Bodhitv - Wake up

Het verschijnen van de Meester (Artikel)

Mon, 20 May 2013 07:00:00 +0200

De krijgskunsten en het boeddhisme. Zitten en vechten. Twee fenomenen die in bepaalde opzichten ver uit elkaar lijken te liggen. Jeroen van Swaaij doet mee met een flow-training en gaat op zoek naar het verborgen paadje tussen de twee uitersten.

Het beeld van een vreedzame monnik botst met dat van een hedendaags kickboksgala. De moderne soldaat wordt naar mijn weten niet geschoold in meditatieve technieken, en omgekeerd stel ik me voor dat de gemiddelde spiritueel geïnteresseerde westerling een vredelievend mens is, die zich 's avonds laat ongemakkelijk voelt in donkere steegjes. Ondanks deze contrasten bestaat er sinds mensenheugenis een hecht verband tussen spiritualiteit en krijgerschap. Tijdens de workshop De meester verschijnt, ving ik met een groepje Amsterdammers een glimp op van deze oude en hechte relatie

Potpourri

Lo en Mo tijdens een retraite in Frankrijk

De Meester Verschijnt: een intrigerende naam voor een trainingsmiddag waar ik mezelf onlangs onverwachts aantref. Maar ik besluit erop te vertrouwen dat het vanzelf wel duidelijk zal worden. Omringd door vlotte dertigers op een hippe locatie geniet ik vooraf van goede koffie, terwijl ik kennis maak met trainers Lo en Mo, een vriendelijk Nederlands stel. Zij gaan ons voor richting theaterzaal, voor de gelegenheid omgetoverd tot Dojo, de Japanse term voor oefenzaal. Hier worden tientallen yogamatjes in slagorde uitgerold, als voorbereiding op wat later een ware ‘potpourri’ van oosterse krijgs -en bewegingskunsten blijkt te zijn.

Initiatiefnemer Lo Tor noemt het ook wel een ‘flow-training’, deze combinatie tussen lichaamsgerichte oefening, waaronder Taiji Chuan, Wushu, Aikido, Qigong & Baji Chuan en mentale training. Volgens Lo gaan fysieke fitheid en controle over het lichaam samen met het denken, of juist: het niet-denken: "Het is hard werken voor lichaam en geest. Maar het levert veel op. De deelnemers worden fitter, scherper, energieker en sterker." Zo valt te lezen in de folder van De Meester verschijnt.

Meditatie-appje
Na een kort inleidend verhaal beginnen we met een half uur zazen zitmeditatie. Hoewel, helemaal zazen is het niet, gezien de meditatie-app die ons tijdens het stilzetten bijstaat. Elke vijf minuten produceert deze app een gong-geluidje, waarna we permissie hebben om even anders te gaan zitten. Maar het werkt, want de meditatie zorgt voor een bijna tastbare sfeer van rust, waar ik haast vanzelf in meega, ondanks mijn voornemen om me objectief en met enige ‘journalistieke afstand’ op te stellen.

Vanuit die kalme gemoedstoestand van zazen doorlopen we stapsgewijs verschillende oefeningen uit verschillende krijgskunsten. Zo ervaren we vanuit basale t'ai chi bewegingen hoe ademhaling en houding invloed hebben op bewust bewegen en verstillen. Voor veel mensen een nogal exotische bezigheid, maar het biedt een leuk eerste inkijkje in deze uit China afkomtige traditie, die naast een vorm van zelfverdediging ook bijdraagt aan de gezondheid. Tijdens de pauze, anderhalf uur later, had ik verrassend genoeg niet eens de behoefte om te roken. Een primeurtje!

De Weg
Na de afsluitende zitmeditatie legt Lo nog eens uit dat wat hem betreft de hele wereld een dojo zou moeten zijn: een oefenplaats waar de heilzame effecten van de oosterse krijgskunsten worden bevorderd en bestendigd. Omdat ik dat toch wel enigszins vaag vind vraag ik Lo na afloop om een beetje toelichting. “Ergens langs de weg van de krijger kan voor ieder mens een Meester verschijnen, legt Lo uit. Zo'n Meester kan in zijn optiek een vraagstuk zijn, een obstakel, een leermoment, of een plotseling inzicht.

Lo geeft toe dat de naam van de workshop enigszins uit de lucht gegrepen is. Zijn voornaamste doel is om zoveel mogelijk mensen te bereiken, door ze een laagdrempelige inkijk te geven in ‘de Weg’ die hij zelf bewandelde. “Mijn vader en grootvader hebben mij vertrouwd gemaakt met de krijgskunsten. Ook heb ik jaren door Azië gereisd en me daar met name verdiept in de Chinese krijgskunsten.” Deze onderwijst Lo nu zelf in zijn school in Hellevoetsluis. Zijn vrouw Simone (Mo voor intimi) is onderlegd in yoga en door hem opgeleid op martiaal gebied. Samen organiseren ze naast deze workshops weekretraites in Frankrijk, waar wordt gezocht naar verdieping en zelfinzicht, oftewel: naar Meesters.

Meester en knecht
Zelf vraag ik me na afloop wel af hoeveel van de deelnemers na deze workshop nog iets zullen doen met het geleerde. Ik bewandel het pad van het karate al wat langer en intensiever en weet uit ervaring dat het tijd en regelmatige oefening kost om de heilzame effecten van dit soort disciplines te ervaren. Aan de andere kant zie ik ook dat de training hoe dan ook ‘iets’ doet, getuige de tranen die ik zag bij sommige deelnemers. Mezelf heb ik ook al betrapt op het doen van een klein stukje ‘Lo en Mo’ in het park, naast mijn eigen karate beoefening.

En ben ik in de tussentijd al een Meester tegenkomen? En wat versta ik daar eigenlijk zelf onder? De Japanse term 'samoerai' betekent uiteindelijk 'dienaar' en het Engelse 'knight' deelt zijn wortels met 'knecht'. In zijn recente roerende toespraak tijdens de dodenherdenking sprak Generaal B.D. van Uhm over dienen, waarmee hij teruggreep op een oude krijgsfilosofie. Zelfs voor de grootste pacifist is het bestaan een strijd. Moeten wij onszelf in dit bestaan 'de baas worden', of is het misschien zinniger om te werken aan het 'verschijnen van een Meester'? Wellicht schuilt er tussen de polen van passief pacifisme en hyperactief kickboksgala een vergeten paadje, overwoekerd door het onkruid van deze gemakszuchtige tijd. Zou op dat paadje gaandeweg onze wereld een dojo kunnen worden? Ach, ik schuifel bewust en zwijgzaam verder op mijn eigen pad. Wie of wat er dan op mijn Weg verschijnt, dat merk ik vanzelf.

Meer weten of zelf doen? Op de website Parc du Silence vind je meer informatie.

Lees verder op Bodhitv

Boeddha tussen de hipsters (Artikel)

Thu, 16 May 2013 07:00:00 +0200

De kiosken puilen uit de van de hippe spiri-blaadjes. En op facebook wemelt het van de mooie plaatjes met inspirende quotes. Volgens Yara is er een nieuw soort 'bewuste jongere' opgestaan. Hoe vinden zij hun weg in de spiritualiteit?

Laatst stond ik in een boekwinkel en verbaasde me over het enorme aanbod van spirituele bladen. Happinez, Boeddha Magazine, Psychologie, Filosofie magazine. En onlangs is het nieuwe blad Moodiez gelanceerd, een ‘mindstyle magazine voor jongeren’, zoals ze zichzelf noemen. Mijn vriendinnen zijn ook geïnteresseerder dan eerst. Dat ik boeddhist ben, maakt ze nieuwsgierig. “Je bent zo rustig en onder controle, jij hebt nooit ergens last van”, zei een vriendin laatst tegen me. Zij wilde meditatie daarom ook gaan uitproberen. Zo ken ik er nog wel meer. Er is dus zeker interesse maar vervolgens moet je wel je eigen weg erin kunnen vinden. Dat blijkt niet altijd zo eenvoudig.

Persoonlijkheidscultus
Jongeren die weinig van meditatie en het boeddhisme weten en hier graag meer over willen weten, krijgen te maken met veel onwetendheid, bijgeloof en vooroordelen. Want wat betekent het nou allemaal? Het is logisch om dan even te gaan googelen. Maar de populaire zoekmachine spreekt ook niet altijd de waarheid. Zo wordt op internet veel kritiek geleverd op de leraar-leerling relatie binnen het boeddhisme. In het westen is zo’n relatie omstreden. Boeddhisme wordt soms als een persoonlijkheidscultus gezien, waarbij de lama of leraar te veel wordt aanbeden. Als je niets weet over het boeddhisme, kun je door deze verhalen verkeerde conclusies trekken.

Dit in goud gegoten boeddha beeld is acht meter hoog.
Op de foto voor het beeld staat de Dalai Lama afgebeeld. Bron: Wikimedia

Dat is erg jammer, want de meningen die je op internet vindt komen vaak niet overeen met de feiten. Zo wordt door sommige mensen ook nog steeds gedacht dat mediterende mensen alleen binnen zitten. Het cliché-beeld is van iemand die zittend op een kussentje mediteert, terwijl je overal aan meditatie kan doen. Door die vooroordelen ontstaat er wellicht een beeld dat niet echt aantrekkelijk is voor jongeren. Jongeren zullen dus zelf op onderzoek uit moeten om erachter te komen wat boeddhisme of meditatie echt inhoudt en of het bij je past.

