağacının uzun yaşamı, yapraklarındaki, oleuropein maddesine dayanır. Bu madde, zeytin ağaçlarını, hastalık ve zararlılardan korur. Ayrıca yapraklarından çıkan kalsiyum elenolaten maddesi, zararlı virüs, bakteri ve mantarları yok eder.

Dayanıklı ve kolay çoğalan bu ağaç; yaşlansa, gövdesi çökse, kurusa, gövde yumrularından ve köklerinden fışkıran sürgünlerle canlanır, yeni bir ağaç olarak ortaya çıkar. Odunu, sert ve sağlamdır. Erozyona karşı mücadelede de, en uygun ağaç türüdür. Orman yangınlarına dayanıklıdır. Yanan ağaçlar, kısa sürede sürgün verirler. Yaşlı zeytin ağaçlarının, gövdelerindeki öz kısımları, öteki ağaçlarda olduğu gibi boğumlaşmaz, zamanla çürür gider. Bu nedenle, gövde kesitindeki yıl çizgilerini araştırıp, zeytinin yaşını bulmak zordur.

Zeytin ağacının boyu, 10 metreyi bulur. Sık dallı, yayvan tepelidir. Genç zeytin ağaçları, geniş, kıvrımlı, yumrulu, yuvarlak tek gövdelidirler. Bazı yörelerde, ana kökten gelen üç ayrı gövdeli ağaçlar bulunur. Ağacın tacı (tepesi), yaklaşık olarak, artan boy kadar her sene genişler ve tacının 2-3 misli genişlikte, bir alana yayılabilir.”

Bu bilgilerin ötesinde binlerce yıldır insanoğlunun ve hayvanların yiyecek, yakıt, ilaç gibi çok önemli ihtiyaçlarını karşılayan zeytin ağacı mitolojide ve gerek çoktanrılı dönemde gerekse de tek tanrılı dinlerde önemli bir öğe olarak karşımıza çıkar.

Akdeniz havzası zeytin ağacının anavatanı gibidir. Bu büyük coğrafyada her yerde zeytin ağacı bulmak mümkündür. Binlerce yıldır var olan önemli bir ağaç.

Bir simge bir iz.

Likya bölgesinde gezerken hemen hemen her antik kentte zeytin yağı ve şarap elde etmek için geliştirilen antik çağdan kalma imalathaneleri gördüm. Zeytinin ya da üzümün ezildiği oyma taşlar çok belirgin. Sonra yine taştan oyulma yağın akması için geliştirilen taş kanallar ve küpler, amforalar. Antik çağda zeytin yağı yakıt olarak da kullanılıyordu. Lykialı tüccarlar hasattan sonra zeytinyağlarını amforalara doldurulup gemilerle uzak bölgelere sevk ediliyordı. Termessos’da zeytinyağı imalathaneleri gördüm.

Dağlar zeytin ağaçlarıyla dolu. Ne yazık ki bu ağaçların zeytinlerini bölgede oturan köylü değerlendirmiyor. Çünkü zeytini bilmiyorlar. Buralara yerleşen göçebe halk hayvancılık kültürüne sahip. Kendilerinden önce o topraklarda oturanların zeytin, şarap, tütsü, seramik, mermer, vb. gibi hüner gerektiren işlerinden haberdar değiller. Zeytin ağacını diğer ağaçlardan ayırabilecek bilgiye de sahip değiller. Bu nedenlerle bölgedeki zeytin ağaçları, asmalar bakımsızlıktan işe yaramaz hale gelmiş durumda. Antik çağdaki kültür günümüz taşınamamış. Ne yazık.

Ayvalık’a ilk kez gittiğimde zeytinyağının ne denli önemli olduğunu anladım. Sabah kahvaltısında getirilen ısıtılmış baharatlı zeytinyağına ekmek banmak büyük bir değişiklikti. Sonra zeytinyağıyla pişen o enfes sebze yemeklerinin lezzeti unutulur gibi değil.

Cunda adasında bir tepeye tırmanmıştım. Orada bulunan ulu zeytin ağacının gölgesinde oturmuş denize bakıyordum. Ağacın altında olgunlaşarak dalından düşen zeytinler vardı. Karatavuk kuşları birbiri ardından gelip onları teker teker götürüyordu. Bir süre sonra benim varlığıma alıştılar. Zeytin ağacının altında oturmak bana iyi gelmişti. Bu topraklarda eskiden oturan insanların nereye gittiklerini sık sık düşünürüm. Bu toprakların tarihini ve kültürünü anlamak için mübadele yıllarına geri gitmek gerekiyor.

Birinci cihan savaşı öncesinde Anadolu nüfusu on altı milyon olarak tespit edilmektedir. Bu nüfus içerisinde üç milyona yakın Rum ve üç milyona yakın da Ermeni ve yüz elli bine yakın Yahudi bulunduğu bilinmektedir. O dönemde ağırlıklı ayırım din aidiyeti üzerinden yapıldığı için toplam nüfusun yüzde kırkının gayri Müslim olduğu söylenebilir.

Bu nüfusun Rum Ortodoks kesimi MÖ.200 yıllarından itibaren Hellen etkisinde kalan Anadolu halklarıdır. Likyalıdır, Frigyalıdır, Lidyalıdır.İyonyalıdır, Karyalıdır. Anadolu kültürünü taşıyan halktır. Ermeni nüfus ise daha çok Doğu Anadolu uygarlıklarının mirasçısı olan Urartu, Kilikya ve diğer kültürlerin mirasçısı halktır. Sayıları altı milyona varan bu Osmanlı tebaası İttihat ve Terakki hükümetleri tarafından sistematik bir şekilde yok edilmiştir. 1915 yılında tehcir kapsamında bir buçuk milyon Ermeni, 1921 yılında bir buçuk milyon 1923 yılında da bir milyon iki yüz bin Rum Yunanistan’a göçe zorlanmıştır. Bütün Ege bölgesinde bulunan Rum nüfus mübadele marifetiyle boşaltılmış, yerlerine Trakya, Balkan ve adalarda bulunan Türk nüfus yerleştirilmiştir. Dolayısıyla bugün Ege ve Akdeniz bölgelerinde oturan halk sonradan oraya yerleştirilen Müslüman halktır.

Bu halkın prensip itibariyle göçebe Türkmen halk olduğu düşünüldüğünde Batı Anadolu yerleşik kültürüyle alakaları olmadığı açıktır. Aradan geçen süre içinde zeytin ağacının ve üzüm bağlarının nasıl geçim kaynağı haline dönüştürülebileceğini kavrayamayan halk hayvancılık ve hububat tarımı başta olmak üzere bir dönüşüme meyil etmişlerdir. Köylünün ağaçlara ve suya olan nefreti tarım arazisi azlığından kaynaklanmaktadır. Bölgedeki gölleri kurutarak, ormanları yakarak tarım arazisi açmaya çalışan köylü farklı bir coğrafyanın insanıdır. Ağaçsız ve susuz topraklardan geldikleri için bugün yaşadıkları ormanlık ve sulu arazileri çölleştirmeye çalışmaktadırlar. Devlet ise bu gidişe dur diyeceğine aksine teşvik etmektedir.

Eğer Rum nüfus göçe zorlanmasaydı ne olurdu? Cunda adasında o ulu zeytin ağacının altında bunu düşündüm. Eğer o nüfusun orijinal orantısı korunsa idi 1923 yılında ilan edilen Cumhuriyet dört resmi dile ve dört resmi dine sahip olan çok dilli, çok dinli, çok kültürlü demokratik bir Cumhuriyet olabilirdi. Siyasi olarak bu başarılabilir miydi? Söylemesi çok zor.

Öte yandan Cumhuriyet döneminde Türleştirme adı altında Anadolu’da Müslümanlaştırma ve Araplaştırma eğilimi daha baskın olmuştur. Hıristiyan ve Yahudi nüfus azalmış, Müslüman nüfus çoğalmıştır. Bu bir asimilasyon hareketi değil bir değiştirme ve yerleştirme hareketidir. Cumhuriyet döneminde kültürel altyapıyı da yeniden yazılan uydurma bir tarihle destekleme yoluna gidilmiştir. Orta Asya’dan gelen Türk nüfusun Ergenekon tarihi kalame alınmıştır. Bu Anadolu’nun gerçek tarihi değildir. Zeytin ağacı bunun şahididir. Bütün tarihi örenler bunun şahididir. Arkeoloji müzeleri bunun şahididir. En belirgin olan ise Antalya müzesidir. Müzeyi gezerken heykeller salonundan, tanrılar salonundan lahitler bölümünden geçip birden bire bir yörük çadırının içinde kendinizi bulup afallarsınız. Aynen Adrasan isminin Çavuşköy yapılması gibi bölgenin tarihi müzede bile çarpıtılmıştır.

Cumhuriyet iktidarlarının Türkleştirme politikası nasıl olup ta Müslümanlaştırma politikasına dönüşmüştür? Bunun gelişimi için yine 1900 yıllarına geri dönmek gereklidir. Türkçülük akımının güçlendiği Osmanlı İmparatorluğunun çöküş yıllarında çare olarak bir de İslamcılar formülü ortaya çıkmıştır. Bu iki akım aynı amaç için farklı ideolojilerle siyaset yapmışlardır. Cumhuriyet tarihi boyunca bu iki akım birbiriyle demokratik olmayan yöntemlerle mücadele etmiştir. Zeytin ağacı en az iki yüz yaşında olduğuna göre bütün bu olaylara tanıklık edebilecektir.

Aslında Ayvalık bölgesinde beş yüz hatta bin yaşında zeytin ağaçları vardır. Söylentiler doğruysa iki bin hatta üç bin yaşında zeytin ağaçları olduğu ileri sürülmektedir. Anadolu’nun kadim sedir, ardıç ve zeytin ağaçları her şeye tanıklık edebilecektir. Fakat en büyük sorun bu tanıkları bir şekilde yok ederek ortadan kaldırmak isteyen paradigmadır. Ağaç ve su düşmanlığı giderek yaygınlaşmakta günümüz iktidarları tarafından doğa hızla tüketilmektedir. Doğal afetlerdeki artışın nedeni her ne kadar dini nedenlere dayandırılmak istense de inandırıcılık katsayısı giderek düşmektedir.

Cunda adasında güneş yavaş yavaş ufka yaklaşıyor. Binlerce yıldır olduğu gibi güneş tam zamanında batıyor. Denizin üzerini koyu bir karanlık kaplıyor. Orta Doğu’da giderek artan ırk ve mezhep savaşları hızla ülkenin Güney Doğu bölgesini sarıyor. Bir yanda etnik ayırımcılık öbür yanda inanç ayırımcılığı bölgeyi bir şiddet sarmalına sürüklüyor. Güney Doğu sınırına yığılan iki buçuk milyon Suriyeli, bir buçuk milyon Iraklı siyasi depremlere neden olmaya başladı.

Demokratikleşme süreci giderek şiddet ve baskı sürecine dönüşüyor. Cumhuriyetin tüm kurumları tehlike altında. Bu gidiş iyi değil. Çok kısa bir süre içinde şiddetli bir sarsıntıyla rejim değişikliği yaşanacağa benziyor. Bu tehlikeyi görüp örgütlenen STK ‘ların da yok olması tehlikenin büyüklüğünü gösteriyor. Artık çok kısa bir süre içinde her şey olabilir.

[1] http://t24.com.tr/haber/yerin-alti-olum-yerin-ustu-aclik-somada-6-bin-zeytin-agaci-kesildi,276351

Parrhesia

2014-10-23T23:00:00.003+03:00

“Parrhesia”[1] kelimesini Adada Antik Kenti’ni[2] gezerken hatırladım. “Adada” ve “Termessos” şehir devletleri ezeli düşmanları “Selge’ye” karşı bir dostluk anlaşması yapıyorlar.

Şehrin son derece akıllıca planlanmış kanyon giriş yolunda yürürken bu şehri yönetenlerin M.Ö.1500 yıllarından itibaren civar şehir devletleriyle savaşarak ayakta kaldığını düşündüm. Sarp ve dar kanyon kayalıklarını kullanarak Güneyden yani Selge’den gelecek her türlü tehdidi bertaraf edebilmek için kale gibi inşa edilen bir şehir Adada. Diğer Pisidia şehirleri gibi yüksek irtifalarda derin kanyonlar içinde gizlenerek inşa edilmiş garnizon şehirlerinden biri. Tarım alanları oldukça kısıtlı sayılır. Bunun dışında hayvancılık, orman ürünleri ve madencilik konularında zengin olanaklara sahip bir coğrafya.

Şehrin Kuzey girişine ise ancak bir kaç yüksek tepe aşılarak ulaşılabiliyor. Üç tapınak karşılıyor sizi: İlki İmparator Traianus Tapınağı MS. 114 yılında inşa edildiği anlaşılıyor. İkincisi “Tanrı İmparatorlar Tapınağı” zengin bir Adadalı’nın adak için yaptırdığı bir tapınak. Üçüncü tapınak ise Zeus Magisteus Severus tapınağı. Bu üç tapınak birbirine yüz metre mesafede yer alıyor. Agora yolunun uzunluğuna bakılırsa ticaret kapasitesi yüksek bir şehir. Yolun bitiminde ise antik tiyatro ve devlet binaları yer alıyor. Kuzey girişinde yarım kalmış bir tiyatronun basamakları dikkat çekiyor. Bu tiyatronun neden bitirilemediğini anlamak zor. Hellen tarzında bir yanı tepeye doğru inşa edilmiş olan bu tiyatronun Roma döneminde daha farklı bir amaçla kullanıldığı düşünülebilir.

Tapınaklara iki dilde bilgi levhaları konmuş. Bu tapınakların imparatorlar adına inşa edildiği yazılmış. Roma imparatorları için yapılan büyük bir olasılıkla Apollon tapınakları bunlar. Roma öncesi dönemden kalan Zeus tapınağı da dikkat çekiyor. Bölgenin bilinen tanrıça kültünden hiç iz yok. Tapınakları çok fazla inceleme fırsatı bulamadım. Zaten bu tapınakların ölçüleri oldukça mütevazi . En fazla on on beş metre eninde ve on metre boyunda takribi yedi sekiz metre yüksekliğinde küçük tapınaklar bunlar. Çok geniş bir alana yayılmış olan şehir yıkıntılarından sonuç çıkarmak iğneyle kuyu kazmak gibi. Şehir ana planı ve bölümlerini gösteren bir kroki konmamış. Bu da her tarafa saçılmış olan şehir yıkıntılarından tahmin yürüterek bir takım sonuçlar çıkarmak zorunda bırakıyor ziyaretçileri.

Antik tiyatronun bin kişilik bir tiyatro olduğu söyleniyor. Bu da şehrin nüfusunun diğer şehirlere göre Termessos, Selge, vb. daha az olduğunu gösteriyor. Antik tiyatro merdivenleri hiç bozulmamış. O dönemin vaz geçilmez kamu binalarından biri anfitiyatrolar. Anadolu’da yüz elli kadar antik tiyatro bulunduğu söyleniyor. Neden her şehirde bir anfitiyatro var? Üç farklı mimari stilde inşa edilmiş tiyatrolar var. Hellen öncesi, Hellen ve Roma tipi tiyatrolar. Hellen tipi tiyatro yarım çember biçiminde iken Roma stili tam çember biçimini tercih etmiş. Aradaki fark doğal olarak seyirci adedi. Hellen anfitiyatroları daha çok tiyatro gösterileri amaçlanırken Roma döneminde gladyatör dövüşlerinin de aralarında bulunduğu sportif gösteriler için bir mekan olarak tasarlanmış. Hellen tiyatrolarında oynanan oyunlar ise trajedi tarzında. Aiskhylos, Sofokles ve Euripides gibi tiyatro yazarlarının eserlerinde mitolojinin geniş çapta kullanıldığı “parrhesia oyunları” oynanırdı.[3]

Antik Yunan Uygarlığında hakikatin tanrılar tarafından söylendiğine inanılırdı. Sorular sorulur, tanrılar bu soruları cevaplardı. Hakikati ancak tanrılar bilebilirdi. Pharrsia oyunları tiyatronun yani kamu hayatının vaz geçilmez unsurlarından biri idi. Günümüzde televizyonun daha doğrusu medyanın yerini tuttuğunu söyleyebiliriz.

Tiyatrolarda nasıl oynanabiliyordu? Merdivenlerde otururken bir oyun hayal ettim. Michel Faucault’un ders notlarını hatırlamaya çalıştım:

Pharrhesia kullanan insan kandırma ,sahtecilik , yaltaklanma, çıkarını koruma yerine, dürüstlüğü tercih ederse ne olur? Hakikat nedir? Hakikat’i duymaya hazır olmayanlara söylendiğinde ne olur? Bütün bu soruların bir çok cevabı olabilir.

Kimi idareciler gerçeğin söylenmesine tahammül edemezler. Etraflarındaki insanların sürekli yalan söylemesiyle gerçeklerden uzaklaşırlar. Bu tür yöneticilerin dikta rejimi kurdukları ilkçağlardan bu yana bilinmektedir. Anadolu antik kentlerinin hemen hemen hepsinde ortak üç tür yapı var. Tiyatro, tapınak, agora. Bu üçlü bir şehri şehir yapan üç temel unsur olarak karşımıza çıkıyor. Şehir devletlerinde bu üç mimari yapı kamunun vaz geçilmez unsurları olarak idare tarafından yapılmak zorunda. Günümüzde olduğu gibi varlıklı insanlar kamunun yararına tapınak, okul, iş hanı vb. yaptırıyorlar. İki bin yıl önce zenginlerin kamu yararına yaptırdıkları binalara konan kitabelerden anlıyoruz bunu. Antik kentlerin çoğunda birileri adına yaptırılan binaların duvarlarındaki yazıt veya kabartmaları görüyoruz.

Bir ipucu bulmak üzere geldiğim bu antik şehirde parrhesia oyununun nasıl oynandığına ilişkin hiç bir ipucu bulamadım. Görünen en bariz şey; şehirlerin ne kadar korunaklı yerlere yapıldığı. Bronz Çağı ve daha sonra Demir Çağı savaşlarla dolu. Zenginleşen şehirlere mutlaka birileri saldırıyor. Bunu önlemek için Adada halkı kayalıkların, derin kanyonların içine saklıyorlar şehirlerini. Köle olma korkusu her yerde karşınıza çıkıyor. Güçlü olan güçsüz olanı köleleştiriyor. Kölelerin hiçbir şekilde kurtulma şansları yok. Antik çağın en araştırılmamış konusu bence kölelik. Savaşlarda esir edilenler, doğumdan köle olanlar, köle pazarından satın alınanlar olarak üçe ayırabileceğimiz bu sınıf her kültürde farklı kurallara uymak zorunda. Bir kez köle olan birinin kurtulması isde çok zor. İlkçağda ikinci büyük olay ise kadın kaçırmalar. Kadınlar ganimet olarak alınıp satılabiliyor. Bazı yazarlara göre köle nüfusunun yurttaş nüfusundan kat be kat üstün olduğu biliniyor.

Şimdi geçmişin kültürel değerlerinin nasıl yok edildiğini daha iyi anlıyorum. Tiranlar ve din adamları kültürden ve eleştiriden hoşlanmazlar. Dünya üzerinde sadece kendilerinin fikirlerinin doğru olduğunu düşünürler. Eleştiriye gerek yoktur. Övgü hak ettikleri şeydir. Övgünün dışında bir bakış açısı kabul etmezler. Kendilerini tanrı yerine koyarlar ve bir imparator olarak ya da bir tanrı olarak halka eziyet etmeye başlarlar.

Doğruyu söyleyenler yavaş yavaş şehri terk etmeye başlarlar. Diktatör ise etrafındaki dalkavuklarıyla kurmaca dünyasında küçük tanrı rolünü oynar. Bir gün güçlü bir orduyla gelen yeni bir kral surlardan içeri sızar ve küçük tanrıyı öldürerek yerine geçer. Bir süre hakikat oyunu oynanır sonra yeni kral da küçük tanrı kral olmaya heveslenir. Oyun sona erer. Bu döngü böyle sürüp gider.

Bu mudur demokrasi dengesi? Antik Yunan uygarlığında en çok tartışılan konulardan biri de bu. MÖ. 5. Asırda Atina nüfusu yirmi bin köle sayısı kırk bin olarak veriliyor. Her evde en az iki üç köle bulunduğundan söz eden etnologlar var. Atinalı vatandaş Parrhesia hakkına sahip. Dışarıdan gelenler vatandaş da olsalar bu hakka sahip olamıyor. İkinci kriter ise “bilge insan” olma özelliği. Atina aristokrasisi demos yani halkın çoğunluğunu seçkin olarak kabul etmiyor. Halkın çoğunluğu bilgisiz olarak kabul ediliyor. Cahil çoğunluk olarak nitelendirilen bu kitlenin söz sahibi olmasını eleştirenler de var. Bilgisiz bir kitlenin gözüne girmek için yalan söyleyen politikacılardan oluşan idarecilerin şehre faydalı olamayacağı görüşü var. Bugün popülizm olarak nitelendirilen çoğunluğun nabzına göre şerbet veren usul o zamanlar antik dünyada daha da yaygınmış. Demos yerine seçkinler tarafından yönlendirilen demos veya tanrılar tarafından seçilmiş kralın tebası olmak gibi seçenekler var.

Siyasi iktidarların halkın çoğunluğunun oyuyla seçildiğini biliyoruz. Demokrasilerde seçim sistemi ne olursa olsun çoğunluğun seçtiği parti iktidar yolunda ilerliyor. Düşüncesini ortaya koyan çoğunluk bir yerde kendi isteğiyle ve hür iradesiyle oyunu kullanıyor. Buraya kadar bir sorun yok. İktidar olan kişi ya da zümre devletin idaresini ele geçirdikten sonra iki seçenekle karşı karşıya kalıyor.

Bir: Pharrsia oyununu oynayacak . İki: Pharrsia oynayanları yok edecek.

Aslında söz ile düşünce arasında bir denge kurulmaya çalışılıyor. Söz yani logos insanın düşündüğünü söyleme özgürlüğüne göre anlam kazanır. Düşündüğünü söyleme hakkına sahip olanlarla olmayanların dengesi hiç te kolay değil. Bugünde kolay değil geçmişte de kolay değilmiş.

Adada antik kentini boydan boya geçerken geçmişi hayal etmeye çalıştım. Agorada alış veriş yapan şehir halkı, askerler, idareciler, rahipler ve köleler. Döşeme yolların üzerinde yürürken bir bir buçuk metre uzunluğunda kırk elli santim kalınlığında kesme taşlardan yapıldığını görüyorum. Kilometrelerce uzayıp giden caddeler ve sokaklar. Şehrin giriş kapsına doğru “kral yolu” adı verilen döşeme yolda yürürken Pisidia coğrafyasında beş yüzden fazla antik kentin olduğu varsayımını düşünüyorum.

[1] Parrhesia kavramı en kapsamlı bir şekilde Michel Foucault’un Kalifornia Ünivesitesi’nde 1983 senesi Sonbahar Dönemi’nde verdiği ders notlarında izah ediliyor. Ayrıntı Yayınları tarafından “Doğruyu Söylemek” adıyla yayınlanan kitap “Fearless Speech” adıyla 2001 yılında ABD’de yayınlanır.

[2] Pisidia Bölgesi'nin antik kentlerinden biri olan Adada, Isparta ili, Sütçüler ilçesine bağlı Sağrak köyü yakınındadır. Adada'nın adı ilk kez M.Ö. I. yüzyıl yazarlarından Artemidoros tarafından verilmiştir (Strabon XII, 570). Sonra Ptolemaios (V 5, 8) ve Bizans tarihçisi Hierokles'te (674, 4) de "Odada" olarak geçer. Ancak kentin tarih sahnesine çıkışı Termessos'ta bulunan bir atlaşma metni dolayısıyla M.Ö. 2. yüzyıla kadar inmektedir.

[3] Turizmci İsmail Altınçekiç’in bloğundan bir alıntı yaparak Hellen Roma tiyatroları karşılaştırmasını yapalım. Yunan – Roma Tiyatrosu karşılaştırması

Y/ Yunan Tiyatrosu, onu çevreleyen kent ve manzara ile bütünleşmişti.Sahne binası küçük bir kulübe,hatta bir çadır şeklinde.Bu seyircinin görüşünü etkilemiyor.

Y/ Tiyatro yapılarında enstrümanların geride, aktörlerin onların önünde yer aldığı alanı çeviren oturma yerlerinin ilk sırası ile oyun alanı aynı yükseklikte bulunuyor. İlk sıradakiler yatay, tiyatro yüksek olmadığından en arka sıradakiler de kuşbakışı oymayan yataya yakın bir eğik görüş açısı ile oyunları izleyebiliyor. Oturma yerlerinin tümü, merkezde yer alan sahneyi eşit düzeyde görme olanağına sahip bulunduğundan, oturma sıralarının yarım daire (180 derece) den daha geniş açıda yerleşmesi optik bir sakınca oluşturmuyor. Bu dönem tiyatroları daha fazla oturma yeri kazanma amacına yönelik olarak yarım daireden büyük olabiliyor.

R/ Roma tiyatrosunda sahne binası, seyirci oturma yerleri ile aynı yükseklikte.Bununla seyirciler kendilerini dış dünyadan ayrılmış buldular.Bu durumda artık tamamıyla gösteriye yoğunlaşıyorlardı.

Seyirci oturma yerlerinin üst kısımları revaklıdır.Sahne binası ve revakların aynı seviyede olması akustik yönünden avantaj sağlar. Tiyatrolar, birden çok orta yollu(diazoma) olarak büyüyünce, orta yolun(diazoma) arkasındaki destek duvarının içine bronz küpler yerleştirdiler. Ayrıca ses yansıtıcı panoların düzeneğini geliştirip malzeme seçimine özen gösterdiler. Bu önlemlerle sorunlara çözüm bulmaya çalıştılar. Daha sonraki yüzyıllarda Romalılar, bu sorunları (Aspendos Tiyatrosu örneği gibi) sahne binası ile izleyici koyağını(cavea) 180 derecede yapışık hale getirerek birlikte inşa edip büyük oranda aştılar. İzleyici koyağının(caveanın) üst sırası ile sahne binası çatısı aynı yükseklikte yapılınca yankı sorunu azaldı. Bu durumda tiyatro, tam kapalı bir yapı olarak dışarının gürültüsünden arınmış, sesin yapı içindeki çınlaması kolaylaşmış oluyordu.

R/ Roma İmparatorluk döneminin gösterilere getirdiği en büyük yenilik, insanların birbirleriyle ölümüne çarpıştırıldığı gladyatör dövüşleri, venationes (vahşi hayvanlarla insanların ya da hayvanların birbirleriyle yaptıkları dövüşler) oldu.

Birbirinden çok farklı iki gösteri türü vardı. Bunların birincisinde profesyonel gladyatörler, kuralları son derece disiplinli biçimde belirlenmiş olan kavgalara girişiyorlardı. Ölüm oranının 20’de 1 olduğu bu oyunlar günümüzün boks karşılaşmalarından çok da farklı sayılmazlardı.Roma döneminde gelişen bir başka gösteri türü ise Venationes’ti. Bu gösterilerde gladyatörlerle aslan, kaplan, leopar, ayı gibi vahşi hayvanlar ölümüne mücadele ederlerdi.

Uzun Roma barış döneminde mühendisler halkı eğlendirmek için yepyeni gösteriler tasarlarken, orkestra çukurunu suyla doldurup boşaltacak şekilde yeni teknolojiler ürettiler. Bu teknoloji sayesinde kara savaşlarının kanlı betimlemelerine ek olarak deniz savaşlarının da yeniden canlandırılması mümkün oluyordu. Bir başka gösteri, su içindeki güzel yüzücü kızlar tarafından yapılan senkronize hareketlerdi. Belirli bir koreografik düzenleme ve müzik eşliğinde yapılan bu gösteriler izleyicileri kendinden geçirirdi. Anadolu’da Ksanthos, Myra, Ephesos ve Nysa, Hierapolis gibi kentlerin tiyatrolarının tabanları bu oyunlar için mermerle kaplanır, suyun doldurulup boşaltılması için gerekli su kanalları hazırlanırdı.

Y/ Yunan tiyatrosunun başlangıcı, Dionysos ayinlerine uzanır. MO 7.

R/ Roma tiyatroyu Yunan’dan alır.

Y/ İlk tiyatrolar son derece basitti.Düzeltilmiş toprak bir alan, tahtadan yapılmış seyirci basamakları ve gene tahtadan bir sahne.Taştan yapılan tiyatrolar ilk defa MO 4. yüzyıldan itibaren görülmeye başladı.

Y/ Yunan tiyatrosu daima denize veya dağlara bakar. Bu manzara dekorun doğal bir parçasını oluşturur.

R/ Yapılacak tiyatronun yeri, hava şartlarına uygun, alanı güneye bakmayacak şekilde ve akustik şartlara elverişli, bir yer olarak özenle seçildikten sonra, aşağıdaki şekilde tiyatronun mimari planı hazırlanır.

Sahne bölümünün (proskenion) uzunluğu, başlangıçta seçilen daire çapı CD’nin iki katıdır. Sahne platformunun yerden yüksekliği, orkestra çapı CD’nin on iki de biri kadardır.Bu durumda :

1. Sahnenin eni .r’dir.

2. Sahnenin uzunluğu 4r’dir

3. Sahnenin orta noktası M’nin, tam karşısındaki daire uzerindeki orkestra noktası H ya uzaklığı r’dir.

4. Sahnenin eni ile boyu arasındaki oran 1/8’dir.

5. İzleyicilerin oturma yerlerinin basamaklarının yuksekliği, bir ayak ve bir avuctan az, bir ayak ve altıparmaktan fazla olmamalıdır. Derinlikleri de, iki bucuk ayaktan fazla, iki ayaktan az olmayacak şekilde secilmelidir.

R/ Roma devrinde tiyatroya girmek kadın erkek her vatandaş için serbesttir.

Y/ Tiyatro festivalleri tanrıların şerefine düzenlenir.

R/ Tiyatro her türlü gösteri halkın eğlenmesi içindir.

Y/Yunanda tiyatro yamaçlarda seçilir.

R/ Kemerli duvar yardımıyla düzlükte bile tiyatro inşaa edebilmişlerdir.

Y/ Tiyatro yüksek olmadığından yarım daire(180 derece) büyük olabiliyor.

R/ Sahne yapısı, oturma sıralarının sağ ve sol başlarındaki izleyicilerin görüşünü engelleyeceğinden Roma İmparatorluk dönemi tiyatro yapılarını 180 derece daha büyük açılı olamıyor.

Y/ Tiyatrolar, her gün izleyici toplamak zorunda değildi. Çünkü o dönemde tiyatro oyunları, yılın her günü değil, özel günlerde oynanırdı. Büyük merkezlerde, özel günlerde sergilenen oyunlar, daha sonra bir anlamda turneye çıkar ve kırsal kesimde, küçük merkezlerde sergilenirdi.

Y/ Tiyatro gösterileri gün doğumundan günbatımına dek sürerdi. Her gün beş oyun sahnelenirdi. (İlk gün beş komedi, diğer günler trajediler ve birer satir.)

