Jotare Dhaiba

गीतको कथा- ‘आज भेडाबाख्रा कता लाने’ (गणेश रसिक)

2025-06-01T16:01:00.006+05:45

२०२४ सालमा बनेको सांगीतिक समूह लेकालीको नेपाली संगीतमा अलग्गै स्थान छ। खासगरी लोकगीत र राष्ट्रिय गीतको सिर्जनामा यो समूहको विशिष्ट योगदान छ। यसका संस्थापकमध्येका हुन् गायक, संगीतकार र गीतकार गणेश रसिक। जसको ७८ वर्षको उमेरमा २०८२ जेठ १८ गते निधन भएको छ। उनी पाँच वर्षदेखि प्रोस्टेट क्यान्सरबाट पीडित थिए।

भोजपुरबाट इलाम हुँदै २०२३ सालतिर काठमाडौं पसेका थिए रसिक। मञ्जुल, रामेश, रायनसँग भेट भएपछि त्यसबेला उनीहरूले राल्फा समूह गठन गरेका थिए। साहित्यकार पारिजात पनि रहेको सो समूहले समूहगत गीत गाउँथ्यो। पछि राल्फा छाडेर उनी लेकाली समूहमा आबद्ध भए। त्यसमा हिरण्य भोजपुरे, उर्मिला श्रेष्ठ, नवीनकिशोर राई, शशि भण्डारी, रसिक लगायत थिए।

पछिल्लो समय लेकाली अस्तित्वमा देखिँदैन। समूहमा रहेका सदस्यहरूले समूह भंग गरेको जनाएका पनि छैनन्। रसिक भन्छन्, ‘समूह फेरि सक्रिय हुने सम्भावना अब छैन।’ कतिपयले बीचैमा समूह छोडे। हिरण्य र उर्मिला अमेरिकामा छन्। रसिक भने अझै पनि संगीत र साहित्यमा क्रियाशील छन्। लेकालीले सिर्जना गरेका गीतहरूमध्ये ‘आज भेडाबाख्रा कता लाने’ गीत पनि एक समय धेरैको मुखमा झुन्डिन्थ्यो।

त्यो गीत कसरी जन्मियो? २०७३ भदौको कुनै दिनको भेटमा गीतकार/संगीतकार रसिकले यसरी सुनाएका थिए:

सांगीतिक समूह लेकालीको जन्म हुनुअघि नै यो गीत ०२३ सालतिर लेखेको हुँ। त्यसबेला मेरो उमेर २० वर्षजति थियो होला। धेरैले यसलाई लोकगीत भने पनि यो लोक स्वादलाई समेटेर बनाइएको मात्रै हो।

भोजपुरको छिनामखुमा जन्मिएको हुँ म। गाउँमा भेडाबाख्रालाई बस्तीबाट लेकतिर खरबारी भएको डाँडातिर चराउन लगिन्थ्यो। त्यहाँ गोठाला साथीहरू जिस्किँदै आज भेडाबाख्रा कता लाने भनेर गफिन्थ्यौं। बाल्यकालको त्यही पृष्ठभूमिलाई लिएर पछि यो पनि गीत हुन सक्छ भन्ने लाग्यो। थपथाप गरेर गीत बनाएँ। गीतमा स्थानीयता र आफ्नोपन झल्काउनमा सचेत थिएँ।

त्यतिबेला निकै थोरै गीत लेख्थें। संगीतको त्यति ज्ञान पनि थिएन। अभ्यास गर्दागर्दै आफैंले सिकेको हो। अहिले पनि शास्त्रीय संगीत जानेको मान्छे परिएन। सानोमा हारमोनियम र बेन्जो बाजा बजाउँथें। घरमा सांगीतिक वातावरण राम्रो थियो। बुवा दार्जिलिङ पढ्नुभएको र साहित्य-संगीतमा रुचि भएकाले त्यस्तो वातावरण बनेको थियो। स्कूलमा पढ्दा दार्जिलिङका संगीतप्रेमी सरहरूसँगको सरसंगतिले संगीतको मोहनी लाग्दै गयो।

काठमाडौं आएपछि २४ सालमा ५-६ जना मिलेर लेकाली समूहको गठन गर्‍यौं। समूहमा हिरण्य भोजपुरे, उर्मिला श्रेष्ठ, निर्मला श्रेष्ठ, नवीनकिशोर राई, तीर्थ शेरचन, न्हुच्छेबहादुर डंगोल, शशि भण्डारी र म थियौं। त्यसको एक वर्षपछि ‘आज भेडाबाख्रा कता लाने’ सहितका केही गीत रत्न रेकर्डिङ संस्थानबाट डिस्क रेकर्डमा निस्कियो।