Ervaren
Dit kan steeds gemakkelijker. Boeddhistische organisaties worden in het Westen toegankelijker voor westerse jongeren. Met hun activiteiten en manier van PR bedrijven, richten zij zich steeds meer op deze doelgroep. Neem bijvoorbeeld Rigpa, de Tibetaans boeddhistische organisatie. Zij organiseert open meditatie avonden waar iedereen tot de dertig jaar kan komen om te mediteren en om met leeftijdsgenoten in gesprek te gaan. Ik ben zelf ook een paar keer op die avonden geweest en kwam er mensen tegen die het graag aan den lijve willen ervaren. Bij Shambala Nederland kunnen jongeren twee keer per maand terecht bij de zogenaamde Young Sanga Nights. Meditatie-avonden die zijn geïnspireerd op het ‘Everybodhi festival’ dat Shambala jaarlijks organiseert in Duitsland.

Een open meditatie avond bij Rigpa Youth

Meditatie
Maar voor jongeren die liever niet de deur uit gaan biedt het internet zeker genoeg opties. Naast de talrijke ‘pages’ op facebook, bestaan er verschillende websites en apps die je leren hoe je kunt mediteren. Bijvoorbeeld de site What Meditation Really Is (WMI). Handig voor mensen die wel willen mediteren, maar zich niet per se aan het boeddhisme willen binden. Je kan gewoon thuis op de bank blogs lezen en filmpjes kijken over meditatie. Je kan er ook een stappenplan voor meditatie volgen. Tien filmpjes die je met geluid en beeld bekend maken met meditatie. Zo wordt de houding besproken, komen aandachtspunten voor tijdens de meditatie aan bod en worden er tips aangereikt voor de integratie van meditatie in ons dagelijks leven. Ik vind dit zelf heel handig en praktisch. Een andere ‘hippe’ meditatie website die los staat van het boeddhisme is Headspace. Een fris ogen site, die vooral populair is geworden door de handige smartphone app, waarmee je in in tien stappen kennis maakt met meditatie.

Meditatie kan helpen bij thema’s waar we allemaal weleens mee worstelen. Bijvoorbeeld werkstress, relatieproblemen, de tijd die we tegenwoordig achter onze smartphone en computer doorbrengen of onze omgang met eten. Wat eten betreft kan ik zelf nog weleens de neiging hebben om mezelf te veroordelen. Ik eet bewust maar ik kan me ook soms schuldig voelen als ik teveel aan de verleiding van het eten heb toegegeven. Volgens Brandt Passalacqua, een blogger op de website WMI, zijn het vooral onze gedachtes die hier zo’n big deal van maken.

What is meditation? Introductiefilmpje van What Meditation Really Is

Meditatie kan deze veroordelende gedachtes kalmeren. Wanneer ze opspelen, realiseer ik me dankzij mediatie telkens opnieuw dat het slechts gedachtes zijn. Gedachtes lijken zo solide maar als we er dieper en langer naar ‘kijken’, verdwijnen ze. Die hele wereld van gedachtes in ons hoofd heeft zelfs iets humoristisch, als we ze maar niet te serieus nemen. Maar als ik dit vertel aan mijn vriendinnen is het voor sommigen toch net iets te zweverig en te vaag. Ze kunnen niet de link leggen met hun eigen gedachtes, en hoe ze daarmee om kunnen gaan.

Gewaarzijn
Meditatie kan zo behulpzaam zijn in ons drukke leven. Zelf heb ik er heel veel aan en die ervaring deel ik ook met anderen wanneer ze nieuwsgierig zijn. Hopelijk kan het ze helpen in hun eigen leven. Ik merk soms dat jongeren dan wel kritisch zijn over spiritualiteit en ‘zweverig gedoe’ maar ondertussen zegt de toenemende interesse erin genoeg. Boeddhisme hoeft niet iedereen aan te spreken, maar meditatie is een goede oefening op zich. Ga dus eens zitten, zeg ik wel eens tegen een vriendin, en luister even echt naar de geluiden om je heen. Hier gaat het om in het boeddhisme, simpelweg gewaarzijn. En daar heb je eigenlijk niet eens een blaadje, sangha of website voor nodig.

Lees verder op Bodhitv

Mediteren op hardloopschoenen (Artikel)

Mon, 13 May 2013 07:00:00 +0200

Dat wandelen voor veel mensen een vorm van meditatie is wisten we al. Sinds een tijdje is de mindfulness ook doorgedrongen tot de hardloop scene. “Ik ga mezelf uitdagen. Ik loop dwars door duinen en beklim de steile heuvels. Ik voel mijn longen branden, maar de pijn is ok. Ik voel dat ik de hele wereld aankan.” Jeroen las het boek Running with the mind of meditation.

Mijn voeten tikken het bospad onder me weg. Ik hoor verschillende vogels. Ik voel mijn ademhaling door heel mijn lijf. De weg die ik zo vaak kies, is vol nieuw leven. Ik ruik de bomen.” Het klinkt misschien raar, maar ik mediteer op hardloopschoenen.

In 2010 schreef ik een boekrecensie voor deze website over het boek meditatief hardlopen van Michael Bauer. Dat was al een prachtig boek, maar vorig jaar verscheen een wellicht een nog beter werk over dit onderwerp, namelijk Running with the mind of meditation van Sakyong Mipham. Dit boek is ondanks zijn recente publicatiedatum al breed opgepakt in de wereld. Zowel hardlopers als boeddhisten trekken er hun lessen uit. Ook worden er diverse cursussen gegeven op basis van dit boek.

Verlengstuk
Sakyong Mipham is waarschijnlijk voor velen niet onbekend. Hij is één van de grootste spirituele leraren van dit moment en staat aan het hoofd van Shambhala International. Hij is een zoon van Chögyam Trungpa Rinpoche. Mipham begint vaak al om half vijf in de ochtend met zijn spirituele beoefening. Toch weerhoudt het vroege tijdstip hem er niet van om daarvoor al even te gaan lopen. Hardlopen is voor Sakyong Mipham dan ook niet zomaar een sport. Het lopen is een verlengstuk van zijn beoefening. Dit is dan ook de belangrijkste reden voor het schrijven van het boek, zoals hij zelf aangeeft:

“This book is not a training manual, but a guide to integrating particular elements of meditation into the activity of running.”

Het pad van de krijger De eerder genoemde auteur Michael Bauer beschreef in zijn boek hoe je het mediteren kunt vertalen naar het lopen. Je ademhaling volgen, mindfulness en andere oefeningen die je tijdens de beweging van het lopen kunt beoefenen. Sakyong Mipham beleeft het lopen vanuit zijn eigen achtergrond, de Shambhala traditie, ook wel het pad van krijgerschap.

Vier stappen
Volgens Mipham bestaat dit pad uit vier fases. Het proces begint met de ‘tijger’, het principe van mindfulness. De volgende fase is die van de ‘leeuw’, het plezier. Dan volgt de ‘Garoeda’, een mythologische vogel. In deze fase hoeven we niet meer uit te vinden hoe me moeten mediteren. Wij zijn voorbij het punt van hoop en angst. We zijn vol vertrouwen. De laatste fase wordt verbeeldt met een ‘draak’, wat staat voor wijsheid en non-dualisme.

Het pad van de krijger is volgens Mipham gelijk aan het pad van de hardloper. In de fase van de tijger letten we vooral op de techniek. We bouwen een basis. Als ik de eerste stappen zet probeer ik erop te letten dat ik rechtop loop. Ik probeer diep te ademen. Ik zorg ervoor dat ik vanuit mijn heupen loop. Mijn bovenlichaam houd ik stabiel.

In de fase van de leeuw, hoeven we niet meer zozeer op de houding te letten. Het lopen wordt meer natuurlijk. Ik loop zonder dat ik nadenk hoe ik moet lopen. Mijn ademhaling is goed en geeft geen problemen. Ik ga genieten van de bloemen en de frisse lucht.

In de garoeda fase spreiden we onze vleugels uit. Het mediteren en lopen voelt meer dan natuurlijk. Ik ga mezelf uitdagen. Ik loop dwars door duinen en beklim de steile heuvels. Ik voel mijn longen branden, maar de pijn is ok. Ik geniet van het uitzicht. Ik voel dat ik de hele wereld aankan.

In de fase van de draak maken we contact met de belangrijke thema’s in ons leven. We focussen op onze gedachten. Zo denk ik soms aan een vriendin die op een kruispunt staat in haar leven. Voor haar loop ik door het zware losse zand. Mijn ademhaling is haar ademhaling. Ik loop niet alleen. Ik heb de wereld in me.

De vier fases van het pad van de krijger. Foto: Shambala Nederland

Zo wordt het lopen meer dan een sport alleen. Sakyong Mipham beschrijft enkele bijzondere kwaliteiten die ik en vele anderen herkennen in hun hardloopervaring. Toch is het boek niet alleen een aanwinst voor lopers, maar ook voor iedereen die met mediteren bezig is of daar interesse in heeft. Het pad van de krijger wordt door Sakyong Mipham niet alleen toegelicht aan de hand van loopervaringen. Hij geeft ook meditatievoorbeelden. Trek daar je hardloopschoenen maar eens voor aan.

Auteur: Sakyong Mipham
Titel: Running with the mind of meditation
ISBN: 0307888169
Prijs: € 17,99
In augustus geef uitgeverij Ten Have dit boek uit in het Nederlands onder de titel Running Buddha!

Lees verder op Bodhitv

Firma Hier & Nu (Artikel)

Thu, 09 May 2013 07:00:00 +0200

Het hier en nu is overgewaardeerd, volgens Geertje Couwenbergh. Na twee uur op een kussen krab ik nog liever eigenhandig de verf van de schrijn af dan dat ik blijf. Zo leuk is het niet om rust en ruimte te voelen. Of toch wel?

