Gelenek olduğu üzere, öncelikle sözcüğün yerleşik sözlüklerimizdeki anlamlarına göz atalım:

Genel Türkçe Sözlük‘te, “tüketmek” sözcüğü üç anlam içeriyor:
1 . Kullanarak, harcayarak yok etmek, bitirmek, yoğaltmak:
“Titreyen elleri baş ucundaki sürahiye gide gele içindeki suyu tüketmişti.”- E. E. Talu.
2 . Güçsüzleştirmek, bezdirmek.
3 . Yürüyerek aşmak, bitirmek.

Türkçe Sözlük‘te, benzer anlam çerçevesine ulaşmak olasıdır:
1. Kullanarak, harcayarak yok etmek, bitirmek, yoğaltmak: “Eski çağlarda insanlar ailece üretir, ailece tüketirlermiş.” -İ. Selçuk. “Bir ömrü salt yazıyla uğraşarak bitirip tüketeceğim kimsenin aklına gelmemişti.” -Ç. Altan.
2. Güçsüzleştirmek, bezdirmek: “Gurbet canlıyı candan düşürür, tüketir.” -F. Baykurt.
3. Yürüyerek aşmak, bitirmek: “Kış sabahlarının kış akşamlarının Ankara yollarını birlikte tüketirler.” -A. Ağaoğlu. “..sağı solu kolaçan ederek ilk tepeleri tüketti.” -A. Sayar.

Görüldüğü gibi incelediğimiz sözlüklerde tüketmek sözcüğünde “herhangi bir yemeğin, besin maddesinin yenerek bitirilmesi” anlamı verilmemiştir. Öyleyse, neredeyse herkesin dilinde yer etmeye başlamış bu anlama nasıl ulaşıldı?

Sanıyorum, modern dünyada, Batı’ya eklemlenen büyükşehir kültür hayatında, taşralı halkın dilindeki sözcükler pek yavan kullanımlar olarak görülmektedir. Herhangi bir yiyecek maddesi artık yenerek bitirilmez, tüketilerek bünyemize katılır. Neredeyse her gün şuna benzer örnek kullanımlar duymaktayız:

• “Sağlıklı bir hayat için bol su tüketin.”
• “Haftada bir bakliyat tüketmeniz gerekir.”
• “Bizim çocuklar hiç balık tüketmiyorlar.”

Günümüzde su “içilen”, yiyecekler “yenen” gıdalar olmaktan çıkmış durumdadır. Bu kirlenmenin en önemli nedenleri, modern beslenme uzmanlarının öngördükleri yapay çeviri dilidir. Sağlıklı beslenme ve diyet kitaplarının, televizyon programlarının gözde sözcüğü “tüketmek”tir. Çok sayıda olumsuz çağrışımı olan bu sözcüğün başrolde olduğu her türlü basılı ve görsel ortamın sağlıklı yaşam gibi olumlu bir etkinliğin çerçevesinde gerçekleştirilmesi ise çok daha ilginçtir.

Halkımızca son raddeye gelmiş durumlar için çok kullanılan güzel bir sözümüz vardır. Bu yazının sonunu bağlamak da bu söze düşer belki: “Tükettiniz beni!”

Popüler kültürün en çok yaslandığı teknik, sayısız görsel imgenin üst üste bindirildiği, böylece alımlayıcının görsel algısının aynılaştırıldığı; alıcının kitleden yığına dönüştürüldüğü bir süreçtir. Sanırım biz bu süreci en çok günümüz popüler müziğinde yaşıyoruz. Şarkıların video kliplerini, Batı’da kısa film estetiğine ulaşmış bu fragman estetiğini, basit bir sunum aracı olmaktan çıkarıp şarkıyı taşıyan bir bütüne ulaştırmaya çalışıyoruz. Sonuçta, herhangi bir albümün bütün şarkılarına yönelmektense, videoklipleri izlemekle yetiniyoruz.

Mustafa Ceceli’nin “Dön” adlı şarkısını dinliyorum. Sözleri Sezen Aksu’ya ait şarkıda önemli bir anlatım bozukluğu var. İşin tuhafı, bu bozukluğun giderilmesi, prozodiye aykırı olmadığı gibi, dinleyiciyi rahatsız edecek bir ses dizgesini de içermiyor.