Y/ Eski Yunan’da tiyatro önce yalnız korodan oluşurdu. İ.Ö. 543’de, yazar Thepis, oyunlarına koroyla diyaloga giren bir aktör aldı. İ.Ö. 480’de, Aiskhylos’la, ikinci bir oyuncu ortaya çıktı. Yunan resim ve yontu sanatlarında üçüncü boyutun ortaya çıktığı yıllarda, İ.Ö. 470’de, Sofokles oyunlarında üçüncü oyuncuya da rol verdi.

Y/ Eski Yunan tiyatrosu oyunlarında, yaklaşık 30 kişi görev alırdı. Bir oyundaki oyuncu sayısı dördü geçmezdi. Oyuncular dışındaki kadro, yaklaşık onbeş kişilik koro, flüt ve saz çalanlar, öğretmenler ve sahne çalışanlarından oluşurdu .

Y/ Eski Yunan’da, kent bütçesinden tiyatro giderleri için yapılan harcama, toplam bütçe harcamalarının yüzde beşini oluştururdu.

Kybele’nin izinde

2014-10-01T19:42:00.001+03:00

Bu bir gezi yazısı mı, yoksa bir deneme mi? Karar vermek zor. Belki de ikisi birden. Buna okuyucu karar verecek. Benim açımdan üzerinde uzun yıllar çalıştığım Anadolu Ezoterizmi[1] kapsamında olan üç bin yıl süren Kybele kültünün somut coğrafyasına yaklaşmak ve dokunmak için bulunmaz fırsattı. Gizemli Frigya vadisinde gün batımı, yıldızlar altında çadırlı kamp ve gündoğumu ile sürüp giden heyecan dolu iki gün çok cazipti. Andost başkanı Cemal Ertugay’ın grubun Facebook sayfasında Prof. Dr. Yüksel Şahin ve Esdoge (Eskişehir Doğa Gezginleri) grubu ile birlikte Frigya vadisine kamplı bir gezinin düzenlendiği duyurusunu okuduğumda ilk aklıma gelen kelime doğal olarak “Kybele” oldu. Anadolu ezoterizmi araştırmalarının önemli bir bölümü olan Anadolu Ana Tanrıçalar kültüne ilişkin kaynaklar arasında Kybele kültüne ait ciddi bir liste var önümde. Çoğu önemli üniversitelerde verilen yüksek lisans ve doktora tezlerinden ve makalelerden oluşuyor. Anadolu’nun kültür tarihini yorumlayan araştırmacıların çoğu Ana Tanrıça kültünün başlangıcını M.Ö. 3000 yıllarına kadar götürüyorlar. “Magna Mater” kültünün tarihsel süreç içinde hangi isimlerle anıldığını araştıran arkeologlar da var.

Kybele’nin ana yurdu neresidir diye sorsalar birbirinden farklı cevaplar alabilirsiniz. Ana Tanrıça kültünün en tanınmış olanı Kybele mi yoksa “Kumbaba” mı ? Yoksa “Artemis” midir? Söylemesi zor. Bu hangi ülkede yaşadığınıza bağlı. Likya ve Pisidia bölgelerinde yaklaşık iki yıldır dere tepe antik kentleri geziyorum. Tarihi kalıntıların çoğu Roma döneminden kalma. Roma hakimiyetinin Anadolu’da hissedildiği M.Ö. 200 –M.S.350 yılları arasında bu dönem öncesi uygarlıkların sırasıyla Hellen, Pers, Likya, Hitit ve öncesi dönemlerden kalan kültür mirasıyla senkretizasyon sürecinde kaynaşarak eklektik bir yapı oluşturdukları söylenebilir.

M.Ö. 540 yılında Pers generali “Harpagos” tarafından fethedilen Anadolu’nun bu tarihten önceki siyasi ve inanç tarihi soru işaretleriyle dolu. “Karanlık Çağ” adı verilen bir dönemden söz ediliyor. Bu dönemin karanlık olarak nitelendirilmesi her şeyden önce belge yani bilgi olmamasından kaynaklanıyor. Eğer bir yerlerde bazı belgeler toprak altında henüz keşfedilmeyi bekliyorsa onları bulacak arkeologlara ihtiyaç var. Frigya bölgesi antik Anadolu coğrafyasının karanlık döneminin sonralarına rastlayan M.Ö. 1200 –600 ‘lere tarihlenen döneminde Trakya ya da Makedonya’dan gelip yerel halkla kaynaşarak bir imparatorluk kuran “Trak” halklarının yeni adıyla Frigler’in ana yurdu olduğu hipotezi üzerinde duruluyor. Özellikle de Troya savaşından sonra Trakya ve Balkanlar üzerinden göçlerin başladığını ileri sürenler var. Akademik dünyanın üzerinde anlaştıkları tek konu Demir Çağı adı verilen dönemin başlangıcının bu göçlere neden olduğu. O dönemi belgeleyen düşünürlerin eserleri Hellen döneminden başlıyor. Strabon bu önemli kişilerden biri. Öte yandan Hellen öncesi döneme ilişkin Anadolu krallıklarından herhangi birinden bir tarihçi bir yazar veya bir şair yok. Varsa bile ortada bir eser yok. Karanlık bir dönem. Bir Frig rahibi bir Gallos’un el yazması kitabı bulunmuyor. Bir Likya bir Lidya ya da Lykia rahibinin eserleri ortada yok. Neden acaba? Bu kadar zengin kültürleri barındıran topraklarda neden hiç bu zenginliği belgeleyen kimse yok? Likyalı ve Lydia ‘lı tarihçilerin varlığı biliniyor. Hellen öncesi dönemden kalan tabletlerin çözümlemesi mutlaka bazı konulara ışık tutacaktır. Yazılı kültür ile sözlü kültür arasındaki farkın en belirgin örnekleri yine Anadolu’da bulunabilir. Doğu’nun mistik sözlü tarihi ile Batı’nın yazılı tarihi birleşince karanlıklar aydınlanıyor: Lidyalı tarihçi Xanthus’un eserlerinde Kral Midas’dan söz ettiği bilinmektedir. Midas ve oğullarının Doğu’da Asur ve Urartu, Batı’da Lidya ve Hellen krallıkları ile anlaşmalar yaparak imparatorluklarını güçlendirdikleri fakat Kuzeyden gelen savaşçı bir kabile olan Kimmerler karşısında tutunamadığını başkent Gordion’un yağmalanmaktan kurtulamadığını öğreniyoruz. Kimmerler başlarında efsanevi savaşçı Dougdamme[2] olmak üzere Anadolu’da savaş rüzgarları estirdiler. Büyük şehirleri yıkıp yağmaladılar.

Kimmerler tüm Anadolu için bir tehdit oluşturuyordu. Birbiri ardından akınlar düzenlediler. Keskin demir kılıçları ve gözü kara savaşçıları vardı. Liderleri Dougdamme ‘ye çok güveniyorlardı. Önlerine gelen her şehri yağmaladılar. Frigya başkenti ve hazinesi ellerine geçti. Midas’ın ailesi civar şehirlere kaçarak canlarını kurtardılar. Bu şehirler bir süre daha varlığını sürdürdü. Kimmerler bu kez de Lydia krallığına saldırdılar. Lidya kralı Gyges’i yenilgiye uğratarak Sardes ‘i yağmaladılar. Önceleri savaşı kazandılar fakat daha sonra M.Ö.650 yılında Dougdamme ölünce Kimmerler’in gücü azalmaya başladı. Orduları dağılma noktasına geldi. Asurlulardan yardım alan Kral Alyattes tarafından ağır bir yenilgiye uğratıldılar. Bu yenilgiden sonra Kimmerler Anadolu’da tutunamadılar. Kuzeye çekildiler. Frigya şehirleri kralları Midas’ı ve tanrıçaları Kybele’yi hiç unutmadılar. Anadolu artık bereketli ovaları ve doğal kaynaklarıyla paylaşılamayan bir coğrafyadır. Frigyalıların ana yurdu sürekli işgal altındadır. Her yeni güçlü kral Frigleri etkisi altına almaya çalışır. Kybele’nin çocukları kültürlerini muhafaza etmek için mücadelelerini sürdürürler. En sonunda Frigya adı M.S. 500 yıllarında Doğu Roma İmparatorluğu bünyesinde siyasi olarak ikiye ayrılır ve iki farklı ad verilir. Esaretle geçen bin yıllık süreç içinde Frigya hafızalardan silinir yok olur.

Aslında Osmanlı ve daha sonra Cumhuriyet döneminde tarihi kendilerine göre yazanlar Frigleri bir paragrafla şöyle özetlemişler:

“Frigler, Ege göçleri sırasında Anadolu’ya gelerek M.Ö. 800 yıllarında Gordion (Polatlı) merkezli bir devlet kurdular. Kafkaslar üzerinden gelen Kimmerlerin egemenliği altına giren Frigyalılara Persler son vermişlerdir.”

Orta öğretimde öğrenci bu halkın yani Frig halkının dış göçlerle ortaya çıkıp bir medeniyet kurduğu sonra yok olup gittiği fikrine endeksleniyor. Burada bir medeniyete “son verme” kavramından neyin kast edildiği belli değildir. Bir kültür politikası gereği yapılıyor bu. Antik Anadolu Tarihinde beş bin yıllık kültür mirasına kimsenin sahip çıkma niyeti yoktur. Hangi antik kente giderseniz gidin bu bölgeler Batılı araştırmacılara terk edilmiştir. Bu Cumhuriyet dönemi öncesinde de böyleydi sonrasında da böyle. Cumhuriyet üniversiteleri Orta Asya steplerinden kalkıp gelen ve 1071 tarihinde Anadolu’yu fetheden Türkmen kabilelerinden söz eder. Anadolu’nun kadim halkıyla hiçbir bağlantı kurmaz. İki kutup halinde birbirlerinin kuyusunu kazan Ulusalcılarla Osmanlıcılar!ın taban tabana zıt kültür politikalarını savundukları artı gizli değil. Osmanlıcılar on yedinci yüzyıla geri dönmek istiyorlar. Ulusalcılar ise 1920’lere.

Anadolu kültürünün ve medeniyetlerinin modern Türkiye cumhuriyeti halkına yabancı olduğu tezi eğitimde ana tema olarak kullanılıyor. Halkın kanaatleri üzerinde tarihi mühendislik yapılıyor. Zaman içerisinde tarihi gerçekler ortaya çıktıkça bu yanlış politikaların iflas edeceği de açıktır. Anadolu’nun kadim halklarının yeni gelenlerle karışarak çoğaldığı gerçeği aslında “saf ırk” hipotezini dayatan faşist ideolojinin iflası demektir.

Burada Anadolu ezoterizmi üzerine fikirlerini paylaşan M. Bülent Gökhan’dan bir alıntı yapmak faydalı olacaktır:

“Anadolu’daki yapılanma sürecini düzgün izleyebilmek için, Anadolu’nun kültür yapısına ve

sosyal tarihine bakmak gerekir. Bilindiği gibi Anadolu ‘Doğu’dur ve ışık Doğu’dan yükselir.

Anadolu, Ana-Tanrıçanın yani Kibele’nin vatanıdır ve antik mitler Anadolu’da doğup

serpilmiştir; tüm Tanrılar (inançlar) Kibele’nin çocukları olduğu için kardeştir ve aralarında

Kibele’nin şefkati hâkimdir. Daha sonra pagan öğreti ve gelenekler bu mitlerle kaynaşmıştır.

Pagan geleneğin plüralist (çoğulcu) yapısı özünde hoşgörüyü barındırır; herkes birbirinin

inancına saygı duymaktadır. Tek Tanrılı dinlerin Anadolu’ya gelişi, ikonoklast (put-kırıcı)

tavrıyla baskı oluşturmuş ve bu nedenle de kadim öğretileri yer altına itmiş ve ezoterik

örgütlenmeyi pekiştirmiştir.

İyonya felsefe geleneği, Diyonizos ve Orfe Geleneği, Delf Mabedi ve Pisagor Okul-Mabedi bir pota oluşturmuş ve sonradan gelen inanç ve gelenekleri kendi potasında dönüştürmüştür

(simya). Anadolu’daki çoğulcu yapı bununla da sınırlı değildir. Yukarıda anılanların yanında

Sümer, Hitit, Asur, Babil’in kültürel mirası, Budist gelenek, Zerdüştilik, Gnostik Hıristiyanlık,

Sufi İslâm, Karmatilik, Bâtınilik, bu kültür toprağına ekilmiş tohumlardır. Günümüzde yeni

yeni bilgi dağarcığımıza katılan ve Anadolu’nun en kadim öğretisi ise Luvi’lerin öğretisidir ve kendilerine ‘ışığın çocukları’ denmektedir.”

Kybele’nin önemi bundan iyi izah edilemezdi. Hoşgörünün sınırlarını tanımlıyor Kybele. Yani sınır yok. Aynı tezi Mevlana da savunuyor bin yıl sonra.

Friglerde Din

Friglerin inanç sistemi geleneksel Luvi- Anadolu tanrıça kültünün devamıdır. Ezoterizmin tarihi[3] süreci düşünüldüğünde her kültür kendi inanç sistemini geliştirmiştir. Din kavramının oluştuğu bu topraklarda Ömer Çapar’ın tarifiyle söylemek gerekirse uzun yıllar etkili olacak bir düşünce sisteminin temelleri atılmıştır:

” İnsanoğlunun kendisini yarattığına ve yaşadığı sürece her türlü işlerini kontrol ve dikkat ettiğine inandığı doğa üstü kuvvet ve kuvvetlerle olan ilişkilerinin bütünüdür.”

Önceleri Luvi’ler, Hatti’ler’in Kumbaba’sı sonra Frigler’in Kybelesi yani “Magna Mater “ inanışının M.Ö.400 lerde Frig hakimiyetinin sona ermesine rağmen kutsal şehir Pessinus’da hadım rahipler tarafından devam ettirildiği Selevkos[4] krallarının Hellenleşme ve Roma İmparatorluk sürecinde bile varlığını sürdürdüğü bilinmektedir.

Binlerce yıllık bir geleneğin bu coğrafyaya izlerini bıraktığını bilerek yola çıkıyordum. Acaba orada aradığım cevapları bulacak mıydım? Anadolu ezoterizminin kaynağında yeni ipuçları elde edebilecek miydim?

Bu bölgeyi yani bugünkü adlarıyla Eskişehir Afyonkarahisar arasında kalan bölgede iki günlük çadırlı kamp heyecan verici bir seyahat olacaktı Efsanevi Anadolu Ana tanrıçası kültünün en önemlilerinden biri olan Kybele’nin ana yurdunda bir gece çadırlı kamp yapacaktık. Kybele’ye dokunacaktım. Anadolu da “Ana Tanrıça” tapınımının değişik zamanlarda ve değişik adlarla da olsa özünde aynı neredeyse tek tanrı sayılabilecek özellikleri olması da şaşırtıcı. “Magna Mater” kültünün binlerce yıllık hikâyesi var. Kybele kültünün sadece Frigya hakimiyet dönemine tarihlenmesi hiç de doğru olmaz. Üstelik yanıltıcı olabilir. Taradığım kaynaklara göre ana tanrıça kültünü sekiz bin yıl öncesine dayandıranlar bile var. Anadolu coğrafyasıyla da kısıtlı değil. Kuzeyden Güneye Doğudan Batıya Bronz çağında her yerde görülen tanrıçalar tapınımının bir uzantısı. Kybele tüm arkeoloji dünyasında bir Frig Tanrıçası olarak biliniyor. Kybele kültü yani “Magna Mater” tanrıçalar dönemi adı verilen sürecin çok geniş bir coğrafyada yayıldığı zamanlarda Friglerin ana tanrıçası olarak adına tapınaklar inşa edilen tanrıçadır.

M.Ö. 450 yıllarından öncesine ulaşmak için arkeolojik kazıların sonuçlanmasını beklemek gerek. Bölgede kazı yapan uzmanların derinlemesine kazı yapmalarını sağlayacak bütçe ve eleman bulmaları da zor. Bu yıllarda Pers ve Hellen hakimiyeti yerel kültlerin giderek ortadan kalkmasına neden olmuştu. Belirli bir zaman sonra Hellen kültürü Anadolu’da iyice baskın hale gelmiş Pers kültürünün etkilerini de yok etmişti. Anadolu kanımca hiçbir zaman Hitit-Luvi-Frig-Pers-Hellen etkisinden kurtulmadı. Roma imparatorluk devrinde bile halkın konuştuğu dil Yunancaydı. Bizim arkeologlarımızın kabul etmekte zorlandığı bir durum bu. Batı Anadoluda Likya, Frigya, Lydia, Karya ve Iyonya uygarlıklarının M.Ö: 450 yıllarından itibaren Hellenleşmeye başladığını ve bu etkinin büyük Rum göçü kabul edilen mübadele günlerine kadar devam ettiğini söyleyebiliriz. Bizans dönemi her ne kadar Roma İmparatorluk dönemi olarak da bilinse halkın konuştuğu dil Rumca yani Yunanca idi. Frigya bölgesinin de Batı bölgelerinden daha farklı olduğunu söylemek zordur. Bugün M.Ö. 800-600 yıllarına tarihlenen Frigya uygarlığı kültürüyle neredeyse bin yıl kadar varlığını sürdürmüştür. Buna rağmen bugün Frigce anlayan bir tane bile arkeolog yoktur. Cumhuriyet kültür politikalarının bu medeniyetlere arkasını dönmesinin nedeni “Güneş Dil Teorisi” adı verilen yani Türklerin Orta Asya’dan bütün dünyaya yayıldığı ve her dilin temelinin Türkçe olduğu masalıdır. Hititçe, Likya, Frigya, Urartu, Lidya, Kilikya,v.b. gibi antik Anadolu uygarlıklarının eserleri toprak üstünde ve altında durmaktadır. Buna rağmen ciddi bir arkeoloji hamlesi hiçbir zaman yapılmamıştır. Kaynak ortada yoktur. Üniversitelerde hazırlanan tezler sayıca azdır ve kullanılan kaynaklar Hellen ve Roma kaynaklarıdır. Frigce dilini çözmek bir çok konuya çözüm getirecektir. En azından kaya mabetlerin üzerinde neler yazıldığını anlama imkanı doğacaktır. Anadolu Antik Çağ tarihinin yeniden yazılması gereklidir. Bunu yazacak bilgiye sahip akademik kadro vardır ama niyet yoktur. Bunu yazarken M.Ö: 8000 yıllarından başlayarak Hellen ve Roma dönemine kadar kazılardan elde edilen belgelere göre tarih kurgulanmalıdır. Örneğin Kimmerlerin saldırılarının nedenleri ve sonuçları üzerinde durulmalıdır. Bu tarih yazımının eksikliği o dönemler için üretilen hipotezleri de çoğaltmaktadır. Neredeyse mitolojik öyküler kullanılarak hipotezler üretilmektedir. Yazılıkaya’da gün doğumunda kutsal kayaya vuran güneşin ışıklarına bakarken tarifsiz bir aşağılık kompleksi duymamak elde değil. İki bin beş yüz yıldır ayakta duran o açık hava mabedi hala keşfedilmeyi bekliyor. Belki de bir depremle yok olacak. Sırrı çözülemeden. Frigya bölgesinde kazı yapan yabancı arkeologlar yaklaşık üç yüz yıldır Frig yazısını çözememişlerdir.

Yazılıkaya yani 17 metre yüksekliğindeki kayaya oyulmuş Kybele tapınağının olduğu yere çadır kurabileceğimizi söylediklerinde kulaklarıma inanamadım. Hiçbir görevli yok. Kaya savunmasız. Mangalcıların ve define avcılarının insafına bırakılmış. Uyanık bir köylünün açtığı gözleme restoranı ve tuvalet gezginlere hizmet veriyor. Tuvalet 1 lira. Gözleme çay on lira. Restoran sahibi oraya çadır kurmamızı istemedi. Gürültü yaparmışız, içki içermişiz, köylü rahatsız olurmuş. Sonra onun başı ağrırmış. Ekmek parasından olurmuş. Her gittiğim antik kentte bu tip bir insan karşıma çıkıyor. Patlayacakmış kadar şişman, iri yarı, kaba saba, söylediği kelimeler anlaşılmayan , para kazanmak için ne gerekirse yapmaya hazır bir adam ve onun iskeleti görünecek kadar zayıf karısı ve çocukları. Kültür bakanlığı oraya bir kulübe koysa ne olacak? Bunlar yine bildiklerini okuyacaklar.

Frigya hakkında eski bir Anadolu kavmi olduklarının dışında kralları Gordion ve onun oğlu Midas’ın adı geçen iki efsaneyi de daha önce duymuştum. Öncelikle Frigler’in kim olduğunun cevabını aramak gerekli.

Hemen hemen tüm kaynaklarda Frigler’in M.Ö. 12. Yüzyılda büyük göçler sırasında Trakya ve Boğazlar hattı üzerinden Anadolu ya girerek yerel halklarla birleşerek bugünkü Eskişehir, Kütahya ve Afyon vilayetleri sınırlarında 400 yıl sürecek olan bir imparatorluk kuran ve kendilerine “Trak” adı veren bir kabileden söz ediliyor. Bu bilginin hangi belgeye dayandığı araştırılması gereken ayrı bir konu. Frigya yazılı metinlerinin tercüme edilmediğini de ilave etmek gerek. Frigce dilini tercüme edecek kadar bilen bir arkeoloğun olmaması da ayrı bir sorun.

Trak uygarlığının ana teması olan rahip kralların ana tanrıça Kybele kültünü temsil ettikleri biliniyor. İmparatorluğun yıkılışından sonra da yüzlerce yıl daha süren Kybele inanışı Roma İmparatorluğu’nun resmi dini olma hüviyetini de kazanıyor. Nitekim Romalı konsüller Pön savaşları sırasında Hannibal siyasi ve askeri krizi sırasında “Sybille Kehanetleri” ne dayanarak Hannibal’ı yenilgiye uğratmak için Roma’nın beşinci resmi dini olarak Kybele kültünü kabul etmek zorunda kalırlar: M.Ö. 200 yıllarında Kybele’yi temsil eden siyah meteor taşı bulunduğu kutsal şehir olan Pessinus’dan (Sivrihisar/Ballıhisar) alınarak Roma’ya götürülür. Roma’da Kybele adına yapılan tapınağa büyük bir törenle yerleştirilir. Yazılıkaya’da bulunan mabedin kapı gibi görünen niş kısmında bu taştan yapılmış bir tanrıça heykeli bulunduğunu durduğu hipotezini ileri sürenler de var.

Ana tanrıça kültleri arasında en bilineni olan Kybele kültü üzerine araştırma yapan akademisyenlerin tez çalışmalarından bazı notları da aktarmak gerekiyor: Aşağıda alıntı yaptığım çalışmalar Kybele kültüne ilişkin güvenilir bilgiler ihtiva etmektedir. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü tarih Bölümünde Frig Dini İnançları konulu Yüksek Lisans çalışması yapan Güllü Çintiriz’in çalışmasından geniş bir biçimde yararlandığımı belirtmek isterim.

“Mitolojilerde Ana Tanrıça kadar çeşitli adlarla adlandırılan başka bir tanrının varlığı bilinmemektedir. Bu ad ve sıfat çokluğu, Ana Tanrıça’nın evrensel bir nitelik kazandığını kanıtlamaktadır. Kültepe yazıtlarında adına Kubaba olarak rastlanır. Lidya’da adı Kybebe, Frigya’da Kybele olarak geçer. Hitit kaynaklarında Arinna’nın Güneş Tanrıçası Hepat, Sümer’de İnanna, Mısır’da İsis, Suriye’de Lat, Girit’te Rhea, Efes’te Artemis, İtalya’da Venüs, Lübnan’da Astarte, Babil’de İştar, Ermenistan ve Arap kavimlerinde, Hubel, Hindistan’da Aditi, Yunanistan ve Roma’da Gaia, Rhea, Demeter, Mater, Magna Mater, Dindymos, Dindymene, Tokat yöresindeki Gümenek ve Kayseri yöresindeki Kemer kentlerinde adı çok eski bir Anadolu adı olan Ma olarak geçer. Efes Artemis’inde görülen kuleli başlığıyla Mater Turrita ya da Turrigera yani Kuleli ya da Kule taşıyan Ana sıfatını alır”[5]

Bütün araştırmalar Suriye bölgesinde hakim olan “Kubaba” kültünün Kybele kültünün oluşmasında önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Öte yandan Kybele yani Ana tanrıça “Mater” kültünün Anadoluda M.Ö. 8 bininci yıldan bu yana var olduğu da bilinmektedir.

Kutsal şehir Pessinus, Frigler’in en önemli dini merkezi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu şehrin gökten inen tanrıça Kybele’nin tapınaklarıyla dolu olması da dikkat çekmektedir. Kybele en eski ana tanrıça olması itibariyle birçok isimle anılmıştır. Frigya tanrıçası olarak Frigya platosu olarak bilinen bölgede adına bir çok tapınak yapılmıştır. Gökten düşen siyah meteor taş sembolizması bir kez daha karşımıza çıkmaktadır. Siyah meteor taşı Kybele ile ilişkilendirilerek bir göğe yükseliş ve gökten iniş miti yaratılmıştır. Her inanç sisteminin dayandığı mitler vardır. Kybele için iki ana mit söz konusudur. Birincisi gökten inen siyah taş, diğeri ise sevgilis Attis’in bir çam ağacı altında kendini hadım etmesidir.

Kybele ve sevgilisi Attis Frig inanışının iki ana figürü olarak taşlara kabartma olarak resmedilmiştir. Doğanın uyanışı ve doğanın ölümü hep Kybele ve Attis’in ilişkisiyle irtibatlandırılır. Nitekim Frigya uygarlığı ardından gelen Grek ve Roma uygarlıkları da bu efsaneleri kullanmıştır.

Antik Çağ tarihçisi Strabon kitabında Pessinus şehrinden söz eder. İki rahip kral tarafından yönetilen şehir zamanının en zengin ticari merkezi olarak biliniyor. Rahip krallara “Attis” ve “Megabyzos” adı verilirdi. Bu kralların erkekliklerini tanrıça Kybele’ye adamış olmaları gerekiyordu. Attis efsanesinde olduğu gibi erkekliğini kendi eliyle kesip atan rahipler tapınağa girmeye hak kazanırlardı. Bu olay son derece şaşalı bir tören sırasında herkesin gözü önünde yapılırdı. Erkekliklerini tanrıça Kybele’ye feda eden rahiplere” Gallos” adı verilmekteydi. Ayrıca “Metragrytoi” adı verilen dilenci rahipler köyden köye Kybele kültünü Anadolu’nun her yerine taşımışlardır. [6]

Yazılıkaya ( Midas ) Kybele Anıtı

“Kral Midas’ın tanrıça Kybele adına yaptırdığı bu anıt kayaya oyulmuş bir çerçeve olarak görünmektedir. İlk zamanlar bu anıtın Midas adına yaptırıldığı söylenmişse de üzerindeki yazılardan Tanrıça Kybele’ye adak olarak yapıldığı anlaşılmıştır. 17 metre yüksekliğinde ve 16 metre genişliğinde olan anıtın üzerindeki yazıların bir kısmı deşifre edilebilmiştir. Hadım rahiplerin yönettiği mabetlerde iki ana tören yapılırdı: “Strosis” döşeme ve “Agermos” toplama törenleri. Kybele törenlerinin detayına ilişkin kayıtlara ulaşılamamıştır. Eldeki bilgiler Frig Krallığı yıkıldıktan çok sonrasına Roma dönemine aittir. Belgelerin neredeyse tamamı Roma İmparatorluk kayıtlarından elde edilebilmektedir. M.Ö. 12. Yüzyıldan itibaren Anadoluda yaygın bir kült olan Kybele tapınımının detayları konusunda elde yeterli belge bulunmamaktadır. Yapılan araştırmalarda kullanılan kaynaklar Roma ve Yunan kaynaklarıdır.

Strabon’a göre: Frigler genel olarak Tanrıça Rea’ya taparlardı. Değişik adlar vererek tanrıların anası “Angdissis”, Büyük Frigya tanrıçası “Kybele”, ya da sadece “Ida”, “Dyndyma”, “Spilos” veya Pessinus gibi Kybele kültünün bulunduğu kutsal mekânlara göre adlandırılırdı. Anadolu Tanrıçası Kybele tarihe Frig tanrıçası olarak da geçmiştir. Kybele kutsal alanları, çoğunlukla kayaların üzerine yapılmaktaydı. Friglerin kayalara oyulmuş diğer bir dinsel yapı türü, genellikle doğuya bakan kaya merdivenlerdir. Bir çeşit oturma yerine doğru çıkan bu merdivenlerin sunak olarak kullanıldığına inanılır. Kybele aynı zamanda genç kızların da koruyucusudur. Tanrıçanın en büyük tapınma yeri, Pessinus’ta idi. Frigler bu tanrıçayı öyle benimsediler ki, tüm devlet ve ülkelerini Pessinus Kybele’nin mülkü saydılar. Bunun sonucunda, aslında çok köklü bir Anadolu tanrıçası olduğu halde Kybele tarihe bir Frig tanrıçası olarak geçti; kral Midas tanrıçanın oğlu ve Pessinus’taki tapınağın kurucusu sayıldı. Eskişehir ve Afyonkarahisar arasındaki kutsal platoya, M.Ö.8. yüzyıl ile 6. yüzyıl arasında, tanrıçanın tapınaklarını temsil etmek üzere, yapılmış olan bu kaya yapıları çok büyük bir emeğin ürünüdürler.

Bu kaya yüzeylerinden en ünlüsü, kuşkusuz ki, MIDAS=Midas adını içeren Frigce yazıtı nedeniyle Midas Mezarı denen, 17 m. yüksekliğindeki Yazılı Kaya Anıtı oluşturur. Ancak bu anıt bir mezar olarak değil, yine bir tapınma cephesi olarak kullanılmıştır. Öteki Frig oyma kaya cephelerinde olduğu gibi, M.Ö.8. yüzyılın ikinci yarısına ait olan “Midas Anıtı”nın yüzü de doğuya bakar. Bir kaya yüzeyinin, tepeden aşağıya doğru işlenmesiyle oluşturulmuş bulunan bu süslü cephe, semer damlı bir Frig tapınağının ön kesimini temsil eder. Bu cephenin en önemli bölümü, tanrıça heykelinin içinde durduğu kapı biçiminde bir kaya nişidir.

Bu anıt aslında, Frigler’in Büyük Tanrıça’sı adına yapılmış bir kutsal alandır. Bu nedenle, anıtın merkezi bölümündeki nişin içinde, Kybele’ye ait bir heykelin durduğu sanılır. Toprak Ana Kybele’nin en fazla tapınım gördüğü yer Pessinous (Ballıhisar) kentiydi. Bu kentte tanrıçanın gökten inmiş bir ilah olduğu inancı hakimdi. Yine bu kentte tanrıçanın sevgilisi Attis ile birleştiği ve bunun tabiata can verdiği kabul görmüştü.