Het hier en nu heeft best goede marketing gedaan, vind ik. Al een poos is het the place to be en niet alleen voor filosofische of spirituele tiepjes, maar voor hele Boeddha-bebeelde volksstammen, organisaties en productlijnen. Want wie wil er nu niet in dat hier en nu zijn? Wat we sinds een paar jaar ook allemaal willen is in ons hart zijn en niet in ons hoofd. En rust en ruimte voelen. En terug naar jezelf gaan. Volgens mij zit er achter al deze termen hetzelfde PR bureau…

Ned. Ik
En ik wil natuurlijk ook als een malle van hoofd naar hart en van daar naar nu. Het enige wat ik nog wel eens vergeet is dat ik doorgaans hele goede redenen heb om in mijn hoofd en in het later te zijn. Ze zijn ondergewaardeerd, als je het mij vraagt. Telkens wanneer ik uit een verlangen naar rust en ruimte een meditatieprogramma doe bijvoorbeeld, kom ik er binnen een halve dag achter dat rust en ruimte ongeveer het láátste was waar ik zin in had. Na twee uur op een kussen, met geen enkele andere zender als Ned. Ik, krab ik nog liever eigenhandig de verf van de schrijn af dan dat ik blijf. Wat ik door de glamour van een idee als het hier en nu vergeet, is dat het een sjieke term is voor me kapot vervelen. Want dat zegt Firma Hier en Nu er natuurlijk heel slim niet bij. Pffff, ruimte. Een mooi woord voor Vragen Om Problemen, als je het mij vraagt.

Als je al niet sterft van verveling dan staat je namelijk een bombardement te wachten van gevoelens waar je normaal -en tegen die tijd om begrijpelijke redenen- je uiterste best voor doet ze te ontlopen. Irritatie, frustratie, eenzaamheid, verdriet -om er maar een paar te noemen. Dan maar liever de bijeffecten van het zaakje onderdrukken, nietwaar? Dan maar liever opvullen, weglopen en ontkennen. Toch?

Tijgeren
En dan komt die knaag. Dat vraagteken. Net als ik overduidelijk heb vastgesteld: the presence is unpleasant, komt er meestal een barst in die overtuiging. Net als ik mijn spreekwoordelijke koffers al heb gepakt naar het heerlijk spannende en altijd gezelligere daar en later, komt er een leraar of boek of inzicht langs waardoor ik die koffers en mezelf weer met een zucht neerplof. Zoals het verhaal dat ik laatst hoorde over een tijger in een Amerikaanse dierentuin. Deze tijger zat in een kleine kooi, waar ze de hele dag niets anders deed dan op en neer ijsberen (tijgeren?). Haar verzorgers vonden dat zo sneu dat ze een groter verblijf voor haar bouwden, met rotsformaties en grasvelden en bamboebossen. Toen ze voor de eerste keer haar nieuwe verblijf inkwam, liep ze direct naar een uithoek ervan en begon dezelfde mini-afstand heen en weer te ijsberen zoals ze altijd had gedaan.

Vrijheid
Tragisch, nietwaar? Tragisch maar herkenbaar, vind ik. Ik ken de angst en het ongemak dat de tijger had met ruimte. De allure van het kleine maar volle en gezellig bekende is gigantisch. Maar het wordt tragisch wanneer je ziet dat het desalniettemin klein blijft. Wanneer je weet dat er –net als het grotere verblijf van de tijger- een hele wereld omheen bestaat. Die wereld is misschien leeg in de zin van niet opgevuld met mijn bekende stuff, maar ruim in de zin die naar echte vrijheid ruikt. De vrijheid die de arme tijger niet meer kon herkennen.

Bron: Flickr

Beloofde land
Maar wanneer wordt leegte ruimte? Eenzaamheid vrijheid? Hoe word je van een ijsberende tijger een ruimdenkende? Volgens mijn leraren gebeurt dat wanneer je de kunst van het niet-ontsnappen leert. Zodra je niet meer de ervaring van leegte, eenzaamheid en de bijbehorende freak out momenten ontvlucht, veranderen ze –magisch- in die beloftes uit de hier en nu campagne: in rust, vrede, ruimte en vrijheid. De kleine lettertjes in die campagne zijn dus dat je jezelf in precies dat wat je wilt vermijden weg moet laten zinken zonder het te bevechten, wil je doorzakken naar het Beloofde Land. Hart, rust, ruimte, hier, nu, hoe je het ook wilt noemen. Dat is de kunst van het niet-ontsnappen.

Dat ongelofelijke inzicht, dat ik keer op keer vergeet, vind ik in gelijke mate irritant en geweldig. Irritant omdat ik nog geen short-cut heb gevonden waardoor ik, gewoon, door die geurstokjes van Rituals te kopen net zo zen zou worden als de dame op hun verpakking. En geweldig omdat het geweldig nieuws is dat Vrijheid Mogelijk Is, ten alle tijden, in je eigen hart en geest. En laten we eerlijk zijn. Wie wil nu als die arme tijger in slechts één hoekje van haar wereld op en neer ijsberen? Ik niet. En als dat betekent dat ik de kunst van het niet-ontsnappen moet leren –ook wel mediteren genoemd- dan moet dat maar. Verdorie.

Lees verder op Bodhitv

My first Buddha (Bodhitv)

Wed, 08 May 2013 17:23:14 +0200

Je kunt niet vroeg genoeg beginnen met het omarmen van Boeddha. Vandaar dat er nu, naast een my first Sony, ook een my first Buddha te koop is.

Een item van Majormedia.nl

Bekijk het filmpje op Bodhitv

Radiocolumn: Guan. Denken over de dood (Artikel)

Wed, 08 May 2013 12:00:00 +0200

Voor het BOS radioprogramma Hemelsbreed spreekt Guan Her Ng maandelijks een column in. Deze keer: Denken over de dood. De jaarlijkse dodenherdenking van afgelopen zaterdag deed hem weer eens stilstaan bij een van de belangrijkste thema's van het boeddhisme.

Tekst column:
Vandaag is het dodenherdenking. De dag dat de vlag half stok hangt. De dag wanneer wij om acht uur ’s avonds in stilte contempleren. Wij denken aan de vele slachtoffers die gestorven zijn tijdens de Tweede Wereld oorlog. Dat herdenken heeft mij vanaf jongst af aan altijd geïnteresseerd. Het creëert een zekere ruimte in mijn geest. Ik herinner me nog op de basisschool dat we stil stonden bij de dodenherdenking. Er werden verschrikkelijke beelden geschetst over de nare gebeurtenissen over de Tweede Wereld Oorlog. De verhalen over Anne Frank, Hannie Schaft en Corrie ten Boom versterkten mijn verbeelding. Naast het herdenken van de slachtoffers doet het mij ook denken aan de dood. Een dag waar iedereen eigenlijk stil moet staan en over de dood nadenken.

Het leven is zo verrukkelijk! Het geeft zo’n heerlijk gevoel dat ik vergeet dat er helaas een einde komt. Wellicht is de dood maar een concept. Ik kreeg alle ruimte en groeide op alsof ik het centrum van de wereld ben. Dit laatste idee, heb ik tegenwoordig soms nog. Aan deze goddelijke oneindigheid komt helaas een einde. Wat is de dood nou eigenlijk? Ik ben diep na gaan denken. Even Googelen dan maar. Wikipedia geeft als antwoord: De dood is een toestand waarbij een voorheen levend organisme niet meer groeit, geen sprake meer is van metabolisme en geen actieve levensfuncties meer plaatsvinden.

De dood is ondoorgrondelijk. Ik heb geen idee hoe dat eruit ziet. Is het een donkere wereld? Als alle levensfuncties weg zijn, bestaat er überhaupt een wereld? De vele teksten van de verschillende wereld religies beschrijven wonderlijke plekken waar ontelbare goedgeleefde zielen oneindig voortleven. Terwijl de wezens in hel oneindig zullen lijden op de meest verschrikkelijke manieren. De Boeddhisten die de Zuiverland school praktiseren, hebben de overtuiging dat de Amitabha Boeddha je zal ophalen als je de naam van de Amitabha Boeddha reciteert met een pure geest. De diepste vertrouwen en devotie zullen de muren van angst doen instorten. Zuiverland Boeddhisme geeft een geest van openheid. Tja, dan heb je eigenlijk een stadium van anuttara samyak sambodhi bereikt, de volmaakte verlichting. Dat staat ook in de Amitabha Boeddha soetra.

Ik kan me nog herinneren dat ik een stukje tekst van Deniece Wildschut heb gelezen dat mij diep raakte.

Het is niet verwonderlijk dat er mensen zijn met claustrofobie, aangezien we ons leven lang binnen grenzen vertoeven. Bovendien zou je het ook als volgt kunnen bekijken: Als we geboren worden hebben we nog alle ruimte, maar met elke stap richting ons overlijden schuift er een muur achter ons mee. Die muur duwt ons richting de dood en we kunnen daar niet aan ontsnappen.

Memente Mori! Gedenk te sterven. Ik neem dit soms iets te letterlijk. Mijn diepzinnige contemplatie slaat dan over en roept bij angst op. Niet een angst voor het verliezen, maar de angst voor de pijn. Er vliegen soms afschuwelijke beelden door mijn geest, die mijn hart sneller doet kloppen. Ik voel de adrenaline pompen en mijn survival instinct gaat in overdrive! Pas dan realiseer ik dat ik een lange weg te gaan heb om Boeddha te worden.