Hemen fark ediliyor tabii: fidan ekilmez, dikilir. Bu şarkının yazılma süreci boyunca, kim bilir kaç kişi bu sözleri duymuş, üzerinde düşünmüş ve yeniden değerlendirmiştir. Çok sayıda zihnin algısından geçtiği halde, neden bu anlatım aksaması düzeltilmez? Sanırım bunda, Sezen Aksu’ya bunun bir yanlış olduğunun belirtilememesi önemli bir rol oynuyor. Mustafa Ceceli’nin usul yorumunun şarkının bütününe yönelik bir beğeni oluşturması da mümkündür ve gerçekleşmiştir. Bu durumda şarkının sözleri de değerlendirilemez olmaktadır.

Ferhat Göçer, “cenneti değişmem saçının teline” derken de aynı hatayı yapıyordu. Şarkıyı her söylediğinde, hata yapmaya devam etmektedir. Peki ne yapılmalı? Sanırım çözüm, acemisinden ustasına, hemen her şarkı sözü yazarının iyi bir edebiyat okuru olmasından geçiyor. Ben kendi payıma, şarkı sözü yazarından düzenlemeleri yapanlara; yorumculardan imaj yöneticilerine kadar herkesin dil konusunda duyarlı olmasını bekliyorum.

Şarkının nalmes tarafından yapılan çevirisi:

Kitaplar, kişinin entelektüel ve sanatsal beğeni gelişiminin kilometre taşlarıdır. İşte Sevda Ateşten Gömlek de benim için Türkçe şiire açılan önemli bir kapı oldu. Günlerim, gecelerim Türkçenin bu arı duru, birbirinden güzel lirik şiirlerini okumakla geçti. Şiirleri kimi zaman yüksek sesle okur, şaire hayranlığımı gizleyemezdim. Bugün, bu kitap sayesinde, çevremin de desteklemesiyle, şiire ve Nâzım Hikmet şiirine çok şanslı bir başlangıç yapmış olduğumu düşünüyorum.

Sonraki yıllar, Nâzım’ın yaşamı, siyaset anlayışı, Türkiye’de yaşadıkları, aşkları ve elbette şiiri üzerine okumalarla geçti. Hemen bütün eserlerini lise çağlarında okumuştum. Kimi bir solukta okunan eserlerindeki anlamsal derinlik, gelenekten modernliğe açılan yenilik arayışları hep ilgimi çekti. Her Nâzım okumamda, evrensel olana giden yolda geleneğin gücünü gördüm. Uzun yıllar sonra, Mayakovski ile Konstrüktivist ve Fütürist akımları incelediğimde, Nâzım Hikmet’in şiirde gerçekleştirdiği büyük dönüşümün bu topraklardan beslenen ana kaynakları beni gönendirdi.

Bu kişisel deneyimi, Nâzım’ın sayısız güzel şiirinden bir örnekle bitirmek istedim. 3 Mart 1963 günü aramızdan ayrılan büyük şairimizi, sevgiyle, saygıyla ve hasretle anıyorum.

Şarkının optimum level tarafından yapılan çevirisi:

Mumcu, hayatını çağdaş bir Türkiye Cumhuriyeti için aydınlanmaya harcamıştı. Bugün pek çokları tarafından fütursuzca kullanılan yarı-aydın tanımını o yapmıştı: “Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olunamaz.”

Üzerinden 17 sene gibi uzun bir süre geçince, yeni kuşak gençlerin Uğur Mumcu ölçeğinde bir değerli insanı tanıması zorlaşıyor. Kaybedilen her değer, hayatımızdan da götürüyor. Farkına varmak, bilinçlenmek, aydınlanmayı ve Cumhuriyet değerlerini ödenecek en ağır bedel pahasına savunmak gerekiyor. Bu her şeyden önce, insan olmamızın bir gereğidir. İşte bu nedenle, her 24 Ocak’ta Uğur Mumcu ve onun temsil ettiği büyük düşünce yeniden ve taptaze anımsanmalı; insanlar yaşadıkça..
Kendi sözcükleriyle Uğur Mumcu’ya kulak verelim:

Uğur Mumcu’nun araştırmacı gazetecilik anlayışı, Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı (um:ag) ile yepyeni, dinamik, gözüpek gazetecilerin yetişmesine katkıda bulunmaya devam ediyor.