Burası Frigler tarafından bir kült merkezi olarak benimsenmiş ve burada dini törenler düzenlenmiştir. Eskişehir’in Sivrihisar ilçesi yakınlarındaki kentte tanrıçayı siyah meteorik bir taş temsil ediyordu. Frigler tanrıçaları için daha çok boğa kurban ederlerdi. Kütahya ve Eskişehir yakınlarındaki üçgen alınlıklı kimi kaya anıtları (Bakşeyiş, Maltaş, Deliktaş) bu türde kurbanlar için yapılmışlardır. Bir tapınak cephesini simgeleyen anıtların gerisinde derin bir kuyu bulunmaktadır. Tanrıça için kesilen boğaların kanı bu kuyularda biriktirilmiştir. Frigler bu tanrıçayı öyle benimsediler ki, tüm devlet ve ülkelerini Pessinus Kybelesi’nin mülkü saydılar. Bunun sonucunda, aslında çok köklü bir Anadolu tanrıçası olduğu halde Kybele tarihe bir Frig tanrıçası olarak geçti; kral Midas tanrıçanın oğlu ve Pessinous’taki tapınağın kurucusu sayıldı. Tapınımı Roma İmparatorluk Çağı’nın içlerine değin sürdü. Kybele, kutsal anıtları, genellikle dağlardaki kayalık alanlara yapılırdı. Kaya anıtları, tanrıçanın tapınaklarını temsil ederdi. Büyük emek ürünü bazı kaya anıtlarının cepheleri kabartmalarla süslenmiştir. Bunlar üzerinde geometrik, bitkisel, bazen de hayvan motifleri yer alırdı. Üzerinde MIDAI=Midas adını içeren Frigce yazıtı nedeniyle Midas mezarı denen görkemli anıt Eskişehir yakınlarında Midas’ın kenti diye bilinen yerde bulunmaktadır. Bu anıt bir mezar değil, bir tapınma cephesi (açık hava mabedi) durumundadır.

Midas Çağı’nın biri gömüt, diğeri tapınak işlevli olan iki en tanınmış olan anıtsal kaya yapıtı, Aslantaş ve Aslankaya, aslan ve Kybele birlikteliğinde birbirleriyle özdeştir. Aslanlar, kaya tapınağının “sella” anlamındaki mihrabı içinde bir kült yontusu gibi oturan Ana Tanrıça’yı her iki yanda arka ayakları üzerine kalkarak kuşatırlarken; mezar alnacında, gene her iki yandan, kapının ortasından yükselen soyut “Kybele” resmine uzanırlar. Aslankaya’nın tapınak olduğu kuşkusuzdur; Aslantaş’ın da gömüt odası olmasa, “tapınak” deneceğinden kuşku duyulamaz. Gerçekten de P.Z. Spanos’a göre, Aslantaş’ta “gömüt odası ikincil bir anlam içermektedir; bu nedenle de anıt, öncelikle dağların tanrıçası Kybele ya da orgiea thea’nın kült anıtı olmalıdır”

İki kaya anıtı arasındaki benzerlik, gömütün sol kaya duvarında bitmemiş bir aslan kabartmasının varlığıyla da vurgulanır; aslan, tapınağın sağ yan yüzünde de vardır. Tüm bu benzerlikler, işlevde de benzerliği düşündürürken, bey gömütünde tapınıma ilişkin bu beklentiyi damdaki sunu çanaklı basamaklı sunak döşemi karşılar; ölü kültüne ilişkin bir açık hava tapınma alanı. Sonuçta Aslantaş bir ölü tapınağı olarak saygı görür; tanrılaşmış yerel beyin kült anıtı olarak… Urartu’yla bağlantı, Atabindi Bey gömütünün damındaki kült döşemleriyle ve buradaki “kaya işaretli” sunakların Frig Hamamkaya tapınak gömütü arkasındaki kült alanına doğrudan etkisindedir ve köken, Hitit’in Gavurkale’deki kral/prens mezarına dek iner. Hellenistan’da benzeri yoktur; çünkü Yunan düşüncesinde bir ölümlü tanrılaşmaz, “heroize” edilir, kahramanlaştırılır. Bir başka önemli konuda Frigler’in Anadoluluğu belgelenmiş olur.

“W.M.Ramsay’in eski bir savına göre, ölüleri tanrılaştırmak ya da bir tanrıya benzetmek Frigya’da eski ve yaygın bir gelenekti. Her mezar bir tapınak gibiydi” diye başlar M.Waelkens bir makalesine ve sonuçta, “ne yazık ki geç dönem literatüründe de sıklıkla ortaya çıkan” bu epigrafik yorumu “yanlış” olarak değerlendirir. Ancak “yanlışlık”, Waelkens’in yöntemindedir; bir kökleşmiş Anadolu geleneği, “Yunan” düşüncesiyle değerlendirme tersliğinden kaynaklanır. Geç dönem Hellence yazıtlarda Frigliler’in “tanrılaşması” belli ki geleneğine sıkı sıkıya bağlılıktandır ve Frigliler’in yüreği Afyon çevresinde okunan bu yazıtların Ramsay yorumu, yukarda erken zaman için vardığım bilimsel sonucun en somut belgesidir. Destansal yüceliğiyle bir insandan farklılaşan Frig Kralı Midas, başkent Gordion’da görkemli bir tümülüs mezarla da farklıdır; tıpkı kendisinden 650 yıl kadar sonra Kommagene Kralı I.Antiochos’un Nemrud Dağındaki mezarı üzerindeki benzer yığma tepeyle farklı olduğu gibi. Ve o, “Theos Dikaios Epiphanes”, Fırat toprağında bir tanrı kraldır. Anadolu’nun geç tanrı krallarına tümülüsü özel bir mezar biçimi olarak sunan düşünce, onun bir “tapınak” olduğu düşüncesini de sunmuş olmalıdır; “tanrılara özgü” olduğu düşüncesini… Frigyalı Kibele rahipleri (Koribantlar), efsanelere göre tılsımlı taşlar kullanırlar, kehanet ustası, büyücü ve doktordular. Kybele kara taşı denilen taş ise tılsımlı taşların en ünlüsüdür. Pessinus kentindeki bu kara taş bir gök taşıydı ve M.Ö.204 de Roma’daki Platinus tepesindeki tapınağa taşınacaktı. Bu göktaşı hala orada durmaktadır. Koribantlar günahtan arındırma işlerini de yaparlardı. Kybele kabartmaları, Aslankaya gibi kayadan oyulmuş anıtsal eserlerin küçültülmüş bir modelidir ve bu yapıtlar Ana Tanrıça’nın rabı işlevindedir.Öte yandan Göynüş’teki Aslantaş kaya mezarı da öncelikle Kybele’nin Kült alanı olarak yorumlanmıştır. Aslında o bir ölü tapınağıdır. Kral tanrılaştığı için bir kayaya benzetilmiştir. Geç dönem Frig yazıtlarında ölülerin tanrıya, mezarların tapınağa benzetilmesi, ancak erken dönemlerdeki geleneğin devam etmesiyle anlaşılabilir.”

Strabon’un Pessinos şehri konusunda yazdıkları şöyle:

“Pessinos dünyanın o kısmındaki en büyük ticaret merkezi olup, büyük saygı gören Tanrılar Anasına ait tapınak buradadır.Ona Agdistis derler. Eski devirlerde rahipler aynı zamanda hükümdardı ve rahipliğin sağladığı nimetleri onlar biçiyorlardı. Fakat şimdi ticaret merkezi hala ayakta durduğu halde rahiplerin yetkileri çok azalmıştır. Kutsal bölge Attaloslar tarafından kutsal bir yere yakışacak şekilde bir tapınak ve beyaz mermerlerden portikler ilave edilerek yapılmıştır. Romalılar tıpkı Epidauros’daki Asklepios’a yaptıkları gibi Kybele’nin kehaneti doğrultusunda oradaki tanrıçanın heykelini almak üzere girişimde bulunarak tapınağı ünlü kılmışlardır.”[7]

Roma Yolları

Ana Tanrıça kavramı

Antik çağ tarihçileri geçmişi daha iyi anlatabilmek amacıyla geçmiş zamanı belirli çağlara bölerek incelerler.

Anadolu antik coğrafyasını ve siyasi tarihini şöyle özetlemek mümkündür:

Anadolu tarihi

Bronz Çağı

Troya I-VIII yak. İ.Ö. 3000 - İ.Ö. 700

Hattiler yak. İ.Ö. 2500 - İ.Ö. 2000/1700

Akadlar yak. İ.Ö. 2400 - İ.Ö. 2150

Luvi Krallığı / Luviler yak. İ.Ö. 2300 - İ.Ö. 1400

Asurlar ticari koloniler yak. İ.Ö. 1950 - İ.Ö. 1750

Akalar Krallığı (münakaşalı) yak. İ.Ö. 1700 - İ.Ö. 1300

Kizzuvatna Krallığı yak. İ.Ö. 1650 - İ.Ö. 1450

Hititler yak. İ.Ö. 1680 - İ.Ö. 1220

Eski Krallık

Orta Krallık

Yeni Hitit Devleti

Likya / Likyalılar yak. İ.Ö. 1450 - İ.Ö. 350

İyonya Gizli Anlaşması yak. İ.Ö. 1300 - İ.Ö. 700

Neo-Hitit Kralları yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 800

Frigya / Frigler yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 700

Karya / Karyalılar yak. İ.Ö. 1150 - İ.Ö. 547

Urartu yak. İ.Ö. 859 - İ.Ö. 595 / 585

Demir Çağı' dan Klasik Antik dönem'e

Lidya / Lidyalılar yak. İ.Ö. 685 - İ.Ö. 547

Persler'in Ahameniş İmparatorluğu yak. İ.Ö. 559 - İ.Ö. 331

Büyük İskender İmparatorluğu İ.Ö. 334 - İ.Ö. 301

Selevkos İmparatorluğu İ.Ö. 305 - İ.Ö. 64

Pontus Hükümdarlığı İ.Ö. 302 - İ.Ö. 64

Pergamon Krallığı-Attalos Hanedanı İ.Ö. 283 - İ.Ö. 133

Ermeni Krallığı-Artaksiad Hanedanlığı İ.Ö. 190 - İ.S. 428

Roma Cumhuriyeti İ.Ö. 133 - İ.Ö. 27

Roma İmparatorluğu İ.Ö. 27 - İ.S. 330

Orta çağlar

Bizans İmparatorluğu 330 - 1453

Anadolu Selçuklu Devleti 1077 - 1307

Klikya Ermeni Krallığı 1078 - 1375

Artuklu Beyliği 1101 - 1409

Trabzon İmparatorluğu 1204 - 1461

İznik İmparatorluğu 1204 - 1261

İlhanlılar 1256 - 1355

Osmanlı Devleti ve Türkiye

Osmanlı İmparatorluğu'nun doğuşu 1299 - 1453

Osmanlı Devleti yükselme dönemi 1453 - 1683

Osmanlı Devleti duraklama dönemi 1683 - 1827

Osmanlı Devleti gerileme dönemi 1828 - 1908

Osmanlı Devleti dağılma dönemi 1908 - 1922

Türkiye 1922 - Günümüz

Kaynak: Vikipedi (Bağlantılar ilgili referanslara gönderme yapmaktadır.)

Anadolu antik tarihi için Bronz Çağı adı verilen dönem M.Ö: 3300 ile M.Ö: 1200 yılları arasındaki süreyi kapsar. Bu dönemde M.Ö. 1600-1150 Hitit uygarlığının etkilerini görürüz. Demirin icadıyla birlikte daha sağlam silahlara sahip olan kabileler diğerlerine karşı üstünlük sağlarlar. Böylelikle de Demir Çağı’na geçilmiş olur. Tüm Anadolu’yu etkisi altına alan Hatti’lerin yıkılışıyla Geç Bronz çağı sona ererken her yerde kurulan bronz imparatorlukların çöküşüne şahit oluruz. Erken demir çağının başlamasıyla birlikte özellikle Kuzeyden Anadolu’nun bereketli ovalarına göçler başlar. Tarım alanları zenginleşerek diğer bölegelere üstünlük sağlamaya başlarlar. Tarım alanlarında çalışanların köleler olduklarını unutmamak gerekir. Kölelik o dönemde savaş esirlerine verilen sosyal statü olarak şehir vatandaşlarını ve toprak sahiplerini ayrıcalıklı bir konuma getirmektedir. Frigler de erken demir çağını yaşayan bir kabile olarak henüz Bronz Çağını yaşayan Anadolu’nun Eskişehir Afyonkarahisar bölgesini işgal ederek şehirler kurarlar. Frigler Hititler’in yıkılış sürecinde yerel halkla birleşerek daha da güçlenirler. Zaten Anadolu’da Neolitik çağdan bu yana var olan ana tanrıça inanışı Kalkolitik çağı, Bronz çağı ve Demir çağı boyunca devam eder. Bu oldukça uzun bir süreçtir. Kadının dişiliği ve doğurganlığına dayanan bu inanç Hellen ve Roma dönemlerinde de devam eder. Anadolu’da yapılan kazılarda elde edilen bulgulara göre ana tanrıçaya değişik adlar verilmiştir. Bu adları Tuba Efendioğlu [8] ve Canan Albayrak[9] iki farklı tezde şöyle sıralıyorlar.

· “Meter Alassene”

· “Meter Kadmene”

· “Meter Oreia”

· “Oinoanda”

· “Meter Kubeliya”

· “Meter Theon”

· “Kitanaura”

· “Korydalla”

· Sümer‟de; İnanna

· Babil‟de; İştar, Astarte

· Mısır‟da; İsis

· Suriye‟de; Atargatis;(Lat.)

· Kenan bölgesi ( Filistin)‟nde ve Fenike‟de ; Anat ve Astarte

· Girit‟te; Rhea103

· Kültepe tabletlerinde; Kubaba

· Hitit kaynaklarında; Hepat

· Hititler‟de; Arinna‟nın Güneş Tanrıçası

· Frigya‟da; Kybele, Agdistis104

· Lydia‟da; Kybebe, Kubebe

· Lykia‟da adı; Kybele

· Komana Pontika (Karadeniz Ereğlisi, Tokat bölgesi‟nin 9 km.

· kuzeydoğusunda) ve Kappodokiası‟nda; Ma105

· Efes‟te; Artemis

· Yunanistan‟da ve Roma‟da; Gaia, Rhea, Demeter, Mater, Magna

· Mater, Dindymos, Dindymene106

· İtalya‟da (Nemi gölü bölgesinde); Venüs, Vesta

· Ermenistan ve Arap kavimlerinde; Hubel ve Kıble

· Hindistan‟da; Aditi

Hitit panteonu oldukça zengindir. Eril ve dişi tanrılar yüzlerce yıl Hattiler’in inanç sistemini oluşturur. Hatti ana tanrıçası Kumbaba Frig döneminde Kybele adını alarak panteondaki yerini alır. Frigler açık hava tapınakları inşa ederler. Büyük kayaları oyarak iki boyutlu tapınaklar oluştururlar. Kybele tanpınakları Frig şehirlerinin vaz geçilmez tapınma merkezlerini oluştururlar. Yazılıkaya’yı ziyaret ettiğimde bu 17 metre boyunda 16 metre enindeki Kybele tapınağını gördüm. Gün batımında ve gün doğumunda fotoğraflarını çektim. Kahverengi tonlarından açık sarıya kadar binlerce ton kayanın üzerindeki geometrik biçimler üzerine yansıyor. Mabedin çatısı bir ev çatısını andırıyor. En yüksek noktada bulunan kabartma yok edilmiş. Belli ki o kabartma hırsızlar tarafından kim bilir hangi yöntemle çıkarılmış. Mabedin niş bölümü de tahrip edilmiş. Orada bulunan sunak ve heykellerin yerinde yeller esiyor. Törenlerin yapıldığı alandaki yapıların izleri bile yok edilmiş. Oysa sunakların bulunduğu alanda başka destek yapıların olması gerekirdi. Rahiplerin kaldığı kaya oyuklarının durumu daha da fena. Mabedin yan duvarları üzerinde Frig dilinde yazılar var. Taradığım kaynaklarda bu yazıların okunamadığı bilgisi var. Trajik olan konu bu kadar değil. Arkeoloji eğitimi veren üniversitelerde de bu kadar araştırmacı varken hiç biri Frig dilini öğrenmeyi düşünmüyor. Doğru ya nereden öğreneceksin? Kim öğretecek? Kybele törenlerinin M.Ö: 600-200 yıllarında nasıl yapıldığı konusunda hiç bir fikrimiz yok. Hipotezler var. O da Roma kayıtlarından elde edildiği kadarıyla ;olsa olsa metoduyla yapılan tartışılır yorumlar. Bölgeyi gezerken orada çalışma yapan arkeologların ne kadar işin başlangıcında olduklarını görmemek elde değil. Birincisi bölgedeki kalıntıların koruma altına alınmadığını görüyoruz. Yazılıkaya üzerine takılan “sarsıntı ölçer” düzeneğin alınacak tedbirlerden sadece bir tanesi olduğunu söylemek gerekir. Köyün tarihi kalıntıları bir hazine-değer olarak değil de imar için bir engel olarak gördükleri de bir başka gerçek. Derme çatma yapılmış uydu antenli kerpiç evlerin çoğu harabe halinde. Köylü bronz çağında yaşamakta ısrarlı. Aslında köyde yaşam ileriye gitmiyor. Görüldüğü kadarıyla büyük şehirlere göç buradan da yapılıyor. Giden yıkarak ve tahrip ederek gidiyor. Geri de dönmüyor.

Kamp alanında inanılmaz bir çöp dağıyla karşılaştık. Yakılan mangal ateşleri etrafında kümelenmiş plastik ve metal atıklar güzelim ormanın bir çöplük görüntüsü haline gelmesine neden olmuş. Kamp alanında tuvalet binası yapılmış ama çöp konteynerleri yok. Hep birlikte önce mıntıka temizliğine girişiyoruz. Yarım saat içinde bütün çöpleri toplayıp yanımızda götürmek üzere otobüsün bagajına yerleştiriyoruz. Çadırlar hızla kuruluyor. Gün batımını kaçırmak istemiyoruz. Kybele bizi gün batımı ayini için anıt tapınağın önünde bekliyor. Kameralarımızı kuşanıp kral yolundan anıtlara doğru tırmanıyoruz. Basamakların çoğu travers ile güçlendirilmiş. Tüm vadiyi gören tepeye vardığımızda güneş ufuk çizgisine iyice yaklaşmıştı. Frigya vadisi güneşin altın ışıklarıyla boyanmaya başlıyor. Kayalara vuran ışıklar turuncuya dönüşüyor. Bitmemiş anıt denen Batıya bakan anıtı 1826 yılında Laborde adlı bir arkeolog keşfediyor. Anıtı oluşturan boyutların orantısızlığına bakarak arkeologlar bu anıtın bitirilememiş olduğu yorumunu yapıyorlar. Yönü Batıya bakan anıtın yedi metre on santim yüksekliği, dokuz metre doksan santim genişliğinde, yerden yüksekliği ise beş metre elli santim olarak ölçülmüş. Anıtın yer aldığı tüf kütlesi boyu yirmi bir metre olarak ölçülmüş. Bu da alınlık potansiyelinin tamamının kullanılmadığını yarım kalan bir anıt olduğunu düşündürüyor. Ben anıtın yarım kaldığını düşünmüyorum. Doğuya bakan esas anıt Kybele için yapılmışsa Batıya bakan anıt ise daha az güçlü bir tanrı olan Men için yapılmış olabilir. Vadide görülecek o kadar anıt var ki, zaman yetmiyor. Sarnıçlar, Arezastis, Bahşayiş Anıtı, Aslantaş Anıtı, Aslankaya Anıtı, Maltaş Anıtı bunlardan sadece bir kaçı. İki bin beş yüz yıldır ayakta kalan bu anıtların hepsi bir şeyler anlatıyor. Bitmemiş anıt üzerinde Likya mezar taşları üzeride de bulunan altı yapraklı rozet figürünü görüyorum. Demek ki lotus (yaşam) çiçeği adını verdiğim bu süslemenin tarihi de çok eskilere kadar uzanıyor. Likya ve Frigya bölgelerinde taş üzerindeki süslemelerin sembolik anlamlarında bir ortak nokta var. Anadolu’da çok yaygın bir çiçek türü olan “çiğdem” bir süsleme sembolü olarak her kültürde kullanılıyor. Müzelerde teşhir edilen Frig eserlerini de görme fırsatı bulursam başka ortak noktalar yakalayabilirm diye düşünüyorum. Hava kararırken kampa geriye dönüp kamp ateşini yakıyoruz. Hava soğuyor. Güneş batar batmaz sıcaklık onlu derecelere düşüyor. İki bin beş yüz yıl önce insanların bu soğukta ne yaptıklarını düşünmeden edemiyorum. Üstelik kölelerin giysileri de yok. Kamp ateşinin etrafında toplanıp yemeğimizi yiyiyoruz.

Sonuç

İşte Frigya Likya ve Psidia bölgelerinde Antik çağda ana tanrıça kültünün varlığını hemen hemen her antik kentte görmek mümkün. Batı Anadolu bölgesindeki Antik kentlerin çoğu Grek ve Roma uygarlıklarının izlerini taşıyor. Bronz çağının 12. Yüzyıl öncesine uzanan dilimine “Karanlık çağ” adı veriliyor. Böyle nitelendirilmesinin nedenleri var. Öncelikle cumhuriyetin kültür politikalarının tesiri var. Anadolu’yu Türkleştirmek üzerine kurulu bir kültür politikasının 1923 öncesini bir kalemde silerek Orta Asya’dan at üzerinde gelen halk masalına herkesi inandırmaları bir yerde üzücü sonuçlar veriyor. Halk antik kentlere, kiliselere, havralara daha doğrusu 1923 öncesi her yapıya kuşkuyla yaklaşıyor. Bir keçisi için komşusunu öldürmekten çekinmeyen halk kendisinin olmayan tarihi hazineleri tahrip etmekten çekinmiyor. Aynı şekilde doğal kaynakları, suları ve ormanları hoyratça tahrip ediyor. Her gittiğim yörede halkın doğaya ve antik eserlere verdiği ağır zararı gördüm. Popülist politikalar uğruna en değerli varlıkların yok edildiği dekadans kültürü giderek yayılıyor. Devlet kendi öz varlıklarını korumak ve yaşatmak için hiçbir gayret sarf etmiyor. Lümpen kültürünün giderek çürüttüğü değerler bir daha geri gelmeyecek. Bu seyahatte Kybele’ye dokundum. Tapınağın kabartmalarına dokununca hadım rahiplerin boğa ve koçları nasıl kurban ettiklerini onların kanlarıyla nasıl yıkandıklarını hayal etmeye çalıştım. Güneş doğarken kesilen kurbanlardan akan kanın aktığı kanalları gördüm. Kybele güneşin ilk ışıklarıyla kucaklaştı.

Kaynaklar :

· http://www.yolculuk.com.tr/sayi_59/34_turkiye-defteri-sirlar-vadisi-daglik-frigya,

· http://www.frigvadisi.org/4-sayfalar-frigler.aspx,

· Frig Yürüyüs Yolu Projesi Sunum-Doç. Dr. Hüseyin Sarı,

· http://www.frigvadisi.org/4-sayfalar-frigler.aspx

· Kadriye BARAN,18/08/2010 Frigya Gezi Notları

· Fatma Birecikli; Ana Hatlarıyla Friglerde Din,

· Güllü Çintiriz, Frig Dini İnanç ve Adetleri , Gazi Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2010

· H. Onur Tıbıkoğlu, Doğu Likya’da Artemis Kültü, Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Ana Bilim Dalı

· Tuba Efendioğlu, Yüksek Lisans Tezi ; Hellenizm ve Roma çağları Likya’sında Yerel Kültler, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Antik Çağ tarihi, İstanbul, 2006

· Ömer Çapar, Roma Tarihinde Magna Mater (Kybele) tapınımı,

· Canan Albayrak, Anadolu’da Kybele-Attis Kültü, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2007

[1]Ezoterizm (Bâtıniye, içreklik): Kadim bilgelikle günümüze kadar gelen ve gerçeğin yalnızca

seçkin ve söyleneni anlayacak kişilere verilebileceği anlayışına dayalı bir öğreti biçimidir.

Toplumdaki akıldışı âdet ve bilgilerle çatışan ussal öğretiler zorunlu olarak içrekliği ve kapalı

olmayı, başka deyişle ezoterik (gizlemli) yapılanmaları gerektirmiştir. Akla dayalı bilgiye Zâhiri-bilgi, keşfe dayalı bilgiye ise Bâtıni-bilgi denmiştir. Zâhiri bilgi ilim, Bâtıni bilgi irfan diye adlandırılır. Zâhiri bilginin kanıtı akıl ve deney, bâtıni bilginin kanıtı ise zevk ve vicdandır. Zâhiri bilgi kavramlarla elde edilirken, Bâtıni bilgi simgeler, ritüeller aracılığıyla keşfedilir. Keşfedilen bilgi (irfan) kişinin kendisinde gizlidir (gömülüdür). Bu nedenle “Bilen başkasını bilir, keşfeden kendini keşfeder,” özdeyişi ünlüdür.Ezoterik bilgi, mistik bilgiden ayrılır; gerçi her ikisi de deneyime dayanır, ancak mistik deneyim düzensiz olduğu halde, ezoterik deneyim düzenli ve ritüeliktir. Kaynak: M. Bülent Gürkan, ANADOLU’DA EZOTERİK YAPILANMALAR, A N A D O L U A Y D I N L A N M A V A K F I

[2] Kimmerler halkının efsanevi komutanı. Dev gibi vücuduyla ve inanılmaz cesaretiyle bütün Kimmer halkını kendine hayran bırakan kral. Kralın hikayesi sinemaya “Conan the barbarian “ hikâyesiyle aktarılmıştır.

[3] Tarihsel ezoterizm çok eski zamanlara kadar uzanır. Kadim Mısır dini inisiyasyon törenleri kitabelerle belgelenmiş durumdadır. Ezoterizm daha çok dinsel kavramların dış yüzünden iç yüzüne geçmeyi dile getirir.

Kutsal olanın özüne bakıştır. Bu kadim gelenek, adaylara inisiyasyon (tekris) yolu ile aktarılır.

Yola girmek isteyene , tâlip, çırak ya da mürid (inisiye), yol gösterene de usta, mürşid (inisiyatör) denir.

[4] Makendonya Kralı İskender Pers İmparatorunu yendikten sonra kısa süre içinde topraklarını Suriye, Mısır ve Hindistan’a kadar genişletmişti. Zamansız ölümüyle bu geniş imparatorluk dört generali arasında pay edildi. (M.Ö. 323—M.Ö.63) Bunlardan biri de Selevkos i di. Selevkos imparatorluğunu Babil’de M.Ö. 312 yılında ilan etti. Anadolu da Selevkos İmparatorluk toprakları arasındaydı. Roma İmparatorluğu M.ö. 63 yılında son imparator Mitridates’i yenerek Hellen dönemini sonlandırdı Anadolu’da Roma hakimiyeti başladı.

[5] Güllü Cintiriz, s.4

[6] Cintiriz, Güllü, s. 40

[7] Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası, Geographica, XII,XIII,XIV,Çeviren Prof.Dr. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 1993, İstanbul , s.48

[8] Tuba Efendioğlu, Yüksek Lisans Tezi ; Hellenizm ve Roma çağları Likya’sında Yerel Kültler, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Antik Çağ tarihi, İstanbul, 2006

[9] Canan Albayrak, Anadolu’da Kybele-Attis Kültü, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2007

Restorasyon

2014-08-29T22:08:00.001+03:00

Davutoğlu: “Restorasyon devam edecek”

“Tarih bilimi terminolojisinde restorasyon (lat. restaurare = yeniden kurmak) genel olarak bir politik durumun yeniden kurulması, kural olarak da bir devrim sonucu devrilmiş bir hanedanın yeniden iktidara gelişini ifade eder. Restorasyon sözcüğünü terminolojiye sokan İsviçreli devlet hukukçusu Karl Ludwig von Haller'dir. Haller kavramı olumlu anlamda kullanmışsa da, kavram 19. yüzyılda bütün olumlu anlamlarını yitirmiş ve gericilikle eş anlamlı olarak kullanılır olmuştur. Tarihte restorasyon sözcüğüyle ifade edilen en önemli iki dönem İngiltere'deki Stuart Restorasyonu (1660-1688) ve Fransa'daki Bourbon Restorasyonu'dur (1814/1815-1830). Ayrıca 1815 ile 1830 yılları arasındaki dönem Almanca konuşulan ülkelerin hepsinde Fransız Devrimi'nden esinlenilerek ve Napoleon işgali ve Prusya Reformları sonucu hazırlanan anayasaların saf dışı edildiği, yurttaş hak ve özgürlüklerinin kısıtlandığı ve aristokrasinin yeniden kendi düzenini kurduğu bir dönem olarak restorasyon dönemi olarak tanımlanır.” Kaynak: Vikipedi

Restorasyon kavramı medya tarafından oldukça farklı algılandı. Davutoğlu’nun ne söylediği ise önümüzdeki dönemde anlaşılacak. Şimdi konuyu analiz edenlerin düşüncelerine bakalım:

“Davutoğlu’nun “AKP bir restorasyon hareketidir” sözlerinin doğru olduğu kanaatine vardım. Bir tek Hıristiyan’ın dahi olmadığı yerlerdeki kalıntıları restore edip ayağa kaldırmak! Evet… AKP bir restorasyon hareketidir. Bizans’tan kalma kiliseleri restorasyon hareketi, bir bakıma Bizans’ı ihya hareketi… Ne dersiniz?

Saygılar…””Bayram Coşkun, Yeni Mesaj, 29 Ağustos 2014

Mümtaz’er Türköne ise 24 Ağustos 2014 tarihli Zaman gazetesinde konuya şöyle değiniyor:

“AK Parti kurmayları da Davutoğlu’nun muradını anlayamaz. Fransız Devrimi’ni, Napolyon Savaşları’nı sonrasında Avusturya şansölyesi Metternich’in mimarı olduğu Avrupa Uyumu’nu ve 1815’ten 1848’e kadar devam eden dönemin Restorasyon Dönemi olduğunu bilmeden, Davutoğlu’nun uzmanı olduğu alana ait bu kavrama ne anlam yüklediğini ve dolayısıyla Türkiye’ye nasıl bir yön tayin ettiğini çözemezsiniz. “Van minits”in karşısına “restorasyon”u yerleştirmek, Erdoğan-Davutoğlu farkını anlamak için size bir fikir verebilir.”

Bu iki yorumun arasında ne kadar fark olduğunu görüyoruz. Hangi yorum daha gerçekçi? Söylemek zor.

Restore edilecek olan ne? Bir sistem. Bir ideoloji. Bir rejim. Yani kısacası Cumhuriyet. Hangi cumhuriyet? Türkiye Cumhuriyeti. Davutoğlu 1923 yılında kurulan cumhuriyet rejimini restore etmekten söz ediyor.