Lees verder op Bodhitv

Shoot! #2: Occupy the present moment! (Artikel)

Mon, 06 May 2013 07:00:00 +0200

Tom Hannes is zenboeddhist, radioredacteur, theatermaker- en performer, individueel en groepsbegeleider, en schrijver van de boeken 'Zen of het konijn in ons brein', 'Let's get mythical' en 'De vijf gezichten van angst'.

In de rubriek Shoot! geeft Tom antwoord op al je levensvragen. Ook een vraag voor Tom?
Mail naar: bodhitv@bosrtv.nl

Vraag:
Ik heb leuk werk en ben gelukkig. Toch heb ik af en toe het verlangen om alvast met pensioen te gaan. Niet omdat ik niet wil werken, maar omdat ik alles graag in mijn eigen tempo zou willen doen. Hoe ga ik daarmee om?
~ S. 33 jaar, Amsterdam ~

Hopla. Je stelt hier een vraag waarover de hele mensheid zich al 5.000 jaar het hoofd breekt: “Hoe kunnen we ons brood verdienen zonder dat onze levenskwaliteit naar de haaien gaat?”

De hele Bijbel begint zelfs met die vraag. Meteen na een heel kort scheppingsverhaaltje wordt uitgelegd waarom wij 'in het zweet van ons aanschijn' moeten werken in plaats van in een pensioen-paradijs van Eden te leven. Ik ken de Bijbel niet uit het hoofd, maar ik herinner me niet dat er ook een oplossing voor gegeven wordt. Althans, niet in dit leven.

Ziet het er beter uit in het boeddhisme? Mja. Misschien. Maar laten we er geen doekjes om winden: ook het verhaal van het boeddhisme begint met een prins die als jongeman geen zin heeft om zijn baan als politiek leider op te nemen. Helemaal geen slechte baan in die tijd. Maar nee, hij laat nog liever alles achter om een werkloze bedelaar te worden. Hij doet niet veel meer dan mediteren, om voedsel bedelen en lesgeven aan wie daar zin in heeft. Die bedelaar noemen we vandaag 'de Boeddha'. In de hele geschiedenis van het boeddhisme prijzen kloosterlingen zich dan ook gelukkig: “Oef wij zijn ontsnapt aan dat ingewikkelde lekenleven, met al zijn familiale en professionele stress...”

Kunnen wij, als leken, uit deze hoek dan hulp verwachten? Je zou er haast wanhopig van worden. Ik herken me in jouw vraag. En ik moet toegeven dat mijn leven wat dit betreft ook niet altijd een toonbeeld van ‘zen gelijkmoedigheid’ is. Ik kan je hier hooguit meegeven wat ik daar zelf aan probeer te doen. Met vallen en opstaan.

Protestbeweging
We kunnen natuurlijk mediteren. In een boeddhistisch centrum, of een mindfulnesscursus volgen om onze stress te managen. En natuurlijk helpt dat. Maar volgens mij volstaat dat niet. Als we naar het leven van de Boeddha kijken, zien we dat hij in zijn tijd en op zijn manier ook nog andere dingen deed die ons kunnen inspireren.

Hij gaf bijvoorbeeld flinke kritiek op gangbare denkbeelden die hij onzinnig of schadelijk vond. Zoals kastenstelsels. Of religieuze offerrituelen. Ik zie het vroege boeddhisme graag als een bijzondere protestbeweging, die probeerde een goede balans te houden tussen meditatieve vredelievendheid en bruisende sociale vernieuwing. Onder andere door moedig 'prietpraat' aan de kaak te stellen en te tonen dat een ander leven mogelijk is.

Waanideeën
Het loont volgens mij de moeite om te onderzoeken met welke idiote ideeën wij in onze tijd zitten. Waarmee doen wij onszelf en de anderen de duvel aan, zodat ons leven en ons werk nodeloos ingewikkeld en druk wordt? Er zijn vast heel veel van zulke waanideeën. Maar deze vier lijken mij in elk geval mee te spelen:

“Ik moet het onderste uit de kan halen, productief zijn, mezelf professioneel maximaal verwezenlijken. Anders ben ik een loser.”
“Ik moet tegelijkertijd maximaal genieten, zoveel mogelijk interessante prikkels opdoen, zelf ook prikkelend zijn en veel consumeren. Anders ben ik boring.”
“Daarnaast moet ik ook nog eens kritisch zijn en tonen dat ik heel aparte ideeën heb, dat ik uniek ben, maar niet te uniek, want anders ben ik een weirdo.”
“En bij dit alles moet ik onophoudelijk goed in mijn vel zitten en stralen van energie, of ik ben een failure.”

Ik denk dat veel van onze werk- en leeflast kan worden verholpen als we beter leren omgaan met onze angst om een loser, boring, een weirdo of een failure te zijn. En dat kunnen we doen door het aloude schema van de vier edele waarheden te gebruiken:

Merk de last van die idiote ideeën op.
Merk op welke zinloze dingen die last je laat doen
Stop daarmee – om vanzelf een andere manier van zijn te laten bestaan
En richt je leven zo in dat het makkelijker is om in overeenstemming met die andere manier van zijn te handelen.

Bijvoorbeeld: duikt de angst om een loser te zijn op als je je werk niet helemaal kunt doen zoals je had gehoopt? Mooi, daar is alvast een gelegenheid om die angst beter te leren kennen. Wees een loser. En zie dan dat je dit overleeft. En dat er misschien niet zoveel verschil is met 'winnen' als we doorgaans geloven. Voel dat. In je lichaam. Ook dat is een heel belangrijke meditatievorm.

Is dat boring? Goed! Verveel je. Leer je te vervelen zonder dat je denkt dat je in een afgrond valt. Vul je je lege tijd op met allerlei prikkels? Ok. Hou er dan nu eventjes mee op. Eer de verveling als een toestand waarin iets nieuws kan opduiken. Net zoals je moet slapen, moet je je soms ernstig vervelen. Je zult zien dat er heel wat tijd vrij kan komen. En aandacht om te zien hoe het anders kan.

Wat je daarvoor nodig hebt is ook de moed om de weirdo te zijn die je bent. Pas je niet in het plaatje? Pas er dan niet in. Het ideaal dat ons door onze maatschappij wordt opgelepeld is te idioot voor woorden en steeds meer mensen hebben daar ontzettend last van. Er zijn weirdo's nodig om ervoor te zorgen dat het anders kan.

En aub: faal. Faal elke dag. Durf jezelf in de spiegel te kijken en te erkennen: hier is niets ideaals te zien. En zo is dat. Omarm je lasten en je angsten. Je bent een mens. Je hebt niet de keuze om in een volmaakte wereld te leven. Maar je hebt wel de keuze om je niet in de luren te laten leggen door idiote ideeën die vandaag in de mode zijn. Het boeddhisme is begonnen als een protestbeweging tegen onnodig leed. Misschien is het tijd dat we dat weer veel meer oppakken. Of zoals een Canadese boeddhistische groep onlangs lanceerde: Occupy the present moment!

Ook een vraag voor Tom? Mail naar: bodhitv@bosrtv.nl

Lees verder op Bodhitv

De Boeddha was hier (Artikel)

Thu, 02 May 2013 07:00:00 +0200

Verlichting vinden onder de bodhiboom is tegenwoordig niet zo makkelijk. De plek waar de historische Boeddha zijn eerste moment van verlichting vond is nu dagelijks bezaaid met toeristen. Is het een lege vorm van vermaak, of heeft het toch een functie? Fedde bezocht de vier belangrijke plekken uit het leven van de Boeddha.

Ga naar je lokale skatebaan, het bruggetje bij het winkelcentrum, of zelfs een vogelkijkhutje in een natuurgebied en je zult het geheid zien: ingekerfde namen van mensen. Gewoon om te laten weten dat ze er geweest zijn.

Kennelijk vinden we dat belangrijk. Net als dat we ook willen weten welke belangwekkende personen ons voorgingen op bepaalde plekken. De geboorteplek van Rembrandt, de plek waar een beroemdheid overleed – vaak zijn er bordjes die dit soort dingen aangeven. Vanuit een boeddhistisch oogpunt kan dit hele gebeuren wat leeg aandoen: al die plekken zijn veranderlijk en hebben geen intrinsieke bijzonderheid. Een boeddhistisch scepticus zou kunnen zeggen: ‘uiteindelijk is het toch allemaal leeg, er is geen plek en niemand die de plek bezocht’. Omgekeerd zou hij ook kunnen zeggen dat élke plek belangrijk is, omdat onze potentie tot ontwaken, onze boeddhanatuur, altijd bij ons is.

Pelgrimage
Maar goed, laten we eerlijk zijn: de meesten van ons hebben niet zo’n direct inzicht in de realiteit en kunnen nog wel wat handvaten gebruiken. Ik in ieder geval wel. Voor mensen die niet in staat zijn altijd en overal hun boeddhanatuur te zien, zijn er in het boeddhisme gelukkig genoeg oefeningen. Gerelateerd aan dingen uit de dagelijkse werkelijkheid, brengen die oefeningen ons tot het ontwikkelen van vertrouwen in het pad. Pelgrimage is één zo’n methode. In een oude Pali tekst raadt de Boeddha zijn volgelingen aan om vier plekken te bezoeken die met zijn eigen leven te maken hebben: zijn geboorteplek, de plek waar hij ontwaakte, de plek waar hij voor het eerst onderricht gaf, en de plek waar hij het uiteindelijke nirvana binnentrad.