रेडियोमा बज्न थालेपछि गीतको लोकप्रियता बढ्दै गयो। राम्रो प्रतिक्रिया पाइयो। कलेजहरूको वाषिर्कोत्सवमा कार्यक्रमका लागि बोलाउन थाले। बाटोमा हिँड्दा कलेजका केटीहरूले ‘ल हेर, भेडाबाख्रा आए’ भनेर हामीलाई जिस्क्याउँथे। हामी रिसाए जस्तो गर्थ्यौं। तर, गीत चलेरै त्यस्तो प्रतिक्रिया आएको बुझेर रमाइलो लाग्थ्यो।

२०२५ सालमा लेकालीले पहिलो पटक ‘छहराको गीत’ भन्ने कार्यक्रम पुलिस क्लबमा आयोजना गर्‍यो। त्यो कार्यक्रममा ‘मलाई प्यारो लाग्छ लहरा पहरा छहराको देश’, ‘आज भेडाबाख्रा कता लाने’ लगायतका १४ वटा गीत प्रस्तुत गर्‍यौं।

संवादको ढाँचामा आएको यस्तो किसिमको गीत नेपाली संगीतक्षेत्रमै यही नै पहिलो होला जस्तो लाग्छ। केटा र केटीबीचको युगल गीतहरू त पहिले पनि थिए। तर, केटा र केटाबीचको संवादको ढाँचामा यस्तो गीत बनेको थिएन।

यो गीत श्रोताहरूमा कतिसम्म भिजेछ भने, त्यसपछिका वर्षमा अरु धेरै गीत ल्याए पनि त्यसयताका ४० वर्षलाई यिनै पुराना गीतले खाइदिए। त्यतिका वर्ष गाएका गीत र गरेका सिर्जनाको त अर्थै रहेन। त्यसपछि त्यो खालको गीत पनि सिर्जना गरिएन।

साथीहरू आआफ्नै व्यवहारमा बाँधिएकाले अहिले लेकाली समूह छ कि छैन भन्ने अवस्थामा छ। समूह फेरि सक्रिय होला भन्ने आशा अब कमै बाँकी छ। समूहका सदस्यमध्ये केही त बितेर गइसके। कार्यक्रम गर्दा श्रोता अझै पनि पुरानै गीत सुन्न रुचाउँछन्।

अहिले म आफ्नै हिसाबले संगीतकर्ममा एक्लै लागिरहेको छु। गीत र संस्मरण पनि लेख्ने गर्छु। लेकालीबाट करिब एक सय वटा गीत रेकर्ड भएर आए होलान्। ती सबै इतिहासको पाटो भएर बस्नेछन्।

-----------------

गीत: आज भेडाबाख्रा कता लाने

ए है
है!

आज भेडा-बाख्रा कता लाने ?
खरबारी डाँडा

यता ल्याऊ न
बोका भाग्छ

काटी खाऊँ न
माया लाग्छ

बरी लै …

हामी त जोर भाइ छँदै छौं
मन भएर पनि एक्लो छौं

घरबार आजै बसाऊँ न
साइँली र माइली फकाई ल्याऊँ

ए है,
है!

सिन्दूर र पोते छँदै छ
मायाको चिनो लगाइदिऊँ

त्यतिले आउन नमाने
घरबारी समेत लेखेर दिऊँ

ए है,
है!

स्वरः गणेश रसिक र हिरण्य भोजपुरे
रचना / संगीतः गणेश रसिक

भाषा विवादबारे प्रदीप नेपालसँगको त्यो संवाद

2025-05-07T12:35:00.011+05:45

साहित्यकार, वामपन्थी नेता एवम् पूर्वमन्त्री प्रदीप नेपाल हामीमाझ रहेनन्। पार्किन्सन रोगबाट पीडित उनको ७१ वर्षको उमेरमा वैशाख २३ गते निधन भयो।

विगतमा नेकपा एमालेबाट राजनीति गरेका उनी २०५१ सालमा सूचना तथा सञ्चारमन्त्री र २०६३ सालमा शिक्षा तथा खेलकुदमन्त्री बनेका थिए। पछिल्ला वर्षहरूमा राजनीतिमा निस्क्रिय रहेका उनी साहित्यमा क्रियाशील थिए।

