स्वप्निल साहित्य

तर, म बोल्न सक्छु

2014-09-22T23:44:00.001-07:00

स्वप्निल स्मृति

हो, म बोल्न सक्दिन !

मेरो कानले अहिलेसम्म कुनै विष्फोट सुनेको छैन

लोकतन्त्र, न्याय, सरकार वा क्रान्ति

यी शब्दको अर्थ मलाई विल्कुल थाहा छैन ।

म हुँ जङ्गलवासी

जङ्गलमा छु

सहर/सरकार/राज्यभन्दा धेरै टाढा

जङ्गलमा छु मेरै सभ्यताको भ्याकुर खोस्रिरहेछु ।

पुर्खालाई चढाउन फूल चुँडिरहँदा होस्

या आठ तले सिमलको रुखमाथि

धनुको ताँदोमा अन्तिम काँड तन्काइरहँदा

चुपचाप हुन्छु म

खोलामा माछा मार्न दुवाली थापिरहँदा या

बूढीबोजूको आत्मा पुज्न पाहालाई ढुकिरहँदा ।

म त जङ्गली मान्छे

मसँग सभ्य भाषा छैन

जङ्गलमा खासै बोलिरहनु पनि पर्दैन

नाचे मात्र पनि हुन्छ, नाचिदिन्छु खोलाका लहरसँग

गाए मात्र पनि हुन्छ, गाइदिन्छु बयेली बताससँग

दौडिनु पर्छ नै, दौडिबस्छु चितुवाका बच्चाहरुसँग

जङ्गलमा त पात मात्र खस्यो भने पनि हल्ला हुन्छ !

जङ्गलको भाषा कि चुपचाप हुन्छ

कि आँधी हुन्छ ।

म जङ्गलवासी

सरकार मलाई जङ्गलबाट थुतेर

सय तले ‘सिभिल होम्स्’मा राख्न चाहन्छ

जङ्गल मेरो ईश्वर हो

सरकार जङ्गलमुनिको निलो पत्थर उत्खनन् गर्न चाहन्छ

जब कि मेरो पुर्खाहरु छन् त्यहाँ त !

सरकार मलाई लिन पटक–पटक हेलिकप्टर लिएर आउँछ

बोल भन्छ/फकाउँछ/झक्झक्याउँछ

सरकार पनि त जङ्गलकै सन्तान हो

लखेट्यो कि जङ्गलतिरै भाग्छ !

तर, सरकार मलाई मात्र जङ्गली भन्छ

गाली गर्छ/बन्दुक हल्लाउँछ

बोल कि बोल भन्छ

कसरी बोल्ने हो ?

कि मेरो जिब्रोलाई सरकार शब्दको स्वाद थाहा छैन

जस्तो कि सरकारको जिब्रोलाई

मेरो जङ्गलको टिमुरको स्वाद थाहा छ

मेरो खोलाको तितेमाछाको स्वाद थाहा छ

अहँ, म बोल्न सक्दिन !

कति ठूलो आवाजमा बोल्ने हो ?

जस्तो कि बाघको गर्जनमा या बिरालोको म्याउँमा

अहँ म बोल्न सक्दिन !

तर, म बोल्न सक्छु

जब जङ्गलमा आगो लाउँछ सरकार

र सहरमा ढाड सेकाउँछ

जब सरकार तिर्खाउँछ र खोला सहरतिर फर्काउँछ

म बोल्छु/कराउँछु/गाली गर्छु/उफ्रिन्छु

सरकार सुने पनि नसुने झैं गर्छ

तेरो भाषा बुझ्दै बुझिन भन्छ

त म के गरुँ ?

शायद सरकार बन्दुकको भाषामात्र बुझ्छ

तब मैले पनि बन्दुकको भाषा सिक्नुपर्ने हुन्छ !

गीत

2014-06-27T00:57:00.001-07:00

स्वप्निल स्मृति

आफ्नै विश्वासले ऐठन पार्छ साथी ऐठन पार्छ !

आफ्नै सपनाले आफ्नै आँखामा पासो हाल्छ

के के हुन्छ के के हुन्छ जिन्दगीमा

तै पनि जिन्दगीकै माया लाग्छ

जीवन भन्नु दुनियाले भोगिसकेको

संसार भन्नु दुनियाले देखिसकेको

तै पनि जिन्दगीकै तिर्खा लाग्छ साथी तिर्खा लाग्छ

जति लड्यो उति उठी हिँड्न मन लाग्छ

के के हुन्छ के के हुन्छ जिन्दगीमा

तै पनि जिन्दगीकै माया लाग्छ

आकाश भन्नु विशाल छ तर शून्य छ

शून्य भन्नु सृष्टि हो र त जीवन छ

शून्य महान् अस्तित्व हो साथी सारा संसार अटाउँछ

जीवन-शून्य सङ्घर्ष छ र त जीवन छ

जे जे हुन्छ हुँदै गरोस् जिन्दगीमा

जिन्दगीलाई छड्के सलाम छ

2014-05-23T03:07:00.002-07:00

The Story-telling Chautari Under the Kavra Tree

Swapnil Smriti

Grandson – A long time ago

here was a giant Kabhra tree.

(After resting her load of taro leaves

Grandma started weaving the yarns of her tale)

Three long, long ropes couldn't encircle it's trunk

No mad raging storm could shake it

Neither could floods or landslides take it with them:

that giant, that Kabhra tree –

It was the mainam of the village life, they say

It was the murumsitlang of the power of the settlements

At its crown, like a bridge suspended between sky and ground

the moon would rise;

Under its shadows the farmhands measured the days

When it shed its leaves, it was Udhauli

When it grew new leaves, it was Ubhauli

They say – the ancient civilization of the locals

was all in the heart of that Kabhra tree!

Its branches spread in ten direction –

the biggest branch pointing to PhaktanglungHimal

the tangle of roots spread in seventeen directions

the thickest root turning towards Chotlung

Hand in hand, round and round, singing, Ha... Ha...

Matching step to lockstep, adorned in chyabrung,

– jumping, frolicking –

Greatest celebrations of love, under the Kabhra tree!

Grandson!

The tangle of that Kabhra's roots was fragrant with the scent of an ancient communism

And the tops of that Kabhra was the Shangri-La empire of singing cranes!

But, listen – Grandson!

In the BikramSambat year so and so – a long time ago –

And by a long time, I mean – a very, very long time ago –

Your grandfather's grandfather's grandfather saw in his dream

– Loom! Loom! Kadyāng! Kūdūngdūng... dūng... dūng... Haryākk!

A nightmare – a thunderbolt splitting the Kabhra tree!

But, when he awoke, he saw in a fork on the tree

the three-leaf sapling of a Pīpal, springing from wild-cat turd...

(The breeze blows through the chautari–siririririri... ririri... riri... ri,

We – grandmother and grandson – are lost in the world of tales

Have I – as I listened to a story about a Kavra tree – turned into one?

What did happen thereafter, Grandma? Go on!)

Ask what all didn't happen!

The Pīpal bore its roots into the Kavra

And to the Kavra came a slow death

The Pīpal grew bigger and bigger

Until one day –

theKavra became just a hollow heart and flaky bark

Within it, the Pīpal stood with the uncontainable vitality of youth

But, even as the Pīpal trampled the Kavra under it and danced in the breeze

the progeny of the old Kavra mistook it for a new Kavra

Listen, now – Once the old Kavra fell, they say –

the heads of young men and women also fell

the children became lifeless, like well-stitched dolls

theMūndhūm dharma of the wise old fell –

The hearts fell and the country fell

Misery alone found birth in the village

Hunger and thirst alone found new incarnations

Once the Pīpal trampled the Kavra under it, they say –

they say that is when the culture of oppression and exploitation began

When the yellow leaves of the Pīpal spread wide

they say this round chautari was built under it

With a grand ritual-fire and human sacrifice

And with each morning, an offering of blood

That is when it all started – they say, Grandson –

the history of envy and grudge...

when in the Kavra tree started the history of the Pīpal

hatred was born in the people

rage was born

war was born

... ... ...

Grandson!

(After taking a deep breath

Grandma let her tale rest for a bit!)

The story is longer that the Tamor river

It is time to feed the hogs – let's go home!

(It was my turn to carry the load.

Before me, leaning on his cane, Grandma continued her story.)

Grandson! On that chautari

so many despots out for conquest

have stopped to rest

They tied their horses to Pīpal roots

and whistled their deathly calls...

... ... ...

Grandson! On that round chautari –

no matter how long we sit to rest

we remain just as tired! ...

... ... ...

Grandson! That is the very branch

from where your great-grandfather was hanged and lanced

That is the shiny rock where

– your great-grandmother, then with child –

was picked and thrashed, picked and thrashed

until her belly tore open ...

Translation: PrawinAdhikari

गीत

2013-04-20T23:16:00.001-07:00

स्वप्निल स्मृति

देवतालाई नचल्ने फूल टिपेर शिरमा लाएँ
भूल गर्ने भएर नै म मानिस भएँ

फूल; जसको एकै थोपा अत्तरले सागर विष हुन्छ
कोही भन्छन्, ‘छुनुहुन्न’ छोयो कि भाग्य श्रापित हुन्छ
छुनै पनि नहुने फूल छातीमा, मनमा सजाएँ
भूल गर्ने भएर नै म मानिस भएँ

फूल; हाँस्दा हिमाल ढल्छ, रोए हुरी—बतास चल्छ
के—के भन्छन् भन्नेले त, मलाई त यस्तै फूल मन पर्छ
दुनियाँले थुकेको फूल चुमेर खुशी मनाएँ
भूल गर्ने भएर नै म मानिस भएँ

वेलायक व्यक्ति

2013-03-31T04:39:00.000-07:00

स्वप्निल स्मृति

हो । हो ।
होइन । होइन ।
होला ! होला !!
हो कि होइन । हो होला
होइन होला । होला !
हो–हल्लामा ?
म
बिगिरिएँ ।

बीच्चैमा विश्वविद्यालय छोडेँ
र, रक्सी खान थालेँ
छैन अब पत्रु ज्ञानका सुपरमार्केटका
गुणस्तरचिन्ह प्राप्त खोस्टा–पत्र
छैन अब
आफ्नै आधी उमेर झुण्डिमरेको सुर्केनी टाई पनि !
यति छैन छ र नै हैशियत छैन

कर्ता खुट्टा

(राज्य)ले (राष्ट्र)मा

साधन मोजा

(नागरिक) (नागरिक)

चलाउन गनाउन

पाउँ पाउँ

दैन                 दैन

                               ले न दे न अ ब र हे न, ठे क् के दा र सँ ग छै न
                छै न सँ ग प नि अ ब के ही र हे न, छै न
पा उँ दै न ले प नि अ ब के ही पा उँ दै न।

परम्परा टोकेर गाईको ह्याकुलामा
प्र–छुत औँलाहरुले कोपरेँ कि गीता
त जातलाई जिन्दगी दिइनछु अनुदान
त धर्मलाई जिन्दगी चढाइन त बलि/दान
त राजनीतिलाई जिन्दगी खसाइनन नि ! मत–दान
त सन्तानलाई विमा गरिन है विर्य (दान)–

म
बिगिरिएँ

लफुङ्गा भएँ

बीच्चैमा अड्डा जान छोडेँ
र रक्सी खान थालेँ
तानेर स्वाँट्ट दु–श्वास सिगरेटको
उफ् !
गरेँ कि प्रक्षेपण सिलिङमा जिन्दगी
पर्याय आर्यघाट एष्ट्रेमा झोसेर
पूरातन जीजीविषा/पूरा–तन ढर्रा/पूरा तन मान्यता
हो, आत्मसमर्पण गरिनछु समाजमा
च्व ! त्वम् शरणनम् गरिनछु व्यवस्थामा
‘म’
शासकी घुँडा मुन्तिर
भइनछु निहुरीमुण्टी
‘न’
आजन्म मृत्युदृण्ड मिल्दछ राज्यमा
झन्नैले आत्मध्वंश चाहिँ गरेछु ।

बीग्रिएँ–

बि ग्रि एँ, भाइहरु सिमेन्टले घर लिपिरहेछन्
बिगरिअ‍ेँ साथीहरु श्रीमतिसङ् बजार घुम्न गइरहेछन्
बीग्ग्रिएँ, ठिटाहरु कोणसभामा भाषण गरिरहेछन्
बिगिरिएँ बहिनीहरुले केटा छानी–छानी विहे गरेछन्
बिग्रियेँ, लब्राहरु कम्पुमा भर्ती भएछन्
िब ग ी र ी ञे, ब् इ ग् र् इ ए न् ........र ...।.....।....(....)

हइन हऊ !
मजस्ता
जस्तै : मान्छेहरु

कत्त्रा कत्त्रा मान्छे भएछन्
मान्छेका आँखामा नाथे मान्छेहरु
तेत्रा तेत्रा मान्छे भएछन् ?

ओइ !
म पात्रहरुको केही केही केही
केही पनि होइन
म
‘म’ मात्रै
त
बि ग् गिरी एँ ।

राम्रो          नराम्रो
सत्य              असत्य
कालो           उज्यालो
बिग्रिनु              सप्रिनु

       के एस्तो विपरीतार्थकता ?
            के तेस्तो एकार्थकता ?
                      के कस्तो हानथाप ?
         के जस्तो तछाड मछाड ?
                                             के कस्तो द्वन्द्व÷प्रति द्वन्द्व ?
                                                मान्दिन, नमान्ने म को ?
                                                 के म प्रश्न मात्र हो ?

थुनेर पिंजडमा घोकाउनु गोपी कृष्ण कौ
भनाउनु, र त्यसरी भनाउनु, बाध्य गराउनु, जसरी पनि भनाउनु, थुन्नु भनाउनु, नभने पखेटा काट्नु, टाउको छिनाल्नु
मार्नु !