Tastbaar
Al reizend door India in de afgelopen weken, heb ik die vier plekken bezocht. De eerste was Bodh Gaya. Zittend onder de bodhiboom, de plek waar de Boeddha ontwaakte (de oorspronkelijke boom staat er niet meer, het is het neefje daarvan), ben je omringd door toeristen en pelgrims. Mediterende monniken, lachende Thaise dames, mensen die eindeloos veel volledige buiging maken, Japanners die op de foto gaan, Japanners die met elkaar teksten reciteren, monniken die als gids fungeren en toespraken geven en mensen die er de monnikswijding ontvangen. Dat alles juist daar, omdat de Boeddha er zo’n 2500 jaar geleden het toppunt van inzicht bereikte en ontwaakte. Althans, dat is het verhaal, maar wel een verhaal dat meer tastbaar wordt, doordat er een daadwerkelijke plek is.

Dharma en Sangha
Na zijn Ontwaken, ging de Boeddha naar het Hertenpark in Sarnath, waar ik een week na Bodh Gaya aankwam. Nog steeds staat daar een grote Stoepa, tussen ruines van kleinere Stoepas en kloosters. De afstand tussen Sarnath en Bodh Gaya is immens, zeker omdat de Boeddha het destijds te voet aflegde. Hij ondernam deze voettocht, om zijn eerste leerlingen te onderwijzen. Je zou kunnen zeggen dat dit de plek is waar het Boeddhisme geboren werd. Hier onderwees Boeddha voor het de Dharma onderwezen en richtte hij de eerste Sangha op. Vergeleken met Bodh Gaya was het hier een stuk rustiger. Ongestoord kon ik om de Stoepa heenlopen en me erover verheugen dat we die Drie Juwelen – de Boeddha, Dharma en Sangha – hebben om op te vertrouwen.

Afscheid
Een belangrijk element van de Boeddhistische leer is vergankelijkheid. Ook de Boeddha zelf kon niet eindeloos in de wereld blijven. In Kushinagar ging hij het parinirvana in. Daar staat tegenwoordig ook nog een Stoepa, met in een gebouw ervoor een prachtig beeld van een liggende Boeddha. Het zal ook door vermoeidheid en het recente afscheid van een paar reisgenoten zijn gekomen, maar ik werd toch wel wat weemoedig als ik het overlijden van de Boeddha overdacht.

Stoepa monument in de buurt van Sarnath. Foto: Yusuke Kawasaki

Menselijk
Hoewel de Boeddha een grote naam is geworden, was hij oorspronkelijk ook gewoon mens en net als ieder van ons uit een moeder geboren. Net over de noordgrens van India, in Nepal, in de plaats Lumbini zag de Boeddha voor het eerst het daglicht en werd hij voor het eerst gewassen. Met mijn bezoek aan Lumbini maakte ik het cirkeltje rond. Na de andere plekken, die zo direct getuigden van de Boeddha’s grootsheid, was het voor mij wel weer een verademing me te bedenken dat zijn wortels ook gewoon menselijk waren.

Inspireren deed hij hoe dan ook zeker. Hij onderwees diepe wijsheid en ook praktische manieren om met elkaar om te gaan, gebaseerd op medemenselijkheid en mededogen. In zijn doen en laten moet hij op en top mens zijn geweest. Ik stelde me voor dat hij alles deed wat een gewoon mens doet, maar zonder er anderen mee te schaden. Dit overdacht ik toen ik in Shravasti liep, tussen de overblijfselen van het Jetavana klooster, ooit door Anathapindika aan de Boeddha en zijn Sangha geschonken. In dat redelijk verlaten oord stelde ik me voor dat de Boeddha aan het eind van zo’n veel te hete dag voor zijn hut op en neer liep om zijn benen wat te strekken.

Souvenirs
Van sommige van deze plekken heb ik iets – een steentje, een van de Bodhi-boom gevallen blaadje – meegenomen. En overal heb ik wel een aantekening in mijn dagboek gezet. Nu was niet alleen de Boeddha hier, maar ook Fedde. Het verhaal over een man van zoveel eeuwen geleden, die heel wijs was en die anderen zijn wijsheid onderwees, het verhaal over de gemeenschap die daaruit voortkwam en al eeuwenlang bestaat en diezelfde wijsheid weer doorgeeft, dat verhaal heeft voor mij een kapstok gekregen in de tastbare werkelijkheid. En daarmee wordt het voor mij ook iets makkelijker om te geloven dat ook ik het kan: ontwaken en ontwaakt leven. En ja, dat lukt ook vast wel in een vogelkijkhutje, op het bruggetje bij het winkelcentrum of op de skatebaan.

Lees verder op Bodhitv

De middenweg naar verlichting (Artikel)

Mon, 29 Apr 2013 07:00:00 +0200

Lastig hoor, dat interpreteren van boeddhistische teksten! Net als bij de bijbel kun je lang niet alles letterlijk nemen. Moet de boeddhistische leer dan meteen maar de prullenbak in? Harm balanceert zich een weg naar de oplossing.

Een van de eerste keren dat het me gebeurde, was na het horen van een lezing van Sogyal Rinpoche. Hij was overtuigend, maar zijn gedachtegang ervaarde ik ook als dwingend: het leven is onvolmaakt en die onvolmaaktheid kan worden opgeheven door het bewandelen van het achtvoudig pad van het boeddhisme. Als het waar is wat hij zegt, ging het door me heen, dan kan ik dus het beste mijn huis en vriendin verlaten, om op een berg te gaan mediteren.

Maar wat als het allemaal onzin is? Dacht ik meteen erna. Dat verlichting een farce is en mediteren een nog grotere tijdverspilling dan Jersey Shore kijken? Ik twijfel. Moet ik me nu vol overgaven op het boeddhisme storten of moet ik het boeddhisme met een of meerdere kritische argumenten bij het vuilnis zetten? Vertwijfeld, onzeker en gefrustreerd schipper ik sindsdien tussen die twee tegengestelde oplossingen.

Sutra tekstrol uit de 11e eeuw na Christus. Bron: Wikipedia

Christendom
Het gevoel dat dit dilemma veroorzaakt, brengt herinneringen naar boven van mezelf als jochie dat worstelde met de bijbel. Ik zat toen nogal in mijn maag met de vraag hoe je zoiets als het scheppingsverhaal of de 10 geboden nu eigenlijk moet interpreteren. Letterlijk of symbolisch? En als het symbolisch is, wat is dan de betekenis?

Dat duurde een paar jaar, maar ik vond mezelf te kritisch om iets met de bijbel te kunnen. Wel verlangde ik soms naar de rust en eenvoud die ik zag bij sommige christenen en naar de antwoorden die ze hadden op levensvragen die mij kwelden. En nog steeds zie ik het beeld van mijn christelijke oppas voor me, met haar grijze haren, die op een zwarte fauteuil in de serre aandachtig en rustig, gelukzalig bijna, de aardappelen schilt. Maar toch, al die beesten in de ark van Noach, dat leek me toch erg onwaarschijnlijk. En als dat niet klopte, dan zou de rest ook wel niet kloppen. Dat soort kritische gedachtes hebben me er uiteindelijk toe bewogen om het christendom de rug toe te keren. Ik zou het zelf wel ontdekken!

De ark van Noach. Bron Wikipedia

De aard van problemen
Maar nu zit ik weer met een soortgelijk probleem, dit keer met betrekking tot het boeddhisme. Gelukkig is met de tijd die is verstreken sinds mijn probleem met de bijbel ook raad gekomen. In navolging van psychologen en filosofen ben ik tot de ontdekking gekomen dat het ene probleem het andere niet is. Er blijkt namelijk een onderscheid te zijn tussen divergente en convergente problemen. Bij convergente problemen leiden verschillende pogingen om het probleem op te lossen steeds tot dezelfde oplossing. Dit in tegenstelling tot divergente problemen, waarbij de verschillende pogingen om het probleem op te lossen leiden tot radicaal uiteenlopende oplossingen.

Psychologen gebruiken de noties van divergente en convergente problemen om de (intellectuele) capaciteit van mensen te typeren en te meten. Mensen die goed zijn in wiskunde, logica en puzzels, scoren hoog op convergent. Mensen die de neiging hebben om een probleem vanuit verschillende invalshoeken te bekijken, worden getypeerd als meer divergente denkers.

Bij filosofen worden deze concepten gebruikt in discussies over de essentie of aard van problemen en hun oplossingen. Een fiets is een voorbeeld van een oplossing voor het convergente probleem op wat de beste manier is om snel van A naar B te komen op menselijke kracht. Het ontwerp van de fiets is in de loop der jaren dan ook nauwelijks veranderd.

Een voorbeeld van een divergent probleem is de vraag naar de beste manier van lesgeven aan kinderen. Stel, je zoekt naar een oplossing vanuit de overtuiging dat autoriteit en discipline belangrijk zijn. Als je de zaken vanuit dat uitgangspunt eens consequent gaat uitdenken, dan kom je tot de conclusie dat scholen moeten zijn als gevangenissen. Echter, een ander plausibel uitgangspunt is dat kinderen spelenderwijs het beste leren. Als je de zaken dan gaat doorberedeneren, dan kom je tot de slotsom dat scholen moeten zijn als speelplaatsen. En hoewel beide oplossingen volstrekt logisch zijn, zijn ze ook verkeerd.