Bir başka medya yazarı ise Davutoğlu’nun gizli bir planı olduğundan şüpheleniyor. Soner Yalçın, OdaTv köşesinde şöyle yazıyor:

“Siyasal tarihte çok bilinen restorasyon dönemleri vardır:Örneğin: 1653’te İngiliz kralını kovan Cumhuriyetçi Cromwell’den sonra, 1661’de, Stuart Hanedanı‘nın (Kral II.Charles) yeniden iktidara gelmesidir.Örneğin: Fransız İhtilali’nin ürünü Cumhuriyet’i yıkan 1814-1830 Bourbon monarşisi ve 1830-1848 Kral Louis Philippe’nin meşrutiyet restorasyonudur.

İki örnekte görüldüğü gibi restorasyon; devrimciler için “kötü”, kralcılar için “iyi” bir dönem.”

Davutoğlu “neyi” yıkıp, “neyi” getirmekten bahsediyor? Gizli ajandada neyin yazılı olduğunu yıllardır söylüyoruz.”

Bu yazarlar öncelikle kendi düşüncelerini öne sürerek kavram üzerinden spekülatif akıl yürütmelere yönelmişler. Öte yandan Davutoğlu restorasyon hareketinin nerelerde yapılacağını AKP kongresinde dokuz madde halinde sıralamış: Bu dokuz madde üzerinde duran hiç kimse yok.

1- Özgüven ve darbe girişimlerine karşı duruş
2- Sosyo-kültürel bütünlük, çözüm sürecine devam mesajı
3- Özgürlüklere yeni bir ahlaki formasyon
4- Paralel yapıyla mücadele, devlet ve bürokrasinin restorasyonu
5- Ahlak restorasyonu, 3Y ile mücadele
6- Yargıdan paralel yapının temizlenmesi
7- Kültür ve medeniyet restorasyonu
8- Ekonomik restorasyon
9- Türkiye’nin uluslarası alandaki yeri

Davutoğlu geçen yıl Diyarbakır Dicle Üniversitesi’nde yaptığı bir konuşmada daha da detaylı bir şekilde “restorasyon” kavramının içini dolduruyor. Aşağıdaki linkte konuşmanın metnini bulabilirsiniz:

http://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-ahmet-davutoglu_nun-diyarbakir-dicle-universitesinde-verdigi-_buyuk-restorasyon_-kadim_den-kuresellesmeye-yeni.tr.mfa

Genel yapı itibariyle “cahil” ve “lümpen” seviyesinde yayın yapan Türkiye medyasının İngiltere, Fransa ve Almanya siyasi tarihini okuyucularına hatırlatması beklenemez. Zaten bu bilgiye sahip olan bir gazetecinin de medya organlarında barınabileceğini sanmıyorum. Davutoğlu 1660-1785 yılları arasında süren restorasyon dönemini akademik alanda araştırmış bir kişi olarak gerek medyaya gerekse de parti kadrolarına göre çok daha avantajlı durumdadır. Aşağıda vereceğim linklerden bu döneme ilişkin bilgilere ulaşılabilir.

Restorasyon dönemi adı verilen süreçte İngiltere, Fransa ve Almanya’da yüzlerce düşünür bilim, felsefe ve sanat alanlarında çağlarının en önemli eserleriyle düşünce dünyasında çığır açmışlardır. Bu döneme sanat alanında “Neoklasik” dönem adı verilmektedir. Batı kültür tarihi göz önüne alındığında 1600 yılları ile 1800 yılları arasındaki iki yüz senede düşünce akımları coşmuş, nehirler gibi akmıştır. İngiliz edebiyatında çığır açan Dryden, Pope, Swift, Johnson gibi yazar ve düşünürlerin siyasi akımlar üzerindeki tesiri azımsanamaz:

“Literary historians sometimes break up this era into three periods, the Age of Dryden,
from 1660 to John Dryden’s death in 1700, when English neoclassicism was being
established; the Age of Pope and Swift, from 1700 to their deaths in 1744-45, when
neoclassicism fully flowered; and the Age of Johnson, from 1744-45 until his death in
1784, when neoclassicism began to be more fully challenged by a variety of ideas and attitudes, including the rise of the novel as a popular form, the development of
sentimentalism as a literary and philosophical movement, and the increasing optimism of Enlightenment thought.”The Restoration and the Eighteenth Century

Aynı dönemde Osmanlı İmparatorluğu derin bir Ortaçağ karanlığında fanatizmin hüküm sürdüğü hilafet rejiminde hiç bir düşünce akımı üretememiştir. Din ile bilim aynı kefeye konarak bilim kültürü teoloji ile özdeşleştirilmiş bugün bile bir çok kişinin yanlış ifade ettiği din ve bilim anlayışı imparatorluk siyasetine hakim olmuştur. Din fanatizminin hakim olduğu hilafet rejimi bugün lümpen kültürünün hakim olduğu yığınlara yeniden tanıtılmaya çalışılmaktadır. Cumhuriyet rejiminden hilafet monarşisine geçiş veya demokrasiden otokrasiye geçiş için zemin hazırlanmaktadır. Bu siyasi akımın ideolojisi ve fikri temeli dine dayalı teokrasidir.

Eğer restorasyon kavramından anlaşılan bu ise önümüzdeki günlerde çok ciddi siyasi çatışmalar beklenmelidir. Türkiyede söz konusu edilen restorasyon hareketinin Batıdaki restorasyon hareketi ile hiç bir benzerliği yoktur. Olamaz da. Her şeyden önce kamusal alanda ve siyasi kültürel alanda fikri temeli yoktur. Lümpen kültürü içinde bocalayan halkın çoğunluğunun bu konuda kafası da karışıktır. Kutsal olan şeylere ve dini söylemin hakim olduğu siyasi alanda fikri bir farklılığa rastlamak mümkün değildir. Çoğunluğun din duygularına gönderme yapılarak siyaset yapılmaktadır. Eğitilmiş kitleler bu siyaset karşısında bocalamaktadır. Cumhuriyet Türkiyesinin kamu kurumlarının hemen hemen hepsinde değişim yaşanmaktadır. AB normlarına göre şekillenen kurumlar yeniden proglamlanmaktadır. Adalet ve hürriyet gibi temel siyasi kavramlar inanç ve sadakat gibi teolojik kavramlarla yer değiştirmektedir.

Eğer restorasyon kavramıyla bu değişim söz konusu ediliyorsa cumhuriyet kurumlarının teker teker kabuk değiştireceğine kesin gözüyle bakabiliriz.

Umarım restorasyon kavramı kullanılırken yapısal reformlar kastediliyordur. Eğer Davutoğlu bir analoji kurguluyorsa. İngiltere tarihindeki iç savaşlar sonrasında monarşinin restore edilmesiyle meydana gelen özgürlük ortamının ve liberal ekonominin sağladığı refah sürecini söz konusu ediyorsa bu benzetmenin Türkiye toplumuyla uzaktan yakından bir alakası olamaz. Böyle bir analoji kurmak ise doğru olmayacaktır. Magna Carta ile 1200 yıllarında monarşinin saldırganlığını ve kanun tanımazlığını ehlileştiren bir ülkede restorasyon dönemi de o ülkenin kültürel siyasi yapısına uygun olacaktır.

Eğer cumhuriyet kurumlarının bozulan, çürüyen parçalarının tamir edilmesi yenilenmesi söz konusu ediliyorsa buna restorasyon demek zordur. Osmanlı İmparatorluk topraklarını ve düzenini yeniden sağlamak söz konusuysa bu günümüz siyasi konjunktüründe ve uluslararası dengeler nezdinde trajikomik bir hayalden başka bir şey değildir.

Cumhurbaşkanlığı Seçimleri

2014-08-11T23:49:00.002+03:00

Sonuçları ne olursa olsun bu seçim bir tür referanduma dönüştürüldü. Tek bir kişinin etrafına örülen klasik anlamda sanal bir “monarşi” propagandası.

Sanal bir şato ya da bir kale. Yüz yıllık laik cumhuriyet geleneğinin geldiği aşama bu işte. Bu aşama aynı zamanda yüz yıllık siyasi geleneğin temsilcisi olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin de ısrarla değişmemekte ısrar edişinin daha doğrusu siyasi yenilgisinin de göstergesi.[1] CHP yüz yıl öncesinin paradigmasıyla yaklaştığı halktan bir türlü destek görmüyor.

Daha da kötüsü neden destek görmediğinin de farkında değil. Partinin ileri gelenleri gelenekle yeni arasında sıkışmış bir durumda olduklarının farkında değiller.

Halkın siyaset anlayışı işte bu sanal şato duvarlarının içinde tutuklu. Önce padişah vardı. Sonra karizmatik askeri liderler, daha sonra da gücünü İslam dininden alan “din tacirleri”. Laik cumhuriyet paradigması bir anlamda teokrasiye çok önceleri dönüşmeye başladı. Daha doğrusu teokrasiye geri dönüşmeye başladı desek daha doğru.Halifelik kaldırıldı ama diyanet işleri devletin kontrolünde bırakıldı. Devlet her türlü biçimde toplumdaki dini kurumları denetlediğini sandı.

Yasaklı tarikatların faaliyetini önlemekten aciz kaldı. Devletin bütçesinden savunmadan sonra en büyük payı diyanet işleri aldı. Eğitim bakanlığı değil. İkinci büyük yanlış da eğitimim devlet kontrolüne almak ve devlet çarkları içinde tek tip eğitim ısrarıyla eğitimi siyasete malzeme yapmak oldu. Bu iki büyük yanlış zaten bireysel özgürlükler alanında iki büyük kara delik.

Bu seçim sonucunun ne olacağı o kadar belli ki. Merak bile etmiyorum. Çoğunluğun kapıldığı ağızdan ağıza yayılan seçiminin ne olacağı çok önceden belli oldu zaten. On kadar araştırma şirketi şişirilmiş iktidar yanlısı istatistikler yayınlamakta birbirleriyle yarıştılar. Yüzde yetmişler bile telaffuz edildi. Zaten Ağustos ayında seçime gidilmesi bir anlamda iktidar partisinin ekmeğine yağ sürüyordu. Elli milyon seçmenden söz ediyoruz. Katılım oranının düşük olacağı zaten biliniyordu. Nitekim yüzde yetmiş üçte kaldı. On üç milyon seçmen sandığa gitmedi. Eğer katılım oranı yüzde doksan beşler seviyesinde olsaydı sonuç çok farklı olabilirdi. Çoğunluk denen sadece yirmi milyonu. On beş milyon kadar seçmen zaten siyasete ilgisiz. Hiçbir zaman da ilgileri ve umutları olmadı zaten. Hangi parti gelirse gelsin sanal şatonun yıkılmayacağını biliyorlar.

Temsili demokrasi[2] denilen geri kalmış demokrasi anlayışının siyaseti getirdiği nokta bu. Parti lideri tek imzayla milletvekili dağılımı yapıyor. İstediğini milletvekili yapıyor istediğini dışarıda bırakıyor. Vilayetlerde oy kullanan seçmenin kendi adayını belirleme şansı yok. Böyle bir şans verilmiyor. Daha doğrusu seçim sistemi buna izin vermiyor. Yüz yıldır da bu sistemi değiştirmek için kimse bir gayret harcamıyor. Siyaset anlayışı üretim ilişkilerine yeterince yansımıyor. Devletin kasasını ele geçiren siyasetçi yandaşlarını kadrolaştırarak başlıyor değişime.

Kısa sürede bir bağımlılar ve bağlayanlar denklemi ortaya çıkıyor. Hukuk ihlalleri bireysel özgürlük alanının giderek daraltılması yadırganmıyor.[3] AB Kopenhag kriterlerini uygulayacağını ileri süren hükümetler tam tersi ihlallerle seçmenini bunaltma yoluna gitmektedir. Mezhep, ırk, etnik kimlik, sosyal kimlik alanlarında azınlıkta olanların tarumar edildiği ve cezalandırıldığı bir siyaset anlayışı egemen olmuştur.[4] Demokrasi adı verilen siyasi alan aslında örtülü bir otokrasi geleneği olarak gelişme göstermiştir. Yerel yönetimler Ankara’ya endeksli siyasetlerle kendi bindikleri dalları kesmişlerdir. Oysa Osmanlı imparatorluk döneminde bile böylesine merkeziyetçi siyaset izlememiştir. Yarı özerklik verilen vilayetlerin yönetimi yerel idarecilere bırakılırken yakın dönemde özerklik tümüyle ortadan kaldırılarak merkeze dönük idare egemen kılınmıştır.

Seçmen bir ölçüde aldatılmıştır. Seçmenin devlet algısı “devlet baba” terimiyle ifade edilmektedir. Seçmen geleneksel olarak padişah, kral gibi eskiyle yapışkan bir liderlik anlayışını bilmektedir. Burjuvazinin gelişmemiş olduğu bu topraklarda feodal ilişkiler ve ataerkil otokratik aile yapısı belirleyici olmuştur. Aile bireylerinin demokrasi anlayışı yoktur. Devlet ise korkulan, vergi toplayan, cezalandıran , askere alan, desteklediklerini zengin eden sihirli bir güç olarak algılanmaktadır.

[5] Siyasi partilerin demokrasi anlayışı ise cumhuriyet tarihi boyunca “odunu aday göstersem seçtiririm.” [6]Doğrultusunda olmuştur. Meşrutiyet yıllarından bu yana liberalleşmeye çalışan Türk siyasi sistemi liderlerin gölgesinde kalmıştır. Güçlü liderler “tek adam”[7] siyaseti izleyerek etraflarındaki güçlü rakiplerini tasfiye etmeyi siyasetin bir gereği olarak görmüşlerdir. Bugün güçlü liderleri “diktatör” olarak nitelendirenlerin cumhuriyet tarihinin 1923-1945 ve 1946-1960 dönemlerini etraflı olarak incelemeleri Türk siyasetinde bu geleneğin köklerine inmelerine ve esas kaynağı kavramalarına yardımcı olacaktır. Değerli araştırmacı Mete Tunçay[8] ve Cemil Koçak’ın[9] tüm eserleri bir ölçüde sözünü ettiğimiz siyasi geleneğin belgeli örnekleriyle doludur. 1960 sonrası “Kemalist” akımının şiddetle reddettikleri bu belgelere dayanan Cumhuriyet tarihi “tek adam” siyasetinin gelişimine ve bugününe ışık tutmaktadır.

Demokrasinin kalitesinin bu kadar düşük olmasının nedenlerini analiz etmek kolay değildir. Her şeyden önce siyasi uygulamaların ve siyasetçilerin eylemlerinin anayasal dayanaklarıyla hukuksal çatısının sağlamlığı büyük bir rol oynamaktadır. Anayasal ve adli kurumların bağımsızlığı ve gücü demokrasi kalitesini doğrudan etkilemektedir. Diğer yandan partilerin siyasi geleneklerinin ve eğitim faktörlerinin sonucu olan siyasi eylemlerin bağımsız ve gerçek bir medya ile denetlendiği kamusal alanın önemini vurgulamalıyız.

Bireysel hak ve özgürlükler, söz hürriyeti gibi demokrasinin olmazsa olmaz öğelerinin derecesi de demokrasinin kalitesini göstermesi açısından önemlidir. Güçlü siyasi liderlerin sahip oldukları gücü medyayı susturmak için kullanmaları Türk siyasi geleneğinde vardır.[10] Gelişmiş toplumlarda örneğin AB ülkelerinde , ABD’de, Kanada’da ve Avustralya’da demokrasi nasıl ölçülüyorsa burada da öyle ölçülmelidir. Türkiye’yi bu çizgiden ayrı tutarak sanki daha düşük seviyede demokrasi, bireysel özgürlükler, sanat, medya, spor vb. gibi alanlarda da düşük kalitede standartlara uygun görmek ne kadar doğru olur?

Halkın işin kolayına kaçmak için sık sık kullandığı “Burası Türkiye” sözü her alanda kaliteyi aşağıya çekmek için kullanılmaktadır. Kamusal alanda insanların birbirlerine gösterdikleri saygı ölçüsünde de bir yanlışlık olduğu muhakkaktır. Sıraya girmeden tanıdığını devreye sokarak işini gördüren, trafikte emniyet şeridini ihlal eden mantalite hakem görmeden faul yapan sporcunun ruh halini yansıtmaktadır. Gerçek anlamda yerleşik yaşayan uygarlıkların iki bin yılda oluşturdukları şehir kültürü her yönden yok edilmiştir. Bu topraklarda yaşayan yerleşik halk zaten göç ettirilmiş ya da katledilmiştir. Gidenlerin yerine yerleşenlerin ise şehir yaşamından haberleri yoktur.

Kabile kültürel değerlerini muhafaza eden eğitimsiz bir kalabalığın doldurduğu şehirler çarpık yapılaşma, gecekondulaşma, altyapı hizmetlerinin yetersizliği gibi yerel konularla mücadele etmek yerine Ankara’da dağıtılan rant peşine düşmüşlerdir. Bu o kadar yaygın hale gelmiş durumda ki ihale alarak zengin olan yandaşlar, yeğenler, dayılar her dönemde olduğu gibi bu dönemde de var. “İhaleye fesat karıştırma” olarak ifade edilen siyasi müdahale ne zaman başladı söylemek zor. Çok eski bir hikâye olduğu kesin. İktidar gücünü elde eden kişi ya da zümrelerin hemen hemen her dönemde yolsuzluk yaptıkları belgelerle sabittir. İmparatorluk devrinde vezirlerin ve kadıların adlarının karıştığı sayısız yolsuzluk olayı kayıtlarına kolayca ulaşılabilir.[11]

Devlet gücünün bu şekilde kullanılmasını engelleyen yasalar var. Yasaları uygulayacak olan hukukçuların bağımsız olması ve cesaretle bu yolsuzlukların üzerine gidebilmesi için özgür bir hukuk ortamı var olmalıdır. Oysa günümüzde cumhuriyet tarihinin en ağır hasarını gören kurum adalet mekanizmasıdır. Hukuk ihlalleri uluslararası kuruluşlarca da belgelenmiştir.[12] Örnek kaynakların çokluğu karşısında hayrete düşmemek mümkün değildir. Türkiye cumhuriyeti devlet kurumları kendilerinden beklenen halka hizmet görevi yerine siyasi iktidarın isteklerini yerine getiren enstrümanlar haline dönüştürülmüştür.

Bu dönüşümü engellemesi beklenen sivil toplum örgütleri ise henüz emekleme safhasındadır. İktidarın baskı uyguladığı sivil toplum örgütleri ve medya bağımsızlıklarını ve tarafsızlıklarını kaybetmenin ataleti içinde sürüklenmektedirler.

Sonuç olarak cumhurbaşkanlığı seçimlerine ilişkin birkaç noktaya değinmek lüzumludur.

Bu seçimlerin ortaya koyduğu bir gerçek Türk demokrasisinin gelmiş olduğu noktanın endişe verici boyutta olduğudur.[13]

Seçimlerde haksız rekabet kurallarının ihlal edildiğine ilişkin AGIT raporu önümüzdeki günlerde yayınlanacaktır. Bu raporun muhtevasında adaylardan birinin devlet olanaklarını kullanarak diğer iki aday üzerinde avantaj sağladığı ifade edilmektedir. YSK’nun bu noktayı göz önüne almamasının da mevcut konjonktür içerisinde şaşırtıcı olmadığını söylemeliyiz.

İkinci önemli nokta seçime katılım oranıdır.

Yüzde yetmiş üç oranı cumhuriyet tarihinin en düşük katılım oranlarından biridir. Oyların dağılımı Türkiyede artık üç ana akım siyaset olduğunu tescil etmiştir.[14]

Batı Anadolu tabir ettiğimiz bölgelerde ağırlıklı olarak CHP-MHP koalisyonu ön plana çıkarken Güney Doğu Anadolu’da BDP/HDP koalisyonu belirgin olmuştur.

Katılım oranı üzerinden yapılacak düzeltme ne kadar sağlıklı sonuç verecek bilinmez ama aşağıdaki analiz bir fikir verebilir:[15]

· Seçmen sayısı : 52,894,115

· Seçime katılan seçmen sayısı: 40,753,657

· Geçerli Oy sayısı : 40,019,361

· Geçersiz oy sayısı :734,296

· Katılmayan seçmen sayısı:12,192,000

· RTE aldığı oy: 51,65% 20,670,920

· Eİ aldığı oy :38,56% 15,433,609

· SD aldığı oy 9,78% 3,914,832

Eğer seçime katılmayan seçmenler Eİ’na oylarını verselerdi oran % 52,25 Eİ: %39,08 RTE olacaktı.

Burada SD’a da oy verebilecek olanların sayısının en az bir milyon daha fazla olabileceği varsayımı üzerinde durulmalıdır.

Bu da SD’ın % on barajını rahatlıkla geçebileceği sonucunu doğurmaktadır.

Bu seçimlerin sonuçlarını yorumlarken 2015 genel seçimleri için yeni bir aritmetiğin ortaya çıktığını da düşünmeliyiz.

· CHP-MHP koalisyonu iktidarı ele geçirecek çoğunluğu sağlayabilecektir.

· BDP/HDP koalisyonu yüzde on barajını geçerek Türkiye de önemli bir parti olarak demokrasi denkleminde yerini alabilecek güce sahiptir.

· Yurtdışında seçime katılım organizasyonunun nasıl yapıldığı YSK tarafından kapsamlı bir raporlarla açıklanmalıdır.

· AKP oy kaybına uğramıştır. Oy kaybının ne kadar olduğu önümüzdeki günlerde yerel sonuçlar açıklandığında belli olacaktır.

· Türkiye yeni siyasi bir iklime girmiştir. Bu siyasi iklimde üç cephede sert mücadeleler olacağı yerel ve uluslararası STK ve Hukuk kurumlarının bu mücadelede çok önemli kaleler olacağı görünmektedir.

· AGIT, AB ve ABD denetimlerinin daha da artacağına kesin gözüyle bakılabilir.

[1] Yıllar içinde oy oranı yüzde yirmilere gerileyen bir partinin hikâyesi bu.

[2] “Evet mührünü kır atın böğrüne basın.” Sözü burada zikredilmelidir. Seçmen kır ata oy vermektedir. Ya da ampule. Seçim hakkı kişilerden bağımsız sadece bir lidere ait olan bir ayrıcalık olarak karşımıza çıkmaktadır.

[3] Yolsuzluk skandallarıyla dalgalanan yüz yıllık Türk demokrasisinin geldiği son nokta yolsuzlukta dünya rekoru kırılmasıdır.

[4] Türk toplumunun ayrılmaz bir parçası olan Alevi, Hıristiyan, Yahudi, Ateist gruplar baskı görmekte; Ermeni, Rum, ayırımcılığı yapılmaktadır.

[5] Köylerde tüm hizmetler devletten beklenmektedir. Sağlık,Su, eğitim,mahsul alımı, kredi, memuriyet ve diğer menfaatlerin devlet tarafından karşılıksız olarak sağlanacağı varsayımı siyaseti yozlaştırmıştır. Aynı zamanda seçmen olan üretici devletten belirli menfaatler sağladığında ancak oy vermektedir. Oyların satın alındığı bir sistem söz konusudur. Burada da yerel idareler değil, merkezi hükümet yani Ankara karar vermektedir. Siyasi gücü elinde tutan parti devletin kaynaklarını siyasi amaçları için yönlendirmeyi hak görmektedir. Cumhuriyet tarihi şeker, tütün, pamuk, fındık, çay, pancar üreticilerinin taban fiyatlarında oynama yaparak yönettiği KİT’ler vasıtasıyla siyasi menfaat karşılığında ekonomik menfaat sağlamayı demokrasinin önemli bir uygulaması olarak görmektedirler.

[6] Bu sözü eski siyasi parti başkanlarından Adnan Menderes’in söylediği rivayet edilir. Parti başkanı olan liderin iki dudağının arasında olan milletvekili seçilme olanağının temsili demokrasinin yüz karası olduğu bir gerçektir. Seçmen partiyi seçmekte, parti başkanı da dilediği kişiyi milletvekilliği ile ödüllendirmektedir.

[7] Şevket Süreyya Aydemir’in kaleme aldığı üç ciltlik eser olan “Tek adam “ güçlü bir liderin hikâyesidir. Bu kitaplar 1963-65 yılları arasında yayınlanmıştır. Bu yıllar zaten askerlerin siyasete yaptıkları 1960 müdahalesinden sonra doğan “Atatürkçü” ideolojinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

[8] http://www.kitapyurdu.com/yazar/default.asp?id=1401; http://tr.wikipedia.org/wiki/Mete_Tun%C3%A7ay;

[9] http://www.iletisim.com.tr/kisi/cemil-kocak/5292#.U-jkLfl_t8F;

[10] http://sites.khas.edu.tr/tez/Pinar_Sevginer_izinli.pdf; http://www.amnesty.org/fr/library/asset/EUR44/022/2013/en/6e4b867c-b4aa-4016-b584-33be46e35ae7/eur440222013tr.pdf;

[11] http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/35/313.pdf; http://www.yesevi.edu.tr/bilig/biligTur/pdf/31/04.pdf; http://www.aydinlikgazete.com/yazarlar/183-oezdemir-nce/17700-osmanlida-rusvet-uzerine-2-.html;

[12] http://www.liberal.org.tr/upresimler/MuratBurakAydin.pdf ; http://www.inhak.adalet.gov.tr/duyuru/EYLEM%20PLANI.pdf;

[13]http://www.abgs.gov.tr/files/strateji/2012_ilerleme_raporu.pdf; http://www.osce.org/tr/odihr/86845?download=true;

[14] http://www.cihan.com.tr/reservedPage?linkid=cumsec;

[15] Bu sonuçlar YSK resmi web sitesinden alınmıştır: http://www.ysk.gov.tr/ysk/content/conn/YSKUCM/path/Contribution%20Folders/HaberDosya/2014CB-Gecici-416_a_Yurtici.pdf;

Filistin İsrail Çatışması

2014-07-23T17:22:00.002+03:00

Bu bir din çatışması mıdır? Yoksa etnik bir çatışma mıdır? Ya da güçler dengesi midir?

Filistin topraklarının yani Kudüs’ün de dâhil olduğu kutsal toprakların kimin tarafından kontrol edileceğini belirleyecek olan bu çatışmanın galip gelen tarafı bugünkü statü göz önüne alınırsa İsrail olmuştur.[1] Kudüs ve Gazze İsrail tarafından kontrol edilmektedir. Mısır son yıllarda Gazze konusunda ilkeli bir siyaset izlememiştir. Özellikle de yeni yönetimin Filistin sorununa eğilmediği görüşü yaygınlık kazanmıştır.

Bu çatışmanın tarihçesine bakmanın ötesinde çatışmanın nedenleri üzerinde de durmak gerekir.

Öncelikle bazı hipotezler üzerinde durmamızda fayda vardır.

1) Bu çatışma Sünni İslam ile Yahudiler arasındaki bir din çatışmasıdır.

2) Bu çatışma bölgede ABD’nin çıkarlarını koruyan İsrail’in güç savaşıdır.

3) Bölgedeki dengeleri kendi lehine çevirmeye çalışan Suudi Arabistan, Suriye, Mısır gibi Arap ülkelerinin İsrail’e karşı kurmuş oldukları ittifak çatışmasıdır.

4) Bölgede kurulacak yeni dengeler çerçevesinde Türkiye daha aktif bir rol üstlenebilmek için İsrail yerine

ABD’nin bölgedeki tek müttefiki olma yolunda siyasi çabalar göstermektedir.

Hipotezlerin hangi medya kanallarından kamuoyuna yansıtıldığı da önem arz etmektedir. Bu bölgenin tarihine birkaç dönem halinde bakmak gerekir. Öncelikle 1917 yılı Birinci Savaş sonrası Lord Balfour deklarasyonu belirleyici bir öneme sahiptir. Osmanlı kontrolündeki vilayetlerin Fransız ve İngilizler tarafından paylaşımı öncesinde bölgesel kabilelere verilen sözler vardır. Faysal ailesinin önderliğinde kurulan Suriye devleti, Fransız desteğiyle, Yine aynı kabilenin desteğiyle İngilizler tarafından kurulan Ürdün devleti dışındaki Kudüs ve Filistin İngilizlerin kontrolünde kalmıştır. İngilizlerin Yahudilere devlet kurma sözü verdikleri bilinmektedir. Bu sözün karşılığının ne olduğu ise hala tartışılmaktadır.

Bin iki yüz yıllarından başlayarak sekiz asır boyunca Kuzey Avrupa’nın başta İngiltere, Fransa, Almanya, İspanya, Portekiz, Rusya, Polonya olmak üzere her yerinden Filistin’e göç eden Yahudiler vaat edilmiş topraklar adını verdikleri yerde BM desteğiyle 1948 yılında İsrail devletini kurmuşlardır. BM ‘lerin iki devlet formülüne karşı çıkan Mısır, Suriye ve Ürdün İsrail’e karşı silahlı mücadele başlatmışlardır. Arap-İsrail savaşları olarak adlandırılan bu savaşlardan daha modern teçhizata sahip olan İsrail kârlı çıkmıştır. Filistin Kurtuluş Örgütü daha farklı bir savaş taktiği denemek üzere kurulmuş bir gerilla teşkilatı olarak yıllar boyunca İsrail ve Yahudilere misilleme saldırılarında bulunmuştur. Yaser Arafat’ın önderliğinde başarıya ulaşan FKÖ sonunda tarafları barış masasına oturtmayı başarmıştır. Tam Orta Doğu’da barış rüzgârları esecek derken FKÖ’den ayrılan bir grup mücadeleye devam edeceğini ilan etmiştir. Radikal İslam söylemiyle taraftar toplayan Hizbullah ve Hamas grupları özellikle Filistinliler arasında çalışarak seçimle iktidar olmayı başarmışlardır.

Hamas’ın FKÖ’nü siyasi arenadan çıkarmasıyla birlikte yeniden savaş rüzgârları esmeye başlamıştır. Hamas liderleri açıkça İsrail’in kutsal topraklardan (Filistin) çıkarılmasıyla son bulacak bir “cihat” dan söz etmektedirler.[2] Her ne koşulda olursa olsun bu amaçla yola çıkan bir teşkilatın barış masasına oturmayacağı inancı yaygındır.

Sosyalist FKÖ’nün aksine “şeriat” düzeni isteyen Hamas’ın “Müslüman Kardeşler” le köklü ve tarihi bağları mevcuttur. Bu anlamda Mısır’daki siyasal değişimler Hamas’ın Gaza politikasını da yakından etkilemiştir. Hamas İsrail’in askeri gücünün farkındadır. Bu güçle başa çıkamayacağının da farkındadır. Öte yandan Rusya ve AB destekli Hamas medya stratejisinin uzun vadede başarılı olacağı görüşünden hareketle bir anlamda İsrail’in dünya kamuoyunda sivilleri hunharca katleden bir ülke görüntüsü vermesi için elinden geleni yapmaktadır. İsrail yöneticileri bu oyunun farkında değilmiş gibi davranmaya devam etmektedirler.[3] Nitekim Gazze ablukası, hava saldırıları ve sivil kayıplar Hamas’ın lehine bir dünya kamuoyu oluşmasına neden olmaktadır.

