Άμαστρις

Αφιέρωμα στους πρωτομάστορες της ποντιακής μουσικής: Χρήστος Αϊβαζίδης (1916-1972)

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Tue, 25 Jun 2013 20:51:00 +0300

«Εμέναν Χρήστο λέγ’νε με, τ’ Αϊβάζ΄ η φαμελία μ’,

’ς σα μέσα σ’ να τυλίγουμε, χωρίς παρακαλίαν…»

Ο Χρήστος Αϊβαζίδης γεννήθηκε το 1916 στο Αργαλί, ένα από τα Σιμοχώρια της Τραπεζούντας, κοντά στα Πλάτανα. Ο πατέρας του Χαράλαμπος ήταν γνωστός παραδοσιακός λυράρης της περιοχής κι από αυτόν πήρε τα πρώτα του ακούσματα. To 1923 η οικογένεια ήρθε στην Ελλάδα κι εγκαταστάθηκε στο Κολχικό Λαγκαδά.

Όπως κι οι περισσότεροι λυράρηδες της γενιάς του, έτσι κι ο Χρήστος Αϊβαζίδης, υπήρξε αυτοδίδακτος. Επίσης δεν υπήρξε ποτέ επαγγελματίας λυράρης υπό τη σημερινή έννοια του όρου. Μπορεί να διασκέδασε με τη λύρα του γενιές Ποντίων και να έπαιξε σε πάρα πολλούς γάμους κυρίως στα ποντιακά χωριά της περιοχής του Λαγκαδά, ποτέ όμως δεν επιδίωξε να κάνει την τέχνη του επάγγελμα, ούτε ηχογράφησε κάποιο δίσκο. Παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του απλός γεωργός, αλλά πάντα ανιδιοτελής, αφιλοχρήματος και πρόθυμος να επενδύσει με το μελωδικό του παίξιμο τα γλέντια των συγχωριανών του, που τον λάτρευαν στην κυριολεξία.

Το βασικό χαρακτηριστικό του Χρήστου Αϊβαζίδη ως λυράρη υπήρξε το απόλυτα παραδοσιακό παίξιμό του και η ιδιαίτερη επίδοσή του στη μουσική παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας του. Τα Σιμοχώρια, όπως αποκαλούνται τα -ελληνικά στη μεγάλη πλειοψηφία τους- χωριά γύρω από την Τραπεζούντα, είχαν μια πλούσια τοπική μουσική παράδοση, βασικό χαρακτηριστικό της οποίας ήταν οι όμορφοι και σε πολλές περιπτώσεις ιδιόμορφοι επιτραπέζιοι σκοποί. Αυτή τη μουσική παράδοση, την ξεχωριστή για τη μελωδικότητα της, υπηρέτησε με συνέπεια σε όλη του τη ζωή ο Χρήστος Αϊβαζίδης με αποτέλεσμα να αναδειχθεί μεταπολεμικά στον επιφανέστερο εκπρόσωπό της στον Ελλαδικό χώρο. Στην περίπτωση μάλιστα της μουσικής παράδοσης των Σιμοχωρίων η Ανταλλαγή είχε μια αξιοσημείωτη συνέπεια: πολύ σύντομα η μουσική παράδοση των Σιμοχωρίων αναμείχθηκε με την αντίστοιχη παράδοση των προσφύγων από την Τσιμερά της Αργυρούπολης που είχαν εγκατασταθεί στο γειτονικό Πολυδένδρι, δημιουργώντας μία νέα μουσική ταυτότητα. Το μουσικό στυλ δηλαδή που σήμερα ονομάζουμε «Λαγκαδιανό» και που δεν είναι τίποτε άλλο, παρά αποτέλεσμα του μουσικού «συγχρωτισμού» των προσφύγων από δύο διαφορετικές περιοχές, που στη μακρινή πατρίδα απείχαν μεταξύ τους πάνω από 100 χιλιόμετρα. Σε αυτή τη «ανάμειξη» που πραγματοποιήθηκε με πρωταγωνιστή το Χρήστο Αϊβαζίδη, οι «Τσιμερίτ’» εισέφεραν τα δυναμικά «μονά» τους και οι «Αργαλέτ’», «Μουντέτ’» και γενικότερα οι πρόσφυγες από τα Σιμοχώρια της Τραπεζούντας τους μελωδικούς επιτραπέζιους σκοπούς τους.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό που έκανε τον Αϊβάζ’ να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους λυράρηδες της γενιάς του, ήταν η απόλυτη άρνηση του να ακολουθήσει έστω και κατ’ ελάχιστο την τεχνική εξέλιξη που σημειώθηκε στα χρόνια του. Αν και υπήρξαν φίλοι με το Γώγο από τη δεκαετία του 1930, δεν επηρεάστηκε σε τίποτε από αυτόν, αλλά συνέχισε να παίζει με το δικό του παραδοσιακό τρόπο, που ήταν «αρχαϊκότερος» ακόμη και από αυτόν του πατέρα του Γώγου, του Σταύρη.

Ο Αϊβαζίδης εντυπωσίαζε όχι μόνο με το παίξιμό του και το μελωδικό τραγούδι του, αλλά και με τον «πανηγυρικό», όπως πολύ εύστοχα το χαρακτήρισε ο Στάθης Ευσταθιάδης, τρόπο που έπαιζε. Υπάρχουν πολλές φωτογραφίες που τον δείχνουν να παίζει κρατώντας τη λύρα στον αέρα, ακριβώς όπως έκαναν οι παλαιοί λυράρηδες της πατρίδας, να παίζει όρθιος ή ακόμη και ανεβασμένος πάνω σ’ ένα τραπέζι. Από την άποψη αυτή, οι λίγες σωζόμενες ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις του, όσο κι αν αποδεικνύουν τη μελωδικότητα του παιξίματός του, αδυνατούν να μας μεταφέρουν τη συγκλονιστική εντύπωση που προκαλούσε στους συνδιασκεδαστές του.

Ο πρόωρος όσο και δραματικός θάνατός του σε ηλικία μόλις 54 χρόνων, επέτεινε τη φήμη του και τροφοδότησε το μύθο του, που συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Το Μάρτιο του 1972 γυρνώντας από έναν αρραβώνα, το αυτοκίνητο που τον μετέφερε σταμάτησε στο Δερβένι της Θεσσαλονίκης, προκειμένου να περιμένει το λεωφορείο που μετέφερε τους υπόλοιπους καλεσμένους. Ο Αϊβαζίδης βγήκε από το αυτοκίνητο κι, όπως συνήθιζε, άρχισε να παίζει λύρα και να τραγουδά μαζί με την παρέα του. Ξαφνικά ένα αυτοκίνητο που διερχόταν με ιλιγγιώδη ταχύτητα τον παρέσυρε και τον σκότωσε. Ξεψύχησε κρατώντας στα χέρια του τη λύρα του. Ο θάνατος του συγκλόνισε την τοπική κοινωνία του Κολχικού, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο της ποντιακής μουσικής και τραγουδήθηκε όσο ελάχιστων άλλων λυράρηδων...

(Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 26 του περιοδικού Άμαστρις που κυκλοφόρησε πρόσφατα)

Από την πνευματική κίνηση της Πατρίδας...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 20 Jun 2013 14:09:00 +0300

Πόντος. «Μηνιαίον περιοδικόν, όργανον του εν Μερζιφούντι Ελληνικού συλλόγου Πόντος…». Τεύχος Β, Έτος Β. Τιμή εκάστου φύλλου γρόσια δύο…

10 βασικοί κανόνες για ένα καλό «μουχαπέτ’»….

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Wed, 19 Jun 2013 20:32:00 +0300

(από το τεύχος Νο 26, που μόλις κυκλοφόρησε...)

Το μουχαπέτ ή «παρακάθ’» ή απλά «παρέα» είναι ο κλασσικός τρόπος διασκέδασης των Ποντίων. Μια ομάδα φίλων, με επικεφαλής το λυράρη, κάθεται γύρω από ένα τραπέζι και τραγουδά παραδοσιακούς επιτραπέζιους σκοπούς. Τα τελευταία χρόνια γνωρίζει μια νέα άνθιση, κυρίως ως διαδικασία μουσικής μύησης της νεώτερης γενιάς. Καθώς όμως οι παλαιότεροι -και κυρίως αυτοί για τους οποίους το μουχαπέτ ήταν περισσότερο τρόπος ζωής και λιγότερο μέσο μουσικής έκφρασης- φεύγουν, πληθαίνουν τα φαινόμενα εκφυλισμού του. Δημοσιεύουμε λοιπόν μια σειρά κανόνων για ένα καλό μουχαπέτ, με την ελπίδα πως θα σας φανούν χρήσιμοι για απολαυστικές στιγμές αυθεντικής ποντιακής διασκέδασης…

Κανόνας πρώτος: Το καλό μουχαπέτ γίνεται αυθόρμητα και σχεδόν ποτέ δεν προγραμματίζεται…

Κανόνας δεύτερος: Το μυστικό για ένα καλό μουχαπέτ είναι ο αριθμός των συμμετεχόντων. Αν είναι λιγότεροι από τέσσερις, κινδυνεύετε να βαρεθείτε ο ένας τον άλλον, αν όμως υπερβαίνουν τους εννέα τότε καλύτερα να οργανώνατε χοροεσπερίδα…

Κανόνας τρίτος: Το μουχαπέτ είναι μια συμμετοχική διαδικασία. Επομένως, αν δεν τραγουδάτε κι επιθυμείτε μόνο να ακούτε, καλό είναι να αρκεστείτε στο κασετόφωνό σας…

Κανόνας τέταρτος: Το μουχαπέτ είναι διαδικασία συμμετοχική, αλλ’ όχι δημοκρατική. Yπόκειται στους δικούς του ιεραρχικούς κανόνες. Επομένως, αν είστε καινούριος στο σπορ (ή αν οι μοίρες δε σας προίκισαν με αξιοσημείωτα φωνητικά προσόντα), καλό θα είναι να χαρίσετε στους υπόλοιπους το ταλέντο σας με φειδώ…

Κανόνας πέμπτος: Το μουχαπέτ προϋποθέτει μια επίφαση αυθεντικότητας. Επομένως, αν τα ποντιακά σας είναι σε επίπεδο κάτω του Lower (του τύπου «ντο ’φτας» κλπ), καλό θα ήταν πριν το επιχειρήσετε να κάνετε πρώτα μια μικρή προπόνηση…

Κανόνας έκτος: Το μουχαπέτ βασίζεται στα κοινά βιώματα και ακούσματα των συμμετεχόντων. Αν είσαστε επαγγελματίας Πόντιος μουσικός και έχει μόλις κυκλοφορήσει ο τελευταίος σας δίσκος, καλύτερα να επιλέξετε έναν άλλο τρόπο να διαφημίσετε τα υποψήφια «σουξέ» σας…

Κανόνας έβδομος: Το μουχαπέτ έχει το δικό του ειδικό ρεπερτόριο, που αποτελείται βασικά από επιτραπέζιους σκοπούς. Δε θα σας παρεξηγήσει κανείς αν εκφράσετε την επιθυμία να χορέψετε ένα τικ, αν όμως το παρακάνετε διατρέχετε τον κίνδυνο να σας παραπέμψουν στο τμήμα εκμάθησης ποντιακών χορών του Ποντιακού συλλόγου της γειτονιά σας…

Κανόνας όγδοος: Το καλό μουχαπέτ προϋποθέτει γενναία κατανάλωση οινοπνεύματος. Αν δεν πίνετε ή αν το αγαπημένο σας ποτό είναι το τζιν με τόνικ, καλό είναι προτιμήσετε το απογευματινό τέιον των κυριών της ενορίας σας…

Κανόνας ένατος: Το μουχαπέτ είναι μια αντρική υπόθεση, πράγμα που σημαίνει ότι, αν η σύζυγός σας δεν είναι fan της ποντιακής μουσικής ή αν δεν χάνει ευκαιρία να παρουσιάσει στις φίλες της την ιδανική συνταγή για «χαβίτσ’» ελαφρύ και μη παχυντικό, καλό θα ήταν να μην την πάρετε μαζί σας…

Αυτό το μήνα το Άμαστρις ανακρίνει το... Γιάννη Μπουτάρη !

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Sun, 26 May 2013 10:17:00 +0300

Είχαμε προαναγγείλει ότι στο τεύχος 26 του Άμαστρις θα φιλοξενήσουμε μια συνέντευξη διαφορετική από τις υπόλοιπες. Κάποιοι το υποψιάστηκαν από την αρχή: «λες να είναι ο Μπουτάρης;». Ναι, είναι ο Γιάννης Μπουτάρης. Για να τον ρωτήσουμε όλα όσα νιώθαμε ότι έπρεπε κάποια στιγμή να τον ρωτήσουμε. Αυτές είναι κάποιες μόνο από τις ερωτήσεις που του κάναμε. Σε λίγες ημέρες, όταν κυκλοφορήσει το τεύχος, θα έχετε την ευκαιρία να δείτε και τις απαντήσεις του, που σε αρκετές περιπτώσεις είναι αρκετά διαφορετικές απ’ αυτές που ίσως θα περιμένατε…

Υπάρχει μια σειρά δηλώσεών σας γύρω από ζητήματα της νεώτερης ελληνοτουρκικής ιστορίας, που έχουν πυροδοτήσει πολλές αντιδράσεις (και στον ποντιακό χώρο ακόμη περισσότερες...). Τελικά πόσο φιλοκεμαλιστής είναι ο Γιάννης Μπουτάρης;
Δηλαδή, ποιά είναι η προσωπική σας άποψη για τον Κεμάλ;
Να σας θυμίσω ότι πέρα από τις θεωρητικές διακηρύξεις τους περί ισονομίας, ισοπολιτείας κλπ, οι Νεότουρκοι έχουν καταγραφεί -ακόμη και από την τουρκική ιστοριογραφία- ως μία άκρως εθνικιστική κίνηση. Τους Αρμένιους δεν τους έσφαξε ο Κεμάλ, οι Νεότουρκοι τους έσφαξαν…
Ομολογώ ότι, αν αυτό το έλεγε ο δήμαρχος της Πάτρας ή του Άργους, ίσως θα ακουγόταν φυσιολογικό. Δεν είναι όμως κυνικό μια πόλη που συνδέεται με μια από τις πιο γνωστές γενοκτονίες του 20^ου αιώνα, όπως το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, να δίνει την εντύπωση ότι προσπαθεί να αποκομίσει οικονομικά οφέλη από άλλες γενοκτονίες;
Θεωρείτε ότι τα ανοίγματα προς την άλλη πλευρά, για τα οποία μιλήσαμε προηγουμένως, συγκεντρώνουν την αποδοχή των δημοτών σας;
Την ίδια στιγμή όμως οι Τούρκοι ετοιμάζονται να μετατρέψουν την Αγία Σοφία της Τραπεζούντας σε τζαμί…
Πριν από λίγο καιρό ανακοινώσατε σε αυτήν εδώ την αίθουσα την έναρξη μιας σειράς μαθημάτων εκμάθησης της ποντιακής διαλέκτου υπό την αιγίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης. Γιατί ειδικά η ποντιακή διάλεκτος; Θα είχε άδικο να συσχετίσει κανείς αυτή σας την απόφαση με τη γνωστή «εμπλοκή» που σημειώθηκε πρόσφατα στις σχέσεις σας με την Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος;
Το ότι οι Πόντιοι δεν είναι ενωμένοι, είναι δεδομένο. Ακόμη κι έτσι όμως, δικαιούται ο Δήμος να προσπαθεί να τους ενώσει «με το ζόρι»;
Οι «κακές» γλώσσες πάντως έσπευσαν να συσχετίσουν την όλη «εμπλοκή» με το γεγονός ότι στη δημοτική σας παράταξη μετέχει γόνος γνωστής ποντιακής οικογένειας, που πρωταγωνιστεί επί δεκαετίες στα ποντιακά πράγματα…
Ωστόσο η κατάσταση εξελίχθηκε διαφορετικά, φτάσαμε στα δικαστήρια…
Αν δεν απατώμαι, είσαστε ο 4^ος στη σειρά Βλάχος δήμαρχος στην ιστορία της Θεσσαλονίκης. Πως εξηγείτε το γεγονός ότι δεν υπήρξε ποτέ Πόντιος δήμαρχος στην πόλη;
Δεν αντέχω τον πειρασμό να μην κλείσω με μία πολιτική ερώτηση, την οποία είμαι βέβαιος ότι θα σας την έχουν κάνει πολλές φορές. Τελικά η πόλη στην οποία είσαστε δήμαρχος, είναι μια πόλη τόσο ακροδεξιά ή έστω τόσο συντηρητική, όσο την παρουσιάζουν πολλές φορές τα ρεπορτάζ των αθηναϊκών ΜΜΕ;

Γιώργος Παρχαρίδης: «O στόχος της ενότητας των Ποντίων έχει επιτευχθεί...»

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 24 May 2013 14:11:00 +0300

Οι τακτικοί αναγνώστες μας γνωρίζουν πολύ καλά ότι αυτό το περιοδικό δεν προσπάθησε ποτέ να κρύψει την αυστηρή κριτική ματιά με την οποία αντιμετωπίζει το κοινωνικό φαινόμενο του λεγόμενου «οργανωμένου ποντιακού χώρου». Όχι βέβαια από διάθεση απαξίωσης των ανθρώπων που έταξαν τον εαυτό τους στην υπηρεσία του. Αλλά γιατί πιστεύουμε ότι η φυσική θέση του ποντιακού τύπου δεν είναι δίπλα τους, όπως πιστεύουν πολλοί, αλλά απέναντι τους. Αλλά και κάτι ακόμη: ότι πολλά από τα κακώς κείμενα αυτού του χώρου θα είχαν πάψει από καιρού να υφίστανται, αν ο ποντιακός τύπος ήταν κατά τι αυστηρότερος έναντι της ηγεσίας του. Αυτό όμως είναι μια άλλη ιστορία…

Με αφορμή λοιπόν τις πολλές και εξαιρετικά ενδιαφέρουσες προκλήσεις στις οποίες καλείται να ανταποκριθεί αυτή την περίοδο ο χώρος των ποντιακών σωματείων, σκεφτήκαμε να εγκαινιάσουμε μια σειρά συνεντεύξεων με τους σημαντικότερους από τους εκπροσώπους του. Ασφαλώς θα ακολουθήσουν πολλοί, από κάθε πλευρά του πολύχρωμου ποντιακού φάσματος. Στοιχειώδης όμως επίγνωση του χώρου και των συσχετισμών που επικρατούν σε αυτόν, καθιστούσαν την επιλογή του προέδρου της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος Γιώργου Παρχαρίδη, ως πρώτου καλεσμένου μας, σχεδόν αυτονόητη.

Στο παρελθόν και ιδίως την περίοδο της τελευταίας επανεκλογής του, εξέφρασα σοβαρές ενστάσεις για πολλές από τις επιλογές του Γιώργου Παρχαρίδη, κι αυτό παρά την μακροχρόνια γνωριμία μας. Δεν αποκλείω το ενδεχόμενο να ενοχλήθηκε. Άλλωστε είναι γνωστό ότι ο Γιώργος Παρχαρίδης δεν είναι το είδος του ανθρώπου που του αρέσει η κριτική. Παθιάζεται τόσο πολύ με αυτό που κάνει, που τις περισσότερες φορές δεν βρίσκει το χρόνο να προσπαθήσει να μπει στη θέση του «άλλου». Είναι κάτι που δημιουργεί πολλές φορές την εικόνα μιας εμπάθειας, που τον αδικεί. Γιατί όσοι τον γνωρίζουν επί πολλά χρόνια, ξέρουν πολύ καλά ότι στην πραγματικότητα είναι πολύ πιο ανθρώπινος, απ’ όσο το αυστηρό ηγετικό του προφίλ αφήνει να διαφανεί.

Στο Γιώργο Παρχαρίδη καταλογίζω πολλά πράγματα. Εκείνο όμως που δεν μπορώ σε καμία περίπτωση να του καταλογίσω (σε αντίθεση με πολλούς άλλους από το χώρο μας) είναι η προσπάθεια εκμετάλλευσης της ανάμιξής του με τα ποντιακά πράγματα χάριν άλλων, προσωπικής φύσης, σκοπιμοτήτων. Γνωρίζω πολύ καλά ότι και μόνο η θέση του προέδρου της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρείας, στην οποία πρόσφατα διαδέχτηκε τον τ. υπουργό κ. Δ. Κρεμαστινό, θα ήταν αρκετή για να κάνει τρισευτυχισμένους πολλούς από τους συναδέλφους του πανεπιστημιακούς. Κι όμως αυτός εξακολουθεί να αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του στο μεγάλο του πάθος, τη Παμποντιακή. Και κάθε φορά που θυμώνω με μία απόφασή του, με την οποία διαφωνώ, έρχεται στο νου μου αυτό που μου είπε κάποτε ένα ιστορικό στέλεχος του χώρου, το οποίο μάλιστα δε διατηρεί και τις καλύτερες σχέσεις μαζί του: «μπορείς να του αρνηθείς τα πάντα, όχι όμως και τον απροσποίητο, το σχεδόν πρωτόγονο, ποντιακό πατριωτισμό του. Και μην ξεχνάς ότι την εποχή που εμείς ντρεπόμασταν να μιλήσουμε ποντιακά ακόμη και στα χωριά μας, ο Παρχαρίδης, φέρελπις εισηγητής της Καρδιολογίας και ανερχόμενο τότε αστέρι της Ιατρικής, φωνασκούσε στα ποντιακά εν μέσω της Εγνατίας και επέμενα να χαιρετά στα ποντιακά κάθε Πόντια γριούλα που συναντούσε στα πανεπιστημιακά νοσοκομεία, κάνοντάς την περήφανη για τη ράτσας της…»

Διανύετε αισίως την τρίτη θητεία σας ως πρόεδρος της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος. Είναι γνωστό ότι το αρχικό καταστατικό της Ομοσπονδίας προέβλεπε δύο μόνο θητείες για τον εκάστοτε πρόεδρο. Τι ήταν αυτό που άλλαξε στην πορεία, ώστε να θεωρηθεί αναγκαία η αλλαγή του καταστατικού που επέτρεψε την επανεκλογή σας;

Καταρχήν αλλαγή του καταστατικού γενικά έπρεπε να γίνει. Νομίζω ότι τα έξι χρόνια που πέρασαν από την ψήφιση του αρχικού καταστατικού, ήταν αρκετός χρόνος για να διαπιστώσει κανείς τις πιθανές ατέλειές του και να επιχειρήσει τη βελτίωσή του. Όσον αφορά το θέμα της παρατάσεως της θητείας του πρόεδρου κατά τρία χρόνια, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ήταν κάτι που το ζήτησε μεγάλος αριθμός πρωτοβάθμιων σωματείων της Παμποντιακής, συζητήθηκε από τη γενική συνέλευση και εγκρίθηκε σχεδόν παμψηφεί.

Δεν φοβηθήκατε -με δεδομένο το ότι υπάρχουν άνθρωποι και οικογένειες που βρίσκονται επί πολλά χρόνια στην ηγεσία του χώρου- ότι μπορεί να κατηγορηθείτε για μια απ’ τα ίδια; Δηλαδή, «ένας ακόμη πρόεδρος που θέλει να παραμείνει για πολλά χρόνια»;

Τα εννέα χρόνια δεν συνιστούν καθεστώς. Σας θυμίζω το παράδειγμα της Μέριμνας Ποντίων Κυριών -του πλέον επιτυχημένου, κατά τη γνώμη μου, ποντιακού σωματείου του ελλαδικού χώρου- το καταστατικό του οποίου προβλέπει τρεις θητείες για την εκάστοτε πρόεδρο. Είναι ένα μοντέλο που δούλεψε, έδωσε ένα αποτελεσματικό και επιτυχημένο σωματείο και κανείς δε μίλησε ποτέ για καθεστώς. Προσωπικά συμφωνώ με αυτό που είπε ο τότε Γενικός Γραμματέας της Παμποντιακής, ο κ. Γαβρίδης, ότι και εμείς στην Παμποντιακή και η Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης θα έπρεπε να είχαμε ακολουθήσει εξαρχής το ίδιο μοντέλο, γιατί τα εννέα χρόνια είναι πράγματι ένας απαραίτητος χρόνος για να μπορέσει να επιτελέσει ένας πρόεδρος σημαντικό και διαχρονικό έργο.

Λένε πολλοί ότι ο προσωπικός σας ρόλος σε αυτές τις τελευταίες εκλογές της Παμποντιακής ήταν διαφορετικός απ’ ότι στο παρελθόν. Μέχρι τώρα είχατε επιλέξει να κρατηθείτε υπεράνω των όποιων θεμιτών διαφωνιών. Μπορεί να υπήρχαν πάντα οι εκάστοτε «μεν» και οι εκάστοτε «δε», όλοι όμως είχαν ως σταθερό σημείο αναφοράς το πρόσωπο του προέδρου. Σε αυτές τις εκλογές κατηγορηθήκατε ότι παίξατε ενεργό ρόλο, σας κατηγορούν μάλιστα ότι κατεβήκατε στη Αθήνα και μιλήσατε σε συγκέντρωση υποστηρικτών σας. Είναι έτσι τα πράγματα;

Αρχίζω από το τελευταίο. Κατ’ αρχήν δεν είναι αλήθεια ότι κατέβηκα και μίλησα σε συγκέντρωση προέδρων σωματείων. Νομίζω όμως ότι έχω ως άνθρωπος το δικαίωμα και την ελευθερία να συνομιλώ με οποιονδήποτε κρίνω σκόπιμο. Από εκεί και πέρα, όπως και στις προηγούμενες εκλογές, έτσι και σ’ αυτές, απέφυγα να αναμιχθώ ενεργώς. Βέβαια δεν μπορώ να πω ότι είμαι και άγιος. Άνθρωπος είμαι, μπορεί να μίλησα υπέρ ορισμένων προσώπων. Δε νομίζω όμως ότι είναι κακό αυτό.

Δηλαδή αρνείστε ότι στις τελευταίες εκλογές της Παμποντιακής υπήρξε «ψηφοδέλτιο Παρχαρίδη;

Δεν υπήρξε «ψηφοδέλτιο Παρχαρίδη». Κάθε εκλογή έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες. Δεν είμαστε εκκλησία, πουθενά στον κόσμο δεν μπορούν να γίνουν εκλογές χωρίς να υπάρχουν συνεννοήσεις. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι ότι οι εκλογές δεν ήταν κομματικοποιημένες, αλλά έγιναν με κριτήριο την προσωπικότητα των υποψηφίων. Φαντάζεστε τι θα γινόταν, αν πρυτάνευαν οι κομματικές λογικές; Ουσιαστικά θα τελείωνε η υπόθεση του Ποντιακού Ελληνισμού. Προσωπικά αισθάνομαι ευτυχής διότι όλα αυτά τα χρόνια, και στις πρώτες εκλογές της Παμποντιακής και στις δεύτερες και στις τρίτες, δεν υπήρξε ούτε ίχνος κομματικού κριτηρίου.

Εδώ και λίγο καιρό, λοιπόν, η Παμποντιακή έχει ένα νέο Δ.Σ. Θεωρείτε ότι είναι ένα συμβούλιο καλύτερο από το προηγούμενο;

Αυτό δεν μπορώ να το πω από τώρα. Είναι ένα Δ.Σ. που θα κριθεί στο τέλος της θητείας του και τότε ελπίζω ειλικρινά ότι θα αποδειχθεί πολύ καλύτερο από όλα τα προηγούμενα.

Υπήρξε ένα θέμα με την Αθήνα. Γνωρίζετε πολύ καλά ότι υπάρχει μία ομάδα σωματείων, η οποία είχε για πολλά χρόνια την εκπροσώπηση του ποντιακού χώρου στην Αθήνα και η οποία μετά τις τελευταίες εκλογές διατηρεί ισχυρή εκπροσώπηση στο περιφερειακό συμβούλιο της Νότιας Ελλάδας, αλλά απουσιάζει παντελώς από το κεντρικό Δ.Σ. της Παμποντιακής. Δεν θεωρείτε ότι αυτή η εξέλιξη δημιουργεί κάποιο πρόβλημα στη μελλοντική πορεία της ομοσπονδίας;

Εγώ δεν πιστεύω σε ομάδες, ούτε σε πρόσωπα. Δεν δέχομαι τη λογική ότι πρέπει να μετέχει ο τάδε ή ο δείνα. Θέλω η Περιφέρεια Νότιας Ελλάδας και Νήσων να είναι ενωμένη και αποτελεσματική. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο με δημοκρατικές εκλογές, όπως και έγινε. Μην αδικείτε αυτούς που επέλεξε η πλειοψηφία. Θα πρέπει κάποτε να μάθουμε να πειθαρχούμε στις δημοκρατικές διαδικασίες. Εγώ είμαι ευχαριστημένος από το γεγονός ότι τα ποντιακά σωματεία της Νότιας Ελλάδας που μετέχουν στην Παμποντιακή, ήταν κάποτε 30-40, ενώ σήμερα είναι πολύ περισσότερα. Απ’ ότι ξέρω το συμβούλιο της συγκεκριμένης περιφέρειας λειτουργεί δημοκρατικά κι αποτελεσματικά κι αυτό είναι που με ενδιαφέρει. Δεν με ενδιαφέρουν οι ομάδες, γιατί δεν πιστεύω σε αυτές.

Φοβόσαστε μήπως η ανθρώπινη πικρία όσων δεν εξελέγησαν, μπορεί να οδηγήσει σε αποχωρήσεις σωματείων;

Το σίγουρο είναι ότι δεν πρέπει να οδηγήσει. Δεν μπορώ να αποκλείσω κανένα ενδεχόμενο, αλλά πιστεύω ότι όσοι έχουν τέτοιου είδους πικρίες, θα πρέπει να σκεφτούν ψύχραιμα. Σε κάθε εκλογές δημιουργούνται πικρίες, η απάντηση όμως δεν είναι να σηκωθώ και να φύγω, αλλά να μείνω, να αγωνιστώ και την επόμενη φορά να επικρατήσω.

Είστε διατεθειμένος ως πρόεδρος να κάνετε ανοίγματα προς αυτήν την κατεύθυνση; Σκοπεύετε να αξιοποιήσετε στελέχη της Παμποντιακής που δεν εξελέγησαν στις πρόσφατες εκλογές;

Μα έχουμε ήδη τοποθετήσει σε κάποιες από τις επιτροπές της Παμποντιακής ανθρώπους που μετείχαν παλαιότερα στο Δ.Σ. και οι οποίοι δεν έχουν εκλεγεί. Πρότεινα π.χ. και έγινε ομόφωνα δεκτό να μετέχει στην Επιτροπή Ιστορίας ο κ. Αγτζίδης. Επίσης ο κ. Σαββίδης, ο τ. πρόεδρος της Περιφέρειας Νότιας Ελλάδος και Νήσων, ο οποίος μετέχει σε άλλη επιτροπή και απ’ ότι ξέρω λειτουργεί πολύ εποικοδομητικά.

Προσωπικά μου έκανε εντύπωση το γεγονός ότι μια σειρά στελεχών της Παμποντιακής, τα οποία είχαν κορυφαίες θέσεις στο προηγούμενο Δ.Σ., όπως ο κ. Στολτίδης, ή είχαν εκλεγεί σε καλή σειρά, όπως ο κ. Καραλευτέρης, δεν επεδίωξαν να θέσουν εκ νέου υποψηφιότητα. Δεν δικαιούμαι να εικάσω ότι πρόκειται για έκφραση δυσαρέσκειας;

Δε νομίζω ότι θα πρέπει να μας απασχολήσει αυτό το ζήτημα. Δεν μπορώ να μπω στη σκέψη όσων επέλεξαν να μην είναι και πάλι υποψήφιοι. Μπορώ να πω μόνο ότι έγιναν δημοκρατικές εκλογές, εξελέγησαν αυτοί που εξελέγησαν, στηριζόμενοι από τα πρωτοβάθμια σωματεία, υπάρχει μια δημοκρατική πλειοψηφία, υπάρχει ένα δημοκρατικά εκλεγμένο συμβούλιο, προχωράμε και περιμένουμε να γίνει η εκτίμηση του έργου του στα τρία επόμενα χρόνια.

Και μια τελευταία ερώτηση για να φύγουμε απ’ τα εκλογικά. Τα μέλη του νέου Δ.Σ. της Παμποντιακής ψηφίστηκαν από τα πρωτοβάθμια σωματεία. Ποιος όμως φέρει την πολιτική ευθύνη για την κατανομή των ειδικών ρόλων μέσα στο πλαίσιο αυτού του νέου Δ.Σ.;

Η ευθύνη της επιλογής βαρύνει κατ’ αρχήν όλα τα μέλη του Δ.Σ. και περισσότερο απ’ όλους τον πρόεδρο, ο οποίος έκανε, ως όφειλε, τις προτάσεις του.

Ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχήματα για ένα συλλογικό φορέα είναι να κατορθώσει να ξεπεράσει χωρίς κλυδωνισμούς την αποχώρηση του ιδρυτή του. Πιστεύετε ότι η Παμποντιακή έχει φτάσει σε αυτό το σημείο ωριμότητας; Φοβόσαστε για το μέλλον της Ομοσπονδίας μετά την αποχώρησή σας;

Νομίζω ότι ένα από το βασικά καθήκοντα κάθε προέδρου είναι να μεριμνήσει εγκαίρως για τη διαδοχή του.

Εσείς προσωπικά το έχετε κάνει;

Είναι γνωστό σε όλους ότι η προσωπική μου επιθυμία ήταν να μην είμαι εκ νέου υποψήφιος. Πρότεινα λοιπόν πρόσωπα τα οποία θα μπορούσαν να συνεχίσουν το έργο που έχουμε ξεκινήσει. Δεν μου αρέσει η ονοματολογία, νομίζω όμως ότι οφείλω να αποκαλύψω κάποια πράγματα δημοσίως. Κατ’ αρχήν πρότεινα τον κ. Γαβρίδη, τον οποίο εκτιμώ απεριόριστα. Από το 1974 είμαστε συμμαχητές στην πρώτη γραμμή του αγώνα για τα θέματα του Ποντιακού Ελληνισμού. Δε λείψαμε από τη μάχη ούτε για μία ημέρα. Συνεργαστήκαμε στην Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης και εν συνεχεία υπήρξε ο πρώτος Γενικός Γραμματέας της Παμποντιακής. Άτομο ηθικό, έντιμο, με μεγάλη προσφορά και τεράστια γνώση και εμπειρία γύρω από τα θέματα αυτά. Συμμεριζόμενος και την επιθυμία των σωματείων, του ζήτησα επανειλημμένως να είναι ο επόμενος πρόεδρος. Και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι θα ήταν ένας πρόεδρος γενικής αποδοχής. Παρά την επίμονη προσπάθειά μου όμως, ο κ. Γαβρίδης δεν δέχθηκε. Εν συνεχεία απευθύνθηκα στον καθηγητή της Ιατρικής, τον κ. Σελβιαρίδη, ο οποίος επίσης δεν δέχθηκε να είναι υποψήφιος, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, λόγω των αυξημένων καθηκόντων του στο πανεπιστήμιο. Από εκεί και πέρα κι επειδή υπάρχει πράγματι ένα πολύ σημαντικό έργο της Παμποντιακής που δεν έχει ολοκληρωθεί μέσα σε αυτή τη φάση των πρώτων έξι χρόνων, υπέκυψα τελικά στην τεράστια πίεση των σωματείων και δέχθηκα να είμαι υποψήφιος για τρίτη φορά, κάτι που το θεωρώ πραγματικά θυσία. Διότι περί θυσίας πρόκειται.

Θα μπορούσε όμως κάποιος κακοπροαίρετος να απαντήσει ότι επιλέξατε σκοπίμως πρόσωπα που γνωρίζατε εκ των προτέρων ότι δεν πρόκειται να δεχθούν…

Γνωρίζετε και τον κ. Γαβρίδη και τον κ. Σελβιαρίδη. Μπορείτε λοιπόν να τους ρωτήσετε τι εντύπωση σχημάτισαν για την ειλικρίνεια των επίμονων πιέσεων που τους άσκησα προκειμένου να δεχθούν να είναι υποψήφιοι.

Εφόσον όμως υπήρξε πράγματι αυτή η δυστοκία στην εύρεση της διάδοχης κατάστασης, τι μας εγγυάται ότι μετά από τρία χρόνια δεν θα προκύψει ανάλογο αδιέξοδο και δεν θα αναγκαστείτε να τροποποιήσετε εκ νέου το καταστατικό;

Το καταστατικό δεν πρόκειται να αλλάξει. Όταν λέμε εννέα χρόνια, εννοούμε εννέα χρόνια. Σας είπα ότι αποδέχθηκα την πρόταση επανεκλογής μου για συγκεκριμένους λόγους. Μετά από τρεις θητείες οι λόγοι αυτοί παύουν να υφίστανται. Θα ήταν τουλάχιστον ανόητο να δεχτούμε παράταση της θητείας του προέδρου πέραν των εννέα ετών, διότι σε μια τέτοια περίπτωση θα κάναμε αυτά, για τα οποία κατηγορούμε άλλους. Μην ξεχνάμε ότι η Παμποντιακή ήρθε για να γκρεμίσει τα «καθεστώτα» που λυμαίνονταν τον ποντιακό χώρο, όχι για να δημιουργήσει νέα.

Ποια είναι τα σημαντικότερα θέματα με τα οποία ασχολείται η Παμποντιακή σήμερα;

Από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της η Παμποντιακή έθεσε κάποιους κεντρικούς στόχους, τους οποίους υπηρετεί με συνέπεια. Ο πρώτος από αυτούς τους στόχους είναι η διεθνής αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Δεν αρκούμεθα στην ομόφωνη αναγνώριση από την ελληνική Βουλή το 1994, ζητούμε τη διεθνή αναγνώριση και στο σημείο αυτό νομίζω ότι πετύχαμε αρκετά πράγματα. Καταρχήν κρατάμε στην επικαιρότητα το γεγονός της Γενοκτονίας του Πόντου διοργανώνοντας ανήμερα της 19^ης Μαΐου τη μεγάλη συγκέντρωση στην πλατεία Αγίας Σοφίας, όπου μαζεύονται, όπως είναι γνωστό, χιλιάδες λαού και μπορώ να πω με υπερηφάνεια ότι οι ομιλητές που πέρασαν ήταν όλοι εξέχουσες προσωπικότητες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, όπως ο καθηγητής κ. Γιανναράς, ο πρόεδρος της Ε.Δ.Ε.Κ. Βάσος Λυσαρίδης, η κα Αρβελέρ, ο πρόεδρος του ΣΑΕ κ. Ταμπάκης, ο καθηγητής Κώστας Φωτιάδης, ο υπουργός Δικαιοσύνης της Νότιας Αυστραλίας, ο ποντιακής καταγωγής βουλευτής του Σουηδικού Κοινοβουλίου κ. Νίκος Παπαδόπουλος και η κα Ούλαφ Πάλμε, αρχηγός του Αριστερού Κόμματος της Σουηδίας. Όπως επίσης θα πρέπει να πω ότι πέρσι διοργανώσαμε για πρώτη φορά αντίστοιχης μεγάλη συγκέντρωση και στην Αθήνα, με ομιλητές τον κ. Νίκο Παπαδόπουλο, για τον οποίο σας μίλησα προηγουμένως, και την κουρδικής καταγωγής βουλευτίνα του Σουηδικού Κοινοβουλίου, την κα Γκιουλέν Αβτζί.

Ποια ήταν η ανταπόκριση της Ελληνικής πολιτείας σε αυτή σας την προσπάθεια;

Δυστυχώς είμαι υποχρεωμένος να πω ότι ενώ το 994 το Ελληνικό Κοινοβούλιο αναγνώρισε ομόφωνα τη Γενοκτονία, στη μετέπειτα προσπάθειά μας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας η Ελληνική Πολιτεία δεν ήταν ούτε μπροστά μας, ούτε δίπλα μας, ούτε πίσω μας.

Ποιο ήταν το πλέον υψηλόβαθμο στέλεχος του ελληνικού ΥΠ.ΕΞ. που συναντήσατε ως πρόεδρος της Παμποντιακής;

Το θέμα δεν είναι αυτό, δηλαδή τον ποιόν συναντήσαμε, αλλά η γενικότερη φιλοσοφία της πολιτείας. Καταρχήν δεν ήρθε ποτέ στην εκδήλωση κάποιο υψηλόβαθμο κυβερνητικό στέλεχος. Επίσης ουδέποτε η ελληνική πολιτεία έκανε κάποια προσπάθεια για να προωθήσει τη διεθνή αναγνώριση, δηλαδή δε ζήτησε ποτέ από κάποιο άλλο κράτος να αναγνωρίσει τη Γενοκτονία. Εδώ όταν πήγα στη Σουηδία επικεφαλής αντιπροσωπείας της Παμποντιακής και συμμετείχαμε στην τιμητική εκδήλωση που διοργάνωσε ο «Εύξεινος Πόντος» της Στοκχόλμης για να τιμήσει τους Σουηδούς βουλευτές που ψήφισαν υπέρ της αναγνώρισης της Γενοκτονίας, δεν υπήρχε εκπρόσωπος της ελληνικής πολιτείας. Ο πρόξενος, ο οποίος είχε φυσικά προσκληθεί, απέφυγε να παραστεί!

Οι υπόλοιποι άξονες της δράσης σας;

Είναι η προώθηση της διδασκαλίας της ιστορίας του Ποντιακού Ελληνισμού σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, η διατήρηση της ποντιακής διαλέκτου, η υποστήριξη των παλιννοστούντων αδελφών μας, η αλλαγή του διοικητικού και νομικού καθεστώτος του Ιδρύματος «Παναγίας Σουμελά», το οποίο με βάσει το ισχύον βασιλικό διάταγμα και την κανονιστική πράξη της Εκκλησίας της Ελλάδος διοικείται επί 48 έτη από ένα παγκόσμιας πρωτοτυπίας καθεστώς οικογενειοκρατίας. Αποτελεί το μοναδικό παράδειγμα όπου η διοίκηση ενός νομικού προσώπου Δημοσίου Δικαίου, όπως είναι το Ιερό Ίδρυμα, διορίζεται από ένα Νομικό πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου, δηλαδή το ομώνυμο σωματείο. Μόνον τα τρία από τα 11 μέλη ψηφίζονται από το λεγόμενο «Κοινόν των Ποντίων». Τέλος, μέσα στους στόχους για τους οποίους σας μίλησα προηγουμένως, περιλαμβάνονται επίσης η απόδοση όσων έχουν απομείνει από την «ανταλλάξιμη περιουσία», στους πραγματικούς δικαιούχους, δηλαδή τις προσφυγικές οργανώσεις, και τέλος, η τύχη των ιστορικών μνημείων του Ποντιακού Ελληνισμού εντός της τουρκικής επικράτειας.

Το φετινό δεκαπενταύγουστο ζήσαμε ένα ιστορικό γεγονός με την πατριαρχική θεία λειτουργία μετά από 90 χρόνια. Ωστόσο πολλοί διεκδικούν τις δάφνες για αυτό το γεγονός. Ποια είναι η δική σας άποψη;

Εγώ θα σας πω αυτό που μου είπε ο ίδιος ο Πατριάρχης. Σε κατ’ ιδίαν συνάντηση που είχαμε λίγους μήνες προ της λειτουργίας, μου αποκάλυψε ότι η πραγματοποίηση της θείας λειτουργίας στην Παναγία Σουμελά οφείλεται αποκλειστικά σε δικές του ενέργειες και κυρίως στις επανειλημμένες συναντήσεις που είχε με τον υπουργό Πολιτισμού της Τουρκίας. Την απόφαση αυτή προσπάθησε να οικειοποιηθεί και ο κ. Ιβάν, γεγονός το οποίο είχε ως αποτέλεσμα να ξεσπάσει μία διαμάχη μεταξύ Πατριάρχη και κ. Σαββίδη. Διότι, όπως άφησε να εννοηθεί ο Πατριάρχης, υπήρχε και εξακολουθεί να υπάρχει μία φοβία ελέγχου του Οικουμενικού Πατριαρχείου από το Ρωσικό Πατριαρχείο της Μόσχας. Τη δυσαρέσκειά του προς τον κ. Σαββίδη ο Πατριάρχης την έδειξε και την ίδια την ημέρα της θείας λειτουργίας, όταν του γύρισε την πλάτη αποφεύγοντας επιδεκτικά να τον χαιρετίσει.

Αυτή η εκδοχή όμως έχει ένα αδύνατο σημείο: παραγνωρίζει το γεγονός ότι η πλευρά Σαββίδη διοργάνωνε προσκυνήματα στην Παναγία Σουμελά τρία χρόνια πριν εμπλακεί ο Πατριάρχης στην όλη υπόθεση...

Εγώ σας λέω τι μου είπε προσωπικά ο πατριάρχης. Δεν είναι δική μου θέση, απλά δεν έχω κανένα λόγο να αμφισβητήσω αυτό που μου είπε ο ίδιος ο Πατριάρχης.

Ποιος ήταν ο ρόλος της Παμποντιακής σε αυτή την υπόθεση; Διότι κατηγορηθήκατε ότι προσπαθήσατε να καπηλευθείτε το αποτέλεσμα της πρωτοβουλίας άλλων...

