Breinlogs - Blogs over psychologie, gedrag en hersenonderzoek

Het blanke ras, out of the blue

Mark Nelissen — Mon, 10 May 2010 11:37:39 +0200

“Dag meneer. Ik heb uw blog gelezen over de standaardinstelling van de mens. U vergelijkt ons zomaar met een computerinstelling die je kan terugzetten in default. Neem me niet kwalijk, maar ik vind dat nogal grof. Wij zijn als mensen toch wel wat meer dan dat, vindt u dat nu zelf ook niet? Ik verwacht wel geen excuses van u, maar ik wilde dit toch even kwijt.” De dame tegenover mij in de trein had me herkend. De neiging bekroop me om haar nors toe te snauwen en dingen als ‘beeldspraak’ en ‘grapje’ voor de voeten te gooien. Maar vermits ze een toegewijde EOS-lezer is, smeerde ik een laagje charme over me heen, ontplooide een glimlach en probeerde toch vriendelijk wat te zeggen over ‘niet letterlijk te nemen’ of zoiets. Ze had duidelijk al evenveel lentes geteld als ik, of – aan de groeven in haar gezicht te zien – eerder herfsten. En mensen op onze leeftijd moet je vriendelijk behandelen.

“Wel euh…” begon ik, maar ze onderbrak me meteen. Een vrouw, remember? “U eindigde uw blog met een vraag, namelijk waarom wij blank zijn, terwijl u een heel pleidooi hield voor het feit dat de mens in essentie zwart is. Gaat u daarover een blog schrijven? Ik zou wel eens willen weten… wat gaat u schrijven? En wanneer verschijnt dat? En…” haar woorden raasden samen met de trein door het landschap. De trein stopte nu en dan aan een station, zij niet. De wetten van de vrouwelijke monoloog getrouw, stroomde haar verbale waterval verder en merkte ik dat ze in feite mijn blog aan het herhalen was. Nu eens peinzend van ‘hoe zat het ook weer’, dan weer kijvend voor mijn reductionistische visies die altijd kwamen boven drijven en altijd maar die seks (dus ze las de andere blogs ook!) en soms belerend om mij uit te leggen wat ik had neergepend. Gelukkig zaten we alleen in de wagon, wat meteen het probleempje opriep waarom ze tegenover mij was komen zitten, er waren nog banken genoeg – eens een blogje over plegen, later.

Ik maakte gebruik van een fractie van een seconde waarin ze naar adem hapte om iets te zeggen. “Kijk, die blanke huid, daar zijn nog veel onzekerheden over…” begon ik, “Ja ja, gaat u verder” onderbrak ze me. “… maar we beginnen steeds meer te denken dat Darwin reeds op het goede spoor zat…” waarna ze zich ontpopte als een interviewer eerste klas, zoals onze wagon.

Zij: Laten we beginnen bij het begin. U schreef dat we al één tot twee miljoen jaar geleden onze vacht afgooiden, dat we toen zwart waren als bescherming tegen de zon – melanine was de stof, juist? – maar wanneer schakelden we dan over op blank?
Ik: We kunnen dat niet zeker stellen vermits de kleur geen fossiele resten achterlaat, maar hoogstwaarschijnlijk gebeurde dat na de uittocht van de mens uit Afrika, onze wieg, enkele tienduizenden jaren geleden dus. Die migratie gebeurde in noordelijke richting, weg van de verzengende zon. Homo erectus had dat eerder al gedaan, maar over zijn kleur weten we niets. Ik spreek dus alleen over onze soort. De mens is gedurende de laatste tienduizenden jaren verspreid over de hele wereld. De juiste datering is nog onderhevig aan discussie omdat men beroep doet op verschillende wetenschappelijk technieken, maar voor ons verhaal hier is dat niet belangrijk. Onthouden we dat de mens naar minder zonnige gebieden trok.
Zij: Dus had hij geen melanine meer nodig om zich te beschermen?
Ik: Toch niet continu. Het mechanisme om zich met een kleurstof in de huid te beschermen tegen zonnestralen bleef bestaan, kijk maar naar de bruinbakkers op het strand. Maar ‘niet meer nodig hebben’ is niet voldoende om het verlies van de zwarte kleur evolutionair te verklaren. Een veel gebruikte theorie – die ikzelf jarenlang aan mijn studenten heb voorgelegd – stelt dat de donkere huid een probleem werd in de noordelijker, dus zonarmer gebieden omdat ze ons te veel afschermde van de zon. Daardoor kon moeilijker vitamine D worden gemaakt, en die is, zoals de definitie van ‘vitamine’ stelt, noodzakelijk voor een goed functioneren van ons lichaam. Dus zorgde de evolutie voor een blanke huid, zonder barrière tegen de zon, om ons voldoende vitamine D te bezorgen. Die visie werd onlangs nog gestaafd met de bevinding dat zwarten die in ons land wonen, een probleem hebben met de aanmaak van vitamine D.
Zij: Ach zo, bedankt voor deze uitleg. Gaat u daar een blog over maken?