Dünya basını İsrail Hamas mücadelesinde tarafsız kalmak için ciddi anlamda zorlanmaktadırlar. Hamas’ın masum sivil Filistinlileri kalkan olarak kullandığı tezini ileri sürenleri haklı çıkaracak kanıtlar mevcuttur. Öte yandan bütün bu olanları sadece Hamas ile İsrail arasındaki eski husumetin alevlenmesi olarak görmek de büyük bir yanılgıdır. Bölgenin hızla değşen stratejik yapısı her geçen gün yeni paradokslar ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Suriye, Irak ve Mısır yani bir anlamda Filistin davasını destekleyen bu üç ülke iç savaş durumundadır. Özellikle Irak defacto üçe bölünmüş durumdadır. Mezhep savaşları ciddi insan kayıplarına yol açmaktadır. Demokrasi kültürü olmayan bu topraklarda kaba güç iktidarı ele geçirmek için can almaya devam etmektedir. Kabileler birbiriyle savaşırken aynı mezhep grupları da sürekli bölünerek radikalleşmekte tüm bölge bir kan denizine dönüşmektedir.[4] Sünni grupların giderek radikalleşmesi bölgede gerek Şiiler gerekse de gayri Müslimler arasında büyük bir göç dalgasının da habercisi olmuştur. Irak ve Suriye’de komşu ülkeler göç edenlerin sayısı milyonlarla ifade edilmektedir. Bu göç dalgalarının ne kadarının Filistin’e ulaştığını ise bilmiyoruz.[5] İsrail’in bu göç dalgaları karşısında kayıtsız kalması düşünülemez.

Orta doğuda din söylemiyle taraftar toplayan grupların insan hakları ve demokrasi gibi çağdaş siyasi eğilimlerden söz etmek yerine kaba gücün egemen olduğu, küçük yaştaki insanlara makinalı tüfekle ateş etmeyi öğreten tek düze “ya öl ya öldür” mantığıyla tek boyutlu bir toplum yaratmaya çalıştıkları ortadadır.

Gerek İsrail gerekse de Hamas bir ölüm oyunu oynamaktadırlar. Hangi tarafın haklı olduğu konusu artık önemini yitirmiş; giderek her yaştan masum insanların katledildiği amaçsız ve sonuçsuz bir oyunu oynayan aklını yitirmiş liderlerin oyuncağı olmuş barış isteyen insanları bu ölüm sarmalından kurtaracak bir çözüm beklentisi olanağı maalesef ortadan kalkmıştır.

Bütün bu gelişmeler karşısında Türkiye’nin taraf olarak Filistin’i yani Hamas’ı seçmesi de bir çok bakımdan anlamlıdır. 2002 yılı öncesi stratejisiyle taban tabana zıt yürütülen bu Hamas yanlısı İsrail karşıtı diplomasisi giderek olumsuz sonuçlar vermeye başlamıştır. Bir görüşe göre bir yandan Hamas yanlısı görünüp “Mavi Marmara Krizi” yaratan Türkiye öte yandan İsrail ile gizli anlaşmalar yapmaktadır. Bu hipotez eğer doğru ise Türk Dış politikası ikili bir oyun sürdürmektedir. Bu oyunun sonunda evdeki bulgurdan olma riski de vardır. Şark kurnazlığıyla iki tarafın suyuna da gidiyor görünerek dış politikada hiçbir yere varmak mümkün değildir.

Nitekim İsrail’i terörist devlet ilan ederken, Hamas’ın şeriat uygulamalarını da onaylamış olma durumuna girilmektedir. Hamas’ın Filistin kadınlarına uyguladığı dini baskı Afganistan’daki Taliban uygulamalarını da geçmiş durumdadır.

Bu da hiçbir şekilde kabul edilemez. Aynı bakış açısıyla bireysel özgürlükler, hukuk devleti, evrensel değerler gibi anayasal hakları savunması gereken Türkiye’nin dünyanın en gerici sistemlerini savunuyor duruma düşmesi kabul edilemez.

Türk dış politikası son derece yanlış bir yola girmiştir. Mısır’da Müslüman Kardeşler’in çağ dışı uygulamalarını savunan bir anlayış, Filistin’de Hamas’ın katı şeriat kurallarını da desteklemektedir.

Bütün bu çelişkilerin odağında ise Türkiye’nin siyasal geleceği durmaktadır.

Türkiye taraf tutmak yerine ilkeli bir diplomasi yürüterek insan hakları ve bireysel özgürlüklerin savunucusu duruşu sergilemelidir.

Büyük devletlerden beklenen de budur.

[1] 1948 yılında başlayan Arap İsrail çatışmaları her iki tarafın da ağır kayıplar vermesiyle sonuçlanmıştır. İki kez ateş kes sağlanmış fakat 1956 yılında çatışmalar tekrar alevlenerek tüm bölgeye sıçramıştır. Soğuk savaşın da etkisiyle Arap dünyasında bölünmeler olmuştur. İsrail, Sudi Arabistan, Ürdün Batı bloğunda kalırken Mısır, Suriye ve Kuzey Afrika ülkeleri Sovyet bloğunda yer almışlardır. Dolayısıyla Arap İsrail çatışmasında soğuk savaş rüzgarları da esmiş siyaset ona göre çizilmiştir. Üçüncü savaş 1967 yılında gerçekleşmiş ve bütün bu savaşlardan galip çıkan taraf İsrail olmuştur.

[2] http://edition.cnn.com/2014/07/23/world/meast/mideast-hamas-endgame/index.html

http://edition.cnn.com/2014/07/23/world/meast/mideast-israel-endgame/index.html

[3] http://www.independent.co.uk/voices/comment/israels-reaction-has-been-vicious-and-misdirected-9603064.html?origin=internalSearch

[4] http://www.al-monitor.com/pulse/tr/originals/2014/02/isis-qaeda-zawahri-baghdadi-jihadist-syria-iraq.html

[5] http://www.kurdistan-post.eu/tr/kurdistan/musul-tamamen-isidin-eline-gecti-binlerce-insan-panik-icinde-kaciyor

Bezirgân

2014-06-13T14:50:00.005+03:00

Kalkan’a bağlı bir yayla köyü Bezirgan. Özellikle de “Likya Yolu” trekking parkurunun köyden geçmesiyle dikkat çekti. Tahıl ambarlarının Likya lahitleri biçiminde yapılmış olması bu bölge köylerinde çok yaygın. Bezirgan da diğer yayla köyleri gibi aç gözlü tüccarların tahribatından kurtulmaya çalışıyor. Fethiye’den Antalya’ya kadar uzanan Teke yarımadası tarihi eserleri, yaban ve doğal hayatı her geçen gün artan tehdit altında. Bölgede birkaç tehlikeden söz edebiliriz.

· Taş Ocakları,
· HES Projeleri,
· Ambalaj Atıkları,
· Kaçak Avcılar,
· Kaçak ve çarpık yapılaşma.

Yerel yönetimlerin popülist ve ötekileştirici politikaları doğrultusunda doğal kaynakların bu hoyratça kullanımı ileri kuşaklara devredecek pek bir güzellik bırakmayacak gibi görünüyor. Ne yazık ki bu da nüfusun çok küçük bir bölümünün umurunda. Geçim derdinde olan bölge ahalisi gözleme ve elişleri satarak kurtulmaya çalışıyor fakirlikten. Yaz aylarında nüfusu bine yaklaşan köyün yerleşik ahalisi yüz elli civarında görünüyor kayıtlarda. Tüm Korkuteli ve Elmalı köyleri hızla nüfus kaybediyor. Güzelim tarım arazileri bomboş, düğmeli köy evleri viranelere dönüşüyor. Sokaklar ıssız.

En son ziyaret ettiğimde mübadeleden[1] önce “Kalamaki” adıyla anılan ve günümüzde “Kalkan” adı verilen balıkçı kasabası beş yıldızlı turistik tatil köyü görünümündeydi. Ayak bastığınız andan itibaren her şey size bir tuhaf geliyor. Kasaba sokaklarında dolaşan yabancıların çoğu İngiliz. Orta sınıf emekli İngiliz kamu memurlarının favori bölgesi Kalkan. Sanki bu kasaba halkı buraya çok farklı yerlerden gelmişler gibi. Kasabada eski balıkçı yaşamı yok olmuş. Türkiye’nin dört bir yanından para kazanmak için bölgeye akın eden bir avuç yeni esnafın gözlerini para bürümüş; turistleri kazıklamaya endekslenmişler. Buranın müdavimi olan İngilizler hangi amaçla burayı seçmişler belli değil. Limanda sıra sıra görülen lüks lokantalar ne yazık ki bomboş. Tepelere doğru çıkıldıkça sayıları artan derme çatma lokantalarda daha makul fiyatlara yeiyecek bulmak mümkün. Yunanistan kıyısına gidilip bir balıkçı kasabasını ziyaret ederseniz orada kasaba halkının normal balıkçı hayatını yürüttüğünü görürsünüz. İnsanlar sabah olunca işlerine gidip akşamları evlerine dönüyor sonra ailesiyle ve arkadaşlarıyla birlikte meydandaki ucuz lokantalarda yiyip içiyorlar. Tüm Ege sahil kasabalarının değişmeyen Kalkan kayıtlarında 1915 yılında kasabada on yedi lokanta bir terzi olduğu kaydı tutulmuş. Kalamaki 1923 yılından sonra el değiştirmiş. Zoraki bir değişim. Gelenler karma bir nüfus. Çoğunluk Sünni Müslüman. hızla kasabayı dönüştürmüşler. Kasabanın kilisesini camiye dönüştürmekle başlayıp tavernaları da kapatmışlar.

Kalkan ‘ a on yedi kilometre mesafedeki yayla köyü “Pirha” yeni adıyla “Bezirgan” ın tarihçesi konusunda çelişkili bilgiler var.[2] Köyün kahvesi Derviş Kafe yolcuların sığınak noktası. Köyün tek pansiyonu “Owlsland”[3] Erol ve Pauline çifti tarafından yönetiliyor.[4] Pansiyonun özellikle Likya Yolunu yürüyenlere hizmet verdiği söylenebilir. Denizden yedi yüz metre yükseklikteki yayla köyünün iklimi özellikle sıcak ve nemli geçen yaz aylarında ılık olduğu söylenebilir.

Bezirgân köyü konusunda maalesef elde fazla bir bilgi yok. İnternet taramalarında da turizm ağırlıklı bilgilere ulaşılıyor. Öte yandan “Pirha” adlı antik Likya kentinin kalıntılarının köyün yakınlarında yer aldığı, kentin tapınak ve nekropol alanının kalıntılarının hala ayakta olduğu söylenebilir. Doğa tutkunları için kuş ve bitki çeşitliliği bakımından çok zengin olan bölgede keşfedilecek çok şey var.

[1] Lozan anlaşması gereği Türkiye’deki Hıristiyan nüfusun Balkanlardaki Müslüman nüfusla yer değiştirmesi olayına mübadele denmektedir. 1923 tarihinde bir milyon iki yüz elli bin Hıristiyan Rum’un beş yüz bin Trakyalı Müslümanla zorunlu olarak yer değiştirmesi sağlanmıştır.

[2] http://www.bezirgan.info/introduction.htm

[3] Baykuşlar diyarı adını verdikleri pansiyonun web sitesinde çok yararlı bilgiler var: Üç tür baykuş gözlemlenmiş, Strix aluco, Otus scops ve Athene Noctua. Genel bilgi olarak başka bir siteden elde ettiğim bilgiye göre, 60-70 yıl kadar yaşayabilen baykuşlar, 18-70 cm boylarındadır. Bilinen 123 türü bulunmaktadır. Puhu, cüce baykuş, alaca baykuş, kukuma baykuş türleri arasında yer alır

[4] http://www.owlsland.com/bed&breakfast.htm

Göğe Yükselen Taht

2014-05-31T22:36:00.001+03:00

Asur Krallığı’nı yıkan Media Krallığının ulu kâhini Eletolues’in[1] boğa derisine yazdığı ikinci belgeyi Elburz dağlarındaki kral mezarlarındaki lahitlerden birinin içinde bulan Media topraklarını işgal eden, gözü dönmüş, eli kılıçlı Güneyden gelen beyaz çarşaflara[2] bürünmüş kara sakallı adamlar, her yerde altın ve birlikte köle olarak götürmek için genç kadın ve çocuk arıyorlardı. Bir köye girdiklerinde önce erkekleri ve yaşlı kadınları kılıçtan geçiriyorlar sonra genç kadınları ve çocukları esir alıyorlardı. Her girdikleri köyde aynı şey oluyordu.

Hep birlikte köye saldırıyor, erkekleri ve yaşlı kadınları kılıçtan geçirdikten sonra kalanları boyunduruklara bağlayıp Güney’e doğru gönderiyorlardı. Bu Media ırkının sonu demekti. Her yerde yıkım sürüyordu. Media topraklarında ayak basmadık yer bırakmıyorlardı. Elburz dağlarının ücra köylerine kadar ilerliyorlardı. Kutsal kâhin Eletoules'in mezarını bulduklarında çılgına dönmüşlerdi. Tapınağın tüm heykellerini ve mozaik resimleri kırdılar. Sıra lahitlere gelince durdular. Anıt mezar tüm heybetiyle karşılarında duruyordu. Köy ahalisinden birine anıtın üzerindeki yazıları okuttular. Kutsal kahinin lahitini açmanın felaket getireceğini anlatan yazıları da kılıçlarıyla paramparça ettiler. Yine de lanete aldırmadan lahitleri birer birer açtılar. Altınlar, değerli taşlarla dolu lahitlerin içinden boğa derisine yazılmış dokuz rulo çıktı. Belgeleri bulduklarında onlara bir anlam veremediler.

Güneyli halkların kültüründe yazı ve alfabe yoktu. Birisi ruloları yakmak istedi ama başaramadı. Lanetten korkup yakmaktan vaz geçtiler. Böylelikle rulolar kurtuldu. Altınları alıp ruloları bıraktılar. Tapınağın rahibelerinden genç bir kadın ruloların sekizini başka rahibelere vererek saklamalarını istedi. Elindeki ruloyu ormanda bir yere gömdü. İşte o rulo ikinci ruloydu. Yıllar sonra Media ülkesi Batıdan gelen sarışın savaşçılara teslim oldu. Güneyli adamların çocuklarını doğuran kadınlar şimdi de sarışın adamların çocuklarını doğuruyor onların her isteğini yerine getiriyorlardı. Batıdan gelen sarışın adamların bazıları kadınlardan hoşlanmıyordu. Kadınlara karşı en acımasız olanlar onlardı. Sarışın kral kısa kılıcını sallayarak baş rahibeye ruloyu okumasını emretti. Rahibe önce tereddüt etti. Sonra okumaya başladı. Okurken titriyor, başına bir felaket gelecekmiş gibi siyah gözlerini etrafında gezdiriyordu. Orta yaşlı bir rahibeydi. Muhtemelen krallık döneminde tapınağa kabul edilen bakireler arasından seçilmişti.

" Bu göğe yükselen tahtın ve tahtta oturan kralın hikâyesidir[3]. Media halkını diğer halklardan ayırt etmek mümkün değildir. Çünkü herkes bir başka yönden göç etmiştir. Küçük krallıkların yaşama şansı kendilerinden güçlü olanlarla yaptıkları anlaşmalarla sağlanabilirdi. Media halkı karma bir halk. Doğudan gelenlerle Kuzeyden gelenlerin yerli halkla uzun yıllar karışımından meydana gelen bir karma bir halk. Kuzeyden gelenlerin tanrıları çok farklıydı. Anlamak zordu. Krallar her halkın farklı tanrısını kabul etmek zorundaydı. Halklar krala hizmet eder ama kralın da onların tanrılarına hürmet etmesini beklerlerdi. Her özel mevsimde halklar tapınağa gelir tanrıların isteklerini krallardan duymak isterlerdi. İnanışına göre Halkların Krallar tanrılarla konuşabilirdi. Daha doğrusu benim aracılığımla konuşabilirlerdi. Tanrıların isteklerini ben krala bildirir kralın isteklerini de tanrılara bildirmek benim vazifemdi. Çoğu kez bu istekler bitmek tükenmek bilmezdi.

Kral benim kanımdan ama bir kardeş olarak görmüyorum onu. Annemizi hatırlıyorum. O Doğulu bir rahibin kızıymış. Büyük savaşta kaçıp Media'ya gelmişler. Dedem de ulu rahipmiş. Babam askerdi savaşmaktan başka bir şeyden anlamazdı. Her savaşa gider yaralanıp geri dönerdi. Yaralarını annem sarardı. Öyle hatırlıyorum. Sonra bir gün kral olduğunu duyduk. Kralı öldürmüş onun yerine geçmişti. Kraliçe ona yardım etmişti. Kendi kocasını ölüme yollayacak kadar nefret doluydu. Babam kral olunca her şey değişti. Annemi ve beni tapınağa gönderdi. Kraliçeyle evlenip yeni kral oldu. Acılı günler geçirdik. Doğudan, Kuzeyden rahipler gelip yeni krala bağlılıklarını sundular. Babam birbirinden bilgili rahiplerin arasından hiç birini istemedi. Annemi baş kâhin ilan etti. Beni de onun yardımcısı. Annem iyi bir kâhin oldu. Aradan uzun yıllar geçti. Birlikte ne gerekiyorsa onu yaptık. Bir gün babam bizi çağırdı ve tanrılarla konuşmak için göğe yükselmek istediğini söyledi. O gün aklını kaybettiğini anladım. Yapacak bir şey yoktu. Onu soma içirerek birkaç ay oyaladık. Somanın etkisinde göğe yükseldiğini tanrılarla konuştuğunu söylüyordu. Kralın sözü tartışılmazdı.

Hiç kimse de tartışmadı. Kraliçe ona halkın göğe uçtuğunu görmesinin çok önemli olduğunu söyledi. Babam tahtıyla göğe uçmayı kafasına koymuştu. Askerlerine emir verdi. Dağlardan kartal yavruları toplattı. Onları bol etle besledi büyüttü. Kısa sürede kartallar birer koyun kadar büyüdüler. Pençeleriyle kavradıkları her şeyi taşıyabiliyorlardı. Babam öd ağacından kendine bir taht yaptırttı. Öd ağacı hafif olur. Tahtın etrafına on palmiye boyunda mızraklar diktirip mızraklara envayi çeşit lezzetli et bağlattı. Mızrakların ortasına da kartalları sıkıca bağlattı. Kartallar acıkmaya başlayınca babam geçti tahta oturdu. Tüm halk sarayın bahçesine toplanmış onu seyrediyordu. Kartallar giderek daha güçlü kanat çırpmaya başladılar. Taht yerinden birkaç kez oynadı.

Halktan bir uğultu yükseldi. Derken taht yerden kalkıp göğe doğru yükselmeye başladı. Yükseldikçe halktan çıkan uğultu artıyordu. Babam halka el sallıyordu. Yüzünde bir gülümseme vardı. Nihayet istediği olmuş göğe yükseliyordu. Bu onu son görüşümüz oldu. Göğe yükselip tanrılarla birleştiğine inanılıyordu. Bir yıl onun dönüşü beklendi. Gelen yoktu. Tahta erkek kardeşimi oturtmaktan başka çare yoktu.”

[1] Media Krallığı’nda (M.Ö: 858-M.Ö.549) Eletolues adlı bir kâhin yoktur. Bu yazar tarafından kurgulanmış bir kişiliktir.

[2] Bu giysi bugünkü Arap geleneksel giysisi Thobe’ye benzemektedir. Tagiyah, Ghutra ve Agal adı verilen başlıktan da söz etmek gerekir.

[3] Bu hikâye Firdevsi’nin Şehname adlı eserinin Milli Eğitim Basımevi tarafından 1967 yılında basılan, Necati Lugal çevirisinin ikinci cildinde s. 137 de yer alan ‘Kâvus’un göklere çıkması’ hikâyesinden esinlenerek yeniden kurgulanmıştır.

Antik Yollar

2014-05-07T15:46:00.001+03:00

Bu geziye çıkmadan önce araştırma notlarımı topladığım “Düğmeli Ev” adlı yazımdan geniş ölçüde yararlandığım doğa yürüyüşü gerçek anlamda bir doğa ve kültür harikası deneyimine dönüştü. Gezi notlarıma aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz.
http://yavuzcekirge.com/?paged=2
Patika grubu ile 6 Nisan 2014 Pazar günü grup başkanı sayın Nusret Yakışıklı’nın “Anadolu Kervan Yolları ” olarak adlandırdığı etabı onun rehberliğinde yürüdük. Her anı heyecan verici manzaralar, kuş cıvıltıları ve bahar çiçeklerinin kokularıyla dolu geçen yürüyüş “seçkin anılar” sınavını tam not alarak geçti.

Akseki’nin Fakıllar Mahallesi ‘nden başlayan antik yol, yedi yüz metrelik bir tırmanışla Sarıhacılar Köyüne daha sonra Belenalan köyünden sonra yine yedi yüz metre inişle son etabı Hüsamettin Köyü’nde sona eriyor. Yaklaşık on üç buçuk kilometrelik etabın tamamı bozulmamış taş döşeme antik yoldan oluşuyor. İzlediğimiz GPS koordinatlarını aşağıda bağlantısını verdiğim “Wikiloc” kayıtlarında bulabilirsiniz:
http://tr.wikiloc.com/wikiloc/spatialArtifacts.do?event=search
Yürüdüğümüz “Anadolu Kervan Yolu” olarak adlandırılan antik yolun M.Ö. 69 yılında yapımına başlanan Roma Asya vilayetinin Anadolu’yu fethetmek için yaptırdığı “Via Sebaste” adı verilen stratejik taş yollarının bir kolu olup olmadığını tartışma konusu oldu. Güzergah kırmızı beyaz iki şeritle işaretlenmişti. Yolu işaretleyen seyahat acentesi “Patika Tour” belirli yerlere işaret levhaları da dikmiş. Yola verdiği ad : “Kervan Yolları”.Bu yola verilen bir diğer ad ise “St. Paul Yolu”. Bu yolun Selçuklular tarafından inşa edildiğini iddia edenler de var. Bu iddiaya M.S. 1200 yıllarından itibaren bölgede görülen Selçuklu varlığı kanıt olarak ileri sürülüyor. Varsayımları gözden geçirmekte fayda var:

Bu yol Selçuklular tarafından inşa edilmiştir,
Bu yol Roma ve Bizans tarafından inşa edilmiştir.
Bu yol İpek Yolu denen kervan yolunun bir parçasıdır.
Bu yol Likya, Pers ve Hellen uygarlıkları zamanında kronolojik olarak kullanılan kervan yoludur.

Bu ihtimallerin hangisi doğru? Kesin olan şey şu: Yürüdüğümüz yol, sanki yeni yapılmış kadar düzgün ve bakımlı idi. İkinci olarak Klimax (Döşeme Boğazı) geçidindeki antik yolla benzerlikleri çok. Kaynakları taradığımda yürüdüğümüz döşeme yolun bir çok medeniyet tarafından kullanılan ve değişik adlar verilen yol ağı olduğunu söyleyebilirim. Eski kayıtlarda örneğin, Likya, Helen, Pers dönemlerinde bu yola ne ad verildiğine ilişkin bir kayıt bulamadım. Via Sebaste’nin Antiokhea’dan ( Yalvaç) çıkan, Neapolis( Karaağaç), Mishia( Beyşehir) , Erymna ( Ormana),Seleukeia ve Side’de limana ulaşan bölümü M. Özsait’in 2006 yılında çizdiği ve 1. Burdur Sempozyumunda sunulan Hellenistik ve Roma Döneminde Pisidia haritasında Kuzey hattı olarak işaretlenmiş. İkinci kol ise Anabura (Enevre) , Tynada (Mirahor), Adada( Karabavlu) Pamukova üzerinden Selge ve Pednelissos antik kentlerinin batısından geçen Klimax yani Döşeme Boğazı (Kovanlık Köyü) hattı. Klimax hattını daha önce yürümüştüm. İki yol arasında yol yapım tekniği olarak çok büyük benzerlikler var. Dikine çakılmış taşlar ve basamaklara döşenen taş ocağı çıkışlı yontulmuş plaka halinde iri taşlar, tepelere ulaşmak için enine açılmış ve kıvrıla kıvrıla yükselen merdivene benzeyen basamaklı, kavisli yol tekniği Romalıların Etrüsklerden öğrendiği döşeme yol tekniğiyle benzerlikler gösteriyor. Bu benzerlikleri de kanıt olarak ileri sürebiliriz.

Taranan literatürde D.H: French’in 1980, 1990, 1991, 1992, 1993, 1995 yıllarında yayınladığı “Roma Yollar, miltaşları araştırma raporları öne çıkıyor. Bu raporlara göre yolların taş döşemelerinin bölgede görevli Roma valileri tarafından yapıldığı biliniyor. Ticaret yollarının binlerce yıldır kullanıldığı düşünülürse en kuvvetli ihtimal Roma valilerinin eski yolları tamir ederek geliştirdikleri ve bugünkü duruma getirdikleri ihtimali üzerinde durulmalıdır.
D.H. French’in döşeme yollar ile ilgili özet makalesinde bir hipotez olarak Roma Valileri’nin yeni yol açmadıklarını, Anadoludaki Achaemenid yani Pers yol sistemini geliştirerek taş döşediklerinden söz etmektedir. Asya Vilayeti valisi Manius Aquillius’un M.Ö: 129-126 yıllarında bu konuda bir kayıt tutmadığı anlaşılmaktadır. Mil taşları üzerindeki yazılar başvurulacak tek belge niteliğini taşımaktadır.[1]
French’in tespitlerine katılmamak elde değil. Nitekim bazı eski miltaşlarının zamanla yenileriyle değiştirildikleri de biliniyor. Klimax yolunda halen yerinde bulunan miltaşının üzerinde tespitlerde bulunan French yazıyı şöyle deşifre ediyor:

Fotoğraf : Bülent Özkan (Klimax, Döşeme Boğazı,Kovanlık)

Bu taşın orada öylesine koruma altına alınmadan durması da ayrı bir muamma: Miltaşının üzerindeki yazıların tercümesini Burak Takmer ve Nihal Tüner Önen’in ve D.H. French’in makalelerinden okuyoruz:
“Başrahip 11. Kez consul ve 12. Consul’lüğüne aday 15. Kez imparator olarak selamlanan halk idaresi yetkisini 18 yıldır elinde tutan, Tanrı’nın (Julius Caesar’ın) oğlu imparator Caesar Augustus, Via Sebaste olarak bilinen bu yolu yaptırdı. İnşaatı valisi Cormutus Aquila denetledi 139 mil.”
” Imp Caesar Divi f Augustus pont maxim sebasten cuarte Cornuto Aquila leg suo pro praetore CXXXVIIII[2]“
Bir diğer kaynak: Batı Pamphylia Antik Yol Araştırmaları adlı makalede ise Perge-Klimax arasındaki yol kalıntılarından söz ediliyor.[3] Yol güzergahlarını gösteren bir çok sayıda harita mevcut. Haritaları incelediğimde bazı yolların daha geniş ve sağlam diğer yolların ise daha dar ve engebeli araziler için tasarlandığı sonucuna vardım. Nitekim askeri teçhizatın öküz ve katırların çektiği arabalarla yapıldığı düşünüldüğünde “on iki levha kanunları”nda da söz edilen yol standartları düz yerlerde 8 ayak (2,48 m) ve virajlarda ise 16 ayak (4, 96 m) genişliği belirtiliyor. Yürüdüğümüz yolun 2,48 den daha dar olduğunu söylemek gerekir. Tam olarak ölçüsünü almadığıma üzülüyorum şimdi. Yürüdüğümüz yol güzergahı üzerinde virajların 16 ayak yani 4,96 m olmadığını söyleyebilirim. Bu da yürüdüğümüz Sarıhacılar etabının en azından ana yol yani Via Sebaste olmadığı kuşkusunu doğuruyor. Bir diğer hipotez ise yol ağının farklı genişlikte yollardan oluşabileceğidir. Dağlık bölgelerde genişlik standartlarına uyulamayacağı son derece aşikâr. Bu da düzlük yerlerde daha geniş dağlık bölgelerde ise daha dar yolların yapıldığını düşündürüyor. Bazı kayıtlarda Anadolu Roma yollarının diğer Avrupa bölgelerindeki yollardan daha az itinayla yapılmış olabileceği varsayımını ileri sürülüyor.

Yürüdüğümüz güzergâhta tekerlekli bir arabanın hareket etmesi, virajları dönmesi o basamakları tırmanması hemen hemen imkansız. Öte yandan bu tür dağ yollarında deve ve/veya katır kervanlarının geçebileceği varsayımı daha kuvvetli. D.H. French’in raporlarındaSarıhacılar köyünde bir mil taşı bulunduğu bilgisi de doğru fakat bu Akseki Sarıhacılar köyü için değil, Bilecik Sarıhacılar köyü için geçerli. Bu varsayıma göre bizim yürüdüğümüz yol Via Sebaste olamaz.
Sarıhacılar köyü konusunda yaptığım kaynak taramasında köyün tarihi konusunda şu bilgiye ulaştım:
“Sarıhacı: Kırgızların sağ şubesinden Sultu, Edigene ve Çerik boylarının bir oymağının adı Sarı’dır. Sarıhacı Köyü Aladağ Nahiyesi’ne bağlıdır. 1905 yılında Sarıhacı Köyü hâlâ Aladağ Nahiyesi’ne bağlı idi ve köyde 47 hane vardı. Nüfusu ise o yıl 127 idi. 1922 yılında ise nüfus 199 ve hane sayısı 40’tır.Günümüz kaynaklarına baktığımızda Sarıhacı Köyü’nün Konya’nın Güneysınır İlçesi’ne bağlı olduğunu görmekteyiz. Nüfusu ise 241’dir”[4]
Böylelikle köyün eski bir yerleşim yeri olup olmadığı konusunda elimizde yeterli bilgi de yok. Köyü gördükten sonra yapıların mimari stilinin Türkmenistan ya da Kırgızistan değil, Toroslarda bir çok yerde görülen geleneksel Likya taş yapı tekniğiyle akrabalığı olduğu söylenebilir. Binaların ahşap aksamındaki oyma sanatı ise gerek işçilik gerekse de kullanılan semboller açısından çok zengin. Bu da Anadolunun karmaşık kültürel yapısını yansıtıyor. Tek bir kültür ile izah etmek mümkün değil.
Hiç bozulmamış antik yolun üzerinde yürürken tarih ayaklarınızın altından akıp gidiyor sanki. Sihirli bir köprüyle antik çağa bağlanıyorsunuz. Yanınızdan deve ve katır kervanları geçiyor. At üzerinde hızla ilerleyen askerler, siyah cüppeleriyle rahipler, köleler, eşkıyalar ve çocuklar. Kervan yollarında zaman hızla akıyor.
Bu yolu yürürken heyecanlanıyorsunuz. Çok farklı duygular çıkıp geliyor bir yerlerden. Ruhunuz sakinleşiyor. Sanki bir tür büyü bu.