Λυπούμαι πολύ για αυτά τα οποία λέγονται. Είναι σύνηθες το φαινόμενο να προσπαθούν κάποιοι να μειώσουν τη σημασία της συνεισφοράς των άλλων. Ως Παμποντιακή από την πρώτη στιγμή που πληροφορηθήκαμε το γεγονός της τέλεσης της θείας λειτουργίας στην Παναγία Σουμελά, σπεύσαμε να επισκεφτούμε τον Πατριάρχη. Η συζήτηση μαζί του διήρκησε μία ώρα. Ήταν πολύ ευδιάθετος, μας άκουσε προσεκτικά και εκείνο που μας ζήτησε, ήταν να συμβάλλουμε στη διατήρηση χαμηλών τόνων, ώστε να πετύχει αυτή η υπόθεση. Και αυτό και κάναμε. Με τις συνεντεύξεις, με τις δημόσιες τοποθετήσεις μας κλπ συμβάλλαμε να κρατηθούν οι χαμηλοί τόνοι. Δεν είναι λίγο αυτό. Ασφαλώς δεν είχαμε ανάμειξη στην επίτευξη της απόφασης, αλλά συμβάλαμε αποφασιστικά στην υλοποίησή της και στην ομαλή εξέλιξη των πραγμάτων.

Ποιες είναι οι προσωπικές σας σχέσεις με τον κ. Σαββίδη;

Οι προσωπικές μας σχέσεις είναι καλές. Ως άνθρωποι δεν έχουμε να χωρίσουμε τίποτε απολύτως. Εκεί που διαφωνούμε, είναι στα πλαίσια της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Ποντιακού Ελληνισμού, της οποίας πρόεδρος είναι ο κ. Σαββίδης. Διότι μέχρι σήμερα δεν έκανε ως πρόεδρος της ΔΙ.ΣΥ.Π.Ε. τίποτε απολύτως -κι όταν λέμε τίποτε απολύτως, εννοούμε τίποτε απολύτως- πέρα από το να προσπαθεί μονίμως να επιτύχει την ένταξη της Π.Ο.Π.Σ. Της Π.Ο.Π.Σ. που ήταν και αποχώρησε. Και όχι μόνον αποχώρησε, αλλά και κατέφυγε στα δικαστήρια προσπαθώντας να αποτρέψει την αναγνώριση του οργάνου. Δικαιούμαι λοιπόν να αναρωτηθώ κι εγώ, όπως και υπόλοιποι σύμβουλοι και οι υπόλοιπες Ομοσπονδίες του εξωτερικού: που οφείλεται αυτή η στάση του κ. Σαββίδη; Από που ή μάλλον από ποιους ενθαρρύνεται σε αυτή του την αδιέξοδη στάση;

Θα έχετε ακούσει κι εσείς την άποψη που λέει ότι «ο Παρχαρίδης δε συγχώρησε στον Ιβάν Σαββίδη την ήττα του στις εκλογές για την προεδρία της Παγκόσμιας Συνομοσπονδίας». Αν λοιπόν, ενόψει του αδιεξόδου που έχει σημειωθεί τον τελευταίο καιρό στη λειτουργία της ΔΙ.ΣΥ.Π.Ε. ο Ιβάν Σαββίδης παραιτηθεί, θα είστε και πάλι υποψήφιος για την προεδρία του οργάνου;

Κατ’ αρχήν, αν παραιτηθεί, κακώς θα παραιτηθεί. Δηλαδή αποδεχόμαστε τη δημοκρατία, όσο η πλειοψηφία δέχεται τις απόψεις μας, και σηκωνόμαστε και φεύγουμε, όταν τις αρνείται; Δε λειτουργεί έτσι η δημοκρατία…

Αν όμως επιμείνει;

Αν επιμείνει, η ΔΙ.ΣΥ.Π.Ε. θα συνεχίσει το έργο της και χωρίς αυτόν. Και σε ότι με αφορά, σας το λέω ξεκάθαρα ότι δεν πρόκειται να είμαι υποψήφιος.

Ας έρθουμε στο θέμα της εδώ Παναγίας Σουμελά…

Το θέμα της αλλαγής του νομικού και διοικητικού καθεστώτος της Ι.Μ. Παναγίας Σουμελά είναι ένας από τους βασικούς στόχους που αναγράφονται στο καταστατικό της Παμποντιακής. Θεωρούμε ότι το σημερινό καθεστώς θίγει και τη θρησκευτική μας συνείδηση και τις δημοκρατικές μας ευαισθησίες. Δεν υπάρχει παγκόσμιο προηγούμενο να διοικείται ένας δημόσιος φορέας επί 48 χρόνια -σχεδόν επί μισό αιώνα- από μία οικογένεια. Ακόμη και ο Καντάφι ή ο Μπουμπάρακ άντεξαν μόνο για 32 χρόνια. Εμείς κάναμε όλες τις απαραίτητες ενέργειες ώστε να πάψει το απαράδεκτο φαινόμενο που ισχύει σήμερα, βάση του γνωστού Βασιλικού Διατάγματος του 1966 και της Κανονιστικής Πράξης της Εκκλησίας της Ελλάδος του 1973, να διορίζεται δηλαδή η πλειοψηφία και ο πρόεδρος του Δ.Σ. κι εν συνεχεία να πραγματοποιούνται εκλογές για την ανάδειξη τριών και μόνο από τα έντεκα μέλη του. Για να μην αναφερθώ στο «πραξικόπημα» του αρχιεπισκόπου, ο οποίος αν και γνώριζε τη γνωμοδότηση του Νομικού Συμβουλίου, που λέει ρητά ότι η Παναγία Σουμελά θα πρέπει να εποπτεύεται από το Υπουργείο Παιδείας και μόνον, και όχι από την Εκκλησία, προχώρησε αυθαίρετα στην έκδοση νέας κανονιστικής πράξης, βάση της οποίας προέκυψε -για μία ακόμη φορά ερήμην του Ποντιακού λαού- νέο Δ.Σ.. Θα περίμενα από τους κρατούντες να πούνε «φτάνει πια όσο διοικήσαμε» και να προτείνουν οι ίδιοι έναν τρόπο δημοκρατικής εκλογής. Φυσικά δεν το έκαναν.

Ποια είναι η θέση της πολιτείας σε αυτό το θέμα;

Θα μου επιτρέψετε μία σύντομη ιστορική παρέμβαση. Επί της προηγούμενης κυβέρνησης προσκρούσαμε σε τρεις υπουργούς. Πρώτη η κα Γιαννάκου, η οποία απ’ ότι φάνηκε ήθελε να λύσει το θέμα και έκανε πολύ σωστά βήματα. Κατ’ αρχήν έφερε το θέμα στην Επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, η οποία αποφάσισε ομόφωνα -γεγονός σπάνιο για τα κοινοβουλευτικά χρονικά- ότι το ισχύον καθεστώς θα πρέπει να αλλάξει. Στη συνέχεια ήρθε ο κ. Στυλιανίδης, ο οποίος από αδιαφορία, αδράνεια ή λόγω παρεμβάσεων τρίτων -όλα είναι πιθανά- καθυστέρησε επί ενάμιση ολόκληρο χρόνο να στείλει το απαιτούμενο έγγραφο στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους ώστε να προχωρήσει η διαδικασία. Και για αυτό τον λόγο τον κατηγορώ ευθέως ότι δεν έκανε ως υπουργός το καθήκον του. Τελικά και μετά από πολλές πιέσεις της Παμποντιακής το έγγραφο έφτασε κάποτε στο Νομικό Συμβούλιο του Κράτους, γεγονός που οδήγησε στην έκδοση της ιστορικής απόφασης που λέει ότι η Ι.Μ. Παναγία Σουμελά είναι Ν.Π.Δ.Δ. και ως τέτοιο θα πρέπει να εποπτεύεται αποκλειστικά από το υπουργείο Παιδείας και όχι από την Εκκλησία. Ο δε τρίτος υπουργός, ο κ. Σπηλιωτόπουλος δεν καταδέχθηκε καν να ανοίξει το φάκελο. Κι ερχόμαστε στη σημερινή κυβέρνηση. Σε συνάντηση που είχαμε πριν από τις τελευταίες εκλογές στη Δ.Ε.Θ. με τον κ. Παπανδρέου, παρόντος του κ. Δόλλη του σημερινού υφυπουργού, μας υποσχέθηκε ότι θα λύσει το θέμα,. Μετά τις εκλογές επισκεφθήκαμε τη νέα υπουργό την κα Διαμαντοπούλου, της εξηγήσαμε γιατί θα πρέπει να αλλάξει το σημερινό καθεστώς και της παρουσιάσαμε συγκεκριμένες προτάσεις. Αποτέλεσμα αυτών των επαφών ήταν να προχωρήσει η υπουργός στην προετοιμασία σχετικού νομοσχεδίου, το οποίο όπου να ’να θα έρθει στη Βουλή. Μας ζήτησε όμως να δούμε πρώτα τον αρχιεπίσκοπο και τους αρχηγούς των κομμάτων, πράγμα το οποίο κάναμε.

Τις σας απάντησαν;

Οι πολιτικοί αρχηγοί συμφώνησαν όλοι μαζί μας. Εκείνος ο οποίος αντιδρά λυσσαλέα, ας μου επιτραπεί η έκφραση, είναι ο Μητροπολίτης της Βέροιας. Ειλικρινά δεν μπορώ να καταλάβω για ποιο λόγω υπερασπίζεται τη συγκεκριμένη οικογένεια ως βασιλικότερος του βασιλέως.

Υπάρχει όμως και η άποψη ότι εκτός από σύμβολο του Ποντιακού Ελληνισμού η Παναγία Σουμελά είναι και ένα θρησκευτικό σύμβολο. Δεν θα ήταν λογικό λοιπόν σε ένα θρησκευτικό προσκύνημα τον πρώτο λόγο να τον έχει η εκκλησία;

Αυτά τα επιχειρήματα δεν στέκουν. Την απάντηση την έδωσε με τον καλύτερο τρόπο η απόφαση του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, που έκρινε ότι η Ι.Μ. Παναγίας Σουμελά είναι Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και απέκλεισε την εποπτεία της Εκκλησίας επ’ αυτού. Εμείς ζητάμε να αποδοθεί η Παναγία Σουμελά στον ποντιακό λαό και διοικηθεί από ηθικούς, έντιμους και καταξιωμένους ανθρώπους ποντιακής καταγωγής. Και για να μην παρεξηγηθώ, θέλω να δηλώσω σε αυτό το σημείο ότι κανείς από την Παμποντιακή δεν πρόκειται να εμπλακεί στη διαδικασία εκλογής της νέας διοίκησης. Ως προς αυτό είμαι κατηγορηματικός.

Δεν υπάρχει όμως έτσι ο κίνδυνος να μεταφέρουμε τις γνωστές συγκρούσεις του Ποντιακού χώρου σε ένα θρησκευτικό προσκύνημα, όπως είναι η Παναγία Σουμελά;

Δηλαδή η σημερινή διοίκηση είναι υπεράνω αυτών των συγκρούσεων; Εμείς ζητούμε διαφάνεια. Κι ο καλύτερος τρόπος να επιβάλεις τη διαφάνεια είναι η δημοκρατία και ο έλεγχος.

Στο παρελθόν το περιοδικό μας έχει ασκήσει κριτική στην αποτελεσματικότητα της Παμποντιακής στον κρίσιμο τομέα του Ποντιακού Πολιτισμού. Εσείς προσωπικά είσαστε ευχαριστημένος από τις επιδόσεις σας σε αυτόν τον τομέα;

Ποτέ δεν είμαι ευχαριστημένος. Μην ξεχνάτε όμως ότι η Παμποντιακή έχει μόλις έξι χρόνια ζωής. Δεν θα μπορούσε να λύσει όλα τα ζητήματα μέσα σε αυτά τα έξι χρόνια. Κάναμε πολλά, αναμφίβολα θα μπορούσαμε να έχουμε κάνει περισσότερα, και πιστεύω ότι την τριετία που διανύουμε θα μπορούσαμε να δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση σε αυτά τα θέματα, με πρώτη προτεραιότητά μας το ποντιακό θέατρο.

Για ποιο λόγο ειδικά το θέατρο;

Αφενός διότι αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα κι αφετέρου διότι εκτιμούμε ότι ενισχύοντας το ποντιακό θέατρο, συμβάλουμε και σε μια σειρά άλλων θεμάτων, όπως η διδασκαλία της παράδοσής και της ιστορίας μας και η διάσωση της ποντιακής γλώσσας. Θα παροτρύνουμε λοιπόν τα σωματεία μας να δραστηριοποιηθούν σε αυτή την κατεύθυνση και θα ζητήσουμε από την πολιτεία να επιχορηγήσει τα σωματεία που ασχολούνται με το ποντιακό θέατρο, γνωρίζοντας βέβαια ότι η σημερινή οικονομική κατάσταση δεν επιτρέπει ιδιαίτερη αισιοδοξία.

Ποια είναι η οικονομική κατάσταση της Παμποντιακής σήμερα; Από πού αντλεί τους αναγκαίους για τη λειτουργία της πόρους;

Τα οικονομικά της Ομοσπονδίας βρίσκονται σήμερα σε δραματική κατάσταση, διότι είχαμε προγραμματίσει και προϋπολογίσει τις δράσεις μας με βάση όσα μας είχε υποσχεθεί η προηγούμενη κυβέρνηση. Τα χρήματα όμως αυτά λόγω της επιδείνωσης της οικονομικής κατάστασης της χώρας δεν δόθηκαν ποτέ, γεγονός για το οποίο φυσικά δείξαμε απόλυτη κατανόηση. Βρεθήκαμε λοιπόν να χρωστούμε χρήματα και προσπαθούμε να ευαισθητοποιήσουμε όσους από τους Ποντίους έχουν την οικονομική δύναμη να ενισχύσουν το έργο της Παμποντιακής. Απευθυνόμαστε δηλαδή πλέον σε χορηγούς, διότι το ποσό της συνδρομής την οποίαν μπορούν καταβάλουν τα 397 σωματεία - μέλη μας, δεν επαρκεί ούτε καν για την κάλυψη των λειτουργικών εξόδων της Ομοσπονδίας.

Επανέρχομαι στα της Παμποντιακής. Έχω την εντύπωση ότι ο Παρχαρίδης της πρώτης περιόδου της θητείας του λειτουργούσε περισσότερο συνθετικά από ότι σήμερα. Τελικά ποια είναι η ιδανική συνταγή για έναν πρόεδρο της Παμποντιακής;

Ο πρόεδρος της Παμποντιακής πρέπει να εφαρμόζει συμβιβαστικότητα όποτε χρειάζεται και αυστηρότητα όποτε χρειάζεται. Δεν μπορεί να προχωρήσει με έναν και μόνο τρόπο. Και κυρίως πρέπει να είναι ισχυρός έναντι των πολιτικών και έναντι της πολιτείας. Αυτό είναι που προσπαθώ να προσδώσω στη θέση του προέδρου της Παμποντιακής. Δε σας κρύβω ότι αυτή τη στιγμή πολλά απ’ όσα πετυχαίνουμε ως Παμποντιακή, γίνονται λόγω του ονόματος «Παρχαρίδης». Ο στόχος όμως είναι να γίνονται όχι λόγω του Παρχαρίδη, αλλά λόγω του κύρους της ιδιότητας του προέδρου της Παμποντιακής. Νομίζω ότι θα έχουμε πετύχει, μόνον όταν ο εκάστοτε πρόεδρος της Παμποντιακής θα είναι σε θέση να σηκώνει το τηλέφωνο και να λέει στον υπουργό ότι ως Πόντιοι θέλουμε αυτό…

Έχουμε φτάσει σε αυτό τη σημείο;

Είμαστε πολύ κοντά. Σε όλες αυτές τις επαφές που έχουμε κάνει με υπουργούς ή τους αρχηγούς των κομμάτων, έτυχαν και μία-δύο περιπτώσεις που λάβαμε απαντήσεις του τύπου «θα σας ειδοποιήσουμε». Αντέδρασα άμεσα. Τους ξεκαθάρισα ότι μιλούν με τον πρόεδρο της Παμποντιακής, η οποία εκπροσωπεί 1.500.000 Ποντίων. Σας διαβεβαιώ ότι την επομένη μου τηλεφώνησαν για να με ρωτήσουν «πότε θα μπορούσα να δω τον κ. υπουργό». Πρέπει οι Πόντιοι να αντιληφθούμε ότι ενωμένοι έχουμε τεράστια δύναμη.

Ωστόσο, δεν είμαστε ενωμένοι…

Δεν είμαστε, γιατί πολλοί έχουν συμφέρον να μην είμαστε. Όπως γνωρίζετε, η Παμποντιακή δημιουργήθηκε μετά από ένα δημοκρατικότατο συνέδριο στο οποίο συμμετείχαν 200 περίπου πρωτοβάθμια σωματεία, τα οποία αποφάσισαν ότι πρέπει να υπάρξει επιτέλους μία και μόνο ομοσπονδία στην Ελλάδα. Σας θυμίζω ότι μέχρι τότε λειτουργούσαν στον ελλαδικό χώρο τέσσερις ομοσπονδίες. Και είχαμε εκείνο το αστείο φαινόμενο, να έχουμε ομοσπονδία Βόρειας και Νότιας Ελλάδας. Οι τρεις λοιπόν από αυτές διαλύθηκαν, τα σωματεία τους έλαβαν μέρος στο πρώτο οργανωτικό συνέδριο του Ποντιακού Ελληνισμού που πραγματοποιήθηκε ποτέ στην Ελλάδα, και αποφάσισαν να προσχωρήσουν στην Παμποντιακή Ομοσπονδία Ελλάδος. Η Π.Ο.Π.Σ. δεν έλαβε μέρος, ούτε άφησε τα πρωτοβάθμια σωματεία της να λάβουν μέρος. Τι είχαν να φοβηθούν από ένα δημοκρατικό συνέδριο; Δεν έπρεπε να έρθουν;

Εσείς τι πιστεύετε; Για ποιο λόγο δεν ήρθαν;

Δεν ήρθαν, διότι η ομοσπονδία αυτή δεν αντέχει τις δημοκρατικές διαδικασίες. Στις δημοκρατικές διαδικασίες την όλη υπόθεση κατευθύνει η πλειοψηφία. Έμειναν λοιπόν «απ’ έξω» και περιορίστηκαν σε ένα μικρό αριθμό σωματείων. Λυπούμαι γι αυτό, διότι θα μπορούσαν να έρθουν, να λάβουν μέρος στις εκλογές, να πάρουν τη διοίκηση και να κατευθύνουν αυτοί τις εξελίξεις. Νομίζω ότι αυτό, το ότι επέλεξαν να μείνουν «απ’ έξω», ήταν ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που έχουν γίνει στην ιστορική πορεία του Ποντιακού Ελληνισμού. Προσωπικά πιστεύω ότι η ενότητα του Ποντιακού Ελληνισμού έχει επιτευχθεί κατά 95%. Στο κάτω-κάτω ενότητα κατά 100% δεν μπορεί να υπάρξει πουθενά. Ο στόχος όμως της ενότητας έχει επιτευχθεί, αυτή τη στιγμή υπάρχουν 397 πρωτοβάθμια σωματεία σε όλον τον Ελλαδικό χώρο που συσπειρώνονται γύρω από την Παμποντιακή. Από την Κρήτη μέχρι την Αλεξανδρούπολη, την Κέρκυρα, την Κω και τη Ρόδο, η Ελλάδα έχει περικυκλωθεί από πρωτοβάθμια σωματεία τα οποία ανήκουν στη δύναμη της Παμποντιακής. Αυτά τα «είστε χωρισμένοι», «δεν υπάρχει ενότητα» κ.λ.π. τα λένε οι πολιτικοί, οι οποίοι δε μας θέλουν ενωμένους. Επομένως η ύπαρξη της Π.Ο.Π.Σ. αυτή τη στιγμή παίζει έναν πολύ άσχημο ρόλο στην πορεία του Ποντιακού Ελληνισμού, διότι δίνει το δικαίωμα στους πολιτικούς ή σε άλλους παράγοντες να ομιλούν περί διχασμού. Δεν υπάρχει διχασμός. Για όνομα του Θεού, η ενότητα έχει επιτευχθεί!

Θα μπορούσε όμως να σας αντιτάξει κάποιος το επιχείρημα ότι όπως τα προηγούμενα χρόνια, έτσι και φέτος, θα έχουμε χωριστές εκδηλώσεις για τη Γενοκτονία…

Υπάρχει η Παμποντιακή, μια δυναμική ομοσπονδία, η οποία θεωρεί ότι έχει και το δικαίωμα και την υποχρέωση να διοργανώνει τέτοιες λαϊκές εκδηλώσεις, γιατί πιστεύει ότι με το τρόπο αυτό υπηρετεί καλύτερα το στόχο της διεθνούς αναγνώρισης της Γενοκτονίας.

Να υποθέσω λοιπόν ότι αν σας ζητούσε η Π.Ο.Π.Σ. να μπει συνδιοργανωτής σε μία κοινή εκδήλωση, η απάντησή σας θα ήταν αρνητική;

Μα τι νόημα έχουν τόσοι διοργανωτές, εφόσον υπάρχει ήδη ένας φορέας, ο οποίος διοργανώνει μια επιτυχημένη εκδήλωση για έναν ιερό στόχο; Εμείς καλούμε τα σωματεία, δεν μπαίνουμε στη λογική των ομοσπονδιών. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να χάνουμε το χρόνο μας με μια ομοσπονδία, η οποία διαθέτει ελάχιστο αριθμό σωματείων, εκ των οποίων μάλιστα τα περισσότερα δεν είναι καν ενεργά. Εδώ δίνουμε έναν τιτάνιο αγώνα βασισμένο σε αρχές και αξίες, δεν μπορούμε να μπούμε σε λογικές διαπραγμάτευσης. Το θέμα για εμάς έχει τελειώσει, η ενότητα έχει επιτευχθεί. Προχωρούμε μπροστά με το τεράστιο δυναμικό που έχει συσπειρωθεί γύρω από την Παμποντιακή.

Ας έρθουμε λίγο στον άνθρωπο Παρχαρίδη. Έχω την εντύπωση ότι δεν σας πολυαρέσει η αυτοκριτική, τουλάχιστον η δημόσια…

Ουδείς είναι αλάνθαστος. Φυσικά και έχω κάνει λάθη. Όσο περισσότερο δρα κανείς, τόσο περισσότερα λάθη κάνει. Σε ότι με αφορά προσπαθώ να διορθώνομαι από τα λάθη μου ώστε βγαίνω ισχυρότερος από αυτά.

Το γεγονός ότι είσαστε πρόεδρος της Παμποντιακής επηρεάζει θετικά ή αρνητικά την ενασχόληση σας με την ιατρική επιστήμη;

Και θετικά και αρνητικά. Κατ’ αρχήν είναι γεγονός ότι είχα αρκετή ζημιά στην πανεπιστημιακή και επαγγελματική μου καριέρα. Έχουμε ένα επάγγελμα και θα πρέπει να ζήσουμε από αυτό. Ο ασθενής, ξέρετε, θέλει τον γιατρό του δίπλα του, τον θέλει γιατρό και όχι πρόεδρο. Παρόλα αυτά στη ζυγαριά της ζημίας και της προσφοράς προς τον Ποντιακό Ελληνισμό επικράτησε το δεύτερο κι έτσι δέχτηκα να συνεχίσω.

Η σύζυγός σας δεν δυσανασχετεί για τον χρόνο που αφιερώνετε στην Παμποντιακή;

Η σύζυγός μου είναι η αφανής ηρωίδα αυτής της υπόθεσης. Χωρίς την κατανόηση και τη συμπαράστασή της δεν θα μπορούσα επί όλα αυτά τα χρόνια να αφιερώνω τόσο χρόνο στην υπόθεση του Ποντιακού Ελληνισμού. Πρέπει όμως να σας πω ότι με τη γυναίκα μου γνωριστήκαμε πριν από 45 χρόνια στο Σύλλογο Ποντίων Φοιτητών, όπου βρεθήκαμε και οι δύο λόγω της αγάπης μας για την ποντιακή μας καταγωγή. Επομένως δεν είναι άσχετη με αυτό το χώρο, το πάθος μας για τον Πόντο είναι κοινό.

Πολλές φορές στο παρελθόν ακούστηκαν ψίθυροι για συγκεκριμένες προτάσεις που σας έγιναν από πολιτικά κόμματα. Έχετε προσωπικά πολιτικά σχέδια;

Πράγματι, από πολύ παλιά έχω δεχθεί -και από τα δύο μεγάλα κόμματα- προτάσεις να είμαι υποψήφιος βουλευτής. Αρνήθηκα λέγοντας ότι εγώ έχω δύο μεγάλες αγάπες στη ζωή μου, την Καρδιολογία και τον Πόντο, τις οποίες και προσπαθώ να τις υπηρετήσω με συνέπεια. Φοβάμαι λοιπόν ότι θα απογοητεύσω όσους καλοθελητές έσπευσαν να προαναγγείλουν ερήμην μου την μεταπήδησή μου στο χώρο της πολιτικής, δηλώνοντας ότι δεν πρόκειται να ασχοληθώ ποτέ με την πολιτική.

Ισχύει το ίδιο και για την Ευρωβουλή; Διότι και αυτό ακούστηκε κάποτε…

Ισχύει απολύτως.

Εφόσον λοιπόν δεν έχετε πολιτικές φιλοδοξίες και εφόσον έχετε απεμπλακεί πλέον, λόγω συνταξιοδότησης, από τις πανεπιστημιακές σας υποχρεώσεις, πως σκοπεύετε να περάσετε τον ελεύθερο χρόνο σας όταν σταματήσατε να είσαστε πρόεδρος της Παμποντιακής και της Καρδιολογικής Εταιρείας;

Θέλω να γράψω μερικά βιβλία πάνω στην επιστημονική μου ειδικότητα, αλλά και ένα βιβλίο για την ενασχόλησή μου με τα ποντιακά πράγματα.

Και μια τελευταία ερώτηση, την οποία σας υποβάλλω όχι ως εκδότης του «Άμαστρις», αλλά ως λυράρης. Είναι γνωστό το πάθος σας για την ποντιακή μουσική και ιδιαίτερα για τα τραγούδια της ιδιαίτερης πατρίδας σας, του Πρωτοχωρίου. Όλοι οι Πόντιοι λυράρηδες γνωρίζουν ότι το αγαπημένο τραγούδι του Παρχαρίδη είναι «η πίτα». Τι σας αρέσει τόσο σε αυτό;

Δεν είναι ότι μου αρέσει περισσότερο από τα υπόλοιπα. Απλά είναι το μόνο που μπορώ να τραγουδήσω σχετικά καλά. Στα υπόλοιπα είμαι φάλτσος…

Δημοσιεύτηκε στο τεύχος 20 του περιοδικού Άμαστρις

Στη βιβλιοθήκη του Κανδηλάπτου

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 23 May 2013 21:20:00 +0300

Εκτιμούσα πάντα το έργο του μεγάλου Γεωργίου Κανδηλάπτου-Κάνεως. Τον θεωρούσα ως έναν από τους κορυφαίους -αν όχι τον κορυφαίο- των Ποντίων λογίων της 1ης προσφυγικής γενιάς. Εκεί βέβαια που υποκλίθηκα άφωνος, ήταν όταν ο φίλος εκδότης Τάσος Κυριακίδης με κάλεσε να μου δείξει τα "σκαναρίσματα" του Κανδηλάπτη: σε μια εποχή που η φωτογραφική μηχανή ήταν αποκλειστικό προνόμιο των επαγγελματιών φωτογράφων ή ορισμένων βαθύπλουτων ερασιτεχνών, γύρω στο 1910, ο νεαρός Κανδηλάπτης όργωνε τη Χαλδία και με τη βοήθεια διαφανούς ρυζόχαρτου αντέγραφε όλα τα σπάνια βυζαντινά χειρόγραφα και τις μικρογραφίες που βρίσκονταν κλειδωμένα στις βιβλιοθήκες των μοναστηριών. Πριν από λίγες ημέρες είχα μια ακόμη ευκαιρία να θαυμάσω την εργατικότητα και την οξύνοια του. Φιλοξενούμενος του Συλλόγου Ποντίων Πεύκων "Οι Ρίζες" (ενός μικρού χωριού κοντά στα ελληνοτουρκικά σύνορα, που κρατά όσο κανένα άλλο στην Ελλάδα τη Σανταίικη παράδοση), επέμεινα για μία ακόμη φορά να κοιμηθώ στο υπέροχο πέτρινο πολιτιστικό κέντρο, που στην πρόσοψή του αναγράφει "Σαντάς Μοτόσ'" (Μοτόσ', δηλαδή "μετόχιον" αποκαλούσαν οι πρόγονοί μου τον κλειστό χώρο για τις μεγάλες κοινωνικές συναθροίσεις, που διατηρούσε κάθε μία από τις επτά κοινότητες της Σαντάς). Το κτίριο είναι πέτρινο και τα μεσημέρια του καλοκαιριού ανεβάζει θερμοκρασίες που δεν μπορεί να τις αντέξει άνθρωπος. Πέρα όμως από τις πάμπολλες σπάνιες φωτογραφίες που κρέμονται στους τοίχους του, κρύβει έναν ακόμη πολύτιμο θησαυρό: το σημαντικότερο ίσως τμήμα της βιβλιοθήκης του Κανδηλάπτου, που αγόρασε ο σύλλογος του μικρού χωριού (των μόλις 25 μονίμων κατοίκων !), προκειμένου να το διασώσει. Ανάμεσα λοιπόν σε ένα δωμάτιο με αιρ-κοντίσιον και την υπέροχη βιβλιοθήκη του Κανδηλάπτου, εγώ τουλάχιστον προτιμώ το δεύτερο. Πέρασα δύο δύσκολες μέρες διαβάζοντας τα χειρόγραφά του (τα περισσότερα τα έχω διαβάσει από τις εξαιρετικά επιμελημένες εκδόσεις των Αφων Κυριακίδη, αλλά είναι άλλο να διαβάζεις ένα τυπωμένο βιβλίο και άλλο το ίδιο το χειρόγραφο με τις μουτζούρες, τις διορθώσεις και κυρίως τις υποσημειώσεις του ίδιου του συγγραφέα). Όποιος φίλος επισκεφθεί την Αλεξανδρούπολη, ας πάει μια βόλτα μέχρι τα Πεύκα. Σίγουρα δεν θα χάσει...

Οι Ελληνόφωνοι Μουσουλμάνοι του Πόντου

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Tue, 7 May 2013 03:45:00 +0300

Του Κωνσταντίνου Φωτιάδη

Καθηγητή Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού

στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας

Προέδρου του Κέντρου Ποντιακών Μελετών

Μια ιδιαίτερα τραγική κατηγορία κατοίκων, που διαβιούν ακόμη σήμερα στον Πόντο, είναι οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι των περιοχών Tόνυας, Όφεως, Σουρμένων και Mατσούκας, οι οποίοι αλλαξοπίστησαν βίαια το 17ο και 18ο αιώνα, αλλά στην πλειοψηφία τους δεν ξέχασαν την καταγωγή τους. O χρόνος και οι βίαιες μέθοδοι αφομοίωσης, που συστηματικά αξιοποιήθηκαν, μπορεί να αλλοίωσαν δεν εξαφάνισαν όμως την ιστορική τους μνήμη. Σήμερα, 75 χρόνια μετά τη Mικρασιατική Kαταστροφή, διατηρούν ακόμη ατόφια την ποντιακή γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα, τις παραδόσεις, τα τραγούδια και τους χορούς. Διασώζουν με θρησκευτική ευλάβεια προγονικά κειμήλια που βεβαιώνουν την ελληνοχριστιανική καταγωγή τους.

Για την ταυτότητα των ελληνόφωνων μουσουλμάνων ο ηγούμενος της μονής του Αγίου Iωάννου του Bαζελώνος, Πανάρετος, σε έκθεσή του προς το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας, το 1920, γράφει: «Είναι Έλληνες οι οποίοι δια της βίας εξισλαμίσθηκαν κατά τους μαύρους αιώνας της δουλείας, και πρεσβεύουσι και σήμερον τον μωαμεθανισμόν, αλλ’ έχουσι μητρικήν γλώσσαν την ελληνικήν, αναγνωρίζουσι την εξ’ Eλλήνων, βία εξισλαμισθέντων, καταγωγήν των, και διατηρούσι τα ελληνικά ήθη και έθιμά των, εν πολλοίς. Oύτοι φυλάττουσι τα ιερά εκκλησιαστικά σκεύη, βιβλία και άμφια των πατέρων των, ως κειμήλια, και επ’ ουδενί λόγω δεν συγκατατίθενται εις την απαλλοτρίωσιν αυτών. Tην τουρκικήν, μανθάνουσιν εν τοις σχολείοις, αι δε γυναίκες των ομιλούσιν ευφραδέστερον την ελληνικήν. Kαι τούτο, ενώ περιβάλλονται υπό τουρκικών πληθυσμών».

H διατήρηση των εξωτερικών φυλετικών τους γνωρισμάτων οφείλεται στο γεγονός ότι, το 1461, έγινε μόνο στρατιωτική κατάκτηση του Πόντου, χωρίς να επακολουθήσει συστηματικός εποικισμός με μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Aπό τουρκικές πηγές, του καθηγητή Antony Bryer, πληροφορούμαστε ότι το 1515, πενήντα πέντε χρόνια μετά την Άλωση, υπήρχαν στην περιοχή Όφεως του Πόντου 2.352 χριστιανικές οικογένειες και μόνο πενήντα μουσουλμανικές.

Tο 1914 η επίσημη στατιστική του Οικουμενικού Πατριαρχείου, καταχωρημένη και στα αρχεία του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, υπολόγιζε τους ελληνόφωνους μουσουλμάνους σε 190.000. Όλοι αυτοί οι πληθυσμοί, το 1923, υποχρεώθηκαν να παραμείνουν στην Τουρκία, σύμφωνα με το άρθρο 1 της Συνθήκης της Λωζάννης κατά το οποίο η θρησκεία αποτελούσε το μοναδικό κριτήριο της ανταλλαγής. H Συνθήκη δεν συμπεριέλαβε ολόκληρη την ελληνική εθνότητα που ζούσε στην Tουρκία, ενώ, κανονικά, έπρεπε να λάβει υπόψη της όχι μόνο το θρήσκευμα αλλά όλες τις ιδιαιτερότητες ενός έθνους, όπως την κοινή καταγωγή, τη γλώσσα, τα ήθη και τα έθιμα, τον πολιτισμό.

Το τελευταίο διάστημα πολλές έρευνες ειδικών επιστημόνων επιβεβαιώνουν την πολυεθνική και πολυπολιτισμική ταυτότητα των λαών της Mικράς Ασίας και ενισχύουν την προσπάθεια φωτισμένων ανθρώπων να πετύχουν, με την αλληλοκατανόηση, την προσέγγιση και την επαφή ακόμη και την επανασύνδεση ανθρώπων της ίδιας καταγωγής που η παντουρκική πολιτική τους σκόρπισε στους πέντε ανέμους.

Εύλογα τίθενται τα ερωτήματα, τι γίνεται σήμερα σ’ εκείνα τα μέρη και ποια πολιτική ακολούθησε η Ελλάδα όλο αυτό το διάστημα για τον ακριτικό εκείνον ελληνισμό; Eδώ η ευθύνη όλων των ελληνικών κυβερνήσεων ήταν και είναι πολύ μεγάλη. Kαμιά διαμαρτυρία, καμιά διαπραγμάτευση, καμιά διεκδίκηση, καμιά επίσημη αναφορά δεν έγινε ως σήμερα για τους ελληνόφωνους μουσουλμάνους στις ελληνοτουρκικές διπλωματικές επαφές, στο Δικαστήριο των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ούτε σε κάποια άλλα παρόμοια διεθνή Fora. Έτσι έμειναν απροστάτευτοι εκατοντάδες χιλιάδες συμπατριωτών μας, οι οποίοι, παρ’ όλες τις ταλαιπωρίες και τις ψυχολογικές πιέσεις που υπέστησαν και εξακολουθούν να υφίστανται μετά την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, ως τις μέρες μας συνεχίζουν να λένε: «Eμείς Έλλενες είμεστεν. Έναν αίμαν είμεστεν με τ’ εσάς. Tερέστεν πώς ομοιάζνε τα κατσία μουν»

«Η Τραπεζούντα που γνώρισα, δεν υπάρχει πια…»

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Mon, 6 May 2013 22:45:00 +0300

Συνέντευξη του Ομέρ Ασάν στον Δ.Πιπερίδη (Περιοδικό Άμαστρις τεύχος 11 -Απρ.2010)

Το τηλεφώνημα του Αλέξη Παρχαρίδη ήρθε εντελώς απροειδοποίητα, ως κεραυνός εν αιθρία:

-«Έρχεται για λίγες ημέρες στη Θεσσαλονίκη ο Ομέρ Ασάν. Θα σε ενδιέφερε μια συνέντευξη μαζί του;»

Η κατάφαση ήταν φυσικά αυτονόητη. Άλλωστε μια συνέντευξη με το συγγραφέα του κλασσικού πλέον βιβλίου «ο Πολιτισμός του Πόντου» ήταν στα σχέδιά μου από καιρό, σχεδόν από την πρώτη στιγμή της έκδοσης αυτού του περιοδικού. Πολύ περισσότερο που ο Ομέρ δεν ερχόταν για μία απλή τουριστική επίσκεψη, αλλά για μία σημαντική συνάντηση συγγραφέων και διανοουμένων από την Τουρκία με έλληνες ομότεχνούς τους, που θα ελάμβανε χώρα στο πλαίσιο της διεθνούς έκθεσης βιβλίου της Θεσσαλονίκης.

Πριν προλάβω όμως να αναρωτηθώ τι σχέση μπορεί να έχει ο Αλέξης με το νεαρό συγγραφέα από την Τουρκία που πριν από λίγα χρόνια είχε προσελκύσει τα φώτα της δημοσιότητας (ακόμη και του αθηναϊκών ΜΜΕ!) γιατί τόλμησε για πρώτη φορά στη ιστορία του νεώτερου τουρκικού κράτους να χρησιμοποιήσει τον απαγορευμένο όρο «Πόντος», θυμήθηκα ότι στα φοιτητικά μου χρόνια, μου έτυχε αρκετές φορές να τηλεφωνήσω στο σπίτι του Αλέξη στη Θεσσαλονίκη και να μου απαντήσει κάποιος με χαρακτηριστική μαυροθαλασσίτικη προφορά και σπασμένα νεοελληνικά. Και τότε κατάλαβα ότι ο Ομέρ, ο νεαρός σπουδαστής από την Τραπεζούντα που φιλοξενούσαν οι φίλοι μου στις αρχές της δεκαετίας του 1990 στη Θεσσαλονίκη, με τον οποίο μιλούσα συχνά στο τηλέφωνο χωρίς ποτέ να γνωριστούμε από κοντά, και ο Ομέρ Ασάν, που είχε προκαλέσει με το πρωτοποριακό βιβλίο του την άδικη μήνιν της τουρκικής δικαιοσύνης σε χαλεπούς καιρούς, ήταν το ίδιο και το αυτό πρόσωπο.

Τις μέρες της επίσκεψης του στη Θεσσαλονίκη είχα την ευκαιρία να γνωρίσω τον Ομέρ Ασάν από κοντά. Τον συνόδευσα, όπως και κάποιους από τους συγγραφείς της συντροφιάς του, στο Μεσαίο Θεσσαλονίκης, όπου αναζητούσε πρόσφυγες από την Ορντού για να προετοιμάσει ένα ντοκιμαντέρ με θέμα την ανταλλαγή των πληθυσμών (παρεμπιπτόντως πρέπει να σημειώσω ότι η πιο «γενναία» τέχνη σήμερα στη σύγχρονη Τουρκία, δεν είναι η συγγραφή, πολύ περισσότερο η ιστορική, αλλά το ντοκιμαντέρ. Για τις πολύ σημαντικές όμως εξελίξεις σε αυτό τον τομέα επιφυλάσσομαι να επανέλθω σε ένα μελλοντικό ρεπορτάζ με τίτλο «το ποντιακό ζήτημα στο σύγχρονο τουρκικό κινηματογράφο»). Παράλληλα, παρακολούθησα από κοντά τις δύο συναντήσεις που διοργάνωσε στο χώρο της ΔΕΘ την πρώτη με Κωνσταντινουπολίτες και τη δεύτερη με Μαυροθαλασσίτες συγγραφείς. Αυτό που κράτησα από αυτή την ολιγοήμερη συναναστροφή μου με τον Ομέρ, δεν είναι τόσο η εικόνα του προοδευτικού διανοούμενου με τη στέρεη συγκρότηση και τη διεισδυτική ματιά στην εξέλιξη των σύγχρονων κοινωνιών (αυτήν άλλωστε την είχα κι από πριν, από την εποχή που πρωτοδιάβασα το βιβλίο του). Είναι κυρίως η εικόνα του δικαιωμένου ανθρώπου, του ανθρώπου που είναι πλέον βέβαιος ότι πολλά από αυτά για τα οποία πάλεψε, τείνουν να καταστούν πραγματικότητα. Και είναι γεγονός ότι όσες φορές τους τελευταίους μήνες είχα την ευκαιρία να συζητήσω με συγγραφείς ή διανοουμένους από την Τουρκία, έβλεπα πάντοτε στο βλέμμα τους αυτή την απόλυτη βεβαιότητα ότι η ιστορική συνάντηση του λαού τους με τα πανανθρώπινα αγαθά της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχει πλέον δρομολογηθεί νομοτελειακά. Ας ελπίσουμε ότι έχουν δίκιο…

Πόσα χρόνια έχετε να έρθετε στην Ελλάδα;

Δεν έχω έρθει στην Ελλάδα εδώ και δέκα περίπου χρόνια.

Για ποιο λόγο είχατε έρθει στην Ελλάδα για πρώτη φορά;

Ήρθα στην Ελλάδα για να μάθω τη γλώσσα. Η έρευνά μου με θέμα τη γλώσσα των προγόνων μου, τα «ρωμαίικα», με είχε οδηγήσει στη Θεσσαλονίκη. Θέλοντας να μάθω τη γραμματική αυτής της γλώσσας, έμαθα πάρα πολλά πράγματα και γνώρισα πολλούς ωραίους ανθρώπους.

Πως σας φάνηκε η Ελλάδα μετά από τόσα χρόνια;

Τίποτα δεν έχει αλλάξει εξαιρετικά, απλά η Θεσσαλονίκη δίνει πλέον περισσότερο την εικόνα ευρωπαϊκής πόλης. Νομίζω όμως ότι οι άνθρωποι είναι λίγο περισσότερο αγχωμένοι λόγω της οικονομικής κρίσης.

Θα λέγατε δηλαδή ότι οι Έλληνες έχουν αλλάξει μέσα σε αυτά τα δέκα χρόνια;

Στην πραγματικότητα δεν έχασα ποτέ την επαφή με τους ανθρώπους που γνώρισα στη Θεσσαλονίκη. Πολλοί από αυτούς ερχόντουσαν κατά καιρούς και με έβρισκαν στην Κωνσταντινούπολη. Άλλωστε δέκα χρόνια είναι πολύ λίγος χρόνος, για να αλλάξει ένας λαός. Δεν μπορώ λοιπόν να πω ότι διαπιστώνω ριζικές αλλαγές.

Μιλήστε μας για τον τόπο που γεννηθήκατε…

Η Τραπεζούντα είναι πλέον η πόλη των ονείρων μου. Λόγω των τεράστιων αλλαγών που συντελέστηκαν στα χρόνια του ’60 και του ’70, η Τραπεζούντα που γνώρισα, δεν υπάρχει πια. Όπως και πολλές άλλες πόλεις, έχει παραδοθεί στο τσιμέντο. Οι παραλίες της έχουν μπαζωθεί. Τα ψάρια της Μαύρης Θάλασσας έχουν μειωθεί δραματικά. Ο αριθμός των ανθρώπων που ανεβαίνουν το καλοκαίρι στα «παρχάρια», μειώνεται χρόνο με το χρόνο. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας δεν υπάρχουν πλέον. Πέρασα τα πρώτα έξι χρόνια της ζωής μου σε ένα χωριό στα βουνά. Το χειμώνα ζούσαμε στο χωριό και το καλοκαίρι ανέβαινα με τη γιαγιά μου, τη μητέρα του πατέρα μου, στα παρχάρια. Σήμερα μέσα σε τρεις ώρες πηγαίνεις με το αυτοκίνητο από το χωριό στο παρχάρι, τότε όμως θέλαμε πορεία δύο ημερών με τα πόδια. Έζησα την παιδική μου ηλικία μέσα στην ηρεμία, τη φυσική ομορφιά του τοπίου, αλλά και τη βαθιά αγάπη και τρυφερότητα που μου έδειχνε η γιαγιά μου. Βλέποντας πλέον αυτά τα βουνά και τα παρχάρια να στέκονται στην ίδια θέση χωρίς αυτήν, μου φαίνονται έρημα. Υποτίθεται ότι έχουμε υιοθετήσει έναν σύγχρονο τρόπο ζωής, από τότε όμως που έφυγαν οι παλαιότεροι, η ζωή μας έχει γίνει φτωχότερη. Αν σήμερα αισθάνομαι τη ζωή μου γεμάτη, είναι λόγω της μεγάλης ευτυχίας που βίωσα στα παιδικά μου χρόνια.

Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε να γράψετε ένα βιβλίο με θέμα τον πολιτισμό του Πόντου;

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 είχα αρχίσει να διαπιστώνω τη σημασία της γλώσσας, που μιλούσε η γιαγιά μου. Ένιωθα την έντονη ανάγκη να απαντήσω σε ερωτήματα του τύπου «Ποιά είναι αυτή η γλώσσα; Από πού ήρθε; Γιατί τη μιλάμε ακόμη στο χωριό μας;». Αναζητώντας λοιπόν απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, βρέθηκα μπροστά σε μία ακόμη σημαντική απορία: «ποιοι είμαστε;». Αυτά τα ερωτήματα ήταν που με έκαναν να γράψω αυτό το βιβλίο.

Ποιο είναι το βασικό ζήτημα που πραγματεύεται το βιβλίο σας;

Η προφορική γλώσσα και ο λαϊκός πολιτισμός των κατοίκων του Τσορούκ της περιοχής του Όφεως, του χωριού μου. Ξεκίνησα μια έρευνα με σκοπό να κατανοήσω ακόμη καλύτερα αυτή τη γλώσσα και να μπορέσω να μεταφέρω τους κανόνες της στο χαρτί. Για τις ανάγκες αυτής της έρευνας, που αφορούσε όχι μόνο τη γλώσσα, αλλά και την ιστορία, βρέθηκα στην Ελλάδα και ειδικότερα στη Θεσσαλονίκη. Διαπίστωσα λοιπόν έκπληκτος ότι στη Θεσσαλονίκη και στην ευρύτερη περιοχή της ζούσαν άνθρωποι που μιλούσαν την ίδια γλώσσα και είχαν την ίδια κουλτούρα με εμάς. Μου δημιουργήθηκε λοιπόν ένα νέο ερώτημα: «αφού μιλάμε την ίδια γλώσσα και έχουμε την ίδια κουλτούρα, γιατί ζούμε χωριστά;»

Γιατί επιλέξατε τον τίτλο «Πολιτισμός του Πόντου» και όχι «Πολιτισμός της Μαύρης Θάλασσας»;

Διότι ο γεωγραφικός όρος «Μαύρη Θάλασσα» είναι πολύ γενικός και περιλαμβάνει δεκάδες λαούς. Ιστορικά όμως ο όρος «Πόντος» ταυτίζεται με την ανατολική Μαύρη Θάλασσα. Και καθώς το θέμα του βιβλίου μου ήταν αυτή ακριβώς η περιοχή και η γλώσσα που μιλιόταν σε αυτή την περιοχή, η οποία κατά την αρχαιότητα ονομαζόταν «Πόντος», ήμουν υποχρεωμένος να χρησιμοποιήσω τον όρο «Πόντος».

Ποιες ήταν οι αντιδράσεις που προκάλεσε στην Τουρκία η δημοσίευση του βιβλίου σας;

Για να είμαι ειλικρινής, δεν περίμενα ότι το βιβλίο μου θα είχε αντίκτυπο στην Τουρκία. Εντούτοις προκάλεσε αισθήματα κατάπληξης σε χιλιάδες ανθρώπους. Δέχθηκα πάρα πολλά e-mails και τηλεφωνήματα από ανθρώπους που αισθάνθηκαν την ανάγκη να μάθουν περισσότερα για αυτήν τη γλώσσα και την ιστορία της. Αυτή ήταν μια πολύ θετική εξέλιξη. Ωστόσο δεν ήταν και λίγοι εκείνοι που ενοχλήθηκαν από όσα έγραψα. Το 2002, έξι χρόνια μετά την έκδοση του, το βιβλίο απαγορεύθηκε με δικαστική απόφαση και τα αντίτυπά του κατασχέθηκαν. Με την ολοκλήρωση όμως της δικαστικής διαδικασίας κι εγώ και το βιβλίο μου αθωωθήκαμε. Σήμερα δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα.

Αν το ίδιο βιβλίο κυκλοφορούσε σήμερα, πιστεύετε ότι οι αντιδράσεις που θα συναντούσε θα ήταν διαφορετικές;

Ίσως να δεχόταν και πάλι κριτική, αλλά τώρα τα πράγματα στην Τουρκία έχουν αλλάξει ως προς την απαγόρευση βιβλίων. Η Τουρκία βιώνει μια διαδικασία εκπληκτικών και εξαιρετικά ταχέων αλλαγών. Όσοι δεν μπορούν να συμβαδίσουν με αυτές τις αλλαγές, προσπαθούν να συνεχίσουν τις παλιές τους συνήθειες…

Ποιες ήταν οι εντυπώσεις που εισπράξατε από την κυκλοφορία του βιβλίου σας στην Ελλάδα;

Το 1998, που κυκλοφόρησε το βιβλίο μου στην Ελλάδα, συμμετείχα σε πολλές παρουσιάσεις και έδωσα πολλές συνεντεύξεις σε διάφορες πόλεις. Δεν αντιμετώπισα παρά αγάπη και σεβασμό. Μπορώ να πω ότι δεν θυμάμαι καμία αρνητική αντίδραση. Μέσα από το βιβλίο απέκτησα δεσμούς φιλίας με εκατοντάδες ανθρώπους κι αυτό για μένα ήταν πιο σημαντικότερο απ’ οτιδήποτε άλλο.

Το γεγονός ότι ζείτε μόνιμα στην Κωνσταντινούπολη, έχει καμία σχέση με τις αντιδράσεις που προκλήθηκαν από τη δημοσίευση του βιβλίου σας;

Ούτως ή άλλως ζούσα στην Κωνσταντινούπολη και πριν επισκεφτώ την Ελλάδα και εκδώσω το βιβλίο μου. Απλά συνέχισα να ζω εκεί. Άλλωστε το βιβλίο μου τυπώθηκε και κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη.

Με τι ασχολείστε επαγγελματικά σήμερα;

Τώρα πλέον ασχολούμαι με ραδιοτηλεοπτικές παραγωγές. Από την άλλη αφιερώνω μεγάλο μέρος του χρόνου μου στο διάβασμα και τη συγγραφή. Επίσης προσπαθώ να εκδώσω όσο περισσότερα βιβλία γίνεται σχετικά με τη Μαύρη Θάλασσα.

Μπορείτε να μας απαριθμήσετε μερικούς τίτλους τέτοιων βιβλίων, που έχουν εκδοθεί από τον εκδοτικό σας οίκο;

Το βιβλίο του William Miller «Η Τελευταία Ελληνική Αυτοκρατορία: το βιβλίο της πόλης της Τραπεζούντας», το «Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Μαύρης Θάλασσας» και τελευταία μια δική μου συλλογή διηγημάτων, που έχει τίτλο «Niko’nun Kemençesi». Προσπαθούμε να εγκαινιάσουμε μια νέα σειρά βιβλίων που θα αναφέρονται στη Μαύρη Θάλασσα. Θα μπορούσαμε ίσως να εμπλουτίσουμε αυτή τη σειρά μεταφράζοντας κάποια βιβλία που έχουν εκδοθεί στα Ελληνικά.

Να μιλήσουμε λίγο για το τελευταίο σας βιβλίο…

Είναι ένα ιστορικό βασικά βιβλίο με τίτλο «Η λύρα του Νίκου». Περιλαμβάνει 13 διηγήματα που βασίζονται σε ισάριθμες ιστορίες ανθρώπων από τη Μαύρη Θάλασσα. Ορισμένα αφορούν την ανταλλαγή, ενώ κάποια άλλα την εποχή της ειρηνικής συμβίωσης. Ελπίζω ότι θα μεταφραστούν και στα Ελληνικά για να μπορέσω να μοιραστώ τις ιστορίες μου με τους αναγνώστες σας.

Πόσο επηρεάζει το έργο των διανοουμένων στην Τουρκία η πορεία της χώρας προς την Ε.Ε.;

Δε νομίζω ότι η νέα πραγματικότητα που έχει δημιουργηθεί, υπήρξε επιτακτικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Περισσότερο οφείλεται στη συνειδητοποίηση κάποιων πραγμάτων. Ίσως οι διανοούμενοι και οι πολιτικοί να επηρεαστούν με το πέρασμα του χρόνου. Αλλά η αλλαγή δεν μπορεί να επηρεάσει άμεσα την πνευματική ζωή και την εκδοτική κίνηση. Διότι ο τουρκικός λαός είναι ένας από τους λαούς που διαβάζει λιγότερο από οποιονδήποτε άλλο στον κόσμο. Αυτό είναι και το σημαντικότερο πρόβλημα τόσο για τους εκδότες, όσο και για τους ίδιους τους συγγραφείς.

Ποιες είναι οι αλλαγές που φέρνει η πορεία της Τουρκίας προς την Ε.Ε. στην καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων;

Όπως είπα και προηγουμένως, έχουμε μπει σε μια διαδικασία εκπληκτικών και εξαιρετικά ταχέων αλλαγών. Θετικών αλλαγών. Σήμερα τα πάντα στη Τουρκία βρίσκονται υπό αμφισβήτηση. Ζητήματα που στο παρελθόν αποτελούσαν «ταμπού», τώρα πλέον συζητούνται ανοιχτά. Οι απλοί άνθρωποι διαπιστώνουν με έκπληξη ότι πολλά από τα θέματα που στο παρελθόν εθεωρούντο «ταμπού», τώρα πλέον μπαίνουν ανοιχτά στο τραπέζι. Νομίζω ότι κανείς δεν πρέπει να εκπλαγεί από το σημείο που μπορούν να φτάσουν τα πράγματα μετά από δέκα χρόνια.

Σε τι κατάσταση βρίσκεται η πνευματική κίνηση της Τραπεζούντας σήμερα;

Μην τα συζητάτε. Θα σας περιγράψω τη σημερινή Τραπεζούντα με λίγα λόγια. Στην Τραπεζούντα κυριαρχούν οι οικονομικές δυσκολίες και η δυστυχία. Αυτό το διαπιστώνει κανείς πολύ εύκολα από τα μέχρι σήμερα γεγονότα. Όμως είμαι αισιόδοξος για το μέλλον.

Κατά πόσο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η εικόνα που έχουμε σχηματίσει ότι η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας βιώνει μια εξαιρετικά συντηρητική κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα;

Τα πράγματα δεν είναι ίδια σε κάθε τόπο. Αν εξαιρέσουμε την Κωνσταντινούπολη, ο μέσος άνθρωπος της τουρκικής υπαίθρου ζει τις ίδιες καταστάσεις. Η περιοχή της Μαύρης Θάλασσας δεν αποτελεί εξαίρεση. Ο τουρκικός λαός, που έζησε τα τελευταία τριάντα χρόνια υπό καθεστώς απομόνωσης, είναι εύλογο να αναζητά καταφύγιο σε συντηρητικές επιλογές. Θεωρώ δεδομένο ότι με το πέρασμα του χρόνου αυτή η κατάσταση θα αλλάξει από την εξέλιξη των πραγμάτων.

Πως ερμηνεύετε την απόφαση του τουρκικού Υπουργείου Πολιτισμού να επιτρέψει την τέλεση θρησκευτικών τελετών στην Παναγία Σουμελά;

Τη βρήκα πολύ θετική. Στην πραγματικότητα δεν υπήρχε απαγόρευση για αυτή την τελετή. Το πρόβλημα που δημιουργήθηκε, υπήρξε αποτέλεσμα της παρέμβασης διαφόρων κυβερνητικών αξιωματούχων. Έχω ασκήσει κριτική με ένα άρθρο μου που δημοσιεύτηκε στα ΜΜΕ της Τραπεζούντας.

Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια;

Η επιχείρηση μου συνεχίζει τη βασική της εκδοτική δραστηριότητα. Παράλληλα ασχοληθήκαμε με δύο ντοκιμαντέρ. Το πρώτο έχει ήδη βραβευθεί. Τώρα θα γυρίσουμε ένα ντοκιμαντέρ που θα αναφέρεται στη «μετανάστευση» των Ελλήνων από την Ορντού προς την Ελλάδα. Για το λόγο αυτό απευθυνθήκαμε στο Υπουργείο Πολιτισμού. Σε αυτή την επίσκεψή μου δημιούργησα σχέσεις με πολλούς Ορντουλήδες που ζουν στη Θεσσαλονίκη. Σε αυτή τη φάση ολοκληρώνονται η έρευνα και το σενάριο και φιλοδοξούμε να αρχίσουμε τα γυρίσματα κατά τον Ιούλιο- Αύγουστο. Για πρώτη φορά θα γυριστεί ένα ντοκιμαντέρ με θέμα τους ανταλλάξιμους του Πόντου. Θα είμαι ο παραγωγός της ταινίας. Εφόσον δεν προκύψει κάποιο πρόβλημα, η ταινία θα γυριστεί σε συνεργασία με συμπαραγωγούς από την Ελλάδα.

Πιστεύετε ότι θα επιστρέψετε ποτέ για να συνεχίσετε τη ζωή σας στην Τραπεζούντα;

Όχι. Δεν ονειρεύομαι πλέον να ζήσω στην Τραπεζούντα. Ίσως οι πρόγονοί μου οι Κομνηνοί να έφυγαν από την Κωνσταντινούπολη και να πήγαν στην Τραπεζούντα, εγώ όμως έχω εγκατασταθεί πλέον μόνιμα στην Κωνσταντινούπολη.

Ποια είναι η άποψή σας για την διαδικασία αφύπνισης των περιφερειακών συνειδήσεων, που φαίνεται ότι βιώνει τον τελευταίο καιρό η Τουρκία;

Ο 21ος αιώνας θα είναι ένα θέατρο ατέρμονης αναζήτησης της ελευθερίας. Η Τουρκία δεν μπορεί να κλείσει την πόρτα σε αυτή την αναζήτηση. Μπορούμε να πούμε ότι έχει ανοίξει ήδη το κουτί της Πανδώρας. Ως εκ τούτου, είναι βέβαιο ότι θα εκφραστούν εθνικές, εθνοτικές, ταξικές, σεξουαλικές και κάθε είδους άλλες αξιώσεις. Όπως είναι φυσικό, οι συζητήσεις περί όλων αυτών των αξιώσεων θα περάσουν από το κόσκινο της ιστορίας. Στο τέλος το λιγότερο που θα έχουμε κερδίσει θα είναι η επικράτηση του διεθνούς δικαίου επί της υφιστάμενης κατάστασης.

Η θεία μ' «η Τούρκ'σσα»

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Tue, 30 Apr 2013 16:29:00 +0300

Ήταν ξαδέρφη του παππού μου. Πρώτη ή δεύτερη δεν το ξεδιάλυνα ποτέ, άλλωστε δε μας μίλησε ποτέ ξανά για αυτή την ιστορία. Επίσης ήταν λίγο μεγαλύτερή του. Η οικογένειά της ζούσε στη Δρώνα, ένα χωριό γειτονικό με το δικό μας, την Κούχλα. Όταν μεγάλωσε, αγάπησε έναν συγχωριανό της. Τι το πιο φυσικό, θα σκεφτείς. Προφανώς γιατί δε γνωρίζεις ότι τα χρόνια εκείνα ήταν τόσο διαφορετικά από αυτά που ζούμε σήμερα, που ακόμη και τα πιο αρχέγονα ένστικτα του ανθρώπου, όπως ο έρωτας, ρυθμίζονταν από κανόνες τελείως διαφορετικούς από τους σημερινούς. Ο αγαπημένος λοιπόν της θείας αυτής διέθετε ένα θανάσιμο ελάττωμα: ήταν Τούρκος. Πράγμα που σήμαινε ότι ούτε κουβέντα δεν μπορούσε να γίνει για έναν κανονικό γάμο με παπάδες, ψαλτάδες και, το κυριότερο, με τη συγκατάθεση των γονιών της. Ή εκείνος θα έπρεπε να βαπτιστεί -πράγμα εξαιρετικά απίθανο, αφού θα συνεπαγόταν τεράστιο κίνδυνο για τη ζωή του- ή εκείνη να τουρκέψει. Τελικά επέλεξε το δεύτερο. Φυσικά οι γονείς της δε χάρηκαν με αυτή της την απόφαση. Προσπάθησαν με κάθε τρόπο, άλλοτε με το καλό κι άλλοτε με το άγριο, να τη μεταπείσουν. Μάταιος κόπος. Ένα βράδυ μάζεψε τα πράγματά της και ακολούθησε τον καλό της στον τούρκικο μαχαλά.

(Αν τύχει και ασχοληθείς, έστω και λίγο, με την ιστορία της ράτσας μας, θα συναντήσεις πάρα πολλές παρόμοιες περιπτώσεις. Μόνο που συνήθως η πραγματικότητα ήταν πολύ λιγότερο ρομαντική, από την ιστορία που σου διηγούμαι σήμερα. Τις πιο πολλές φορές το ανίερο για τα ανθρώπινα μάτια σμίξιμο γινόταν με τη βία. Βία την οποία, όπως αντιλαμβάνεσαι, ασκεί συνήθως ο ισχυρός… Όχι όμως και σε αυτήν εδώ την ιστορία. Σε αυτό το σημείο ο παππούς μου ήταν κατηγορηματικός: η ξαδέρφη του παντρεύτηκε το νεαρό Τούρκο, επειδή τον αγάπησε. Τόσο, που να απαρνηθεί για χάρη του θρησκεία, εθνικότητα, ακόμη και την ίδια της την οικογένεια….)

Όπως καταλαβαίνεις, μετά το γάμο της με τον Τούρκο η κοπέλα έχασε κάθε επαφή με την οικογένειά της. Δεν ξέρω αν το επεδίωξε και η ίδια. Πάντως οι δικοί της, συμπεριλαμβανομένου του παππού μου, τη διέγραψαν οριστικά. Για αυτούς ήταν πλέον μια ζωντανή νεκρή. Κι ας ζούσαν στον ίδιο τόπο, κι ας την αντίκριζαν σχεδόν καθημερινά, έστω και κρυμμένη κάτω από τα σκουρόχρωμα τσαρτσάφια της. (Μη βιάζεσαι να κρίνεις καταστάσεις που εσύ, ευτυχώς, δε θα ζήσεις ποτέ. Ήταν τόσο έντονο το κλίμα της μισαλλοδοξίας και του εθνικού παροξυσμού, που διέτρεχε την εποχή εκείνη την ανατολή, από τη μία άκρη της μέχρι την άλλη, που είναι απολύτως βέβαιο ότι καμία «καθωσπρέπει» οικογένεια -είτε χριστιανική ήταν αυτή, είτε μουσουλμανική- δεν θα ήταν περήφανη για τους αλλόθρησκους συμπεθέρους της).

Κάπως έτσι λοιπόν κύλισε ο καιρός, μέχρι που έφτασε στο χωριό η είδηση της Ανταλλαγής. Όλοι οι Έλληνες έπρεπε εντός 24 ωρών να κατέβουν στην Τραπεζούντα κι από εκεί να επιβιβαστούν σε πλοία, που θα τους μετέφεραν στην Ελλάδα. Ο παππούς μου, που στο μεταξύ είχε μεγαλώσει και είχε μόλις παντρευτεί τη γιαγιά μου, μαζί με τη γυναίκα του, την ορφανή αδερφή της, τη μάνα του και τα πέντε μικρότερα αδέρφια του κατέβηκαν στην Τραπεζούντα, φορτωμένοι τους μπόγους μέσα στους οποίους συγκέντρωσαν βιαστικά τα λιγοστά υπάρχοντά τους. Εκεί περίμεναν υπομονετικά για λίγες μέρες, μέχρι να φτάσει το πρώτο πλοίο. Λίγο πριν επιβιβαστούν σε αυτό, πήρε το μάτι τους την «Τούρκ’σσα». Η καημένη, μόλις έμαθε για την Ανταλλαγή και κατάλαβε ότι δεν θα ξαναέβλεπε πια τους δικούς της, κατέβηκε άρον-άρον στην Τραπεζούντα με την ελπίδα ότι ίσως κατόρθωνε να τους αποχαιρετήσει. Στάθηκε λοιπόν σε μια γωνιά του λιμανιού και τους κοιτούσε συγκινημένη χωρίς να τολμά να κάνει το πρώτο βήμα. Η γιαγιά μου, που την είδε πρώτη, τη λυπήθηκε και προσπάθησε να πείσει τον παππού…

- «Σ’ σον κόσμον έν’ και θάνατος, Στοφόρε. Ας πάμε λέγομ’ ατεν δύο λόγια…»

Εκείνος πάλι, ούτε που να τ’ ακούσει. Δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι ο μοναδικός λόγος της άρνησής του ήταν το χαρακτηριστικό σαντέικο πείσμα, που τον συντρόφευε μέχρι το τέλος της ζωής του. Πιο πιθανό θωρώ το ενδεχόμενο να ήταν απορροφημένος από το άγχος του Γολγοθά, που είχε να αντιμετωπίσει. Ήταν μόλις είκοσι τεσσάρων χρόνων, νιόπαντρος και αντί να απολαμβάνει τη ζεστασιά του σπιτιού του έχοντας στην αγκαλιά του την κοπέλα που αγαπούσε και που με πολύ κόπο κατόρθωσε να παντρευτεί, στεκόταν σε μια παγωμένη αποβάθρα, ίσως κουρασμένος, ίσως νηστικός, σίγουρα όμως τρομοκρατημένος με την ιδέα ότι ήταν ο μοναδικός υπεύθυνος για τα οκτώ ανυπεράσπιστα πλάσματα που ξεκινούσαν το ίδιο ταξίδι προς το άγνωστο με μοναδικό προστάτη τον ίδιο. Έχουν περάσει χρόνια από εκείνο το βράδυ μέσα μου όμως διατηρώ πάντα την υποψία ότι την ώρα που μου τα διηγούνταν όλα αυτά, διέκρινα στο βλέμμα του ένα ίχνος αμφιβολίας. Μήπως είχε μετανιώσει για εκείνη τη στιγμιαία αδιαλλαξία; Ποιος ξέρει. Άλλωστε ανήκε σε μια γενιά που δεν αναγνώριζε εύκολα τα λάθη της. Όπως και να ’χει, την κρίσιμη στιγμή γύρισε μηχανικά το κεφάλι αρνούμενος πεισματικά ακόμη και να διασταυρώσει το βλέμμα του με το δικό της. Λίγο μετά επιβιβάστηκαν σε μια βάρκα που τους μετέφερε στο ατμόπλοιο που ήταν αγκυροβολημένο στα ανοιχτά και δεν ξαναείδαν ποτέ ούτε την Τραπεζούντα, ούτε την «Τούρκ’σσαν».

Λίγα χρόνια μετά από τη βραδιά, που μου τα διηγήθηκε όλα αυτά, ο παππούς πέθανε χωρίς ποτέ να ξανακάνει κουβέντα για όλες αυτές τις παλιές ιστορίες, που του χαλούσαν ολοφάνερα τη διάθεση. Έτσι δεν ξανάγινε στο σπίτι μας κουβέντα για την «Τούρκ’σσα». Λίγους μήνες όμως μετα το θάνατό του, δέχτηκα ένα απρόσμενο δώρο. Ο Σύλλογος Σανταίων Θεσσαλονίκης διοργάνωνε -για πρώτη φορά μετά από εβδομήντα χρόνια- ένα προσκυνηματικό ταξίδι στην Τραπεζούντα και μου ζητούσε να συνοδέψω την εκδρομή ως λυράρης. Δε χρειάστηκε ιδιαίτερη προσπάθεια να πείσω τους γονείς μου να μου το επιτρέψουν. Ήμουν ενήλικας -είχα μόλις κλείσει τα δεκαοκτώ- κι επιπλέον δεν επρόκειτο να επιβαρύνω σε τίποτε τον ούτως ή άλλως μονίμως βεβαρημένο από τα συνεχή καπρίτσια μου οικογενειακό προϋπολογισμό, αφού τα έξοδά μου θα ήταν πλήρως καλυμμένα από το Σύλλογο.

Κατά τη διάρκεια της διαδρομής εξομολογήθηκα στον «κηδεμόνα» μου -τον αρχηγό εκείνης της εκδρομής- ότι χρειαζόμουν τη βοήθειά του προκειμένου να φέρω σε πέρας ένα φιλόδοξο σχέδιο. Να μου επιτρέψει να επισκεφτώ μ’ ένα ταξί τη Δρώνα -άλλωστε απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα από την Τραπεζούντα- ή ακόμη καλύτερα, να με συνοδέψει ο ίδιος, προκειμένου να αναζητήσουμε από κοινού τα ίχνη της «θείας της Τούρκ’σσας». Με άκουσε με προσοχή, νομίζω μάλιστα ότι αρχικά με συνεχάρη που επέμενα, αν και τόσο νέος, να ασχολούμαι με αυτά τα πράγματα. Για τη συνέχεια όμως μου επεφύλασσε μια μικρή ψυχρολουσία. Μου εξήγησε ότι δεν ήταν καθόλου σίγουρο ότι οι απόγονοι αυτής της γυναίκας θα ενθουσιάζονταν με τον «γιουνάνη» συγγενή, που θα ερχόταν απρόσκλητος να διαταράξει την τουρκική εθνική τους υπερηφάνεια. «Γνωρίζεις τι άνθρωποι είναι; Για φαντάσου κάποιος από αυτούς να είναι στρατιωτικός ή έστω χωροφύλακας; Ακόμη κι αν σε δεχτούν ευγενικά, υπάρχει το ενδεχόμενο να τους δημιουργήσεις πρόβλημα με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Εγώ θα σου πρότεινα να το αφήσεις προς το παρόν και να επανέλθεις σε ένα επόμενο ταξίδι, όταν θα είσαι πιο ώριμος και κυρίως περισσότερο προετοιμασμένος». Το χειρότερο απ’ όλα όμως ήταν ότι μου δήλωσε κατηγορηματικά ότι, εφόσον είχε δεσμευτεί στους γονείς μου ότι θα μ’ έχει υπό την προστασία του, δεν υπήρχε περίπτωση να μου επιτρέψει να αποσπαστώ από το γκρουπ έστω και για μία στιγμή.

Η αλήθεια είναι ότι απογοητεύτηκα. Όμως αυτή μου η απογοήτευση δεν κράτησε πολύ. Ήταν τόσα πολλά όσα είδα σε αυτό μου τον πρώτο ταξίδι στη «μακρινή πατρίδα» και τόσες πολλές οι εμπειρίες που συνέλεξα σε κάθε στιγμή της διάρκειάς του, που πολύ γρήγορα ξέχασα και την «θεία την Τούρκ’σσα» και τους μακρινούς Τούρκους συγγενείς. Στο κάτω-κάτω της γραφής δεν ήμουν παρά δεκαοχτώ χρονών. Τον επόμενο χρόνο θα μπορούσα να επισκεφτώ και πάλι την Τραπεζούντα, να τους αναζητήσω και τότε ήμουν βέβαιος ότι θα μου επιφύλασσαν την πιο ενθουσιώδη υποδοχή. Θα άνοιγαν τα σπίτια τους και θα με δέχονταν τόσο ζεστά, όσο ζεστά υποδεχόμασταν κι εμείς με τον συγχωρεμένο τον παππού μου εκείνον τον Τούρκο τουρίστα από τη Λιβερά του Πόντου, που ήρθε απρόσμενα ένα χρόνο στο χωριό κι από τότε μας επισκεπτόταν κάθε χρόνο ανελλιπώς, μέχρι το θάνατο του παππού…

Και πράγματι, μετά από δύο χρόνια -πρωτοετής πλέον της Νομικής- ξαναπήγα στην Τραπεζούντα. Μόνο που δεν έκανα καμία προσπάθεια να ψάξω για ξεχασμένους συγγενείς. Δεν είναι ότι είχα χάσει το ενδιαφέρον μου για τις ρίζες μου. Απλά εκείνον το πρώτο χρόνο της φοιτητικής μου ζωής -τον πιο ξέγνοιαστο και ανέμελο της ζωής μου- είχα προλάβει να εμβαθύνω τη σχέση μου με τη «μακρινή πατρίδα» πολύ πέρα από τις ούτως ή άλλως λιγοστές διηγήσεις του παππού μου. Τώρα πλέον εκείνο που με έκαιγε ήταν ντύσω με εικόνες τα διαβάσματά μου της προηγούμενης χρονιάς. Να δω την Τραπεζούντα γωνιά προς γωνιά, να ανέβω στα βουνά της Σάντας, να αναπνεύσω τον ίδιο αέρα που ανέπνευσαν όλοι εκείνοι οι γέροντες των παιδικών μου χρόνων. Ενδεχόμενοι μακρινοί συγγενείς μπορούσαν να περιμένουν υπομονετικά τη σειρά τους. Κάποτε θα τους ανακάλυπτα. Τώρα όμως προείχε η «μακρινή πατρίδα»…

Αυτή η ιστορία τελειώνει πολύ λιγότερο ρομαντικά απ’ ότι ξεκίνησε. Αρκετά χρόνια αργότερα κι ενώ έχω παρατήσει και τις σπουδές μου και κάθε άλλο ενδιαφέρον μου χάριν του πάθους μου για αυτή την «μακρινή πατρίδα», γνωρίζω μια άλλη ξαδέρφη του παππού, τη θρυλική «Στυλάβα» (θα σου μιλήσω μιαν άλλη φορά για αυτή τη φανταστική γιαγιά και τις άπειρες ιστορίες που άκουσα από το στόμα της). Σε μια από τις πολλές συζητήσεις μου μαζί της, θυμήθηκα την ιστορία με την «θεία την Τούρκ’σσα». Αν και είχε πατήσει για τα καλά τον έναν αιώνα ζωής, η γιαγιά ήταν προικισμένη με μια μοναδική μνήμη, που σπάνια την πρόδιδε. Παρ’ όλα αυτά στην αρχή δεν ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστική. Μόνο όταν επέμεινα, άρχισε κάτι να θυμάται. Ξαφνικά χαμογέλασε…

- «Α… εσύ λες την Ελένεν….»

Ένα ρίγος με συνεπήρε. Επιτέλους μάθαινα το όνομα της «Τούρκ’σσας». Ώστε την έλεγαν Ελένη! Ήμουν βέβαιος ότι σε λίγο θα ακολουθούσαν κι άλλες αποκαλύψεις. Όπως κι έγινε, μόνο που δεν ήταν αυτές ακριβώς που περίμενα…

-«Την Ελένεν ας σο…». Και μου ανέφερε το όνομα ενός γνωστού χωριού της Μακεδονίας, στο οποίο είχαν εγκατασταθεί κάποιοι συμπατριώτες μας.

- «Κάποιο λάθος πρέπει να κάνεις, γιαγιά. Η γυναίκα για την οποία σου μιλώ, δεν ήρθε στην Ελλάδα. Έμεινε στην πατρίδα…»

- «Γιοκ, ρίζα μ’, εσύ έ’εις λάθος….»

Και μου διηγήθηκε ότι λίγο καιρό μετά απ’ όλα αυτά η Ελένη εγκατέλειψε και η ίδια την «πατρίδα» και ήρθε στην Ελλάδα μ’ ένα από τα τελευταία καράβια που κουβαλούσαν πρόσφυγες. Κι όχι μόνον αυτό, αλλά ότι ξαναπαντρεύτηκε εδώ στην Ελλάδα, απέκτησε πολλά παιδιά και πέθανε σε βαθιά γεράματα δίπλα στις κόρες της, μια από τις οποίες μάλιστα παντρεύτηκε μετά από χρόνια έναν χωριανό μου και ζούσε εδώ στο χωριό μας! Το μόνο που δε θυμόταν ήταν τι απέγινε ο Τούρκος. Να πέθανε και να την άφησε χήρα; Μήπως εκείνη, μην αντέχοντας τον οριστικό αποχωρισμό από τους δικούς της, τον εγκατέλειψε κι έσπευσε άρον-άρον να τους ξαναβρεί στη νέα πατρίδα; Ποιος ξέρει; Άλλωστε όλοι όσοι γνώριζαν αυτή την ιστορία, έχουν πεθάνει από χρόνια. Έτσι μια από τις πιο ρομαντικές ιστορίες που άκουσα από το στόμα εκείνων των ανθρώπων, έληξε μάλλον άδοξα. Όπως άδοξα τελείωσε -θα το διαπιστώσεις αργότερα, διαβάζοντας τις επόμενες σελίδες- και κάθε άλλη παρόμοια ιστορία, που είχε έστω και κάποιο ίχνος ρομαντισμού. Βλέπεις, τα χρόνια εκείνα ήταν τόσο δύσκολα, που δε σήκωναν πολυτέλειες, όπως οι έρωτες και οι συναισθηματισμοί. Αυτά είναι για εσάς και για τον καλύτερο κόσμο, μέσα στον οποίο πρόκειται να ζήσετε.

Εν κατακλείδι, οι μακρινοί συγγενείς, που τόσο λαχταρούσα να γνωρίσω, όταν ήμουν στην ηλικία σου, μάλλον δεν υπήρξαν ποτέ. Κρίμα… Ακόμη όμως κι αν δεν τους γνώρισα, ακόμη κι αν δεν μου έκαναν τελικά την τιμή να με υποδεχτούν με λύρες και ζουρνάδες στην πλατεία της Δρώνας, κάθε άλλο παρά χαμένος βγήκα από όλη αυτήν την υπόθεση. Κατ’ αρχήν μου έμεινε η γεύση της αναζήτησης. Και το πιο σημαντικό, έμαθα να μη μισώ τον τουρκικό λαό, κι ας ήξερα από πρώτο χέρι πόσο πόνο είχε προκαλέσει στο δικό μου λαό η πρόσκαιρη, θέλω να ελπίζω, παρεκτροπή του από τις αρχές του ανθρωπισμού. Πως άλλωστε να μισήσεις τους παρ’ ολίγον συγγενείς σου;

Έσο γενναία, μήτηρ μου...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 26 Apr 2013 23:11:00 +0300

Γρηγόριος Ζαρωτιάδης

Ένα ακόμη αδημοσίευτο ντοκουμέντο από τις φυλακές της Αμάσειας: η συγκινητική επιστολή ενός νέου παιδιού, του Γρηγόριου Ζαρωτιάδη, ο οποίος τελικά κατόρθωσε να διαφύγει την εκτέλεση, να έρθει στην Ελλάδα και να αναδειχθεί αργότερα σε βουλευτή του Ελληνικού Κοινοβουλίου.

Ο Γρηγόριος Ζαρωτιάδης γεννήθηκε λίγα χρόνια πριν το 1900 στην πόλη της Κερασούντας. Η οικογένειά του ασχολείτο, όπως και μεγάλο μέρος των κατοίκων της πόλης,με την παραγωγή και εμπορία φουντουκέλαιου. Αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η συντριπτική πλειοψηφία των Κερασουντίων που συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν στις φυλακές της Αμάσειας ανήκε στην εμπορική τάξη της πόλης (προκειμένου να ικανοποιηθεί το σατανικό σχέδιο του Τοπάλ Οσμάν να οικειοποιηθεί τις τεράστιες περιουσίες που είχαν συγκεντρώσει οι Κερασούντιοι από το εμπόριο των φουντουκιών προς τη Δυτική Ευρώπη), τότε οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι η οικογένειά του πρέπει να ήταν τουλάχιστον εύπορη.

Αφού τελείωσε το τριτάξιο ημιγυμνάσιο της πατρίδας του ο Γρηγόριος Ζαρωτιάδης σπούδασε στο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας και μετά την αποφοίτησή του και από αυτό ανέλαβε -αν και δεν ήταν ο μεγαλύτερος γιός της οικογένειας, αλλά ο πιο μορφωμένος- τη διεύθυνση της οικογενειακής επιχείρησης. Το μεγάλο του έγκλημα ήταν ότι δραστηριοποιήθηκε στην κοινωνική και πνευματική ζωή της Κερασούντας, συμμετέχοντας σε διάφορα εθνικά σωματεία που ιδρύθηκαν την εποχή εκείνη από την ελληνική νεολαία της πόλης. Κατά πάσα μάλιστα πιθανότητα υπήρξε από τότε συνεργάτης του μετέπειτα βουλευτή και υπουργού Λεωνίδα Ιασωνίδη, ο οποίος πρωταγωνίστησε την περίοδο εκείνη στην έντονη εθνική δράση της νεολαίας της Κερασούντας. Σ’ αυτό συνηγορεί και η στενή προσωπική σχέση και η πολιτική συνεργασία που είχε ο Ζαρωτιάδης με τον Ιασωνίδη και μετά την έλευσή τους στην Ελλάδα. Το μόνο βέβαιο είναι ότι οι δύο φίλοι δεν συνυπήρξαν στις σκοτεινά κελιά της φυλακής της Αμάσειας, αφού είναι γνωστό ότι ο Λεωνίδας Ιασωνίδης πρόλαβε και διέφυγε στη γειτονική Ρωσία (κάτι ωστόσο που δεν εμπόδισε το δικαστήριο να τον καταδικάσει ερήμην σε θάνατο).

Από το κείμενο της επιστολής του φαίνεται ότι αρχικά ο Γρηγόρης Ζαρωτιάδης καταδικάστηκε σε θάνατο. Καθώς όμως τα χρόνια που ακολούθησαν, απέφευγε να μιλά για την περιπέτεια που πέρασε στην πατρίδα, δεν είμαστε σε θέση γνωρίζουμε το πως κατόρθωσε να διαφύγει την αγχόνη. Η εξήγηση που δίνει η οικογένειά του, ότι δηλαδή πιθανόν να του δόθηκε χάρη λόγω του νεαρού της ηλικίας του, δεν φαίνεται να ευσταθεί. Άλλωστε είναι ο γνωστό ότι ο Εμίν Μπέης, ο διαβόητος πρόεδρος του δικαστηρίου ανεξαρτησίας, δε διακρινόταν για την επιείκεια ή τη φιλανθρωπία του, αφού στην ίδια δίκη καταδίκασε με ευκολία σε θάνατο τα ακόμη νεαρότερα σε ηλικία μέλη της αθλητικής ομάδας «Πόντος» του κολεγίου Ανατόλια της Μερζιφούντας. Πάντως την ώρα που έγραφε την επιστολή του στις 9 Σεπτεμβρίου του 1921, μία ημέρα δηλαδή μετά τον απαγχονισμό της πρώτης «παρτίδας» καταδικασθέντων (των πλέον επώνυμων και επομένως πολιτικά επικίνδυνων) ο Γρηγόρης Ζαρωτιάδης πίστευε ότι το ίδιο τέλος ανέμενε και τον ίδιο. Γράφει λοιπόν στη μητέρα του:

Η επιστολή του Γρ.Ζαρωτιάδη

Εν φυλακαίς του δικαστηρίου Ιστικλάλ Αμασείας τη 9-22/9/1921

Αγαπητή και πολυαγαπημένη μου μητέρα Ροδάμα Ζαρωτιάδου.

Μετ’ άλγους ψυχής σας γράφω την τελευταίαν μου επιστολήν, την οποίαν φυλάξετε αντ’ εμού ως κειμήλιον.

Ήτο της τύχης μου να μην σας βλέπω πλέον στα μάτια μου, δεν σε χόρτασα μανούλα μου, ούτε τον κόσμον, πηγαίνω δε εις τον τάφον.

Κατά την διαμονήν μου εις τας φυλακάς της πατρίδος, είχον γράψει την διαθήκην μου εις το βιβλιάριον της τσέπης μου, την οποίαν εννοώ να σεβασθούν όλοι οι κληρονόμοι και συμφώνως της οποίας φροντίσατε τα δέοντα.

Ίσως πολλαίς φορές σας επίκρανα, αγαπητή μανούλα μου συγχώρεσέ με και προσεύχου υπέρ εμού. Τας αγαπητάς και ορφανάς αδελφάς μου, ας δεν εχόρτασα, φίλησε αντ’ εμού χιλιάκις, ως και τα ανεψάκια μου και φροντίσατε δια την αποκατάστασίν των, αι αδελφαί μου, όπως πάντοτε είχον την απαιτουμένην υπακοήν, σέβας ή αγάπη προς υμάς, πιστεύω και έχω την πεποίθησιν ότι θα έχουν πάντοτε και μετά την αποκατάστασίν των, την ιδίαν υπακοήν, σέβας και αγάπην, όπως και γνώρισα κάλλιστα, ότι ο αγαπητός των αδελφός τότε θα είναι πολύ ήσυχος και εις τας επουρανίους μονάς. Πρόσφερε τους εγκαρδίους ασπασμούς μου εις τας τεθλιμμένας αδελφάς μου Σοφίαν και Βασιλικήν και εις τους συμβίους των, και ας με συγχωρήσουν κι ο Θεός να ταις συγχωρήσει.

Έσο γενναία, μήτηρ μου και μη απελπίσου, καθ’ ότι σας αφήνω έναν μέγαν παρήγορον προστάτην της οικογενείας μας, τον παντοδύναμον και πολυεύσπλαχνον Θεόν και εξ’ άλλου τον πολυαγαπημένον και μόνον μου αυτάδελφον Μιλτιάδην, εις τον οποίον είμαι πεπεισμένος, ότι θα είναι μέγας προστάτης και υποστηρικτής της οικογενείας μας.

Αγαπητέ αυτάδελφε, η καρδία μου είναι περίλυπος μέχρι θανάτου διότι κατά τας τελευταίας αυτάς στιγμάς του βίου μου, τας τόσον τραγικάς, θα επεθύμουν να περιπτυχθώ δια τελευταίαν φοράν τον μόνον και πολυαγαπητόν αδελφόν Μιλτιάδην.

Η λύπη μου καθίσταται έτι μεγαλυτέρα διότι κατά την εν Κερασούντι διαμονήν σας παρουσιάσθησαν μικραί τινές διαφοραί, δια τας οποίας σας ζητώ απείρως συγγνώμην, απερχόμενος δε κρίμασιν, ας οίδε κύριος, εις τας επουρανίους μονάς, με την γαλήνη της ψυχής μου επαφίνω την μέριμναν της οικογενείας προς εσέ, αγαπητέ αδελφέ.

Μη δυνάμενος να σας γράψω περαιτέρω, καθ’ ότι αδυνατεί ο κάλαμός μου, σας απευθύνω τον τελευταίον μου ασπασμόν.

Αγαπητή μανούλα, έχε θάρρος και υπομονήν. Τι να κάμωμεν, τοιαύτη ήτο η τύχη μου, το μοιραίον τέλος μου. Το πεπρωμένον αδύνατον φυγείν, ο Πανάγαθος Θεός να είναι μέγας παρήγορος και προστάτης σας.

Προσφέρατε τους εγκαρδίους ασπασμούς μου εις όλους τους συγγενείς, φίλους και γειτόνους και ας με συγχωρήσουν και ο Θεός να τους συγχωρήσει.

Σας φιλώ όλους με δάκρια εις τους οφθαλμούς ο αγαπητός σας υιός, αδελφός, ανεψιός και γείτων σας. ο άτυχος ,

Γρ. Ζαρωτιάδης

Υ.Γ. Πεφιλημένε αδελφέ Μιλτιάδη, σας παρακαλώ όπως μη με παρεξηγείτε δια τον τρόπον της καταθέσεως των κτημάτων μου καθ’ ότι επαρκούν μόνον την απορφανισθείσαν και καταστραφείσαν οικογένειάν μας.

Αγαπητή και ταλαίπωρη μήτηρ μου, το επ’ ονόματί μου κτήμα (η λεπτοκαρέα) να επιστραφή κατ’ ευθείαν επ’ ονόματί σας και μετά την πολύχρονον ζωήν σας, εις τας τελευταίας στιγμάς σας, να το διαθέσετε εις το όνομα του ανεψιού μου Παναγιώτη Μ. Ζαρωτιάδου και να πης το σπλάχνον του αδελφού μου (Παναγιώτην) να μορφωθή δεόντως.

Μετά την είσπραξιν των λογαριασμών μου σας επιβάλλομαι όπως δια μνήμην μου διαθέσετε εκατόν μεν λίρας δια το σχολείον, πεντήκοντα δε λίρας δια τους πτωχούς.

Έχετε γειά όλοι σας. Κλάματα μανούλα μου δεν δέχομαι

Σας φιλώ εγκαρδίως

Ο πιστός σας υιός, Γρ. Ζαρωτιάδης

Η γλώσσα που δεν είχε το κουράγιο να πεθάνει...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 26 Apr 2013 21:20:00 +0300

Όταν ο εκ των κορυφαίων Ποντίων φιλολόγων της πρώτης προσφυγικής γενιάς, αείμνηστος Ιορδάνης Παμπούκης, έγραφε πριν από πολλά χρόνια εκείνο το περίφημο «η ποντιακή γλώσσα δεν έχει το κουράγιο να πεθάνει», δεν θα μπορούσε να φανταστεί την τεράστια δημοτικότητα που θα γνώριζε η φράση του αυτή μέσα στην επόμενη πεντηκονταετία. Και δεν εννοώ τόσο την πανηγυρική επανάληψή της από τον τότε πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου κατά το 1ο Παγκόσμιο Συνέδριο του Ποντιακού Ελληνισμού (1985), όσο τη διαχρονική κακοποίηση που υφίσταται ακόμη και σήμερα από τα χείλη διαφόρων, αρμοδίων και μη, παραγόντων του ποντιακού χώρου, που τη χρησιμοποιούν δίκην μαρξιστικού τσιτάτου, προκειμένου να καλύψουν την απουσία οποιασδήποτε πολιτικής γύρω από το ζήτημα της επιβίωσης της ποντιακής γλώσσας.