आफ्नै स्कुलको विद्यार्थी म
‘एडिक’ म आफ्नै विचारको
आफ्नै सिद्धान्तको म ‘ट्यापे’
‘समलिङ्गी’ आफ्नै ध्रुवको
आफ्नै लिङ्गको ‘हिजडा’
म स्व. रङ्गको ‘छेपारो’
संरचनाहीन म अमिबा

मलाई सुगा हुनु छैन
म िब ग्र ी एँ.

{नोट : यो कविता २०६२ सालमा लेखिएको हो । जतिखेर म चरम निराशामा थिएँ । बालापनदेखि हुर्काउँदै, ऐना जतिकै जतन गर्दै ल्याएको मेरो प्रेम झ¥यामझुरुम फुटेको बेला थियो । म यति विक्षिप्त थिएँ कि सामाज, परिवार, राज्यजस्ता संस्थाले खडा गरेका बार बन्देज नाघेर सडकमा निस्किएको थिएँ । त्यही समयमा लेखिएको थियो यो कविता । पछि फेरि व्यक्तिगत रुपमा विचारमा बदलाबहरु आए । मैले यस कवितालाई खासै ‘बाल’ दिइन । त्यस बीचमा प्रकाशित मेरो दोश्रो कविता सङ्ग्रहमा त यो कविता अटाउने कुरै थिएन कारण यसको मूलकपि नै गायब भइसकेको थियो । आज यो कविता अचानक अन्तरसंवाद समूहको संवाद पत्रिका वर्ष १ अङ्क १, २०६३ मा प्रकाशित अवस्थामा भेटियो । मलाई बर्षौँअघि गाउँबाट लखेटिएको आफ्नो कुकुर विरानो सहरमा भेटेजस्तै भयो। त्यसैर आफ्नै ‘बारी’को रुखको ठुटामा बाँधीराखेको....मानीदिनोस् त्यही कुकुर हो यो ।}

हराएकाहरु...

2013-03-28T23:41:00.000-07:00

स्वप्निल स्मृति

बाँचेकाहरु एक एक ठेगानामा छौँ
अजम्बरी दुःखलाई क्षणभङ्गुर सुखले सिङ्गारिरहे छौँ
मरेकाहरु त मरेका मरेकै भए
चिहानघारीका स–साना पेन्डोराहरुमा चुपचाप प्रवेश भए
तर जो गएका थिए
...गएका गएकै भए
अझैसम्म फर्केर आएनन्
...कहाँ गए ?

सुँगुरलाई चारो भनेर
पानी लिन पँधेरा गएका थिए
दुहुनो गाईलाई घाँस भनेर
कम्युनिस्ट झण्डाको हँसिया
पटुकीमा सिउरेर पाखातिर गएका थिए
सोल्टिनीहरुलाई बैना मार्न
फुर्का–काइँयो लिएर ठुटेपसल होस् या हाट–जात्रामा
संसार जित्छु भनेर युद्धमा होस् या
अरु नै खाले स्वप्नको महान् यात्रामा
उनीहरु गएका थिए...

उनीहरुको बाटो
हिँड्दाहिँड्दै जङ्गलपट्टि पस्यो र चढ्यो कि रुख
रुखको टुप्पोमा पुगेर चरा भयो कि उनीहरुको स्वप्न
उसो हो त उधौली/उभौलीमा
घरको निदाल या घर छेउको दूधिलो रुख सम्झेर
आउनुपर्ने हो फर्केर ... ।

उनीहरुको बाटो
चढ्दाचढ्दै हिमाल
चुचुरोमा पुगेर बादलको देशतिर पस्यो कि
त्यसो हो त कुनै ठेगाना नभएको बादलसँगै
आकाश माथि... माथि... कावा खाइरहेका हुन्
तर आमाहरु तुइनमा अड्किरहेका घाटहरु देख्दा त
अवश्य ओर्लनु पर्ने हो ।

उनीहरुको बाटो
पहिल्याउँदा पहिल्याउँदै
अजिङ्गरको मुुखभित्र पस्यो कि
उसो हो त उनीहरुको बाटो
अजिङ्गरको पुच्छरको टुप्पोमा टुङ्गिन्छ
र सारा सम्भावनाहरु समाप्त हुन्छ ।

फूलमाला लगाएर होस् या
विरालोको चाल मारेर मध्यरातमा
...जो गएका थिए
जीउँदै छन् या छैनन् ?
मानिस भगवान् होइन
जन्मेपछि अवश्य मर्छ
यी मानिसहरु हराएर भग्वान भइसके भनुँ त
बा ! अन्त मर्न ठाउँ नपाएर
आफ्नै जन्मगाउँमा मर्नलाई
टेकेर उमेरको लौरो लुखुर लुखुर आइपुग्ने हुन् ?

जो गए
खोला झैँ, अतीत झैँ
यो हावाको समुद्रमा
ठीक अहिले फुत्केर गइरहेको मेरो आवाज झैँ
उनीहरु त्यति निश्ठुर त थिँदै थिएनन्
छातीमा हात राखेर कस्तरी गाउँदथे राष्ट्र गान !
उनीहरु देश बेचेर गएका पनि त होइनन्
कि उल्टै देशले आधा बाटोमै भेट्यो र
बेचिदियो त उनीहरुलाई ?

मलाई त सुसाइरहेको सल्लाघारीमा
उनीहरुकै उच्छवास छ जस्तो लाग्छ
आधा रातमा गुञ्जिने धर्तीको झञ्जवात
उनीहरुकै क्रन्दनजस्तो लाग्छ
बेला बेला आइरहने भूकम्पहरु
उनीहरुको धड्कन जस्तो लाग्छ

बाँचेकाहरु छौँ एक–एक ठेगानामा
मरेकाहरु त मरेका मरेकै भए
तर जो गएका थिए
...गएका गएकै भए

उनीहरु
कहिले छातीमा भिक्टोरिया क्रस लगाएर
कहिले निधारमा हसिया हथौडा झण्डा मोहोरेर
बारम्बार मेरो सपनामा आउँछन् ।

{अघिल्लो हप्ता नागरिक अक्षरमा प्रकाशित, नागरिक अक्षरको पहुँच नभएका पाठकहरुलाई आफ्नै 'बारी'मा

पहिलो र अन्तिम प्रेमीलाई...

2013-02-21T00:57:00.000-08:00

स्वप्निल स्मृति

तिम्रो र मेरोजस्तै
उहिले उहिले
माइ र तमोरको मायापिरती थ्यो' रे ।

चञ्चले तमोर
छाँगाबाट हाम्फाल्दा–हाम्फाल्दा
चट्टानमा खोपेछ एक मानिस गहिरो दह
सुटुक्क आफ्नो अनुहार हेर्दा
बुढो हिमाललाई देखेछ
भागेछ लाजले ओरालैओरालो ।

औलमा आइपुगेर पालाम गाउँदै लागेको तेर्सैतेर्सो
चाल पाएछन् पहाडका तरुनीहरुले
धाननाच्नलाई तान्न थालेछन्
तमोरको पालो तरुनी जम्मै सोहोरेर मधेस हिँडेछ ।

चुरेघाँटीमा आइपुग्दा
विहे गरुँ गरुँ भएछ
विरक्तिएर पहरालाई लात्ताले हान्दै सोच्दो रहेछ–
कहिले छुट्दै भङ्गालो कहिले घुम्दै दस फन्का
आफैँले खेला’का तरुनीसँग त के गर्नु हौ विहे ?!

लेकबाट हँस्याङ र फँस्याङ आइपुगेछ फिरन्ते बतास
सुनाएछ चारखोलका दुई मस्त तरुनी
वल्लो गैरो पल्लो गैरो तन्देरी खोज्दै हिँडेको
तमोर खुशीले यस्तरी उफ्रिएछ–
झन्नैले चुरेको उचाइ उछिनेछ ।

पक्कन्दी खेल्दै डाँडैडाँडा
तमोरको चाह लिएर इलाम पुगेछ बतास
छ महिना त आँखै देखेनछ
छ महिनापछि पो मालिङ्गोघारी/अम्लिसोघारीमा
जोगमाइ र देउमाइलाई फेला पारेछ ।

सोधेछ हैरान बतासले ‘राजी कि विराजी ?’
पहाडकी छोरी देउमाइ र जोगमाइ खोजेछन् जोरी
‘राजी भने राजी !’

ल है !
दुई बहिनी नभए नि एक बहिनी त ल्याउने–ल्याउने
शुर गरेछ तमोरले र
छेलो हान्दै त्रिवेणी वरिपरि अलमली बसेछ !

एक बर्खा–
तमोरलाई भेट्न देउमाइ र माइ
नीलो केशराशी घिसार्दै लागेछन् चुलीको फेदैफेद
खपिनसक्नु डाह भएछ रतुवालाई ..
ढाँटेछ– तमोरको विहे भइसक्यो ।

‘‘हो त हो !’

माइको पालो पानीको मन न हो
रिसले पसेछ दक्खिनैदक्खिन.... ओरालैओरोलो ।

तमोरलाई पनि शत्रुको आँखा लागेछ...

माई त अन्तै फात्चा गई–सर्दुलाई ईश्र्या लागेछ
शीर ढलिहाल्यो तमोरको र
अरुनमा हेलिँदै हेलिँदै कोशीमा बङ्गै हाम्फालेछ ।

पछि...पछि...
मुग्लानमा
तल... तल...
तमोर र माइको हंशमात्र भेट भएछ ।

तिम्रो र मेरोजस्तै
दुरुस्तै..
ठूली !
उहिले उहिले
माइ र तमोरको माया पिरती थ्यो' रे ।

साम्लो

2012-11-30T02:27:00.000-08:00

स्वप्निल स्मृति

कन् माःङ्घा लाजे?लाम् आम्मो आसेवा वारो सेवारो

लादुक्खे इःत्माल् नाम्दुक्खे इःत्माल्ले

हाःप्मा युरो, मिक्वा थारो, निङ्वा? पङ्सिङ्लो

लाधाअ‍े चङ्धाङ लोःक्मासाङ

याङ्ङील्लेन् युक्ना लोमासाङ

निङ्वा?ओ फोःन्छिङ् पाङ्भे?इन्

सेप्माङ्मो निधाप् हिम्धाङहा?

कोःक्मा नु यङ्घङ, तेःङजुम्हा?

कन् माःङ्घा लाजे?लाम् चुम्से ! आसेवा वारो सेवारो

पक्कन्दी चाःत्ती तेम्धाओ लाःङ्नाबा

इःत्छिङ तारो, लुङ्मा हिःम्लो, निङ्वा?, पङ्सिङ्लो

तङ्नाम नु तङ्सुम् ता?इल्ले

कन् तेमेन् लाजे? सारिक् माःङ

सेसे नु साङसाङ वाआरो

माङ्गेना मैनाम तेःत्फुङ् रो

फुत्तेम्मे आमिङ मुन्धुम्मो

कन् माःङ्घा लाजे?लाम् आम्मो ! आसेवा वारो सेवारो

मालाजे? काइ? मिःम् लाजे? सुम् ल?रो

नेरेत् पुङ मुन्लो, याःङ्घेक् तुन्लो, निङ्वा पङ्सिङ्लो...

सिद्धिनरसिंह र कविता लामा

2012-10-20T02:53:00.003-07:00

स्वप्निल स्मृति

खत्तम भएछ चन्द्रवीर जी !

खत्तम भएछ ।

अब कहाँ खाने कफी ?

हर–विहान हाम्रो एउटा फुच्चे घाम

कविताले टक्राइदिने

एक कप ब्ल्याक कफीभित्रबाट उदाउँथ्यो

विहान–विहान–

घामले तताएर उठिरहने धरतीको बाफ झैँ

त्यही कफीबाट छुटिरहन्थ्यो हाम्रो श्वास

कतै श्लील जस्तो कतै अश्लील जस्तो

रातो दुनटको चिराभित्रको सेतो क्रिम

बेलाबेला टाँसिन्थ्यो तिम्रो एक हरफ जुँगामा

खत्तम भयो चन्द्रवीर जी !

खत्तम भयो,

पाटन दरबार क्षेत्रको

‘द कविता कफी प्वाइन्ट’ बन्द भयो ।

ब्लेडले कोरेजस्ता आँखा

सिङ्गान फ्याँक्दा चोर औँला र बूढी औँलाले

निचोर्दा–निचोर्दा थेप्चिए जस्तो नाक

डल्ले खुर्सानीजस्तो झर्झर अनुहार

अन्दाजी उन्नाईस बीसकी

कविता उर्फ कविता लामा

विश्व सम्पदा सूचीमा रहेको

पाटन दरबारबाट हराई..।

उसको बाजे

तिमालबाट चन्द्र शम्सेरले पिपामा भर्ती गरेर ल्याएको

संस्कृत मात्र पढ्न पाइने पालाको

उसको बुबा दावा डकर्मी...

नयाँ नयाँ घरको चर उठाउने दावाले

सत्र, छत्तीस र छयालीस साल गरी

तीनपटक विवाह गर्नु संयोग थियो !

कान्छी आमापट्टिकी कविता लामा

र अङ्ग्रेजी पढ्ने जमाना

बुबाले ‘फी’ तिर्न नसकेर

आठ क्लास पढ्दापढ्दै स्कुल छोडी कविताले–

‘लभ’ गरी, काठमाडौँका पार्क चाहारी

अन्ततः डेभिड सैलुनको कामदार

माइकल शर्मालाई प्रेमीको रुपमा फेला पारी ।

माइकलले–

सक्दो उखेल्यो आँखीभौहरु कविताको

प्राइभेट क्लिनिकमा लगेर कतिपटक उखेल्यो उसको कुमारित्वलाई

बदलामा फाइनान्सबाट ‘लोन’ झिकेर

कफी प्वाइन्ट खोलिदियो

गणतन्त्र दिवसको उपहार मेरुदण्डको फेदमा

ड्रागनको ठूलो टाटु खोपिदियो र

माइकल सहरबाट गायब भयो ।

‘द कविता कफी सप’मा

जब हाम्रो प्रवेश भयो–

हामी उसैउसै उसको मेरुदण्डको ड्रागनमा उड्न थालेका हौँ

तर आज हेर !