भूमिगत जीवनमा सञ्जय थापाको नामबाट कलम चलाउने उनका उपन्यास, कथा, संस्मरण गरी दुई दर्जनभन्दा बढी कृति प्रकाशित छन्।

नेपाली वर्णविन्यास सम्बन्धी विवाद उत्कर्षमा पुगेकों समयमा मैले उनीसँग २०७३ भदौमा भेटेरै संवाद गरेको थिएँ। सरकारका मन्त्री र विभिन्न निकायले गिजोलेको भाषाबारे पूर्वशिक्षामन्त्रीको नाताले उनको मत बुझ्न कुराकानी गरेको थिएँ।

त्यस वेला अनलाइनखबर डटकममा प्रकाशित संवाद उनीप्रति श्रद्धासुमन स्वरूप ब्लगमा टाँसेको छु।

एक समय तपाईं पनि भाषा आन्दोलनका अभियन्ता, अहिले भइरहेको भाषा विवादलाई कसरी हेरिरहनुभएको छ?

– भाषा कानूनद्वारा बाँधिने र निर्देशित हुने कुरा होइन। फलानाको पालामा यस्तो थियो, फलानाको समितिले यस्तो गरेको थियो भनेर भाषा बन्ने होइन। भाषामा अहिलेको गञ्जागोल देखेर अब चाहिँ मलाई भाषा मात्र हैन, हाम्रो देश बिगार्ने ठूल्ठूला मान्छे हुन् भन्न गाह्रो लाग्न छोड्यो।

हो, म पनि एउटा आन्दोलनको अभियन्ता हुँ। २०२७/२८ सालतिर राल्फाले थालेको ह्रस्व आन्दोलनमा लागेको थिएँ। सबै ह्रस्व लेख्नुपर्छ भन्ने त्यो आन्दोलनको आग्रह थियो। त्यतिबेला त मजा नै लाग्यो। तर, त्यसले मलाई अहिलेसम्म पनि धोका दिइरहेको छ। लेख्ने क्रममा कुन ह्रस्व र कुन दीर्घ भन्नेमा भ्रम हुन्छ। अहिले सम्झिँदा गल्ती गरिएछ भन्ने लाग्छ। भाषा कुनै लहडले परिवर्तन हुँदैन। भाषा परिवर्तन गर्दा त्यसलाई समाजले अनुमोदन पनि गरेको हुनुपर्छ।

तर, परिवर्तन गर्नेहरूले सरलीकरणका लागि यसो गरेको भन्छन् नि?

– पछिल्लो समय मलाई प्रज्ञा-प्रतिष्ठानमा बोलाएर हेमाङ्गराज अधिकारी सरहरूले यसमा लागिदिनुपर्‍यो भन्नुभयो। त्यहाँ लाग्नुपर्ने कुरा के छ भन्ने मैले त बुझ्दै बुझिनँ।

हो, भाषालाई सरलीकरण गर्नु आवश्यक हुन्छ। तर, सरलीकरण गर्दा पनि एउटा मर्यादामा गर्नुपर्छ। क्लिष्ट बनाएर झन् अन्योलमा पार्ने होइन।

पठनपाठनलाई सिर्जनात्मक र सरल बनाउने भन्दै संयुक्त अक्षरको खुट्टा काट्न थालियो, ञ, ण, व, श, ष जस्ता वर्ण नचाहिने भन्दै हटाइएको छ, दीर्घ लेखिँदै आएका शब्दलाई ह्रस्व लेख्न थालिएको छ। विद्यार्थीले सजिलो मानेर सिक्न थालिसके रे। यस्तो अवस्थामा नयाँ नियम त सबैले मान्नैपर्ने होला नि !