Γιατί τα λέω όλα αυτά; Πολύ απλά γιατί φοβάμαι ότι η ατάκα του Παμπούκη, όσο έξυπνη κι αν ακούγεται, δεν είναι πλέον σε θέση να εκφράσει τη σύγχρονη πραγματικότητα. Η ποντιακή γλώσσα δεν μπορεί να έχει κανένα κουράγιο, για τον πολύ απλό λόγο ότι οι πεθαμένοι (ή έστω οι ετοιμοθάνατοι) συνήθως δεν διακρίνονται για το κουράγιο τους. Και η ποντιακή γλώσσα, τουλάχιστον με τους όρους υπό τους οποίους επιβιώνει μέσα στα πλαίσια της σύγχρονης νεοελληνικής κοινωνίας, έχει απολέσει από καιρό όλα εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να χαρακτηρίσουν μια γλώσσα ως ζωντανή και λειτουργική.

Οι ειδικοί λένε ότι «ζωντανή» ονομάζεται μια γλώσσα, που έχει ζώντες ομιλητές. Από την άποψη αυτή το γεγονός ότι η ποντιακή γλώσσα εξακολουθεί ακόμη να διαθέτει μερικές χιλιάδες χρηστών στον ελλαδικό χώρο -οι Πόντιοι των χωρών της τέως Ε.Σ.Σ.Δ. και οι ποντιόφωνοι μουσουλμάνοι της Τραπεζούντας είναι και πρέπει να θεωρούνται ειδικές περιπτώσεις- ίσως να άφηνε κάποια περιθώρια αισιοδοξίας. Δεν μπορούμε όμως να παραβλέψουμε το γεγονός ότι οι όσοι επαρκείς χρήστες της ποντιακής γλώσσας έχουν απομείνει, είναι πλέον τουλάχιστον μεσήλικες. Από την άλλη μπορούμε να εξομοιώσουμε τους χρήστες της πρώτης και δεύτερης προσφυγικής γενιάς, για τους οποίους η ποντιακή γλώσσα ήταν όχι μόνο η μητρική τους γλώσσα, αλλά και μια γλώσσα απόλυτα επαρκής να καλύψει τις επικοινωνιακές τους ανάγκες, με το σημερινό νέο, που προσπαθεί -για συναισθηματικούς κυρίως λόγους- να διασώσει μια γλώσσα φτιαγμένη για να υπηρετήσει ανάγκες ολότελα διαφορετικές από τις δικές του; Μπείτε μια μέρα στο facebook και παρακολουθήστε την προσπάθεια των νέων παιδιών από την Ελλάδα, τη Γερμανία, αλλά και την Τραπεζούντα, να επικοινωνήσουν με γραπτά μηνύματα στα ποντιακά. Θα σχηματίσετε αμέσως πλήρη εικόνα του τεράστιου προβλήματος αντιστοίχησης «σημείου» και «σημαινομένου», που έχουν να αντιμετωπίσουν. Επομένως ακόμη κι αν δεχτούμε ότι η ποντιακή γλώσσα παραμένει «ζωντανή», είναι αδύνατον να μπορέσουμε να βρούμε σοβαρά επιχειρήματα για να τη χαρακτηρίσουμε «λειτουργική». Πολύ απλά γιατί δεν είναι.

Είναι φανερό λοιπόν ότι δύο τινά μπορεί να συμβαίνουν: είτε βιώνουμε την τελική φάση της διαδικασίας μετάβασης της ποντιακής γλώσσας από τον κατάλογο των «ζωντανών» σε εκείνον των «νεκρών» γλωσσών, είτε -το πιθανότερο- η διαδικασία αυτή έχει ήδη συντελεστεί και εμείς απλά δεν το έχουμε καταλάβει. Εάν είναι έτσι, τότε τα κακοποιημένα «ποντιακά» που ακούμε που και που στον ελλαδικό χώρο, δεν αποτελούν σύμπτωμα κάποιας παροδικής γλωσσικής παθογένειας, αλλά τον επιθανάτιο ρόγχο ενός βαρύτατα ασθενούς, του οποίου οι οικείοι αδυνατούν να αντιληφθούν την τραγικότητα της κατάστασης, στην οποία έχει περιέλθει.

Ας δεχτούμε ωστόσο -ως υπόθεση εργασίας- ότι η ποντιακή γλώσσα παραμένει και ζωντανή και λειτουργική. Για να διατηρήσει αυτές τις ιδιότητες, δεν αρκεί απλώς να ομιλείται, θα πρέπει και να γράφεται. Η έννοια της γραφής όμως προϋποθέτει κάποιους κανόνες, αυτό που ονομάζουμε γραμματική. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, τους έχουμε αυτούς τους κανόνες; Κι αν ναι, πόσοι από εμάς τους γνωρίζουν;

Εδώ και πολλές δεκαετίες η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών -ο μόνος σχετικά αξιόπιστος θεματοφύλακας της ιστορικής και πολιτισμικής κληρονομιάς του λαού μας, που κατορθώσαμε να στήσουμε στα ογδόντα χρόνια της παρουσίας μας στην Ελλάδα- έχει προχωρήσει στην κωδικοποίηση ενός συστήματος γραμματικών κανόνων, τους οποίους και εφαρμόζει απαρέγκλιτα. Σ’ αυτό αναμφίβολα συνετέλεσε αποφασιστικά το γεγονός ότι στην ηγεσία της Επιτροπής βρίσκονταν συνήθως επιφανείς φιλόλογοι και γλωσσολόγοι, όπως ο διευθυντής του «Ιστορικού Λεξικού της Νέας Ελληνικής» της Ακαδημίας Αθηνών, αρχιμανδρίτης Άνθιμος Παπαδόπουλος (1878-1962) και πιο πρόσφατα ο ομότιμος καθηγητής Γλωσσολογίας του Α.Π.Θ. Δημήτρης Τομπαΐδης. Η πρόταση όμως της Επιτροπής έχει -κατά την ταπεινή μας άποψη- δύο πολύ σημαντικά μειονεκτήματα. Το πρώτο είναι η σε βαθμό δογματισμού προσήλωσή της στο ιδεολόγημα της «ιστορικής γραφής», δηλαδή της αποτύπωσης στο χαρτί όχι μόνο των ίδιων των ήχων, αλλά και της ιστορικής τους διαδρομής, με αποτέλεσμα τα κείμενα της με όλα αυτά τα «περίεργα» για τους νεότερους σημεία στίξης (ψιλές, δασείες, υφέν κλπ) να φαίνονται στο μη εξοικειωμένο χρήστη σχεδόν ακαταλαβίστικα. Από το σύντομο βίο αυτού του περιοδικού μπορώ να θυμηθώ ουκ ολίγες περιπτώσεις νέων παιδιών που μου δήλωσαν κατηγορηματικά ότι δεν διαβάζουν τις ποντιακές σελίδες του περιοδικού, γιατί τους απωθεί ο τρόπος με τον οποίο είναι γραμμένες και τον οποίο πολλές φορές δεν καταλαβαίνουν.

Το δεύτερο πρόβλημα έχει να κάνει με τον βαθμό αποδοχής αυτού του τρόπου γραφής από τους επίδοξους χρήστες του. Όλες οι γραμματικές του κόσμου βασίζονται σε κανόνες και ο κανόνας εμπεριέχει από τη φύση του την έννοια του «συμβολαίου»: ένα σύνολο ανθρώπων συμφωνεί σε μια σταθερά επαναλαμβανόμενη μελλοντική συμπεριφορά, την οποία θεωρεί δεσμευτική. Κατά πόσο όμως μπορεί να θεωρηθεί ως κανόνας μια πρακτική -ακόμη κι αν είναι απόλυτα τεκμηριωμένη επιστημονικά- όταν αυτοί χάριν των οποίων θεσπίστηκε, όχι μόνο δεν την καταλαβαίνουν, αλλά αγνοούν ακόμη και την ύπαρξή της;

Ακόμη περισσότερα προβλήματα ανακύπτουν με την «ηλεκτρονική» γραφή, τη χρησιμοποίηση δηλαδή της ποντιακής γλώσσας στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και το διαδίκτυο. Πριν από μερικά χρόνια βρήκα τυχαία σε κάποια ιστοσελίδα ποντιακού ενδιαφέροντος μία πρώτη απόπειρα δημιουργίας ποντιακής γραμματοσειράς. Σας πληροφορώ ότι εκείνη η γραμματοσειρά αποσύρθηκε πολύ γρήγορα, γιατί κανείς δεν ενδιαφερόταν τότε να τη «κατεβάσει». Έκτοτε δεν ξαναασχολήθηκα με το θέμα, μέχρι που ήρθε η ώρα της έκδοσης αυτού του περιοδικού και τότε διαπίστωσα έκπληκτος ότι, όποιος επιθυμούσε να χρησιμοποιήσει τον υπολογιστή του για να γράψει ένα κείμενο στα ποντιακά, δεν είχε άλλη λύση από το να αυτοσχεδιάσει, αφού πουθενά στα εκατομμύρια των ιστοσελίδων που είχε στη διάθεσή του, δεν υπήρχε μια ελεύθερα διαθέσιμη κατάλληλη γραμματοσειρά. Ήμασταν πλήρως αναλφάβητοι ψηφιακώς, όσο κι αν αυτό δεν έμοιαζε να μας απασχολεί.

Πιστεύω -κι αυτό παρακαλώ να μη θεωρηθεί ως αιχμή προς οποιονδήποτε- ότι, αν ο λεγόμενος οργανωμένος ποντιακός χώρος είχε τη διάθεση να ασχοληθεί στα σοβαρά με το θέμα της ποντιακής γλώσσας, το πρώτο που θα έπρεπε να κάνει, ήταν να προχωρήσει στη σχεδίαση και διάθεση μιας γραμματοσειράς για τις χιλιάδες των Ποντίων -ιδιαίτερα των νέων- που έχουν μάθει να θεωρούν ως βασικό εργαλείο γραφής το πληκτρολόγιο. Δεν το έκανε, όπως δεν έκανε πολλά ακόμη πράγματα που έπρεπε να είχε κάνει. Ευτυχώς που πριν από λίγες εβδομάδες ο καλός φίλος του περιοδικού -και αφανής εργάτης της ποντιακής υπόθεσης- Δαμιανός Χαραλαμπίδης, είχε την καλοσύνη να μας προμηθεύσει με μια τέτοια γραμματοσειρά, προϊόν της προσωπικής του ευαισθησίας και του ατομικού του ενδιαφέροντος για το θέμα.

Αυτά εν ολίγοις για ένα θέμα που δεν μπορεί να εξαντληθεί σε μερικές σελίδες (ούτε καν σε μερικά τεύχη) ενός περιοδικού. Εν κατακλείδι: παραμένουμε γένος ψηφιακώς αναλφάβητον και παρ’ όλα συνεχίζουμε να επικαλούμαστε με περισσή ευκολία την ατάκα του Παμπούκη. Αναρωτιέμαι όμως: το πρόβλημα είναι αν η ποντιακή γλώσσα έχει το κουράγιο να πεθάνει ή αν εμείς οι ίδιοι είχαμε ποτέ το κουράγιο να ασχοληθούμε στα σοβαρά μαζί της;

Δημοσιεύτηκε στο τεύχος 7 του περιοδικού Άμαστρις

Επιστολές από τη φυλακή

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 26 Apr 2013 00:22:00 +0300

Για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας σπάνια ντοκουμέντα από την αλληλογραφία του έγκλειστου στις φυλακές της Αμάσειας Αναστάσιου Μελίδη με την οικογένειά του

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μερικά από τα πιο συγκινητικά ντοκουμέντα που έχουμε στη διάθεση μας από τη μεγάλη συμφορά που έπληξε τον ελληνισμό του Πόντου στις αρχές της ταραχώδους δεκαετίας του 1920, αφορούν τους υπόδικους της Αμάσειας, δηλαδή τον ανθό της πολιτικής, οικονομικής, εκκλησιαστικής και πνευματικής ζωής του Πόντου, που παρέμενε έγκλειστος στις φυλακές της πόλης, αναμένοντας την ανακοίνωση της τελικής απόφασης του διαβόητου Δικαστηρίου Ανεξαρτησίας. Τα γεγονότα είναι λίγο πολύ γνωστά και άλλωστε περιγράφονται από τον καθηγητή Κωνσταντίνο Φωτιάδη στις προηγούμενες σελίδες του περιοδικού μας. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι, μπορεί οι άνθρωποι εκείνοι να ακολούθησαν τελικά την προδιαγεγραμμένη μοίρα τους, όμως τα τελευταία γραπτά τους -ιστορικά μνημεία ψυχραιμίας και αξιοπρέπειας απέναντι στο θάνατο, από προσωπικότητες όπως ο Νίκος Καπετανίδης, ο Αλέξανδρος Ακριτίδης ή ο Ματθαίος Κωφίδης- εξακολουθούν να συγκινούν ακόμη και σήμερα εκείνον που θα έχει την τύχη να τα διαβάσει.

Μεταξύ των μελλοθάνατων της Αμασείας βρισκόταν και ο Αναστάσιος Μελίδης, πλούσιος ξυλέμπορος της Σαμψούντας, που κατηγορείτο, όπως και οι υπόλοιποι συγκατηγορούμενοί του ότι ενίσχυε οικονομικά το αυτονομιστικό κίνημα του Πόντου. Μάταια προσπαθούσαν οι δυστυχείς μεγαλέμποροι της Αμισού να εξηγήσουν στον πρόεδρο του Δικαστηρίου, το διαβόητο Εμίν Μπέη, ότι οι εγγραφές με τα ονόματά τους που βρέθηκαν στα κατάστιχα της Μητροπόλεως Αμασείας αφορούσαν δωρεές για κοινωφελείς σκοπούς και όχι αγορά οπλισμού. Μιλούσαν «εις ώτα μη ακουώντων».

Αναστάσιος Μελίδης

Ο Αναστάσιος Μελίδης ήταν πατέρας τεσσάρων παιδιών, του Χαρίλαου, της Δανάης, της Κλειούς και της Κορνηλίας. Ο εμπορικός οίκος της οικογένειάς του διευθήνετο από τον ίδιο και τους δύο αδερφούς του, που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη και τη Μασσαλία. Κατά τη διάρκεια της κράτησής του στη φυλακή ο Αναστάσιος Μελίδης πρέπει να έστειλε στη σύζυγό του Μαριάνθη 15 γράμματα και «καρτποστάλια», όπως λέει, και 11 τηλεγραφήματα. Η περίπτωσή του λοιπόν έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Μπορεί η τελευταία αποχαιρετιστήρια επιστολή του να χάθηκε με το πέρασμα του χρόνου, όμως ο σχετικά μεγάλος όγκος της αλληλογραφίας του που σώθηκε μέχρι σήμερα, μας επιτρέπει να βγάλουμε μοναδικά συμπεράσματα για τις συνθήκες ζωής, την ψυχολογική κατάσταση και κυρίως τις προσδοκίες των κρατουμένων στην Αμάσεια. Δυστυχώς σήμερα οι επιστολές του βρίσκονται διάσπαρτες στα χέρια διάφορων από τους απογόνους του. Επομένως δύσκολα μπορούμε να σχηματίσουμε πλήρη εικόνα του ιστορικής αξίας υλικού που έχει διασωθεί. Εμείς συναντήσαμε το γιατρό και πρώην υποψήφιο δήμαρχο Καλαμαριάς κ. Σταύρο Τσαπικίδη, γιό του ιστορικού στελέχους του χώρου των ποντιακών σωματείων, Ανέστη Τσαπικίδη, ο οποίος μας μίλησε για τον παππού του Αναστάσιο Μελίδη, αλλά και για το δράμα της οικογένειάς του.

Οι περισσότερες από τις επιστολές του Αναστάσιου Μελίδη είναι γραμμένες στα ελληνικά, ενώ μερικές γράφτηκαν στην παλιά οθωμανική γραφή, την οποία γνώριζε απταίστως τόσο ίδιος ο Μελίδης, όσο και τα περισσότερα μέλη της οικογένειάς του. Από την προτελευταία επιστολή του, που γράφτηκε στις 7 Ιουλίου του 1921 με το παλαιό ημερολόγιο και την οποία ο κ.Τσαπικίδης φρόντισε να μας δώσει μεταφρασμένη, μπορούμε να εξαγάγουμε μερικά χρήσιμα συμπεράσματα.

Μαριάνθη Μελίδου

Όπως είναι λογικό, ο Μελίδης ανησυχεί πάνω από όλα για την τύχη της οικογένειάς του. Γράφει στη γυναίκα του «Αγαπητή μου γυναίκα. Σε ξεύρω ότι είσαι καλός και ικανός πλοίαρχος. Να κυβερνάς το σκάφος το οποίο έπεσε εις πολύ τρικυμιώδες πέλαγος και είμαι πεπεισμένος ότι θα το κυβερνάς μέχρι της τελευταίας στιγμής με όλη τη γενναιότητα και θάρρος και τιμιότητα. Ο κυβερνήτης όλης της οικογενείας μου και οικογενείας σου είσαι εσύ…»

Δίνει συνέχεια οδηγίες για τη διαχείριση των οικονομικών της οικογένειας. Δίνει πληροφορίες για την τύχη γνωστών και φίλων, που συνάντησε στις φυλακές, και ζητά να μάθει τι απέγιναν άλλοι, για τους οποίους έχει ακούσει δυσάρεστες πληροφορίες.

Είναι γνωστό ότι οι κατηγορούμενοι της Αμασείας, ενώ αρχικά θεώρησαν δεδομένο ότι ερχόταν το τέλος τους, μετά από κάποιο χρονικό σημείο και βλέποντας την κατάπτωση του σαθρού κατηγορητηρίου και την απουσία οποιουδήποτε σοβαρού αποδεικτικού στοιχείου, αναθάρρησαν και πίστεψαν ότι ίσως μπορούσαν να σωθούν.

Το ίδιο ισχύει και για το Μελίδη. Γράφει: «Εάν τελειώσει η δίκη μας και αθωωθούμε, το οποίον είναι βέβαιον εκ τα εκατόν 99, τότε νομίζω θα εξοριστούμε εις Τοκάτ ή Σιβάζ, έτσι λέγεται, αλλά αν εν τω μεταξύ ο θεός μέγας γίνηται ειρήνη και αυτονομούμεθα, και να πάμε εξορίαν απολύτως δεν έχει κίνδυνον… Είμεθα πολύ καλά, έχομεν την αγωνίαν σας, είθε ο θεός εντός ολίγου μία ειρήνη και θα μας γλυτώσει όλους…»

Δυστυχώς η αισιοδοξία του αποδείχθηκε αβάσιμη. Εκτελώντας τη διατεταγμένη υπηρεσία του, ο Εμίν Μπέης τους καταδίκασε όλους σε θάνατο. Ο Αναστάσιος Μελίδης απαγχονίστηκε μαζί με άλλους συγκατηγορούμενούς του στην Αμάσεια στις 8 (με το νέο ημερολόγιο 21) Σεπτεμβρίου του 1921. Την προηγούμενη ημέρα και αφού έχει συνειδητοποιήσει ότι όλα έχουν τελειώσει, γράφει μια τελευταία επιστολή προς τη γυναίκα του. Δυστυχώς η επιστολή δεν στάθηκε δυνατό να βρεθεί ανάμεσα στα πράγματα της οικογένειας. Όπως όμως θυμόταν η κόρη του Δανάη Τσαπικίδου, με αυτήν αποχαιρετούσε τη γυναίκα του και τα παιδιά του και τους συμβούλευε να εγκαταλείψουν τα πάντα και να φύγουν το γρηγορότερο με κάθε τρόπο για την Ελλάδα. Όμως η κα Δανάη θυμόταν και μια ακόμη ανατριχιαστική λεπτομέρεια: δύο λέξεις στην τελευταία σειρά του κειμένου δεν μπόρεσαν να τις διαβάσουν ποτέ, καθώς στη θέση τους υπήρχε μια μουτζούρα από βρεγμένο μελάνι. Ήταν τα δάκρυα του, την ώρα που αποχαιρετούσε -έστω και γραπτά- τους δικούς του ανθρώπους.

Μετά την εκτέλεση του Αναστάσιου Μελίδη η σύζυγος του Μαριάνθη του παρέμεινε για άλλα δύο χρόνια στη Σαμψούντα. Το 1923 ήρθε με τα παιδιά της στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε σε ένα παλιό τουρκικό σπίτι της Άνω Πόλης, όπου έζησε μέχρι το θάνατό της με μόνη πηγή βιοπορισμού το πλέξιμο.

Η ιστορία ενός ρολογιού…

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Mon, 15 Apr 2013 02:43:00 +0300

Ο παππούς μου ανήκε σε μία γενιά που δε φόρεσε ποτέ ρολόι χειρός, αλλά έμεινε μέχρι τέλους πιστή σε εκείνα τα πανέμορφα ρολόγια της τσέπης με τις μακριές ασημένιες καδένες, που κατέληγαν σε ένα μικρό τσεπάκι του αντρικού γιλέκου. Κι είχε πράγματι ένα τέτοιο ρολόι ο παππούς, ένα πανέμορφο ρολόι με ασημένια καδένα, μόνο που αντί για την τσέπη του γιλέκου, που είχε από χρόνια εξοβελιστεί από τη γκαρνταρόμπα των Ελλήνων, ακόμη και των γεροντότερων, εκείνη κατέληγε στη δεξιά τσέπη του παντελονιού του.

Κάποια φορά που το έβγαλε από την τσέπη του, τον ρώτησα αν το είχε από τον πατέρα του.

-«Όχι, το αγόρασα στην Κατοχή… Εκείνο το πούλησα….».

Δε μου άρεσε καθόλου η απάντησή του. Πως μπορούσε να ομολογήσει τόσο κυνικά ότι είχε πουλήσει το ρολόι του πατέρα του; Λες και είχε στα χέρια του πολλά άλλα ενθύμια από εκείνο το πατέρα, που πέθανε στη «μακρινή πατρίδα». Εδώ καλά-καλά ούτε φωτογραφία του δεν είχαμε… Κι ύστερα, τι το θελε εκείνο το «στην Κατοχή»; Στο νου μου ήρθαν αμέσως οι εικόνες από τις διηγήσεις των γέρων του καφενείου για τα καραβάνια των πεινασμένων Θεσσαλονικέων, που ’παίρναν σβάρνα τα κοντινά χωριά, προσπαθώντας να ανταλλάξουν τα λιγοστά τιμαλφή τους με μια χούφτα σιτάρι. Ο παππούς μου ήταν κατά κοινή ομολογία όσων τον γνώριζαν, ένας καλόψυχος άνθρωπος. Το τελευταίο πράγμα που θα μπορούσα να πιστέψω γι αυτόν, ήταν ότι είχε γίνει συνένοχος σε μια τόσο ανίερη δοσοληψία. Δεν άντεξα και προσπάθησα να ανοίξω συζήτηση (πράγμα όχι και τόσο εύκολο, αφού ο «Πιπέρος» είχε έναν δικό του τρόπο να αποφεύγει, συνήθως μονολεκτικά, τις ανεπιθύμητες συζητήσεις). Ευτυχώς εκείνο το πρωί είχε μάλλον τα κέφια του.

-«Αυτό δεν είναι τίποτε μπροστά σε εκείνο το ρολόι. Αυτό είναι σχεδόν ψεύτικο, εκείνο ήταν όλο ασήμι. Το είχε αγοράσει ο πατέρας μου στον Καύκασο, πριν γεννηθώ εγώ. Το πούλησα όταν πρωτοήρθαμε στη Σαλονίκη. Κάποιοι είχαν πέντε παράδες για τα πρώτα τους έξοδα. Εμείς δεν είχαμε τίποτε. Και να ’θελα να πουλήσω κάτι άλλο, που να το έβρισκα; Από τα οκτώ στόματα που είχα στην πλάτη μου, όταν ξεκινήσαμε από την Τραπεζούντα, είχαν απομείνει τα πέντε. Τι άλλο να έκανα; Δεν το σκέφτηκα καθόλου. Άφησα τις γυναίκες στο θάλαμο και βγήκα στην πόλη.

Μπήκα στο πρώτο χρυσοχοείο που βρήκα μπροστά μου. Μέσα ήταν ένας γέρος Εβραίος. Στην αρχή με κοίταξε ψυχρά. Όταν όμως κατάλαβε ότι δεν πήγα για να ζητήσω ελεημοσύνη, αλλά για να πουλήσω κάτι, μαλάκωσε. Πήρε το ρολόι στα χέρια του και το περιεργάστηκε.

- «Καλό είναι…», είπε τάχα αδιάφορα. «Μην το κουνήσεις από εδώ. Έρχομαι αμέσως…».

Ύστερα βγήκε από το μαγαζί του κρατώντας το ρολόι στα χέρια του. Μετά από λίγα λεπτά επέστρεψε μ’ έναν χωροφύλακα.

- «Έλα μαζί μου», μου είπε ο χωροφύλακας.

Τον ακολούθησα. Στο δρόμο προσπαθούσα να του εξηγήσω ότι το ρολόι ήταν του συγχωρεμένου του πατέρα μου. Κι ότι αναγκάστηκα να το πουλήσω, γιατί είχα να θρέψω πέντε στόματα. Χαμένος κόπος. Δε με άκουγε, ήταν σαν να μην υπάρχω. Κάποτε φτάσαμε στο τμήμα. Μ’ έμπασε κατευθείαν σ’ ένα γραφείο. Μέσα ήταν ένας ηλικιωμένος χωροφύλακας, μάλλον ο διοικητής του.

- «Τι έκανε αυτός;», ρώτησε αυστηρά χωρίς να γυρίσει να με κοιτάξει.

- «Έκλεψε ένα ασημένιο ρολόι…»

- «Δεν είμαι κλέφτης, κύριε αστυνόμε, πρόσφυγας είμαι...» είπα, χωρίς να διστάσω. «Το ρολόι είναι του συχωρεμένου του πατέρα μου…». Και χωρίς να το καταλάβω με πήραν τα κλάματα…

Μόνο τότε γύρισε και με κοίταξε…

- «Πρόσφυγας ε;». Μαλάκωσε... «Και γιατί ήθελες να το πουλήσεις;»

- «Τι άλλο να κάνω. Έχω πέντε στόματα να θρέψω…»

Δε χρειαζόταν να πω περισσότερα. Κατάλαβε. Ποιος ξέρει πόσους σαν κι εμένα του κουβαλούσαν καθημερινά. Έγραψε κάτι σ’ ένα χαρτάκι και μου το έδωσε.

-«Ξέρεις να διαβάζεις;»

Ντράπηκα. Δεν ήξερα… Ύστερα φώναξε πάλι τον χωροφύλακα.

- «Να τον πας πίσω από εκεί που τον έφερες. Και να δείξεις του κερατά του Εβραίου το σημείωμά. Μην το ξεχάσεις..»

Ο χωροφύλακας με πήρε και φύγαμε. Τώρα πια ήταν αλλιώτικος. Μου πρόσφερε και τσιγάρο, το πρώτο τσιγάρο που κάπνιζα αφ’ ότου φτάσαμε στη Σαλονίκη. Προσπαθούσα να το καπνίσω αργά-αργά για να μην τελειώσει ποτέ. Κάποτε φτάσαμε στο μαγαζί του Εβραίου. Ο σκατόγερος πήρε στα χέρια του το σημείωμα. Ύστερα χωρίς να μου πει λέξη, έβγαλε και μου μέτρησε μερικά χαρτονομίσματα. Τα πήρα κι έφυγα τρέχοντας. Μπήκα στο πρώτο μπακάλικο που βρήκα μπροστά μου. Θυμάμαι ότι αγόρασα μια τσίγκινη λεκανίτσα για να πλενόμαστε, μία πετσέτα και δύο μεγάλα άσπρα ψωμιά. Και μου ’μειναν και λίγα χρήματα για τις επόμενες μέρες…»

Έτσι λοιπόν χάθηκε για πάντα από τα χέρια μας το ασημένιο ρολόι του Πάντζου. Κι αυτό εδώ;

«Αυτό το αγόρασα στην Κατοχή. Είχαν έρθει τρεις άντρες στο καφενείο και πουλούσαν κάτι ψιλοπράγματα. Τα υπόλοιπα τα πούλησαν όλα. Αυτό όμως δεν το αγόραζε κανείς. Μην το βλέπεις έτσι, όπως το έχω εγώ. Τότε ήταν «κουσουρλίν». Ασημένιο ήταν, αλλά χωρίς καπάκι. Το είχε βγάλει και το είχε πουλήσει νωρίτερα. Τι αξία έχει ένα ρολόι χωρίς καπάκι; Αφού είδε κι αποείδε, ήρθε προς το μέρος μου…

-«Πάρ’ το παλληκάρι μου. Μην το βλέπεις έτσι, καλό είναι….»

-«Δεν το θέλω. Δε χρειάζομαι ρολόι», του είπα εγώ. Η αλήθεια είναι ότι το χρειαζόμουν και το παραχρειαζόμουν. Μπορείς να κάνει άνθρωπος χωρίς ρολόι; Όμως με τη φτώχεια που μας έδερνε -λίγο να σταθούμε στα πόδια μας, λίγο να παντρέψω τις αδερφές μου- που καιρός για ρολόγια και πολυτέλειες…

-«Σε παρακαλώ…», μου είπε εκείνος, «ξέρεις πόσα στόματα με περιμένουν πίσω;»

Πάγωσα. Κάποτε κι εγώ για μερικά τέτοια στόματα αναγκάστηκα να πουλήσω το δικό μου ρολόι.

- «Πόσο το δίνεις;»

- «Δώσε ότι θέλεις και πάρ’ το…»

- «Περίμενε εδώ», του είπα. Πήγα στο σπίτι, μπήκα στον αχυρώνα και πήρα μισό σακί σιτάρι. Όταν με είδε η σ’χωρεμένη η γιαγιά σου, τρελάθηκε. Μ’ αυτό το τσουβάλι μπορούσαμε να περάσουμε και δέκα μέρες. Το πήρα κι έτρεξα στο καφενείο. Ο άντρας ήταν ακόμη εκεί. Του έδωσε το σακί. Μόνο που δε μου φίλησε το χέρι. Το ρολόι του άξιζε πολύ λιγότερο. Το πήρα και γύρισα σπίτι. Αργότερα, μετά την απελευθέρωση, όταν έστρωσαν κάπως τα πράγματα, το έδωσα στη Σαλονίκη και του πέρασαν καπάκι. Όχι βέβαια ασημένιο, ένα απλό καπάκι είναι. Όμως τη δουλειά του την κάνει…»

Ο Δήμος ο Κωνσταντάς...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Sat, 9 Feb 2013 03:06:00 +0200

Από την χοροεσπερίδα των εμποροϋπαλλήλων της Τραπεζούντος: …η βραδιά έκλεισε με επιχώριο χορό. Η λύρα του Δήμου για μία ακόμη φορά έκανε το θαύμα της…

Από ρεπορτάζ του Νίκου Καπετανίδη στην εφημερίδα «Εποχή» (Τραπεζούντα 1919)

Ποιος να ήταν άραγε αυτός ο Δήμος, που ήταν τόσο γνωστός στους αναγνώστες της «Εποχής», ώστε ο πάντα σχολαστικός ως ειδησεογράφος Καπετανίδης να θεωρεί ότι περιττεύει η αναγραφή του επωνύμου του; Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι πρόκειται για το Κρωμναίο την καταγωγή Δήμο Ουσταμπασίδη ή «Βελβελέ», τον πιο ονομαστό Έλληνα λυράρη της Τραπεζούντας κατά τα τελευταία χρόνια πριν την Ανταλλαγή. Πολλοί εσφαλμένως τον αναφέρουν ως δάσκαλο του Σταύρη Πετρίδη. Προσωπικά έχω εντονότατες επιφυλάξεις. Ο Δήμος αυτός, που δεν πρέπει να είχε και πολύ μεγάλη διαφορά ηλικίας από το Σταύρη, νομίζω ότι ήταν μαθητής του παλιού, του «μυθικού» Δήμου. Αυτού για τον οποίο ο Ηλίας Τσιρκινίδης έγραψε εκείνο το μοναδικό «Κρωμέτες κατηβαίν’ ’ς σον Άδ’, τη Κωνσταντά ο Δήμον….».

Πολλές φορές μέχρι σήμερα έχω αναρωτηθεί πώς να ήσαν και πώς να έπαιζαν εκείνοι οι λυράρηδες… Πέρα από τη μουσική τους όμως, δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτε και για τη ζωή τους. Η αλήθεια είναι ότι στα νεανικά μου χρόνια (στα πολύ νεανικά, για την ακρίβεια…), είχα δύο αναπάντεχες αφορμές να ακούσω το ξεχασμένο από χρόνια όνομά του. Η πρώτη ήταν από το αείμνηστο δάσκαλό μου Παντελή Σεβαστίδη (τον «Παντελίκα»). Ο δάσκαλός μου είχε γεννηθεί το 1922 καθ’ οδόν προς την Ελλάδα και ήταν φτασμένος λυράρης ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’30. Ως μαθητής, αντί να πάει στο σχολείο του, καθόταν με τις ώρες και κρυφοκοίταζε από τα παράθυρα του καφενείου για να δει τον καπετάν Ευκλείδη να γλεντά με την παρέα του (κι όταν κουράζεται ο «Τσορτάντς», να παίρνει ο ίδιος τη λύρα απ’ τα χέρια του και να παίζει τους δύο-τρεις σκοπούς που ήξερε να «γρατζουνάει»). Λίγα χρόνια μετά πρόλαβε και έπαιξε για να χορέψει Σέρα ο ίδιος ο Σταύρης. Γλέντησε με αμέτρητους πρόσφυγες της 1^ης γενιάς. Ένα απόγευμα, που παρατήσαμε για μία ακόμη φορά τις λύρες και το γυρίσαμε στην κουβέντα για το Γώγο (άλλωστε ήταν φίλοι από το 1941) μου είπε κάτι που νομίζω ότι το έχω κάπου ξαναγράψει: «εγνώρτσα αθρώπ’ς που εγλέντεσαν με το Σταύρην, αθρώπ’ς π’ εγλέντεσαν με το Δήμον… Όλτς πα ερώτεσα. ’Κι ευρέθεν είνας να λέει με ότι έκ’σεν ’ς σην πατρίδαν άθρωπον να παίζ’ άμον το Γώγον…».

Ούτε όμως και ο μεγάλος μας λαογράφος ο Σίμος Λιανίδης ήταν περισσότερο διαφωτιστικός. Τον γνώρισα στα μαθητικά μου χρόνια και για λίγα χρόνια, μέχρι που πέθανε, μου έκανε την τιμή να με δέχεται στις καλοκαιρινές διακοπές του στο πατρικό του στην Καλαμαριά και να μου χαρίζει απλόχερα τη σοφία του (ήταν άλλωστε πολύ μεγάλος για να συνεχίζει να αφιερώνει το χρόνο του στο τιτάνιο έργο που επιτέλεσε στην Επιτροπή Ποντιακών Μελετών) . Σε μια από αυτές τις συναντήσεις μου διηγήθηκε και την εμπειρία του με το Δήμο, αυτήν που τόσο παραστατικά περιέγραψε στην «Επιστροφή των Αργοναυτών». Ο Λιανίδης καταγόταν από σχετικά εύπορη οικογένεια Σανταίων, που ζούσε στην Τραπεζούντα. Ο μεγάλος του αδερφός ο Περικλής (σκοτώθηκε αργότερα από τους Τούρκους στα βουνά της Σαντάς) είχε μεγάλο μεράκι να μάθει λύρα. Ένας γιος-λυράρης όμως, και μάλιστα ο πρωτότοκος, δεν ήταν ό,τι το καλύτερο για μια ανερχόμενη μεσοαστική οικογένεια της Δαφνούντας. Ούτε που να το ακούσει ο κυρ’ Φωκίων, ο πατέρας τους! Έτσι ο Περικλής κατέφυγε σε ένα τέχνασμα. Συμφώνησε με το διάσημο Δήμο να του παραδίδει κατ’ οίκον μαθήματα τις ώρες που ο πατέρας του έλειπε στο μαγαζί του. Για να μη τους δει όμως κανένα αδιάκριτο μάτι, τα μαθήματα γίνονταν -με τη σύμφωνη γνώμη και της συνένοχης μάνας του- μέσα στη μεγάλη πολύφυλλη ντουλάπα του σπιτιού. «Ότι ακούσματα έχω από το Δήμο, είναι μέσα από μια ντουλάπα…», μου έλεγε ο Λιανίδης. «Ήμουν έξι-επτά χρόνων, αλλά αντηχεί ακόμη στα αυτιά μου η μελωδία από το θεϊκό παίξιμο του…».

Όταν «μεγάλωσα» και κατάλαβα ότι αυτό που μ’ άρεσε να κάνω περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο, ήταν να σκαλίζω τις αναμνήσεις των ανθρώπων, αποφάσισα να βάλλω σε μια τάξη όλες εκείνες τις σκόρπιες μικρές ψηφίδες ενός πολύχρωμου μωσαϊκού, που ήξερα ότι δεν θα μπορούσα ποτέ να ανασυνθέσω. Δυστυχώς ήταν πλέον αργά. Όλοι όσοι είχαν να μου πουν κάτι, είχαν φύγει. Ειδικά το Δήμο, το μεγάλο «Κωσταντά» που γλέντησε με τη λύρα του τόσο τα κρωμέτ’κα φτωχόσπιτα των Εξωτείχων όσο και τα νεοκλασσικά των κεντρικών συνοικιών, τον είχαν ξεχάσει οι πάντες. Ο τελευταίος ίσως εν ζωή μαθητής του, ο Νίκος Παπαβραμίδης, είχε πεθάνει λίγους μήνες πριν. Έτσι σύντομα βαρέθηκα και σταμάτησα να ψάχνω.

Αρκετά χρόνια μετά, το ξαναθυμήθηκα και σκέφτηκα να καταφύγω στις πολύτιμες γνώσεις του πάντα πρόθυμου να μου λύσει κάθε απορία μου Στάθη Ευσταθιάδη. Είμαι βέβαιος ότι ο Ευσταθιάδης, κινητή εγκυκλοπαίδεια της ιστορίας της Ποντιακής μουσικής, γνώριζε όλα όσα θα ήθελα να μάθω για το Δήμο. Ήταν όμως πολύ αργά, μόλις λίγους μήνες πριν πεθάνει. Δε χρειάστηκε να μιλήσουμε στο τηλέφωνο περισσότερο από λίγα λεπτά για να καταλάβω ότι τον κούραζα περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε. Έτσι τον άφησα γρήγορα στην ησυχία του. Ελπίζω ότι η Μυροφόρα -που είμαι βέβαιος ότι θα διαχειριστεί με τον καλύτερο τρόπο το πλούσιο αρχείο του- ίσως βρει στα γραπτά ή ηχητικά κατάλοιπά του κάποια ψήγματα της τεράστιας γνώσης που πήρε μαζί του ο σεβάσμιος δάσκαλος της μουσικής μας λαογραφίας.

Δεν ξέρω γιατί, αλλά τον τελευταίο καιρό έρχεται συχνά στο νου μου ο Δήμος ο Κωσταντάς. Πόσο διαφορετικά να έπαιζε από εμάς τους σημερινούς; Ποιά ήταν τα αγαπημένα του τραγούδια; Είχε κάποια χαρακτηριστική προσωπική τεχνική κι αν ναι, επιβίωσε κάποιο ίχνος από αυτήν στο παίξιμο των μεγάλων λυράρηδων, που έφεραν την τέχνη του στην Ελλάδα;

Ξέρω ότι δε θα απαντήσω ποτέ σε όλα αυτά τα ερωτήματα. Ειδικά όμως για το Δήμο, δε στενοχωριέμαι, όσο για μερικούς άλλους από τους ομότεχνους του. Μου αρκεί να πάρω στα χέρια μου το μικρό βιβλιαράκι με τα αθάνατα ποιήματα του Ηλία Τσιρκινίδη και να το ανοίξω στη σελίδα με το θρήνο που έγραψε για το Δήμο. Όπως και να έπαιζε, ότι και να έπαιζε, για να ενέπνευσε ένα τόσο όμορφο ποίημα, δεν μπορεί παρά να έπαιζε μαγικά. Κρωμέτες κατηβαίν’ ’ς σον Άδ’, τη Κωνσταντά ο Δήμον…..

Έφυγε ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης....

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Wed, 6 Feb 2013 16:58:00 +0200

Έφυγε σήμερα από τη ζωή σε ηλικία 85 ετών ο παραδοσιακός τραγουδιστής και επί σειρά ετών συνεργάτης του αλησμόνητου Γώγου Πετρίδη, Χαράλαμπος Εφραιμίδης.

Ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης γεννήθηκε το 1928 στη Νέα Σάντα Κιλκίς, όπου είχαν εγκατασταθεί οι γονείς του, πρόσφυγες από την ενορία Ισχανάντων της επτάκωμης Σάντας του Πόντου. Από τον παππού του, που κατασκεύαζε «χαρτώματα» (λεπτά σανίδια από έλατο για την στέγαση των σπιτιών), η οικογένεια είχε λάβει το παρατσούκλι «Χαρτοματσής». Ο πατέρας του Χρήστος, πρώην αντάρτης στα βουνά της Σαντάς, πέθανε όταν ο Χαράλαμπος ήταν τριών ετών. Μεγάλωσε στη Νέα Σάντα, όπου μυήθηκε στο ποντιακό παραδοσιακό τραγούδι. Δάσκαλοι του ο αδερφός της μητέρας του Γεώργιος Κεφαλίδης («Κιαριάμ’ς»), ένας χαρισματικός παραδοσιακός τραγουδιστής και στιχοπλόκος που έφυγε πολύ νέος από τη ζωή, αλλά και ο μετέπειτα πεθερός του Ιωάννης Τσορτανίδης («Τσορτάντς»), ο γνωστός παραδοσιακός λυράρης και δημιουργός του τραγουδιού του «Καπετάν Ευκλείδη». Την πρωτομαγιά του 1949 σε μια εκδρομή νεαρών νεοσανταίων στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης συναντήθηκε για πρώτη φορά με τον πατριάρχη της ποντιακής λύρας Γώγο Πετρίδη, ο οποίος συνόδευε το τμήμα νεολαίας της Ευξείνου Λέσχης. Ο Γώγος εντυπωσιάστηκε από τον τρόπο με τον οποίο ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης απέδιδε τα παραδοσιακά τραγούδια και του πρότεινε να συμμετάσχει στις ραδιοφωνικές εκπομπές της Ευξείνου Λέσχης. Πράγματι ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης τραγούδησε σε κάποιες εκπομπές, που τότε εκπέμπονταν ζωντανά από ένα παράπηγμα του Ραδιοφωνικού Σταθμού των Ενόπλων Δυνάμεων, η ανάγκη όμως να επιστρέψει στο χωριό του για να βοηθήσει την οικογένειά του στις αγροτικές εργασίες της, τον ανάγκασαν να διακόψει αυτή την πρώτη φάση της συνεργασίας του με το Γώγο. Μετά την εκπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων επέστρεψε στο χωριό του και παντρεύτηκε την Ιωάννα Τσορτανίδου, με την οποία απέκτησε δύο κόρες. Το 1959 συναντήθηκε και πάλι με το Γώγο, ο οποίος τον ενημέρωσε ότι η θέση του στο μουσικό επιτελείο της Λέσχης ήτα διαθέσιμη. Με τη μεσολάβηση των παραγόντων της Λέσχης προσελήφθη ως εισπράκτορας στον ΟΑΣΘ, όπου εργάστηκε μέχρι τη συνταξιοδότησή του. Με λυμένο πλέον το πρόβλημα της εργασίας εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη και αποτέλεσε μόνιμο συντελεστή των ραδιοφωνικών εκπομπών της Ευξείνου Λέσχης, για να επιβεβαιώσει την προφητική ρήση του Φίλωνα Κτενίδη, ο οποίος όταν άκουσε για πρώτη φορά τα νεαρό Χαράλαμπο Εφραιμίδη δήλωσε ότι «η Λέσχη εξασφάλισε τραγουδιστή για τα επόμενα 40 χρόνια». Παράλληλα με το ραδιόφωνο ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης θα συνεργαστεί με το Γώγο και σε επαγγελματικό επίπεδο, συνοδεύοντάς τον σε γάμους, χορούς κλπ. και αργότερα στα πρώτα ποντιακά κέντρα διασκέδασης (Ακροπόλ κλπ). Η εργασία του όμως στον ΟΑΣΘ τον ανάγκασε να αποσυρθεί σύντομα από τα νυχτερινά κέντρα. Έκτοτε θα τραγουδά σε έκτακτες περιπτώσεις και μόνον όταν το επέτρεπε η δουλειά του.

Λόγω της κοινής τους απόφασης με το Γώγο να μην δεχτούν την πρόταση των δισκογραφικών εταιριών να αμείβονται με ποσοστά, δεν έκαναν κάποιο δίσκο, ευτυχώς όμως σώζονται πολλές ερασιτεχνικές ηχογραφήσεις τους, όπως και τρεις μικροί δίσκοι που ηχογράφησε νωρίτερα ο Χαράλαμπος Εφραιμίδης με το συγχωριανό του παραδοσιακό λυράρη Παντελή Σεβαστίδη («Παντελίκα»).

Η κηδεία του Χαράλαμπου Εφραιμίδη θα γίνει αύριο Πέμπτη στις 10:00 στον Ιερό Ναό Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Νέας Σάντας Κιλκίς.