सटर बन्द छ

सटरमा माइकल शर्माको ताल्चाको डल्लो झुण्डिरहेछ ।

खत्तम भयो चन्द्रवीर जी !

‘‘खत्तम भयो कवि जीहरु !

खत्तम भयो

कविता आफ्नै मेरुदण्डको ड्रागन चढेर

रातको बा¥ह बजे

विना इजाजत साउदीअरब उडी...

म पत्थरको स्तम्भमाथि टँसाइएको सिद्धिनरसिंह मल्लले

रोक्न सकिन

फगत् नमस्कार गरिपठाएँ...।’’

{आजको नागरिक दैनिक http://nagarikplus.nagariknews.com/component/flippingbook/book/1153-nagarik-20-oct-2012/2-nagarik.html मा प्रकाशित कविता, छापासंस्करणको पहुँच नभएका कविताप्रेमीहरुका लागि पुनप्र्रकाशित }

छक्कु उदासीकृत 'आँशु कुन्ज'उपर पाठक प्रतिक्रिया

2012-10-18T07:04:00.000-07:00

जापानमा रहेर साहित्य सेवारत छक्कु उदासीको कृति आँशु कुञ्ज भर्खरै बजारमा आएको छ । २६ छोटा छोटा रचनाहरुको यस कृतिलाई लघु रचना सङ्ग्रह नाम दिइएको छ । हुन पनि उनका रचनाहरु छ्यासमिस छन् । कुनै उत्तर आधुनिक समालोचक बोल्नु पर्दो हो त यस कृतिलाई विधाभञ्जन या त्यस्तै केही नामाकरण गरिदिँदा हुन् । कुनै रचना लघु कथा जस्ता छन्, कुनै रचना छोटा निबन्ध जस्ता छन् कुनै रचनामा कविता मिसिएका छन् कुनै रचना लघु संस्मरण भइदिएका छन् । विधागत शास्त्रबाट उम्किएका यी रचनाहरुलाई मलाई चाहिँ एक साहित्यिक मनको स्वतन्त्र उडान जस्तो लाग्यो ।

‘मेरो साहित्य यात्रा’ नामक संस्मरणात्मक रचनामा उदासी जीले पोखरामा हुने साहित्य कार्यक्रमहरुमा सरुभक्तसँग प्रत्यक्ष भेट हुने मौका मिलेर आफ्ना सिङ्गाने रचनाहरुको समीक्षा भएको उल्लेख गरेका छन् । ‘सरुभक्त’ र ‘सिंगाने रचना’ शब्दले आफ्नो साहित्य यात्रालाई लेखकले इङ्गित गर्न खोजे पनि त्यसको मिति उल्लेख छैन । त्यसैले कहिलेदेखि छक्कु उदासी नेपाली साहित्यमा साधनारत छिन् यसै भन्न नसकिए पनि यो कृति उनको पहिलो हो र उनी नेपाली साहित्यको एक अकिञ्चन भक्त पनि हुन् भन्नुपर्छ ।

प्रायः साहित्यको कखरा जुनै लेखकले त नभनुँ अधिकांशले सामान्य अवस्थामा सामाजिक विषय बस्तु, देशभक्ति या प्रेमका विषयमा लेखेर शुरु गर्छन् । सामाजिक विषय बस्तु आम मानिसले दिने प्रतिक्रियाहरु हुन्, देशभक्ति विद्यालयहरुमा घोकाइने शिक्षा भए भने प्रेम चाहिँ एउटा बालकले आमाको काख छोडेपछि एक्लो महसुस गर्दै प्रकृति या अन्य साथी–सङ्गी र यौनावेगात्मक सुखतृप्तिको मित्रप्रतिको अनुराग हो । छक्कु उदासी जीका प्रायः रचनाहरु पनि प्रायः यिनै तीन विषयउपर उधिनिएका छन् ।

'दशैँको बेला र दैवको लीला', 'दशैँ र अबोध फुच्चे' दुई कथा एउटै कथा हो, पात्र मात्र फरक । परिस्थिति पनि एउटै हो । गरिबीका कारण दशैँ खल्लो भएका धेरै कथा नेपाली साहित्यमा लेखिसकिएका छन् । त्यसैको निरन्तरता मान्न सकिन्छन् यी कथालाई । कलम बलियो कि तरबार, मानव सभ्यतामा सोधिँदै र वादविवाद प्रतियोगिताहरुमा बच्चाहरुलाई उभ्याइँदै आएकै हो । लेखिका उदासी निक्कै ढिलो ‘कलम र बन्दुक’ शीर्षक कथा लिएर यस वादविवाद प्रतियोगितामा उभिएकी छिन् । शायद यो बाल कथा पनि हुनसक्थ्यो तर लेखिकाले त्यता ध्यान दिनुभन्दा कथामा बन्दुकलाई विजेताका रुपमा उतारेकी छिन् । कलम एक बौद्धिक शक्ति हो र बन्दुक एक भौतिक शक्ति, बन्दुकले दुष्मनलाई परास्त गरेर आफ्नी आमालाई बचाउँछ कथामा, कलम चाहिँ दुष्मनबाट कुलेलम ठोक्छ ।

‘दुई घण्टे कहानी’ दुई घण्टा अवधिमा प्रकट स्वप्न वर्णन हो भने ‘किन गर्छौ श्रृङ्गार ?’ एक आलेख हो जसले कोमल हृदय नै नारी सौन्दर्यका रुपमा तर्क गर्दछ । ‘नौलो नाता’ एक मनोवाद जस्तो छ । जहाँ एक नारी पात्रले अपरिचित शायद पुरुष पात्रसँग अवचेतनात्मक आशक्ति दर्शाइरहन्छ । ‘रातो स्वेटर’ कथामा श्रीमान्ले श्रीमतीलाई आफैँले ल्याइदिएको रातो स्वेटर च्यातिदिएको छ । फलतः श्रीमतीलाई रातो स्वेटरमाथि स्थापित ‘मेरो’ स्वामित्व च्यातिएको अनूभूति हुन्छ । श्रीमतीले आफ्नो भरोसा, आस्था र विश्वास च्यातिएको महसुस त गर्छे तर त्यसलाई टुलुटुलु हेर्न समेत विवश छे ।

‘फुकेमाइलो’ चरित्रचित्रणका हिसाबले अरु रचनाभन्दा बलियो देखिन्छ । नेपालबाट जापान भासिएको, घर व्यवहार वास्ता नगरी बूढेसकालमा पनि कानमा टप कोचेर फुलेको केशमा खैरो दलेर साली नानी जिस्क्याउँदै हिँड्ने पात्र हो फुकेमाइलो । फुकेमाइलोलाई घरदेशको वास्तै छैन, आइफोनमै व्यस्त हुन्छ, त्यसैले लेखिका भन्छिन्, ‘‘यो विदेशमा आएर फुकेमाइलो जस्तो कोही नहुनु होला र फुकेमाइलोको देखासिकी झुक्केर पनि नगर्नु होला ।’’

‘मेरो गर्भमा भ्रूण हुर्किँदै’ कथाबाट लेखिकाको राजनीतिक दृष्टिकोण बुझ्न सकिन्छ । संविधान सभालाई आमा र नयाँ संविधानलाई भ्रूणका रुपमा यसका कथामा देखाइएको छ । संविधान सभा विघटनअघि लेखिएको कथा भएकोले बच्चा जन्माउन आतुर थिइन् आमा तर अबको अवस्थामा भने नजन्मदै बच्चाको हत्या गरिएको भाव थपेर पाठकले पढ्न सक्दछन् यस कथालाई । ‘काफल र एक अविस्मरणीय क्षण’, 'पुख्र्यौली घर र आमाको बुबू’ र ‘बाडुली लाग्दा’ लेखिकाका बाल्यकालका संस्मरण हुन् तर घटनामा मात्र आएका छन् । समय, स्थान र देशकालको वर्णन जीवन्त छैन । त्यै पनि पठनीय भने छन् । ‘म र मेरो साहित्य यात्रा’ तथा ‘मेरो साहित्य’ शिर्षकमा लेखिकाले आफ्नो साहित्य यात्राबारे बताउन चाहेकी छिन् । एउटै प्रसङ्ग दुई–दुई शिर्षकमा लेख्नुले लेखिका स्वयंले दुःख पाएकी छिन् र अनि पाठकले पनि । ‘सुबिल एक रुप अनेक’ सुबिल चरामाथिको लोक कथाको पुनर्लेखन हो । ‘विचार र अनूभूति’ लेखिकाले आफ्ना मित्र भुवनप्रसाद श्रेष्ठका पिताले जापान भ्रमणका क्रममा जापानको भौतिक विकास र नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई दाँजेर नेपालप्रति जनाएको सहानूभूतिलाई वर्णन गरेकी छिन् । ‘अभाव’मा श्रीमान्, श्रीमती र श्रीमान्को भूतपूर्व प्रेमिकासँगको भेटले श्रीमतीले श्रीमान् छोडेर हिँडेको कथा छ । ‘प्रेम दिवस’ कथामा दिवसकै दिन प्रेमीले आफ्नो प्रेम गुमाउँछ भने ‘नेशनल होलिडे’ कथामा कामदार लेखक ‘होलि डे’ समेत बिर्सन्छिन् कि खजना सकिएकोअलराम नबजेपछि दुई घण्टा ढिलो ब्यूँझिएकी कामदार अफिस जान हतारपतार गर्दा बल्ल साथीबाट फोनमा होलिडेको थाहा पाउँछिन् । यस कथाले वैदेशिक रोजगारका क्रममा रहेका मेशिनमय नेपाली कामदारको झल्को दिन्छ ।

‘बिर्खेको कसम’ एक व्यङ्ग्यात्म कथा छ । जाँडरक्सीको कुलती बिर्खेले एकदिन ढकीमा गुन्द्रुक कुटिरहँदा श्रीमती प्याउलीको आँखामा बलिद्रधारा आँशु देख्छ र आफूप्रति पछुताउन थाल्छ । श्रीमतीलाई मन थाम्न आग्रह गर्दै सबै जग्गा जमिन श्रीमतीको नाममा पास गरिदिने, आइन्दा सही बाटोमा हिँड्ने वाचा गर्दै ढिकी कुटिरहन्छ । गुन्द्रुक कुट्दा रायोको सागले पोलेर श्रीमतीको आँशु खसिरहेको उसलाई पत्तो नै हुँदैन । यस्तै ‘घुम्तीको चिया पसल’ कथा पनि रोचक छ । यस कथामा जुनुलाटीकी बतासे छोरी जुनकिरी हुन्छे । एकदिन घरमा पाहुना हूल आइपुग्छ । त्यही हुलमा जूनकिरीको बुबा पनि हुन्छ । पाहुना सत्कारका क्रममा जूनकिरीले दूध र चिनीको अभावमा रातो चिया भन्दै चिनी बेगरको फिका चिया पाहुनालाई खुवाउँछे । सबैले जूनकिरीको सुन्दरता हेर्दै चिया मिठो मानिमानी खान्छन् र बुबा पर्नेले जूनकिरीलाई हजार रुपैयाँ बक्सिस छोडेर जान्छन् । बाटामा उनीहरु आ–आफ्नो भागमा चिनी बेगरको चिया परेको भन्दै गुनासो गर्छन् ।

‘सुन्तलीको तिहार’मा वैदेशिक रोजगारमा भाइ गएपछि भाइटिका थाप्न नपाएकी दिदी सुन्तलीको कथा छ भने ‘गोरी’मा समाजमा नारी जातिले कुकुरको जतिको पनि सम्मान नपाएको चित्रण गरिएको छ । गोरी कुकुरनीलाई मानवीय सहानूभूति दर्शाउने क्रममा कथाकी नारी पात्रले समाजमा नारीको दयनीय अवस्थाबारेको कथा सुनाउँछिन् ।

राष्ट्रिय फूल फूल्दा साकुरा फुल्न सकेन’ पनि कथाजस्तै छ । २०११ मार्च ११ मा जापानमा सुनामीले निम्त्याएको विपत्तिलाई थोरै भए पनि छुन खोजेकी छिन् कथाकारले । जापनीजहरुले पुष्प उत्सवको रुपमा लिने साकुरा फुलेको अवसरमै सुनामी जस्तो विपर्यासलाई कथामा उतार्न खोज्नु कथाकारको प्रयास देखिन्छ ।

आँशुकुञ्ज भित्रका रचनाहरुलाई साहित्यकार कृष्ण धरावासीले ‘झिनो विषय उपरको उत्कृष्ट टिपोट’को खादा ओढाइदिएका छन् । धरावासीले भने झैँ उदासीका रचना भाषा र शैली परिष्कार उन्मुख देखिन्छ । किताब घरले प्रकाशित गरेको यस कृतिको मूल्य रु.१७५ रहेको छ । कृति बिक्रीबाट प्राप्त रकम असहाय तथा पीडितहरुको सेवामा समर्पित गर्ने लेखकको पुस्तकको पछिल्तिरको आवरणको भनाइबाट बुझिन्छ । अतः नेपाली साहित्यको एक सम्पत्ति सँगै यो कृति खरिद गर्नेका लागि समाजसेवामा काटिने सहयोग रसिदको ‘अद्र्धकट्टी’ नै माने हुन्छ ।

'लिम्बुवान मासिक'मा प्रकाशित, यहाँ पुनप्र्रकाशित।

छोरालाई अनुरोध

2012-10-13T00:38:00.003-07:00

मेरो छोरा !