Ik: Oh, wacht even, ik begin nog maar hoor. Want die visie is recent onderuit gehaald. Dat is zo met wetenschap. Zekerheden kunnen plots beginnen wankelen. Die uitleg van de vitamine bleek overdreven. Het probleem van een zwarte huid is niet zo groot als men dacht. Daar kan de verklaring niet liggen. We moeten hoogstwaarschijnlijk terugkeren naar de idee van onze goeie ouwe Darwin die in zijn latere werken stelde dat mensenrassen ontstaan zijn door seksuele selectie.
Zij: Begint u nu weer over seks? Nu was u eens ernstig!
Ik: ’t Is niet wat u denkt! Sorry! Seksuele selectie is een mechanisme van de evolutie, zoiets als natuurlijke selectie maar met andere stuwende krachten.
Zij: Natuurlijke selectie ken ik al: levende wezens verschillen van elkaar in vele opzichten en sommige zijn wat beter aangepast aan hun omgeving, waardoor ze meer kansen hebben op overleving en voortplanting en dus hun betere genen kunnen doorgeven; daardoor zullen die genen zich meer verspreiden in de volgende generaties en verandert de soort stilaan. Juist?
Ik: (applaus) Proficiat! Alleen zou ik niet enkel over ‘soort’ spreken, maar populatie: ook een groep organismen kan stilaan veranderen door natuurlijke selectie. Wel, in het systeem van natuurlijke selectie is de omgeving de stuwende kracht, het milieu. Dus de temperatuur, zonnestralen, hoeveelheid voedsel, water, parasieten, noem maar op, alle mogelijke dingen in de omgeving van een levend wezen die in de loop van honderdduizenden jaren bepaalden in welke richting de populatie, of de soort, veranderde. Nu, bij seksuele selectie wordt de richting aangegeven door het andere geslacht. Zeer fundamenteel beschouwd is dit eigenlijk hetzelfde, maar toch verschillend genoeg om een aparte benadering te krijgen.
Zij: Kan u dat niet illustreren, want ik vind dit nogal vaag.
Ik: Euh… denk bijvoorbeeld aan onze huismus. Het mannetje van dit sympathieke vogeltje verschilt duidelijk van het wijfje: hij heeft zwarte veertjes op zijn kop, keel en borst, zij is onopvallend en vrij egaal van kleur. De zwarte oppervlakte bij meneer, dus het aantal zwarte veren, verschilt van man tot man, de ene is wat zwarter dan de andere. Mevrouw mus geeft duidelijk de voorkeur aan een man met meer zwart om de vader van haar kindjes te worden. Maar dat is niet altijd zo geweest. Ooit, heel heel lang geleden, waren er mussen – zijzelf spreken liever van musachtigen – waarbij de mannetjes nog geen zwarte tooi hadden. Vrouwtjes maakten hun keuze op basis van andere dingen die we niet kennen. Er waren natuurlijk wel mussenheren met een iets donkerder kleur, met wat meer zwart dan de andere. Geen mus die daarnaar kraaide, dat is variatie zoals we die altijd bij levende wezens zien. Maar dan, out of the blue, deed zich een merkwaardig voorval voor.
Zij: Spannend!
Ik: Er verscheen een mussenvrouw die, zuiver door toeval, een erfelijk bepaalde voorkeur had voor mannen die wat meer zwart gekleurd waren. Ze viel gewoon op donkere kerels en liet de bleekscheten links liggen. Telkens als zij een nest eieren uitbroedde, was de vader van het donkere type, met wat meer zwarte veertjes dan de andere mannen. Dat zou de geschiedenisboeken niet halen, ware het niet dat de jongen die uit deze eieren kwamen aan genetische correlatie deden…