Synthese
Divergente problemen moeten dan ook niet worden ‘opgelost’ maar getranscendeerd. Er moet een synthese worden gevonden tussen het kind vertellen wat hij moet doen enerzijds en het kind zelf laten bepalen wat hij doet anderzijds. Een goede leraar is dan niet als een gevangenisbewaarder of een speelkameraadje, maar overstijgt die tegengestelde ‘oplossingen’ voor lesgeven. In de geschiedenis zie je dan ook dat de visie op wat de beste manier van lesgeven is steeds verandert. Van studiehuis en tweedefase is er nu weer een roep om meer contacturen en kleinere klassen.

Mijn probleem omtrent de interpretatie van levensbeschouwelijke teksten, heeft alle kenmerken van een divergent probleem. Als oplossing zou ik mezelf vol overgave op het boeddhisme kunnen storten, met het risico dat ik over een paar jaar een dogmatisch rotzak ben, die in een oranje jurk zelfingenomen glimlacht naar al het lijden in deze wereld. Of ik kan heel kritisch zijn en het boeddhisme overboord gooien, met het gevolg dat ik over een paar jaar nog steeds niets van mijzelf of het leven begrijp. Op zoek dus naar een synthese.

En terwijl het zachtjes begint te regenen, bedenk ik me dat al mijn onzekerheid en frustraties over mijn eigen besluiteloosheid niet nodig zijn. Waarom zit ik mezelf zo de grond in te slaan? Ik hoef mezelf niet als een naïef kind vol overgave op het boeddhisme te storten, net zomin als dat ik het als een kritische oude zuurzak naar de prullenboek moet verwijzen. De juiste manier voor het lezen en interpreteren van een levensbeschouwelijke tekst, overstijgt die tegenstelling. En terwijl ik mijn frustraties over mijn eigen besluiteloosheid achter me laat, neem ik me voor om het boeddhisme kritisch, maar vol overgave te beoefenen.

Lees verder op Bodhitv

De zes Paramita’s deel 3: Verdraagzaamheid (Artikel)

Thu, 25 Apr 2013 07:00:00 +0200

Ben je net je relatie aan het onderzoeken aan de hand van de paramita’s, gaat het uit! Rianne laat zich echter niet kisten en gaat gewoon door met de derde paramita: verdraagzaamheid. Die blijkt heel handig bij knikkende knieën.

In de zomer ben ik begonnen met het onderzoeken van de Paramita’s. De eerste paramita van vrijgevigheid liet me zien dat je ondanks de moeilijkheden in je relatie open en oprecht kunt zijn. De tweede, die van discipline, geeft een extra zetje in je rug: dat je kunt vertrouwen op je eigen goedheid, de onveranderlijke natuur van wie jij bent. Hij haalt misschien het bloed onder je nagels vandaag maar ook hij heeft diezelfde natuur. Het tweede stuk staat nog maar nauwelijks op papier, als ik erachter kom dat de relatie waar ik in zit niet meer werkt. De manier waarop hij met mij om gaat is niet goed voor me. In oktober is het einde verhaal. Help, hoe moet dat nu met die derde paramita?

Verdraagzaamheid
De derde Paramita – Khanti - is die van verdraagzaamheid, ook wel geduld, en gaat o.a. over de manier waarop we met lijden omgaan. Khentin Tai Situ Rinpoche, Tibetaans boeddhistisch leraar, zegt dat we moeten ophouden met onze gevoelens te ontwijken. We moeten de pijn die we ervaren leren verdragen. We kunnen accepteren dat pijn nu eenmaal deel uitmaakt van ons leven. Het accepteren en ervoor zorgen dat de gevoelens ons niet uit het veld slaan. Heeft je vriend iets gedaan wat jou heeft gekwetst of waardoor je verschrikkelijk boos bent? Prima, wordt maar boos. Maar veroordeel jezelf niet. Wees vriendelijk naar jezelf en laat het er zijn. Al die gevoelens horen nou eenmaal bij het mens zijn. Door ons te realiseren dat iedereen lijdt worden we vriendelijker naar onszelf en naar anderen.

Thee en een koekje
Een leuke theorie dacht ik. Fijn dat ik open mag zijn en dat ik me mag voelen zoals ik me voel. Het feit blijft dat ik dag in dag uit hard mijn best blijf doen om nare gevoelens weg te drukken. Ik wil niet boos of verdrietig zijn. Ik wil het vaak niet voelen. Om al die gevoelens te voorkomen heb ik duizenden maniertjes gevonden om al dat lijden te ontwijken. Dus hoe doe ik dat dan, verdraagzaam en vriendelijk zijn?

Tijdens een lezing van Acharya Mathias Pongracz, leraar in de Shambhala-boeddhistische traditie, krijg ik een verhelderend voorbeeld. Hij zegt dat je gevoelens, zowel positieve als negatieve, moet uitnodigen alsof het je vrienden zijn. Ze bellen aan, je doet de deur open, laat ze binnen en biedt ze iets te drinken en een koekje aan. Dit kan je beste vriend zijn, een kennis die je alleen oppervlakkig kent of misschien is het een relatief onbekende. Ongeacht wat je van de personen in kwestie vindt, geef je ze iets te eten en drinken. Ze zijn je gasten en je zorgt goed voor ze.

Acharya Mathias Pongracz. Bron: Shambala Europe

Loslaten
Bij verdraagzaamheid hoort nog een tweede stap. Je gevoelens toelaten is één ding, maar het is niet de bedeling dat ze zich in je vastbijten. Dat zorgt er immers voor dat je nog meer gaat lijden. Daarom is het volgens de boeddhistische non Pema Chodron belangrijk om los te laten. “Als je begint bij het loslaten van de kleine dingetjes, zul je zien wat een enorme opluchting dat teweeg brengt. Je ontspant en maakt contact met de zachtheid en tederheid van je hart. Dat is waar ware vreugde vandaan komt.”

Lovesick
Vorige zomer heb ik iemand ontmoet waar ik tot januari alleen maar bevriend mee ben geweest. Door lange chat- en skypegesprekken hebben we ontdekt dat we elkaar stiekem best leuk vinden. Nu is het lente en ben ik nog steeds vrijgezel maar hopeloos verliefd. Ik heb mezelf nooit gezien als de typische lovesick teenager. Ik ben niet het type dat dag en nacht bij iemand wil zijn. Het idee dat ik iemand zo erg zou missen dat ik niet zou kunnen slapen. Dat ik snikkend op de bank zou zitten omdat ik zijn geur en omhelzing zou missen vind ik weerzinwekkend. Compleet onrealistisch. Zo ben ik niet, dacht ik.

Die illusie is compleet in diggelen gevallen toen ik terugkwam na een week met de jongen die mij knikkende knieën bezorgt. Ik word geconfronteerd met verliefdheid, eenzaamheid, verlangen en het feit dat ik hem mis. Allemaal gevoelens die ik niet van mezelf ken, die ik doodeng vind. Ik wil niets lever dan dat die gevoelens weg gaan want deze versie van mezelf vind ik maar niks.

Omarmen
Door het lezen en bestuderen van verdraagzaamheid wordt het me nu duidelijker dat ik door gevoelens weg te drukken alleen maar olie op het vuur gooi. Dat al die ontwijkingmanoeuvres mij niet gelukkiger maken. Ook al worden er een hoop emoties op me afgevuurd die ik niet ken, het maakt allemaal deel uit van het geheel dat ik ‘Rianne’ noem. Misschien had Acharya Mathias gelijk en moet ik alles wat op me afkomt gewoon uitnodigen als vrienden.

Overspoeld door gevoelens van geluk en verdriet denk ik terug aan de het moment dat ik met een geweldige vent hand in hand keek naar de ondergaande zon in San Francisco. Ik sluit mijn ogen, er rolt een traan over mijn wang en ik zeg tegen mezelf: “Wil je misschien wat drinken, en een koekje?” Ik haal nog eens diep adem en laat los.

Lees verder op Bodhitv

Hoe ver ga je voor je idealen? (Bodhitv)

Wed, 24 Apr 2013 13:29:33 +0200

Hoe ver ga je voor je idealen? Kunnen we begrip opbrengen voor Anders Breivik? Monique van der Werff onderzoekt het in haar voorstelling 'Hardliners'. Over idealen, begrip en vrijheid.

Monique van der Werff (28) is geboren in Haarlem. Ze diverse theateropleidingen. Haar televisiedebuut was bij Onderweg naar morgen met de rol van Suzy. Ze speelde de hoofdrol in de film Loverboy en Honeyz.

Een item door Anwar van Naerssen.

Bekijk het filmpje op Bodhitv

Boeddhistisch carrière maken (Artikel)

Mon, 22 Apr 2013 07:00:00 +0200

Veel biertjes tappen voor weinig geld. Heel gezellig allemaal, maar Ellie bedient de mens liever met iets zinvollers dan bier. Ze ontdekte onlangs het beroep van boeddhistisch geestelijk verzorger en interviewde Pieter van der Kulk.

Jarenlang heb ik één dag per week in een kroeg gewerkt. Ik verkocht er veel bier voor weinig geld. Omdat ik er goed van kon rondkomen was het eigenlijk de ideale bijbaan. Maar toch, geld verdienen door anderen dronken te voeren, het knaagde soms wel een beetje. ‘De mens bedienen’ is leuk, maar dan wel op een manier die meer voldoening geeft. Kan het boeddhisme daarbij helpen?

Juiste levensonderhoud
Het achtvoudige pad is een van de belangrijkste en bekendste leringen van de Boeddha. Je kunt dit pad zien als acht praktische hulpmiddelen die je helpen je lijden te verminderen en een goed leven te leiden. De vijfde stap op dit pad is de leer van het juiste levensonderhoud, oftewel de manier waarop je je geld verdient. Een beroep waarmee je anderen geen pijn of verdriet doet en waarmee je het milieu niet vervuilt is een voorbeeld van een boeddhistische topbaan. Maar ook je drijfveren zijn van belang. Deze moeten niet gericht zijn op materiële rijkdom, maar op het delen van liefde en compassie met anderen.