तिमी हर प्रश्नका लागि जन्मशिद्ध हकदार हौ ।

त्यो बुढो हिमाल तिम्रो पुर्खा हो

त्यो गहिरो आकाश तिम्रो इच्छा हो

एक रुख अर्को रुख उफ्रिहिँड्ने

यो चञ्चले बतास तिम्रो प्राण हो

डोरी झुण्ड्याएजस्ता पारि पहाडका ती नागबेली बाटाहरु

तिम्रा स्वप्नहरु हुन् ।

तिम्रा दुई आँखा र

ती अनगिन्ती ताराहरु एउटै सन्तान हुन्

यो हिउँदभरिको हिउँ

यो ऋतुभरिको फूल

यो छिनभरिको इन्द्रेणी

र मैले तिम्रो गलामा दिएको पलभरिको चुम्बन

हाम्रो जीवन हो ।

तिमीलाई जसले जन्मायो, हुर्कायो

र यति कलकलाउँदो बनायो

ऊ धर्ती हो

ऊ तिम्रो अनि मेरो पनि आमा हो

मेरो प्यारो छोरा !

तिमी हर प्रश्नका लागि तयार होऊ

अफसोच !

पन्ध्र दिन हराउने पन्ध्र दिन उदाउने

त्यो बाँसघारीमाथिको जून ?!

क्यै क्यै नसोध...

त्यो किन कहिले दिउँसै उदाउँछ ?

त्यो किन कहिले हँसिया जस्तो हुन्छ ?

लाटा ! त्यो त्यस्तै हो..

किन ? भनेँ–

त्यो तिम्रो बुबाले बैँशमा गुमाएको प्रेम हो ।

एक मिनेट मौनधारण

2012-09-29T02:31:00.001-07:00

स्वप्निल स्मृति

संसारको सबैभन्दा सरल काम

ज्ञात/अज्ञात सहिदहरुप्रति

एक मिनेट मौन धारण गर्नु हो

सभा, सेमिनार या पोलिट्ब्युरोहरुमा

या राष्ट्रिय दिवसमा

स्वयं हत्याराहरु

सहिदहरुको श्रद्धाञ्जलीमा मौनधारण गरिरहेछन् ।

तस्करले जन्मदिनमा उपहार थमाएको

हिराजडित नाडी घडीमा उफ्रिरहेको सेकेण्ड काँटासँगै

गद्दार सरकार एक मिनेट कला प्रदर्शन गरिरहेछ

सहिदको रगत लत्पतिएको राष्ट्रिय झण्डा उचालेर

सहिदको आस्था–समाधिलाई सख्त टेकेर

राष्ट्रसेवकहरु मौन मौन

गम्भीर गम्भीर उभिरहेछन्...

संसारको सबैभन्दा कठोर काम

ज्ञात/अज्ञात सहिदहरुप्रति

एक मिनेट मौन धारण गर्नु हो

सार्वजनिक शौचालय वरिपरि

या सहर, सडक या गाऊँ, गल्ली, देउरालीमा

दुई हातले पेट थिचेर

मेरो देश

एक मिनेट उभिरहेछ ।

एक मिनेटमा

सहिद–स्वप्नले धर्ती विचरण गरिसक्छ

एक मिनेट भूइँचालो आयो भने सृष्टि अदलबदल हुन्छ

शासकहरुले ठण्डा दिमागले एक मिनेट सोचेको भए

इतिहास यस्तो हुँदैनथ्यो

हत्या गरिनुअघि सहिदहरुलाई

एक सेकेण्ड बाँच्ने फुर्सद दिइएन

एक सेकेण्ड गडबढ भएर

योद्धाहरु भुर्कुट भए...

मेरो हिमाल सृष्टिकालदेखि मौनधारण गरिरहेछ

यो एक मिनेट मौन धारणले के हुन्छ ?

हर एक मिनेट मौनधारणहरुमा

आधा मिनेट मलाई हाँस उठ्छ

आधा मिनेट मेरो मन रुन्छ ।

संसारको सबैभन्दा उत्कृष्ट नाटक

मेरो देशमा

ज्ञात/अज्ञात सहिदहरुप्रति हुने

एक मिनेट मौन धारण हो ।

सीतादेवी नेपाली...

2012-08-21T01:12:00.001-07:00

स्वप्निल स्मृति

भनिन्छ, सीतादेवी नेपाली

मात्र नेपाली हुन् ।

ठमेलको मसाज सेन्टरमा होस् या

लोकतन्त्र चौकको कुनै नयाँ हवेलीमा

नाङ्गो, घोप्टो, लम्पसार लोकतन्त्रलाई

घोडा चढेर तेल घसिरहेकी हुन्छिन्

लोकतन्त्रको लागि

जुनसुकै बेला नाङ्गो हुन तैयार छिन् ।

सीतादेवी नेपाली

बेलामौका परिचय बदलिरहन्छिन्

कहिले सीतादेवी सुब्बा

कहिले सीतादेवी राई

कहिले सीतादेवी शर्मा

कहिले सीतादेवी चौधरी

...भनिन्छ,

जस्ता पुरुषसँग ओछ्यान साटे पनि

एक नेपाली हुन् सीतादेवी !’’

सीतादेवी नेपाली

हप्ताहप्ता ठेगाना बदलिरहन्छिन्

कहिले बल्खु

कहिले सानेपा

कहिले कोटेश्वर

कहिले पूर्व

कहिले पश्चिम

.....भनिन्छ, सीतादेवीलाई सीमानै कटाउँदा पनि

नेपाल त तिनको छातीमै छ !

सीतादेवीलाई पार्टी/विचार/राजनीति/सत्ता मतलब छैन केहीको

मतलब छ फगत् आफ्नो लिपस्टिकको

यो देशका प्रायःप्रायः पार्टीका झण्डामा

सीतादेवीकै ओठका लिपस्टिकको रङ छ

यो देशका प्रायःप्रायः नेताका ओठमा

सीतादेवीको ओठको जोडदार दस्तखत छ ।

सीतादेवी खासमा को हुन् !

असनमा पर्यटकलाई राष्ट्रिय झण्डा बेच्ने व्यापारीलाई थाहा छैन

बसपार्कमा सीतादेवीकै पकेट मार्ने पकेटमारलाई थाहा छैन

सीतादेवीलाई पक्रने तर

उल्टै घुस मागेर जुस खुवाएर ठमेलको बजारमा निर्वाध छोडिदिने

सुरक्षा निकायलाई पनि थाहा छैन ।

कसैलाई थाहा छ कि सीतादेवी को हुन् ?!

कसकी छोरी, बुहारी, दिदी बहिनी, श्रीमति, सोल्टिनी हुन् !

धर्म के हो मस्जिद, मन्दिर, चर्च, गुम्बा जता पनि भगवान्हरुको प्रिय छिन्

जात के हो ?

कता हो थातथलो ?

कि ब्वाँसाहरुको राज्यमा सीतादेवीलाई

कुनै देवताले आकाशबाट सिधै उपहार खसालिदिएका हुन् ?

{२०६९, गरिमा मासिकको साउन अङ्कमा प्रकाशित छ।}

आकाशको कथा

2012-07-15T23:25:00.000-07:00

स्वप्निल स्मृति

उहिले त आकाश सा¥है नजिक थियो नि !

कस्तो शासै थुन्थ्यो,

त्यतिखेर त ताराहरु पनि खड्कुडा जत्रा देखिन्थे

घाम र जून त घुमाउने खेत भन्दा विशाल..

धर्ती खासै सुन्दर देखिँदैनथ्यो

ठूल्दिदी तरुनी पुग्दै गइन् र पो त !

ओखल कुट्दा

जहिल्यै मुसलको टुप्पामा ठोक्किने आकाश

मुसलको तीखो टुप्पोले लागेर

जून त खुर्पा भइसक्यो

ताराहरु पनि कुच्चिएर पाँच-छ कुने भएछ

हेत् यो आकाश पनि...

दिदीचाहिँ मुसलभन्दा अग्ली हुँदै गइन्

मस्त तरुनी दिदी

भाले खोज्दै नाच्ने मयुरलाई पक्रिन सक्थिन्

पेवा कुखुरा चार्ने घोर्लेस्याललाई उछिन्न सक्थिन्

तर यो आकाश चाहिँ जैल्यै मुसल ठोकी बस्छ हौ !

एक साँझ

मच्चिमच्ची किनामा कुट्दै थिइन् दिदी

आकाश अलिक तलतल झर्दै थियो

आकाशमा मुसल ठोक्कि गो

दिदीको पालो

रिसले मुसल उल्टाएर आकाशतिर ड्याम्म हानिपठाएको

झर्यामझुरुम फुट्यो आकाश

धर्तीमा उज्यालै उज्यालोको वर्षा भयो

घाम, जून, ताराहरु

धेरै टाढा

माथि माथि पुगे

र संसार यति फराकिलो भयो !

यति सुन्दर भयो !

सेतो भूत

2012-07-05T04:26:00.000-07:00

स्वप्निल स्मृति

चार्लीको जन्म सुनखानीमा भयो । काँचो सुन ओसार्दाओसार्दै आमाले उसलाई नरिवलको फेदमा जन्माएको थियो । चार पाउ टेकेर घिस्रिने लहरा ऊ जब रुखको विरुवाजस्तै ठाडो उभिने सक्ने भयो तबदेखि चर्चको सदस्य र सुनखानीको कामदारमा गनियो ।

साताको शनिबार सेता घोडामा सेता पादरी र आसेपासे साबाथ मनाउन सुनखानीमा आउँथे, लामो प्रवचन दिन्थे । एकदिन प्रवचन सुनिरहेको बेला चार्लीलाई अचानक आमाले पछाडिबाट तानिन् र कटेरो चर्चबाट बाहिर निकालिन् । खत्तरनाक सर्पले पछाडिबाट लखेटे जस्तै गरी आमाले चार्लीलाई भगाउँदै टाढाको गाउँ पु¥याइन् र लामो श्वास तानिन् ।

आमाले एकटक उभेर गाउँको बीचको नरिवल नै नरिवलले घेरिएको नरिवलको पत्ताले छाएको झुपडी हेरिरहिन् । चार्लीले चाहिँ आमाको नरिवलजस्तो अनुहारलाई मात्र हेरिरह्यो । आमा आँशु पुछ्दै थचक्क बसिन् र छोरालाई आफ्नो घर सेतो भूतले कब्जा गरेर सुनखानीमा धपाएको बताउँदै रुन थालिन् ।

बेलाबेला सुनखानीमा गोरो अनुहार कराइको कालो टोपले निधारसम्म छोपेका, हरियो रङमा सेतो बुट्टा खुलेका पोशाक लगाएका, घोडचढीहरु आउँथे । उनीहरुले घोडाको पछिल्तिर बोरामा कुनै जङ्गली जीव जिउँदै पोका पारेर ल्याएका हुन्थे । सुनखानीको चट्टाने भूइँमा जथाभावी फ्याँक्दा घोडाको नरम ढाडमा चल्मलाई मात्र रहेको बोरा यता पल्टन्थ्यो उता पल्टन्थ्यो । कुनै युद्ध जितेजस्तो बोरामा लोड गरेर ठीक पारिएको काँचो सुन घोडामा राखेर जब अलप हुन्थे घोडचढीहरु तब सुनखानीका कामदारहरु निस्कन्थे र पल्टिरहेका बोराका मुख खोल्थे । चार्ली सेतो भूतहरु बोरामा हुनसक्ने अनुमान लगाउँथ्यो र हेरिबस्थ्यो तर बोराको गर्भाशयबाट त धमाधम काला, गठिला तर रक्तमुछेल नाङ्गा युवतीहरुमात्र जन्मन्थे ।

चार्ली प्रत्येक साबाथमा सेतो भूत दर्शन गर्न भाग्दै गाउँ जान्थ्यो तर उसले कहिल्यै सेतो भूत देख्न पाएन । बा¥ह वर्षको हुँदा एकदिन नरिवलको झुपडीघरमा दन्दनी आगो बलिरहेको देख्यो । हेर्नै नपाई सेतो भूतलाई आगोले खाइदिएकोमा दुःख मान्दै सुनखानी फक्र्यो । झुपडी जलेको खबर आमालाई सुनायो । आमाले त सुनको डल्लैडल्लाले चार्लीलाई हिर्काउन पो थाली ।

‘‘तेरो बुबालाई सेतो भूतले मा¥यो चार्ली !’’

यति भनेर आमा मूच्र्छा परिन् ।

एक हप्तापछि साबाथमा आमा र चार्ली भागेर फेरि घर हेर्न गाउँ पुगे । झुपडी जलाइएको ठाउँमा पक्की इँटाका पिलरहरु ठठ्याइँदै थिए । सेता छाला भएका, चश्मा लगाएका मानिसहरु कम्मरमा हात राखेर कालाहरुलाई काममा खटाइरहेका थिए ।

‘‘दुष्ट सेतो भूतलाई चिन, चार्ली ! त्यसलाई बाँकी नराख !’’

क्रोधले भरिपूर्ण आमाले चार्लीलाई काँधमा थपथपाइन् र फनक्क फर्केर जङ्गलतिर लागिन् । आमाको जङ्गल प्रवेशले अचम्म भयो चार्ली तर बाटोमा सेता घोडा हिन्हिनाउँदै आइरहेका सेता बन्दुकधारीहरु देखेर चार्ली पनि जङ्गल प्रवेश ग¥यो ।

रातभर चाहार्दा चाहार्दा नदी पारिपट्टि जङ्गलले ढाकिएको एउटा ओढारमा सानो उज्यालो देखियो । चार्ली र आमा नदी तरेर अक्करको ओढारमा पुग्दा भव्य नाचगान भइरहेको थियो । ठूलो आगोको धुनी बालेर वरिपरि काला नै काला मानिसहरु भरुवा बन्दुक, तीर, भाला, वर्षा, धनु काँडसँग उत्तेजित भएर नाचिरहेका थिए । चार्ली र आमाको अचानक आगमनले नाच रोकियो, हतियारधारीहरुले चार्ली र आमातिर आफ्ना हतियार सोझ्याए । उनीहरु मात्र कमाण्डरको आदेश चाहन्थे ।

‘‘फ्रिडम !’’