– त्यो उहाँहरूको पेलाइ हो। विद्यार्थीलाई त करकाप गरे पनि नयाँ नियम सिकाइएला। यही पढ्, नत्र फेल गर्दिन्छु भनेपछि उसले करले पनि पढ्छ।

म जस्तो स्वतन्त्र र आम प्रयोगकर्तालाई फेल गर्न त कोही आउँदैन नि ! कतिपय अक्षर अहिले चाहिँदैन भनिँदै छ। त्यसलाई त्यत्तिकै छाडिदिए भइहाल्छ, किन जिस्काइरहनु ? गञ्जागोल र अराजकता उत्पन्न किन गर्नु? यसले भाषा प्रयोगका हिसाबले समाज एउटा र स्कूल अर्कै बनाउने खतरा छ। अहिले विद्यालयमा पढ्नुपर्दा विद्यार्थीले जबर्जस्ती सिक्लान्। तर, भाषा त विद्यालयले बनाउँदैन। भाषा बनाउने त साहित्यले हो।

मान्छे साह्रै लोभी भए। यही कुरा हिन्दी भाषामा अहिलेसम्म भएको छैन, यहाँ चाहिँ युरोपबाट एक लाख रुपैयाँ आयो भने भाषा चलाउन सुरु गरिहाल्छन्। भाषामा यस्तो भद्रगोल आउनुको पछाडि कसैको नकारात्मक सोच र स्वार्थ जोडिएको छ जस्तो लाग्छ।

उसो भए भाषामा भइरहेको चलखेल प्रायोजित नै हो?

– हो। नत्र चाहिँदै नचाहिएको कुरो किन उठाउनु ? मान्छेहरूले त अहिले ‘विद्यालय’ पनि भन्न छाडिसके, म ‘स्कूल’ जान्छु भन्छन्। यस्तो बेलामा जबर्जस्ती तैंले वि द् या लय नै भन्नुपर्छ भनेर सिकाउनु त कुनै राम्रो शिक्षा होइन। हिटलरको तरिकाले पेल्दै माने मान्, नत्र गोली खान्छस् भने जस्तो कसैलाई लाद्न मिल्दैन।

६० वर्ष पढेको भाषा तपाईं ६० दिनमा फेर्न सक्नुहुन्न। फेर्नेहरूले गल्ती गरेका हुन्। जति राम्रो बनाउँछु भने पनि, उनीहरूको उद्देश्य पवित्र थियो भने पनि गल्ती चाहिँ उनीहरूबाट भएकै हो।

तर, यो निर्णय तत्कालीन शिक्षामन्त्री दीनानाथ शर्माले गर्नुभएको रहेछ। उहाँले थाहै नपाई सदर गरेछु भन्नुभएको छ। तपाईं पनि शिक्षामन्त्री हुनुभयो। मन्त्री हुँदा अँध्यारोमा ढुंगा हाने जस्तै अन्धाधुन्ध निर्णय गरिन्छ हो?

– (हाँसो) यो चाहिँ व्यक्ति अनुसार आ-आफ्नो शैली हो। म पनि २०६४ सालमा केही समय शिक्षामन्त्री भएँ। त्यतिबेला फ्रान्स, स्वीटजरल्याण्ड र फिनल्याण्ड गएर आउँदा मैले १-८, ९-१२ प्लस युनिभर्सिटी भन्ने ज्ञान पाएर आएको हुँ। मैले योजना पनि सुरु गरेँ। म हटेपछि त्यो त्यत्तिकै थन्कियो। मैले ०६४ मा ल्याएको चिज अब ०७४ मा आउनेवाला छ। दश वर्ष त्यसै खेर गयो। त्यहाँको सहसचिव कसलाई मन परेन, उसले थन्क्याइदियो। यहाँ त सबभन्दा खेलो गर्ने उपसचिव र सहसचिव हुन्छन्। मान्छे कुनै क्षेत्रको विद्वान् होला, सर्वज्ञ त कोही हुँदैन। सर्वज्ञ हुने प्रवृत्तिले मान्छेलाई बिगार्दो रहेछ। त्यही भएर मन्त्री अन्योलमा पर्छन्।

उनीहरूले भने होलान्, ‘हजुर यो त भाषामा चलेको चलन हो, नयाँ आइसक्यो। भाषामा आधुनिकीकरण गर्नुपर्‍यो। नभए समाप्त हुन्छ।’ त्यस्तो सुनेपछि उहाँले सही गरिदिनुभो होला। मन्त्री पनि सर्वज्ञानी हुँदैन नि!

कुनै निर्णय ल्याउँदा भित्र के कुरा छ, त्यसले कस्तो दूरगामी प्रभाव पर्छ भनेर मन्त्रीले हेर्न साध्य हुँदैन?