Een mooi streven, maar makkelijk is het niet om een baan te vinden die voldoet aan deze 'eisen'. Gelukkig start er in september dit jaar een nieuwe opleiding aan de VU die daar wellicht verandering in kan brengen. De masteropleiding Spiritual care aan de Vrije Universiteit bereidt je voor op het beroep van boeddhistisch geestelijk verzorger. In die rol begeleid je mensen in hun vragen naar zingeving en spiritualiteit, vanuit en op basis van een bepaalde geloofs- en levensovertuiging. Zo voeren boeddhistisch geestelijk verzorgers gesprekken gericht op zelfherkenning en ontplooiing, geven onderricht in de boeddhistische leer, organiseren vieringen en rituelen en begeleiden mensen in hun meditatie.

Gevangenissen
Geestelijk verzorgers kom je bijvoorbeeld tegen in gevangenissen. Hier kunnen gedetineerden naast een huisarts en tandarts ook een gesprek met een boeddhistisch geestelijk verzorger aanvragen. In de vier-delige radioserie Boeddha in de bajes vertelden drie ex-gedetineerden wat het boeddhisme voor hen in die tijd betekende. Veel gedetineerden zijn onbekend met het boeddhisme en willen graag leren mediteren. Ze vinden het prettig 'rust' in hun hoofd te creëren. Het boeddhisme helpt hen het verleden te accepteren en hun leven richting te geven. “Mediteren heeft me geholpen bewust te worden van mijn gedachtepatronen en hoe die mijn gevoelens bepalen. Vroeger dacht ik vaak: 'ik ben in een situatie gekomen waar ik niets aan kan doen'...daar ben ik toch iets anders tegenaan gaan kijken”, zo vertelt een van de ex-gedetineerden.

Twee gedetineerden in de film Dhamma Brothers, uit 2007

Aandacht en openheid
Ook ziekenhuizen, verzorgingshuizen en het leger heeft geestelijke verzorgers in dienst. Pieter van der Kulk heeft zelf jarenlang als humanitaire geestelijk verzorger in het leger gewerkt. Nu werkt hij met veteranen en hun familie. Tijdens een lang gesprek legt hij me uit welke rol het boeddhisme in zijn werk speelt. “Ik merk dat ik stiller ben geworden. Ik zoek bewust de stilte op in een gesprek, om te laten gebeuren wat er gebeurt. Maar ook om beter te kunnen luisteren. Ik ben stil in plaats van advies te geven. Het allerbelangrijkste is gewoon aandacht, liefde en openheid, zonder meteen te oordelen. Je geeft mensen daarmee het gevoel van: 'ik ben er voor jou'. Niet doen, maar zijn, dat is waar het voor mij om draait.”

Gelijkwaardig
Naast stilte noemt Pieter van der Kulk een tweede boeddhistisch element dat zijn werk als geestelijke verzorger heeft beïnvloed: het ontwikkelen van compassie. “Compassie is, simpel gezegd, van 'joh, ik ben bereid met jou een stukje op te lopen en om aan te horen hoe jouw leven is, wat je ervan vindt, en waar je tegenaan loopt.' Soms vertel ik iemand dan ook iets uit mijn eigen leven, hoe ik tegen dingen aankijk, wat ik heb beleefd en waar ik ben uitgegleden. Dat maakt het volkomen gelijkwaardig. In zulke gesprekken groei ik zelf ook, want ik word ook bevraagd. Je kunt niet buiten schot blijven. Omdat je allebei de stap waagt je te openen, deel je het moment écht samen. En die openheid delen, dat is fantastisch! Je zit dan niet op het niveau van de woorden, maar op hart- en buikniveau. Dat voel je onmiddellijk terug. Dan is er synchroniciteit. Het kan dan over de suiker in de koffie gaan, het onderwerp is irrelevant, je voelt dat er verbinding is.”

Dan lacht Pieter en vertelt hij dat het gevoel van verbinding niet altijd aanwezig is. Soms verloopt het gesprek niet zoals hij hoopt. “Dan ga je teleurgesteld en mokkend naar huis. Dan ben ik weleens boos op mijn eigen onvermogen. ….Maar daar is het meditatiekussentje goed voor. Accepteren dat het vandaag niet zo lukt. Dat is gehechtheid die je van je af moet leggen.”

Het lijkt me prachtig als je in je werk zoveel openheid, stilte en compassie met anderen kunt delen. Volgens mij is dit een van die zeldzame beroepen waarmee je zowel jezelf als anderen werkelijk gelukkig kunt maken. Een betere vorm van juist levensonderhoud kan ik me niet voorstellen!

Spreekt het beroep van geestelijke verzorger je aan?
De VU start in september 2013 de nieuwe masteropleiding: spiritual care. Zie de website voor meer informatie.

Lees verder op Bodhitv

Op pad met Trix: Alles over niets (Artikel)

Thu, 18 Apr 2013 07:00:00 +0200

Goed nieuws en slecht nieuws. Het slechte: er bestaat geen vrije wil. Het goeie nieuws is dat het niet uitmaakt. Volgens het principe van nondualiteit hoeven we zelfs niet te mediteren, omdat we van onszelf al verlicht zijn. In de film Alles over niets krijgt dit idee handen en voeten. Trix was aanwezig bij de première.

Een jonge vrouw staat peinzend voor haar kledingkast. “Wat zal ik vandaag nu weer eens aandoen?” Gaat het door haar heen. En: “Ik heb ook niets om aan te trekken!” Als haar vriend binnen komt, vraagt ze hem om raad.”Euh, dat roze bloesje?” oppert hij. “Dat heb ik al zo vaak aangehad!” Niet uit het veld geslagen wijst hij een willekeurig truitje aan. “Hè nee, laat ook maar!” Reageert ze geïrriteerd.

Het moment
Het publiek lacht. De scène op het witte doek is herkenbaar. Ook voor mij. Nog geen uur geleden stond ik zelf wanhopig in mijn kast te graaien. De vloer was bedekt met afgekeurde truitjes. Toen de bel mijn veel te vroege date aankondigde, raakte ik in de stress. Gedachten dat ik er niet leuk genoeg uit zou zien en visioenen dat alles mis zou gaan vulden mijn hoofd. Geen moment was ik bezig met het huidige moment te ervaren.

Omringd door familie en vrienden van de acteurs en de filmmakers zit ik even later in één van de zalen van theater Tuschinski in Amsterdam. Ik ben aanwezig bij de première van ‘Alles over niets’, een film van Robert van den Broek en Paul Smit. Vooraf aan de film vertellen de regisseurs over hun passie voor de Indiase advaita filosofie, die de basis is geweest voor deze film. Gedurende twee jaar zijn ze bezig geweest om de pittige en soms abstracte materie te vertalen naar begrijpelijke scènes uit het dagelijks leven.

Geen twee, dus één
Via een gesprek tussen regisseur Paul Smit en Arold Langeveld, een kenner op het gebied van het nondualiteit krijgen we de filosofie uitgelegd. Volgens de advaita zienswijze hebben we geen vrije wil, bestaat het ‘ik’ niet en hoeven we zelfs niet te mediteren om verlicht te worden. We zijn al verlicht. Het enige dat tussen jou en de verlichting staat is het idee dat je dat niet bent. Ook een illusie zijn het ik-gevoel en de ik-gedachten die ons brein produceert. Die maken dat het lijkt alsof je een ik-je bent. Zoals Einstein, één van de beroemdheden die worden geciteerd op de website over nondualiteit al zei:

“De mens ervaart zichzelf, zijn gedachten en gevoelens als iets wat van de rest is afgescheiden, een soort optisch bedrog van zijn bewustzijn."

Fragmenten uit het leven van een aantal jonge mensen komen voorbij. Zo zien we een van de personages worstelen met frustraties op het werk, een ander met onzekerheid in de liefde en iemand die zichzelf wakker houdt met piekeren. Niet heel spannend zou je zeggen. Echter, tussen deze scènes door krijgen we korte reflecties op de voorafgaande situatie. We zoomen als het ware uit en tegelijkertijd in op de eeuwenoude advaita filosofie, dat letterlijk ‘geen-twee’ betekent.

Muppets
Maar als we dan toch allemaal één zijn, waar komt dat gevoel van afgescheiden zijn dan vandaan? Volgens regisseur Paul Smit wordt dat veroorzaakt door onze ‘piekergedachten.’ Paul Smit vergelijkt de gedachten met de twee oude mannetjes Statler en Waldorf van de muppetshow. Vanaf hun balkonnetje geven zij voortdurend commentaar. In werkelijkheid leveren wij ook de hele dag door commentaar, op onszelf én anderen. We oordelen, we maken anderen verwijten dat ze het anders hadden moeten doen, we creëren doemscenario’s over de toekomst of blijven hangen in spijt over het verleden.

Statler & Waldorf Bron: Wikipedia

Op zoek naar rust proberen we van alles om van die muppets af te komen. Maar volgens het principe nondualiteit hoef je helemaal niets te doen. Alles gaat zoals het gaat. Welk moment je ook probeert te beïnvloeden: het kan nooit anders zijn dan het nu is. Je gedachten verschijnen slechts en dan gaan ze weer. Volgens de regisseurs moeten we het leven zien als een spel of een theater. De aarde is dan het podium en wij de acteurs. Een inzicht dat ontspannend kan werken, dat gepieker en ‘je ergens druk om maken’ krijgen ineens een andere dimensie voor mij.