लामो दा¥ही जुँगा भएका, गोलीका माला लगाएका अग्ला, खाइलाग्दा, कालोवर्णको मिस्टर फ्रिडम देखा परे । चार्ली र आमालाई आफूतिर बोलाए । सबैले हतियार तल पारे ।

विहान अरु हतियारधारीसँगै चार्लीले परेड खेल्यो । कमाण्डरले धनुको ताँदोलाई औँलाले बजाउँदै, त्यसबाट धुन निकाल्दै गीत गायो,

‘‘हामी चाहन्छौँ हाम्रो नरिवल

हामी चाहन्छौँ सुन जस्तै सुनौलो विहानी

हामी हौँ कालो हिरा

को हो हाम्रो घरमा आगो लगाउने ?

हामीले चिनिसक्यौँ...’’

कमाण्डरले चार्लीलाई धनु दियो । चार्लीले पनि गाउन थाल्यो ।

‘‘हामीले चिनिसक्यौँ....’’

आमाको छेउमा गएर चार्लीले गीत दोहो¥यायो । कमाण्डर खुशीमा मुस्कुरायो । थोरै भए पनि चित्त बुझाई आमाले र छोरोलाई कमाण्डरतिरै फर्काइ दिई ।

चार्ली कालाहरुको फौजमा गायक बन्यो । जङ्गली पातबाट सुमधुर धुन निकाल्नु, क्रान्तिको गीत गाउनु र कालाहरुलाई जगाउनु उसको काम थियो । उसको पात–वादन र गायनले काला, सेता सबै लट्ठ भए । सुनखानी, गाउँ, सहर सबैतिर पुगेर उसले मानिसहरुलाई जगायो ।

सेता र कालाहरुबीच भीषण लडाइँ चल्यो । चार्लीको आमा लडाइँमा मरिन् । आफ्नो आमालाई गोली हान्ने कमाण्डरलाई चार्लीले फायर त ग¥यो तर गोलीले दुष्मनको टोप मात्र उड्यो र सेतो तालुखुइले टाउको देखियो । अर्को फायर खोल्दाखोल्दै टोप छोडेर भाग्यो तालुखुईले ।

लडाइँ दुई दशकभन्दा बढी लम्बिएला जस्तो भयो । सुनखानी, कलकारखाना गाउँ गाउँबाट कालाहरु उठे । लडाइँमा कसैको हार–जीत भन्दा पनि दुवै पक्ष सखाप होला जस्तो भयो । चार्लीले पात वादन र गायनमा शान्तिलाई पनि मिसाउन थाल्यो । उसले आमाको मृतआत्माको शान्तिका लागि गीत लेख्यो,

एक गोलीले मरेको मानिस

हजारौँ गोलीले नि बाँच्न सक्दैन भने

मर्नु मार्न किन करोडौँ गोली खर्च गरी रहेछौँ !

मानिस आफैँ मर्न सक्षम छ !

मानिस आफैँ बाँच्न सक्षम छ !

युद्धरत दुई पक्षबीच समानताको सहमति भयो । सहमति हुनुमा चार्लीको शान्तिकामी गीति अभियानको अवश्य भूमिका थियो । काला र सेताहरुको ठेक्पा सरकार बन्यो । सरकारले चार्लीलाई शान्ति गीतका लागि दुई दर्जन तोप सलामी दिएर सम्मान ग¥यो । तर चार्लीको आत्मामा पटक्कै शान्ति थिएन । उसलाई आफ्नो बाल्यकालका काला स्मृति, लडाइँ र आमालाई गुमाउनु पर्दाको पीडाले तर्साइरह्यो ।

चार्ली एकदम निराश भयो । आमाले सुनाएको सेतो भूतको सम्झनाले सताइरह्यो । ऊ एकदिन पत्रकार मारिया सहित सहरबाट गाउँ गयो । मारिया चार्लीको जीवनमा आधारित एक रिपोर्ताज बनाउन आतुर थिई । चार्ली सानोमा देखेको आफ्नो घरजग्गामा बनिरहेको बिल्डिङ र वरिपरिको नरिवलबारीमा पुग्यो । सुनौलो रोगनले लिपिएको बिल्डिङ को आँगन टेक्नेवित्तिकै बालापनमा देखेको दन्दनी झपुडी जलिरहेको दृष्य चार्लीको आँखामा नाच्न थाल्यो ।

चार्लीको शान्ति गीत गाउँदै एउटा गोरा, तालु खुइले मोटाघाटा मानिस बिल्डिङ घरको तलाबाट ओर्लियो । उसले चार्ली र मारियालाई दोश्रो तलाको सिटिङ रुममा लग्यो । सबैभन्दा पहिले चिसो तातो सोध्यो । मारियाले केही नखाने सङ्केत गरिन् बरु डायरी झिकिन् र कलम जोत्न थालिन् । चार्लीलाई एक प्याक रक्सी र चुरोट थमायो । तालुखुइलेले आफ्नो परिचय दियो, ऊ अवकाश प्राप्त जर्नेल अक्टर रहेछ । अक्टरको तालु ठम्याएर चार्ली एकाएक मौन भयो । सल्काउँदै नसल्काइएको चुरोट औँलाले चेपेर मुखमा पु¥याएर बसिरह्यो । मारिया अहिलेसम्म नपल्टिएको चार्लीको जीवन कहानीको भर्जिन पृष्ठ पल्टने अवसर गम्भीरतापूर्वक् पर्खिरहेकी थिई । अक्टरले नरम भाषामा चार्र्लीलाई परिचय मागिरह्यो ।

चार्लीले आफ्नो परिचय दिनै सकिरहेको थिएन । चार्लीका आँखा रसाएजस्तै गरे । चार्लीले आफूलाई सम्झायो,

‘‘चार्ली !’’

चार्लीको मुखबाट शब्दमात्र खसेको के थियो, भूपू जर्नेल कयौँ वर्ष खोजेको मानिस भेटेजस्तै उत्तेजित हुँदै खुशीमा मुस्कुरायो–

‘‘वाउ चार्ली !!’’

रातो धर्का

2012-06-28T07:14:00.002-07:00

स्वप्निल स्मृति

कवि इच्छुकको बारेमा सम्झन लायक ‘ठूल्ठूला’ प्रसङ्गहरू नहुने नै भए । २०५८ सालताका म एउटा सानो ‘कमरेड कवि’ त्यसमा पनि अन्तर्मुखी । जिब्रोमो ‘चिप्लो पदार्थ’को कमी भएको म ठूल्ठूला कमरेडहरुसँग त्यति सजिलै घुलमिल हुनै सक्दिनथेँ । दुई चार भेटमा कवि इच्छुक मलाई अत्यन्त ‘सामान्य’ लागेका हुन् । मलाई यसो लाग्नुमा उहाँका 'पेरिफेरी'मा ठूला क्रान्तिकारीहरू हुनुले पनि होला । जसरी जेठअसारको आकाशमा खडा हुने वादलको पहाडमुनि पहाडहरु सामान्य लाग्छन् ।

२०५७ सालमा म आर.आर. क्याम्पसको रात्रीकालीन विद्यार्थी । पत्रकार हुन्छु, कवि हुन्छु भनेर धनकुटा पढ्दापढ्दै भागेर आएको । २–३ महिना लोकन्थलीमा बन्दै गरेको पूर्व मन्त्री तथा त्यसबेलाका कांग्रेस नेता ढुण्डीराज शास्त्रीको घरमा बालुवा चाल्ने काम गरेँ । दिउँसो चार बजेसम्म बालुवा चाल्थेँ, त्यसपछि पानी तान्ने मेशिनमा ‘लाइन’ जोड्थेँ । खुब् तेजले इनारको पानी तान्थ्यो पाइपले । हातमुख हतार–हतार धोएर त्यतिकै तेजमा डेरातिर हानिन्थेँ । कौशलटारको डेरामा लुगा फेरेर ‘सात नं.’ बस समात्थेँ । ममा कविता र राजनीतिको आशक्ति सानैदेखिको हो । आर.आर. क्याम्पस त हो, विद्यार्थी राजनीतिले पढाइ नै हुँदैनथ्यो । फेरि त्यैताका स्ववीयु निर्वाचनको गरमागरम समेत ।

माओवादी, धनकुटा पढ्दा अलिअलि जानेको हुँ । नौलो विहानी, जनादेश, जनआव्हान साप्ताहिक धनकुटामा पाइन्थे । काठमाडौमै रङ् पेन्टरको काम गर्ने तर परीक्षा दिन धनकुटा धाउने एक दाइ थिए, डोलेश्वर चेम्जोङ । दाइले पढाइमा गाउँमा कमाएको सुनाम आर्थिक अभावले पूरा गर्न पाएनन् । भैरवनाथ गणले सामूहिक बेपत्ता पारेका सूचीमा डोलेश्वर लिम्बु भनेर उल्लेख छ अहिले । उनै दाइ डोलेश्वर र म जनयुद्धबारे गफ हान्थ्यौँ । बेलाबेलामा अहिलेका माओवादी युवा नेता हेमराज भण्डारी पनि आउँथे । त्यतिखेर उनी नेकपा मसाल दिननाथ शर्माको विद्यार्थी सङ्गठनका नेता थिए । धनकुटाबाट माओवादी खोज्न म काठमाडौ पसेको थिइनँ । तर संयोग आरआरमा माओवादी भेटियो । क्रान्तिकारीले एक बेलुकी नाइट शिफ्ट कमिटी गठन ग¥यो, म पनि त्यसको सदस्य भएँ । अर्ध भूमिगत रुपमा सङ्गठन बनाउने, पोस्टरिङ गर्ने र राति राँके दौड जुलुशहरू निकाल्ने गरिन्थ्यो । कति साथीहरुलाई पुलिसले बैठकबाटै समातेर लैजान्थ्यो । हामी नारा लगाउँथ्यौँ, ढुङ्गा र इँटा हान्थ्यौँ, ‘‘पाल्तु कुकुरहरु मुर्दावाद् !’’ यही क्रममा आरआर क्याम्पसमा आगजनी समेत भयो ।

कवि इच्छुक, त्यतिखेर राजविराज कारागारमा हुनुहुन्थ्यो । ललितपुरको भट्टेडाँडामा माओवादीले चौकी आक्रमण गरेको समाचार जनादेश साप्ताहिकमा प्रकाशित गरेको निहुँमा सरकारले ०५६ साल वैशाखमा पक्राऊ गरेको थियो । ‘किलो सेरा टु’, ‘कर्डन एण्ड सेर्च अभियान’, ‘थवाङ’ ‘जेलवाङ’, ‘बेथान’ ‘जलजला’, ‘सिस्ने’ ‘अनेकोट’ जस्ता शब्द काठमाडौमा खुब् स्थापित थिए । यी शब्दहरु शायद काठमाडौले पहिलोपटक सुनेको हुनुपर्छ । यी शब्दमा उत्पीडित जनको सङ्गठित सङ्घर्षको उद्वेलन तरङ्गीत थियो । म चाहिँ जनादेशको छैटौँ पृष्ठमा छापिने कविता र गीतमा विष्फोट हुन्थेँ । सानोमा बैरागी काइँलाका कविता पढेकोले जनादेशका कविता मेरो लागि ‘एम्बुस’ नै थियो, छोयो कि पड्किहाल्ने । मलाई थाहा छैन, नेपाली साहित्यका पण्डितहरुले जनयुद्धकालीन कविताहरुलाई कसरी लिइरहेका छन् ! तर ती कवितामा भयङ्कर शक्ति छ । ती कविताहरु फेरि पनि कुनै दिन पड्किन सक्छन् । समाज राजनीतिक दृष्टिले नेपाली कविताले त्यो नवीनता, त्यो शक्ति पहिला कहिल्यै प्राप्त गरेको थिएन । मैले पढेका त्यस्ता कविताका सर्जममध्ये एक थिए कृष्ण सेन इच्छुक ।

हरेक महिना नेपाल ल क्याम्पसमा हुने साहित्य सन्ध्यामा जान्थेँ । जहाँ माले समर्थक साहित्यकारहरु सक्रिय थिए । एमाले समर्थकको साहित्य सन्ध्या आरआरमा हुन्थ्यो तर हामी माओवादी समर्थक चाहिँ ल क्याम्पसमै जान्थ्यौँ । कारण त्यहाँ अलिक क्रान्तिकारी कविता सुन्न र भन्न पाइन्थ्यो । कोही कोही कवि मित्रहरु चाहिँ दुवै कार्यक्रम भ्याउँथे । इच्छुकलाई मैले त्यहीँ हो पहिलोपल्ट देखेको । उक्त कार्यक्रममा उहाँले ‘जेल’ कविता वाचन गर्नुभएको थियो । भर्खरै जेलबाट मुक्त हुनु भएर होला निधारमा रातो अविर लगाइदिएर मञ्चमा कविता वाचनको लागि आयोजकले डाकेको थियो ।

‘‘कुनै अनाम देश होस्

अथवा प्रिय स्वदेश होस्

के फरक प¥यो र ?