Fotoğraf: Nusret Yakışıklı,

[1] Pre and Early Roman Roads of Asia Minor, D.H. French

[2]Roma Yolları ve Via Sebaste adlı makaleden alındı.
3] Burak Takmer, Nihal Tüner Önen:

[4]1917 Tarihli Karaman-Konya-Ereğli Haritası ve Değerlendirilmesi, ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 – 4688 (Print)
Volume 5 Issue 2, A Tribute to Prof. Dr. Halil INALCIK p. 443-470, March, 2013

Baranda Gölü

2014-05-07T13:05:00.002+03:00

Bugün 1 Mayıs. Bütün gün medyadan uzak durdum. Söz birliği etmişçesine hep aynı penguen türü haberler hep aynı eğilim. Bıktığımız yalanlar ve yalan söyleyenlerin kakafonisi artık tahammül edilmez hale geldi. Ekranlara nasıl olup ta çıkarıldığı anlaşılamayan beceriksiz ve sahtekâr ordusunun yalanlarına ben artık tahammül edemiyorum. Bir hamaset yarışıdır gidiyor. İki kelimeyi bir araya getiremeyen henüz egosu şişmemiş güzel yüzlerle, egosu şişmiş amacı ve adresi belli kaşarlanmış yüzlerin ilkokul iki seviyesinden yaptıkları konuşmaları tahammül sınırlarımın dışında artık. Medyanın hali gerçekten içler acısının da ötesine geçti. Sırtını birilerine yaslayarak kamera karşısına geçenlerin komedisi artarak sürüyor.

İşçi ve emekçinin bayramı artık idarenin istediği şekilde kutlanacak. Biz zamanlar “Newruz” için yapılan güvenlik alarmı uygulaması şimdi demokratik haklarını kullanmak isteyen muhalifler için kullanılıyor. Hükümete muhalif olanlara karşı ciddi bir şiddet ve yıldırma kampanyası sürüp gidiyor. Büyük kent meydanlarında kendi halkına biber gazı ve tazzikli suyla saldıran güvenlik güçlerinin her geçen gün daha da artırdıkları şiddet bakalım nereye kadar sürecek?
Yürütmeden sorumlu valiler öyle karar vermiş. Şiddet tekelini elinde bulunduran “Polis” yani Yunanca kent anlamına gelen güvenlik güçleri kent meydanlarını halktan koruyacaklarmış. Elinde her türlü silahla halka saldıran unsurları kışkırtan idarenin neyi amaçladığı çok açık. Kutuplaşan siyasi eğilimlerin sokaklara yansıdığı bir gerçek. Halkın sorunlarının başında gelen ve hassas olunması gereken bireysel haklar ve özgürlükler alanında giderek kararan bir sahneyle karşı karşıyayız. Devletin idare gücünün ana konulara adaklanmak yerine kaynaklarını boş yere harcaması uzun vadede herkesin zarar görmesine sebep olacak.
Hemen hemen her alanda reformlar gerekiyor. Özellikle de kent yaşamını sindiremeyen yığınlara temel eğitim verilmesi çok önemli. Her gittiğim doğa yürüyüşünde arttığını gördüğüm çöp dağları, dağaya verilen türlü zararı önlemek yerine kent meydanlarını kendi halkından koruyan bir zihniyet nasıl çözecek dağlar gibi biriken sorunları? Özellikle de bilgisiz idarecilerin elinde yaz boz tahtasına dönen su havzaları, kurutulan göller ve yeniden doldurulan göl havzaları. Ekosisteme verdikleri zararın hesabı sorulmayan idarecilerin elinde yok olan doğa hazineleri.

Avlan Gölü ve Elmalı Platosu üzerine bir yüksek lisans tezi yazan sayın Özgür Burhan Timur’un tespitleri yenilir yutulur gibi değil. Tarım arazisi kazanmak amacıyla kurutulan göllerin gerçek sahibi olan kuşlar ve bitkilerin yok oluşuyla çölleşen verimli arazilerin hazin hikâyesini okumak gerek. Antik çağda Elmalı platosu belki de dünyanın en verimli bölgelerinden biriydi. Phaselis limanlarından denize açılan ticaret gemileri Elmalı Platosu’nun zenginlikleriyle doluydu. Şimdi ise cahil idarecilerin yönetiminde çölleşmeye bırakılmış fakir alanlara dönüşmüş durumda. Yüksek lisans tezini okumak isteyenler aşağıdaki linkten indirip okuyabilirler:
http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/2770/
Geçen yıl Haziran ayında gittiğim Baranda Gölü’ne yeniden gitmeyi planlıyorum. Elmalı ovasının sunduğu doğa hazinelerinden biri de bu göl. Göle yine cahil yerel idarecilerce yapılan müdahaleler sonucunda ekosistem zarar görmüş durumda. Kış aylarında biriken suların düdenlerden yeraltı su kaynaklarına akışı engellenmiş. Düden ağızlarını killi topraklarla tıkayıp borularla suyu köye taşıyanlar neden yeterince kar yağmadığını hiç anlayamayacaklar. Bu çılgınca ruhsat verilen taş ocaklarının verdiği zararı ise nasıl anlatmak gerek bilmiyorum. Geçen yıl karlı tepelerden gelip göl çanağını yalayarak geçen oldukça sert esen serin rüzgâr herkesi şaşkına döndürmüştü. Çobanların hayvanlarını yağış ve fırtınalardan korumak için yaptıkları derme çatma barınaklarda yemeğimizi yiyebilmiştik. Göl kıyısında iki çoban kulübesinden başka yerleşim yoktu. Geçen yıl yazdığım yazıya aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz.
http://yavuzcekirge.com/?p=3856
İslamlar Köyü’nün kalın borularla aşağıya bastıkları göl suyu giderek her yıl daha da azalıyormuş. Bu yıl yeterince kar yağmadığı düşünülürse göl sularının iyice azaldığını göreceğimizden kuşkulanıyorum. Karstik bir göl olarak nitelendiriliyor Baranda Gölü. Acaba Karstik kelimesi neyi anlatıyor diye merak ediyorum.

“KARSTİK GÖLLER Türkiye’de kireç taşı (kalker) ve alçı taşı (jips) gibi eriyebilen taşların çok yer tuttuğu bölgelerde erimelerle oluşmuş çanaklardan suların birikmesiyle göller doğmuştur ki, bunların sayısı çoktur.Bunlar memleketimizin kimi yerlerinde yan yana toplu halde bulundukları gibi kimi yerlerinde de tek tek bulunurlar.En yaygın oldukları yerler Batı Toroslar, Orta Torosların bazı yerleri, İç Anadolu’da Obruk Gölleri alanları ve Sivas bölgesidir.Bunların dışında da karstik göller yer yer ve tek tek vardır.Bu göller dolin, düden, obruk, polye gibi karstik çukurlarda suların birikmesinden doğmuşlardır. Bunların kimisi devamlı göldür,kimisi geçici göldür, kimisi de bataklık ve geçici bataklık özelliğindedir.İçlerinde derin olanları bulunduğu gibi, derinliği birkaç metreden çok olmayanları da vardır. Çoğunun dipten sızıntı yeri veya yerleri vardır.Bu yüzden bu türlü göllerde seviye oynamaları, başka göllere göre, daha çok olur.Böyle göllere yer olmuş çanakların toplu halde bulundukları dağlarda yağmurlar ve kar erimeleri mevsimlerinin hemen ardından birbiri ardından çok sayıda gölcükler belirir. Bir süre sonra bunlar çekilir veya büsbütün kuruyarak çanaklar aylarca susuz kalır.Bu göl çanaklarının bir kısmı, özellikle büyükçe olanları, yalnız karstik erimelerle değil aynı zamanda yer kabuğu çöküntüleri de eklenerek oluşmuşlardır. Böyle yerlerde göl suları, çanağın bir bölümünü örtmüş bulunur, mevsimlere göre genişler veya daralır. Böyle çanaklara bu nedenle gölova (polye) denir.Böyle göllere de gölova gölü (polye gölü) adı verilir.” yazının devamı da son derece faydalı bilgiler ihtiva ediyor.

Kaynak: http://www.hakkinda-bilgi-nedir.com/karstik-goller-nedir+karstik-goller-hakkinda-bilgi

Baranda Gölü’nün DSİ tarafından kaleme alınan hikâyesine google üzerinden ulaşıyorum. Cümle düşüklükleriyle dolu imzasız metni yeniden kurgulayarak aşağıda araştırmacıların bilgisine sunuyorum:

“Baranda Gölü, Antalya Elmalı Platosu İslamlar Köyü hudutları içerisinde denizden 1500 metre yükseklikte doğal karstik bir göldür. “Karstik” bir yapıya sahip göl havzasında , kışın yağan kar ve yağmur suları birikmektedir; ayrıca daha yüksek kesimlerden de derelerin yan kolları göle su taşınaktadır.
1970’li yıllarda DSİ tarafından zamanın şartlarına göre tarımda kullanılmak üzere göl rezervuar alanına bir su deşarj ünitesi yapılmıştır. Bu yapının amacı, fazla suyun kontrollü bir şekilde gerektiğinde göl dışına salınımı, ihtiyaç halinde ise kapatılarak suyun göl rezervuarında tutulmasıydı.
Fakat bölgenin karstik yapısı göl alanındaki suyun kontrollü bir şekilde tutulmasını ve salınmasını engellemekteydi. Pek çok yerden su, kendisine bir yol bulmuş ve çatlaklardan kontrolsüz bir şekilde hareket edebilmektedir. Bu amaçla 2005 yılından itibaren suyun kontrollü hareket edebilmesini sağlamak amacıyla DSİ tarafından çalışmalar yapıldı.
Yaklaşık 1000 metrelik uzunluğa sahip su kaçaklarının olduğu gölün, 500 metrelik kısmı tamamen “kil dolgu” ile kaplandı. Bu da yaklaşık 1 milyon m3’lük suyun kaçmasını ve göl rezervuarında kalmasını sağladı.
Baranda Gölü depolama hacmi, mevsimsel yağış perspektifleri, arazi eğimleri ile hiç bir alternatif sisteme dahil olmadan Elmalı Ovası’nın 500 hektarlık sulanmasını sağlayacak bir özelliğe sahiptir.
DSİ Baranda Gölü islâh projesinin temel amacı, kışın biriken suyun yazın, tarım arazilerinin sulanmasında kullanılması ve fazla suyun ise kontrollü bir şekilde Akçay Deresi’ne bırakılarak, bu sayede Avlan Gölü’nün su miktarına artış sağlamaktır.
Baranda Gölü’nün su hacmi 3 milyon m3 olarak tahmin ediliyor. Gölün belirli yerlerinde 16 bin 167 metre boru döşemesi yapıldı. “

Bir makale daha buluyorum.Murat Eliçalışkan’ın hazırladığı Coğrafya blogundan okuyorum:

“Karstik Şekiller :

Yağışlar ve yer altı suları, kalker, jips, kayatuzu, dolomit gibi eriyebilen, kırık ve çatlakların çok olduğu taşların bulunduğu yerlerde, kimyasal aşınıma neden olurlar. Kimyasal aşınım sonunda oluşan şekillere karstik şekiller denir.
Yağışların ve yeraltı sularının oluşturduğu karstik aşınım şekillerinin aşınım şekillerinin büyüklükleri değişkendir. Karstik aşınım şekilleri şunlardır :
Lapya : Kalkerli yamaçlarda yağmur ve kar sularının yüzeyi eriterek açtıkları küçük oluklardır. Oluşan çukurluklar keskin sırtlarda yan yana sıralandığından yüzey pürüzlüdür. Büyüklükleri birkaç cm ile birkaç metre arasında değişir.
Dolin : Kalker platolar üzerinde görülen, oval şekilli erime çukurluklarıdır. Genellikle derinlikleri az, genişlikleri fazladır. Türkiye’de özellikle Toroslar’da dolinler yaygın olarak görülür. Halk arasında kokurdan, koyak, tava gibi adlar verilir. Dolinler oluşum şekillerine göre iki gruba ayrılır :
Erime Dolini : Kalker yüzeyler üzerinde, yağış sularının eritmesiyle oluşan karstik şekildir. Erime dolinlerinin tabanında yüzey sularının derine doğru sozdığı çatlak ve delikler bulunur. Dolin tabanlarında erimeden geriye kalan killi materyalin birikmesiyle oluşan terra rossa toprakları bulunur.
Çökme Dolini : Yeraltında bulunan mağara sistemlerinin tavanlarının incelerek çökmesi ile oluşan karstik şekillerdir. Çökme dolinleri, derinliklerinin fazla oluşu, yamaçlarının eğimli oluşu ve tabanlarındaki iri bloklar halinde maddeler bulunması nedeniyle erime dolinlerinden kolayca ayırtedilirler.

Uvala : Genişleyip, derinleşen dolinlerin birleşmesiyle oluşan, dolinlerden daha büyük çukurluklardır. Uvaların düzensiz şekle sahip olması ve tabanlarındaki erimeden geriye kalan kalker çıkıntıları dolinlerden kolayca ayırtedilmesini sağlar.
Obruk : Baca veya kuyu şeklinde, keskin köşeli, derin çukurluklara obruk denir. Derinliği 250-300 m’yi bulabilen obrukların bazılarının tabanında göl bulunur. Türkiye’de İç Anadolu’nun güneyinde ve Toroslar’da yaygın olarak obruklar görülür. İçel’deki Cennet-Cehennem mağaraları ve Konya’daki Kızören obruğu ülkemizdeki en güzel örneklerdir.
Polye : Karstik yörelerdeki genişliği birkaç kilometre olan, uzunluğu 20-30 kilometreyi bulan, hatta geçebilen ova görünümlü büyük karstik çukurlara polye denir. Türkiye’de özellikle Toroslar’da polyeler yaygındır. Örneğin; Akdeniz Bölgesi’ndeki Ketsel, Elmalı ve Akseki ovası birer polyedir.
Mağara : Kalkerli arazilerde çatlaklar boyunca yeraltına sızan suların oluşturduğu büyük boşluklara mağara denir. Damlataş, Narlıkuyu, Düden, İnsuyu, Kızılin mağaraları en ünlüleridir.
Düden : Kalkerli arazide erime ile oluşan daire biçimli kapalı çukurluklara düden denir. Düdenler yer altı sularını birbirine bağlayan kanallardır. Düdenlere halk arasında su çıkan, su batan gibi adlar da verilir.
Kör (Çıkmaz) Vadi : Karstik yörelerdeki akarsular bir düdende kaybolarak akışını yeraltında sürdürür. Bu akarsuların yeryüzünde süreklilik göstermeyen vadilerine kör (çıkmaz) vadi denir.
Karstik Birikim Şekilleri
Kimyasal birikim şekilleri, kalsiyum karbonatça zengin suların içindeki karbondioksit gazının uçması ve kalsiyum oksidin (kirecin) tortulanmasıyla oluşur. Karstik birikim şekilleri sarkıt, dikit ve travertendir.
Sarkıt-Dikit: Kalsiyum karbonatça zengin suların mağara tavanından sızarak içindeki kirecin tavanda birikmesi ile sarkıtlar, damla¤¤¤¤¤ tabanında birikmesi ile dikitler oluşur. Karstik alanlardaki mağaralarda görülen bu şekillerin en güzel örnekleri Damlataş Mağarası’nda bulunmaktadır.
Traverten: Genellikle sıcak su kaynaklarının yakınında ve kalsiyum karbonatlı suların yayılarak aktığı alanlarda, kirecin çökelmesi ile oluşan basamaklardır. En güzel örnekleri Denizli-Pamukkale’dedir.
Türkiye’deki Karstik Şekiller
Türkiye’de karstik şekiller yaygın olarak,
– Toros Dağları’nda
– İç Anadolu’da Sivas ve çevresinde (özellikle jips kartsı)
– Batı Karadeniz’de ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin güneyinde görülür. Bu alanlarda çıplak kayalar geniş yer kaplar. Toprak erime sonucunda oluşmuş çukur alanlarda toplanmıştır. Karstik alanların yüzeyinin su bakımından fakir olması, tarım olanaklarını sınırlamaktadır. Türkiye’nin yüzölçümünün yaklaşık 1/5’inde bu tür şekiller görülmektedir. Karstik şekillerin en yaygın olduğu bölge ise kalkerli arazinin geniş alan kapladığı Akdeniz’dir.”
kaynak: (http://www.cografya.gen.tr/egitim/fiziki/karstik-sekiller.htm)

Bu pazar 4 Mayıs 2014 günü yapacağımız yürüyüşte özellikle bakmak istediğim bir kaç şey var. İlki göl suyunun seviyesi ikincisi ise yaban hayvanları, kuş,bitki ve çiçek çeşitliliği. Göl kıyılarını otlak olarak kullanan köylülerin (İslamlar Köyü) hayvanlarından geriye çiçek kalmışsa fotoğraflamak istiyorum. Koyunlar özellikle bu mevsimde çıkan çiğdemlere pek düşkünlermiş. Sulak alan olması itibariyle göçmen kuşlara ev sahipliği yaptığı da bir gerçek. Geçen yıl her tarafta gördüğümüz avcılardan geriye kalan boş saçma kovanları düşünüldüğünde kuşların bu gölde pek de emniyette olmadıkları söylenebilir.
Gölün etrafında yer alan dağlar uzaktan da olsa tüm heybetleriyle görünüyordu. Yanlış hatırlamıyorsam ; Tezekli Dağı, Bozburun Dağı ve Akdağlar Kızlar Sivrisi isimlerini hatırladıklarım. Bu kez haritadan daha iyi incelemeyi umuyorum.

Düğmeli Evler

2014-04-03T16:05:00.004+03:00

Bu fotoğrafElmalı köy evi mimari örneğidir. Düğmeli evler daha farklıdır.

Bu pazar günü ( 6 Nisan 2014) Akseki Sarıhacılar Köyü’ne Via Sebaste adı verilen Roma antik döşeme yollarının bir kolunun da geçtiği köyü ve “düğme evler” i görmeye gidiyoruz. Via Sebaste yol ağının mil taşlarından biri de Sarıhacılar köyünde bir tarlada bulunmuş. Mil taşının bulunuşuyla güzergahın önemli bir bölümü ve yapım tarihi de ortaya çıkmış oluyor. Konuyu araştıran yerli yabancı bir çok araştırmacı var. David H French bu konuda en yoğun çalışma yapan uluslararası bir uzman. French’n başlattığı Ankara İngiliz Arkeoloji Enstitüsü’nün yıllar süren Antik Roma Yolları araştırması hala devam ediyor. Yayyınlanan eserler web sitesinden indirilebiliyor. Yayınlarda araştırmaların toplandığı “Roman Roads and Milestones of Asia Minor” ciltlerinde mil taşları üzerindeki yazılar da deşifre ediliyor.

http://biaa.ac.uk/publications/item/name/electronic-monographs

Bu konuda taradığım diğer kaynaklara Via Sebaste yazımda değinmiş olduğum için (http://yavuzcekirge.com/?p=4164) bir kez daha tekrar etmeyeceğim. Giderek harita makale ve raporlardan oluşan küçük bir arşiv oluşturmuş durumdayım. Bu konuyla ilgilenen doğa severler de var. Onları da unutmamak gerekli.

Sarıhacılar köyü 600-700 yıllık bir köy. Tarihi konusunda çok fazla bilgi yok. Köyün bir web sitesi var:

www.sarihacilar.com

Web sitesinde bilgi var ama yeterli değil. Yine de başka kaynaklardan bilgi edinilebiliyor:

“Belenalan gibi tarihi köylerimizden biridir.Defter-i Hakani de bagımsız olarak kayıtlı degildir.600-700 yıllık bir geçmişe sahiptir. Söylentilere göre Türkistandan gelen beş aşiretin bir kolu tarafından kurulmuştur. Aynı aşiretten gelen Sarıhaliller de aynı zamanda kurulan köydür. Ayrıca çevresindeki eski millet egemenliklerinin varlıgını gösteren tarihi kalıntılar vardır. Köyde su yoktur su ihtiyacını mevcudu 12 olan sarnıclardan temin etmektedirler Geçim kaynagı tarım ve hayvancılık olup, köyde göç nedeniyle yaşantı bitmek üzeredir Sarıhacılar Aksekinin güneyinde 8 km uzaklıktadır.”

Alıntı yaptığım Site: <http://aksahapkoyu.com/aksahap/index.php?option=com_content&view=article&id=18%3Akoeylerimiz-adn-nerden-ald&Itemid=1

Şimdi de ziyaret edeceğimiz düğme evler konusuna bakmanın zamanı geldi: Şeyda Güvenç Duran ve Mine Kaya’nın 2001/298 Mimarlık dergisinde yayınlanan bir makalesinden düğme evlerin özelliklerini öğreniyoruz.

“Geleneksel Akseki evi iki katlı ve taş duvarlıdır. 60- 70 cm. genişliğindeki taş duvar, esas taşıyıcı gibi görünse de, asıl taşıyıcı ahşap iskelettir. Ahşap iskeletli çerçeve sistem ve yığma taş duvarın oluşturduğu bu karma sistem; Akseki’ye özgüdür ve Anadolu’da geleneksel dokularda benzerine rastlanmaz .”

“Öncelikle sert zemin, 30-40 cm. derinliğinde kazılır ve yöreye özgü, şekilsiz yassı taşlarla, temeli oluşturacak kuru duvar örülür. Taş duvarın dikine 50-60 cm. aralıklarla kısa ahşaplar atılır ve bunların ucu, 20-25 cm. dışarıda bırakılır. Bu kısa parçaların üzerine, taş duvarın iç ve dış yüzünde, ahşap hatıl, duvar boyunca geçmeli olarak oturtulur. Düzensiz sıralarla oluşturulan kuru taş duvar, 50-60 cm. yükseldikten sonra aynı sistem tekrarlanır. Duvar yükseldikçe, duvar hizasından dışarıda bırakılan kısa ahşapların üzeri basamak olarak kullanılır ve iskeleye ihtiyaç duyulmaz. İki ahşap hatıl arası “destur” olarak isimlendirilirken, taş duvarda dikine atılan kısa parçalara yöre halkı “düğme” adını vermekte ve bu sistemle yapılan evlere de “Düğmeli Ev” denmektedir.”

Andız ağacından ( Juniperus drupacea) elde edilen bu kalaslara düğme adı veriliyormuş ve yapıyı sağlamlaştırmak için çatıda merteklere bağlanırmış.

Sarıhacılar ya da Bucakatan köyü yapı ustalarının terminolojisi de ilginç: Yapı ustalarının mesleklerine ilişkin geliştirdikleri bu terminoloji ileri düzey bir kültürün işareti. Ağaç işlemelerde çiçek ve meyve motifleri kullanıyorlar. Üzüm ve nar en yaygın olanlarından. Çam ve Katran ağacı yanı sıra düğmeler illaki andız ağacı kullanılacaktır: Aşağıda yapı ustalarının terminolojisinden bazılarını sıralıyorum:

Düğme -Andız ağacından bina üzerinde taşlar arasına bırakılan kalas
Mertek- Çatı konstrüksiyonu
Pişduvan- Binanın köşelerinde dikine ve çift sıra kalas dizme tekniği
Destur- Kalaslar arasındaki boşluklar
Dökkü-Kalaslarla taş blokların diziliş biçimi
Traka -kapı kilit sistemi

Bu yapı tekniği 600-700 yıllık bir gelenekten kaynaklanıyormuş. Büyük bir olasılıkla yapı ustaları yerleştikleri bölgedeki yapıları da incelediler ve onlardan da yararlandılar. Nitekim sütun başlıkları ve diğer öğelerin antik çağdan kalma eserlerden yararlanılarak oluşturulduğu da bir gerçek. Sarıhacılar köyünün ahalisi olan Türkmenler Moğolların önünden kaçarak geliyorlar Akseki’ye. Bu sadece Akseki için geçerli değil. Elmalı Korkuteli köylerinde de düğmeli evlerin varlığından söz ediliyor. Türkmenlerin Moğollardan kaçarak gelip yerleştikleri bölgelerde Bizans ile Moğol istilacılar arasında bir tampon bölge oluşturdukları da bir gerçek. Bizans bu yerleşimleri destekliyor mu? Yoksa çaresiz mi kalıyor. Doğu Roma İmparatorluğu önce Arapların daha sonra da Moğolların saldırılarıyla giderek zayıflıyor. . On ikinci yüzyıl. Anadolu topraklarında olukla kan akan yıllar. Zaten ne zaman durdu ki akan kan? Yerleşik olanı katledip onun yerine geleni de bir yeni gelenin katlettiği bir döngü. M.Ö. 800 ile M.S 1400 yılları arasında geçen iki bin iki yüz senelik bir boşluk var tarih kitaplarında.

Bu toprakların gerçek tarihi bir gün yazılacak mutlaka. Antik kentler,Via Sebaste, düğme evler ve diğer arkeolojik kalıntıların yeni ufuklar açacağı da kesin. O da anlayana. Eğer çoğunlukta olan ve rant peşinde koşan yobazlar bu eserlerin yer aldığı arazileri tahrip etmeyi sürdürürse gelecek nesillere de bir şey kalmayabilir. Zaten bu risk giderek artıyor. Bölgede yaşayanlar antik kentlerle hiç bir bağlantıları olmadığını düşünüyor. “Cavır” sıfatını yakıştırdıkları arkeolojik kalıntıları tahrip etmeyi sürdürüyorlar. Her yerde bu cahil halkın yaptığı tahribatı ve çevre kirliliğini görmek çok hüzün verici. Yerel yönetimler oy kazanma amacıyla bu yobaz topluluğa göz yumuyor…

Sihirli Sandık

2014-03-30T10:47:00.003+02:00

Tuhaf bir sabah. Seçim sabahı. Zaman hem ilerde hem geride. Geçmişle gelecek arasında mekik dokuyan düşüncelerimi sakinleştirmeye çalışıyorum. Bugün Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşları sandıklara gidip yerel seçimler için oy kullanacak. Son altı aydır her derde deva olarak takdim edilen çözüm. Sandık. Her sorunu çözecek olan sihirli sandık sürekli gündemde tutuldu. Burada da yerel yöneticilerden ziyade partilerin üst yönetimi tarafından atanan gözde partililer için oy kullanılıyor. Bu nasıl bir yerel seçimse. Garabet de burada. Seçmen yerel yöneticiyi değil de siyasi partiyi seçmek zorunda. Demokrasinin bir başka garabet noktası.

Mecliste, meydanlarda internette yayınlanan ses kayıtlarıyla şaşkına dönen bir kamu oyu var. Kimse bu ses kayıtlarının kimler tarafından , nasıl kayıt edildiğini ve nasıl servis edildiğini bilmiyor. Yabancı güçler deniyor, paralel yapı deniyo, cemaat deniyor. Kimin servis ettiği, kimlere servis edildiği önemli ama; o ses kayıtlarında cumhuriyet tarihinin en büyük yolsuzluk örnekleri yayınlanıyor.

Bu topraklarda üç bin yıldır süren demokrasi ve cumhuriyet mücadelesinin ne kadar gerçekleştiğine ve ölçüsünün ne olduğuna ilişkin sürekli tartışma yapılıyor. Demokrasinin bir kültür olduğu ve aileden başlaması gerektiği bir çok sosyolog tarafından vurgulandı. Ataerkil ailelerde hakim olan otokratik hatta şiddet içeren faşist sistem çoğunluğun geçmişinde önemli bir yer tutuyor. Öteki olana duyulan nefret ve dışlama bir davranış biçimi olarak sistemleşmiş durumda. Böylesine bir geleneğin yaygınlaştığı bir coığrafyadan söz ediyoruz.

Sihirli sandık neyi çözecek?

Bir günde çoğunluğun farkında olmadan paylaştığı çağ dışı anti demokratik eğilimleri, trafikteki bencillikleri, öteki olana şiddet uygulama, kadını her türlü aşağılayıp şiddetle cezalandırma, kadını cinsel bir obje olarak görme, din istismarı, adaletin sulandırılması, çifte standart uygulamalara ses çıkarmama, her sorunun dini inançla çözüleceğine inanış, çalışmadan köşe dönme, yalan, hırsızlık, iftira, ayak kaydırma, altını oyma, göz koyma, dışlama, v. b. gibi son derece yaygın davranış biçimlerini sihirli sandık mı değiştirecek?

Oy kullanmaya giden elli iki küsur milyon seçmenin profilini çıkarmak gerekiyor. Bu kitlenin ne kadarı demokrasi ve özgürlüklerden yana? Ne kadarının hiç bir şeyden haberi yok? Ne kadarının umurunda değil? Ne kadarı zengin? Ne kadarı fakir? Ne kadarı devlet memuru? Ne kadarı belediye çalışanı? Ne kadarı mevcut iktidar değişirse zarar görecek? Ne kadarının Avrupa Birliği demokratik kriterlerinden haberi var?

Bu sorulara cevap vermeden sihirli sandıktan ne çıkacağını tahmin etmek kolay değil. Sadece trafiğe bakarak söylenirse, geleneksel düzen yani mevcut iktidar aynı oyu alarak devam edeceğe benziyor. Şark tipi hiç bir kurala uymayan sürücülerin oluşturduğu trafik kabulleniliyor. Kimse çözmek istemiyor. Devlet memuru , belediye çalışanı analizine göre de mevcut iktidar devam eder. Medyaya bakarak da bir şeyler söylenebilir.

Medya zaten hiç bir zaman demokrasi ve özgürlüklerden yana olmadı. Şişkin egolu cebini düşünen köşe yazarları, yandaşlıkla yalakalıkla kendine yer sağlayan sözüm ona liberaller ile yandaş olup ta yeterli nemalanmayı yapamayan ve yandaşlıktan vaz geçen diğer liberaller, iktidarın desteğiyle köşe ve ünvan elde eden bazı gazeteciler, ortada gezenler, muhalif olanlar, şu ya da bu sebeple yeterli para ve ilgi görmeyenlere bakılırsa mevcut iktidar yine çoğunluğun oylarını kazanır.

İş dünyasına gelince orada da yandaş işadamları ile yandaş olmayanların ayırımı var. Mevcut iktidarın nimetlerinden faydalanan yeni gruplar, yeni zenginler , ihale alan, iş kotaran, köşe dönen yeni işadamlarının mevcut iktidarın devamından yana olduklarını söylemek zor değil. Bir de geçmiş iktidarların zengin ettiği iş adamları var. Onlar ne düşünüyor belli değil. Her dvrin adamı olanlar için zaten sorun yok.

Geriye ne kalıyor? Yarı batılılaşmış seksen ve doksan kuşağı, Gezi Parkı gençliği, sanatçılar, yazar çizerler, azınlıklar. Bu kesimin oy oranı da belli. Bu kesimin seçmenlerin yüzde onunu oluşturduğu söylenebilir. Sokağa çıkıp protesto edenler de onlar biber gazı yiyenler de.

Mevcut iktidarın oyların minimum yüzde kırkını alacağına kesin gözüyle bakabiliriz. Bu ortaya saçılan hırsızlık suçlamalarına, yolsuzluk iddaalarına, her türlü rezaleti içeren ses bantlarına ve itibar zedeleyici skandala rağmen hiç bir şeyin farkında olmayan çoğunluk götürüp oyunu yine mevcut iktidara verecektir.