Χρήστος Αντωνιάδης: «Αισθάνομαι περισσότερο κυνηγός λέξεων, παρά στιχουργός…»

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Tue, 29 Jan 2013 17:29:00 +0200

Έχω πρόβλημα με το σύγχρονο ποντιακό στίχο και δεν το κρύβω. Κατ’ αρχήν δεν μπόρεσα ποτέ να ξεκαθαρίσω μέσα μου -κι ας παλεύω τόσα χρόνια με στίχους και μελωδίες- ποιόν στίχο θα πρέπει να θεωρώ καλό και ποιόν όχι. Ένα ποιητικό αριστούργημα π.χ. γραμμένο στα φτωχά και «αποχυμωμένα» ποντιακά της γενιάς μου, μπορεί να θεωρηθεί καλός στίχος; Από την άλλη πως αξιολογείς έναν γλωσσικά άψογο στίχο, εφόσον πέφτει στην παγίδα να μιλάει για «παρχάρια και κερβάνες» εν έτει 2011; Κάποιοι υποστηρίζουν ότι ένα σχετικά ασφαλές κριτήριο αξιολόγησης είναι το κατά πόσο ο στίχος αυτός ανταποκρίνεται στα κοινωνικά αιτήματα της εποχής. Σύμφωνα με αυτή την άποψη αν η συγγραφή στίχων είναι ένα δύσκολο στοίχημα, τότε στίχος που έχει αγκαλιαστεί από το λαό, δεν μπορεί παρά να είναι κερδισμένο στοίχημα. Χαρακτηριστική περίπτωση το «σα ξένα είμαι Έλληνας και σην Ελλάδαν ξένος», του Χρήστου Αντωνιάδη. Νομίζω ότι κανένας άλλος σύγχρονος ποντιακός στίχος δεν έχει κατορθώσει να εκφράσει με τόση επιτυχία -σχεδόν να επιγραμματοποιήσει- ένα γενικότερο κοινωνικό αίτημα. Από την άποψη αυτή δεν είναι καθόλου τυχαίο που ακούγεται το ίδιο συχνά είτε από το χείλη Ποντίων τραγουδιστών, είτε από τα χείλη (Ποντίων και μη) πολιτευομένων, που αναγκάστηκαν να τον αποστηθίσουν.

Γνωρίζω το Χρήστο Αντωνιάδη πολλά χρόνια. Είχα αρκετές φορές την ευκαιρία να συζητήσω μαζί του τις απόψεις του για τα της ποντιακής μουσικής, αλλά και τα της ποντιακής κοινωνίας. Δεν συμφωνούμε πάντα. Δεν μπορώ όμως να μην παραδεχτώ ότι συνήθως δυσκολεύομαι να τον αντικρούσω. Ίσως γιατί ως συζητητής εμφανίζει ένα πρόσωπο ριζικά διαφορετικό απ’ ότι ως στιχουργός. Αν στην περίπτωση του στιχουργού Αντωνιάδη ξεχωρίζει αμέσως το συναίσθημα, στην περίπτωση του συνομιλητή παίρνει αμέσως το πάνω χέρι η ψυχρή λογική. Δεν ξέρω αν αυτό οφείλεται στην επιστημονική του συγκρότηση (έχω την εντύπωση ότι τα πιο «μαθηματικά μυαλά» που γνώρισα, δεν ήταν κατ’ επάγγελμα μαθηματικοί, αλλά γιατροί), όσο ο απόλυτα ψυχρός τρόπος με τον οποίο έχει μάθει να αναλύει τα δεδομένα. Και είναι λογικό. Αν στα επτά σου χρόνια είσαι υποχρεωμένος να ακολουθείς τη γιαγιά σου σε ένα καπνοχώραφο της Κοζάνης και σαράντα χρόνια αργότερα έχεις φτάσει να σε μεταφέρουν με ελικόπτερο στα Σκόπια για να χειρουργήσεις ως επιστημονική αυθεντία τον ασθενή Κίρο Γκλιγκόρωφ, δεν μπορεί παρά να έχεις μάθει πολύ καλά τη ζωή και τα δεδομένα της.

Έγραψα παραπάνω για το «σα ξένα είμαι Έλληνας και σην Ελλάδαν ξένος». Είναι μαζί με το «Ντο να εφτάγω την παράν» οι δύο μεγαλύτερες ίσως επιτυχίες του Χρήστου Αντωνιάδη. Προσωπικά δεν με άγγιξαν. Στην πρώτη περίπτωση γιατί ανήκα σε μια ποντιακή γενιά που δεν είχε βιώσει -παρά μόνο εξ αντανακλάσεως- την εμπειρία του κοινωνικού αποκλεισμού. Στη δεύτερη γιατί, όταν κυκλοφόρησε, ήμουν πολύ νέος για να έχω γονικές ευαισθησίες. Θυμάμαι όμως έναν άλλο στίχο του, λιγότερο γνωστό στο ευρύ κοινό, που όμως εμένα συγκλόνισε: «λιθάρ’ ντο κείσαι αιρετίν, σο κεμερόπο μ’ κές-ι, ρούξον κι έπαρ’ το ψόπο μου, ας θάφ’νε με αδακές-ι». Δε νομίζω ότι υπάρχουν πολλοί σύγχρονοι στίχοι που να εκφράζουν με μεγαλύτερη επιτυχία τον πόνο του πρόσφυγα, που παρακαλά να πεθάνει κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στον τόπο που γεννήθηκε. Ήταν ένας από τους ελάχιστους στίχους που γράφτηκαν τα τελευταία χρόνια και τον οποίο ζήλεψα πραγματικά σε βαθμό που να με αναγκάσει να πάρω ένα χαρτί και να προσπαθήσω –ανεπιτυχώς- να το μιμηθώ.

Αναρωτιέμαι τι μπορεί να είναι αυτό που κάνει έναν πετυχημένο νευροχειρουργό να καταναλώνει τον πολύτιμο χρόνο του γράφοντας στίχους…

Όσο δραστήριος κι αν είναι ένας γιατρός και όση έφεση κι αν έχει για εργασία, πιστεύω είναι αναγκαία μια παράλληλη δραστηριότητα, η οποία θα τον ξεκουράζει ψυχικά και σωματικά. Χρόνος υπάρχει για όλους και για όλα αρκετός, αρκεί να βρεις τον τρόπο να τον αξιοποιήσεις σωστά. Προσωπικά έκρινα ότι εκείνο με το οποίο θα μπορούσα να ασχοληθώ και να χαρίσω στον εαυτό μου μερικές στιγμές χαλάρωσης ήταν η συλλογή «μαγικών» ποντιακών λέξεων με σκοπό τη δημιουργία στίχων και στόχο τη διατήρηση της ποντιακής διαλέκτου.

Πως ξεκινήσατε να γράφετε;

Αφορμή ήταν ο φίλος Χρήστος Χρυσανθόπουλος και αιτία η αγάπη μου για την ποντιακή διάλεκτο. Με την επιστροφή μου από τη Γερμανία το 1986 γνώρισα τον Χρυσανθόπουλο, τον οποίο από την πρώτη στιγμή θαύμασα για το ήθος του, την ανθρωπιά του και γενικά τη συμπεριφορά του ως λαϊκού καλλιτέχνη. Του έλεγα συχνά «είσαι ένας καλός λυράρης, αλλά πέρα από τα παραδοσιακά οι στίχοι των τραγουδιών σου δεν με εμπνέουν». Η απάντηση του ήταν άμεση και κοφτή: «Αν δε σου αρέσουν, προσπάθησε να γράψεις εσύ στίχους για να δεις πόσο δύσκολο είναι». Μετά από αυτή τη συζήτηση η πρώτη ευκαιρία που μου δόθηκε να δοκιμάσω να γράψω και εγώ στίχους ήταν το 1989 όταν επέστρεψα από μία εκδρομή στην Τραπεζούντα, όπου είχα πάει με μία παρέα φίλων. Είχα τέτοια ψυχικά ερεθίσματα, που αισθάνθηκα έντονα την ανάγκη να τα εκφράσω με ποντιακή τοπολαλιά και μάλιστα έμμετρα. Το πρώτο που έκανα μετά την επιστροφή μου λοιπόν, ήταν να καθίσω στη Χαλκιδική, όπου είχα πάει για διακοπές, και να γράψω τα πρώτα μου τραγούδια με θέμα την αλησμόνητη πατρίδα. Δύο-τρεις μέρες αργότερα ήρθε ο Χρυσανθόπουλος και βάλαμε μπρος τη μελοποίηση.

Ποιος είναι ο πρώτος στίχος που έχετε γράψει; Τον θυμόσαστε;

Βεβαίως. Άλλωστε από εκεί ξεκίνησαν όλα. «Ονέρ’τα, πόνια, τάματα κι απόκρυφον ελπίδαν, εμέν’ το γέρον έσυραν ’ς σ’ έρημον την πατρίδαν». Με την παρουσία μου στον Πόντο συνειδητοποίησα αυτόματα ότι, η ψυχή μου το σώμα μου και τα μάτια μου μετουσιώθηκαν σε αυτά των παππούδων και γιαγιάδων μου.

Γιατί όμως στίχους και όχι κάτι άλλο, π.χ. πεζογραφία;

Στην ποίηση το θέμα υπηρετεί τις λέξεις ενώ στην πεζογραφία, οι λέξεις υπηρετούν το θέμα. Εγώ σαν κλασσικός κυνηγός των ποντιακών λέξεων με σκοπό να συμβάλλω στη διατήρηση της ποντιακής διαλέκτου επέλεξα την ποίηση. Διαβάζω συχνά το «Ροδάφινον» του Κώστα Διαμαντίδη και διαπιστώνω ότι τέτοιο ταλέντο δεν το διαθέτω. Υποσυνείδητα λοιπόν ανέθεσα σε αυτόν να αναλάβει την πεζογραφία.

Αγαπημένοι σας Πόντιοι λογοτέχνες της πρώτης γενιάς;

Το «καλαντόνερον» του Γιώργου Ζερζελίδη είναι για μένα το Ευαγγέλιο της ποντιακής πεζογραφίας. Συχνά επίσης επαναλαμβάνω την ανάγνωση των βιβλίων του Στάθη Χριστοφορίδη (Σάρπογλη). Κατά την ταπεινή μου γνώμη ο Ζερζελίδης είναι ο «Παπαδιαμάντης» και ο Χριστοφορίδης ο «Καρκαβίτσας» του Ποντιακού Ελληνισμού. Με την ίδια συγκίνηση διαβάζω και τους τέσσερις.

Ο Χριστοφορίδης ήταν συγχωριανός σας. Τον γνωρίσατε;

Βέβαια, πάρα πολύ καλά. Είναι ένας από τους ανθρώπους που σημάδεψε την παιδική ψυχή μου με τις διηγήσεις του, που αφορούσαν τη ζωή στον Πόντο.

Είπατε ότι το ερέθισμα για να ασχοληθείτε με τον ποντιακό στίχο, ήταν έναν ταξίδι στον Πόντο. Πριν από αυτό το ταξίδι ποια ήταν η σχέση σας με την ποντιακή μουσική;

Μέχρι την ηλικία των επτά ετών νόμιζα ότι μουσική είναι μόνο η ποντιακή και μουσικό όργανο μόνο η λύρα. Κι αυτό γιατί μέχρι την ηλικία εκείνη δεν είχα ακούσει ραδιόφωνο και δεν είχα πάει σε άλλη περιοχή πέρα από μια ακτίνα δύο-τριών χιλιομέτρων γύρω από το χωριό μου. Για να καταλάβετε, όταν έπρεπε στο δημοτικό να μάθω το τραγούδι «Η κεντημένη σου ποδιά, μωρ’ Βλάχα μ’», ξεχώριζα τις συλλαβές και όχι τις λέξεις με αποτέλεσμα να το τραγουδώ χωρίς να αντιλαμβάνομαι τι λέω.

Η μητρική σας γλώσσα ήταν η ποντιακή; Τι γλώσσα μιλούσατε στην οικογένειά σας;

Μόνο ποντιακά, με αποτέλεσμα μέχρι την τετάρτη τουλάχιστον δημοτικού να μη μπορώ να εκφραστώ εύκολα. Για αυτό λέω συχνά ότι οι «παλαιοελλαδίτες» μπορεί να μας χρωστούν πολλά, αλλά εμείς πρέπει να τους είμαστε ευγνώμονες τουλάχιστον για ένα πράμα: αυτοί μας έμαθαν γράμματα. Στα πλαίσια της προσπάθειας για τη βελτίωση μας στα νεοελληνικά την εποχή του 1960 με εντολή των δασκάλων απαγορεύτηκε στους γονείς να μιλούν στα παιδιά τους την ποντιακή διάλεκτο στο σπίτι. Αυτό συνέβαλε στον μερικό εκφυλισμό της ποντιακής διαλέκτου. Σκεφτείτε πως σήμερα με την αδελφή μου που είναι κατά τέσσερα χρόνια μικρότερη μου, μιλάω αυτόματα στα νεοελληνικά ενώ με τη μάνα μου μονίμως στα ποντιακά. Βρισκόμαστε δηλαδή οι τρεις μας και η συζήτηση γίνεται στα νεοελληνικά και παράλληλα στα ποντιακά.

Σήμερα πόσες ευκαιρίες έχετε να μιλήσετε ποντιακά στην καθημερινότητά σας;

Αρκετές. Συχνά τα Σαββατοκύριακα στο χωριό μου την Ξηρολίμνη Κοζάνης, όπου ακόμα και οι ντόπιοι φίλοι μου καταλαβαίνουν τα ποντιακά. Επίσης με πολλούς Πόντιους συναδέλφους, π.χ. με τον Παναγιώτη Σελβιαρίδη ή το Χάρη Μαυρίδη. Αλλά και στο χειρουργείο, με πολλές αδελφές και νοσοκόμους, Πόντιους και μη.

Έχετε μετρήσει πόσα τραγούδια έχετε γράψει μέχρι σήμερα;

Πάνω από πενήντα.

Αριθμητικά δεν φαίνονται πάρα πολλά.

Μα για μένα δεν ήταν ποτέ ζητούμενο να γράψω πολλά. Δεν βλέπω το στίχο σαν μέσο για να γίνω γνωστός ή να βελτιώσω το ποντιακό τραγούδι. Πρέπει να το ξεκαθαρίσω ότι δεν αισθάνομαι τόσο σαν στιχουργός, όσο σαν κυνηγός «μαγικών» λέξεων που τις στοιχειοθετώ έμμετρα. Δέχομαι ότι ο στιχουργός είναι ποιητής και ότι η ποίηση είναι τέχνη, όμως εγώ δεν υπηρετώ την τέχνη. Εγώ είμαι στρατευμένος στην υπηρεσία της ποντιακής διαλέκτου. Δίνω μέσω του στίχου έναν αγώνα για να μείνουν οι λέξεις ζωντανές, δηλαδή η διάλεκτος. Βέβαια πολλές φορές παρεξηγούμαι για τις λέξεις που χρησιμοποιώ. Επιμένω όμως ότι η γλώσσα μας θα παραμείνει ζωντανή, μόνο αν προσαρμόζεται στις σημερινές ανάγκες έκφρασης. Μην ξεχνάμε ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός: αφομοιώνει-αφομοιώνεται, τρώει-τρώγεται και - ιδιαίτερα στην εποχή μας - καταβροχθίζει και καταβροχθίζεται. Όπως ο άνθρωπος χρειάζεται και αναζητά το παλιό κρασί και το φρέσκο λάδι, έτσι και η γλώσσα έχει ανάγκη τις παλιές, ξεχασμένες λέξεις αλλά και τις φρέσκιες για να επιβιώσει.

Το μεγάλο σας «σουξέ» -για να το πω έτσι- είναι το «Ντο να εφτάγω την παράν». Όταν το γράφατε, φανταζόσαστε ότι θα έχει τόσο μεγάλη επιτυχία;

Ακούγεται τετριμμένο, αλλά όλα μου τα τραγούδια τα νιώθω σαν παιδιά μου. Ξέρω πώς γεννήθηκε το καθένα και τί τύχη είχε στη ζωή του. Ξέρω δηλαδή ποιός το βάφτισε, ποιός το μόρφωσε και ποιός το παντρεύτηκε. Το τραγούδι «Χαρά» όμως είναι ειδική γέννα. Δημιουργήθηκε για να εκφράσει το πατρικό συναίσθημα, γιατί γράφτηκε όταν ήρθε στον κόσμο το στερνοπαίδι μου, η Χαρά. Η συναισθηματική ωριμότητα που διακρίνει το στίχο, η μελωδία και η καλή εκτέλεση συνέβαλαν στην επιτυχία αυτού του τραγουδιού. Κατορθώσει έτσι να αγγίξει την ευαίσθητη χορδή κάθε πατέρα και κάθε μάνας.

Πιάσατε ποτέ τον εαυτό σας να σκέφτεται γράφοντας ένα τραγούδι, «ας το γράψω έτσι για να έχει μεγαλύτερη επιτυχία;»

Όχι. Αυτό είναι γνώρισμα των επαγγελματιών στιχουργών και εγώ δεν αισθάνομαι επαγγελματίας αλλά -θα το επαναλάβω ακόμα μία φορά- κυνηγός λέξεων.

Ένας άλλος στίχος σας που συνάντησε αντιδράσεις και επικρίσεις ήταν τα «μεταλλαγμένα»: «ατώρα όλια ψεύτικα, όλια μεταλλαγμένα….». Κάποιοι θεώρησαν ότι ένα σύγχρονο ζήτημα, όπως αυτό των μεταλλαγμένων τροφίμων, δεν συνάδει με μια παραδοσιακή μελωδία. Τι απαντάτε σε αυτές τις επικρίσεις;

Επανέρχομαι σε αυτό που σας είπα νωρίτερα, ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός, ο οποίος αφομοιώνει και αφομοιώνεται. Σαν διάλεκτος τα ποντιακά έχουν δύο δυνατότητες: την επιβίωση ή την εξαφάνιση. Καθοριστικό παράγοντα επιβίωσης αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, η προσαρμογή της ποντιακής διαλέκτου στις ανάγκες της εποχής. Στην εποχή μας καλώς ή κακώς επιβλήθηκαν τα μεταλλαγμένα. Καθημερινά ακούμε γι’ αυτά και συχνά ζούμε με αυτά. Η λέξη «αλλάζω» και «μεταλλάζω» ανήκει και στην ποντιακή διάλεκτο. Η μαγικές ποντιακές λέξεις, «ψεύτικα», «φαΐν», «ποτίν» και «σεβντιαλούκ» καθώς και η έκφραση «όλια σ’ ομάτια μ’ ξένα» ισχυροποιούν το νόημα τους τη στιγμή που συνυπάρχουν με τη λέξη της εποχής μας «μεταλλαγμένα». Ο στιχουργός με τη στοιχειοθέτηση αυτών των λέξεων πετυχαίνει κατά τη γνώμη μου αφενός να διατηρήσει τις μαγικές λέξεις και αφετέρου να τονίσει την εμμονή του νέου Πόντιου στον παραδοσιακό ποντιακό πολιτισμό. Η λέξη «μεταλλαγμένα» δεν μπορεί να απαγορευτεί από το ποντιακό λεξιλόγιο, μιας και αποτελεί λέξη που χαρακτηρίζει την εποχή μας. Στην περίπτωση που η τοποθέτηση μου αυτή είναι λανθασμένη, η ίδια η κοινωνία θα την απορρίψει. Επειδή κατά γενική ομολογία ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, είναι προτιμότερο να γίνει κάτι το οποίο θα περιέχει λάθη παρά να μη γίνει τίποτα και να παραμένει αλάθητο. Εξάλλου, αυτό που οφείλει να πράττει κάποιος που θέλει να ασκήσει κριτική σε ένα οποιοδήποτε ποίημα, είναι να μην απομονώνει τις λέξεις αλλά να τις αντιμετωπίζει ως σύνολο και ταυτόχρονα να εξετάζει την αρμονική συνύπαρξη τους. Ας αφήσουμε τους αναγνώστες σας λοιπόν, να ασκήσουν κριτική οι ίδιοι στην ολοκληρωμένη στροφή:

«Ατώρα όλια ψεύτικα

όλια μεταλλαγμένα

Φαΐν, ποτίν και σεβντιαλούκ

Όλια σ' ομμάτια μ' ξένα»

Έχετε μεταφράσει τη «Μήδεια» του Ευριπίδη στα ποντιακά…

Αυτό πάλι είναι μια άλλη ιστορία. Όπως ο Χρυσανθόπουλος στην περίπτωση των στίχων, έτσι και σε αυτήν την περίπτωση ο «ηθικός αυτουργός» ήταν ο Ιεροκλής Μιχαηλίδης. Ήμασταν στην Τραπεζούντα πριν μια δεκαετία περίπου, όταν μου είπε «ακούω συχνά τα τραγούδια σου, μου αρέσουν ιδιαίτερα και νομίζω ότι είσαι από αυτούς που μπορούν να μεταφράσουν τη Μήδεια στα ποντιακά». Τον ρώτησα «φίλε, γιατί με ρίχνεις κατευθείαν στα βαθιά;» και μου απάντησε «Γιατί η Μήδεια ήταν Πόντια». Τη στιγμή εκείνη δεν το πήρα στα σοβαρά. Στη συνέχεια έκανα μια προσπάθεια, μετέφρασα μερικά χωρικά, τα είδε, ενθουσιάστηκε και έτσι προχώρησα.

Έχει ολοκληρωθεί;

Βέβαια, έχει δύο χρόνια που τελείωσε, απλώς δεν έχει εκδοθεί. Περιμένω το Χριστόφορο Χριστοφορίδη να κάνει τις ορθογραφικές διορθώσεις. Όσον αφορά τη μεταφορά του στο θέατρο, αυτό θα το κρίνει ο Ιεροκλής.

Πόσο δύσκολο είναι να μεταφράσει κανείς Ευριπίδη στα ποντιακά;

Και μόνο η σκέψη αποτελεί ύβρη υπό την αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Μη γελιόμαστε, η πιστή μετάφραση της «Μήδειας» του Ευριπίδη θεωρώ πως είναι αδύνατον να επιτευχθεί. Εγώ απλώς έκανα μια προσπάθεια ελεύθερης μετάφρασης ψάχνοντας τα όρια της ποντιακής διαλέκτου.

Να υποθέσω, δηλαδή, ότι συμφωνείτε με αυτό που είχε γράψει κάποτε ο Βασίλης Ραφαηλίδης, ότι η ποντιακή διάλεκτος είναι φτωχή εκφραστικά;

Αναμφισβήτητα είναι φτωχή συγκρινόμενη με τη νεοελληνική γλώσσα. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι με μία φτωχή «αγροτική - βουκολική» διάλεκτο δεν μπορούν να δημιουργηθούν αξιόλογα έργα. Διότι κατά γενική ομολογία στην τέχνη μπορεί να συμβάλλει πολύ το «δομικό υλικό», αλλά όχι μοναδικά και καθοριστικά.

Σας ενοχλεί η κακή χρήση του έργου σας; Πως αισθάνεστε αν βρεθείτε σε ένα πανηγύρι και ακούσετε έναν κακό τραγουδιστή να «εκτελεί» ένα δικό σας τραγούδι;

Σαν να κακοποιείται ένα από τα παιδιά μου.

Σας έχει τύχει να μην μπορέσετε να κρατηθείτε και να εκδηλώσετε με κάποιον τρόπο τη δυσαρέσκειά σας;

Όχι, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις συγκρατήθηκα εντελώς οριακά. Αυτοί όμως που κάθονται δίπλα μου, αντιλαμβάνονται πως το γεγονός αυτό με θλίβει.

Γράφοντας έναν στίχο έχετε συνήθως κατά νου τον τραγουδιστή που θα το τραγουδήσει;

Συνήθως όχι. Γράφω πρώτα απ’ όλα για τον εαυτό μου, να δω μέχρι που φτάνω, μέχρι που είναι τα όρια μου. Αυτό που πιστεύω πως με βοηθά πολύ στο να γράψω ένα τραγούδι είναι να γνωρίζω εκ των προτέρων τη μουσική επένδυση.

Δίνετε όμως την εντύπωση ότι συνεργάζεστε με έναν πολύ συγκεκριμένο κύκλο Ποντίων καλλιτεχνών.

Με το Χρήστο Χρυσανθόπουλο δεν το θεωρώ συνεργασία αλλά «εντολή» του ίδιου να γράψω στίχους, τους οποίους και εκτέλεσε με τον Στέλιο Καζαντζίδη και το Στάθη Νικολαΐδη. Όσον αφορά τον πατριώτη και φίλο Κώστα Σιαμίδη, τον οποίο γνωρίζω από τα πρώτα του βήματα, και τους κοινούς μας φίλους Αχιλλέα Βασιλειάδη και Γιάννη Κουρτίδη η συνεργασία μας ήταν εξαιρετική. Εξάλλου, όταν άνοιξε το Παρακάθ’, εγώ ως «δεξάμενος» όφειλα να τους κάνω ένα δώρο. Έτσι έγινε ο δίσκος «Μαυροθάλασσα». Επειδή ο Χρυσανθόπουλος μου είπε κάποτε «ότι κι αν συμβεί σε μένα εσύ φιλαράκι μη σταματήσεις να γράφεις ποντιακά τραγούδια», θέλοντας να πραγματοποιήσω την επιθυμία του, έγραψα τα τραγούδια του δίσκου «Πισάγκωνα δεμένος», τα οποία τραγούδησε ο Γιώργος Στεφανίδης. Ο Γιώργος υπήρξε μαθητής και συνεργάτης του Χρήστου και η χροιά της φωνής του δεν παύει να μου τον θυμίζει. Επομένως, για να σου απαντήσω στην ερώτηση σου, όλη αυτή η διαδικασία ήταν επιλογή της ίδιας της ζωής. Δεν ήταν επιλογή δική μου. Μακάρι να έρθει μια εποχή που να έχω τον χρόνο και τον τρόπο να γράφω για όλους τους Πόντιους καλλιτέχνες.

Οι απόψεις σας περί νεωτερικότητας κατά το πρόσφατο στρογγυλό τραπέζι που διοργάνωσε το περιοδικό μας, ξάφνιασαν. Είναι σαφής η άποψή σας ότι οτιδήποτε δεν ανανεώνεται, πεθαίνει. Δεν φοβόσαστε όμως ότι η υπερβολική ανανέωση θα μπορούσε να οδηγήσει σε αλλοίωση της μουσικής μας παράδοσης;

Νομίζω ότι η ζωή έχει τους δικούς της αμυντικούς μηχανισμούς. Μη υποτιμούμε την αποτελεσματικότητα του κοινωνικού φίλτρου. Προσωπικά δεν έχω κανένα απολύτως άγχος για το τι θα ακουστεί. Αν δεν είναι καλό, θα ακουστεί και γρήγορα θα ξεχαστεί, όπως συμβαίνει με όλες τις τέχνες. Κάθε μέρα παράγεται τέχνη και κάθε μέρα παράγεται νεολεξία σε παγκόσμιο επίπεδο. Περνάει και εξαφανίζεται σαν τη γρίπη. Αυτό που μένει, είναι ό,τι η ίδια η ζωή επέτρεψε να επιβιώσει. Δεν καταλαβαίνω γιατί θα πρέπει να διακατεχόμαστε από αυτό το άγχος. Είναι δυνατόν ένας στιχουργός ή ένας στίχος να αλλάξει μία διάλεκτο; Μα αν την αλλάξει, σημαίνει ότι έπρεπε να αλλάξει. Επομένως δε βλέπω κανέναν κίνδυνο στο να δημιουργείς λέξεις, στίχους ή μελωδίες. Αντίθετα βλέπω κινδύνους και μάλιστα σημαντικούς στη στασιμότητα, στα λιμνάζοντα ύδατα.

Ποια είναι η σχέση σας με το χώρο των ποντιακών σωματείων;

Είμαι πολύ κοντά στο χώρο των ποντιακών σωματείων, όπως και στο χώρο της πολιτικής, αλλά θεωρώ ότι λόγω έλλειψης χρόνου και λόγω χαρακτήρα δεν είμαι ο κατάλληλος για τέτοιες θέσεις. Για να δημιουργήσεις κάτι, χρειάζεται χρόνος και τρόπος. Εγώ τρία πράγματα έχω στη ζωή μου πέρα από την οικογένειά μου: τη δουλειά μου, τα ποντιακά και το κτήμα μου. Ήδη αισθάνομαι ότι δεν προλαβαίνω για όλα αυτά. Επομένως θαυμάζω αυτούς που ασχολούνται με τα ποντιακά σωματεία και προσπαθώ να τους στηρίζω, χωρίς όμως να μπορώ να έχω ιδιαίτερα ενεργή συμμετοχή.

Ως προς το χρόνο το καταλαβαίνω. Ως προς το χαρακτήρα;

Από πολύ μικρή ηλικία διαπίστωσα ότι δεν διαθέτω την ευελιξία που απαιτεί η σημερινή κοινωνία. Είμαι σχετικά απόλυτος. Το νιώθω άλλωστε και στη δουλειά μου. Από τη στιγμή που το διαπίστωσα, προσπάθησα να αλλάξω και δυστυχώς ή ευτυχώς δεν τα κατάφερα και επειδή στο ποντιακό χώρο όπως και σε κάθε σωματείο το «απόλυτο» δεν χωράει, κρίνω τον εαυτό μου ακατάλληλο για μια ενεργότερη συμμετοχή.

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε ολοένα και περισσότερα νέα παιδιά να αφιερώνουν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στα ποντιακά τους ενδιαφέροντα. Αυτή η ενασχόληση των Ποντίων με την ιστορία και τον πολιτισμό τους παράγει προοπτική;

Βεβαίως και δημιουργούν μια προοπτική. Να μην ξεχνάμε όμως ότι κάθε αγώνας έχει και «παράπλευρες απώλειες». Μερικά παιδιά είναι θύματα της υπερβολικής αγάπης τους για τα ποντιακά πράματα. Πρέπει να βρουν όμως τη χρυσή τομή, τον τρόπο ώστε να μην περιοριστούν τα ενδιαφέροντα τους μόνο στα ποντιακά. Κι αυτό δεν αφορά μόνο τα νέα παιδιά. Υπάρχει μια γενικότερη «ιδρυματική» λογική στην ενασχόλησή μας με την ποντιακή μας ταυτότητα. Οτιδήποτε γίνεται αυτοσκοπός και σε υποχρεώνει να περιστρέφεσαι γύρω από ένα στόχο, είναι μη φυσιολογικό. Σήμερα ο τρόπος ζωής, ο τρόπος της επικοινωνίας, η υπερπληροφόρηση και τα πολλά ερεθίσματα που δεχόμαστε από διάφορους πολιτισμούς μας επιβάλλουν -ιδιαίτερα στους νέους μας- να έχουμε ένα στόχο (εν προκειμένω τη διατήρηση της ταυτότητάς μας), χωρίς όμως να γίνεται ο στόχος αυτός αυτοσκοπός.

Υπάρχει σήμερα πνευματική ηγεσία στον ποντιακό χώρο;

Σίγουρα υπάρχει. Είμαι πεπεισμένος ότι είμαστε ένα κομμάτι του Ελληνισμού που έχει προσφέρει πάρα πολλά σε κάθε τομέα των γραμμάτων και των τεχνών. Η καταγωγή σήμερα πολλών στελεχών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης είναι ποντιακή χωρίς αυτό να είναι γνωστό στο ευρύ κοινό, ίσως γιατί θεωρούμε έναν πνευματικό άνθρωπο Πόντιο μόνον αν εκφράζεται στα ποντιακά. Αυτό είναι λάθος. Πόντιος δεν είναι μόνο αυτός που γράφει ή μιλάει ποντιακά, αλλά αυτός που είναι περήφανος για τη καταγωγή του και σέβεται τον ποντιακό πολιτισμό. Αυτός αποτελεί κατά τη γνώμη μου ένα ουσιαστικό μέρος της πνευματικής ηγεσίας στον ποντιακό χώρο και τέτοιοι υπάρχουν και θα υπάρχουν πολλοί. Η ποντιακή διάλεκτος περιορίζει έναν συγγραφέα ή ποιητή να εκφραστεί ελεύθερα και απόλυτα αφενός διότι δεν μπορεί να γίνει κατανοητός από ένα ευρύ αναγνωστικό κοινό και αφετέρου διότι διακατέχεται από μια ανασφάλεια συντακτικής και γραμματικής γνώσης της διαλέκτου σε αντιδιαστολή με τους πρόσφυγες από τη Ιωνία, οι οποίοι έχοντας ως μητρική γλώσσα την νεοελληνική, κατάφεραν να βγάλουν νομπελίστες της ποίησης. Τομέας στον οποίο οι Πόντιοι υστερούν κατά πολύ. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως έχουμε έλλειψη πνευματικών ηγετών στον ποντιακό χώρο.

Εσείς όμως επιλέξατε να γράψετε στα ποντιακά…

Εγώ πιστεύω ότι πατρίδα είναι η γλώσσα και από τη στιγμή που θα ξεχάσουμε τη γλώσσα μας αυτόματα θα ξεχάσουμε και τη πατρίδα μας. Πράμα το οποίο δεν θα ήθελα να βιώσω. Δεν θα ήθελα να ανήκω στη γενιά που έγινε μάρτυρας του θανάτου της ποντιακής διαλέκτου. Με τα τραγούδια που γράφω πιστεύω ότι δίνω μια παράταση ζωής στη διάλεκτο μας.

Οι Πόντιοι της πρώτης προσφυγικής γενιάς είχαν μια πολύ ιδιαίτερη σχέση με τους γιατρούς τους, ίσως επειδή οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν στα χωριά τους, ενώ οι γιατροί ήταν ο πρώτοι Πόντιοι που αστικοποιήθηκαν και ενσωματώθηκαν στην νεοελληνική κοινωνία. Σήμερα το διαπιστώνετε με τους Πόντιους ασθενείς σας; Επικαλούνται την κοινή σας καταγωγή για να σας πλησιάσουν;

Θα έλεγα πως η σχέση μου με τους Πόντιους ασθενείς είναι όντως ακόμα και σήμερα ιδιαίτερη γιατί πολλοί από αυτούς λένε τα παραπόνα τους και αναφέρουν τα συμπτώματα τους στη ποντιακή διάλεκτο. Αυτό το γεγονός αυτόματα ελαττώνει την απόσταση μεταξύ ασθενούς και γιατρού κάτι που βρίσκω πολύ θετικό και θα έλεγα συχνά με χαροποιεί ιδιαίτερα.

Οι ποντιακής καταγωγής συνάδελφοί σας;

Πολλοί φίλοι μου δεν ξέρουν ακόμη και σήμερα ότι γράφω ποντιακά τραγούδια. Κάποιοι μάλιστα το ανακάλυψαν στην Κωνσταντινούπολη. Έψαχναν αμανέδες και βρήκαν τα τραγούδια που κάναμε με το Φουάτ. Τους φαίνεται παράξενο πως ένας νευροχειρουργός μπορεί να ασχοληθεί με τους στίχους. Υπάρχει κι ένα κομμάτι που γνωρίζει την ύπαρξή μου λόγω των τραγουδιών μου, διότι δεν έτυχε -και ευτυχώς- να χρειαστούν τις υπηρεσίες μου.

Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια;

Δεν έχω σχέδια. Συνήθως περιμένω να ωριμάσει ο χρόνος, να με συγκινήσει κάτι ιδιαίτερα ή να νιώσω ότι αμέλησα τους στίχους μου και να αισθανθώ την ανάγκη να γράψω. Πάντα το έχω στο υποσυνείδητό μου. Δεν ξέρω πως θα τα φέρει η ζωή. Πιστεύω δεν θα σταματήσω ποτέ να γράφω. Αυτό που δεν μπορώ να κάνω, είναι να γράψω κατά παραγγελία ή να βάλλω χρονικά περιθώρια. Λειτουργώ δηλαδή κάπως «εποχιακά». Το μέλλον μου, ο σκοπός της ύπαρξής μου είναι πλέον τα παιδιά μου. Να ζω τα Ποντιακά, να γίνονται μουχαπέτια, να υπάρχουν φίλοι, να υπάρχουν άνθρωποι που να επικοινωνώ μαζί τους στα ποντιακά. Να βλέπω ότι η οικονομία της Ελλάδος πάει καλά, ότι δεν υπάρχει φτώχεια. Γιατί δε σας κρύβω ότι φοβάμαι αυτό το άγνωστο, στο οποίο οδηγεί αυτή η κρίση. Πιστεύω ότι οι Έλληνες έχουμε πάρα πολλές δυνατότητες να επιβιώσουμε. Δεν κινδυνεύουμε καθόλου από μία κρίση. Αυτό που με φοβίζει είναι η παγκόσμια κατάσταση. Αν με ρωτούσατε ποια είναι η προσωπική μου επιθυμία, θα σας έλεγα με δυο λόγια να υπάρχει παγκόσμια ειρήνη και οι μεγάλες δυνάμεις να μην καταστρέψουν τον κόσμο οικονομικά. Σαν Πόντιοι και σαν Έλληνες δεν έχουμε κανένα πρόβλημα από οικονομικές κρίσεις, γιατί περάσαμε πολύ χειρότερες και επιβιώσαμε.

Ντίνος Χριστιανόπουλος:

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 25 Jan 2013 19:38:00 +0200

«Μήπως εκείνο που μετράει πιο πολύ, δεν είναι το να βρεις τη λευτεριά σου, αλλά το να μη χάσεις το χώμα σου;»

Είμαστε ένας λαός που δεν αγαπά την ποίηση, αλλά λατρεύει τους ποιητές. Η περίπτωση του Ντίνου Χριστιανόπουλου το αποδεικνύει. Δε γνωρίζω π.χ. πόσοι είναι οι Έλληνες που έτυχε να διαβάσουν κάποτε μία στροφή από κάποιο ποίημά του, αλλά είμαι βέβαιος ότι είναι απείρως περισσότεροι εκείνοι που τον γνωρίζουν από τη «φαρμακερή» απάντηση που έδωσε κάποτε σε κάποιον ανυποψίαστο δημοσιογράφο ή από την πρόσφατη άρνησή του να αποδεχθεί, για μία ακόμη φορά, το μεγάλο κρατικό βραβείο λογοτεχνίας (κι ας συνοδευόταν από ένα διόλου ευκαταφρόνητο χρηματικό ποσό). Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι ο αειθαλής «μέγας προκλητικός» των νεοελληνικών γραμμάτων βιώνει αυτή την εποχή, στα 81 του χρόνια, την περίοδο της μέγιστης δημοφιλίας του. Μια δημοφιλίας που δεν οφείλεται πάντα στο λογοτεχνικό έργο, αλλά ενίοτε και στην παροιμιώδη ελευθεροστομία του, που κατορθώνει -βοηθούσης και της τηλεοράσεως- να σπάει κοινωνικά, μορφωτικά και πολιτισμικά φράγματα και να μεταφέρει τον συνήθως αιχμηρό λόγο του ποιητή σε ανθρώπους, που υπό άλλες συνθήκες θα χρησιμοποιούσαν τη συσκευή της τηλεόρασής τους για να παρακολουθήσουν το τελευταίο επεισόδιο της αγαπημένης τους τουρκικής σαπουνόπερας…

Γνώρισα τον Ντίνο Χριστιανόπουλο πριν από τρία χρόνια, όταν τον επισκέφτηκα στο σπίτι του στις Σαράντα Εκκλησιές, συνοδευόμενος από τον κοινό μας φίλο Δημοσθένη Χατζηιωαννίδη, για να του ζητήσω να προλογίσει το πρώτο τεύχος του «Άμαστρις». Τώρα που το σκέφτομαι, πρέπει να είχα περίσσιο απόθεμα θράσους. Διότι τι άλλο, εκτός από θράσος, θα πρέπει να διαθέτει ένας φέρελπις εκδότης περιοδικού, όταν τολμά να ζητά από έναν κορυφαίο ποιητή να προλογίσει ένα έντυπο που δεν υπάρχει; Από την άποψη αυτή κατανοώ απόλυτα τους αρχικούς δισταγμούς του. Εσείς θα υπογράφατε σ’ ένα λευκό χαρτί; Κι όμως ο θεωρούμενος από πολλούς ως «δύσκολος» και «δύστροπος» Χριστιανόπουλος, το έκανε. Ίσως γιατί τον συγκίνησε ο ζήλος της νεότητας, ίσως γιατί αγαπά και εκτιμά τη ράτσα των Ποντίων, στην οποία άλλωστε αφιέρωσε -πρώτος και μόνος αυτός απ’ όλους τους μεγάλους Έλληνες ποιητές μετά το ανεπανάληπτο «Πάρθεν» του Κωνσταντίνου Καβάφη- τρία πανέμορφα πεζά ποιήματά του, πάντως το έκανε.

Στα χρόνια που πέρασαν είχα αρκετές φορές την ευκαιρία να συνομιλήσω μαζί του, καθισμένος στην αναπαυτική πολυθρόνα του πλημυρισμένου από βιβλία γραφείου του. Μη φανταστείτε ότι μιλάμε για ποίηση (υποθέτω ότι δεν του ήταν καθόλου δύσκολο να καταλάβει από την αρχή ότι ο συνομιλητής του είχε άγρια μεσάνυχτα από λογοτεχνία). Οι συζητήσεις μας με τον κ. Ντίνο Χριστιανόπουλο περιστρέφονται κατά κανόνα γύρω από θέματα νεώτερης ιστορίας, την παλιά Θεσσαλονίκη, αλλά και τις πολλές σημαντικές προσωπικότητες που γνώρισε. Αν πρέπει να κρατήσω κάτι από αυτές τις συναντήσεις, νομίζω ότι δεν είναι η σοφία του συνομιλητή μου και οι πολύτιμες γνώσεις που συσσώρευσε παλεύοντας επί δεκαετίες με τα ελληνικά γράμματα, αλλά κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: πως μπορεί ένας αυθεντικός πνευματικός άνθρωπος να μιλά εν έτει 2012 για πράγματα απαγορευμένα από τους σύγχρονους συρμούς των νεοελληνικών γραμμάτων, όπως οι έννοιες του έθνους και της ιστορικής μνήμης. Αλλά και να είναι κοινωνικά ριζοσπαστικός, χωρίς να διεκδικεί το δικό του μερίδιο στην επανάσταση. «Είμαι αυτό που λένε απολιτίκ...», μου είπε χαμογελώντας σε κάποια φάση αυτής της συνέντευξης. Κι ας ήξερε πολύ καλά μέσα του ότι ο λόγος του είναι πολύ περισσότερο πολιτικός απ' όσο σηκώνει η απολιτίκ εποχή που ζούμε...

Η πρώτη σας ποιητική συλλογή είχε τίτλο «Η εποχή των ισχνών αγελάδων». Εξήντα χρόνια μετά θεωρείτε ότι διανύουμε ως χώρα και ως λαός μία ακόμη περίοδο «ισχνών αγελάδων»; Κι αν ναι, πόσο «ισχνότερες» είναι αυτές σε σχέση με το παρελθόν;

Ο τίτλος «ισχνές αγελάδες» είναι πλέον ένας μύθος και καλό είναι να μην αρχίσουμε να ομιλούμε με μύθους. Το θέμα λοιπόν δεν είναι αν ζούμε σε εποχή ισχνών αγελάδων ή όχι, αλλά η σύγχρονη πραγματικότητα με ό,τι αυτή συνεπάγεται. Και φυσικά δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η πραγματικότητα αυτή είναι αρνητική. Κι επειδή γενικότερα δεν πάμε καλά ως λαός, αλλά και ως νοοτροπία ακόμη, φοβούμαι ότι η κατάσταση στο μέλλον θα είναι ακόμη χειρότερη από κάθε άποψη. Δεν ξέρω πού θα πάει αυτό το πράγμα. Εγώ προσωπικά είμαι πανευτυχής που σε πέντε ή σε δέκα χρόνια θα πεθάνω και δεν θα υποστώ όσα θα έρθουν, αλλά σκέφτομαι αυτή τη νέα γενιά, η οποία και θα τα ζήσει και θα τα υποστεί. Είναι τραγικό, αλλά και τι μπορούμε να κάνουμε; Το κακό είναι ότι ο Ελληνικός λαός έχασε πάρα πολλές από τις παλιές του αξίες. Και όχι απλώς τις έχασε, αλλά άρχισε και να τις χλευάζει, να τις κοροϊδεύει και να τις κτυπά. Κάποτε ο Χριστός είπε στους Εβραίους: «θα πάρω την εύνοιά μου από εσάς, που είστε ο λαός ο ευνοημένος, και θα τη δώσω στους Έλληνες και στα διάφορα έθνη». Και είχε δίκιο. Διότι οι Έλληνες τότε ήταν πιο σεμνοί, πίστευαν πιο πολύ στο Θεό, ήταν σωστοί από κάθε άποψη. Με το πέρασμα των χρόνων όμως χαλάσαμε πολύ, με αποκορύφωμα το να μην πιστεύουμε πλέον πουθενά. Έχουν ξηλωθεί όλες οι αξίες και φοβούμαι ότι αυτό θα το πληρώσουμε, διότι ο Χριστός δεν μπορεί να μας πει «σας ευνοούσα ως τώρα, αλλά τώρα πια δε σας ευνοώ», όπως είπε στους Εβραίους. Ούτως ή άλλως έχει κάθε δίκιο να μη μας ευνοεί...