मित्र, उत्पीडित समाजमा पददलित जिन्दगी

जहाँ बिताउनु परे पनि त्यो जेल हुन्छ ।’’

मसिनो र तर तिक्खर स्वरमा उहाँको त्यो कविता वाचन मेरो लागि पहिलो र अन्तिम समेत भइदियो । ‘इतिहासको यस घडीमा’ सङ्ग्रहका कविता कौशलटारको साँघुरो डेरा, अभावमा बाँचेको म र डोलेश्वर दाजु जस्ता कविताका पारखीले वाचन गर्दा संसार जितेजस्तो शास आउँथ्यो र उहाँप्रति त्यसैत्यसै प्रेम जागेर आउँथ्यो । २०५८ सालमा उहाँको ‘बन्दी र चन्द्रागिरी’ लामो कविता प्रकाशित भयो । बागबजारको एक पुस्तक पसलमा किन्नुभन्दा अघि उभिएरै पढिसकेँ । पढिसक्दा साँच्ची साम्यवाद आउने रै’छ भन्ने विश्वास पैदा भएको थियो ।

युद्धविरामको अवस्था थियो । म शान्तिनगरमा एक पन्जाबीको गार्मेन्टमा पाले काम गर्थैँ । लामो कपाल पालेका, रातो गाडीमा सवार पञ्जाबी साहु प्रकाशचन्द्र लोहोनीका बहिनी ज्वाइँ हुन् भन्नेसम्म सुनेको हुँ । चेम्जोङ लिम्बु भएकाले गार्मेन्टका कामदारहरु मलाई ‘‘च्याङ’’ भनेर बोलाउँथे । त्यसमा पनि गार्मेन्टको रेखदेख गर्ने जनार्दन भाइले त सा¥है नै ‘च्याङ’ भनिबस्थ्यो । म विद्यार्थीबाट पूर्णकालीन कार्यकर्ता हुने तरखरमा थिएँ । आन्दोलन क्याम्पस–क्याम्पस चलिरहेका थिए । दिशाबोध मासिकमा मैले ढुङ्गा हानिरहेको तश्विर प्रकाशित भयो । जनार्दनले ‘‘इः च्याङको फोटो भनेर’’ साहुलाई देखाएपछि सङ्कट प¥यो । त्यै मौकामा म पूर्णकालीन कार्यकर्ता भएर किर्तीपुर क्षेत्र गएँ । निजी विद्यालयमा शुल्क मिलान गर्नु, सङ्गठन बनाउनु र समाचार रिपोर्टिङ गर्नु थियो मेरो काम । पत्रकारिताको विद्यार्थी भएकाले म पत्रिकामै काम गर्न चाहन्थेँ नै ।

०५८ सालको भदौबाट प्रकाशन हुन थाल्यो जनदिशा दैनिक । त्यसपछि मेरो कवि इच्छुकसँगको भेट समीपियो पनि के भन्नु ! उहाँ कार्यालयमा पातलो मात्रै आउनुहुन्थ्यो । आफ्नै स्वभावले गर्दा अभिवादन साटफेरसँगै आउने ‘हाइहेलो’ बाहेक त्यस्तो अन्तरङ्ग केही भएन । भित्र मनमा मात्र थाहा थियो, ‘‘कृष्ण सेन इच्छुक महान् कवि हो तर कति सरल, कति सौम्य । बोलाउँदा नि केही बिगारिएला कि जस्तो ।’’

दशैँताका म गाऊँ गएँ । जनदिशा कार्यालयमा फोन गर्दा पो इच्छुक दाइसँग बोल्न पाइयो । उहाँले उताका केही ‘फिचर’ पनि ल्याउनु भन्नुभयो । अहिले सम्झिँदा लाग्छ, शिकारु पत्रकारलाई दिइने ‘होमवर्क’ नै फिचर हो । गाउँमा बाक्लै माओवादी प्रभाव थियो तर मैले कुनै फिचर उठाउन सकिन । ०५८ साल मंशीर ८ गते राति हामी जनदिशा दैनिकको कार्यालय ज्ञानेश्वरमै थियौँ । युद्धविराम भङ्ग भएर दाङ सदरमुकाम घोराहीमाथि आक्रमण भयो । साथीहरुले फोनबाट रिपोर्टिङ गरे । फोनमा त लडाइँ चलिरहेको सुनिन्थ्यो । त्यसको भोलिपल्ट बेलुकी जस्तो लाग्छ, जनदिशा कार्यालयमा सेतो पोशाकमा प्रहरीहरु आए र शीव तिवारी लगायतलाई पक्राउ ग¥यो । कमलकुमार ए.सी. र म बाहिर निस्कियौँ । त्यसपछिको स्थिति कहालीलाग्दो भयो । किनभने सङ्कटकाल लाग्यो । तीन महिने सङ्कटकालमा पनि जनादेश निस्कन्थ्यो । प्रभात चलाउने र म लगायत कोठामा हप्ताहप्ता दिनसम्म भोकै रहन्थ्यौँ । जनादेश आइपुग्थ्यो, विभिन्न सञ्चार गृहमा लुकाएर पु¥याउँथ्यौँ ।

फेरि तीन महिना सङ्कटकाल थपिँदा पशुपति गौरीघाटमा नवराज पुडासैनी र मलगायत सेल्टरमा बस्थ्यौँ । विना तालिम पनि हामी काठमाडौमा ‘साना’ फौजी कार्वाही ग¥थ्यौँ । यसै क्रममा माछापोखरीमा भिजिलान्तेहरुले पुडासैनीलाई समाते । म गौरीघाट सेल्टरमा फर्किँदा कोठा खानतालसी भइसकेको थियो । इच्छुकका सङ्ग्रह, मेरा कविताका डायरी र नागरिकता केही थिएन । कोठालाई नराम्ररी भुत्ल्याइएको थियो । घरबेटी दिदी रुनु भयो । विद्यार्थी हौँ भनेर एउटै परिवारजस्तो गरेर बसेका थियौँ । कहाँ बस्ने केही टुङ्गो भएन । थाँती राखेको आइ.ए.को दोश्रो वर्षको परीक्षा झल्झली सम्झिन थालेँ । कहाँ जाने ? नेता गणेश रेग्मीलाई पेजर गरेँ र विदा मागेँ । एउटा पोलिथिनको झोलामा केही लुगा लिएर फेरि दाजु डोलेश्वर लिम्बुको डेरा कौशलटार फिर्ता भएँ ।

पार्टी सम्पर्क हुन सकेन । परीक्षा दिएँ । जनआस्था खुब् पढिन्थ्यो । जनादेश, जनदिशा त पढ्न पाउने स्थिति नै थिएन । मलाई लाग्थ्यो म बाहेक काठमाडौमा कसैलाई पनि बाँकी राखेको छैन । अब म क्रान्तिकारी निराशावादमा फसिसकेको थिएँ । बेलुकी भएपछि ढल्ने गरी ‘भक्तपुरे’ लगाउँथेँ । भट्टिपसलमा पनि कोही नौलो मानिस देखियो भने ‘सिआइडी हो कि’ जस्तो लाग्थ्यो । ०५९ जेठतिर हुनुपर्छ, जनआस्थाले इच्छुकलाई महेन्द्र पुलिसमा चरम यातना दिएर चोभारमा दोहोरो भिडन्त भएको नाटक गरेर हत्या गरेको समाचार प्रकाशित ग¥यो । मैले त्यसलाई सजिलै विश्वास गरेँ । किनभने दुश्मनको निष्कृष्टता मैले पनि अलिअलि बुझैकै थिएँ । बेलुकी भट्टिपसलबाटै मनमनै महान् कविलाई श्रद्धाञ्जली दिएँ । महान् कविकै स्मृतिमा माले अखिलले आयोजना गरेको राष्ट्रिय कविता प्रतियोगितामा सहभागी भएँ । कविताले दोश्रो पुरुस्कार जित्यो तर वाचनको क्रममा ‘महान् सहिद कृष्ण सेन इच्छुकलाई समर्पित’’ भन्ने मेरो समर्पण वाक्य चाहिँ रातो धर्काले स्वाट्ट काटिएको थियो ।

[वर्ष ३० पूर्णाङ्क २०३ जेठ-असारमा २०६९ तछलाथ्व/तछालागाः ने.सं.११३२ मा मूल्याङ्कन मासिकमा प्रकाशित संस्मरण]

गीत

2012-06-16T04:25:00.000-07:00

स्व.स्वप्निल स्मृति

अलिक पर, धेरै पर, पर-- पर--- नहोस् किन

मानिस बाँचिदिए त आश हुन्छ है

आफूलाई नै मारिदिने आत्माहरु नहोस् किन

जिउँदोहरुलाई त धेरै धेरै माया लाग्छ है

बायाँ मात्र सम्झिए दायाँ चन्द्रमाले बाटो काट्छ है

माया भन्ने चिजलाई, सम्झे एकोहोरो, दिलै फाट्छ है

टुटे पनि ऐनाले त बरु फाल्टै फाल्टै होस्

प्रतिविम्ब देखाउँछ है दुरुस्तै...

माया लाउनु गुमाउनु त्यस्तै त्यस्तै है

आफूमात्र सम्झिए यस्तो एक्लो, एक्लो, एक्लो भइन्छ !

चारैतिर फर्केर हेरे जिन्दगीमा मुस्किल के छ र !

घट्छ बढ्छ चन्द्रमा त औँशी-पूर्ने अनुसार

चाँदनी चाहिँ थो-थोरै चुहिरन्छ है

जीवन जीउनु विताउनु त्यस्तै त्यस्तै है

गीत

2012-06-07T21:04:00.000-07:00

स्व.स्वप्निल स्मृति

खोलानाला, डाँडाकाँडा, फाँटलाई मात्र देश मान्नेलाई

सुनाई देऊ नदीभन्दा लामो तिम्रो कहानी

चिनाई देऊ हिमाल भन्दा अग्लो तिम्रो चिनारी....

फूल्छ, झर्छ, फेरि फुल्छ जस्तो लाली गुराँश

तर तिमी यस्तो फूल, फूल्छौ बा¥हैमास

चलाई देऊ फूलभन्दा मिठो तिम्रो सुवास

सुनाई देऊ देशभन्दा आदिम इतिहास

को हो देश चुस्ने यहाँ को हो देशद्रोही

तिम्रो चोखो भावनामा शङ्का गर्छ कोही

डाँफे चिन्ने, मयुर चिन्ने, मान्छे नचिन्नेलाई

देखाई देऊ मानिसको कस्तो हुन्छ चिनारी !

गीत

2012-04-29T23:19:00.000-07:00

स्व. स्वप्निल स्मृति

ओहो जिन्दगी !
मेरो जिन्दगी !!

झन्नैले मैमारेको दुःखहरुमा
खुशीले िसंगारेको सुखहरुमा

कैले लाग्छ धेरै धेरै धेरै गर् हुँगो
कैले लाग्छ केही केही केही हैन यो

मेरो जिन्दगी !

मृत्युले लखेटेको भेटिनहालेको
गएको गएकैछ पुग्ने कहाँ हो !

अन्धाधुन्द बाँचेको कि जानाजान हो

सियो जत्रो खुशीमा नि बहुत् रमाएको

ओहो जिन्दगी !
मेरो जिन्दगी !!

लोकतन्त्र पोइजन

2012-03-31T22:40:00.001-07:00

स्व.स्वप्निल स्मृति

हरन लगाउँदै कुम्मायक कुस्सायकलाई

फिकुले डाँडा थर्किने गरी

नाच्दै 'उलाला…उलाला'

आइपुग्यो गाडी गाउँमा

स्वप्नमा गाडी देख्दा कुम्रेक लाग्ने गाउँमा

यसपल्ट त साँच्ची गाडी आइपुग्यो !

गाडीको प्रतीक्षामा तेर्सा परेका बूढापाका

किताबमा मात्र गाडी चढेका बालबालिका

गाडी-बाटो खन्दाखन्दा हत्तु युवायुवती

घर-घरबाट निस्के फूलमालासँग…

स्ट्रेट कपाल हल्लाउँदै, निधारमाथिको कालो चश्मा मिलाउँदै

घुँडासम्म आउने टप बुट लगाएको लोकतन्त्र

फुत्त उफ्रियो छतबाट

बस्तीतिर एक फनक लायो नजर

र, थुक्यो पिच्च !

लोकतन्त्रलाई सबसे पहिले

अभिवादन गर्यो ठेकेदार खड्गप्रसाद निरौलाले

त्यसपछि पालैपालो सेवारो टक्राए गाउँलेहरुले

लोकतन्त्र र ठेकेदार निरौला

झण्डै एकघण्टा गोप्य बात मारे

मौका यही थियो

गाउँलेले गाडीलाई घुमीघुमी हेरे/छोए

गाडीको झ्यालमा टाँसिएको

पोस्टरको हिरो-हिरोइनको नमस्कारलाई समेत झण्डै फर्काए !

ठेकेदार निरौलाले घर-घर डुलायो लोकतन्त्रलाई

स्वास्थ्य, शिक्षा, गाँसबाँसबारे रिपोर्ट उठायो

आदिवासी आमाहरुलाई एक-एक प्याकेट कण्डम थमायो

देउताले समेत जाँड खाने घरमा

कोकाकोला बाँड्यो

चाउचाउ बाँड्यो…

कण्डमको हवाइजहाज उडाएर बच्चाहरु बुरुकबुरुक उफ्रिए

गाउँलेले पहिलोपल्ट थाहा पाए- कोकाकोला र कोला फरक रहेछ

एउटा चाउचाउ उमाल्दा एकभाँडा भयो

तर भोक मेटिएन गृहणीहरुको

सबासाम्माङ मात्र बस्ने सुन्तला बारीमा, कोलाबारीमा

ताम्भुङ्ना पिङ खेल्ने जंगलमा

वरक्मा नुहाउने खोलामा

लोकतन्त्रलाई निस्फिक्री घुमाउँदा ठेकेदारले

सोचे गाउँलेहरुले-

'ला…अब …

यसलाई देउता लाग्छ/रगत छाद्छ

बिना धूपबत्ती

-जल टेक्यो यसले

-जमिन टेक्यो यसले

-जंगल टेक्यो यसले'

तर उल्टै गाउँलेहरु विराम परे

'हस्पिटल !' यति बोल्यो लोकतन्त्र

खाँदाखाँद गाडीमा चढाइए बिरामीहरु

नअटेकाहरु गाडीको अघिपछि झुण्डिए कीरैसरी सिस्नुका

छतमा सुसेली हाल्दै हात हल्लायो लोकतन्त्रले

गाउँ छोड्यो गाडीले

ह्वार्रह्वार्र रगतजस्तो कोकाकोला र चाउचाउ बमिट गराउँदै विरामीहरुलाई ...