– साध्य नहुने त होइन। तर, सबैले हेर्दैनन्। रुचिको क्षेत्र छ भने हेर्छन्। रुचिको क्षेत्र छैन भने ‘विज्ञहरूले पास गरेको हो ?’ भनेर सोध्दा ‘हो’ भन्ने कुरा आएपछि फाइलमा सही गरेको हुन सक्छ। यसको असर के हुन्छ भन्नेतिर दीनानाथजी जानु नै भएन।

निर्णयमा हस्ताक्षर गर्ने उहाँले एकेडेमीमा भएको छलफलमा ‘साथीहरूले ल्याए, राम्रो होला भनेर मैले सही गरेँ तर, अलि बेठीक भएछ’ भन्नुभएछ। जो मान्छेले त्यसलाई लागू गर्‍यो, उसैले बेठीक भएछ भनेपछि त अरुले जबर्जस्ती लाद्न पाइएन नि!

अहिलेको बहस हेर्दा एकथरी मौलिक स्वरूप कायम राख्नुपर्छ भनिरहेका छन्, अर्कोथरीले समयानुकूल परिमार्जन गरेर जानुपर्छ भन्छन्। गर्ने के त?

– म त दुवैमा अतिवाद देख्छु। नयाँ नियमको कुरा गर्नेहरूले विद्यार्थीले स्वीकार गरिसके भन्दै छन्, मौलिक स्वरूपको वकालत गर्नेहरू चाहिँ कुनै हालतमा चलाउनै हुँदैन, अब सबै बिग्रियो भन्ने खालका कुरा गरिरहेका छन्।

‘पंक्ति’ लेख्नुपर्‍यो भने मलाई ‘ङ्’मा खुट्टा काटेर लेख्दा राम्रो लाग्छ। ‘फूल’लाई पनि ‘फुल’ नै लेख्नुपर्ने कुरा त सोच्नै नसक्ने अतिको पनि अति हो। देश र देस, शहर र सहर जस्ता शब्द छुट्टाछुट्टै नलेखी दन्त्य ‘स’ मात्रै लेख्नू भनिसकेपछि त खत्तम भइहाल्यो नि ! अहिले हेर्दा खासगरी चार/पाँच वटा अक्षरमा लडाइँ चलिरहेको छ। यिनको प्रयोग गरेर हामीलाई केही नराम्रो भएको छैन। नराम्रो भएको भए अर्थको अनर्थ हुने भयो भन्नुपर्थ्यो । हामीले चलाइरहेको व्याकरणले समाजमा कुनै अप्ठेरो उत्पन्न गरेको छैन र हाम्रो भाषामा पनि केही अवरोध पनि ल्याएको छैन। त्यसैले यो फेर्ने सोच नै गलत हो।

उसो भए बीचको बाटो के छ त?

– बीचको बाटो अहिले हामीसँग जे-जस्तो प्रचलनमा छ, त्यही हो। हामीले अहिले नेपाली भाषालाई चलाउनै जरुरी छैन। बरु बाहिरबाट आएका कोट, रेडियो जस्ता आगन्तुक शब्दलाई नेपालीमा आफ्नै बनाएर राख्नुपर्छ। त्यतातिर हामीले काम गर्नुपर्छ।

हिन्दीको अनुभव कतै मैले पढेको थिएँ, जवाहरलाल नेहरूले हिन्दी भाषाको विस्तारका लागि सबै चिजलाई हिन्दीकरण गर्न लगाउँदा रेललाई विज्ञहरूले ‘लौहपथगामिनी’ भनेर बनाएछन्। रेल स्टेशनलाई ‘लौहपथगामिनी ठहराव’ बनाइएछ। ‘रेल’ र रेल स्टेशन त सबैको जीवनमा झुन्डिएको छ, तपाईंहरूले के गरेको यो?’ भनेर विज्ञहरूलाई सोधिएछ। साथीहरूलाई भाषामा यस्तो खालका जञ्जाल नबनाउनुस् भनेको हुँ मैले।

तर, परिवर्तित वर्णविन्यास पाठ्यक्रममै लागू भइसक्यो। पहिलेकै मौलिक स्वरुपमा कसरी फर्काउने?