Κατά πόσο η οικονομική κρίση που βιώνει σήμερα η χώρα επηρεάζει τα ελληνικά γράμματα;

Μη νομίζετε ότι επειδή ετοιμάσατε μια ωραία ερώτηση, θα έχετε και μια ωραία απάντηση! Πρέπει να σας πω ότι δεν είμαι σε θέση να απαντήσω. Όσο και να σας φαίνεται παράξενο, δεν τα ξέρω καλά αυτά τα πράγματα. Τι θα πει οικονομική κρίση; Μπορεί να τα ζω, να τα υφίσταμαι, αλλά δεν τα έχω φιλοσοφήσει, γι’ αυτό και δεν μπορώ να εμβαθύνω. Καλύτερα ρωτήστε με για πράγματα που νομίζετε ότι είμαι σε θέση να σας απαντήσω…

Ας έρθουμε τότε στο έργο σας. Μου κάνει εντύπωση ότι, αν και έχετε χαρίσει στους Πόντιους τρία πανέμορφα πεζά-ποιήματα, αυτοί απουσιάζουν εντελώς από τα αυτοβιογραφικά σας κείμενα…

Ναι, γιατί μεγάλωσα σε μια γειτονιά, στην οδό Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, η οποία ήταν μεν αμιγώς προσφυγική, αλλά προσφυγική-μικρασιατική και μάλιστα με Μικρασιάτες που κατάγονταν όλοι από την Προύσα και πάνω, προς την Κωνσταντινούπολη. Ούτε καν από τη Σμύρνη ή τα νότια παράλια. Μέχρι το τέλος του δημοτικού λοιπόν είχα άγρια μεσάνυχτα, διότι δεν είχα γνωρίσει κανέναν Πόντιο. Ήμασταν όμως πάμφτωχοι και κάθε τόσο μας έδιωχναν κι αλλάζαμε σπίτι. Κάποτε πήγαμε στην οδό Φλωρίνης, η οποία είναι ένα παρασόκακο της Αγίου Δημητρίου, και εκεί γνώρισα μια ποντιακή οικογένεια, θυμάμαι μάλιστα το επίθετό της, οικογένεια Μακρίδη, για την οποία έγραψα κι ένα πρωτόλειο ποίημα, που δυστυχώς το πέταξα. Επίσης δίπλα μας έμενε μια μάνα με δύο μεγάλους γιους. Ο ένας γιος ήταν και αντάρτης, συμμετείχε δηλαδή στον ΕΛΑΣ και μάλιστα είχε και κάποιο αξίωμα. Μετά την απελευθέρωση τον πήγαν εξορία στη Μακρόνησο. Κι αρχίζει τότε μια αλληλογραφία του γιου με τη μάνα, η οποία ήταν μία καταπληκτική γυναίκα, πανέξυπνη, πλην όμως εντελώς αγράμματη. Έτσι ανέλαβα να της γράφω τα γράμματα, αλλά και τις διευθύνσεις πάνω στα δέματα με τα τρόφιμα και τα ρούχα που του έστελνε στη Μακρόνησο. Αυτό κράτησε πολύ καιρό, κάπου δυόμισι χρόνια. Ο δε γιος ήταν μια σημαντική προσωπικότητα, λεγόταν Σεραφείμ Καρασάββας…

Ο μετέπειτα βουλευτής…

Ακριβώς. Ο βουλευτής της ΕΔΑ, την περίοδο που η ΕΔΑ ανέβηκε πολύ ψηλά… Όμως η ιστορία έχει και συνέχεια. Διότι αυτός αργότερα εξελέγη δημοτικός σύμβουλος Θεσσαλονίκης κι επειδή ήταν και σημαντική προσωπικότητα, έγινε κάτι σαν αντιδήμαρχος. Τότε βέβαια δεν υπήρχε ακόμη ο θεσμός του αντιδημάρχου. Πάντως ήταν ο αμέσως μετά το δήμαρχο και από τη θέση αυτή με βοήθησε όταν πήρα το πτυχίο μου κι έψαχνα για δουλειά. Διότι πρέπει να πω ότι ήμουν φανατικός εχθρός της ιδέας να δουλέψω ως καθηγητής σε γυμνάσιο, πράγμα που το επέτυχα. Χάρη σε κάποιες συγκυρίες μου δόθηκε η ευκαιρία να γίνω βιβλιοθηκάριος στη δημοτική βιβλιοθήκη. Υπήρχαν μεγάλες πιθανότητες να προσληφθώ, δεν υπήρχε άλλος υποψήφιος παρά μόνον εγώ, έπρεπε όμως να έχω μια έξωθεν καλή μαρτυρία από κάποιο σημαντικό πρόσωπο, όχι λογοτέχνη. Βρέθηκαν λοιπόν δύο-τρεις καθηγητές μου από το πανεπιστήμιο, οι οποίοι έγραψαν κάποια καλά λόγια για μένα, κι έπρεπε να περάσουν από το γραφείο του δημάρχου. Έτσι έφτασε ο φάκελος στα χέρια του Καρασάββα, ο οποίος ζήτησε αμέσως να με δει. Πήγα αμέσως, τον είδα, με ευχαρίστησε και ανταποδίδοντας την ευγνωμοσύνη του, με πήγε στο δήμαρχο. Δούλεψα κάπου εννέα χρόνια εκεί, έκανα πολύ καλά τη δουλειά μου, μέχρι που παραιτήθηκα και εργάστηκα ως ιδιώτης. Πολύ αργότερα απέτυχα στην προσπάθεια μου να τον πείσω να γράψει τα απομνημονεύματά του για όσα έζησε, διότι είχε παίξει πολύ σημαντικό ρόλο όταν διατάχτηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ να χτυπήσει -επικεφαλής ένοπλου τμήματος, που αποτελούνταν αποκλειστικά από Ποντίους- τους Σλαβομακεδόνες, που είχαν αρχίσει να θέτουν ανοιχτά θέμα αυτονόμησης της Μακεδονίας. Και το έκανε σε δύο μάχες, στις οποίες τους συνέτριψε. Βέβαια ήταν άνθρωπος με μεγάλες ευαισθησίες, ένιωθε τύψεις διότι είχε συμμετάσχει σε έναν εμφύλιο, είχε και μεγάλα παράπονα από τον Ζαχαριάδη, για τον οποίον πρέπει να πω ότι δεν άκουσα ποτέ καλή κουβέντα από κανέναν άνθρωπο, κι έτσι δεν έγραψε τίποτε. Πάντως από τις διηγήσεις του μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση η αποφασιστικότητα των Ποντίων, οι οποίοι ήταν οι μόνοι από τους αντάρτες που προθυμοποιήθηκαν να τα βάλουν με τους Σλαβομακεδόνες. Και δεν έχω καμία αμφιβολία ότι, αν χρειαζόταν, θα έκαναν το ίδιο και σήμερα. Τέλος είχα γνωρίσει και μια ακόμη οικογένεια που έμενε στη γειτονιά μας, μια πάμφτωχη χήρα, τη Συμέλα, με δύο παιδάκια, το ένα από τα οποία, όταν μεγάλωσε, έγινε δικαστής και ήρθε και με βρήκε κάποτε στο δρόμο. Το ενδιαφέρον είναι ότι, όπως μου εξήγησε, η μάνα του τον έκανε δικαστή, γιατί είχε απηυδήσει από τις αδικίες που υπέστη ως πρόσφυγας από το ελληνικό κράτος και ήθελε τα παιδιά της να συμβάλουν, ώστε να σταματήσουν αυτές οι αδικίες. Το θέμα λοιπόν είναι ότι μεταξύ δημοτικού και γυμνασίου, αλλά και αργότερα, ως φοιτητής, συνδέθηκα με πέντε τουλάχιστον ποντιακές οικογένειες. Και μολονότι η οικογένειά μου ήταν, όπως σας είπα, μικρασιατική και είχαμε σχέσεις με πάρα πολλούς Μικρασιάτες, πρέπει να ομολογήσω ότι αυτοί δε μου έκαναν τόση εντύπωση, όσο οι Πόντιοι που γνώρισα.

Ωστόσο, απ’ ό,τι ξέρω, αυτή σας η εκτίμηση προς τους Πόντιους είχε και έναν αντίλογο μέσα στην οικογένεια, αυτόν του πατέρα σας…

Πράγματι. Ο πατέρας μου πρέπει να σας πω ότι ήταν ένας λαϊκός τύπος, εντελώς αγράμματος, ο οποίος όχι μόνο δεν είχε μόρφωση, αλλά περιέργως είχε και μία αποστροφή προς τη μόρφωση. Είχε γεννηθεί στην κωμόπολη Χιλή, η οποία ανήκει οργανικά στη Μικρά Ασία, δίπλα όμως στη Χιλή βρισκόταν το πρώτο ποντιακό χωριό, το Ζογκουλντάκ, το οποίο μαθαίνω ότι τώρα έχει γίνει ολόκληρη πόλη. Στη Χιλή δηλαδή σταματούσε ο Δυτικός Πόντος. Το Ζογκουλντάκ έβγαζε λιγνίτη. Ο πατέρας μου δούλευε στα καράβια που μετέφεραν το λιγνίτη στην Κωνσταντινούπολη. Έτσι οι μόνοι Πόντιοι που γνώριζε, ήταν αυτοί του Ζογκουλντάκ, τους οποίους δε συμπαθούσε καθόλου. «Μα πως μπορείς να επιμένεις;», του έλεγα. «Γνώρισες το τελευταίο χωριό και βασίζεσαι σ’ αυτό. Δεν γνώρισες καν κάποιον Πόντιο από την περιοχή της Τραπεζούντας, που ήταν οι πιο εκλεπτυσμένοι και πιο μορφωμένοι…». Τίποτε αυτός. «Εγώ αυτό ξέρω, αυτό λέω…». Εγώ βέβαια που ήξερα περισσότερα πράγματα και καταλάβαινα περισσότερα -ξέρω π.χ. ακόμη και τη διαφορά της Τραπεζούντας με την Κρώμνη- είχα διαφορετική άποψη. Μη νομίσετε όμως ότι οι υπόλοιποι γείτονες συμμερίζονταν την άποψη του πατέρα μου. Ήταν άλλωστε τόσο συμπαθείς άνθρωποι, που όταν καθόσασταν μαζί, σε κέρδιζαν με την πρώτη. Όπως σας είπα και προηγμένως, την εποχή εκείνη γνώρισα πολλές σπουδαίες ποντιακές οικογένειες, οι οποίες διαψεύδουν το μπαμπά μου ή μάλλον δικαιώνουν εμένα, που υποστήριζα ότι, αν γνωρίσει κανείς καλύτερα τους Ποντίους, θα τους εκτιμήσει πολύ. Αργότερα βέβαια και ο πατέρας μου άλλαξε γνώμη, διότι απέκτησε έναν Πόντιο φίλο -κάπου έχει σωθεί και μια φωτογραφία τους- με τον οποίο τα έπιναν καθημερινά. Γιατί ο πατέρας μου, εκτός του ότι δεν είχε πάρα πολύ μυαλό, είχε κι ένα ακόμη ελάττωμα: έπινε πάρα πολύ.

Ποιές είναι οι βασικές διαφορές που εντοπίζετε ανάμεσα στις διάφορες προσφυγικές ομάδες της Θεσσαλονίκης;

Διαφορές υπάρχουν και είναι αρκετά σοβαρές. Γενικά οι Πόντιοι έχουν χάρες, που δεν τις έχουν οι υπόλοιποι πρόσφυγες. Οπωσδήποτε είναι πιο φανατικοί στο να κρατούν τα της πατρίδος και βεβαίως πολύ καλά κάνουν. Από την άποψη αυτή είναι πολύ πιο δικαιωμένοι σε σχέση με την πατρίδα τους. Οι Μικρασιάτες από την άλλη είναι πιο «μαλακοί», πιο προσαρμόσιμοι και λιγότερο «πατριώτες». Οι Καραμανλήδες τέλος είναι άλλη περίπτωση, κι εκείνοι πολύ ταλαιπωρημένοι και κακοπαθημένοι, αλλά δεν είναι κι εκείνοι σαν τους Πόντιους. Γενικά από τη σύγκριση ανάμεσα στις δύο ομάδες, οι Μικρασιάτες χάνουν πολύ. Κι αυτό είναι μια πραγματικότητα που την πιστεύω και δε νομίζω ότι πέφτω έξω. Βέβαια κι οι Μικρασιάτες έχουν πολλές χάρες, αλλά θα έλεγα ότι οι χάρες τους είναι πιο πολύ του πολιτισμού, ενώ οι Πόντιοι είναι πιο φανατικοί, γεγονός που τους κάνει να φαίνονται κάποιες φορές «χοντροκομμένοι», αυτό όμως είναι που τους κρατάει ώστε να διατηρούν πιο σταθερά την παράδοση, την ανάμνηση της πατρίδας κλπ.

Αυτά ως προς τους καθημερινούς ανθρώπους. Με το χώρο των ποντιακών σωματείων ή των Ποντίων λογοτεχνών είχατε επαφές;

Βεβαίως. Κατ’ αρχήν γύρω στο 1947-1948, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα, είχα γνωρίσει και είχα συνδεθεί με το Φίλωνα Κτενίδη. Τον γνώρισα ως λογοτέχνη, που τύπωνε κάθε χρόνο και ένα θεατρικό έργο. Κάποτε σε μια δημόσια συζήτηση τον πλησίασα, μιλήσαμε και η συζήτηση εξελίχθηκε γόνιμα. Τον επισκέφτηκα δύο-τρεις φορές στο ιατρείο του, γνώρισα μάλιστα και την κόρη του. Πολύ ενδιαφέρων άνθρωπος. Αντίθετα δε γνώρισα τη μετέπειτα δραστηριότητά του για το χτίσιμο της Παναγίας Σουμελά. Πολύ αργότερα γνώρισα τις κυρίες της Μέριμνας Ποντίων Κυριών, που είναι ένα καταπληκτικό σωματείο. Τις βοήθησα και βγάλανε δύο φορές δύο βιβλία με δική μου φιλοκαλία. Καταπληκτικές κυρίες. Επίσης γνώρισα το Γιώργο Λυκίδη, τον Πόντιο φωτογράφο της Θεσσαλονίκης, με τον οποίο είχα πολύ καλές σχέσεις. Ο Λυκίδης πουλούσε φωτογραφίες και καρτ ποστάλ. Εκτός όμως από τις καρτ ποστάλ, που ήταν λαϊκό, ας πούμε, είδος, πουλούσε και φωτογραφίες πολυτελείας. Μεταξύ των άλλων φωτογράφισε και τα υπέροχα ψηφιδωτά του τρούλου της Αγίας Σοφίας της Θεσσαλονίκης. Αυτές τις φωτογραφίες τις τύπωσε σε μεγάλο μέγεθος και τις πουλούσε. Εγώ τότε αγόρασα τις έξι από τις έντεκα, γεγονός που του έκανε μεγάλη εντύπωση, γιατί ήμουν νέος και οι φωτογραφίες κόστιζαν πολλά χρήματα. Πιστέψτε με, τις τρεις από αυτές μου τις έφαγαν διάφοροι καπάτσοι ποιητές από την Αθήνα. Μου έμειναν μόνον οι τρεις, τις οποίες και δημοσίευσα στο τελευταίο βιβλιαράκι που εξέδωσα με παλιές φωτογραφίες από το αρχείο μου. Όμως ο Λυκίδης δε φωτογράφιζε μόνο μνημεία, αλλά και σπίτια. Είχε την υπομονή να φωτογραφίσει ένα προς ένα όλα τα μέγαρα της παλιάς κεντρικής Θεσσαλονίκης. Το ευχάριστο δε είναι ότι ο εξάδερφός μου Γιάννης Μέγας αγόρασε από την κόρη του Λυκίδη ολόκληρο το αρχείο του, το τύπωσε κι έτσι έχουμε σήμερα ένα θαυμάσιο λεύκωμα με τη δουλειά του Λυκίδη. Από Πόντιους λογοτέχνες γνώρισα αρκετούς.

Αν σας ζητήσω συνολική μια αποτίμηση της συμβολής των Ποντίων στην πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης;

Αυτό που μου ζητάτε θέλει πολλή δουλειά. Δεν μπορώ να σας απαντήσω έτσι αυτοσχεδιάζοντας. Έχω πολύ υλικό, αλλά πρέπει να ψάξω να το βρω. Έχω ορκιστεί να μην γράφω κατ’ ανάθεσιν. Είμαι τόσο κουρασμένος, έχω γράψει τόσο πολλά… Το ξέρετε ότι έχω κάνει 52 βιβλία για τη Θεσσαλονίκη;

Γράφετε σε ένα ποίημά σας με τίτλο «Ανταλλάξιμοι 1924»: «μήπως εκείνο που μετράει πιο πολύ δεν είναι το να βρεις τη λευτεριά σου, αλλά το να μη χάσεις το χώμα σου;». Τι ακριβώς εννοείτε;

Ότι το να βρεις τη λευτεριά σου είναι εύκολο, το δύσκολο είναι να μη χάσεις το χώμα σου. Και δυστυχώς ο Ελληνισμός συνέχεια χάνει χώματα. Και βεβαίως ακόμη είναι η αρχή, αυτοί σιγά-σιγά θα προχωρήσουν και θα τα φάνε όλα, μα είτε νησιά, είτε Θράκη, είτε δεν ξέρω κι εγώ τι. Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι να βρούμε τη λευτεριά μας, αλλά να μη χάσουμε το χώμα μας. Μ’ αυτή την απορία της μάνας μου, η οποία βέβαια εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσε να απαντήσει ξεκάθαρα, συμφωνώ κι εγώ. Τώρα πλέον το έχω χωνέψει. Βέβαια για να το χωνέψουμε, χάσαμε πολλά. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ο Πόντος είναι δύο φορές μεγαλύτερος από τη Μακεδονία. Και να ήταν μόνο ο Πόντος… Είναι και η Καππαδοκία, είναι και η καθαυτό Μικρά Ασία, είναι πάρα πολλά. Και δυστυχώς οι Τούρκοι προχωρούν αδίστακτα. Βέβαια είναι χυδαίοι, είναι από κάθε άποψη παράνομοι. Εμένα δε μου πέφτει λόγος να πολιτικολογώ, αλλά μέσα από αυτό το μικρό ποίημα, θέλησα να εκφράσω μία άποψη. Αν θέλουν ας την ακούσουν, αν θέλουν ας την πετάξουν, όμως είναι μια άποψη κι αυτή. Και δυστυχώς είναι η πιο σωστή… Σκεφτείτε ότι έγινε μια ανταλλαγή, έφυγαν μερικοί Τούρκοι από τη Μακεδονία και την Κρήτη, και αντ’ αυτών ήρθε όλη η Μικρά Ασία, η Καππαδοκία, ο Πόντος, η Άνω Μακεδονία, η Θράκη. Τεράστια πράγματα. Καταλαβαίνετε τι χάσαμε; Και τα χάσαμε οριστικά. Κι όχι μόνο τα χάσαμε, αλλά θα χάσουμε και στο μέλλον. Τέλος πάντων, ας μην αρχίσω να πολιτικολογώ…

Ας έρθουμε στους «Ρωσσοπόντιους», το γνωστό ποίημα που γράψατε σε ανύποπτο χρόνο για τους παλιννοστούντες ομογενείς από την τ. Ε.Σ.Σ.Δ. Νομίζω ότι ήταν η πρώτη απάντηση στο ρατσισμό και την κακή υποδοχή των συμπατριωτών μας από την τ. Ε.Σ.Σ.Δ….

Αυτά πάντα υπάρχουν και θα υπάρχουν. Δε βαριέστε…

Βασίζεται σε πραγματικό περιστατικό;

Βεβαιότατα. Πίσω από το Διοικητήριο είναι η αρχή της οδού Δημητρίου Πολιορκητού, όπου έμενα κι εγώ. Ένα παρασόκακο ονομάζεται οδός Χρυσίππου. Ο Χρύσιππος ήταν ένας φιλόσοφος της αρχαιότητος, όχι και τίποτε σπουδαίο. Σε αυτή την οδό Χρυσίππου γινόταν κάθε Πέμπτη μια λαϊκή αγορά. Και γίνεται και σήμερα. Γεμίζει ο τόπος. Πήγα μια φορά και βρέθηκα παρών μπροστά σ’ αυτό το γεγονός. Και τώρα ακόμη αν πας, θα δεις. Βέβαια δεν ξέρω αν ισχύει ακόμη αυτή η κατάσταση, διότι τότε ήταν κάτι το φοβερό, ένας ρατσισμός απερίγραπτος. Τρόμαξα…

Πολλές φορές επικρίναμε μέσα από τις σελίδες αυτού του περιοδικού τους Πόντιους ότι δε διαβάζουν, όσο θα έπρεπε. Από την εμπειρία σας ως ποιητή, αλλά και ως εκδότη, θεωρείτε ότι οι Έλληνες γενικά διαβάζουν όσο θα έπρεπε;

Το ότι οι Πόντιοι δε διαβάζουν, το πιστεύω κι εγώ. Και ποια η διαφορά από τους υπόλοιπους Έλληνες; Όπως ένας Πόντιος δεν έχει όρεξη να διαβάζει, άλλο τόσο και ένας οποιοσδήποτε άλλος Έλληνας. Εγώ δεν έχω τόσο καλή εντύπωση και από τους υπόλοιπους Έλληνες, διότι -κακά τα ψέματα- κι αυτοί δε διαβάζουν. Το ξέρω και εκδοτικά. Ένας εκδότης το σκέφτεται πάρα πολύ. Αλλιώς είναι τα πράγματα π.χ. στην Ιταλία και αλλιώς στην Ελλάδα.

Σας ζητήσαμε πριν από τρία χρόνια να προλογίσετε ένα ανύπαρκτο περιοδικό -διότι το «Άμαστρις» δεν υπήρχε ακόμη- και είχατε την καλοσύνη να ανταποκριθείτε στο αίτημά μας. Κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, το έχετε μετανιώσει τρία χρόνια μετά;

Για όνομα του Θεού, όχι βέβαια… Ίσα-ίσα που ο καημός μου ήταν να συνεχίσετε… Βλέπω όμως κάποια διαλείμματα. Γιατί;

Ας πούμε ότι υπάρχουν «αντικειμενικές δυσκολίες»…

Κοιτάξτε να δείτε, γι’ αυτό το θέμα έχω άποψη. Δηλαδή όταν ένα περιοδικό αντιμετωπίζει δυσκολίες, αντί να βγαίνει με 100 σελίδες, ας βγαίνει με 60. Αν οι 60 είναι πολλές, ας βγαίνει με 48 ή έστω το κατώτατο με 32 σελίδες. Δεν είναι λίγο να γεμίσεις 32 σελίδες, το ξέρετε πολύ καλά. Γι’ αυτό ποτέ μην επικαλείστε οικονομικές δυσπραγίες. Να κατεβάζετε το νούμερο των σελίδων. Είναι μία σοφή πράξη. Γιατί αν καταφέρνεις με λιγότερες σελίδες να κερδίσεις τους ανθρώπους, τους οποίους θα κέρδιζες με πολλές, τότε είσαι σοφός! Το περιοδικό πρέπει να βγαίνει και με πενταροδεκάρες. Εγώ τη «Διαγώνιο» την έβγαζα με τις πενταροδεκάρες του μισθού μου. Και την έβγαζα επί 26 χρόνια. Ένα τέταρτο του αιώνος, το φαντάζεστε;

Αλήθεια, γιατί έκλεισε η «Διαγώνιος»;

Την έκλεισε το κράτος. Το κράτος αποφάσισε ότι, εφόσον η «Διαγώνιος» είχε το γραφείο της σε μια «πλούσια» περιοχή, δηλαδή μια τρύπα στην οδό Μητροπόλεως, πρέπει να έβγαζε και πολλά χρήματα. Παραδόξως όχι μόνο δεν έβγαζε πολλά χρήματα, αλλά αντιθέτως βοηθούσε με χρήματα φτωχούς λογοτέχνες. Εις ένδειξη διαμαρτυρίας λοιπόν αποφάσισα να την κλείσω και καλά έκανα. Τότε έγινε μεγάλος θόρυβος, θυμούμαι μάλιστα ότι ο Ψωμιάδης, ο οποίος ήταν φίλος μου και ήταν βουλευτής, έφερε το θέμα στη Βουλή και κάλεσε τον υπουργό Πολιτισμού να απολογηθεί και να δώσει εξηγήσεις γιατί επέτρεψε να κλείσει η «Διαγώνιος». Και ο υπουργός με πολλή αφέλεια παραδέχθηκε ότι, αν και υπουργός, δε γνώριζε καν το θέμα. Ενώ λοιπόν ομολόγησε ότι δε γνώριζε το θέμα, όταν ολοκληρώθηκε η συνεδρίαση της Βουλής, με πήρε έντρομος στο τηλέφωνο και με ρώτησε τι μπορεί να κάνει για να επανορθώσει . Εντωμεταξύ εγώ βέβαια είχα χαρτί από την εφορία που έλεγε ότι σας θεωρούμε πλούσιο και πρέπει να πληρώσετε χρήματα και μάλιστα χρήματα πολλά, όχι αστεία. Είπα λοιπόν στον υπουργό: «εξακολουθώ πεισματικά να το κρατώ κλειστό και δεν πρόκειται να αλλάξω με τίποτε αυτή μου την απόφαση. Όσο για εσάς, θα σας πω μόνον το εξής και να με συμπαθάτε: εσείς ως υπουργείο Πολιτισμού κοιτάτε να με ταΐσετε με πρόσθετα λεφτά και με το άλλο χέρι (το υπουργείο των Οικονομικών) προσπαθείτε να με καταδικάσετε σε θάνατο. Λοιπόν αυτό που κάνετε είναι απαράδεκτο. Και το ένα και το άλλο υπουργείο θα πρέπει να αποβλέπουν προς τον ίδιο σκοπό. Θέλετε να με καταδικάσετε; Κανένα πρόβλημα. Με γειά σας με χαρά σας. Αλλά λεφτά δεν παίρνω, ότι και αν γίνει…».

Φέρνετε την κουβέντα σε ένα θέμα που απασχόλησε πολύ την επικαιρότητα και εννοώ την πρόσφατη άρνησή σας να δεχτείτε το κρατικό βραβείο λογοτεχνίας…

Μα δεν είναι η πρώτη φορά. Από το 1947 μέχρι σήμερα έχω μετρήσει πάνω από 15 τέτοιες περιπτώσεις αρνήσεως ενός κάποιου βραβείου ή επαίνου. Και δεν το μετανιώνω.

Για ποιο λόγο;

Διότι γουστάρω να τους προκαλώ. Κι επειδή δεν μπορώ να τους προκαλέσω με κάποιον άλλο τρόπο, προκαλώ με αυτό. Και αυτό πιάνει.

Δεν το έχετε σε μεγάλη εκτίμηση το ελληνικό κράτος…

Μα φυσικά. Κράτος είναι αυτό; Οι άνθρωποι είναι τόσο ελεεινοί, που ευχαρίστως βρήκα το κλείσιμο της «Διαγωνίου» ως ευκαιρία, για να αποδείξω εμπράκτως πόσο χυδαίο είναι το κράτος. Και το πέτυχα. Με αυτά και μ’ αυτά τους έχω βάλει στη θέση τους. Εγώ βέβαια δεν ασχολούμαι με την πολιτική, αλλά το κράτος είναι ντιπ για ντιπ διεφθαρμένο και εξευτελισμένο.

Σχολιάστηκε πολύ ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίσατε πρόσφατα τη δημοσιογράφο Πόπη Τσαπανίδου. Κάνοντας μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο έχω συναντήσει πάρα πολλές και αντικρουόμενες αντιδράσεις. Πολλοί είπαν ότι ο Χριστιανόπουλος ήταν για μία ακόμη φορά πικρόχολος. Το γνωρίζετε ασφαλώς ότι σας κατηγορούν ως πικρόχολο…

Μόνο; Αυτό είναι η πιο αθώα κουβέντα, που έχω ακούσει. Έχω κατηγορηθεί για πολύ χειρότερα πράγματα….

Άλλοι πάντως υποστήριξαν ότι επιτέλους κάποιος «ξεβράκωσε» το δημοσιογραφικό «σταρ σύστεμ» και τον τρόπο που αυτό αντιμετωπίζει τους ανθρώπους…

Κι αυτό είναι λίγο υπερβολικό. Να σας πω την αλήθεια, για την Τσαπανίδου το μετάνιωσα κι εγώ, διότι ήταν σεμνό πρόσωπο και θα μπορούσα να συνεννοηθώ μαζί της, αλλά είχα μια κεκτημένη ταχύτητα και σχεδόν την πρόσβαλα. Μετά της ζήτησα βέβαια συγνώμη και αυτή τη δέχτηκε, αλλά ήταν κάπως αργά. Ας πούμε ότι ήταν περίπου μία «γκάφα» μου. Ίσως το ορθότερο θα ήταν κάτι ενδιάμεσο, το οποίο όμως εκείνη τη στιγμή δεν είχα την εξυπνάδα να το σκεφτώ. Από ’κεί και πέρα ο κόσμος βέβαια με επαινούσε, αλλά δεν είχε δίκιο. Πάντως ο εκδότης μου με μάλωσε, διότι μετά τον καβγά μου με την Τσαπανίδου τα έσοδα του μειώθηκαν. Το φαντάζεστε; Δηλαδή αυτό είναι το θέμα: το τι μπαίνει στον κορβανά! Αν κάτι δεν πάει καλά, σε φωνάζει ο εκδότης σου και σου λέει «γιατί μου τα χαλάς;». Έχει βλέπετε 11 βιβλία δικά μου και βγάζει λεφτά από μένα. Βέβαια δεν κλαίγομαι, διότι κι εγώ πληρώνομαι κι έτσι μπορώ να ζήσω. Διότι, η σύνταξη μόνη δε βοηθάει…

Μου κάνει εντύπωση ότι στο χώρο του γραφείου σας βλέπω δύο μόνο φωτογραφίες κι αυτές όχι κάποιου συγγενικού σας προσώπου αλλά μία του Κωνσταντίνου Καβάφη και μία του Βασίλη Τσιτσάνη. Γιατί ειδικά αυτούς του δύο μέσα από τόσες προσωπικότητες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον σας;

Κατ’ αρχήν δε μ’ απασχολούν πολλές προσωπικότητες. Όσο λιγότερες, τόσο καλύτερες. Αυτοί οι δύο είναι οι σπουδαιότεροι. Ο Καβάφης είναι αναμφισβήτητα σπουδαίος. Αυτό που συμβαίνει με τον Καβάφη είναι εκπληκτικό. Στις Η.Π.Α. βγαίνουν αλμανάκ, τα οποία βαθμολογούν, από χρόνο σε χρόνο, τους ποιητές ανάλογα με το «ύψος» τους. Το ξέρετε ότι ο Καβάφης ξεκίνησε ως ένας από τους δέκα τελευταίους ποιητές και έφτασε πρώτος; Πρόσφατα βγήκε ένας τόμος με ξένους ποιητές που μιμήθηκαν τον Καβάφη και είναι ογκωδέστατος. Και δεν μιλάμε μόνο για Έλληνες, αλλά και για ξένους. Απίθανες περιπτώσεις, κυρίως Λατινοαμερικανοί. Εν πάση περιπτώσει πρέπει να παραδεχτούμε ότι είναι ανώτερος από πολλούς Ευρωπαίους και Αμερικανούς ποιητές. Είναι ο μεγαλύτερος ποιητής όχι μόνο του Ελληνισμού, αλλά ολόκληρης της οικουμένης. Και είναι ντροπή για τη Θεσσαλονίκη που δεν έχει δώσει ακόμη το όνομά του σε έναν δρόμο. Άλλο τόσο σπουδαίος όμως είναι και ο Τσιτσάνης, ο οποίος είναι μεν ένας απλός λαϊκός άνθρωπος, ο οποίος όμως έχει κάποιες ιδιότητες που ξεπερνούν κατά πολύ την έννοια του λαϊκού βάρδου. Λοιπόν δεν το έκανα τυχαία, είναι οι δύο καλύτεροι άνθρωποι για να αγαπήσω και να εκτιμήσω.

Ζούμε σε μία χώρα με μεγάλη παράδοση στην ποίηση, αλλά και μ’ ένα πανίσχυρο στερεότυπο του πολιτικοποιημένου ποιητή, του στρατευμένου σε κάποια ιδεολογία. Θα θυμόσαστε ασφαλώς τη δεκαετία του 70…

Θυμάμαι πολύ χειρότερα. «Ο πατερούλης Στάλιν»… Το φαντάζεστε; Χαζομάρες των Ελλήνων!

Τι τύχη όμως μπορεί να έχει ένας ποιητής χωρίς ιδεολογική στράτευση στη χώρα που ανακάλυψε τα μπλε και πράσινα καφενεία;

Δεν μπορείς να ξέρεις αν όλοι οι Έλληνες είναι αυτό που δηλώνουν, π.χ. αν είναι πράγματι κομμουνιστές ή αντικομμουνιστές. Εγώ δήλωσα κατ’ επανάληψη ότι δεν έχω καμία σχέση με την πολιτική. Και πράγματι δεν έχω, ούτε καν ψηφίζω τίποτε. Ποτέ δεν ψήφισα κανέναν. Ρίχνω λευκό και βρήκα την ησυχία μου. Μερικοί βέβαια δεν το εγκρίνουν, αλλά εγώ το βρίσκω καλύτερο. Και στην πολιτική μου ζωή είμαι το ίδιο «απολιτίκ», όπως λένε και οι Γάλλοι. Επομένως μην κάθεστε και τα ψειρίζετε. Οι Έλληνες είναι μπερδεμένοι και θολωμένοι. Καί πιστεύουν καί δεν πιστεύουν και μισοπιστεύουν…

Εννενήντα χρόνια μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, θεωρείτε ότι έχει κάποια αξία να διαβάζει ένα νέο παιδί σήμερα το «Άμαστρις» ή να ψάχνει την ιστορία του χωριού του; Έχει κάποια προοπτική ή μήπως είναι απλά χάσιμο χρόνου;

Μα τι λέτε τώρα, αστειεύεστε; Ποτέ η ιστορία δεν είναι χάσιμο χρόνου. Γιατί να είναι ειδικά η Μικρασιατική καταστροφή; Ίσα-ίσα που δεν την ξέρουμε και θα πρέπει να τη μάθουμε με λεπτομέρειες. Εγώ π.χ. έχω διαβάσει ένα σωρό βιβλία για την καταστροφή της Σμύρνης και πάλι θεωρώ ότι ξέρω πολύ λίγα. Πρέπει να μάθουμε πιο πολλά. Τώρα αν ένα παιδί πρέπει ή δεν πρέπει να ξέρει, αν αυτά τα πράγματα τα στοιβάζει ή τα πετάει απ’ το μυαλό του, δεν το ξέρω. Εκείνο που ξέρω είναι ότι μας χρειάζεται, διότι σε γενικές γραμμές εμείς οι Έλληνες κατά κανόνα δεν έχουμε παιδεία. Αυτά τα δύο είναι που μας λείπουν: η παιδεία και η παράδοση.

Επισκεφτήκατε ποτέ τη γενέτειρα των γονέων σας στην Τουρκία;

Αστειεύεστε; Αφού είμαι φανατικός εχθρός με την Τουρκία. Δεν θέλω να το ακούσω ούτε για αστείο. Εδώ ο πατριάρχης με κάλεσε στην Κωνσταντινούπολη και του είπα «λυπούμαι, αλλά αν έρθετε εσείς στη Θεσσαλονίκη, πολύ ευχαρίστως να ειδωθούμε. Αλλά να έρθω εγώ στην Κωνσταντινούπολη, αποκλείεται». Και τελικά ήρθε και ειδωθήκαμε εδώ…

Δε φοβόσαστε μήπως θεωρηθείτε εθνικιστής;

Δε με πειράζει καθόλου. Είμαι συνεπής σε αυτά που πιστεύω. Αν αυτό λέγεται εθνικισμός, ας με πουν εθνικιστή, και τι έγινε; Είδαμε και τις χαζομάρες που λένε αυτοί που δεν είναι εθνικιστές! Και δεν είναι μόνο ότι δεν δέχομαι να πάω στην Κωνσταντινούπολη. Ούτε και στην Κύπρο έχω πάει ποτέ. Έξι φορές με κάλεσαν και τους είπα «αδύνατον. Δεν αντέχω να δω τον Πενταδάκτυλο με την τουρκική σημαία, φοβάμαι ότι θα μου έρθει νταμπλάς». Είμαι ευαίσθητος. Δεν αντέχω να δω την ημισέληνο στην Αγιά Σοφιά, γι’ αυτό και δεν θα πάω ποτέ. Κι έτσι δεν πήγα ποτέ και ούτε θα πάω. Έτσι κι αλλιώς δεν πήγα πουθενά. Τις προάλλες ο Αναστάσιος με κάλεσε να πάω στα Τίρανα. Μα όλα τα έζησα, τα Τίρανα με μάραναν; Η Θεσσαλονίκη μου είναι υπεραρκετή…

Δεν ταξιδέψατε ποτέ εκτός Ελλάδος;

Όχι, δεν πήγα πουθενά. Και δεν έχω βγάλει ποτέ διαβατήριο… Είμαι μ’ αυτό τον τρόπο πανευτυχής!

Η αλλαγή των τοπωνυμίων στην Τουρκία

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 6 Dec 2012 13:15:00 +0200

του Orhan Kemal Cengiz

αναδημοσίευση από την Tooday’s Zaman

Σε προηγούμενο άρθρο μου έκανα αναφορά στην τελευταία έκθεση του Sevan Nişanyan με θέμα την αλλαγή των τοπωνυμίων που συντελέστηκε στην Τουρκία κατά την περίοδο του κοινοβουλευτισμού και η οποία δείχνει ότι έχουν αλλάξει πάνω από 15.000 αρμενικά, ελληνικά, εβραϊκά, κουρδικά, αραβικά κλπ. τοπωνύμια.

Έγραψα επίσης ότι τα πάντα ξεκίνησαν το 1916 με το διάταγμα που εξέδωσε ο Εμβέρ Πασάς, αμέσως μόλις ολοκληρώθηκαν οι σφαγές των μη μουσουλμανικών πληθυσμών.

Ας διαβάσουμε το υπόλοιπο της ιστορίας από την έκθεση που προανέφερα:

«Μια ριζική μεταμόρφωση ξεκίνησε κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1950. Από τη συγκεκριμένη ημερομηνία, η τάση «τουρκοποίησης» των πάντων κατέστη ουσιαστικά επίσημη κρατική πολιτική, η οποία υποκατέστησε την πολιτική εξουσία. Το 1957 ιδρύθηκε η Επιτροπή Αλλαγής Ξένων Ονομάτων με σκοπό να προσδιορίσει τα μη τουρκικά τοπωνύμια και να προτείνει στη θέση τους τουρκικές ονομασίες.

Οι προσπάθειες αυτές απέδωσαν τους πρώτους καρπούς τους αμέσως μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα της 27ης Μαΐου 1960. Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων πρώτων μηνών που ακολούθησαν το πραξικόπημα 10.000 περίπου χωριά απέκτησαν νέες επίσημες ονομασίες. Μέχρι το 1965 είχε αλλάξει σχεδόν το ένα τρίτο του συνόλου των τοπωνυμίων της χώρας. Περίπου 12.000 χωριά, μερικά από τα οποία είχαν ιστορία χιλιάδων χρόνων, και 4.000 πόλεις, διοικητικές ενότητες, ποτάμια, βουνά και γεωγραφικές έννοιες απέκτησαν τις τουρκικές ονομασίες , ως συνέπεια της νέας γραφειοκρατικής νοοτροπίας.

Στην προσπάθεια να διαγραφούν εντελώς τα παλιά ονόματα, εφαρμόστηκαν πολύ σκληρές πολιτικές. Η αναγραφή των παλαιών ονομάτων σε χάρτες, ακόμη και εντός παρενθέσεως, ή η εισαγωγή στη χώρα παρόμοιων χαρτών και η διάθεσή τους σε κυκλοφορία απαγορεύτηκε. Ιδρύθηκε η Γενική Χαρτογραφική Διεύθυνση με σκοπό να λειτουργήσει ως επιτροπή χαρτογραφικής λογοκρισίας υπό την αιγίδα του Γενικού Επιτελείου. Για την εκτύπωση ή την πώληση οποιουδήποτε χάρτη ήταν απαραίτητη η άδεια αυτής της επιτροπής. Εκδόσεις που παρουσίαζαν παλιά ονόματα σε τοπική κλίμακα κατασχέθηκαν, πράγμα που συνέβη μερικές φορές ακόμη και με απλά σκαριφήματα που θεωρήθηκαν χάρτες.

Παράλληλα με την απαγόρευση των παλαιών ονομάτων έγινε προσπάθεια να σβηστεί από την τουρκική γη κάθε μη τουρκικό ή μη μουσουλμανικό ίχνος. Πολλές εγκαταλελειμμένες ελληνικές και αρμενικές εκκλησίες και νεκροταφεία καταστράφηκαν από κάποιες στρατιωτικές και πολιτικές επιτροπές, η ακριβής φύση των οποίων δεν έχει γίνει ακόμη σαφής. Το ειδικό καθεστώς που παραχωρούσε η Συνθήκη της Λωζάνης στους Έλληνες των νήσων Ίμβρος και Τένεδος καταργήθηκε και ο ελληνικός πληθυσμός των νησιών αναγκάστηκε να τα εγκαταλείψει. Ένα μεγάλο μέρος των Ελλήνων Κωνστανινουπολιτών εκτοπίστηκε το 1964. Ο αρμενικός πληθυσμός που παρέμεινε στη χώρα αναγκάστηκε να μετακινηθεί στην Κωνσταντινούπολη ή να φύγει για το εξωτερικό λόγω της αυξημένης καταπίεσης που δέχτηκε μετά το 1955-1956».

Η περίοδος της αλλαγής των τοπωνυμιών, η οποία γνώρισε μια ύφεση μετά την ολοκλήρωση της πλέον ενεργού φάσης της το 1965, έδειξε σημεία ανάκαμψης στα χρόνια που ακολούθησαν ένα άλλο στρατιωτικό πραξικόπημα, εκείνο της 12ης Σεπτεμβρίου 1980. Τα ελάχιστα παλαιά ονόματα που είχαν παραμείνει μέχρι τότε σε επίσημη χρήση, αποσύρθηκαν ολοκληρωτικά χάρη στην καθοριστική παρέμβαση των στρατιωτικών αρχών».

Οι φωνές που απέρριπταν την αλλαγή των τοπωνυμίων για λόγους «εθνικού» συμφέροντος, ήταν αρκετά περιορισμένες κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Ωστόσο στη δεκαετία του 2000 οι φωνές αυτές άρχισαν να επηρεάζουν τη δημόσια ατζέντα.

Οι πρώτες ουσιαστικές ενδείξεις ότι η επίσημη κρατική πολιτική υπέρ της αλλαγής των τοπωνυμίων είχε αρχίσει να εγκαταλείπεται, ξεκίνησαν το 2009. Απευθυνόμενος στις 8 Αυγούστου του 2009 στους κατοίκους της πόλης Güloymak, ο Πρόεδρος Αμπντουλάχ Γκιουλ χρησιμοποίησε το κουρδικό όνομα της πόλης, «Norsin». Αμέσως μετά, στις 12 Αυγούστου του ίδιου έτους, αναφερόμενος στον τόπο της γέννησής του, το Güneysu της Ριζούντας, ο πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χρησιμοποίησε τον όρο, «Potamya'lıyız ezelden» («ήμασταν ανέκαθεν από τα Ποτάμια). Αυτές οι κινήσεις προκάλεσαν δημόσιο θόρυβο και έφεραν στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου την πιθανότητα εγκατάλειψης ενός ταμπού, που προστατευόταν επί χρόνια με ιδιαίτερη ευαισθησία από τα υψηλότερα επίπεδα της πολιτικής εξουσίας.

Γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1990 σε πολλά χωριά του Άρντβιν τοποθετήθηκαν πινακίδες οδικής κυκλοφορίας που ανέγραφαν τόσο τα παλαιά όσο και τα νέα ονόματα . Και από το 2004 σε κάποια χωριά Ασσυρίων στο Midyat και το Nusaybin, που κατοικήθηκαν πρόσφατα, τοποθετήθηκαν δίγλωσσες πινακίδες.

Είναι γνωστό ότι η νοοτροπία που άλλαξε τα παλιά τοπωνύμια και διέγραψε τα ίχνη τους είναι η ίδια νοοτροπία που κατέστρεψε εκκλησίες, μνημεία, τάφους, επιγραφές, νεκροταφεία, σπίτια και γειτονιές. Είναι πράγματα που έγιναν την ίδια περίοδο και κατά πάσα πιθανότητα από τις ίδιες ομάδες.

Η καταστροφή των εκκλησιών, των μνημείων κλπ. που μέχρι πριν από λίγα χρόνια εθεωρείτο «εθνικό καθήκον» ή τουλάχιστον δικαιολογείτο ως τέτοιο, θεωρείται πλέον έγκλημα, που τιμωρείται σύμφωνα με το Νόμο 2863, παράγραφος 65-a, με φυλάκιση δύο έως πέντε ετών. Πριν από πενήντα χρόνια τα ιστορικά μοναστήρια και οι εκκλησίες γύρω από τη λίμνη Βαν καταστράφηκαν συστηματικά, με την εκκλησία στο νησί Akdamar να έχει ξεφύγει μόνο συμπτωματικά από αυτή την καταστροφή. Σήμερα η συγκεκριμένη εκκλησία πρόκειται να επισκευαστεί με σημαντική κρατική χρηματοδότηση.

Η ενδεχόμενη έλλειψη συνέχειας σε αυτή την αλλαγή νοοτροπίας, της οποίας γινόμαστε μάρτυρες (μέριμνα για την αποκατάσταση ιστορικών μνημείων αντί για πολιτική αλλαγής των παλαιών τοπωνυμίων), θα ήταν ένα λυπηρό γεγονός.