Ayrışan toplumsaL katmanların artık bir daha bir araya gelemeyecek kadar koptuğunu göreceğiz. Asker, polis, öğrenci, öğretmen, doktor, avukat gibi meslek grupları arasında artık dayanışma yok. Yandaşlık kriteri daha geçerli. Yandaşlık artık yeni ideolojik eğilim olarak ülkeye hakim oluyor. Oportunizm de hedonizm de ne dersen de.

Yaklaşık olarak sekiz milyon seçmen zaten oy kullanmıyor. Bu küskün, aldırmaz, sorumsuz grubun tanımını yapmak kolay değil. Nitekim bu yerel seçimlerde oy kullanmayana uygulanan cezanın uygulanmayacağının söylenmesi de oy kullanmayanların sayısını artırabilecektir. Bunun kime faydası olur? Bir milyon seçmen de daha oy kullanmasını bile beceremiyor. On on beş milyon kadar seçmen de başkasının etkisinde kalarak oy kullanıyor. Geriye yirmi , yirmi beş beş milyon seçmen kalıyor. Bu yirmi beş milyon kendi hür iradesini kullanarak oy kullanacak. Bu şartlarda sihirli sandık ancak seçnemin yarısının oyuyla siihirlenecek. Sandık sihirli olmaktan çıkıp bu coğrafyada kurulmuş olan hukuken adına cumhuriyet denen demokrasi garabetiyle özdeşleşiyor. Hukuk skandallarıyla inim inim inleyen ülkede hukuk madurlarının sayısı milyonları buluyor. Kimsenin kimseye güveninin olmadığı bir bilim kurgu ülkesi oldu bu topraklar.

Şimdi bugünkü saate göre 07:20 yarınki saate göre de 08:20 .

Seçimin sonucunu merak bile etmiyorum. Boyalı otöbüslerin, minibüslerin üzerine monte edilen hoparlörlerle seçmeni taciz eden siyasilerin beceriksizliği aymazlığı anlatılır gibi değil.

Sandığın sihirli olduğunu da düşünmüyorum.

Seçmenin yarısı hiç bir şeyin farkında değil. Diğer yarısı şöyle böyle farkında ama yandaş taraf ağır basıyor.

Bu durumda önümüzdeki cumhurbaşkanlığı ve genel seçimler sürecinde eğer ağır kopmalar, parçalanmalar toplumsal olaylar olmazsa belki demokrasi yolunda önemli bir iki adım atılabilir.

Benim çoğunluktan hiç umudum yok. Bu seçimlerde iktidar partisinin oy kaybına uğrayacağı, CHP ve MHP ‘nin oylarını artıracağını söyleyebiliriz. Eğer iktidar partisi %40′ın altına düşerse büyük süpriz olur.

Bu seçimlere fesat karışır mı? “Merkator projeksiyonu”na göre bakarsak:

Umut olabilir mi? Twitter’in Youtube’un yasaklandığı bu coğrafyada demokrasinin kırıntısını görme umudu olabilir mi? Olabilir.

Artık bu topraklarda her an her şey olabilir.

Mor Yer ve Crocus Savitus

2014-03-26T21:31:00.001+02:00

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

"Mor Yer" ismi ilk duyduğumda tuhaf gelmişti. Yine bir Mart ayıydı. Başka bir yıl çok karlı geçen bir yıl olsa gerek. Araba MornYer sapağından geçememişti kardan. Oradan geriye dönmek zorunda kalmıştık. Bu yıl hiç kar yok dense yeridir. İki bin metreden başlıyor kar. Feslikan yaylasının en yüksek noktasına kadar araçlar çıkabiliyor.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

Bizi sarı çiğdemler karşılıyor. Karların içinden fışkırıyorlar. Sarı ve beyaz çiğdemler.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

Aralarda tek tük anemonlar da görünmüyor değil.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

Hava bulutlu . Fotoğraf için çok elverişli bir ışık olduğu söylenemez. Yine de çiçeklerin fotoğrafını çekmek için büyük bir istek duyuyorum. Onların isimlerini bilmeden geçen yılları ve ıskaladığım bahar aylarını düşünüp gülümsüyorum. Çok güzeller. Sarı çiğdemler her yeri kaplamışlar.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

Karların arasından filiz verenler olduğu gibi pırıl pırıl açanlar da var. Çiğdemler hakkında ne bildiğimi düşünüyorum. İngilizcesini hatırlıyorum "crocus". Referans kitaplarımı gözden geçiriyorum eve gelince : Üç farklı kaynak kullanıyorum.

İlki proje ve yayın yönetmenliğini Hikmet Uğurluay'ın yaptığı "Türkiye'nin Doğa Rehberi" İstanbul 2005.

İkincisi Necati Güvenç Mamikoğlu'nun " Türkiye'nin Ağaçları ve Çalıları" NTV Yayınları,

4. Baskı, İstanbul 2011

Üçüncü kaynak ise L. Yasemin Konuralp'in "Field Guide to Wild Flowers of Turkey" Kayseri, 2013 baskısı İngilizce kitabı. Her üç kaynaktan faydalanarak "çiğdem" türü konusunda bilgi edinmek için önce fihrist taraması yapıyorum:

Önce Hikmet Uğurluay'ın rehberine bakıyorum:

Sayfa 172: Iridaceae Süsengiller/ Iris familyası olarak başlık verilmiş: Mavi Çiğdem, Crocus Baytopiorum, S. 173: Crocus Biflorus ve sayfa 174 de benim fotoğrafını çektiğim sarı çiğdem Crocus Chrysanthus Herbert . Beyaz renkli olan ise sayfa 175 ve 176 da yer alıyor: Crocus fleischeri Gay ve Crocus mathewii Kerndorff & Pashe olarakak yer verilmiş. Türkçe ve İngilizce isimler hemen hemen aynı. Çiğdem ve Crocus.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

İkinci olarak Necati Güvenç Mamıkoğlu'nun kitabına bakıyorum: Ağaç ve çalı olmadığı için çiğdeme yer verilmemiş. Üçüncü kaynağım olan L. Yasemin Konuralp'in kitabına bakıyorum: Kitap ingilizce olduğu için "crocus" başlığını aramak gerekiyor indeks sayfalarında: Oldukça zengin bir sınıflama yapılmış. sayfa 344 den sayfa 359 a kadar yer verilmiş İris familyasına. Yasemin Hanım, geniş bir tanımla başlıyor familyayı tanıtmaya. Sonra da resim referanslarına gönderme yapıyor. resim 205 , Abant Çiğdemi, Crocus abantensis. Adana Çiğdemi, Ankara Çiğdemi, Antalya Çiğdemi, Çizik Çiğdem, Mor çiğdem, Hanım çiğdemi, Beydağ çiğdemi, Artvin Çiğdemi, Gölbözük, Pisik, Çarpık, İbradi, Cemre, Bulut, Çakır,benli,Berfan, Gözenek, Pivok, Garip, Duru, Süslü,Ak, sarı, İnce,Demiriz, Menteşe, Yer, sarıçınar, taşlık, Yel, Koyak, Gezgin, Sürmeli, minik, sultan, koru, İstanbul,Güzçimi, çitvan,güzlalesi,hitit,gül,civdem, seyyah, ibrahim, ılgaz, çayır, boğaz, uludağ, hozmancuk,kaya çiğdemleri adında elli dört tür çiğdeme yer vermiş, latince isimleri ve fotoğraflarıyla gerçekten kapsamlı bir rehber oluşturmuş. Böylelikle elli dört tür çiğdem arasından sadece üç türünü görebildiğim kar yürüyüşünü de kayda geçirme fırsatım oluyor.

Fotoğraf: Yavuz Çekirge

Çiçekler ağaçlar, çalılar, hayvanlar, otlar genel adıyla bitkiler ve hayvanlar alemini tanımayı amaçladığım doğa yürüyüşlerini kaynaklarla zenginleştirmek çok keyifli. Bir de her çiçekle yeni bi dünya çıkıveriyor karşınıza.

Fotoğraf: Bülent Özkan

Crocus Sativus yani "Saffron " Yasemin Konuralp'in kitabında 345. sayfada detaylı bir biçimde anlatılmış. Safranbolu yöresinde Akveren ve Davutobası yörelerinde yetiştirilen safranın "Anhatsum" adı verilen kadim bir Hitit geleneğinin ana konusu olduğunu okuyoruz. Baharda otuz sekiz gün boyunca kutlanan Anhatsum bayramından söz ediliyor. Hemen başka bir kaynaktan teyid etmek geçiyor içimden.

Fotoğraf: Bülent Özkan

Google bu kelimeyle bir arama yapıldığında sonuç vermiyor. Demek ki kelimenin yazılışında bir sorun var. Saffron'un dağ çiğdeminden geliştirilen bir yan tür olduğu söyleniyor. İçindeki sarı renlendirici maddenin bazı hastalıkların tedavisinde kullanıldığı da belirtiliyor. Çiğdem deyip de geçmemeli...

Sillyon (Sylleion)

2014-03-11T18:09:00.000+02:00

Pamphyllia ovasına yüksek bir tepeden bakarsanız iki şey dikkatinizi çeker:

Seralar ve masa biçiminde bir tepe.

İşte o masa biçimindeki tepe antik kent Sillyon.

Ulaşımı çok kolay. Yol boyunca kahverengi yol işaretleri sizi antik kentin olduğu tepenin eteğine kadar getiriyor.

Antik kentin çevresi yerleşime açılmış olduğundan tahribat hat safhada.

Sizi metal bir levha karşılıyor. Levhanın üzerindeki yazıları okumak kolay değil. Levha bir evin bahçe duvarına asılmış. Evin saldırgan köpeğinin havlamaları arasında ne kadar okunursa.

Bir bekçi kulübesi konmuş ama bekçi yok.

Levhada antik kentin haritası konmuş ama hangi yoldan yürüneceği anlaşılmıyor. Bir çivi bile çakılmaması gereken antik kent içinde aileler yaşıyor. Yerleşim alanı haline dönüştürülmüş. Koyunlar, keçiler, tavuklar ve köpekler antik kentte cirit atıyor.

Yukarı antik kente çıkmak için bir iki kez yanlış yola saptıktan sonra nihayet tepeye çıkan patikayı buluyorum.

İki ev arasından geçiyor patika. Yukarıdan bir yerden de patika üzerinden ince bir dere akıyor.

Sulara bata çıka ilerliyorum. Köpek havlamaları ve evlerde yaşayan kadınların meraklı bakışları altında tırmanıyorum. Karşıma derenin kaynağı olan tarihi çeşme çıkıyor.

Binlerce yıldır akıp duran bu çeşme kim bilir neler anlatıyor.

Söylenceye göre Troya savaşından sonra Pamphylia ‘ya kaçan Troyalılar tarafından kurulmuş Sillyon. Kurucusunun adının “Mophos” olduğu rivayet ediliyor. Helen (Grek) mitolojisinde Mophos üstün kehanetleri ve bilgeliği ile bilinen ve antik çağda bir çok şehrin kurucusu olarak anılan bir kahraman. Mophos’un Sillyon’u M.Ö. 500 yıllarında kurduğu varsayılıyor.

Savunma amaçlı olarak bir tepenin üzerine inşa edilen şehir, kısa sürede bölgede önem kazanıyor. Antik çağın en çok para getiren iki işini yaparak ; köle ticareti ve paralı askerlerin yetiştirildiği bir garnizona dönüşüyor. Her yönden asker olmak isteyen gençlerin gelip eğitim gördüğü civardaki tüm krallıkların himaye ettiği bir paralı asker eğitim merkezi.

Büyük İskender’in bölgeyi fethinden sonra mirasçıları Selevkos Hanedanlığı etikisine giren şehir bağımsızlığını sürdürüyor. Özellikle Selevkoslar devrinde en parlak günlerini yaşıyor. Tiyatrosu da bu dönemden kalma. Kayalar üzerine inşa edilen antik tiyatrodan geriye sadece on bir basamak kalmış. Depremle zarar gören tiyatronun büyük bir bölümü yıkılmış. Tepeden bakınca depremin verdiği hasar görünüyor. Tedbir alınmazsa tiyatronun geri kalan basamaklarının da aynı sonla buluşacağı kesin.

Sillyon kendi adını taşıyan para basacak kadar özgür. Altın, gümüş ve bakır paralar şehrin adını taşıyor. Roma ve Bizans döneminde de şehir önemini koruyor. Yaklaşık bin yıldan fazla tarihi olan şehir, önce Arap akınları sırasında (M.S. 677) ciddi hasar görüyor daha sonra da Selçuk güçleri tarafından (M.S. 1207) yılında fethediliyor. Selçuklu döneminde şehirde nasıl bir idare olduğu konusunda bilgi yok. Zaman içerisinde diğer antik kentlerde olduğu gibi baskıdan bunalan şehir halkı başka yerlere göç ediyor ve geriye harabeler kalıyor.

Osmanlı döneminde uygulanan iskan politikası paralelinde konar göçer Türkmen boylarının bölgeye yerleştirilmesi ile de diğer antik kentlerin başına gelen Sillyon’un da başına geliyor.

Bugün Yanköy adı verilen bölgenin Kocagözler mahallesi, Sillyon arazisiyle iç içe bulunmaktadır.

Yapılan kazı çalışmalarında antik kentin bir çok eserinin tahrip olduğu ve Yanköy ahalisi tarafından inşaat malzemesi olarak kullanıldığı tespit ediliyor ama ne fayda ?

Bölgedeki her antik kentin kaderi burada da karşımıza çıkıyor. Cehaletin ve sorumsuzluğun beslediği talan zihniyeti bölgeye hakim oluyor. Bir avuç toprak için birbirinin boğazına sarılan ahalinin dinamitlediği nekropol alanı, nereye götürüldüğü bilinmeyen sütun başlıkları, kitabeler, heykeller ve mozaikler ortada yok. Sit alanı haline dönüştürülen Sillyon şehri ve bölgesinin bilinçli yerel yönetimler tarafından kurtarılacağını ve bu sempatik antik şehrin onarılacağını umuyorum.

Kaynaklar :

Bük Ormanı

2014-03-03T22:04:00.001+02:00

Xanthoria Parietina

Bük Ormanı keşif gezisinde bazı ağaç dallarını sarmış olan sarı renkli bir bitki dikkat çekiyordu. Yukarıdaki fotoğrafta açıkça görüleceği gibi parlak sarı renkli bu liken türüne Latince Xanthoria Parientina adı veriliyor. Özellikle güneş alan bölgelerde bazı yapraklarını döken ağaçların gövde ve dallarını tümüyle saran bu liken türü benim için Bük Ormanı’nda yaptığım en büyük keşif oldu.

Botanik terminolojisinde bir ya da bir kaç organizmadan oluşan bir tür mantara “liken” adı veriliyor. “Lichen” kelimesi Türkçe’ye “Liken” olarak geçiyor her halde. Fotosentez kaabiliyeti olan xanthoria parientina yapraklara benzer minik tüplerden oluşan bir bitki türü. Özellikle bol güneş alan yerlerdeki ağaçların dal ve gövdelerini saran bu likenin ağacı zararlı UV ışınlarından koruduğu da söyleniyor. Fotosentez yapabildiğine göre asalak değil; ağaç için koruıma görevi gören altın renkli bir kalkan denebilir.

Mecene vadisinde dere yatağında yürürken Tükçeye “Denizel günışığı Likeni” olarak çevrilen bu likenin adını bilmiyordum. Daha önce taşlar ve kayalıklar üzerinde gördüğüm portakal renkli likenlere çok benziyordu. Dere yataklarında çok bol görülen “ılgın ağacı” ikinci büyük keşfim oldu. Gövdesiz olan belki de tek ağaç “Tamarix” bir çok özelliğe sahip. Bir ormanı tanımak için her mevsimde gidip gözlemek gerek.

Aşağıdaki bilgi Ormancılık Entitüsü müdürü Burhan Soykan’ın teknik raporu ve Orman Genel Müdürlüğü Batı Akdeniz Ormancılık araştırma Enstitüsü 44 nolu teknik bülteninden faydalanılarak derlenmiştir.

"Bük Araştırma Ormanının tamamı 2101.61 ha olup bunun 1870.41 hektarı koru, 161.58 Hektarı baltalık ve 69.62 hektarı faydalanılması imkansız sarp kayalıktır.

Sıkışık, sazlık geçilmesi güç sulak araziye «Bük» tabir edilmektedir. Yazırdere ile Kızılderenin birleştiği yere Bük denmektedir.

Güney Anadolu Ormancılık Araştırma İstasyonuna bağlı Bük Araştırma Ormanı, Antalya vilayeti, Korkuteli kazası hudutları dahilinde bulunmaktadır. Antalya – Korkuteli şosası Elmalı Belini müteakip ormanın yukarı parçasını iki kısma ayırır. Orman Antalya’dan 35 km mesafededir. İki ayrı bloka ayrılan ormanın tamamı ı/200.000 mikyaslı Elmalı paftası içersinde olup en kuzey hududu 37°01′, güney hududu 36°57′, doğu hududu ı 0 30′ ve batı hududu ı 0 26′ enlem ve boylamları arasında bulunmaktadır.

Bük Araştırma Ormanı, Orman Genel Müdürlüğü‟nün 16.3.1956 gün 7-7892-1/344 sayılı emirleri gereğince Ormancılık Araştırma Enstitüsü elemanları tarafından düzenlenen kuruluş raporlarının Fen Heyeti‟nin 11.6.1957 gün 957-28 tarihli kararı ile kurulmuştur.

Koru kısmı iki ayrı bloka tefrik olunan ormanın kuzey hududunu Çağıllıkuyu mevkiinden Maarif mevkiine kadar Aksu deresi teşkil eder. Maarif mevkiinde hudut Antalya – Korkuteli şosasını keserek kuzeyde sırtları müteakip 700 rakımlı tepeye varır.

Buradan itibaren yine ana sırtları müteakip Domuz tepeden geçen orman hududu kısa bir müddet güney istikametine doğru Antalya- Korkuteli şosası ile birleşir ve Fakgediği T. – Elmalı belini müteakip Ortakapı boynuna varır.

Ormanın doğu hududunu Termesos harabelerinin bulunduğu Güllük dağının ana sırtları teşkil eder. Ortakapı boynundan itibaren ana sırtları takip eden hudut daha sonra Güllük T. – Gözetierne- Yelekboynu ve Sofra taşı sırtını müteakip Mecene boğazına iner.

Mecene boğazından itibaren batıya doğru ormanm güney hududunu Bük mevkiine kadar Mecene deresi teşkil eder. Hudut Bük mevkiinden itibaren Kayran sırtının Yazır deresini kestiği mevkiye kadar güney istikamette Yazır deresini takip eder.

Buradan itibaren yine ormanın güney hududu Kayran sırtı – Cüne Taşı – Atkoştuğu – Kayran mezarlığı – Kaykı belini – Bölükçam tepeden Bölükçam sırtının Sakızlık sırtı ile birleştiği noktaya kadar ana sırtları takip etmektedir. Buradan itibaren ormanın hududu doğu kuzey istikametinde Zeytinli ve Çıtırık sırtlarını takip ile Kızıldereye iner.

Aksuderesinin Kızıldereye birleştiği noktadan itibaren ormanm batı hududunu Aksuderesi teşkil eder. İki ayrı bloka tefrik edildiğini söylediğimiz koru ormanı kısmında Kızıldere I. ve II. blokları birbirinden ayırır. Araştırma Ormanının hudutları, arazide hududa isabet eden ağaçların 2 m Yükseklikleri 10 cm genişliğinde beyaz yağlıboya ile çepeçevre boyanmak suretiyle belirtilmiştir.

Flora açısından araştırma alanında 2‟si Pteridophyta (eğreltiler) 480‟i Spermatophyta (tohumlu bitkiler) olmak üzere 77 familyaya ait 295 cins, 475 tür, 81 alttür, 43 varyete olmak üzere toplam 482 takson tespit edilmiştir.

Taksonların 22‟si (%4.6) endemiktir. Alan Akdeniz fitocoğrafik Bölgesinin etkisi altındadır. Taksonların 101‟i Akdeniz, 73‟ü Doğu Akdeniz, 17‟si Avrupa-Sibirya, 14‟ü Ġran-Turan ve geriye kalan 277 taksonun ise çok bölgeli olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca taksonların 110‟u odunsu, 372‟si otsu karakterde bulunurken, yaşam formları açısından 226 taksonun tek yıllık, 9‟unun tek ve iki yıllık 247‟sinin de iki ve çok yıllık olduğu belirlenmiştir. Bitkilerden 56‟sının kültür, 426‟sının da doğal olduğu belirlenmiştir. En fazla takson içeren familyalar; Leguminosae (77), Compositae (51), Labiatae (32), Gramineae (28), Cruciferae (21 ve Liliaceae (20), en fazla takson içeren cinslerin ise Trifolium (17), Medicago (10) ve Plantago (7) olduğu belirlenmiştir.

Sahada faunistik açıdan memelilerde 6 takım, 14 familya ve 16 tür, sürüngenlerde 2 takım, 9 familya ve 19 tür, kuşlarda ise 24 familyaya ait 53 tür tespit edilmiştir."

Kaynaklar:

Bük Lütfi Büyükyıldırım Araştırma Ormanında Aktüel Durum, Enstitü Yayın no 59,
Burhan Soykan, Orman Amenajman Planı
http://tr.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=6247987
http://www.birdemetnergis.com/icerikoku.asp?ids=756
https://en.wikipedia.org/wiki/Xanthoria_parietina

Modernite ve Birey

2014-02-19T11:42:00.002+02:00

“Artık kişinin evindeyken, kendisini evinde hissetmemesi bir ahlâk sorunudur”

Adorno

Bireyin birlikte yaşadığı topluluktan kendini tefrik ederek egosunu keşfetmesi aslında Narcissus[1] hikâyesiyle metaforlaştırılır. Birey yığından ayrı bir varlık olduğunu, bir başına olduğunu, tekliğini keşfeder. Bu keşif yığınların geçerli değerleriyle bireyin özel değerlerinin farkına varmasına yani ötekileşmeyi de beraberinde getirecektir. Kırsal alanda doğa ile iç içe yaşayan birey artık toprağı, hayvanları ve ormanları bırakıp şehirlere yerleşecek “modernus” yani yeni olan, çağın gereği olan yaşamına merhaba diyecektir.

Şehir yaşamıyla köy yaşamı arasındaki farkı zamanla unutacak “Mimesis” yani doğayı taklit etmeye yönelecektir. Doğanın yorumlanışı daha doğrusu taklidi “Mimesis” günümüzde bile tartışılan bir sanat kuramı olarak karşımıza çıkmaktadır. Modernite ile Mimesis arasındaki bağlantı hemen anlaşılmayabilir. Oysa doğanın bir tür soyutlaması, suretinin çıkarılması eylemi ister resimle, ister edebiyatla isterse de mimariyle olsun insanın yaratıcı gücünün bir kanıtı olarak çıkar karşımıza. Birey çağın gereği olan yaşam tarzını sürdürdüğü ve bu yaşamı soyutlamaya başladığında, bir özne arayışına girdiğinde modernitenin kıyılarına ulaşmış demek olacaktır. Modernite yeni olana yönelmek “Mimesis” ya da “diegesis”[2] olarak da açıklanacaktır. Zamanı kayda almak sanatın birçok biçiminin konusu olmayı antik çağ öncesinden günümüze kadar sürdürmüştür.

Antik çağda birey toplum ve çağdaş olmayı Platon ve öğrencisi Aristoteles’in düşüncelerinde de görüyoruz.[3] Platon’a göre sanat geçek olanı taklitten başka bir şey değildir. Asıl olan idealardır. Platon’un idealar kuramı gerçekle yansıyan gerçek arasında kurulan bağlantı üzerinden tartışılır. Sanat gerçeğin taklidi olan “Mimesis” ile özdeşleşir. Zaman ve mekân ikilemi Kant felsefesinin de ana teması olarak karşımıza çıkar. Kant’a göre zaman yoktur. “An” vardır. Şimdi yani yaşanan “an” her şeyden üstündür. Modernite işte bu yaşanan ana odaklanır. Geçmişi ya da geleceği değil, şimdiyi ele alır.

Modernitenin kesin bir tarifini yapmak kolay değil. Bir ucundan felsefeye diğer ucundan metafizik ve siyasal bilimlere uzanan karmaşık bir kavramdan söz ediyoruz. Kimi araştırmacıya göre “Modernus” tanımı pagan Helen Roma uygarlığının Hıristiyanlığa dönüştürülmesinde ortaya atılmış ideolojik bir hamle olarak değerlendirilmelidir. Çok tanrılı dinlerden tek tanrılı dinlere bir geçiş olarak da düşünülebilir. Dilin kültür taşıyıcı semboller sistemi olduğunu varsayarsak geleneksel olarak kanıksanmış kültür kalıplarının temsil ettiği zamanın ötesine geçen yeni kültür kalıpları olarak da açıklanabilir belki.

Geleneksel olan sanat, edebiyat veya ideoloji modernitenin getirdiği yeni kalıplarla geleneksellikten çıkıp bireyin tek ve özgür olduğu daha farklı bir alana konumlandırıldı. Bir anlamda Ortaçağın din baskısından kurtulan sanat dalları burjuvazi ve liberalizmin doğuşu ve desteğiyle özgürlüğün farkına varıyordu. Liberallerin ve reformistlerin tanrı ve din eksenli düşünceyi reddeden çabalarının sonunda ekonomik bağımsızlığını kazanan sanatçı özgün ve dini konuların dışına çıkabiliyordu. Sanatın monarşilerin ve kilisenin desteğinden kurtulup serbest bir şekilde kitlelere yönelmesidir modern olan. Bu değişim modernitenin en belirgin açılımlarından biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Sanatçı her alanda özgürlüğün tadını çıkaracaktır. Resim ve heykel alanında gerçeğin soyutlanmış yorumları ortaya çıkmıştır.[4] Sanatın özgürlüğü teması soyut çalışmalarla daha da belirgin bir çizgiye yani “ “Modernite” akımına dönüşmüştür. Sanat alanında modernlik geleneksel olanın karşısında algılansa da yine de tam olarak geleneksel olana karşı olma özelliğinden çok bireysel özgürlükler alanında iki ana akım düşünce temeli üzerinde yükselen bir üst yapı olarak değerlendirilmesi gerekir. Bir yanda Fransız devrimi öte yanda endüstri devrimi, şehirleşme, monarşilerin cumhuriyetlere dönüşü modernitenin sosyolojik ve siyasal yanını da ortaya çıkartıyordu. Sosyoloji alanında moderniteye vurgu yapan Marx, Durkheim, Weber ve Simmel gibi düşünürler başta olmak üzere yeni bir sosyal akımın ortaya çıktığını söylemek mümkündü.

Modernitenin Anadolu topraklarında nasıl algılandığı konusu da ayrı bir tartışma konusudur. “Ârâftaki Münevverler “ başlıklı makalesinde Vildan Özertürk modernitenin “Osmanlı Düşünce Sistemine” ilk girişini İkinci Viyana kuşatmasından hemen sonraki bir tarihe yani 1683 yılına yerleştirir. Özertürk’e göre Merzifonlu Kara İbrahim Paşa komutasındaki kuvvetlerin teknolojik olarak daha iyi imkânlara sahip olan “Modern Batı” düzenli orduları karşısındaki bozgunu Osmanlı Bürokrasisinin dikkatini Batıya çevirmesine neden olur.[5] Batının geldiği seviye dikkat çeker. Sanayileşmeye başlayan Batı kültürel devrimini de tamamlamıştır. Reformasyon dönemini son derece kanlı geçiren Batılı imparatorluklar Papa’nın daha doğrusu Katolik Kilisesi’nin baskısından kurtulup sanayi devriminin gerçekleşmesinde temel teşkil eden özgür düşünce yani pozitif bilimlerin yayılmasına olanak sağlayacaktır. Toplumun geneline yayılan bu aydınlanma felsefesi Batının ilerleme rüzgârı olacaktır. Osmanlı bunun farkında olmamıştır. Geleneksel düzeninde yaşayan Osmanlı toplumu, etnik çeşitliliğine ve doğal kaynakların zenginliğine rağmen Osmanlı monarşisinin n geleneksel yapısı gereği atılım yapamamış taklitçiliğin etkisinden kendini kurtaramamıştır. Bürokrasi Batılılaşma adı altında bazı girişimlerde bulunmuş fakat genel anlamda halk bu yeniliklere itibar etmemiş geleneksel yaşam tarzını sürdürmüştür. Aslında halkın modernitenin getirdiği yaşam tarzını benimsemesini gerektirecek fikri bir gelişim çizgisine ulaşmamasının bunda çok büyük bir etkisi vardır. Fakirlikten kurtulamayan halk, kaynaklarını israf eden geleneksel bir monarşi, çürümüş bir bürokrasi her türlü gelişmeye yeniliğe karşı durmuştur. Üstten dayatılan proje başarısızlığa uğramıştır. Geleneksel olarak tarım ve avcılığa dayalı konargöçer yaşamı süren toplulukların moderniteyle tanışması yönetici elitin zorlamasıyla olmuştur.

Birçok bilim insanının üzerinde mutabakata vardığı esas konu da budur: Modernite Türkiye’de ve diğer Orta Doğu ülkelerinde bir halk hareketi değil bir elit dayatmasıdır. Bunun böyle olmasının çok tartışmalı yönleri de vardır. Osmanlı Topraklarında modernitenin bir halk hareketi olarak değil de bir dayatma şeklinde ortaya çıkışı geleneksel kurumları geriletmiş, özellikle de dine dayalı kurumlar zarar görmüştür. Devlet ile halk arasında bir köprü görevi gören dini kurumlar yerine bürokrasi kontrolü ele geçirerek Batı ülkelerinin sanayileşme ve teknolojide ulaştığı seviyeyi göstererek geleneksel olanı reddedip Batılı olan her şeye olumlu gözle bakan değer yargıları oluşmasına neden olmuştur. 1839 yılında halkın bir sabah ansızın Gülhane Meydanı’nda okunan fermanla artık “kul” değil, “vatandaş” olduğunu anlaması aradan geçen yüz yıldan fazla sürede bile tam olarak gerçekleşmemiştir. Günümüzde de bu çoğunluk açısından maalesef böyledir. Cumhuriyet Türkiye’sinde halkın büyük bir çoğunluğu vatandaşlık haklarının bilincinde değildir. Batılılaşmış azınlık kesim ile gelenekselliği sürdüren çoğunluk arasındaki mücadele son derece karmaşık siyasi ve kültürel sürprizlerle doludur.