Zij: Hé? Spreek dan toch maar liever over seks hoor...
Ik: … dat wil zeggen, dat ze twee eigenschappen van hun ouders overerfden: zwarte veertjes enerzijds en de voorkeur voor deze veertjes anderzijds. Dat is belangrijk, want op die manier koppelden ze de genen voor deze eigenschappen voor de verdere toekomst aan elkaar: het gen voor de veren bij mannen plus het gen voor de voorkeur bij vrouwen. Die toevallige verandering bij hun moeder out of the blue werd dus verspreid, al haar dochters lonkten naar donkerder mannen, en al haar zonen waren donkerder mannen. Die zonen en dochters plantten zich ook voort, en gaven beide de twee gekoppelde genen door aan de kleinkinderen, die aan de achterkleinkinderen enzovoort.
Zij: Het gevolg is dus dat die eigenaardigheid van die eerste moeder wordt verspreid, tot… ja tot wat?
Ik: Tot de voorkeur voor mannetjes met zwarte veertjes gemeengoed is geworden, en het ontbreken van die voorkeur stilaan is weg geselecteerd.
Zij: Leuk, maar ik volg niet meer helemaal. De vogeltjes die geen voorkeur hadden voor donkere kerels plantten zich toch ook voort?
Ik: Zeker, maar ze worden generatie na generatie steeds meer verdreven door de vogels die de zwarte voorkeur wél hebben. De verklaring hiervoor is dat hun koppeling van genen (zwart + voorkeur voor zwart) meer kans op succes biedt doordat de selectie gericht is! Gericht in de zin van zwarte veren bij de mannen. Bekijk het een beetje als favoritisme, ze zoeken elkaar op. De vogels zonder zwarte veren of voorkeur hiervoor, plantten zich willekeurig voort, zonder gericht te worden en dat wordt op de lange duur afgestraft, ze worden overdonderd door de andere.
Zij: Dat volg ik nog niet helemaal, maar ik begrijp de grote lijnen wel. Ik zie nu ook waarom hier sprake is van seksuele selectie: het is in de partnerkeuze dat de selectie wordt doorgevoerd, het zijn de wijfjes die de mannetjes in de zwarte richting duwen, en niet het klimaat, het voedsel of wat dan ook. OK, sorry dat ik u een viespeuk vond met al die seks. En toch, dit is een mooi verhaal, met een mooi einde, maar het begin ervan zit me dwars. Waarom zou een wijfje out of the blue nu een voorkeur gaan ontwikkelen voor een mannetje met zwarte veren? Toeval zegt u, maar zo zouden er honderden verschillende voorkeuren kunnen ontstaan. Stel dat een ander wijfje geïnteresseerd is in groene veren, en ander in rode poten, nog een ander in weet ik veel…
Ik: Daar hebt u een punt, een erg belangrijk punt waarmee de biologie lang geworsteld heeft. Het grote verschil tussen die zwarte veren en de groene veren, of de rode poten… is dat de zwarting een aanwijzing is voor de hoeveelheid testosteron in het bloed van meneer. Hoe meer de mussenman dit mannelijk hormoon aanmaakt, hoe dominanter hij is, hoe gemakkelijker hij in een competitie met andere mannen kan winnen en dus meer voedsel bemachtigen, dus hoe beter zijn genen zijn die doorgegeven zullen worden aan de kindjes. Zwarter is hier een teken van sterker, gezonder en dus beter als vader. Uw groene veren zouden deze link met goede genen niet hebben, toch niet bij mussen, en dus minder kans hebben om de race te winnen.