Galileo
Misschien dat dit soort ideeën nogal verpletterend kunnen zijn als je er voor het eerst over hoort. Toen Galileo Galilei zei dat de zon in plaats van de aarde het middelpunt van het heelal was, ontstond er immers ook een golf van ontkenning en weerstand. Maar na afloop van de film valt er weinig verplettering te bespeuren. Ik spreek een aantal bezoekers en die zijn razend enthousiast. Ook mensen die niet met dit onderwerp bekend zijn, vinden het prima te volgen. “Het in- en uitzoomen houdt je wakker”, krijg ik te horen. Als ik om kritiek vraag, blijft het stil.

En wat wordt met deze nieuwe inzichten gedaan? De reacties zijn uiteenlopend: “De film is een cadeautje! Ik heb geleerd vanavond de dingen op zijn beloop moet laten. Het leven overkomt je en door los te laten komt het vanzelf goed.” Een jonge vrouw herkende zich in het tobben over kleding en biecht op: “Wellicht dat het een dag of twee verschil maakt, maar ik denk dat ik me altijd wel zorgen zal maken daarover.” Iemand anders zegt: “Het blijft hetzelfde. Alleen is het geen kwestie meer van winnen en verliezen maar gewoon spelen en ervaren”.

Via twitter vraag ik de dag erna aan Guido Weijers, die ook een klein rolletje heeft in de film, hoe hij nondualiteit in zijn leven integreert. Zijn antwoord paste in 140 tekens, maar dekt perfect de lading: ‘Dat integreer ik niet. Dat integreert zichzelf... Dat gebeurt gewoon;-)

Bekijk de trailer van Alles over niets

Lees verder op Bodhitv

Laat de weerstand varen (Artikel)

Mon, 15 Apr 2013 07:00:00 +0200

“Heel even vroeg ik me nog af of ik gek was geworden, maar ik gaf toch gehoor aan mijn impuls. Acht dagen later had ik mijn droombaan op een boot.” Weerstand is leuk als je geen griep wilt krijgen, maar verder is het nergens goed voor, ontdekte Noelle. Tenzij je het vervolgens weer loslaat. Dan gebeuren de gekste dingen.

Een tijd geleden werkte ik in een guesthouse in Tefé, een klein plaatsje aan de Amazone rivier van Brazilië. Dat klinkt misschien als een droom, maar de werkelijkheid was anders. Het werk bestond uit vervelende huishoudelijke klusjes en dat alles in een opgefokte sfeer van boze mensen. Ook kon ik voor geen meter overweg met het vijfjarige dochtertje van de eigenaresse. Dagelijks liet ze me weten dat ik niet in haar huis mocht wonen. Het enige beetje warmte dat ik daar wel vond ontnam ze me, door de dieren met wie ik graag knuffelde bij me weg te houden. Ik begreep er niks van.

Waarom koos ze juist mij als vijand? Ik zat er toch meestal heel stilletjes en ongeroerd bij? Mijn hoofd raakte overstelpt met oordelen naar dit meisje toe, maar ach, zolang ik het niet uitsprak zou er toch niks van merken. Dacht ik.

Weerstand
Op een dag sloeg er iets om in mij. De pijn van het oordelen werd me te veel en dus liet ik mijn verzet tegen haar gedrag los. In plaats daarvan bekeek ik dit kindje met een open blik, zonder verwachting. Nog geen minuut later vloog ze mij om de hals en zette ze haar manipulatieve spel om in het vragen van kusjes (anders mocht ik de trap niet af). Het leek alsof ze de ruimte had gevonden te veranderen, net als ikzelf.

Enkele weken voor deze gebeurtenis volgde ik in São Paulo een lezing van Sri Prem Baba, een spiritueel leraar uit Brazilië. Hier kwam het onderwerp weerstand uitvoerig aan bod. “De mate waarin je lijdt is gelijk aan de hoeveelheid weerstand die je geeft”, sprak hij. Aan deze uitspraak moest ik weer denken, na de opmerkelijke omslag in mijzelf en het meisje. Door mij te verzetten tegen haar gedrag, waren wij allebei bezig met lijden. Maar als die weerstand zoveel lijden veroorzaakt, waarom doen we dit dan toch? En hoe maak je het verschil tussen wel of geen weerstand bieden?

Sri Prem Baba

Droombaan
Na vier weken in Tefé was ik mijn werk behoorlijk zat. Wanhopig staarde ik vanuit een balkonnetje uit over de haven, en bedacht ter plekke mijn eigen droombaan. Heel even vroeg ik me nog af of ik gek was geworden, maar ik gaf toch gehoor aan mijn impuls: ik rende een passagiersboot op en vroeg in mijn inmiddels redelijke Portugees of ik Engelse les mocht geven aan de bemanning. Acht dagen later was ik aangenomen.

Sri Prem Baba zegt: “Wanneer je accepteert wat er gebeurt, verdwijnt de weerstand.” Dit werd mij duidelijk toen ik de opluchting voelde met zo’n droombaan in het vooruitzicht. Met gemak aanvaardde ik het feit dat ik nog een hele week in het guesthouse moest werken. Ik hield energie doordat ik mijn weerstand tegen het werk had laten varen. En wat wilde het verbazingwekkende geval? Ik begon het leuk te vinden! Een week later had ik bijna moeite afscheid te nemen van dit comfortabele leventje.

Controle
Een ander aspect van weerstand is controle. Als je een onaangenaam geluid hoort, kun je dit als stoorzender ervaren en keihard willen dat het er niet is. Je probeert controle uit te oefenen op de situatie, wat volstrekt zinloos is. In meditatiecentra komt het voor dat ik bacteriën ‘hoor’ rondvliegen door het kuchen van mensen. Plaatsvervangend hoop ik dat andere mensen zich daar niet aan storen. Vervolgens besef ik dat ik hierdoor zelf in gedachten beland. Als ik de nutteloosheid daarvan opmerk wordt mijn meditatie aanzienlijk makkelijker. Sri Prem Baba zegt dan ook terecht: “Wanneer weerstand verdwijnt, verdwijnt lijden, en kun je de waarheid van je hart beleven.”

Oordelen
In India leerde ik dat weerstand zich ook kan uiten in oordelen over jezelf, anderen of situaties. Wanneer je oordeelt over jezelf, accepteer je niet hoe je op dit moment bent, en dat doet pijn. Het is roeien tegen de stroom in. Oordelen gaan altijd over het verleden, aangezien het onmogelijk is om te oordelen wat er in exact het huidige moment plaatsvindt. Zodra je het bedenkt is het beoordeelde alweer voorbij, maar houd je het verleden in tact. Wanneer je je oordelen laat varen, verandert er vaak van alles, omdat het heden een kans krijgt zich te ontplooien.

Paradox
Weerstand laat zich ook zien als spanningen in het lichaam. Zo werd ik eens wakker met belachelijke krampen in mijn schouder. Voorzichtig probeerde ik een spiertje te ontspannen, maar daarvan werd de pijn ondraaglijk. Op dat moment was het loslaten van spanning dus pijnlijker dan het loslaten daarvan. Sri Prem Baba zegt daarover: “Wanneer je het slechte recht in de ogen kijkt, zul je zien dat het slechts een verdediging is tegen de ervaring van pijn.” Door te verkrampen beschermde ik mezelf tegen meer leed, terwijl het tevens de oorzaak ervan was! Hoe meer weerstand je hebt gegeven, hoe pijnlijker het is om daar weer uit te komen, lijkt het.

We gebruiken weerstand omdat we denken dat het iets oplost in de huidige situatie. Maar hoe harder we dit volhouden, hoe meer lijden we veroorzaken bij onszelf en anderen. Wanneer er acceptatie voor in de plaats komt, krijgt de situatie de ruimte om te veranderen. Weerstand draagt dus een groot paradox in zich: wat je ermee wilt bereiken, komt vaak vanzelf naar je toe wanneer je het laat varen.

Lees verder op Bodhitv

Always another side (Artikel)

Thu, 11 Apr 2013 07:00:00 +0200

Lees verder op Bodhitv

Bodhitv - Wake up

Het verschijnen van de Meester (Artikel)

Boeddha tussen de hipsters (Artikel)

Mediteren op hardloopschoenen (Artikel)

Firma Hier & Nu (Artikel)

My first Buddha (Bodhitv)

Radiocolumn: Guan. Denken over de dood (Artikel)

Shoot! #2: Occupy the present moment! (Artikel)

Vraag: Ik heb leuk werk en ben gelukkig. Toch heb ik af en toe het verlangen om alvast met pensioen te gaan. Niet omdat ik niet wil werken, maar omdat ik alles graag in mijn eigen tempo zou willen doen. Hoe ga ik daarmee om? ~ S. 33 jaar, Amsterdam ~

De Boeddha was hier (Artikel)

De middenweg naar verlichting (Artikel)

De zes Paramita’s deel 3: Verdraagzaamheid (Artikel)

Hoe ver ga je voor je idealen? (Bodhitv)

Boeddhistisch carrière maken (Artikel)

Op pad met Trix: Alles over niets (Artikel)

Laat de weerstand varen (Artikel)

Always another side (Artikel)

Vraag:
Ik heb leuk werk en ben gelukkig. Toch heb ik af en toe het verlangen om alvast met pensioen te gaan. Niet omdat ik niet wil werken, maar omdat ik alles graag in mijn eigen tempo zou willen doen. Hoe ga ik daarmee om?
~ S. 33 jaar, Amsterdam ~