ABD’de 2009 yılında sıkça kullanılan ve artık Amerikalıların duymak istemediği kelimeler arasında, ABD Başkanı Barack Obama’nın adının arkasına getirilerek üretilen kavramlardan internetteki sosyal paylaşım sitelerinin popüler kelimelerine, geçen yıla damgasını vuran sözcükler bulunuyor.

ABD’de her yıl geleneksel olarak yayımlanan, o yıl içinde fazlaca ve anlamını aşan şekilde kullanılan kelimeler belirlendi.

Lake Superior Devlet Üniversitesinin 1975 yılından bu yana hazırladığı ve bu yıl 35′incisi yayımlanan “Kraliçenin İngilizcesinde Yanlış Olduğu, Gereğinden Fazla Kullanıldığı ya da İşe Yaramadığı İçin Yasaklanması İstenen Kelimeler Listesi”ndeki (List of Words to be Banished the Queen’s English for Mis-use, Over-use and General Uselessness) 2009′un “itici” kelimeleri şöyle:

-ABD Başkanı Barack Obama’nın soyadına ek koyarak oluşturulan tüm sözcükler, artık Amerikalıların duymaktan sıkıldığı kelimeler arasında bulunuyor. Örneğin “Obamanomics, Obamanation, Obamafication, Obamacare, Obamalicious, Obamaland”… Üniversite açıklamasında, “Biz de artık ‘Obamayeter’ (Obamaenough) diyoruz” denilerek, konuyu ironik bir dille eleştiriliyor, ama bir yandan da yeni bir Obama ekli kelime türetilmiş oluyor.

-Bu yılın yasaklanması istenen kelimelerinden bir diğeri sıkça kullanılan “tweet” (cıvıldamak) ve ondan türeyen “tweetaholic, retweet, twitterhea, twitterature, twittersphere” gibi diğer sözcükler… Bu sözcüğün fazlaca kullanımı nedeniyle anlamını yitirdiği düşünülüyor.

-Yılın, artık insanların duymak istemediği başka bir kelimesi, özellikle sosyal paylaşım sitelerinde kullanılan “friending” (arkadaşça) ve “unfriending” (düşmanca)…

-Listeye göre, İngilizcede “uygulama” (application) sözcüğünün kısaltılmışı olan “App” de artık insanların sıkıldığı “sürgünlük” kelimelerden…

-Kötü bir ekonomik yılın ardından, ekonomik “jargon”lardan olan “bu ekonomik dönemde” (in these economic times) ifadesi, mali varlıklarda kullanılan popüler terim “toksik varlık” (toxic assets), yine ekonomik terimlerden “kaybedemeyecek kadar büyük” (too big to fail) ve Obama’nın da ekonomiyi canlandırma paketiyle alakalı projelerini açıklarken kullandığı “kürek hazır” (Shovel-ready) ifadesi, artık 2010′da “yeri olmayan ve duyulmak istenmeyen” kelimeler arasında.

-Politikacıların bolca kullandığı “şeffaflık” (transparent/transparency) sözcüğü de yasaklanması istenenler listesinde.

-Üst düzey yetkililerin pozisyonunu tanımlamak için medya tarafından kullanılan bir metafor olan “czar”, yılın diğer eskimiş kelimesi.

-Cep telefonuna cinsel mesajlar gönderilmesi anlamındaki “sexting” kelimesinin kullanımı da özellikle gençlere yönelik tehlikeli bir eğilim olması yönünden istenmiyor.

-Eğitimde kullanılan “öğretilebilir an” (teachable moment) sözcüğü de yasaklanması istenenlerden.

-Yine özellikle ekonomide kullanılan “canlandırma” (stimulus) sözcüğünün de anlamını aşan şekilde kullanıldığı düşünülüyor.

-İki veya daha fazla erkek arasında cinsellik içermeyen yakın ilişki anlamında kullanılan “bromance”, yılın diğer “sürgüne gönderilmek istenen” sözcüklerinden.

-”Rahatlatıcı” (‘chillaxin’) kelimesi de “itici sözcükler” arasına girdi.

Eski LSSU Halkla İlişkiler Direktörü Bill Rabe ve arkadaşlarının ilk olarak 1975 yılında yayımladığı “sürgüne gönderilen kelimeler” listesi, her yıl aday gösterilen binlerce kelime arasından seçiliyor.