Zij: I’ve got the picture. Maar neem me niet kwalijk, we waren wel begonnen over mensen die hun zwarte kleur verloren in de loop van de evolutie. Ze werden bleek, de andere richting uit dan uw mussen.
Ik: Het principe blijft hetzelfde. Op bepaalde plaatsen waar onze voorouders leefden ontstond een toevallige voorkeur out of the blue voor een partner met minder pigment, én die voorkeur was genetisch bepaald – als dat niet zo zou zijn, hebben we te maken met een cultureel verschijnsel, mode zeg maar en dat kan elk jaar veranderen. Nee, de voorkeur moet in de genen zijn neergeschreven, en vermits evolutie erg veel tijd neemt is de kans reëel dat zoiets gebeurt. In onze contreien groeide generatie na generatie een voorkeur voor partners met minder melanine in de huid. In Afrika kon zo een voorkeur geen succes betekenen wegens de brandende zon, maar bij ons wel. Even toevallig zou dit ook niet kunnen gebeurd zijn, en waren u en ik zwart.
Zij: En heeft dat ook iets te maken met hormonen?
Ik: (neem denkbeeldige hoed van het hoofd en druk hem tegen de borst) Weerom gebiedt de wetenschappelijke eerlijkheid me om te stellen dat dit nog een vraagteken is. Hadden mensen een voordeel om te kiezen voor bleekscheten? Welk voordeel? We kunnen gissen, bijvoorbeeld dat iemand met minder melanine meer vitamine D aanmaakt en dus gezonder is. Zoals ik eerder zei is dit maar een klein effect, maar in de zeer lange tijd die de evolutie neemt om dingen te veranderen, kan dit toch voldoende zijn om te scoren. Dan zou dus een blanke huid op een betere gezondheid wijzen. En zou de voorkeur voor blank in ons gebied kunnen verspreiden. Onze voorouders werden dus bleek in een tijdspanne van duizenden jaren. Maar we hebben bewijzen nodig om die gezondheidsfactor met zekerheid te kunnen aannemen, hopelijk komen die nog.
Zij: Geldt dat ook voor andere verschillen tussen rassen?
Ik: Zeker, de vorm van het gezicht, de kleur en structuur van het haar, lichaamsgrootte, noem maar op. Al die dingen kunnen veranderen binnen een populatie indien er een seksuele selectie plaatsgrijpt. De kans dat dit gebeurt neemt toe wanneer die variërende dingen een link met genen hebben, of gezondheid. Zo kunnen we verklaren dat wij meestal geen krulhaar meer hebben, de Aziaten zwart en sluik haar en spleetogen hebben, en ga zo maar door.
Zij: Bestaan er dan nog wel rassen? Mensen zijn dus niet in essentie verschillend van elkaar?
Ik: Toch wel, er bestaan natuurlijk rassen, ook al zegt men tegenwoordig dat dit niet zo is. Er zijn geen grote genetische verschillen tussen de ‘rassen’ maar om van een ras te kunnen spreken is dat ook niet echt nodig. Veel hangt af van wat je onder een ras verstaat. In feite moet er sprake zijn van uiterlijke en genetische verschillen. Die bestaan natuurlijk wel: een zwarte verschilt van een blanke qua kleur, neusvorm, krulhaar en dat zit in zijn genen. Maar die genetische verschillen zijn kleiner dan de variatie binnen een groep blanken of binnen een groep zwarten. Dus heeft het niet veel zin om rassen van elkaar te onderscheiden alsof het verschillende soorten zijn, dat leidt tot discriminatie. Zo komen we terug bij de visie van Darwin: hij wilde seksuele selectie gebruiken om aan te tonen dat alle mensen één soort vormen, allen gelijk aan elkaar. Voor hem was dit essentieel om argumenten tegen de slavernij te kunnen aanbrengen. Hij had natuurlijk gelijk.
Zij: Gaat u dat allemaal in uw blog schrijven?
En de brave dame begon terug aan haar eigen woordentrein. Ze had te lang moeten luisteren. Mijn verhaal werd herhaald, eigen bedenkingen toegevoegd, haar familie kwam aan bod, alle leden! En maar ratelen en tateren. Ik ben een halte vroeger uitgestapt.