गाउँलेहरुले सोधे ठेक्केदारलाई-

'के भयो कोकाकोला र चाउचाउ मात्र खाएका थिए !'

ठेक्केदार गम्भीर भयो -

'देउता लाग्यो !

गाउँलेहरु अचम्भित भए-

'देउता त लोकतन्त्रलाई लाग्नुपर्ने हो !!'

ठेक्केदार मुस्कुरायो-

' जल, जंगल, जमिनभन्दा ठूलो देउता हो लोकतन्त्र !'

'भाषिक, साँस्कृतिक साम्राज्यवाद हावी छ'

2012-02-27T04:25:00.005-08:00

'भाषिक, साँस्कृतिक साम्राज्यवाद हावी छ'

कवि स्व.स्वप्नील स्मृतिको असली नाम सनमान चेम्जोङ हो । लिम्बुवानको पाँचथर स्याब्रुम्बाका कवि चेम्जोङको 'रंगैरंगको भीर'२०६१ र 'वाडुली र सुदुर सम्झना' २०६८ कविता कृति ल्याएका छन् । युवाकवीमा छुट्टै पहिचान बनाएका कवि चेम्जोङसँग साहित्यका विभिन्न विषयमा 'द गोर्खाज'का लागि युवराज लिम्बूले गरेको कुराकानी

नेपाली साहित्यको पछिल्लो प्रवृत्तिबारे तपाइँको दृष्टिकोण के छ ?

-नेपाली समाजको विविधता साहित्य र चलचित्र माध्यममा थोरै भए पनि प्रतिविम्बित हुन थालेको छ । यसको मिहीन रुपमा उठान हुँदै जानेमा आशा गर्न सकिन्छ । सचेत लेखकहरु त्यतातिर उन्मुख हुँदै गएका छन् । पछिल्लो चरणमा आएका आख्यान र कविताहरुमा एक भूइँ तहको पाठकले आफू र आफ्नो अनुहारलाई भेट्टाउन सक्दछ । राजन मुकारुङको हेत्छाकुप्पा, युग पाठकको उर्गेनको घोडा, नारायण ढकालको प्रेतकल्प, नयनराज पाण्डेको उलार जस्ता कृतिमा सीमान्तीकृत वर्गको जीवन चित्रित छ । कवितामा बैरागी काइँला, श्रवण मुकारुङ, भूपाल राई, हाङयुक अज्ञात, उपेन्द्र सुब्बा, प्रगति राई लगायतले विगत्मा राज्यसत्ताले कुनातिर धकेलिदिएको जीवन सौन्दर्यलाई नेपाली साहित्यको केन्द्रमा ल्याइरहेको देखिन्छ । यो लहर अन्य आदिवासी जनजाति मूलका लेखकमा पनि सर्दैछ ।

विभिन्न वादहरु, आन्दोलनहरु आएका छन् । त्यसको मनोविज्ञान कुनै न कुनै रुपमा हाम्रो विविधतायुक्त समाजको चरित्रमा नै ठोक्किएका छन् । लेखकहरुलाई लेख्नको लागि कुनै बन्देज नभएकोले कतिपय लेखक सीमाभन्दा बढी भड्किएको पनि देखिन्छ । प्रविधिको विकासले साहित्य विश्वव्यापी भएको छ । डायस्पोराबाट नेपाली साहित्यले आर्थिक लगायत सिर्जनात्मक क्षेत्रमा फाइदा उठाएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक जात्रा र महोत्सवहरु बढेका छन् ।

भाषा-शैलीगत दृष्टिले सर्वाधिक पाठकमैत्री र ग्राह्य पनि अहिले लेखिएका साहित्य नै हो कि ! किनभने अमूर्त लेखनले विदावारी पाएको छ । एक्काइसौँ शताब्दिको लेखक नबुझिने भाषामा गन्थन गर्दैन । मुन्धुम फलाक्ने फेदाङ्बा र सप्ताह पुराण भजाउने पण्डितले जस्तो बुझ्न कठिन भाषामा होइन कि सहज र सरल भाषामा लेखकले पाठकसँग साक्षात्कार गरिरहेको छ ।

उत्तरआधुनिकतावादलाई नेपाली साहित्यको पछिल्लो प्रवृत्ति र उपलब्धि हो भनेर दावा पनि गरिन्छ साँचै हो ?

मैले नेपाली साहित्यको अहिलेको समग्र अवस्था बताएको हुँ । प्रवृत्ति र उपलब्धिमा आआफ्नै दावाहरु रहने भए । सामन्तवादबाट नेपाली समाज बल्ल पुँजीवादी चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ । मुलुक भर्खर धर्मनिरपेक्ष भएको छ । यहाँको विविधतालाई बल्ल स्वीकार गरिएको छ । उत्तरआधुनिकतावादले भन्ने महाआख्यानको अन्त्य, लेखकको मृत्यु, विनिर्माण, अनिश्चिता के के भन्ने छ नि …।sे त्यतातिर गइरहेको छ नेपाली साहित्य र समाज म त एउटा उन्नत समाज र सभ्यताको निर्माणमा जुटिरहेको देख्छु । नेपालमा जे जे नयाँ हुन्छ त्यो सप्पैलाई कि उत्तर आधुनिकतावादको घानमा कि माओवादमा हाल्नु ठीक हुँदैन । अरुलाई पनि त केही छोडिदिनुपर्ला ।

तपाइँको लेखनलाई उत्तरआधुनिकतावादी पनि भनिन्छ हैन ?

मेरो लेखनको उद्देश्य सामाजिक रुपान्तरण हो । नेपालमा जुन बेथिती, विसंगति अन्तरविरोध छ । जुन सामाजिक न्याय दूरावस्थामा छ । म त्यसको विपक्षमा लेखिरहेको छु । उत्तरआधुनिक रोबोट होइन म एक 'नेचुरल' मानिस हुन चाहन्छु । लक्ष्य सहितको समाज परिवर्तनमा विश्वास गर्छु ।

तपाइँको नामको 'स्व.'लाई रोला बाँथको लेखकको मृत्युसँग दाँज्नु सही हो ?

उत्तरआधुनिकतावादमा मृत्यु घोषणाको श्रृंखला छ लेखकको मृत्यु, इश्वरको मृत्यु, इतिहासको अन्त्य । उत्तर आधुनिकतावादकै मृत्युको घोषणा गर्न मात्र बाँकी छ । मैले स्व. ख्यालख्यालमा लेखेँ । पछि थुप्रै अन्य लेखकहरुले पनि लेखे । तर उनीहरुले त ख्यालख्यालमा लेखेका होइनन् । मलाई लाग्छ 'फलो' गरे ।

मैले तर्क बनाएको छु मरेपछि कोही पनि स्वर्ग या नर्कमा पुग्दैन । यही प्रकृतिमा सामेल हुन्छ । मरेकाहरु सबैको नाम अगाडि 'स्व.' लेख्ने चलन छ । 'न.' भनेको 'नारकीय'त कसैका नामअगाडि पाइएको छैन । त्यसैले मैले चाहिँ जिउँदै स्व. लेखेको हो । पाठकहरु नझुक्किए हुन्छ म मरेको छैन आफ्नै स्वर्गमा छु । स्व. रोला बाथको लेखकको मृत्यु फरक कुरा हो । कुनै पनि पाठ लेखिसकेपछि लेखकको मृत्यु हुन्छ । अथवा त्यो पाठमा उसको नियन्त्रण गुम्छ । लेखुन्जेल लेखक मानिदिउष भग्वान नै हुन्छ तर लेखिसकेपछि लेखक पाठको हकमा अलविदा हुन्छ । पाठकै हालिमुहाली हुन्छ ।

पछिल्लो कृति 'बाडुली र सुदूर सम्झन' नारा र नश्लीय उग्रचेतनाको सुन्दर प्रस्तुति भन्छन् नि ?

यो चाहिँ तपाइँले भन्नु भएपछि थाहा भयो । त्यसो भन्न नदिउष कसरी ? 'नारा' नेपाली साहित्यको पुरानो मुद्दा हो । दार्शनिक इन्द्रबादुर राईले लेनीनको साहित्य र कम्युनिष्ट पार्टीसम्बन्धी मान्यतालाई लिएर एउटा किताब नै तयार पार्नुभएको छ । नाम बिसे्रँ मैले …माक्स्रवादिक प्रतिबद्धता..के भन्ने छ । सर्वहारा वर्गको पक्षधरतालाई वकालत गर्ने साहित्यलाई नाराको बिल्ला लगाइँदै आएको छ । साहित्यमा पक्षधरता 'हुन्छ' 'हुँदैन' भन्ने दुवै छ । मलाई लाग्छ सत्ता-राजनीतिलाई लेख्ने हो भने सबैभन्दा बढी पक्षधरता भइहाल्छ । प्रेम यौनमा त हुन्छ । मुस्लिम समुदायमा खुला समाजको वकालत गर्दा तसलिमा नसरिनलाई फतवा जारी हुन्छ । तसलिमा नसरिनले मुस्लिम महिलाको स्वतन्त्रताको कुरा उठाउनु पनि नारा नै हो । नेपालमा कृष्ण सेन इच्छुक माओवादीलाई समर्थन गरेर साहित्य लेख्दा मारिनु पर्यो । नारा बुर्जुवाहरुले लगाउने सजिलो आरोप हो । अर्कोतिर नाराभन्दा माथि उठ्न नसक्नु माक्स्रवादी साहित्यकारहरुले गरिरहने कमजोरी हो । माक्स्रवादी सौन्दर्यशास्त्रमा सारलाई महत्वपूर्ण ठानिन्छ । बुर्जुवा साहित्यमा सिम्पल सिम्पल कान्छीको डिम्पल पर्ने गालामा लिपिस्टिक पाउडर दलिन्छ । म चाहिँ आफ्नो लेखनमा सटिक सन्तुलन ल्याउन खोज्छु ।

अब आयो नश्लीय उग्रचेतना यो भनेको आदिवासी जनजातिको पक्षमा लेखियो भनेको होला । मेरो विषय म आफैँ पनि हुँ । तर मैले उग्र भएर लेखेको छैन । म त्यस्तो साम्प्रदायिक पनि हैन । सबैभन्दा बढी ब्राम्हण कूलका छोरीसँग भुतुक्कै हुने मानिस हुँ ।

नश्लीय चेतनाको 'अति' रंगवादी साहित्यिक आन्दोलन हो भन्छन् साँचो हो ?

रंगवादलाई एकछिन बिसाउ । नेपाली साहित्यमा नश्लीय बोधको कुरो सृजनशील अराजकताले उठाएको हो । नश्लको कुरा हुँदा मंगोलियन, आर्यन, ककेशीयन, द्रबिड आउँछ । मिलाएर बुझ्नुपर्छ सृजनशील अराजकताले आदिवासी जनजातिका मुद्दालाई लेखौँ उनीहरुको सौन्दर्यशास्त्रलाई लेखौँ भनेको होला । त्यो जायज पनि छ । रंगवादले यो लेखौँ यो नलेखौँ भन्दैन । सृजनशील अराजकता एक आन्दोलन हो भने रंगवाद दुई दिनको जिन्दगी भनेजस्तो हो । जीवनजगत् मीथ्या भन्छ हिन्दूदर्शनले हामीले जीवनजगत् रंग हो भन्यौँ ।

तपाइँ मातृभाषामा पनि साहित्य सृजना गर्नुहुन्छ मातृभाषा साहित्यको अवस्था कस्तो छ ?

मेरो मातृभाषा लिम्बु हो । आफ्नो भाषामा लेख्नुको जति सन्तुष्टि दोश्रो भाषामा लेख्दा हुँदैन । अहिले मातृभाषामा साहित्य लेखन सन्तोषजनक छैन । हिजो दमन गरियो । मातृभाषामा लेख्नेहरु आज पनि चेपुवामा छन् । साँस्कृतिक भाषिक साम्राज्यवाद हावी छ । भर्खरै नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले आयोजना गरेको मातृभाषा कविता गोष्ठिमा सम्मानीय राष्ट्रपति ज्यूले अंग्रेजीभाषा जाने धेरै ज्ञान पाउन सकिन्छ त भन्नुभयो तर उहाँलाई्र नेपालमा कतिवटा भाषा बोलिन्छ भन्ने त अङ्ग्रेजी भाषाले सिकाएको रै'नछ । यसबाट पनि अनुमान लगाउन सकिन्छ नेपालमा मातृभाषाको साहित्यको अवस्था ।

नेपाली साहित्यमा व्यवसायिक लेखक हुन गार् हो छ भनिन्छ नि ?

गार्हो छ । तर व्यवसायिक लेखनको नाममा लेखक लेखनदास हुन सक्दैन । बजारमा जे जे बिक्री हुन्छ त्यै लेख्ने हो भने त सस्तामस्ता प्रेम, तुनामुनाका कुरा लेख्यो बस्यो । त्यो पनि बिक्री नै हुन्छ भन्ने ग्यारेण्टी हुन्न ।

सानो नेपालमा धेरै समस्याहरु छन् । अशिक्षा छ सानो बजार छ । अनुवादको समस्या छ । लेखकहरुले पाठकलाई तान्न सकेका छैनन् । 'ओहो कवि' भनेर जग्गादलालले सजिलै हेप्न सक्छ । भ्रष्ट मन्त्रीलाई लेखेर तह लाउन सक्नुपर्यो नि लेखकले, लेखक पनि कमजोर छ ।

कविता सबैभन्दा कम बिक्री हुनेमा पर्छ भनिन्छ तपाइँको पछिल्लो कृति कतिको बिक्री भयो ?

प्रकाशकले राम्रै बिक्री भइरहेको भन्नुभएको छ । किताबै पाइएन भन्नेहरु पनि छन् ।

कविता मात्र गर्ने कि अब आख्यानमा पनि जाने ?