– परिमार्जन गर्नुपर्छ र केही गर्नै हुन्न भन्ने दुई धारमै कमी भएकाले केही परिवर्तन त आवश्यक हुन्छ। केही चाहिँ अहिले गरेका परिवर्तन सच्याउनुपर्छ। भाषामा परिवर्तन गर्ने कुरा सर्वोच्च अदालतले फैसला गर्ने जस्तो विषय होइन। जबर्जस्ती कानुन बनाएर कतैबाट फैसला भएको हो भनेर लेख्न सकिन्न। त्यस्तो लेखे भने त्यसलाई कसैले गन्दैन। यस्तो नियम तिरस्कृत भएर जान्छ।

नेपाली भाषाको स्वामित्व कुनै व्यक्ति, समूह र संस्थामा नभई नेपाली जनतामा छ। यत्रो ठूलो उथलपुथल ल्याउने काम हामी गर्दै छौं, त्यसलाई समाजले स्वीकार गरेन भने के होला ? त्यति त उहाँहरूले पनि सोच्नुपर्छ नि !

परिवर्तित नियम र पुरानै नियमको तानातानीले तपाईंलाई चाहिँ कस्तो अप्ठेरो पारेको छ?

– मेरो कथाको किताब प्रकाशनका लागि काम हुँदैछ अहिले। प्रुफ हेर्नेहरूले नयाँ नियम प्रयोग गर्ने कि पुरानो भनेर सोध्नुभयो। मैले आफू पछौटे हुँला, तर पुरानै गर्नुस् भनेँ। अरुले मलाई पश्चगामी भने पनि पुरानै नियम रुचाउँछु म।

अहिले त ‘शहर’लाई पनि ‘सहर’ बनाइएको छ। सहर भनेको त माछा हो। ‘विराटनगर सहर’ भन्दा विराटनगरको माछा पो बुझिन्छ। नयाँ नियम बनाउनेहरूलाई यसबारे सोध्दा उहाँहरूसँग केही उत्तर रहेनछ। त्यसलाई उहाँहरू अपवाद भन्नुहुन्छ। विकल्प छँदाछँदै किन अपवाद राख्नु ? यस्तो जटिलता र अवैज्ञानिकतातिर जानुभएन। जे परिवर्तन भनिएको छ, नेपाली भाषाको मौलिकता, मिठास सिध्याउने काम हो।

नेपाली भाषाको मानकीकरणको कुरा वर्षौंदेखि उठिरहे पनि त्यसतर्फ किन काम हुन नसकेको होला?

– मानक स्थापना गर्नै दिएका छैनन् यहाँ। म शिक्षामन्त्री हुँदा केशर पुस्तकालयका प्रमुख, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रमेशप्रसाद भट्टराई र पुस्तक प्रकाशनमा क्रियाशील एकता प्रकाशनको प्रतिनिधि रहेको एउटा टिम बनाएर तपाईंहरू मानक तयार पार्नुस् भनेँ। उहाँहरूले प्रतिवेदन तयार पारेर दिनु पनि भएको थियो। त्यसलाई प्रधानमन्त्री कार्यालयमा पठाएँ। त्यसको मानक संस्था चाहिँ साझा प्रकाशनलाई बनाउने भनेर सबै तयारी गरिएको थियो। किनभने नेपाली साहित्यकारको साझा संस्था त त्यही एउटा हो। तर, भित्र खेल कस्तो हुन्छ भनेर हामी धेरै बुझ्दैनौं। त्यो साझा प्रकाशन अहिले सिद्धियो। साझा हुञ्जेल नेपाली भाषाको धरोहर रहन्छ भन्ने बुझेर भित्रभित्रै सके।

त्यसरी मानक बनाएर ल्याए पनि त निर्णय लादिएको जस्तो हुन्थ्यो होला नि!

– होइन, त्यसलाई त हामीले बहसमा लैजान्थ्यौं नि ! सबै विश्वविद्यालय, विद्यालयहरूमा बेग्लाबेग्लै बहस र छलफल गराउँथ्यौं। एकैचोटि निर्णय गराउने कुरै होइन। अहिले त महाकाली, डोटी, डडेल्धुरामा के बोलिन्छ भन्नेसम्म ध्यान दिनुपर्छ। क्षेत्र अनुसार एउटै शब्दको अर्थ फरक-फरक लाग्ने अवस्था पनि छ। गहिरिएर हेर्दा जटिलताहरू छन्। त्यो सबै जटिलतालाई समेटेर भाषा बनाउने हो। त्यति गहिरो काम कसैले गर्दैन। नेपाल र नेपालीलाई एउटै भाषामा समेटूँ भन्ने यहाँ कसैको दिमागमै छैन।

गिजुभाई दर्शन : बच्चालाई हुर्काउने र पढाउने कसरी?