www.ch-darwin.eu

Religie meten?

Johan Van der Vloet — Fri, 07 May 2010 16:03:53 +0200

Over religie wordt soms nogal ongenuanceerd gesproken en zeker over ‘gelovigen’. Mensen – ook een aantal wetenschappers – lijken de mensheid op te delen in gelovigen en niet gelovigen, en deze laatste worden niet zelden meer realiteitszin en zelfs intellectueel inzicht toegedicht. Ook in heel wat psychologische studie spreekt men van ‘gelovigen’ of religieuze populaties zonder verdere nuances.

De bekende godsdienstpsycholoog Gordon Allport had dit in de jaren 50 van vorige eeuw al gezien. Hij maakte een onderscheid tussen intrinsieke en extrinsieke religiositeit. Intrinsiek beleefde religie beïnvloedt het hele leven: hoe men zich gedraagt, beslissingen die men neemt, de levenswijze... Ze heeft een positieve invloed op mentale gezondheid. Extrinsieke religie zou dan veeleer een utilitaire religie zijn. Men gebruikt deze met andere woorden als een middel om dingen te bekomen maar ze beïnvloedt niet de gehele persoon en diens leven. Maar het onderscheid blijft vaag.

David M. Wulff ontwikkelde daarom een tweedimensioneel schema met 4 polen waarbinnen hij de vier grote houdingen t.o.v. religie definieert. De vier polen of dimensies geven vier basishoudingen aan t.o.v. religie. ‘Literal affirmation’ staat voor de letterlijke interpretatie van bijbelverhalen en geloofsfeiten en staat als dusdanig dicht bij fundamentalisme. Het tweede kwadrant, ‘literal disaffirmation’, wordt gevormd door hen die eveneens de religie letterlijk interpreteren, maar deze interpretatie verwerpen. ‘Restorative interpretation’ staat voor wat Ricoeur de 'seconde naïvité' heeft genoemd: een poging om de objecten van het religieus geloof zo te herinterpreteren, dat men toch kan blijven spreken van een transcendente realiteit. De ‘reductive interpretation’ tenslotte is het radicaal afwijzen van elke religieuze referentie.

Het schema van David M. Wulff.

Dirk Hutsebaut en zijn medewerkers van het Center for the Psychology of Religion werkten een nieuwe concept uit voor het meten van religie: de Post-Critical Belief Scale (PBC) of postkritische geloofsschaal. Aan de hand van interviews werd uitgezocht hoe mensen omgaan met geloof en ongeloof. Op basis van kwalitatieve en kwantitatieve analyse ontstaan zo vier profielen van religieuze houdingen: orthodoxie, relativisme, externe kritiek en tweede naïviteit.

De loop van hun onderzoek heeft Hutsebaut en zijn medewerkers ertoe gebracht deze religieuze dimensies te bezien als cognitieve stijlen, zodat ze uiteindelijk tot de vier genoemde zijn gekomen. Zij gebruiken deze schaal om de relatie te bekijken tussen de vier dimensies en waardenpatronen van mensen. De onderzoeksgroep ontdekte ook dat bij mensen die transcendentie aannemen en mensen met een sterk symbolisch vermogen, religie geassocieerd wordt met positieve gevoelens. Bij mensen die de bijbelse teksten of dogma’s letterlijk opvatten, overheersten negatieve gevoelens.

In een recent onderzoek van Jessie Dezutter werd dit bevestigd. Ze deed onder meer onderzoek bij chronische pijnpatiënten. Daaruit bleek de wijze waarop men met religie omgaat, van doorslaggevende aard voor de coping van depressie en pijn is. “Zo hebben we kunnen aantonen dat wie zich ‘letterlijk’ aan de religieuze teksten houdt (“het staat zo in de bijbel dus is het zo”) of omwille van het letterlijk lezen de teksten net verwerpt, meer kans heeft op depressieve gevoelens dan wie symbolisch omgaat met religie” zegt ze.

Dat geldt overigens ook voor maatschappelijke waarden, zoals tolerantie. In tegenstelling tot wat sommigen suggereren, zijn gelovigen over het algemeen veel toleranter en zetten ze zich meer in voor sociaal welzijn dan niet-gelovigen. Het criterium is de tweede naïviteit, die overeenkomt met de zgn. ‘restorative interpretation’ van Wulff, die duidt op de meest gezonde en volwassen vorm van geloof en spiritualiteit. Deze houding is het resultaat van een herinterpretatie van zingeving, transcendentie, religie en spiritualiteit na de toets van de realiteit.

Ook bij mensen die zich niet-gelovige noemen is dit het criterium: als zij dit doen omdat zij de religieuze teksten en dogma’s letterlijk interpreteren, heeft dat een negatieve invloed op hun welbevinden en maatschappelijk engagement. Zij ontwikkelen blijkbaar een niet–religieuze spiritualiteit die hen helpt zin te geven aan wat hen overkomt. Statistisch is deze groep echter vrij klein. In de meeste gevallen blijft religie een rol spelen.

Het zou dus best kunnen dat, net als bij cognitieve en emotionele ontwikkeling die gebaseerd zijn op rijping van hersenstructuren en waarbij bepaalde zones in het brein actief zijn, zijn pendant heeft in religieuze ontwikkeling. Ook hier kan je spreken van een religieuze zone in de hersenen die ontwikkeld moet worden in wisselwerking tussen de cognitieve en emotionele structuren van de hersenen enerzijds en de omgeving anderzijds, in dit geval: de bestaansvragen waarmee een mens zich geconfronteerd ziet.

Religie is dus veel complexer dan men op het eerste zich denkt. Een veel betere vraag dan of je al dan niet gelovig bent luidt dan ook: hoe geloof je? Vanuit psychologische hoek is religieuze ontwikkeling nog onderbestudeerd. Ze verdient meer aandacht, omdat ze, zoals blijkt uit onderzoek, kan helpen om niet enkel het psychische welzijn te verbeteren, maar ook meer tolerantie en compassie kan bevorderen. Het is waar dat ‘slechte’ religie gevaarlijk is, maar ‘goede’ religie helpt zeker. Zeg dus nooit meer zomaar ‘gelovige of ongelovig’…