Στο πλαίσιο της διαδικασίας αλλαγής των τοπωνυμίων στην Τουρκία έχουν σημειωθεί κατά τον 20ο αιώνα 15.585 αλλαγές. Οι περιοχές στις οποίες έχουν γίνει οι περισσότερες τέτοιες αλλαγές είναι δύο: η παράκτια ζώνη της Ανατολικής Μαύρης Θάλασσας και οι κατοικούμενες κυρίως από κουρδικό πληθυσμό Νοτιοανατολικές επαρχίες.

Είναι γνωστό ότι η πρώτη από τις δύο αυτές περιοχές, που βίωσε πιο έντονα τη διαδικασία μετάλλαξης της ταυτότητας και του πολιτισμού της, παρουσίασε καλύτερες επιδόσεις στην πορεία «εκτουρκισμού» της -ίσως γιατί σε αυτήν η προσπάθεια ξεκίνησε νωρίτερα- ενώ η δεύτερη δεν κατέστη δυνατό να συμμορφωθεί…

Μεταφράστηκε και δημοσιεύτηκε στο τεύχος 23 του Άμαστρις

Γράμμα σε ένα παιδί που γεννήθηκε χθες…

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Mon, 24 Sep 2012 22:19:00 +0300

Τσικαρόπο μ’…

Σε λέω έτσι, γιατί έτσι μ’ έλεγε κι εμένα η μάνα μου κι έτσι την έλεγε κι αυτήν η δική της μάνα. Μην ψάξεις στα βιβλία σου να βρεις τι σημαίνει. Χαμένος κόπος… Είναι κι αυτή μια από τις «εξωτικές» εκείνες λέξεις, που θα ακούς να λέγονται στο σπίτι μας και καμιά δασκάλα δεν θα μπορεί να σου τις εξηγήσει.

Μεγαλώντας θα διαπιστώσεις ότι η οικογένεια μας είναι κάπως «διαφορετική» από εκείνες των συμμαθητών σου. Μιλάμε κάπως διαφορετικά, μαγειρεύουμε κάπως διαφορετικά, τραγουδάμε και χορεύουμε διαφορετικά. Ούτε για μία στιγμή στη ζωή σου δεν θέλω να αισθανθείς άβολα με αυτή σου τη διαφορετικότητα. Και κάθε φορά που κάποιος αστοιχείωτος θα επιχειρεί να την ειρωνευτεί, εσύ να σκέφτεσαι ότι μερικές γενιές δικών σου ανθρώπων έζησαν και πέθαναν με αυτήν ή ίσως και για αυτήν.

Είμαι βέβαιος ότι αργά ή γρήγορα θα αναγκαστείς να αναζητήσεις τις ρίζες αυτής της διαφορετικότητας. Ελπίζω μόνο να το κάνεις νωρίτερα απ’ ότι εγώ. Βλέπεις, εσύ θα έχεις πολύ λιγότερο χρόνο στη διάθεση σου. Όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά γιατί φοβάμαι ότι αυτή η ιδιαιτερότητα, την οποία και εμείς και πολλοί ακόμη άνθρωποι σε αυτή τη χώρα κουβαλάμε αβίαστα και χωρίς να την επιλέξουμε, μόνο και μόνο χάρη σε ένα περίεργο καπρίτσιο της ιστορίας που εσύ δεν είσαι ακόμη σε θέση να καταλάβεις, έχει μάλλον ημερομηνία λήξης. Δεν ξέρω πότε είναι αυτή. Ίσως σύντομα, ίσως στις μέρες σου. Ελπίζω μόνο, όταν έρθει, να μη σε τρομάξει, όπως προς το παρόν τρομάζει εμένα η απειλή της.

Μη νομίσεις ότι σου γράφω από δασκαλίστικη διάθεση ή όρεξη για πρόωρα μαθήματα πατριδογνωσίας. Άλλωστε έχουμε όλον τον καιρό μπροστά μας για να τα πούμε με την ησυχία μας. Αν σου μιλώ από τώρα για πράγματα που είναι βέβαιο ότι δεν μπορείς ακόμη να καταλάβεις, είναι γιατί θέλω να σε βοηθήσω να κατανοήσεις ευκολότερα το μικρόκοσμο στον οποίο σε υποδεχόμαστε. Νομίζω λοιπόν ότι όλη η ουσία αυτών που θέλω να σου πω, συνοψίζεται σε μία και μόνο φράση: «εμείς δεν είμαστε από ’δώ».

Τη στιγμή που θα σου ’λεγα αυτή τη φράση, την ονειρευόμουν πολύ πριν γεννηθείς. Ίσως γιατί εμένα δε μου την είπε ποτέ κανείς. Όπως και πολλοί ακόμη της γενιάς μου, έπρεπε να ανακαλύψουμε μόνοι μας τις ρίζες μας. Βλέπεις, οι δικοί μας γονείς -επηρεασμένοι και από τη βιασύνη των πατεράδων τους να ριζώσουν γερά στη νέα τους πατρίδα και να αφήσουν οριστικά πίσω τους την ανάμνηση της βαρβαρότητας που βίωσαν στην παλιά- είχαν θέσει κάποιες άλλες προτεραιότητες ως προς αυτά που ένιωθαν ότι έπρεπε να πουν στα παιδιά τους. Μας έλεγαν π.χ. να είμαστε καλοί άνθρωποι, να σπουδάσουμε, να βγάλουμε χρήματα, να ζήσουμε άνετα. Ελάχιστοι ήταν αυτοί που σκέφτηκαν να μας μιλήσουν για το παρελθόν. Εσείς θα είστε η πρώτη γενιά της ράτσας μας, που δεν θα χρειαστεί να σηκώσει το χαλί της ιστορίας για να ανακαλύψει την ταυτότητά της.

Εφόσον όμως «δεν είμαστε από εδώ», έχεις κάθε δικαίωμα να αναρωτιέσαι από πού είμαστε. Μεγαλώντας θα ακούσεις τις λέξεις «Πόντος» και «Πόντιοι». Όσο κι αν σου φαίνεται περίεργο, δεν τις συμπάθησα ποτέ. Ίσως γιατί κατάλαβα σχετικά γρήγορα ότι δεν βγήκαν από την ψυχή του λαού μας, αλλά από την αρχαιολατρία και την πολυμάθεια των γραμματιζούμενων. Οι μαυροφορεμένες γριές που πρόλαβα εγώ, αποκαλούσαν τον τόπο τους με ένα ξερό, αλλά τόσο τρυφερό, «η Πατρίδα». Δεν είναι ακόμα η ώρα να σου μιλήσω για αυτήν την πατρίδα, ούτε για τα παθήματα των ανθρώπων της. Θέλω μόνο να ξέρεις ότι αυτή η πατρίδα, η γενέτειρα των λίγων παραμυθιών που ξέρω να σου διηγηθώ, είναι ένας πανέμορφος τόπος, ένας τόπος ωραιότερος από όλους όσους πρόκειται να γνωρίσεις στη ζωή σου. Μη με ρωτήσεις αν είναι ωραιότερος και από τον τόπο που γεννηθήκαμε εσύ κι εγώ. Θα σου απαντήσω αβίαστα ναι.

Υποθέτω ότι το επόμενο που θα θέλεις να με ρωτήσεις, είναι ότι, εφόσον έχουν έτσι τα πράγματα, ποιόν τόπο θα πρέπει να θεωρούμε πατρίδα μας. Πολύ φοβάμαι ότι η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Θα προσπαθήσω να σου το εξηγήσω με μια απλή ιστορία. Στα πρώτα χρόνια της ζωής του λαού μας στην Ελλάδα, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1930, είχε αναπτυχθεί μέσα από τις σελίδες των πρώτων ποντιακών περιοδικών ένας πολύ ενδιαφέρων διάλογος ανάμεσα στην ποντιακή διανόηση της εποχής (για την ακρίβεια ανάμεσα στα απομεινάρια της, που κατόρθωσαν να ξεφύγουν τα ικριώματα της Αμάσειας). Η κεντρική ιδέα αυτού του διαλόγου ήταν «ποιοι είμαστε και που πάμε». Κάποιοι λοιπόν, ίσως οι πιο «προοδευτικοί», βιάστηκαν να πουν τότε ότι, εφόσον ήρθαμε στη Μακεδονία και ζούμε πλέον εδώ, χωρίς μάλιστα προοπτική επιστροφής, ίσως θα ήταν σκόπιμο να πάψουμε να αυτοαποκαλούμαστε «Πόντιοι» και να αρχίσουμε να αισθανόμαστε «Μακεδόνες». Και τότε ένας δάσκαλος, συμπατριώτης του παππού μου, έγραψε από ένα ορεινό χωριουδάκι της Μακεδονίας, όπου υπηρετούσε, μια συγκλονιστική επιστολή. Σου μεταφέρω έναν από τα επιχειρήματά του, εκείνο που μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση, όπως ακριβώς το έγραψε και με την ελπίδα ότι, όταν θα διαβάσεις αυτές τις γραμμές, θα είσαι σε θέση να τις καταλάβεις. «Είνας κάτα», είπε λοιπόν ο γέρο δάσκαλος, «εγέννεσεν απές ’ς σο φουρνίν εμουν πέντε κατοπούλα-. Πως πρέπ’ να λέμε τα γιαβρία τ’ς, κατοπούλα-, γιόξαμ παξιμάδα-;»

Όπως κατάλαβες, σου γράφω επειδή επιμένω να σε βλέπω ως «κατοπούλ’» και όχι ως «παξιμάδ’». Εσύ θα επιλέξεις τι θέλεις να είσαι. Εγώ το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να σε συμβουλέψω να αγαπάς τον τόπο που γεννήθηκες, να παραβλέπεις την παρακμή του χάριν των καλύτερων ημερών που πρόκειται να ζήσεις σ’ αυτόν, να νοιάζεσαι και να παλεύεις για την προκοπή του. Ούτε για μια στιγμή όμως να μην περνά από το μυαλό σου ότι μπορείς να ξεχάσεις. Αν δεν ξέχασα εγώ, που πρόλαβα τον απόηχο των χρόνων της λήθης, αν δεν ξέχασε η μάνα μου, που έφαγε ξύλο από τη δασκάλα της στο σχολείο γιατί επέμενε να μιλάει «ποντιακά», τη μόνη γλώσσα που γνώριζε μέχρι τα έξι της χρόνια, πως μπορείς να ξεχάσεις εσύ;

Είναι τόσα πολλά αυτά που θέλω να σου πω! Θέλω να σου μιλήσω για ανθρώπους που γνώρισα, για μουσικές που με νανούρισαν, για τόπους που είδα και για διηγήσεις που άκουσα. Οι παιδαγωγοί λένε ότι δεν πρέπει να λέμε στα παιδιά δυσάρεστες ιστορίες. Το σέβομαι. Όμως η δική μας η ράτσα δεν έχει και πολλές ευχάριστες ιστορίες να σου αφηγηθεί. Κι αυτές ακόμη τις λίγες που είχε, τις πήραν μαζί τους άνθρωποι με ροζιασμένα χέρια και βαθιές αυλακιές στο πρόσωπο. Άνθρωποι που εσύ δεν θα γνωρίσεις ποτέ.

Θα σου μιλήσω λοιπόν για ένα άλλο κοριτσάκι. Ένα κατάξανθο κοριτσάκι, που είχε τα ίδια ακριβώς με σένα δικαιώματα, αλλά χάρη σε μια πρόστυχη συνωμοσία της φύσης και της ιστορίας, δεν απόλαυσε σχεδόν κανένα από αυτά. Γεννήθηκε πριν από έναν περίπου αιώνα σε ένα τόπο πολύ μακριά από το σπίτι μας. Σωστά κατάλαβες, ο τόπος που γεννήθηκε είναι ο μακρινός τόπος που θέλω να σε μάθω να αγαπάς. Ήταν ένα παιδί με σοβαρά προβλήματα υγείας, αυτό που σήμερα αποκαλούμε «παιδί με ειδικές ανάγκες». Έχασε τους γονείς του όταν ήταν πέντε χρονών. Δεν φόρεσε όμορφα ρούχα, δεν είχε παιχνίδια για να χαρεί. Κουβαλώντας το στην πλάτη του το ανέβασε ο αδερφός του σε εκείνο το καταραμένο σαπιοκάραβο. Πέθανε το χειμώνα του 1923 σε ένα θλιβερό προσφυγικό στρατόπεδο της Κωνσταντινούπολης ίσως από τύφο, ίσως από ασιτία. Δεν είχε κλείσει καν τα επτά του χρόνια. Το έλεγαν Χαρίκλεια και ήταν αδερφή του παππού μου.

Σου μιλώ για αυτό το παιδί, γιατί τυχαίνει να είμαι ο τελευταίος άνθρωπος που θυμάται ακόμη το όνομά του. Δεν ξέρω γιατί, αλλά από τη μέρα που έμαθα τον ερχομό σου, ο νους μου τριγυρίζει συνέχεια σε εκείνο το παιδί. Τρέμω και μόνο στην ιδέα ότι θα μπορούσε να ζήσεις έστω και ένα μέρος όσων πέρασε. Θέλω να είσαι ευτυχισμένη και να απολαύσεις όλα όσα δικαιούσαι. Σε ότι με αφορά θα κάνω ότι περνάει από το χέρι μου για να το πετύχω. Σε εξορκίζω όμως να μην το ξεχάσεις ποτέ εκείνο το κοριτσάκι. Μου το χρωστάς…

Υ.Γ. Πιθανόν να αναρωτιέσαι γιατί επέλεξα αυτόν τον τρόπο για επικοινωνήσω μαζί σου. Ασφαλώς και θα μου ήταν ευκολότερο να γράψω τις σκέψεις μου σε ένα χαρτί και να το αφήσω σε ένα συρτάρι του γραφείου μου, για να το βρεις, όταν μεγαλώσεις. Σκέφτηκα όμως ότι αν δεν νιώσεις ποτέ την ανάγκη να ξεφυλλίσεις τη στοίβα από τα ξεθωριασμένα περιοδικά που θα βρεις στη βιβλιοθήκη μου -τη μόνη ίσως κληρονομιά που πρόκειται να βρεις από τον πατέρα σου- τότε δεν υπάρχει κανένας λόγος να διαβάσεις αυτές τις γραμμές. Θα είναι απλά χάσιμο χρόνου…

Στάθης Ευσταθιάδης: "Σήμερα το έργο μου ανήκει σε όλους του Ποντίους..."

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 20 Sep 2012 18:15:00 +0300

Συνομιλώντας με το Στάθη Ευσταθιάδη έχει κανείς τη αίσθηση ότι συνομιλεί με τη ζώσα ιστορία της ποντιακής λαογραφικής έρευνας. Δεν είναι τυχαίο ότι είναι ο μόνος ίσως από τη λαμπρή εκείνη χορεία των πρωτοπόρων σκαπανέων της ποντιακής παράδοσης, τον οποίο οι παλαιότεροι -και ιδίως στα χωριά μας - γνώριζαν και αποκαλούσαν με το μικρό του όνομα.

Ίσως γιατί στα μάτια τους ο Στάθης Ευσταθιάδης - ο «Στίσιας» των δικών του ανθρώπων- ήταν ο μόνος από τους Πόντιους λόγιους των «πέτρινων» εκείνων μεταπολεμικών χρόνων που σκέφτηκε να επικεντρώσει την ερευνητική του προσπάθεια στους απλούς ανθρώπους της προσφυγιάς, στους ανώνυμους και πολλές φορές αγράμματους φορείς της συλλογικής μας μνήμης.

Η ζωή δεν ήταν πάντα γενναιόδωρη με το Στάθη Ευσταθιάδη. Ούτε όμως και οι άνθρωποι. Ίσως να έφταιγε και ο ίδιος. Ίσως να έφταιγε η αποφασιστικότητα και η παροιμιώδης δύναμη της θέλησης, που αποκτά στην περίπτωσή του επικές διαστάσεις, ίσως να έφταιγε η «δαιμονική» σχεδόν ευφυία του, που μπορεί να τρόμαζε και να ενεργοποιούσε αμυντικά αντανακλαστικά, ίσως τέλος να έφταιγε η παρρησία του λόγου του ή και εσφαλμένες επιλογές στην τόσο δύσκολη σκακιέρα της ποντιακής παραπολιτικής. Γεγονός πάντως είναι ότι ο σημερινός μας συνομιλητής διήνυσε τα πλέον πολύτιμα - για αυτόν, αλλά και τη λαογραφία μας - χρόνια σε μια πορεία μονήρη, όσο και παραγωγική.

Σήμερα στα ογδόντα του χρόνια ο Στάθης Ευσταθιάδης βρίσκεται στη φάση της οριστικής επίλυσης των λογαριασμών του με την ιστορία. Σε αυτή λοιπόν τη φάση, που εχθροί και φίλοι αναγνωρίζουν πλέον την προσφορά του χωρίς κατ’ ανάγκην να συμμερίζονται και τις θέσεις του, αποκτά ιδιαίτερη σημασία αυτό που είπε πρόσφατα σε μια εκδήλωση προς τιμήν του ο αδερφός του Νάκος: «τον καμαρώνω που βρίσκεται στην άκρη, σαν παλιό παροπλισμένο θωρηκτό, τιμημένο για τους αγώνες του». Αυτό λοιπόν το μεγάλο παροπλισμένο, αλλά πάντα έτοιμο για ταξίδια, θωρηκτό της λαογραφίας μας έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε σήμερα μέσα από τις σελίδες του περιοδικού μας.

Ποια ήταν τα πρώτα σας ακούσματα;

Θυμάμαι κι έχω πάντα στο νου μου τον ήχο του λυράρη του χωριού μου, του Θόδωρου Ιωαννίδη, «τη Τότονος», όπως τον λέγαμε. Ήταν ένας θαυμάσιος λυράρης, που έπαιζε κυρίως Καρσλίδικα. Τα δεύτερα ακούσματα τα οποία θυμάμαι και τα οποία άσκησαν μεγάλη επιρροή πάνω μου από πολύ νεαρή ηλικία, ήταν του μεγάλου Σταύρη Πετρίδη, που ερχόταν στο Κιλκίς με διάφορες παρέες. Και φυσικά θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρω τη μητέρα μου, η οποία όχι μόνο τραγουδούσε θαυμάσια, αλλά και χόρευε θαυμάσια και μάλιστα όχι μόνο ποντιακούς χορούς, αλλά και Αρμένικους και Γεωργιανούς.

Σε ποια ηλικία πιάσατε για πρώτη φορά στα χέρια σας λύρα;

Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών. Ο «Τότον», που προανέφερα, έκανε την εποχή εκείνη μαθήματα σε δύο παιδιά. Εγώ παρακολουθούσα ως ακροατής, χωρίς να το γνωρίζει ο πατέρας μου. Έμαθα όμως γρηγορότερα από τους μαθητάς του. Κι όταν με άκουσε ο πατέρας μου, που το είχε μεράκι να μάθω λύρα, συγκινήθηκε τόσο πολύ, που πήγε αγόρασε μια λύρα και μου την έφερε.

Πότε αποφασίσατε να ασχοληθείτε συστηματικά με την ποντιακή λαογραφία;

Σχεδόν αμέσως μετά τον τραυματισμό μου το 1947. Μπορώ να πω ότι από τα πρώτα μου βήματα ερωτεύτηκα την ποντιακή λαογραφία. Σε αυτή τη φάση επισκέπτομαι τα χωριά και καταγράφω το υλικό που μου υπαγορεύουν γέροι και γερόντισσες. Μια δύσκολη διαδικασία που θέλει υπομονή και μεράκι.

Τι ήταν αυτό που θέλατε να μάθετε από τους γέροντες της πρώτης προσφυγικής γενιάς; Τι τους ρωτούσατε συνήθως;

Τι θυμούνται από την παλιά πατρίδα, από τον Πόντο ή τον Καύκασο, αν θυμούνται κανένα γάμο ή κανένα λυράρη, οτιδήποτε κατέγραψε η μνήμη τους και έμεινε χαραγμένο στην ψυχή τους. Μου υπαγόρευαν και –καθώς τότε δεν υπήρχαν μαγνητόφωνα-τα έγραφα στο χαρτί με τη βοήθεια της αδερφής μου της Μαρίας.

Πότε αποκτήσατε το πρώτο σας μαγνητόφωνο;

Το πρώτο μαγνητόφωνο μου το δάνεισε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης πολύ αργότερα, το 1957, ως ανταμοιβή για την αρίστευσή μου.

Αναφερθήκατε στις σπουδές σας. Το πρόβλημα της όρασης δεν στάθηκε εμπόδιο στην επίτευξη αυτού του στόχου;

Το κρίσιμο ήταν να με δεχθούν στο Πανεπιστήμιο. Όταν χτύπησα την πόρτα του Πανεπιστημίου το 1956 για να δώσω εξετάσεις στα Νομικά, ώστε να εκπληρώσω και το όνειρο των γονέων μου, οι πανεπιστημιακές αρχές μου το αρνήθηκαν με το επιχείρημα «πως θα διαγωνιστεί, αφού ο ίδιος δεν μπορεί να γράφει; Που ξέρουμε ότι αυτά που θα γράψει δεν είναι γνώσεις του γραμματέως του;». Τότε τους είπα να χρησιμοποιήσουν πρόσωπο που να γνωρίζει μόνο να γράφει.

Τελικά χάρις και στη βοήθεια δύο πολύ σημαντικών καθηγητών της Φιλοσοφικής Σχολής, του Λίνου Πολίτη και του Νικόλαου Ανδριώτη, υπερίσχυσε το δικό μου επιχείρημα: «πώς είναι δυνατόν να θέλει ένας νέος να σπουδάσει και να του το αρνείστε; Ποιός νόμος το λέει αυτό; Και αν το λέει ο νόμος, τότε να τροποποιήσετε το νόμο». Έτσι την επόμενη χρονιά έγινα δεκτός και έδωσα εξετάσεις μόνος στο Πρυτανείο με μοναδικούς παρόντες τον καθηγητή και την αδερφή μου τη Μαρία, η οποία όλα αυτά τα χρόνια στάθηκε πολύτιμος συμπαραστάτης μου.

Η δε συγχωρεμένη η μάνα μου - γιατί ο πατέρας μου είχε στο μεταξύ δολοφονηθεί στον εμφύλιο - όταν έμαθε ότι τα κατάφερα, μου είπε συγκινημένη: «εσύ ετρύπεσες το ραχίν κι εξέβες ας σ’ άλλ’ τη μερέαν»!

Κι έτσι σπουδάσατε νομικά.

Σπούδασα νομικά με κρατική υποτροφία. Παράλληλα παρακολούθησα και ορισμένα μαθήματα της Φιλοσοφικής Σχολής: Γλωσσολογία, Λαογραφία με καθηγητή τον Στίλπωνα Κυριακίδη, Νεοελληνική Ιστορία, Ελληνική Λογοτεχνία…

Μαθήματα που επέλεξα για να εμπλουτίσω τις γνώσεις μου και είχαν άμεση σχέση με τα λαογραφικά μου ενδιαφέροντα. Αργότερα ολοκλήρωσα τη διδακτορική μου διατριβή με τίτλο «Περί της κυριάρχου εν τη δημοκρατία βουλήσεως.

Η επαλήθευση της λαϊκής κυριαρχίας στα πλαίσια του ισχύοντος Συντάγματος» με καθηγητή τον Αριστόβουλο Μάνεση, η οποία εγκρίθηκε με άριστα. Εν συνεχεία δικηγόρησα επί 13 χρόνια και σήμερα είμαι συνταξιούχος.

Όλα αυτά τα χρόνια λοιπόν επισκέπτεστε τα ποντιακά χωριά και καταγράφετε γέροντες και γερόντισσες της πρώτης προσφυγικής γενιάς. Μπορείτε να μας αναφέρετε μερικούς από αυτούς, που σας έκαναν μεγάλη εντύπωση;

Ο μακαρίτης ο Στοφόρον από τον Τετράλοφο Κοζάνης. Φοβερές εντυπώσεις και πολλές. Μου υπαγόρευε πράγματα αυθεντικά, μου μιλούσε για τη ζωή της Ματσούκας, για τα πανηγύρια της Ματσούκας… Επίσης ο εξάδελφός του ο Στάθης Χριστοφορίδης από το Αραπλή…

Θυμάμαι επίσης μια γερόντισσα από τη Σκήτη Κοζάνης, την Ανατολή Βασιλειάδου. Ένας πολύ ωραίος άνθρωπος που τραγουδούσε και πολύ ωραία. Όταν πήγα και τη βρήκα και έμαθε το σκοπό της επίσκεψής μου, μου είπε αυθόρμητα:

«α… εσύ είσαι ο Ευσταθιάδης. Εσύ έρθες να παίρτς απ’ εμέν πράμαν πολλά, αμά εγώ ντ’ εξέρω είναι όσον τη δεντρού τα φύλλα. Εσύ ντο θα προφτάντς και παίρτς;».

Επίσης θυμάμαι την Ευγενία Ζευγαροπούλου, την «Καρσλήσα», από τους Γεωργιανούς της Βέροιας, που είχε κι ένα ακόμη εξαιρετικό ταλέντο: απέδιδε το σκοπό με το στόμα καλύτερα κι από τη λύρα.

Επίσης τον Καραφουλίδη από τη Γερακαρού Λαγκαδά, ο οποίος ήταν Κοιλαδέτες, δηλαδή από το Κοιλάδ’ της Τραπεζούντας. Αυτός μου έκανε μια παρατήρηση για τους σημερινούς χορευτές, που τη θυμάμαι ακόμη. Μου είπε επί λέξει: «οι ατωριζ’νοί πα Σέραν χορεύνε; Σκοτούντανε και χάντανε αλάι μαλάι. Η Σέρα ντο λες εσύ, σίτα χορεύ’ς και πας, θα αναπαέσαι…».

Αλλά και μία Κρωμέτ’σα από την Καλαμαριά, μια πολύ πονεμένη γυναίκα, η οποία μόλις με είδε, μου είπε: «αχ Ευσταθιάδη, το βάσανο μ’ έν’ πολλά τρανόν. Εσυρ’ ατο σην θάλασσαν κι εκείνε πα κι εποίκεν ατο καπούλ’, έγκε μ’ ατο οπίς…». Στη συνέχεια όμως μου υπαγόρευσε πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για τους σκοπούς και τα τραγούδια της πατρίδας της, της Κρώμνης.

Αυτοί ήταν οι απλοί ανώνυμοι άνθρωποι, που καταγράψατε. Από τους γνωστούς λυράρηδες της πρώτης γενιάς, που είχατε τη τύχη να γνωρίσατε;

Το Σταύρη το γνώρισα στο Κιλκίς, όταν ήμουν μαθητής του γυμνασίου. Ερχόταν με διάφορες παρέες και έπαιζε κι εγώ πήγαινα και τον άκουγα κρυφά από το φόβο του γυμνασιάρχη. Αργότερα το 1947 είχα την τιμή να τον δεχτώ στο σπίτι μου στο Καραβάν Σαράι στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα όχι μία, αλλά τρεις φορές. Το Σταύρη τον εθαύμασα. Τον άκουσα να παίζει Σέρα-χορόν, αλλά και τον είδα να χορεύει Σέρα-χορόν με λυράρη το συμπατριώτη σου τον Παντελίκα. Όταν ήταν στα μεράκια του, ήταν άπιαστος. Και όχι μόνο στο τραγούδι, αλλά και στη λύρα. Γιατί ακούω πολλούς σήμερα που λένε ότι λύρα δεν έπαιζε και τόσο καλά.

Εμείς οι νεώτεροι τον γνωρίζουμε μέσα από τους δίσκους του γραμμοφώνου. Εσείς που τον ακούσατε ζωντανά, πως κρίνετε αυτούς τους δίσκους σε σχέση με αυτό που ακούσατε τότε ζωντανά;

Οι δίσκοι είναι απλώς ένα δείγμα του εαυτού του. Στην πραγματικότητα όμως έπαιζε πολύ καλύτερα. Άλλωστε ο Σταύρης δεν είναι το είδος του λυράρη που μπορείς να τον κρίνεις μέσα από τους δίσκους. Έπρεπε να τον έχεις ακούσει να παίζει αργά τα ξημερώματα…. Μου ζητήθηκε κάποτε να συγκρίνω το Σταύρη με το γιό του, το Γώγο, κι έκανα την εξής παρατήρηση: «Όταν έπαιζε λύρα ο Γώγος, σε έκανε και τον θαύμαζες. Έμενες με το στόμα ανοιχτό. Ο Σταύρης σε έκανε και έκλαιγες. Ο Γώγος ήταν ρυθμός, ο Σταύρης μελωδία. Ο Γώγος ήταν το καλλιεργημένο μεγάλο τριαντάφυλλο του κήπου, ο Σταύρης το τριαντάφυλλο του χωριού, το μικρό σε μέγεθος, αλλά πνικτικό σε μυρωδιά. Ο Γώγος ήταν η φανέλα του εργοστασίου, ο Σταύρης η φανέλα του χωριού, που η κοπέλα την πλέκει βελονιά-βελονιά χύνοντας δάκρυα». Και στη λύρα, αλλά ιδίως στο τραγούδι.

Άλλοι λυράρηδες της πρώτης γενιάς, τους οποίους προλάβατε;

Θυμάμαι κάποιον Δημήτριο Αμοιρίδη από την Τραπεζούντα. Επίσης το Νίκο το Χαλυβόπουλο τον Ματσουκάτε, ο οποίος ζούσε στην Καστοριά, τον Τσορτάν τον δικό σας και πολλούς άλλους. Δεν πρόλαβα το Σαββέλη από την Ίμερα, ο οποίος πέθανε το 1934, όπως επίσης και τον Παύλο το Στεφανίδη από το Κιλκίς, το Μουζενίτε, για τον οποίο όμως άκουσα πάρα πολλά πράγματα από παλαιούς φίλους και συνδιασκεδαστές του.

Ποιες ήταν οι σημαντικότερες επιρροές που δεχτήκατε ως ερευνητής και λαογράφος;

Είχα επηρεαστεί ιδιαίτερα από το έργο του Σίμωνος Καρά, του μεγάλου αυτού μελετητή της παραδοσιακής μας μουσικής.

Την ίδια εποχή ή λίγο νωρίτερα κάνετε το «ντεμπούτο» σας ως θεατρικός συγγραφέας. Ποια ήταν η υποδοχή που σας επεφύλαξε ο χώρος των τότε ποντιακών σωματείων;

Δυστυχώς αρνητική. Έγραψα το πρώτο μου έργο το «Κουρπάν» και πήγα να το παρουσιάσω στην Εύξεινο Λέσχη. Εκεί ήταν ο Τσουλφάς, ο Κοκοζίδης και ο Μεταλλίδης και αρνήθηκαν να το δεχτούν. Ήταν βλέπετε η εποχή που δέσποζε η φυσιογνωμία του Κτενίδη. Έτσι αναγκάστηκα να κατέβω στην Αθήνα. Στις 6 Μαρτίου του 1949 δόθηκε η πρώτη παράσταση του έργου μου στο θέατρο «Κεντρικόν».

Αλλά κι αργότερα, όταν αποφάσισα να δράσω ως ιδιώτης και παρουσίασα το έργο μου «Σεβντά με τα δάκρια», προσέφυγαν σε αθέμιτα μέσα. Έστειλαν την αστυνομία στο σπίτι μου με την κατηγορία ότι το έργο ήταν «αριστερό», ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν. Ήταν δημοκρατικό.

Ευτυχώς σήμερα οι αντιδικίες εκείνης της εποχής έχουν πλέον ξεχαστεί, πρόσφατα μάλιστα με τίμησε και η ίδια η Εύξεινος Λέσχη.

Συνολικά πόσα θεατρικά έργα έχετε γράψει;

Δεκαέξι.

Είναι κοινή η διαπίστωση ότι τα τελευταία χρόνια η πορεία του ποντιακού θεάτρου έχει υποχωρήσει. Που οφείλεται κατά τη γνώμη σας αυτή η εξέλιξη;

Στην προσπάθεια νόθευσής του. Νόθευσαν το ποντιακό θέατρο μεταφράζοντας στην ποντιακή διάλεκτο έργα ξένα, τα οποία ο ποντιακός λαός δεν εκτίμησε και δεν αποδέχθηκε.

Πότε αποφασίζετε να ασχοληθείτε για πρώτη φορά με το ραδιόφωνο;

Το ίδιο έτος, το 1949. Η εκπομπή ονομαζόταν από τότε «Ποντιακοί Αντίλαλοι» και παιζόταν από το ραδιοφωνικό Σταθμό των Ενόπλων Δυνάμεων Θεσσαλονίκης. Συνεργάτες μου σε αυτή τη φάση κοριτσόπουλα και παιδόπουλα της γειτονιάς. Αλλά και ο Ιωακείμ Σαλτσής, συνταξιούχος δάσκαλος από την Ορντού, γεροντάκι τότε, ο οποίος με συμπαραστάθηκε και έβλεπε τον πρώτο καιρό τα κείμενά μου.

Τι περιελάμβανε συνήθως η ραδιοφωνική σας εκπομπή;

Τραγούδια και ιστορικές αναφορές στον τόπο καταγωγής των.

Και ποια ήταν η αποδοχή αυτών των εκπομπών;

Δεν θα ήταν υπερβολή, αν έλεγα ότι γινόταν «ιερό προσκήνυμα». Κάθε φορά την καθιερωμένη ημέρα και ώρα, Σάββατο στις 4, οι Πόντιοι της Μακεδονίας άφηναν τις δουλειές τους και έσπευδαν να ακούσουν κάτι το ιερό, κάτι το πατριωτικό.

Πότε ιδρύετε το Φάρο Ποντίων Θεσσαλονίκης;

Το 1969…

Τι σας οδήγησε σε αυτή την απόφαση;

Ήταν φανερό ότι το έργο μου δεν χωρούσε σε άλλα σωματεία. Όσο περνούσε ο καιρός, το πράγμα έπαιρνε διαστάσεις. Εγώ όμως είχα μπροστά μου πολύ δουλειά κι έπρεπε να βρω έναν τρόπο να δράσω ελεύθερα. Και έδρασα.

Με την ασφάλεια των 40 χρόνων που πέρασαν από τότε, σκεφθήκατε ποτέ μήπως ο «πρόεδρος» Ευσταθιάδης έβλαψε το λαογράφο; Μήπως δηλαδή οι «γκρίνιες» που ενυπάρχουν στη λειτουργία των σωματείων μας, έβλαψαν την αποδοχή του έργου σας;

Δεν το νομίζω. Χωρίς τα διοικητικά, χωρίς την ίδρυση του Φάρου Ποντίων, δεν θα μπορούσα να προσφέρω όσα πρόσφερα, με δεδομένη και την αρνητική στάση της Ευξείνου Λέσχης, που σας περιέγραψα. Αυτό που λέτε, ισχύει σήμερα. Σήμερα το έργο μου ανήκει σε όλους τους Ποντίους. Τότε όμως υπήρχαν τα πάθη.

Είστε ευχαριστημένος λοιπόν από την αναγνώριση του έργου σας;

Πώς να μην είμαι; Έχω τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών, από την Ακαδημία της Γερμανίας, από Μητροπόλεις, πρόσφατα μάλιστα με τίμησε και η Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης σε μια πολύ όμορφη εκδήλωση.

Όταν όμως θυμάμαι τις παλιές ταλαιπωρίες, τον σκληρό αγώνα που έδωσα, πικραίνομαι. Πολλά από τα καλύτερά μου χρόνια -χρόνια στα οποία θα μπορούσα να προσφέρω πολύ περισσότερα- πέρασαν άγονα. Σε μια συνέλευση πολύ παλαιότερα είχα κάνει μια πρόταση: να καταρτίσουμε μια τριμελή επιτροπή, να της δώσουμε ένα αυτοκίνητο κι ένα μαγνητόφωνο και να της αναθέσουμε να επισκεφτεί Ελλάδα, Τουρκία, Γερμανία, όπου υπάρχουν Πόντιοι, και να συγκεντρώσει λαογραφικό υλικό. Υπάρχει καλύτερη πρόταση από αυτή; Κι όμως δεν τη δέχθηκαν…

Το 1984 βραβευτήκατε για το συνολικό σας έργο από την Ακαδημία Αθηνών. Ποιανού πρόταση ήταν αυτή η βράβευση;

Του καθηγητού μου στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μετέπειτα προέδρου της Ακαδημίας Γεωργίου Μιχαηλίδη-Νουάρου.

Είστε από τους πρώτους που άνοιξαν το δρόμο της επικοινωνίας ανάμεσα στους Πόντιους της Ελλάδας και στους ποντιόφωνους της σημερινής Τραπεζούντας. Πότε ξεκίνησε αυτή η ιστορία;

Το 1982. Επισκέφθηκα την περιοχή της Τραπεζούντας με σκοπό τη συγκέντρωση λαογραφικού υλικού. Και μπορώ να πω ότι συγκέντρωσα εξαιρετικά ενδιαφέρον λαογραφικό υλικό. Και μουσικό και εθιμικό. Να σας δώσω ένα παράδειγμα: όταν ζυμώνουν το ψωμί οι γυναίκες της Τόνιας, πριν το ρίξουν στο φούρνο, το σταυρώνουν. Επίσης, όταν το κορίτσι παντρεύεται και πάει στο σπίτι του άντρα της, μετά από επτά ημέρες επιστρέφει στο πατρικό της, «κλώσκεται σ’ εφτά», όπως κάνουμε κι εμείς.

Δυσκολίες συναντήσατε;

Σε ελάχιστες περιπτώσεις. Κι αυτό γιατί έκανα τη δουλειά μου με προσοχή και -το κυριότερο- δεν πολιτικοποίησα ποτέ την έρευνά μου. Δε δίνω στο υλικό που συγκέντρωσα τη σημασία που του δίνουν μερικοί ευφάνταστοι. Κάποιοι πίστευαν ότι θα πάνε στον Πόντο και θα βρουν περίπου ένα κρυφό Ελληνικό κράτος εν λειτουργία! Δεν είναι έτσι.

Λαογραφική έρευνα μπορεί να γίνει, λαογραφικό υλικό μπορεί να συγκεντρωθεί, αλλά καθαρώς μέσα στα πλαίσια της λαογραφίας και χωρίς πολιτικές στοχεύσεις.

Κατηγορηθήκατε όμως με βάση αυτές τις απόψεις σας ως φιλότουρκος…

Τους χαρίζω την μομφήν. Έδρασα, όπως έδρασα. Είμαι υπέρ της ερεύνης των πολιτιστικών στοιχείων του ποντιακού λαού, είτε αυτός ζει εδώ, είτε στην Τουρκία. Και νομίζω ότι στον τομέα αυτό η έρευνα μπορεί να δώσει πολύ ωραία πράγματα. Αυτοί θέλουν χρησιμοποιώντας τη λαογραφία και την κεμεντζέ, να λύσουν τα πολιτικά προβλήματα Ελλάδας-Τουρκίας πάνω στις τρεις χορδές τις ποντιακής λύρας. Αυτό εμένα δεν με αφορά.

Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μόδα να αντιγράφουν πολλοί νέοι λυράρηδες μουσικά μοτίβα από εκεί. Πόσο κοινές όμως είναι οι μουσικές μας παραδόσεις; Σας βρίσκει σύμφωνο αυτή η τάση;

Απαντώ ευθέως ναι. Είναι έτσι, όπως το λέτε. Και πιστεύω ότι θα πρέπει να επιμείνουμε. Στον τομέα των χορών μπορώ να πω ότι σε μερικά σημεία είναι σκληρότεροι, τραχύτεροι, ίσως ανώτεροι ημών. Όπως και στο τραγούδι, ιδίως στο μακρύν της Ματσούκας. Εκεί που σαφώς υστερούν, είναι στο θέμα της λύρας.

Επισκεφτήκατε όμως και τη Γεωργία. Τι εντυπώσεις αποκομίσατε από την επαφή σας με τον Ποντιακό Ελληνισμό της τ. Ε.Σ.Σ.Δ.;

Επισκέφθηκα τη Γεωργία το 1989. Και από εκεί αποκόμισα τις ίδιες εντυπώσεις, ίσως μάλιστα και πιο ενθαρρυντικές. Οι Πόντιοι της Γεωργίας κρατούν τις ποντιακές παραδόσεις και τη χριστιανική τους ταυτότητα πολύ πιστά. Μουσικά όμως δεν έχουν όλοι ποντιακά ακούσματα. Ίσως να ήταν λίγοι μέσα στους πολλούς και, όπως είναι φυσικό, επήλθε η αφομοίωση.

Τα μέλη της πρώτης προσφυγικής γενιά έχουν όλα σχεδόν εκλείψει. Επομένως θεωρείτε ότι τελειώνει και η λαογραφική έρευνα, όπως τη γνωρίσαμε μέχρι σήμερα μέσα από το έργο σας;

Όχι ακόμη. Υπάρχει ακόμη η δεύτερη προσφυγική γενιά, τα παιδιά των προσφύγων, που γνωρίζουν αρκετά πράγματα, τα οποία παρέλαβαν από την προηγούμενη γενιά. Όταν εκλείψει και αυτή η γενιά, τότε πράγματι θα μπούμε σε ένα νέο στάδιο, εκείνο της ιστορικής έρευνας.

Πως σας φαίνονται οι σημερινοί λυράρηδες;

Μέσα στην ομάδα των νέων λυράρηδων, υπάρχουν φωτεινά αστέρια, αλλά υπάρχουν και κάποιοι, οι οποίοι δυστυχώς νοθεύουν τη παράδοση. Και με λυπεί το γεγονός. Ενώ εκείνοι που αγαπούν την παράδοση είναι λίγοι, αλλά εκλεκτοί.

Πόσο αισιόδοξος είστε για τη διατήρηση της ποντιακής ταυτότητας στα χρόνια που έρχονται;

Αν πάρω παράδειγμα από την κόρη μου και τα άλλα νέα παιδιά που συνεργάζονται μαζί της στο Δ.Σ. του Φάρου Ποντίων, είμαι αισιόδοξος. Οι επιδιώξεις τους είναι οι ίδιες με τις δικές μας. Τα βήματά τους είναι σταθερά και ωραία…

Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 4 του περιοδικού Άμαστρις (Αύγουστος 2009)

Το Βατούμ των Ελλήνων...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Sat, 24 Mar 2012 13:32:00 +0200

Στις διηγήσεις των Ποντίων της πρώτης γενιάς περίοπτη θέση δίπλα στις ιστορικές κοιτίδες του Ελληνισμού της Μαύρης Θάλασσας, όπως η Τραπεζούντα, η Κερασούντα, η Αμισός και η Σινώπη, καταλαμβάνει και μια πόλη με ξενικό όνομα, η οποία μάλιστα γεωγραφικά και ιστορικά δεν εντάσσεται σε αυτό πού εννοούμε λέγοντας Πόντος: το Βατούμ. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες της ζωής των Ελλήνων του Πόντου στην ιστορική πατρίδα τους, είχε συνδεθεί τόσο στενά με τύχη του Ποντιακού Ελληνισμού, όντας το συνηθέστερο ασφαλές καταφύγιό τους απέναντι στην καταπίεση και την αυθαιρεσία των Τουρκικών αρχών, ώστε την αγάπησαν δικαιολογημένα σαν δική τους.

Το Βατούμ, ο «Βαθύς Λιμήν» της αρχαιότητας βρίσκεται εκεί ακριβώς που οι αρχαίοι Έλληνες τοποθετούσαν τη μυθική Κολχίδα. Υπό την έννοια αυτή δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι στο λιμάνι της πόλης δεσπόζει σήμερα ένα γιγαντιαίο άγαλμα της Μήδειας!

Επί πολλούς αιώνες το Βατούμ παρέμενε ένα μάλλον μέτριο σε μέγεθος χωριό, γνωστό μόνο για το ασφαλές λιμάνι του και τις οχυρώσεις που πραγματοποίησαν σε αυτό οι κατά καιρούς κύριοι του. Το 1627 καταλήφθηκε οριστικά από τους Τούρκους, οπότε και άρχισε η διαδικασία εξισλαμισμού της Ατζαρίας (της παραθαλάσσιας περιοχής της Γεωργίας, που έχει πρωτεύουσα το Βατούμ). Το 1807 το τουρκικό Μπατούμ διέθετε πληθυσμό 5.000 κατοίκων και αποτελούσε το κέντρο του Οθωμανικού δουλεμπορίου στην περιοχή της Υπερκαυκασίας.

Το 1878 με τη γνωστή Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου η πόλη και η ενδοχώρα της προσαρτήθηκαν στην Τσαρική Ρωσία. Υπό τη ρωσική διακυβέρνηση το Βατούμ αναδείχτηκε γρήγορα στο σημαντικότερο λιμάνι της περιοχής του Καυκάσου, έπειτα από αθρόες κυβερνητικές επενδύσεις σε έργα ναυτιλιακής υποδομής. Η σπουδαιότητά του οφείλεται στο ότι ήταν το ασφαλέστερο λιμάνι ολόκληρης της ακτής από το Κερτς έως τη Σινώπη και η ανάπτυξή του βασίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στις διαρκώς αυξανόμενες εξαγωγές πετρελαίου από το Μπακού που έδινε την εποχή εκείνη το 1/3 της παγκόσμιας πετρελαιοπαραγωγής. To 1883 εγκαινιάστηκε o Υπερκαυκασιακός Σιδηρόδρομος που συνέδεε το Μπακού με το Βατούμ, γεγονός που απογείωσε στην κυριολεξία την οικονομική ζωή της πόλης, η οποία μέσα σε χρόνο ρεκόρ γέμισε από σύγχρονες βιομηχανίες, διυλιστήρια, μονάδες παραγωγής κηροζίνης κ.α.