2025-02-16T22:14:00.008+05:45

शिक्षक मासिकले प्रकाशन गरेको दिवास्वप्नको नेपाली अनुवाद जब पढें, गिजुभाई बधेका (सन् १८८५-१९३९)को नाम दिमागमा गढेर बसेको थियो। भारतका यी प्रख्यात शिक्षाशास्त्रीले यस पुस्तकमा बाल शिक्षण सम्बन्धी चिन्तन, प्रयोग र अनुभवलाई गुजरातको एक सानो नगरबस्तीको शैक्षिक परिवेश मार्फत रोचक र प्रेरक ढंगले कहेका छन्।

पत्रकारिता यात्राका क्रममा म २०७३ सालमा अनलाइनखबर डटकममा पुगें। त्यसअघिसम्म डेस्कमै रहेर समाचार सम्पादन गरिरहेको थिएँ, त्यहाँ भने प्रमुख रूपमा रिपोर्टिङको जिम्मेवारी आयो। गर्दै गएँ। बढीजसो व्यक्तिको प्रोफाइल लेखें।

न्यूज पोर्टलको दुनियाँ, रोचक र धेरैभन्दा धेरै पाठक तान्ने सामग्री तयार पार्न पाए हुन्थ्यो भन्ने ध्याउन्न हुन्थ्यो। त्यसै क्रममा दिमागमा गढेर बसेका गिजुभाईका केही कुरा ल्याउन सकिन्छ भनेर गुगल-सागरमा गोताखोर भएँ। एउटा भारतीय ब्लगमा गिजुभाईको शैक्षिक सन्देश फेला पारें। त्यो ब्लग थियो, शिक्षा विमर्श। बालबालिकालाई कसरी हुर्काउने र शिक्षा दिने भनेर गिजुभाईले विभिन्न शीर्षकमा लेखेका दर्शनयुक्त सन्देश वा आह्वान रहेछन् त्यहाँ। जसमा मुख्य रूपमा अभिभावक र केही मात्रामा शिक्षकलाई पनि बालबालिकासँग गर्नुपर्ने व्यवहारबारे मार्गदर्शन गरिएको रहेछ। तिनलाई अनुवाद गरें।

शिक्षकका रूपमा आफ्नो पूरा समय बालमैत्री शिक्षाकै लागि खर्चेका गुजराती भाषाका शिक्षासेवी थिए, गिजुभाई। उनले आफ्नो अनुभव र प्रयोगबाट बालबालिकाका लागि उपयोगी शिक्षण विधिको परिकल्पना गरे। बालबालिकाको सही विकासका लागि सही शैक्षिक वातावरणको कुरा उठाउँदै त्यसमै केन्द्रित रहेर धेरै पुस्तक लेखे। पुस्तकहरू मार्फत उनले बालबालिकाको सार्थक सिकाइ र विकासका लागि घरको वातावरण महत्त्वपूर्ण हुनेमा अभिभावकको ध्यानाकर्षण गर्दै शिक्षकलाई समेत जिम्मेवार हुन आग्रह गरेका छन्।

अनूदित सामग्री २०७४ वैशाखमा अनलाइनखबरमा प्रकाशन भयो। त्यसले धेरै पाठक पायो। प्रकाशित सामग्री अनलाइनखबरको फेसबूक पेज मार्फत राम्रै शेयर भयो। गिजुभाईको लोकप्रियताको बजार कतिसम्म रैछ भने, अनुवादलाई केही न्यूज पोर्टलले स्रोत दिएर/नदिएर प्रकाशन गरेछन्। तिनका फेसबूक पेजमा मूल अनलाइनको पेजमा भन्दा कैयौं गुणा बढी शेयर पनि देखें। राम्रो कुरा धेरैभन्दा धेरै मानिसमा पुग्यो भनेर खुशी मानें।

त्यो सामग्री अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र मननीय छ, जुन हाम्रा लागि पाठ र हाम्रा बाबुनानीका लागि बाटो बन्न सक्छ। यही सोचेर अनुवाद र प्रकाशनको सात वर्षपछि आफ्नो ब्लगमा समेटेको छु।

पढ्नुस् र कस्तो लाग्छ भन्नुहोस् है।

(यो सामग्री गुगल नोटबूकएलएमबाट तयार पारिएको पडकास्टमा पनि सुन्न सक्नुहुन्छ।)