Yüz yıldan fazla bir süredir geleneksel yaşam tarzını sürdüren halk Modernite yi kendilerine zorla kabul ettirmeye çalışan devlet bürokrasisine güven duymamaktadır. Devlet bürokrasisi tarafından horlanan halkın koruma refleksi geleneksel ölçülere ve etik kurallara göre belirlenmektedir. İkinci Mahmud döneminden başlayarak gelenekselcilikle modernitenin kavgası yanlış başlamış yanlış olarak devam etmektedir. “Oksidentalizm,” adı verilen Garpçılık akımı ise bir avuç Osmanlı mütefekkirinin Batı entelektüellerinin şarkı yorumlayarak hayal dünyalarında ortaya çıkardıkları bakış açısı olan “oryantalizm” akımına bir tepki olarak doğmuştur. “Emperyalist-kolonyalist Batıya şark değerlerinden yola çıkarak ulaşmak ve Modernite yi şark ölçüleriyle ve kalıplarıyla oluşturma fikri, özellikle monarşi muhalifleri arasında oldukça büyük bir taraftar kitlesi bulmuştur. Modernlik bir elit eğilimi olarak yüksek bürokrasi ve burjuvazi arasında yayılırken çoğunluğu oluşturan küçük esnaf, göçebe, köylü geleneksel çizgiden ayrılmamakta ısrar ediyordu.

İki yüz elli yıl önce oluşan bu çelişki günümüze kadar her iki taraftan fire vererek ulaşmıştır. Siyasi ve kültürel alanda geleneksel olanı temsil etme savıyla ortaya çıkan güç odakları çağdaş teknolojiyi de kullanarak etki alanlarını güçlendirmiş iletişim kurumları marifetiyle çoğunluğun eğilimlerini yönetmeyi her zaman kolaylıkla başarmışlardır. Burada Serdar Taşçı’nın doktora tezinden söz etmek yerinde olacaktır. [6]

Batı olarak tanımlanan uygarlığın iki kırılma noktasından yola çıkarak gerek Fransız devrimi gerekse de endüstri devriminin toplumsal değerler dizisi değişimlerine yol açan halk hareketleri tezde detaylı olarak incelenmektedir. Bu bağlamda tezde de vurgulanan sosyolojik analizlerde Max Weber ’in devletin şiddet tekelini elinde bulunduran kurum olarak tanımlanması da modernitenin şiddete bakan yüzünü deşifre etmesi açısından ilginç olarak kabul edilmelidir. Taşçı Batı uygarlığının yüz yılda modernitenin yarattığı kitle kültürünün yönlendirilmesi noktasında Max Horkheimer’in “Akıl Tutulması” adlı yapıtındaki eleştirel bakış açısına da değinmektedir. Tezin ana ekseni Batı toplumlarında bir halk hareketi olarak başlayan ve tüm kurumlarıyla sosyolojik olayların incelenmesiyle ve pozitivist düşüncenin Modernizm akımını eleştirmesiyle süregider. Burada laboratuvar masasına yatırılan Batı uygarlığının aşamalarıdır. Modernite yi elit bürokrasinin halka dayattığı toplumlarda örneğin Osmanlı toplumunun Modernite yi algılama biçimi çok farklı olmuş, kültür kalıpları siyasi erki elinde bulunduran güç odaklarına göre şekil değiştirmiştir.

Monarşinin yüzyıllar boyunca yarattığı korku imparatorluğu halkın bireysel özgürlüklerini hiçbir vakit tam olarak kabul etmemiştir. Din kurumları başta olmak üzere moderniteye karşı çıkmışlardır. Halkın özgürlük taleplerinin dikkate alınmadığı ortamı yaratan monarşi, hakkı olan bireyselliği ve özgürlük ortamını, fırsat eşitliğini ve modern dünyanın ve liberalizmin gereği olan hukuk düzenini kendi çıkarları için kullanmış geleneksel yaşamı sürdüren kitlelerin aydınlanmasını istememişlerdir. Dini ve askeri kurumlar monarşinin istekleri doğrultusunda hareket etmiş karşı çıkanlar çok şiddetle cezalandırılmışlardır.

Kanımca Horkheimer’in kitle kültür kalıpları tezi Osmanlı toplumu ve onun devamı olan Cumhuriyet Türkiye’si için geçerli değildir. Okuma yazma bilenlerin oranının yüzde beş olduğu bir ulusun çoğunluğun içinde olduğu karanlığın nedeninin monarşinin kötü idaresinde aramak gerekir. Viyana bozgunundan sonra iki farklı yönde değişim görülmektedir. Batı hızla reformlar gerçekleştirerek bireylerin özgürlük taleplerini karşılarken Osmanlı tam tersine özgürlükleri daha da kısıtlayarak halkı aldatma yolunu seçecektir. Monarşinin tek yaptığı şey iktidar savaşlarıdır. Bürokrasi ise iktidarların siyasi manevralarıyla kişiliksiz ve basiretsiz bir çizgiye evrilecek halktan kopukluğu artacaktır.

Yüzyıllar boyunca örgütlenmesine izin verilmeyen sivil toplum kurumları gelişememiştir. Halk sadece dini kurumlar yani tekke ve zaviyeler etrafında örgütlenen sivil toplum kurumlarına katılabilmekte giderek temel hak ve özgürlükler için değil vaat edilen öteki dünya için çalışacaklardır. Cumhuriyetin ilanından sonra aynı yanlış devam etmiştir. Halkın ilişki içinde olduğu dini kurumlar yasaklanmışlardır. Bir yanda yasaklanan dini kurumlar öbür yanda bürokrat elitin dayattığı Modernite kurumları halk arasında iki farklı yapının oluşmasına neden olmuştur. Batılı anlamda moderniteye dönük gelişen bir elit azınlık ile yeraltına inen dini kurumlar etrafında örgütlenen geleneksel çoğunluk.

Modernite geleneksel bir yaşam süren çoğunluğa ne verebiliyor? Her gidilen yerde karşı karşıya kalınan derin bir uçurum. Paradigma uçurumu. Bir yanda Batılılaşmış bir elit azınlık, öte yanda batılılaşma yolunda başarısızlığa uğrayan toplum yaşamı için hiç de uygun davranışlar sergilemeyen çıkarcı yarı modernler ve hiçbir şeyden haberi olmayan farkındalığı düşük cahil çoğunluk. Zaman içinde Batılılaşmış elit azınlık küçülecek onların yerini ise çıkarcı yarı modernler alacaktır. Devlet kurumlarında kitle haberleşme organlarında çoğalan çıkarcı yarı modernler iktidarı ele geçireceklerdir. Halkın yine hiçbir şeyden haberi yoktur. Teknolojinin ilerlemesine rağmen, kitle iletişim organlarının çoğalmasına rağmen geniş kitlelerin farkındalığı artmayacaktır.

Öyleyse nedir bu Modernite? Nasıl tarif edebiliriz? Sözlükten okuyalım:

“Genel olarak bir uygarlığın kendi gelişim çizgisi içinde görece en son dönemde geliştirdiği, özel olarak da Batı uygarlığının Rönesans ve aydınlanma dönüşümünden sonra kazandığı kültürel değer ve sosyal ilişkilerin özümsenmesi ile ortaya çıkan yaşam tarzı”[7]

Çoğu düşünüre göre öznesi “yaşam tarzı” olarak nitelendirilebilecek bir kavramdan söz ediyoruz. Bunu derinleştirecek bir kelime daha ararsak o da olsa olsa “gelenek” olabilir. Gelenek de oldukça karmaşık bir kavram olarak karşımıza çıkacaktır. Kimin gelenekten ne anladığına göre paradigma ağıyla karşı karşıya olduğumuz muhakkaktır. Bu nedenle geleneklerin tarifine de bakmamız gerekir:

Nedir gelenek?

“Bir toplumda, bir toplulukta eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup, kuşaktan kuşağa iletilen kültürel kalıntılar, alışkanlıklar, bilgi, töre, davranışlar ve anane”[8]

Sosyologların gelenek tarifi farklılık göstermektedir. Gelenek değişken midir? Kuşaktan kuşağa aktarılırken değişime uğrar mı? Dinle ilgisi nedir? Bu soruları cevaplamak gerekir. Moderniteyi geleneksel olanın karşısına getirerek bir zıtlık yaratmak kolaydır. Öte yandan Moderniteyi üretmiş olan Batılı toplumların geleneklere bakışı ile moderniteyi topluma dayatan elitlerin idare ettiği toplumların geleneklere bakışı çok farklı olacaktır. Gelenek kelimesi Hint Avrupa dillerinde etimolojik anlamda , “intikal etme”, “aktarılan” , “getirilen, taşınan” köklerinden üretilmiştir. Türkçede ise durum göründüğünden de karmaşıktır. Cumhuriyet öncesi dilde Osmanlıcada “adet” , “An’ane” kelimesinin kökünün Arapça ‘falandan nakledildi’ anlamındaki “an fulânin”den gelmekte olduğu ileri sürülmektedir. Batıdan ziyade Arap Fars kültürünün baskın olduğu Osmanlı toplumunun geleneklere bakışını din ve inanışlardan bağımsız düşünmek mümkün değildir. “Rivayet” kavramına da değinmek gereklidir. İnanışların nesilden nesile intikal ederek değiştiği Osmanlı toplumunda Müslümanlığı bazı hadisler gösterilerek yorumlayan din adamlarının geleneklerin önemli bir bölümünü oluşturduğu söylenebilir.

Bahtiyar Aslan doktora tezinde toplumda geleneksel olanla geleneksel olmayan kültürlerin çatışmasının edebiyata yansımasını inceliyor: Geleneksel olanın izahında İslam literatüründe rivayet edenlerin (ravî) zincirinin uzun olduğu hadislere “an’aneli hadisler” adı verildiğini belirtmektedir. [9] Önemle vurgulanan konu ise geleneklerin üzerine yerleştirilen aslında “özel” bir alan olan “din” olgusudur. Belirli bir dinin vurgulandığı geleneklere yönelik alan tartışmalı bir alandır. Bir toplumun kültürel geçmişini dini öğelerle gösterme eğilimi özellikle siyaset alanı için sonsuz olanaklar sunmaktadır. Geleneklerine bağlı kalan çoğunluğun kamusal alanda yapılan bu din vurgusuna eğilimli olduğu söylenebilir. Bu vurgu moderniteyle birlikte azalması gerekirken aksine artmış, şiddetlenmiştir. İki bin yıl önce ve bir başka kültürde geçerli olan geleneklere “kutsal” vurgusu yapılarak yaratılan etki hiç de azımsanacak bir güç değildir. Siyasi söylemlerde kutsal alan paylaşılamaz. Bir siyasi grup kutsal alanı kendi alanıymış gibi savunmaya başlar. Siyasi rakiplerini de bu kutsalı tehdit eden unsurlar gibi göstermeye çabalar. Bunda başarılı olursa iktidarı elde eder. Nitekim son elli yıldır kutsalı savunan siyasi partiler iktidara gelmişlerdir. Kutsal alan dokunulmaz kılınarak tartışma dışına itilir ve gelenekçi kitle üzerinde bir baskı kurulmaya çalışılır.

Modernitenin ne kadar göreceli olduğunu kavramanın esas ayırım noktası ise işte tam da burasıdır. Batının moderniteyle tanışması çok katı dindarlığın hakim olduğu ve milyonlarca insanın katledildiği engizisyon dönemi sonrası “Rönesans” çağına rastlar. İtalya’dan başlayarak on beşinci asırda aydınlanma dönemi ardından dinde reformasyon devri diye bilinen özellikle Kuzey Avrupa’da Protestanlığın yayıldığı yüz binlerce insanın din uğruna birbirini katlettiği çok uzun bir süreç yaşanır. Yüz yıldan fazla süren bu savaşlar sonunda Fransa’da halk devrimi gerçekleşir. Modernitenin esas anlamda başlangıcı olarak Fransız halk devriminin entelektüel ve kültürel atılımı kabul edilir. Modernite bazı düşünürler için Fransız Halk Devrimi ile özdeşleşmiştir. Fransız halkının geleneksel kilise kültüründen kurtularak bilimsel yöntemleri kullanarak sanayi devrimine hazırlanması çok önemli bir aşamadır. Bu bireyin özgür olduğu monarşinin yok edildiği bir alandır. Fransa monarşiden kurtulmuş ama daha sonra diktatörlükten kurtulamamıştır. Napolyon Fransa’yı farklı bir siyasi alana çekmiş askeri gücün dinin yerini aldığı farklı bir rejim ortaya çıkmıştır.

On sekizinci asırda Batıda bunlar cereyan ederken. Bazı Osmanlı bürokratlarının reçete olarak padişaha sundukları “Garpçılık” projeleri çok farklı bir fitili ateşleyecek, halkın değil bir avuç elit bürokratın ve zengin tüccarın modernleşmesi halkın ise her şeyden habersiz aynı yaşayan geleneksel yapıyı yaşamaya devam etmesine neden olur. Bu ikilem zamanla derinleşecek elitlerle çoğunluk halk arasındaki kültür makası giderek açılacaktır. Moderniteyi yaşadığını gösterme gayretinde olan elit, halkla bütünleşmek için değil halkla kendi arasına daha derin uçurumlar açmak için yapar.[10] Nitekim Bahtiyar Aslan da tezinde bu uçurumun nedenlerini ve süresine değinir:

“Batı dışı toplumlar için modernleşmenin anlamı, Batılı toplumlara benzemeye, onların değerlerini benimsemeye, Batının kurum ve anlayışını toplumda yerleştirmeye, yine bu kurum ve anlayışın gerektirdiği pratikleri hayata geçirmeye yönelik çalışmaların gerçekleştirildiği süreç demektir. (…) Batı dışı toplumlar, özellikle de güçlü bir geleneğe sahip olan Osmanlı ve İran söz konusu olduğunda, modernleşme, kendini tarif için belirlenen “öteki” ye dönüşmek anlamına gelir. Dolayısıyla bu tür toplumlarda modernleşmenin “öteki” olana benzemek gibi bir zorunluluğa işaret eden bir yanı vardır. Bu psikoloji, içinde halli mümkün olmayan bir tenakuzu barındıran, dolayısıyla gelenekle modernin çatışmasından ayrı olarak sürekli bir çatışmayı diri tutan bir sürecin psikolojisidir.”[11]

Batı taklitçiliğinin ayyuka çıktığı on yedinci asır her bakımdan siyasal ve toplumsal açıdan trajikomik olaylarla doludur. Modernleşme sürecinde “paradigma” farklılıkları yaşanması doğaldır. Din, sanat, ekonomi ve siyaset alanlarında modernleşmek arzusu acaba çoğunluk tarafından da aynı iştahla isteniyor muydu? Yoksa bu “elit” bürokrasi tarafından bir reçete olarak yazılmış ve halka dayatmayla içirilmeye çalışılan bir çare miydi? Habermas üç büyük kültürel değere vurgu yapıyordu: Bilim, ahlâk ve sanat. Diğer düşünürlerin aksine Habermas modernitenin tamamlanmamış bir proje olduğundan söz ederek modernitenin aksayan yönlerinin düzeltilerek uygulanması gereğini vurgulamıştır. Post yapısalcı ve Post Modern düşünürler bu analize katılmayarak modernitenin iflas ettiğini söylemişlerdir. Eskiye doğru giderek modernitenin hangi alanlarda etkili olduğunu da görmek mümkündür.

Osmanlı bürokrasisi giderek eriyen imparatorluğun yıkılmayla karşı karşıya olduğunu gördüler. Ötekileşme faturasını ödemeye hazır olan elit modernleşmenin gereği olan aydınlanmanın hümanizm, deizm ya da ateizm, akılcılık, ilerlemecilik, iyimserlik ve evrenselcilik gibi temel unsurlardan oluştuğunun bilincinde olarak halktan bu unsurlara uygun davranışları hemen beklediler. Kısa sürede yanıldıklarını da anladılar. Dayatmayla bu fikriyatı yerleştirmeye çalıştılar. Dinin ilerlemenin önündeki en büyük engel olduğunu halka anlatmaları çok zordu. Nitekim anlatamadılar da. Tabandan gelmeyen çarpık çurpuk bir modernleşme Batıyı taklit ederek yaygınlaştırılmaya çalışıldı. Batının dört yüz yılda geldiği seviyeye onları taklit ederek bir iki yılda gelene bilineceği düşünüldü. Kıyafet değişimi, harf değişimi geleneksel paradigmayı değiştirmeye yetmeyecekti. Öncelikle matbaanın üç yüz yıllık bir gecikmeyle 1740 yıllarında bu coğrafyaya geldiği düşünülürse bu süre içinde Batı’nın kültürel anlamda çok ciddi mesafe kaydettiği söylenebilir.

Moderniteyi şark entelektüellerinin eleştirmesi başka Batılı entelektüellerin eleştirmesi ise bambaşkadır. Dr. Zeki Duman’ın makalesinden işte tam da böyle bir Modernite eleştirisi okuyoruz.

“Modernite nedir sorusuna, Berman’ın (2001) “şaşırtıcı bir paradokstur” deyişiyle ancak cevap verilebileceğini, modern siyasetin telosunun evrensellik ilkesi olması nedeniyle kamusala ilişin her şeyi birleştirmeyi düşlerken böldüğünü, evrenselliğe ulaşmaya çabalarken tikelliği öne çıkardığı için de bütünleşmeyi sağlayamadığını düşünür. Ona göre modernite olsa olsa, “hâkimiyet dürtüsüdür; umut, hırs ve öz güvenle dolu olma durumudur. Veya François Lyotard tarafından “doğa’nın boyun eğdirilmesi ve bir amaç yolunda ayrılmasıyla bir zaman dizisine sonluluk katmak için “kartezyen kararlılığı olarak tanımlanan şeyle ilişkisi olan davranışa ve tavra ilişkin bir bileşiktir” (Bauman, 2000a:176).”[12]

Modernitenin daha tamamlanmadan bir fiyaskoyla sonuçlandığını ve insanları yeniden köleleştirerek özgürlüklerini ellerinden zorla alan bir siyasi karmaşaya dönüştüğünü ileri süren düşünürler haksız da değiller. Aydınlanma felsefesinin ana teması olan insan düşüncesinin özgürlüğü, Liberalizmin ana teması olan serbest ticaret ve serbest rekabet alanları iktidara gelen siyasi akımlar tarafından genişletilmek yerine dar alanlara doğru sürüklenerek toplumda sosyal tabakalar arasında ciddi uçurumlar açmaya başlayacaktı. Yetmişli yıllarda tartışılmaya başlanan “postmodernite” , “yeni muhafazakârlık” gibi akımların moderniteye itibar kaybettirdiği de söylenebilir. Öte yandan on yedinci ve on sekizinci asırlarda sanayileşme hamlesiyle birlikte ortaya çıkan sömürgeciliğin moderniteyi yaymak adına uyguladığı baskının sonuçları hiç de olumlu değil. Modernite paketinin içinden toplumsal yaşama ilişkin birçok olumlu yön olmasına karşın ağır olumsuzluklar da var. Bireyin yaşamını hangi yönde değiştirdiğine bakılırsa daha sağlıklı sonuçlar alabilmek mümkün.

Modernite dediğimizde ne anlıyoruz? İklim Özdikmenli’nin tezinden aktaralım.[13]

“Nietzsche’de Modernite tekil statüsünü kaybeder; yalnızca arkaik yasamın çözülüşü ve mitin çöküşü ile başlayan rasyonelleştirmenin tarihindeki son dönemi ifade eder. Ona göre, çağın kültürel ve bilişsel sorunları mitin yitiminden kaynaklanmıştır. (…) Mitolojinin estetik yeniden doğuşu düşüncesini Dionysos metaforu üzerine inşa etmiştir. Zeus’un gayrimeşru çocuğu Dionysos, Zeus’un karısı Hera tarafından deliliğe mahkum edildiğinden beri yabancı topraklarda dolaşmaktadır. Dionysos miti Mesih sel bir beklentiyi karşılamıştır, çünkü o “burada” olmayan ama döneceğine inanılan bir tanrıdır.” İklim Özdikmenli, s.45

İşte burada modern olan ile geleneksel olanı karşılaştırma olanağına sahip olan şanslı kişilerin siyaset sahnesinde olmadığını düşünmek gerek. Geleneksel toplum düzeninde yaşamak isteyen çoğunluk “Cumhuriyet” ve “Demokrasi” kavramlarından pek bir şey anlamıyor. Anlamak da istemiyor. Kendini bir “birey” olarak değil “kitle” olarak görüyor. Konuşurken “biz” diye konuşuyor. Eleştirirken “onlar” , “büyüklerimiz”, “yapsınlar” diye üçüncü şahıs üzerinden aşırtmaya çalışıp “ben” ini saklıyor. Korku dolu bir kitle. Tarihi gerçeklerle yani devlet şiddetiyle yılmış bir kitlenin küçük bir parçası olmayı, cumhuriyet bireyi olmaya tercih ediyor. Bir gün ilahi adaletin yerine geleceğine inanıp sesini çıkartmıyor.

[1] Nehir tanrısı Cephissus ile Liriope’nin oğlu olan Narcissus ormanda avlanırken Nemesis’in gazabına uğrar. Nehir kenarında otururken suda kendi yansımasına aşık olan Narcissus, nehre düşerek boğulur. Kendine odaklı daha doğrusu bunu aşırı kendini beğenme saplantısı haline getirenler için kullanılan bir kavrama dönüşmüştür.

[2] Diegesis: anlatma, dolaylı temsil.

[3] Çelik, Rifat, 21. Yüzyılda yeni biçim-anlatım denemeleri, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Heykel Ana sanat Dalı Programı, Ankara, 2006

[4] Yirmi birinci yüzyılda Türkiye’de bir siyaset adamının yetkilerini kullanarak bir heykeli “ucube” olarak nitelendirerek yıktırması ve kimsenin buna ses çıkarmaması bu topraklarda geleneksel otoriterliğin hala geçerli olduğunu ispat etmektedir. Batı ülkelerinde on beşinci asırda görülen bu uygulamaların artık günümüzde en azından bu ülkeler tarafından terk edildiğini söylemek mümkündür. Temeli halka değil de üst yapıdan yani elit siyasi otorite tarafından yönlendirilen kültür değişiminin iktidar geleneksel güçlere geçtiği vakit ters yüz edildiğinin en basit misali olarak “Ucube heykel” davası gösterilebilir. Heykeltıraş Mehmet Aksoy yargıya başvurmuştu fakat yargının siyasetle ters düşmemek adına bu konuda bir karar vermekten çekindiği söylenebilir.

[5] Özertürk, Vildan, ÂRÂFTAKİ MÜNEVVERLER, https://www.academia.edu/

[6] Serdar Taşçı, Eleştirel kuramda Modernite sorunsalı, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010, İstanbul

[7] Ömer Demir; Mustafa Acar, Sosyal Bilimler Sözlüğü, Ağaç Yayınları, İstanbul, 1992. s. 251.

[8] Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara 2005.

[9] Bahtiyar Aslan, Cumhuriyet Dönemi Roman Kahramanlarında Kültürel Bocalama, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi İstanbul, 2009, s. 6

[10] Varolan ekonomik farklılıkların ötesinde “monden” yani modern vatandaş profili zamanla köylü-şehirli, okumuş-cahil gibi ikilemlere de başlangıç teşkil edecektir.

[11] Aslan Bahtiyar, s.13

[12] Zygmunt Bauman, Eleştirel Aklın Sözcüsü, Dr. M. Zeki DUMAN s.4, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü

[13] İklim Özdikmenli, Jürgen Habermas ’ın Modernite savunusu üzerine bir değerlendirme, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2006

Antik Roma Yolu

2014-01-22T11:34:00.005+02:00

Kovanlık köyünün yakınında olduğu söylenen ve her nedense çok iyi durumda olan iki bin yıllık antik yolu görmeye gidiyoruz. Antalya Burdur yolunun otuzuncu kilometresinde Kovanlık köyüne sapan yola giriyorsunuz. Asfalt yolda üç kilometre gittikten sonra toprak yola giriyorsunuz. Yol su birikintileri ve yağmur çukurlarıyla dolu. Dar toprak yol kıvrılarak Döşeme Boğazı diye bilinen dağlara doğru uzanıyor. Bir çobana yol soruyoruz. İlerde karşımıza çıkacak olan köprüden sola dönüp arabanın gideceği kadar gidecek sonra yaya devam edecekmişiz.

Toprak yol bitiyor. Döşeme Boğazı'na bir kilometre kala arabayı bırakmak zorunda kalıyoruz. Çobanların derme çatma ağıllarının yanından yürüyerek ilerde görülen harabelere doğru yaklaşıyoruz. Zemin sanki kurumuş bir göl yatağını andırıyor. Sular çekilmiş toprak tüm suyu içmiş ama doymamış gibi görünüyor. Ayaklarımızı basarken irkiliyoruz. Harabeler bir kervansarayın harabelerine benziyor. Etrafta bölgede hemen hemen her yerde gördüğümüz parçalanmış lahit kapakları, dinamit çukurları buraların defineciler tarafından sık sık ziyaret edildiğini gösteriyor.

Antik yolun bu noktasında yoğun bir yerleşme olduğunu gösteren kalıntılar var. Nekropol alanı, sarnıç, agora gibi binaların kalıntıları halen duruyor. Muhtemelen burası bir geçiş noktası. Bir kırallıktan diğerine geçiş noktası. Pamphilia'dan Psidia'ya geçiş noktası. Buradan geçen yol Kuzeye Ariassos'a doğru gidiyormuş. (1) Bu antik yol ağının haritası var. David H. French adlı bir araştırmacı bu bölgenin bir haritasını çıkarmış. Antik Anadolu coğrafyasında tüm kentleri birbirine bağlayan bu yolların önce Helen daha sonra da Romalılar tarafından yapıldığı erken Bizans ve Selçuklu döneminde de fiilen kullanıldığını söyleyen araştırmacılar var.

İki bin yıllık bir yolun üzerinde yürümek çok heyecan verici. Döşeme Orta Ovası adı verilen yerden Döşeme Boğazı'na doğru kıvrılarak yükselen taş döşeme antik yol önümüzde uzanıyor. Basamaklardan tırmanarak çıkıyoruz. Ova yavaş yavaş arkamızda küçülüyor. Üç kilometre boyunca antik yolun coğrafi yapı gereği basamak sistemine göre iri ve küçük taşlar üzerinde yürüyoruz. Boğaza geldiğimizde şiddetli rüzgar karşılıyor bizi. Psidia platosunun serin havası Pamphilia ovasına akıp gidiyor.

Bu antik yolun "Via Sabaste" olarak anılan yolun bir parçası olduğu kesin. Giray Ercenk de makalesinde yazıyor detaylarıyla. M.Ö. 6. yılda yapılan bu yol tam tamına iki bin yaşında. Yolun Pamphilia kentlerine dağılan Batıya Phaselis'e doğuya Perge'ye uzanan bölümleri yok olmuş. Yol etrafında yoğun yerleşim bölgeleri var. Kovanlık Köyü büyük bir olasılıkla yolun tahrip edilmesinde büyük bir rol oynamıştır. Her gördüğümüz antik kentteki tablo değişmiyor. Köylüler hayvanlarını antik kentlerde otlatıyor zaman zaman da define arıyorlar. Yolun bazı bölümleri hiç bozulmamış. Bazı yerlerde ise heyelan ve selin yarattığı tahribatın izleri var.

Roma İmparatorluğu'nun M.Ö: 129 yılında bölgeye hakim olmasından sonra ilk yaptıkları işin bu yolu onarmak ve genişletmek olduğu söyleniyor. (2) Bu yolun via sabaste adı verilen yolun başlangıcı olduğu da vurgulanıyor. Pamphilia ve Pisidia bölgelerini fetheden Romalı komutanlar ilk iş olarak yol yapımına girişiyorlar. Via Sabaste Döşeme Boğazı'ndan başlayıp Perge'ye oradan da Side'ye kadar uzanıyormuş. Roma İmparatorluğunun Anadolu'ya yayılma ve yerleşme sürecinde "Asia Eyaleti" siyasi yapısını kurduğu ve buna bağlı olarak da garnizonlar ve güvenlik alanları oluşturduğu. Mevcut yol güzergahlarının tamir edilerek yeni yollarla takviye edilmesinin bölgede Roma askeri gücünün kısa sürede etkili olmasına yardımcı olduğu tarihçiler tarafından ileri sürülmektedir. Antik yolları araştıran İngiliz Arkeoloji müdürü Dr. David H. French makalesinde elde ettiği bilgilerin ışığında antik yolların haritasını oluşturmaya çalışmıştır (3) Özellikle güney Pisidia bölgesindeki antik yolların mil taşlarından söz etmektedir. Roma İmparatorluk ordularının bu coğrafyada vergi toplamakta çok zorlandığı giderek askeri gücü artırarak vergi toplamayı kolaylaştırmayı hedeflediği bazı araştırmacılar tarafından ileri sürülmektedir. (4) Öte yandan Anadolu'nun Roma orduları tarafından fethi çok da kolay olmamıştır. Pontos kralı Mithridates kırk yıl boyunca Roma ile savaşmıştır. Romalı general Pompeus uzun mücadeleler ve siyasi manevralarla kralın en yakınında olanları ihanete zorlamış, oğulları ve en güvendiği generalleri tarafından ihanete uğrayan Mithridates yenildi böylelikle Roma İmparatorluk lejyonları tüm Anadolu'ya yayıldılar. Helen döneminden kalan küçük krallıklardan biri olan Pontos zamanın güçlü ordusu karşısında kırk yıllık bir mücadelenin sonunda Galat, Kapadokya ve diğer krallıklar gibi tutunamamıştır. M.Ö. 100 yıllarında başlayan Roma istilası M.Ö. 60 yıllarında sonuçlanmıştır. Bu tarihten sonra Anadolu'daki Helen hakimiyeti sona ermiş Roma hakimiyeti başlamıştır. Roma yolları işte bu dönemde başlanıp yıllar boyunca geliştirilip tüm Anadolu'ya yayılan bir ticaret ve lojistik ağına dönüşmüştür.

Önce Likya sonra Helen daha sonra da Roma tarafından kullanılan, tamir edilerek genişletilen yol ağları tüm Anadolu şehirlerini birbirine bağlayan son derece ustalıkla yapılmış antik hazineler arasında yer almaktadır. Binlerce kilometre uzunluğundaki bu döşeme taş yolların çoğu malesef yok olmuştur. Özellikle dağlık alanlardan, boğazlardan geçen yollar bozulmadan günümüze kadar gelmiş, öte yandan tarım arazileri ve yerleşme bölgelerindeki yollar köylüler tarafından bilinçsizce yok edilmiştir. Tarihi eser katliamı günümüzde de bütün hızıyla devam etmektedir. Koruma altına alınan bölgelerde hayvan otlatan, define arayan, taş ocağı işeten kişilerce tahrip edilen antik eserlerin yok oluşuna seyirci kalınmaktadır.

Biz iki bin yıllık bir yolun üzerinde yürürken Anadolu'nun gerçek kralı Mithridates'in işgalci Roma güçlerine karşı verdiği mücadeleyi düşünmeden edemedik.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

(1) GİRAY ERCENK: Pamphylia Bölgesi ve Çevresi Eski Yol SistemiBelleten, C. LVI, Ağustos 1992, Sayı: 216’dan Ayrı Basım,Ağustos 1992

(2) Burak Takmer, Nihal Ömer Tünen : Batı Pamphylia'da Antik Yol Araştrrmaları, Via Sebaste, ADALYA, 2008 No XI, Antalya

3) Dr. David H. French, Roma yolları ve mil taşları,

(4) Murat Arslan, Mithridates Eupator ve Roma, Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Eskiçağ dilleri ve Kültürleri, Antalya , 2002