यो प्रश्नचाहिँ तोङ्बा मात्र खाने कि रम पनि खाने भने जस्तो भयो । कविता लेखिरहेको छु आख्यानमा जाने नजाने सोच्दैछु ।

साहित्य गरेर चामलदाल जुटिरहेको छ कि के गर्नुहुन्छ ?

दालचामलको एकदम भाउ बढ्यो । साहित्य छोडेर दालचामल बेच्दा त अलिअलि कमाइन्थ्यो होला । तर साहित्य गरेर भोकै मर्यो भनेर कसैले सुन्नु नपरोस् । त्यो साहित्य विरोधी कुरो हो । साहित्य गरेर दालचामल होइन बाँच्ने इच्छा शक्ति जुटिरहेको छ । दालचामलको लागि त के के गर्नुपर्छ के के ! सप्पै नभनूँ होला !

गीत

2012-02-26T03:13:00.003-08:00

स्वप्निल स्मृति

सार् है भारी भयो जीवन उकालीमा, ओरालीमा
बिसाउने ठाउँ छ कि छैन तिम्रो काखको देउरालीमा !

दु:ख सबै बिसाइहालिन्छ
एउटा स्यानो सुख बोक्न साथ दिन्छौ कि
यात्री आखिर िहंडिजाने हो !
एकै रात बिताउन वास दिन्छौ कि
भारी मेरो नथामिने चौतारीमा, छहारीमा
बिसाउने ठाउँ छ कि छैन तिम्रो काखको देउरालीमा

अलिअलि खरिएको छु
माया झुसी एकै घुट्को पानी दिन्छौ कि
धेरैधेरै भरिएको छु
भारी थोरै गरुँ खाली मानी दिन्छौ कि
टेकन लाएँ तिम्रो मनको बार्दलीमा, अट्टालीमा
बिसाउने ठाउँ छ कि छैन तिम्रो काखको देउरालीमा

गीत

2012-02-19T03:28:00.000-08:00

एक्लै उठ्न नसक्ने म भीरको लहरा
समाउन खोज्दाखोज्दै ढल्यो सहारा
अब कहाँ जाऊँ…
हजार गाँठो परी कतिन्जेल बसूँ एकै ठाउँ !
यो रहरे पालुवाले ताक्दैछ घाम-जूनकॊ गाउँ

सपनाको दश तले आकाश छिचोलूँ कसरी
इच्छाको यो विशाल धर्तीलाई म फन्को लाऊँ कति
कि खोलासँगै ओरालैओरालो घिसारिऊँ
कि सारासंसार बिर्सेर एकचोटि विचारुँ !

लहरिन खोज्दैछु म हुँ एक प्रेमको लहरा
रसाइरै'छ मनमा पवित्र पि्रतीको मूल-जरा
कि आँशुजस्तै तप्केर सप् खेर जान दिऊँ
कि जे सुकै होस् तिम्रो त्यो मनमा लहरिऊँ

गीत

2012-02-07T22:25:00.000-08:00

स्व.स्वप्निल स्मृति

मेरो मौनतालाई सुनीहेर ठूलो कोलाहल पाउँछौ
मेरो एकोहोरो भावमुद्रा पढ छताछुल्ल पाउँछौ

पढी आधा अंश पाठक हराएको कुनै किताब हुँ म
सुनी सुनी पनि नसुनिने उही मधुर आलाप हुँ म
मेरो थकानमा भयानक एउटा हलचल पाउँछौ
मेरो एकोहोरो भावमुद्रा पढ छताछुल्ल पाउँछौ

उघारेर वर्षौँ खुल्लै छाडिएको एक दैलो हुँ म
तिम्रो प्रतीक्षामा हर कठिनाइमा खुलेयाम छु म
मेरो एक्लोपनमा पस आफूलाई असरल्ल पाउँछौ
मेरो एकोहोरो भावमुद्रा पढ छताछुल्ल पाउँछौ

सरल गीतहरु 'बिर्सिएका गीतहरु'

2012-01-15T07:24:00.000-08:00

स्वप्निल स्मृति

कृष्णकला वनेम जीवनको अठ्तीस हिउँदमा 'बिर्सिएका गीतहरु कृति लिएर नेपाली साहित्यमा उदाएकी छिन् । सामाजिक सन्जाल 'फेसबुक'ले आफूलाई गीतकार बनाएको उनले पुस्तकको 'मेरो भन्नु' महलमा उजागर गरेकी छिन् । उनी लेख्छिन् 'आजको साइबर युगमा विभिन्न नेटवर्क मनोरजन र आनन्दको माध्यम भएको छ । म पनि २००९ बाट फेसबुकमार्फत् धेरै साथीहरुसँग रम्ने गर्दथेँ । मन भुलाउने गर्दथेँ । आफ्ना भावना र लेख रचनाहरु साथीहरुसँग आदानप्रदान गर्दथेँ । यस्तै क्रममा २०१० अक्टुबरमा फेसबुकमार्फत् कवि तथा गीतकार टङ्क सम्बाहाम्फेज्यूसँग मेरो भेट हुन पुग्यो । त्यसपछि उहाँले मेरा गीतहरु हेर्न थाल्नुभयो ।' भनाइबाट प्रष्ट हुन्छ कृष्णकलाभित्रको 'गीतकार कृष्णकला' लगभग चार वर्षकी हुन् । त्यसैले पनि होला उनले गीतमा अझै निखारपन ल्याउनुपर्ने देखिन्छ ।
टङ्क सम्बाहाम्फेको गीती साधना निक्कै लामो छ । नेपाली गीत लेखनमा सम्बाहाम्फे एक स्थापित गीतकार र कवि दुवै हुन् । 'बिर्सिएका गीतहरुमाथि टङ्क सम्बाहाम्फे लेख्छन् 'गीतको सम्पादनदेखि लिएर प्रकाशनसम्म मैले सहयोग गर्ने बाचा गरेको थिएँ…' गीतकार सम्बाहाम्फेले यति भन्दाभन्दै पनि वनेमका गीतमा सख्त सम्पादन नपुगेकै देखिन्छ । वनेमका गीतहरु पढिसकेपछि एउटा आंशिक पाठकलाई अवश्य आँट आउनेछ गीत यस्तै हुन्छ भने त जसले पनि लेखिदिन्छ तर एक सचेत पाठकलाई भने गीतकार वनेमले अझै यी गीतलाई काँटछाँट गरेको भए सुनमा सुगन्ध हुन्थ्यो भन्ने नै लाग्छ ।
फेसबुक नेपाली साहित्यका पाठक र लेखकबीचको भरपर्दो साँघु बनेको छ । लेखकले 'हातहाती' प्रतिकि्रया अथवा फेसबुककै भाषामा 'कमेन्ट' र 'लाइक' पाठकबाट तुरुन्तै पाउनु यसको फाइदा छ । त्यो सेकेण्डको भरमा गरिने 'लाइक'र मिनेटको भरमा लेखिने 'कमेन्ट'ले गम्भीर पठन र जिम्मेवारपूर्वक प्रतिकि्रया जनाउने प्रकि्रयालाई 'रिमुभ' गरिरहेको छ । गीतहरु पढिसकेपछि वनेमभित्रको एक गम्भीर र शक्तिशाली लेखक कतै त्यसैको शिकार भएको त होइन शंका उब्जिए पनि नेपाली गीतिसाहित्यले एउटा आशालाग्दो कृति भने प्राप्त गरेको छ ।
निराशाको बादल लाग्यो साथ छुटेपिछ
कसलाई खुशी साचूँ मैले माया टुटेपिछ
अक्सर उनका गीत यस्तै अन्त्यानुप्रास मिलाएर लेखिएका छन् । गीतमा भावना पक्षकै प्रधान हुन्छ संगै विचार पनि अन्तर्घुलित भएर आउनुपर्छ । उनका गीतहरु पढिसकेपछि उनको विचारभन्दा उनको भावनात्मक पक्ष छताछुल्ल देखिन्छ । र केही गीतले उनीभित्रको प्रतिभाशाली गीतकारितालाई पनि उद्घाटन गरेको छ ।
पहरामा फुले पनि मन पर्ने सुनाखरी
टिपेर लाउँ भने आकाशको जूनसरी
जम्मा एक सय बीस वटा गीत समाविष्ट 'बिर्सिएका गीतहरु' भित्र सम्झन लायक केही गीतहरु अवश्य छन् । समग्र गीतहरु पढिसकेपछि कृष्णकला वनेम संवेदनाकी प्रचुर खानी व्यक्तित्व पाइए पनि संवेदनालाई गीतिकलामा ढाल्न सक्ने शिल्पी कृष्णकला भने हुर्कँदो अवस्थामा देखिन्छ । जरुर गीतमा संवेदना पक्षको उपल्लो महत्व हुन्छ तर त्यसलाई कलात्मक, लयात्मक र सताङ्गो ढर्रामा प्रस्तुत गर्न सक्नु गीतकारकै क्षमताको प्रश्न हो ।
गीतकार कृष्णकलाले आफ्ना गीतहरु कुनै न कुनै लयमा/प्यारोडीमा गाउँदै रचे कि ! गीतलाई भाकामा गुन्गुनाउँदै लेख्नु र पाठकले एक्कासी पुस्तकमा पढ्नुमा धेरै फरक हुन्छ । फेरि त्यसलाई संगीतमा ढालिएपछि भने गीतको मर्म गीतभित्रबाट बाहिर आउँछ । भाकामा गाउँदै रचिएको गीतले गीतकार स्वयंलाई त 'राम्रो'को प्रशस्त भ्रम दिन्छ तर श्रोता र पाठकमा पुग्दा त्यो राम्रो साँच्चिकै भ्रममा मात्र रुपान्तरण हुन्छ ।
आफ्नो गीति लेखनमा लिम्बु संस्कृति र संवेदनालाई प्रवेश गराउनु गीतकार कृष्णकला वनेमका सकारात्मक पक्षहरु हुन् । आफ्नो स्थानीयता र आाचलिकतालाई गीतमा नउनी नसक्नु एक भावुक गीतकारको नियती र कर्तव्य दुवै हो । उनका केही देशभक्तिपूर्ण गीत पनि संग्रहमा समाविष्ट छन् तर उनले गीतमा प्रयुक्त गरेको भाषा विम्ब र प्रतीकमा नवीनता छ्रैन । त्यसैले उनका गीत पहिले नै पढि/सुनिसकिएका गीत जस्ता छन् जो अहिलेको नेपाली गीतसंगीतको बजारमा बारबार दोहोरिइरहेका सस्ता गीतहरु नै किन नहुन् । तर सँगै औँलामा गन्न सकिने यस्ता गीत पनि छन् जसले उनलाई अलगधारको गीतकारको पहिचानतिर उन्मुख गराएको छ ।
दीपावली मेला जाँदा भयो चिनाजानी
धानै नाचौँ भन्यौ कान्छी मेरो हात तानी
सायद गीतकार कृष्णकला रोजगारीका रुपमा इजरायलमा बसेर पनि होला उनले आफ्ना गीतमा स्वदेश गाउँ फर्किआउने वाचाहरु गर्छिन् । गाउँमा धान नाचेको मेलाहाट भीरपाखा भाज्याङलाई सम्झिन्छिन् । तमोर, शिवा, फुङ्नाम गाउँ, दोभान, मंशीरे पूर्णे, फोलेलुङ डाँडा, छातेढुङ्गा, अमरपुर, हेँवा दोभान, सङ्क्रान्तिबजार, चिहानडाँडा, इवा गाउँ र सल्लेरी पाखाका भाकाहरु उधिनेकी छिन् । यसले सम्बन्धित गीतहरुलाई जीवन्तता दिएको पाइन्छ ।
नेपाल विविधतायुक्त संस्कृतिले सजिएको मुलुक हो । वनेम लिम्बु जातिबाट नेपाली गीतसंगीतमा प्रवेश गरेकी प्रतिभा हुन् । अहिले आफ्नो स्वत्वको मुद्दा साहित्य संगीत राजनीति सबै क्षेत्रमा व्याप्त छ । तर वनेमले कतिपय गीतमा हिन्दू संस्कृतिका मूल्य मान्यतालाई दोहोर् याएकी छिन् । ती मूल्य मान्यता कृष्णकला वनेमका लागि धेरै 'भारी' छन् किभने आदिकवि भानुभक्त राष्ट्रकवि माधव घिमिरेहरुले बोकाएको उक्त भारीलाई कृष्णकला वनेम लिम्बुहरुले बोकिरहनु आवश्यक छैन ।
संसारमा मायाका धेरै 'लाख' गीतहरु लेखिए होलान् कृष्णकलाकै सङ्ग्रहमा गन्ने हो भने दुई तिहाइ गीत त मायाकै छन् । भनिन्छ संसारमा माया छ र लेखिन्छ गीत । प्रेमका विछोडका मिलनका अनेक गीतहरु । तर साँचोमा त माया-प्रेमले पीडित र मायाप्रेममा अनुबन्धित मनुवाहरुले गाउने सम्झिने गीत उतार्नसक्नुचाहिँ गीतकारको असली सामाथ्र्य हो कि खै र जेहोस् आफूलाई लागेको जानेको लेख्ने छुट सबैलाई छ ।
अन्तमा नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङले प्रकाशन गरेको बिर्सिएका गीतहरु कृतिले जे भए पनि कृष्णकला वनेमलाई नेपाली साहित्यमा एउटा जिम्मेवारी थपिदिएको छ त्यो हो आइन्दा कृष्णकला वनेमलाई गीतिलेखनबाट भाग्ने छुट छैन । सरल र मध्यम खालका गीत सिर्जना गरेर पाठकमाझ उपस्थित कृष्णकलालाई आफ्नो कृष्णकला नामको 'कला'लाई गीत पक्षमा खरो रुपले प्रयोग गरेर अर्को सुन्दर कृतिका साथ आउनेमा पाठकहरु आशावादी छन् । यही आशा जगाउनु नै 'बिर्सिएका गीतहरु'को सफलता हो ।