Η ολοένα και αυξανόμενη σημασία του Βατούμ δεν ήταν δυνατόν να αφήσει αδιάφορους τους Έλληνες του Πόντου, ιδιαίτερα τους δαιμόνιους εμπόρους των Σουρμένων, που ήταν άλλωστε μία από τις πιο κοντινές προς το Βατούμ περιοχές του Πόντου. Έτσι ήδη από τα χρόνια ζωής του Βατούμ ως σύγχρονης πόλης, τη δεκαετία του 1880 πάρα πολλοί Σουρμενίτ’ εγκατέλειψαν την πατρίδα τους κι εγκαταστάθηκαν οριστικά σε αυτό. Σιγά-σιγά ο αριθμός τους αυξήθηκε σχηματίζοντας μια μικρή Ελληνική παροικία. Από τότε και μέχρι τη φυγή των Ελλήνων, οι Σουρμενίτ’ αποτελούσαν την πιο πολυάνθρωπη και συμπαγή, και δεμένη ομάδα στο εσωτερικό της Ελληνικής κοινότητας του Βατούμ, και εκείνη που κατείχε πάντοτε τα πρωτεία στην κοινοτική οργάνωση των Ελλήνων και την πλειοψηφία του Δ.Σ. της Ελληνικής κοινότητας. Αυτοί άλλωστε ήταν και οι κτήτορες του Αγίου Νικολάου, της ελληνικής εκκλησίας της πόλης, γύρω από την οποία συσπειρωνόταν ολόκληρη η ελληνική παροικία.

Οι Έλληνες του Βατούμ ανήκαν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα της πόλης. Δίπλα στους μεγαλοαστούς εμπορευόμενους, χαρακτηριστικές εικόνες από τη ζωή των οποίων μας δίνει η συγγραφέας της «Λωξάνδρας», Μαρία Ιορδανίδου στο μυθιστόρημά της «Διακοπές στον Καύκασο» (1965), βρίσκουμε καταστηματάρχες, μικροέμπορους, τεχνίτες και, φυσικά, ανθρώπους της εργασίας.

Τα τελευταία χρόνια πριν την ανταλλαγή στην πόλη του Βατούμ κυκλοφορούσαν δύο πολύ ελληνικές εφημερίδες, ο «Αργοναύτης», ιδιοκτησίας Στ. Γαληνού, και ο «Ελεύθερος Πόντος», που εξέδιδε ο γιατρός Θεοφύλακτος Θεοφύλακτος. Ευτυχώς τα τεύχη των δύο αυτών εφημερίδων, που απαλλαγμένες από τη λογοκρισία των τουρκικών αρχών μπορούσαν να περιγράψουν με απόλυτη ελευθερία τις ωμότητες που συνέβαιναν στο γειτονικό Πόντο, έχουν διασωθεί και προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες στους σύγχρονους ερευνητές.

Την εποχή της μεγάλης δοκιμασίας των Ελλήνων του Πόντου τόσο η Ελληνική Κοινότητα ως συλλογικός φορέας, όσο και μεμονωμένοι εύποροι Έλληνες της πόλης ενίσχυαν μέσω διαφόρων επιτροπών τους χειμαζόμενους Έλληνες του Πόντου.

Οι πιο δραματικές στιγμές που γνώρισε η ελληνική κοινότητα του Βατούμ ήρθαν μετά το 1918, όταν στην πόλη συγκεντρώθηκαν χιλιάδες πρόσφυγες, οι οποίοι προέρχονταν είτε από τον Πόντο και είχαν ακολουθήσει το διαλυμένο τσαρικό στρατό που εγκατέλειπε την Τραπεζούντα, είτε από τα ποντιακά χωριά του Καρς, που είχαν καταληφθεί από τους Τούρκους, είτε τέλος από τις ακμάζουσες άλλοτε κοινότητες της Νότιας Ρωσίας και έφευγαν για να αποφύγουν την προέλαση των επαναστατών. Όλοι αυτοί συνωστίστηκαν υπό άθλιες συνθήκες στην περιοχή γύρω από το λιμάνι της πόλης, με σκοπό να μπορέσουν να ταξιδέψουν για την Ελλάδα. Σύμφωνα με την επίκουρη καθηγήτρια του Δ.Π.Θ. Μαρία Βεργέτη γύρω στο 1/3 των προσφύγων που είχαν μαζευτεί στο Βατούμ πέθανε από τις κακουχίες πριν προλάβει να φύγει για την Ελλάδα, όπου τελικά έφτασαν λίγο πάνω από τους μισούς!

Χαρακτηριστικό του δράματος των προσφύγων που είχαν συγκεντρωθεί στο Βατούμ , είναι το παρακάτω απόσπασμα από εφημερίδα της εποχής:

«Εν τω νεκροταφείω: Βαρύ και λυπηρόν είναι να γράψωμεν περί τούτου. Καθ' εκάστην πρωίαν το Νεκροταφείον παρουσιάζει φοβερό θέαμα.

Εδώ και εκεί, πάνω εις τα χόρτα, είτε εις δρομίσκους πλησίον των τάφων παρατηρούνται τεμάχια ανθρωπίνου κρέατος, κόκκαλα και εντόσθια. Ταύτα είναι έργον των πεινασμένων θώων, οίτινες ανασκάπτωσιν από την γήν νεωστί ενταφιασμένους νεκρούς.

Μη νομίσετε ότι δια τούτο ενοχοποιούμεν κανέναν δι’ έλλειψιν επιθεωρήσεων. Ουχί. Εδώ έχομεν έργον μεγάλου δυστυχήματος, της τελευταίας πράξεως της προσφυγικής τραγωδίας.

Ο λόγος είναι περί Ελλήνων προσφύγων του Κάρς και άλλων μερών. Περί της δυστυχίας αυτών πολλά εγράφησαν, αλλά λίγα επράχθησαν. Αυτοί οι δυστυχισμένοι Έλληνες ζώντες υπό συνθήκας ανυποφέρτους από οικονομικής και υγειονομικής απόψεως αναμένουσιν εν τη παραλία ατμόπλοια και ησύχως άνευ θορύβου αποθνήσκουσιν.

Από τους πρόσφυγας ούτους έμειναν άνω των 11.000 ψυχών εκ των οποίων τους 4.000 δύνανται να παραλάβει το εν λιμένι ατμόπλοιον «Ελευθερία». Πότε θα έλθουν άλλα μεταφορικά άγνωστον. Οι δε δυστυχείς πρόσφυγες αποθνήσκουσιν οσημέραι ελαφρυούντες ούτω το έργον της μεταφορικής υπηρεσίας, διότι επιτέλους ολίγοι μόνον άνθρωποι θα μεταφερθώσιν.

Οι θάνατοι εις τα σκηνώματα τούτων διακυμαίνονται 10-30 κατά το ημερονύκτιον. Οι Έλληνες πρόσφυγες κατήντησαν παντελώς πένητες, προσπαθούσι να αποφύγωσι την Υγειονομική Επιθεώρηση και τον ιερέα ακόμη, ούτω δε θάπτουσι τους νεκρούς των ησύχως κατά τας νύκτας βιαζόμενοι. Και φοβούμενοι να παρατηρήσωσιν πέριξ των. Διο εν τη βία οι δυστυχείς ούτοι δεν δύνανται να ανοίξωσι βαθείς, τάφους και αναγκάζονται τους αγαπητούς τους νεκρούς να θάψωσιν εκ τάφους μη έχωσιν βάθος πλέον του ημίσεως πήχεως. Και μετά την αναχώρησιν εκ του αβαθούς τάφου τους νεκρούς, ους κατατεμαχίζοντας τελούσι τα όργια αυτών και ούτω δεν δίδωσι ησυχίαν εις τους δυστυχείς πρόσφυγες έστω και μετά θάνατον».

Την περίοδο 1919-1924 όσοι από τους πρόσφυγες διέφυγαν το θάνατο, καθώς και ένα μεγάλο μέρος των παλαιών Ελλήνων κατοίκων της πόλης, έφυγαν για την Ελλάδα. Αυτοί που έμειναν πίσω υπέμειναν την απώλεια των περιουσιών τους και κυρίως τις μεταγενέστερες σταλινικές διώξεις, οι οποίες πάντως στην περιοχή ήταν μάλλον ηπιότερες από εκείνες που βίωσαν οι Πόντιοι της γειτονικής Αμπχαζίας (Σοχούμ).

Σήμερα το Βατούμ είναι πρωτεύουσα της αυτόνομης περιοχής της Ατζαρίας. Ο πληθυσμός του είναι γύρω στις 120.000. Μεταξύ αυτών και οι 500 περίπου εναπομείναντες Έλληνες της πόλης, βουβοί μάρτυρες του τέλους μιας από τις πιο ανθηρές ελληνικές παροικίες των αρχών του 20 αιώνα…

Στιγμές...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Fri, 23 Mar 2012 14:07:00 +0200

από τον Eleftherios Kostans

Τουρκία 2009, Λιβερά

Κάποιοι άνθρωποι στην περιοχή του Πόντου επιβιώνουν πουλώντας πολιτιστικά «μπιχλιμπίδια» στους τουρίστες. Εδώ ένα παιδί ντυμένο με την γυναικεία φορεσιά της περιοχής των Σουρμένων πουλά κούκλες ντυμένες με το ίδιο πολύχρωμο μοτίβο που έχει γίνει πασίγνωστο χάρη στους ταξιδιωτικούς οδηγούς. Ορισμένοι ταξιδιωτικοί οδηγοί άλλωστε, περιγράφουν τις Σουρμενίτισσες ως τις πιο όμορφες γυναίκες ολόκληρης της Μαύρης Θάλασσας.

Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 21 του περιοδικού Άμαστρις

«Κάποια Πρωτοχρονιά...»

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 22 Mar 2012 21:08:00 +0200

(Από τις παιδικές αναμνήσεις του Δημήτρη Ψαθά)

Καθώς τις χρονιάρες τούτες μέρες το μυαλό φτερουγίζει πάντα προς τα παιδικά χρόνια, θα θυμηθώ σήμερα πάλι κάποια μακρινή Πρωτοχρονιά στην Τραπεζούντα, σε χρόνια ταραγμένα -ξεχασμένα- εν έτει σωτηρίω… 1917. Ήταν ένα αστείο γεγονός -ολόκληρη η πόλη να είναι ντυμένη στα ίδια υφάσματα, του ίδιου τύπου, των ίδιων χρωματισμών κι αυτό να προκαλέσει την κατάρα του δεσπότη. Επειδή όλα αυτά τα υφάσματα ήσαν… κλεμμένα! Όχι μονάχα ήσαν κλεμμένα, αλλά και σε κραυγάζανε με τα ποικίλα σχέδιά τους, τόσο μαρκαρισμένα και τόσο στερεότυπα όλα, ώστε μόλις έβλεπες καμιά γυναίκα -προπάντων οι γυναίκες τα φορούσαν- έλεγες:

-Κεμπρούκ!

Κεμπρούκ σήμαινε το τελωνείο -ή τις αποθήκες του τελωνείου- όπου είχε γίνει η ομαδική διαρπαγή υπό συνθήκες πρωτάκουστες και κωμικοτραγικές, ενώ δηλαδή η πόλη βομβαρδιζόταν από τα καράβια της Α. Μ. του Τσάρου πασών των Ρωσιών.

Με τους βομβαρδισμούς αυτούς, που ήσαν τακτικότατοι, είχαμε εξοικειωθεί -επί ένα ή δυο χρόνια τον καιρό εκείνο που ο τσαρικός στρατός προχωρώντας απ’ το Βατούμ καταλάμβανε τα παράλια του Πόντου και ζύγωνε προς την Τραπεζούντα με αντικειμενικό σκοπό να φτάσει εις την Κωνσταντινούπολιν και ο στόλος βομβάρδιζε τις μεγάλες παραλιακές πόλεις για να εξουδετερώσει τις ανύπαρκτες οχυρώσεις των Τούρκων.

Αξίζει να χαράξω μερικές γραμμές γι’ αυτούς τους βομβαρδισμούς -προτού προχωρήσω στο Κεμπρούκ- γιατί είχαν μια αγριάδα αλλά και περίεργη γραφικότητα.
Ιδιαίτερο γούστο -τραγικό- είχε η πρώτη εμφάνιση του ρωσικού στόλου που γέμισε χαρά και ενθουσιασμούς τον ελληνικό πληθυσμό της Τραπεζούντας επειδή θεωρούσε τη Ρωσία προστάτιδα δύναμη και περίμενε απ’ τον τσάρο την απελευθέρωσή του. Γέμισε ο γιαλός από Ρωμιούς που καμάρωναν τα καράβια κι απ’ τα Εξώτειχα, την πιο δυτική παραλιακή συνοικία της πόλης, μέχρι τον Άγιο Γρηγόρη και πέρα, ανατολικά, προς τη Δαφνούντα, όλοι βλέπαμε χαρούμενοι τα καράβια που ζυγώναν, ενώ οι Τούρκοι αγριεμένοι και ανήσυχοι κοιτούσαν να κρυφτούν.
Τα παιδιά του σχολείου -στο περίφημο «Φροντιστήριον Τραπεζούντος», ένα επιβλητικό κτίριο που υψωνόταν κατενάντι στην θάλασσα- είχαμε βγει στα παράθυρα και χαιρετούσαμε τον στόλο. Σε μικρή απόσταση υψωνόταν επιβλητικός επίσης ο Άγιος Γρηγόριος -η μητροπολιτική εκκλησιά- μεσολαβούσε μια απέναντι παραλία, στο τέλος της οποίας υψωνόντουσαν τα τείχη και τα κάστρα των Κομνηνών, σχεδόν άθικτα μέσα στους αιώνες. Απ’ την άλλη μεριά ήταν το λιμάνι, το «Κεμπρούκ» και πέρα η Δαφνούντα. Στην πλάτη αυτής της έκτασης υψωνόταν ο λόφος του Ποζ-τεπε, όπου αναρριχότανε η πόλη.

Με χαρά και αγαλλίαση απ’ το σχολειό μας -το «Φροντιστήριο» -παρακολουθούσαμε κι εμείς οι πιτσιρίκοι τα καράβια που όλο και πλησίαζαν όταν ξαφνικά από το ένα άστραψε μια λάμψη, ύστερα έσκισε τον αέρα ένα σφύριγμα κι απότομα:

-Μπουμ!…

Μια τρομακτική έκρηξη ακούστηκε κι ένας απ’ τους συμμαθητές μας -Σπύρος Μαρμάρης- έπεσε βουτηγμένος στο αίμα. Αστραπιαία ήρθε ο πανικός, ο τρόμος, τρέξαν πολλοί και πιάσαν το παιδί, που είχε τραυματισθεί άσχημα στο χέρι από ένα κομμάτι της οβίδας. Σήμερα ο πρώτος εκείνος τραυματίας ζει στην Αθήνα, έχει κατάστημα και το χέρι του μαρτυρά τα αγαθά της χαρούμενης εκείνης μέρας.

Δεν ήταν, φυσικά, η μόνη οβίδα που έπεσε, ούτε κι ο μόνος βομβαρδισμός της πόλης, εκείνος. Από τότε τα ρούσικα καράβια μας ερχόντουσαν ξαφνικά αλλά κανένας πια δεν έβγαινε σε παράθυρο ή μπαλκόνι για να τα χαιρετήσει. Ο ερχομός -το ξέραμε πια- σήμαινε βομβαρδισμό κι ο πανικός ξεσπούσε μόλις διαγραφόταν στο μακρινό βάθος του ορίζοντα αμυδρότατα ο καπνός των καραβιών, έστω και τόσο αδιόρατος σαν τον καπνό τσιγάρου… Μια κραυγή αντηχούσε τότε:
-Τα… βαπόρια!

Με μόνη την κραυγή αυτή τρανταζότανε η πόλη γιατί μεταδινότανε σαν αστραπή κι ο κόσμος όλος -Τούρκοι και Ρωμιοί- άρχιζε να τρέχει σαν τρελός, ενώ τα ρολά των μαγαζιών κι οι πόρτες κλείνανε με πάταγο, σ’ ένα ανεμοστρόβιλο αναστάτωσης και πανικού. Ολόκληρη η πόλη ερημωνόταν μέσα σε λίγη ώρα, όλος ο πληθυσμός τρύπωνε στα υπόγεια. Το πανηγύρι, άλλωστε, δεν αργούσε: Μπαμ, μπουμ, βζζζ, μπουμ, μπουμ, μπουμ… Όταν ύστερα από μια ή δυο ώρες, σταματούσε το κακό και βγαίναμε, βλέπαμε πού και πού σπίτια χαλασμένα και μαζεύαμε απ’ τους δρόμους, ζεστά ακόμα, τα κομμάτια οβίδων.

Σ’ όλα όμως συνηθίζει το πιο εύκολα προσαρμοζόμενο θηρίο που λέγεται άνθρωπος και μέσα σε ένα ή δυο χρόνια οι βομβαρδισμοί έγιναν μια ατραξιόν της καθημερινής ζωής μας. Άλλωστε ο ρωσικός στρατός πλησίαζε -ερχόταν η απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό- κι οι Ρωμιοί είχαμε ξεθαρρέψει. Οι Τούρκοι τρομοκρατημένοι φεύγαν προς τα δυτικά αποχαιρετώντας με τα θρηνώδη τραγούδια τους την Τραπεζούντα:

Τραπεζοντάν τσικτούμ πασί σελιαμέεε…

γκιαφίρ Ουρούς μπομπαρντεμάν έτιορ.

Βγαίνοντας, δηλαδή, από την Τραπεζούντα, στέλνω χαιρετίσματα…, ο άτιμος ο Ρώσος βομβαρδίζει… Φύγαν στο τέλος και οι τουρκικές αρχές και η πόλη τώρα βρισκόταν στα χέρια του μητροπολίτη Χρύσανθου, που και αυτός πέρασε στους θρήνους των Τούρκων:

-«Μητροπολίτ βερμέζ πιζέ τεσκερέέέ»

Στο μεταξύ είχαν μεσολαβήσει γεγονότα φοβερά -το ομαδικό μάζεμα και η σφαγή των Αρμενίων από τους Τούρκους- αναμνήσεις ολοζώντανες στη μνήμη μου επίσης, που ίσως με άλλη ευκαιρία να γράψω. Τώρα η πόλη ήταν χωρίς αρχές, χωρίς αστυνομία και το τελωνείο πήχτρα από εμπορεύματα που προοριζόντουσαν για την πόλη της Τραπεζούντας ή για το Ερζερούμ. Ένα σύνθημα είχε ακουστεί:

-Στο Κεμπρούκ!…

Κόσμος και ντουνιάς ξεχύθηκε κατά το τελωνείο -εγκαταλελειμμένο απ’ τους Τούρκους- ενώ ο ρωσικός στόλος, όπως βλέπαμε τις αστραπές απ’ το γιαλό, βομβάρδιζε τα Πλάτανα, μια μικρή παραλιακή πόλη που βρισκόταν απέναντι, στα δυτικά της Τραπεζούντας, σε απόσταση λίγων ωρών. Χάζευα κι εγώ απ’ το γιαλό όταν ένας φίλος μου -μεγαλύτερος -ήλθε λαχανιασμένος:

-Ντο κάθεσαι, νέπε;

-Ντο εν; ρώτησα.

-Σο Κεμπρούκ! Πάμε κι εμείς σο Κεμπρούκ!

Από τον Αϊ-Γρηγόρη διανύσαμε τρέχοντας την απόσταση μέχρι το Κεμπρούκ -ήταν αρκετά μακριά- ενώ στο δρόμο βλέπαμε πλήθος ανθρώπων που ήσαν φορτωμένοι ο καθένας από πέντε μέχρι και δέκα τόπια υφασμάτων. Όταν φτάσαμε στις αποθήκες το θέαμα ήταν πρωτοφανές. Μια μυρμηγκιά ανθρώπων κι ο καθένας μ’ έναν κασμά έσπαζε τα σύρματα τεραστίων δεμάτων απ’ τα οποία ξεχυνόντουσαν τόπια υφασμάτων. Μέσα σ’ απερίγραπτο σαματά και φασαρία ο καθένας φορτωνόταν όσα τόπια μπορούσε και τραβούσε για το σπίτι του.

Αλλά ο στόλος απ’ τα Πλάτανα έφτασε στην Τραπεζούντα κι άρχισε την κανονική ατραξιόν. Κανένας όμως δεν έδινε σημασία στις οβίδες που σκάζαν πέρα στην πόλη. Οι κασμάδες συνεχίζαν τη δουλειά τους κι όσο ξεχυνόντουσαν τα τόπια τόσο ξεμακραίνανε το φόβο.

Σε δυο τρεις εβδομάδες -οι Ρώσοι είχαν μπει στην Τραπεζούντα -ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού ήταν ντυμένο απ’ το Κεμπρούκ. Προπάντων την πρωτοχρονιά το θέαμα ήταν μοναδικό γιατί στις εκκλησιές όλοι είχαν βάλει… τα καλά τους και δείχναν έτσι ομοιόμορφα ντυμένοι, σαν από ορφανοτροφείο.

Ο δεσπότης, λέγαν, καταράστηκε όσους πήραν τόπια απ’ το Κεμπρούκ καλώντας τους να τα επιστρέψουν αλλά η λαϊκή μούσα το γύρισε στο αστείο και τραγουδούσε με τον κεμεντζέ, την ποντιακή λύρα:

Ας σο Κεμπρούκ που ‘κι έκλεψεν

σον Άδ’ θα πάη κλαμένος,

κι ας σου δεσπότ’ την κατάραν

θα πάη κουρταρεμένος.

Δηλαδή εκείνος που δεν έκλεψε απ’ το Κεμπρούκ θα γλιτώσει μεν απ’ την κατάρα του δεσπότη, αλλά θα πάει στον Άδη κλαμένος. Και φυσικά οι περισσότεροι ήσαν ευχαριστημένοι που δεν θα πηγαίνανε κλαμένοι, αλλά καλοντυμένοι και χαρούμενοι.

Δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά την 1/1/1965 στην εφημερίδα «Μακεδονία»

Αναδημοσιεύθηκε στο τεύχος 21 του περιοδικού Άμαστρις

Η ιστορία ενός ξεχασμένου ακριτικού τραγουδιού…

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Thu, 22 Mar 2012 14:32:00 +0200

Ήταν κάπου στις αρχές της δεκαετίας του ’90 στην Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο. Είχα από μικρό παιδί τάσης φυγής προς την ύπαιθρο κι έτσι την εποχή εκείνη συνήθιζα να ανηφορίζω κάθε 1^η Αυγούστου για το «Σπίτι της Σάντας» στην Παναγία Σουμελά και να μένω εκεί μέχρι το Δεκαπενταύγουστο, άλλοτε μόνος μου κι άλλοτε με την παρέα μου. Γέμιζα την τσάντα μου με το ελαφρύτερο ανάγνωσμα που είχε προστεθεί τις μέρες εκείνες στις προθήκες των βιβλιοπωλείων, επέδραμα στα φανερά στο πορτοφόλι της μάνας μου (και στα κρυφά στο μονίμως αφύλακτο ταμείο της οικογενειακής επιχείρησης) και ξεκινούσα πανευτυχής για τις διακοπές μου, τις μόνες πραγματικές διακοπές που θυμάμαι να έκανα στη ζωή μου.

Στο «Σπίτι της Σάντας» με περίμεναν πάντοτε τα κορίτσια, η Αθηνά και η Υβόννη. Προς θεού, μην πάει ο νους σας στο πονηρό! Διότι τα «κορίτσια», που δεν ήταν πλέον και τόσο κορίτσια, ήταν δύο χωριανές μου χήρες, καμιά δεκαριά χρόνια μεγαλύτερες από τη μάνα μου, που συνήθιζαν κι αυτές, μόλις άρχιζαν οι ζέστες, να ανεβαίνουν στην Παναγία Σουμελά. Με τη διαφορά ότι αυτές δεν έμεναν για λίγες ημέρες, όπως εμείς, αλλά ολόκληρο το καλοκαίρι. Εμείς οι νεώτεροι τις αποκαλούσαμε «ρομάνες» και εδώ που τα λέμε, η ζωή τους θύμιζε κάτι από τις ρομάνες του Πόντου, αφού ανέβαιναν στο Βέρμιο όχι μόνο για παραθέριση, αλλά και για να καθαρίσουν, να φροντίσουν και να δώσουν ζωή στο πανέμορφο πέτρινο οίκημα που έχτισαν οι συγχωριανοί μας της πρώτης γενιάς, ώστε να έχουν κάπου να μείνουν, όταν επισκέπτονται την Παναγία.

Ένα πρωί χτύπησε η πόρτα και τα κορίτσια, που ήταν απασχολημένα με τις δουλειές του σπιτιού, με έστειλαν να ανοίξω. Ήταν ένας ασπρομάλλης λεβεντόγερος, που ζήτησε ευγενικά να γεμίσει το παγούρι του με νερό (το σπίτι μας ήταν -κι απ’ ότι ξέρω, παραμένει- το αγαπημένο καταφύγιο των προσκυνητών που διανυκτέρευαν τριγύρω του σε σκηνές, και οι οποίοι έρχονταν συνήθως για να προμηθευτούν κρύο νερό, να βάλουν κάποιο τρόφιμο στο ψυγείο ή τώρα πλέον, μετά την τελευταία ανακαίνιση, να κάνουν ένα βιαστικό ντουζ).

Δεν υπήρχε περίπτωση να μπεις σε εκείνο το σπίτι, ιδιαίτερα αν ήσουν Πόντιος και ασπρομάλλης, και να μη σε κρατήσουμε για καφέ. Καθίσαμε λοιπόν στο μεγάλο σαλόνι με τους τέσσερις φρεσκοασπρισμένους τοίχους του γεμάτους με φωτογραφίες πεθαμένων από χρόνια ανταρτών, δασκάλων και παππάδων, και πιαστήκαμε στην κουβέντα. Ονομαζόταν Νικόλαος Αμοιρίδης και καταγόταν από το Χρυσοκέφαλο της Δράμας, ζούσε όμως από χρόνια στο Γιδά. Παραδοσιακός λυράρης και αυθεντικότατος χορευτής της Σέρας παρά τα εβδομήντα του χρόνια, επισκεπτόταν, όπως κι εμείς, κάθε χρόνο την Παναγία Σουμελά κι έμενε εκεί, στο αντίσκηνό του, μέχρι το Δεκαπενταύγουστο.

Απόλαυσα τη συζήτησή μαζί του. Οι Πόντιοι κάποιας ηλικίας, προπάντων οι λυράρηδες, αποτελούσαν από τότε προνομιακά θύματα άσκησης της αχαλίνωτης περιέργειάς μου. Στην περίπτωση του όμως υπήρχε ένας ακόμη λόγος: ο πατέρας του, ο γνωστός «Αμοιρόγλης» από του Κοσμά της Ματσούκας, που ήταν κι εκείνος θαυμάσιος λυράρης και χορευτής και τον οποίον θυμόμουν ότι μνημόνευε κάπου στο βιβλίο του για τα τραγούδια του ποντιακού λαού ο Στάθης Ευσταθιάδης. Δεν είχα ποτέ λαογραφικές φιλοδοξίες, άλλωστε το είδος των αυτοχρισθέντων Ποντίων λαογράφων τελεί εδώ και μερικά χρόνια σε τέτοια αφθονία, ώστε είμαι βέβαιος ότι, αν ο μακαρίτης Γεώργιος Μέγας τύχαινε να βρεθεί στο εντευκτήριο ενός οποιουδήποτε ποντιακού συλλόγου, θα αισθανόταν πανευτυχής. Η περίπτωση όμως του Αμοιρόγλη ήταν πολύ καλή, για να την αφήσω να πάει χαμένη. Του ζήτησα λοιπόν να έρθει και πάλι το απόγευμα για να κάνουμε μία πρόχειρη συνέντευξη. Ευτυχώς δέχθηκε με προθυμία.

Έπρεπε πάση θυσία να βρω ένα μαγνητόφωνο. Ευτυχώς τα κορίτσια είχαν μαζί τους ένα συλλεκτικό Grundig τόσο παλιό, που υποθέτω ότι το πρώτο τραγούδι που ηχογράφησε ήταν το «Μια κότα στρουμπουλή» του Νίκου Γούναρη. Του έβαλα μπαταρίες, το δοκίμασα και περίμενα υπομονετικά.

Το απόγευμα ήρθε ο Αμοιρόγλης. Είχε μάλιστα μαζί του κι ένα συγχωριανό του, επίσης λυράρη, ακόμη μεγαλύτερο σε ηλικία. Ονομαζόταν Αβραάμ Στεφανίδης και καταγόταν από τα Πλάτανα.

Από τα πρώτα λεπτά της συνέντευξης κατάλαβα ότι βρισκόμουν μπροστά σε μία ανεξάντλητη πηγή πολύτιμων λαογραφικών και κυρίως μουσικών πληροφοριών, ένα πραγματικό αδαμαντωρυχείο. Τον ρώτησα πολλά και μου είπε ακόμη περισσότερα. Τη μεγαλύτερη ωστόσο εντύπωση μου έκανε ένα παντελώς άγνωστο σε εμένα -πιθανότατα και σε οποιονδήποτε άλλο- ακριτικό τραγούδι του Ανατολικού Πόντου, που έπαιξε και μου τραγούδησε (και μάλιστα σε ρυθμό τικ, γεγονός εξαιρετικά σπάνιο για ακριτικό τραγούδι):

Ακεί πέραν ’ς σο κρέμπελιν, ’ς σο κρεν πεγάδ’,

ακεί κείται ο Γιάννες του Ανδρονίκου ο γιόν,

σπάθαν κονταριαγμένος κι ολορμάτωτος…

Τον άκουγα συγκλονισμένος. Ήδη από τη εποχή εκείνη είχα σχηματίσει την εντύπωση ότι ο κύκλος της συλλογής αυθεντικού ποντιακού λαογραφικού υλικού είχε κλείσει με την αποχώρηση της πρώτης προσφυγικής γενιάς Ήταν φανερό ότι -για τότε τουλάχιστον- έκανα λάθος. Κάτι βέβαια που δεν ισχύει σήμερα, είκοσι χρόνια μετά. Κι ας υποστηρίζουν κάποιοι συνάδελφοί μου Πόντιοι μουσικοί ότι έτυχε να ανακαλύψουν εν έτει 2011 έναν ξεχασμένο γέρο (προφανώς μουμιοποιημένο) σε ένα μακρινό χωριό, που τους εμπιστεύτηκε μερικά ακυκλοφόρητα παραδοσιακά ποντιακά τραγούδια (κατά σατανική σύμπτωση τόσα ακριβώς, όσα περιέχει και ο τελευταίος προσωπικός τους δίσκος!).

Στα χρόνια που πέρασαν, είδα μία ή δύο φορές ακόμη τον Αμοιρόγλη, πάντα στην Παναγία Σουμελά. Αργότερα, όπως και πολλοί άλλοι, σταμάτησα να ανεβαίνω τόσο συχνά. Ίσως το ίδιο να έκανε και ο Αμοιρόγλης. Πρόσφατα έμαθα από ένα φίλο ότι πέθανε.

Η ιστορία αυτή όμως δεν τελειώνει εδώ. Δύο-τρία χρόνια αργότερα πέρασα στο πανεπιστήμιο και έφυγα για την Κομοτηνή. Και καθώς πολύ γρήγορα αντιλήφθηκα ότι τα μαθήματα της Νομικής (με εξαίρεση το Συνταγματικό Δίκαιο και τη Συνταγματική Ιστορία) μου προκαλούσαν το ίδιο ακριβώς ενδιαφέρον με εκείνα της κοπτικής-ραπτικής , άρχισα να περνώ το χρόνο μου στο γραφείο του τοπικού συλλόγου Ποντίων, ξεφυλλίζοντας τους τόμους του Αρχείου Πόντου και τις δερματόδετες Ποντιακές Εστίες που βρήκα αραδιασμένες στα ράφια. Ένα απόγευμα λοιπόν, εκεί που διάβαζα μία Ποντιακή Εστία του 1980 ή του 1981, έπεσε το μάτι μου σε ένα κείμενο του Δημήτριου Παπαδόπουλου, του γνωστού «Σταυριώτη», με τίτλο «Ένα άγνωστο ποντιακό ακριτικό τραγούδι». Ήταν το ίδιο ακριβώς τραγούδι που μου έπαιξε και μου τραγούδησε ο Αμοιρόγλης, με τις ίδιες ξεχασμένες λέξεις, κάποιες από τις οποίες ούτε και ο ίδιος ήταν σε θέση να μου εξηγήσει!

Το συγκλονιστικότερο όμως ήταν ότι το άρθρο του Σταυριώτη κατέληγε κάπως έτσι: «επειδή ο πληροφοριοδότης μας δεν γνώριζε το μέλος του σπάνιου αυτού ακριτικού άσματος, παρακαλείται όποιος από τους αναγνώστες της Ποντιακής Εστίας γνωρίζει τη συγκεκριμένη μελωδία, να επικοινωνήσει με τον κ. Δημήτριο Κ.Παπαδόπουλο στο τηλέφωνο τάδε».

Μόλις τότε κατάλαβα πόσο σημαντικό ήταν το τραγούδι που μου είχε τραγουδήσει ο Αμοιρόγλης. Πολλές φορές από τότε σκέφτηκα να το ηχογραφήσω σε κάποιο δίσκο. Με απέτρεψε η σκέψη ότι κάτι τόσο σπάνιο, δεν μπορεί να αναλωθεί για τις ανάγκες του προσωπικού δίσκου ενός οποιουδήποτε Πόντιου τραγουδιστή. Η φυσική του θέση είναι σε μία επιμελημένη ανθολογία του ακριτικού μας τραγουδιού. Πρέπει κάποτε να γίνει και γι αυτό το τραγούδι και για μερικά ακόμη (μετρημένα δυστυχώς στα δάχτυλα του ενός χεριού), που η καλή μου τύχη έφερε στο δρόμο μου σε μια ηλικία που δεν ήμουν ακόμη σε θέση να τα εκτιμήσω…

Δημοσιεύθηκε στο τεύχος 22 του περιοδικού Άμαστρις

Το Τσερνομπίλ στοιχειώνει ακόμη τις ακτές της Μαύρης Θάλασσας...

noreply@blogger.com (ΨΗΦΙΑΚΗ ΣΑΝΤΑ) — Wed, 21 Mar 2012 14:14:00 +0200

Αναδημοσίευση από την αγγλόφωνη έκδοση της Hurriyet

Μετάφραση: Άμαστρις

Η συνεχιζόμενη απειλή από την έκρηξη στο πυρηνικό εργοστάσιο της Fukushima στην Ιαπωνία, φέρνει στο νου την καταστροφική έκρηξη που σημειώθηκε πριν από 25 χρόνια στο Τσερνομπίλ . Παρά το γεγονός ότι οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι εξακολουθούν να αρνούνται ότι το ατύχημα του Τσερνομπίλ αύξησε τα περιστατικά καρκίνου στην Τουρκία, οι γιατροί και οι κάτοικοι της Μαύρης Θάλασσας έχουν άλλη άποψη…

Αν κι έχουν περάσει 25 χρόνια από την καταστροφική έκρηξη που σημειώθηκε στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνομπίλ, τα αποτελέσματά της εξακολουθούν να παραμένουν έκδηλα στην περιοχή, και ιδιαίτερα στις τουρκικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά το περιστατικό, που συνέβη στις 26 Απριλίου του 1986, ο ακριβής αριθμός των ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους λόγω της ακτινοβολίας στην οποία είχαν εκτεθεί, εξακολουθεί να παραμένει άγνωστος. Όμως ο αριθμός των κρουσμάτων καρκίνου, που έχουν διαπιστωθεί στην περιοχή, δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος.

«Έχω χάσει επτά μέλη της οικογένειάς μου από καρκίνο, μεταξύ των οποίων το σύζυγό μου, τη μητέρα μου, και τους δύο γιούς μου, που ήταν νεότατοι», δηλώνει η Meral Kara, κάτοικος Τραπεζούντας, «και τώρα περιμένω πότε θα έρθει η σειρά μου».

«Είναι αλήθεια ότι υπάρχουν πολλά κρούσματα καρκίνου στη γύρω περιοχή», δηλώνει ο Yalcin Emiralioğlu, δήμαρχος του Kemalpaşa, μιας μικρής πόλης στην επαρχία Αρτβίν, που εμφανίζει υψηλά ποσοστά καρκίνου. «Κι εγώ ο ίδιος έχω χάσει συγγενείς μου από τον καρκίνο».

Τσάι και ραδιενέργεια

Όταν έγινε η έκρηξη στο Τσερνομπίλ, που τότε ανήκε στην τ. Ε.Σ.Σ.Δ., ενώ σήμερ ανήκει στην Ουκρανία, αξιωματούχοι της τουρκικής κυβέρνησης αρνήθηκαν ότι η ραδιενέργεια που απελευθερώθηκε από το Τσερνομπίλ θα επηρέαζε το φυσικό περιβάλλον της Τουρκίας.

Ο Cahit Aral, υπουργός Βιομηχανίας και Εμπορίου, ήταν ένα από τα μέλη της τουρκικής κυβέρνησης που είχαν δηλώσει ότι δεν υπάρχει ακτινοβολία στα τουρκικά γεωργικά προϊόντα, ιδιαίτερα στο μαύρο τσάι, που καλλιεργείται στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Προς απόδειξη των όσων έλεγε, ο Aral έπινε τσάι μπροστά στους δημοσιογράφους και δήλωνε: «Πιστέψτε το, όπως πιστεύετε στη θρησκεία σας: δεν υπάρχει ακτινοβολία στο τσάι, είναι ακίνδυνο». Αλλά και ο υπουργός Περιβάλλοντος Doğan Akyürek σιγοντάρζε τον Aral, τρίβοντας δημοσίως στο πρόσωπό του φύλλα τσαγιού. Επίσης το 1987 η Τουρκική Αρχή Ατομικής Ενέργειας ανακοίνωσε ότι η ποσότητα της ακτινοβολίας που βρέθηκε στο τσάι ήταν εντελώς ακίνδυνη.

Σύμφωνα ωστόσο με τον καθηγητή İnci Gökmen από το Τμήμα Χημείας του Πολυτεχνείου της Μέσης Ανατολής, στο τσάι που παράγεται στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας είχε εντοπιστεί σοβαρή ποσότητα ραδιενέργειας. Παρ’ όλα αυτά το τσάι δεν αποσύρθηκε από την αγορά.

«Αναλύσαμε τα δείγματα του τσαγιού και διαπιστώσαμε ραδιενέργεια 10.000 μπεκερέλ ανά χιλιόγραμμο. Είναι ένας πολύ μεγάλος αριθμός », δήλωσε ο καθηγητής Gökmen. «Επίσης οι επίμαχες ποσότητες τσαγιού δεν αποσύρθηκαν ποτέ από την αγορά, εκθέτοντας χιλιάδες ανθρώπους σε υψηλό ποσοστό ραδιενέργειας»

Διόδια θανάτου…

Αν και το τουρκικό Υπουργείο Υγείας δεν έχει επιβεβαιώσει μέχρι σήμερα ότι μετά το Τσερνομπίλ αυξήθηκαν τα κρούσματα καρκίνου στην Τουρκία, έκθεση της Ένωσης Τούρκων Παθολόγων, που δόθηκε στη δημοσιότητα το 2006, αποκαλύπτει ότι το 47,9% των θανάτων που σημειώθηκαν στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, οφειλόταν στον καρκίνο.

«Εργάστηκα σε ένα απομονωμένο χωριό της Ριζούντας μεταξύ του 1988 και του 1990 και μπορώ να πω ότι παρατηρήσαμε αύξηση των μη φυσιολογικών γεννήσεων αυτήν την περίοδο. Είδαμε παιδιά που γεννήθηκαν χωρίς χέρια και πόδια. Μπορώ επίσης να πω ότι υπήρξε μια πάρα πολύ μεγάλη αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου», δήλωσε ο Δρ. Kayahan Pala, επικεφαλής της ομάδας που συνέταξε την έκθεση. Ο Δρ. Pala δήλωσε επίσης ότι δεν κατέστη δυνατόν να αποδειχθεί ο συσχετισμός ανάμεσα στο ατύχημα του Τσερνομπίλ και στην αύξηση του κρουσμάτων καρκίνου στην Τουρκία, διότι στο παρελθόν πολλά από τα τουρκικά νοσοκομεία δεν κρατούσαν επαρκή αρχεία. «Πιστεύω ότι υπάρχει άμεση σχέση, αλλά δεν έχουμε κανένα τρόπο να το αποδείξουμε. Γνωρίζουμε όμως ότι το ατύχημα του Τσερνομπίλ προκάλεσε αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου ακόμη και στη Νορβηγία και τις άλλες σκανδιναβικές χώρες, άρα είναι βέβαιο ότι η Τουρκία έχει επηρεαστεί πάρα πολύ», κατέληξε.

Ωστόσο πολλοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι δεν συμφωνούν. Πέρυσι η αρμόδια Κοινοβουλευτική Επιτροπή Έρευνας του Καρκίνου συνέταξε επίσης έκθεση, η οποία κατέληγε στο συμπέρασμα ότι ο συνολικός αριθμός των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας δεν είχε αυξηθεί. «Δουλέψαμε σε συνεργασία με την Τουρκική Αρχή Ατομικής Ενέργειας, το Υπουργείο Υγείας και μη κυβερνητικές οργανώσεις. Αν συγκρίνετε την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας με άλλα τμήματα της Τουρκίας, θα διαπιστώσετε ότι δεν υπάρχει αύξηση», δήλωσε ο βουλευτής Kemalettin Aydın, επικεφαλής της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Έρευνας του Καρκίνου.

Πρωτοβουλίες των πολιτών

Μολονότι οι κυβερνητικές αναφορές δεν αποδέχονται τον κίνδυνο από τον καρκίνο, υπάρχουν και πρωτοβουλίες πολιτών της περιοχής του Ευξείνου Πόντου που προσπαθούν να ενημερώσουν το κοινό για τους κινδύνους από καρκίνου.

Η Δικηγόρος Sibel Suiçmez, επικεφαλής της Πλατφόρμας Αλληλεγγύης Καρκινοπαθών της Τραπεζούντας, δηλώνει: «Ότι κι αν λένε, σχεδόν κάθε οικογένεια της περιοχής έχει κι έναν ασθενή με καρκίνο ή ένα μωρό με κάποια ανωμαλία. Κανείς εδώ δεν πιστεύει στις εκθέσεις της κυβέρνησης. Είναι σαν να αστειεύονται μαζί μας. Πραγματικά δεν μπορώ να καταλάβω γιατί γιατί η κυβέρνηση εμμένει στην απόκρυψη αυτού του γεγονότος. Όμως οι άνθρωποι εδώ ξέρουν τι συμβαίνει».

Ως δικηγόρος, η Suiçmez δηλώνει ότι δεν έχει σκεφτεί να κινήσει μια δικαστική διαδικασία εναντίον των υπευθύνων. «Νομίζω ότι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία για την αύξηση των κρουσμάτων καρκίνου. Οι Τούρκοι αξιωματούχοι δεν θέλουν να καταστούν υπεύθυνοι».

Η περίπτωση του Kazim Koyuncu

Αν και λέγεται ότι το ατύχημα του Τσερνομπίλ ευθύνεται για την απώλεια πολλών ανθρώπινων ζωών, η πιο γνωστή ίσως περίπτωση ήταν ο θάνατος του 34χρονου μουσικού και λαϊκού τραγουδιστή Kazim Koyuncu, ο οποίος πέθανε το 2005. Ο Koyuncu ηχογραφούσε τα τραγούδια του σε διάφορες από τις γλώσσες που ομιλούνται κατά μήκος της βορειοανατολικής ακτής της Μαύρης Θάλασσας της Τουρκίας, συμπεριλαμβανομένων των Λαζικών, των Γεωργιανικών και των Αρμενικών. Ήταν επίσης γνωστός ως αριστερός και ακτιβιστής για περιβαλλοντικά και πολιτιστικά ζητήματα και ανάντιος με την κατασκευή πυρηνικού αντιδραστήρα στη Σινώπη.

Πυρηνικοί σταθμοί στην Τουρκία

Η Τουρκία δεν παράγει προς το παρόν πυρηνική ενέργεια, αν και υπάρχουν δύο διεθνείς συμφωνίες βάσει των οποίων θα αρχίσει σύντομα να το κάνει.

Η πρώτη μονάδα παραγωγής πυρηνικής ενέργειας της Τουρκίας θα βρίσκεται στο Akkuyu, μια πόλη στις ακτές της Μεσογείου. Το εργοστάσιο θα κατασκευαστεί, θα ανήκει και θα λειτουργεί από μια ρωσική θυγατρική της Rosatom, δηλαδή της κρατικής εταιρείας πυρηνικής ενέργειας της Ρωσίας.

Το άλλο εργοστάσιο θα κατασκευαστεί στη Σινώπη, μια πόλη στη βόρεια ακτή της Μαύρης Θάλασσας. Ο Πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ανακοίνωσε πρόσφατα ότι η κατασκευή των δύο εργοστασίων πρόκειται να αρχίσει πολύ σύντομα.

Δημοσιεύθηκε στο τεύχος Ν^ο 20 του περιοδικού Άμαστρις