आफैं गर्न दिनुस्

बच्चालाई आफैं काम गर्ने रुचि हुन्छ

उसलाई रुमाल धुन दिनुस्

उसलाई भाँडामा पानी भर्न दिनुस्

उसलाई फूल सजाउन दिनुस्

उसलाई कचौरा मस्काउन दिनुस्

उसलाई मटरकोसाको दाना निकाल्न दिनुस्

उसलाई खानेकुरा पस्किन दिनुस्

बच्चालाई सारा काम आफैं गर्न दिनुस्

उसको आफ्नो मर्जीले गर्न दिनुस्

उसको आफ्नो ढंगले गर्न दिनुस्।

पहिचान

हाम्रो आँखामा अमृत छ वा विष,

हाम्रो बोलीमा मिठास छ या टर्रोपन,

हाम्रो स्पर्शमा कोमलता छ वा कठोरता,

हाम्रो मनमा शान्ति छ वा अशान्ति,

हाम्रो मनमा आदर छ या अनादर,

बच्चा यी कुरा तुरुन्तै पत्ता लगाउँछन्।

बच्चाले हामीलाई एकदम जानिसक्छन्।

दुश्मन

‘सुत, नत्र अहिले बाबाजी आउँछ!’

‘खाऊ, नत्र चोर आएर लैजान्छ!’

‘बाघ आयो!’

‘धोक्रेबूढा आयो!’

‘पुलिस आयो!’

‘चुप लाग, नभए कोठामा बन्द गरिदिन्छु!’

‘पढ्न बस, नत्र पिटाइ खान्छौ!’

जो यसरी बच्चालाई डर देखाउँछन्, उनीहरू बच्चाका दुश्मन हुन्।

पृथ्वीको स्वर्ग

हामीले बच्चाहरूलाई आफ्नो घरमा उचित स्थान दियौं भने

हाम्रो पृथ्वीमै स्वर्गको सृष्टि हुन सक्छ

स्वर्ग बच्चाको सुखमा छ

स्वर्ग बच्चाको स्वास्थ्यमा छ

स्वर्ग बच्चाको प्रसन्नतामा छ

स्वर्ग बच्चाको निर्दोष बदमासीमा छ

स्वर्ग बच्चाको गीत र गुनगुनाइमा छ।

महान् आत्मा

बच्चाको शरीर सानो छ, उसको आत्मा महान् छ

बच्चाको शरीर बढ्दो छ

बच्चाको शक्ति विकासशील छ

तर, उसको आत्मा त पूर्ण छ

हामी त्यो आत्मालाई सम्मान गरौं

आफ्नो गलत रीति र नीतिबाट बालकको शुद्ध आत्मालाई प्रदूषित नपारौं।

जानिराखौं

बच्चा सम्पूर्ण मनुष्य हो।

बच्चामा बुद्धि छ, भावना छ, मन छ, आफ्नो बुझाइ छ।

बच्चामा भाव र अभाव छ, रुचि र अरुचि छ।

हामी बच्चाका इच्छा चिनौं।

हामी बच्चाका भावना बुझौं।

बच्चा अबोध र निर्दोष छ।

आफ्नो अहंकारको कारण हामी बच्चालाई तिरस्कार नगरौं।

आफ्नो अभिमानको कारण हामी बच्चाको अपमान नगरौं।

चाहना

बच्चालाई आफैंले खानु छ, तपाईं उसलाई नखुवाउनुस् ।

बच्चालाई आफैं नुहाउनु छ, उसलाई ननुहाइदिनुस्।

बच्चालाई आफैं हिँड्नु छ, उसको हात नसमात्नुस्।

बच्चालाई आफैं गाउनु छ, उसलाई गाउन नलगाउनुस्।

बच्चालाई आफैं खेल्नु छ, उसको बीचमा नआउनुस्।

किनकि बच्चा स्वावलम्बन चाहन्छ।

यति पनि नगर्ने?

गानाबजाना गर्ने ठाउँमा होइन, बच्चालाई बगैंचामा लैजानुस्।

गफमा अल्झिनुको साटो बच्चालाई चिडियाखाना देखाउन लैजानुस्।

अखबारमा मात्र अलमलिएर नबसी बच्चाका कुरा पनि सुन्नुस्।

राति सुत्ने वेला बच्चालाई राम्रा कहानी सुनाउनुस्।

बच्चाको हरेक काममा गहिरो चासो देखाउनुस्।

आत्मसुधार

बच्चालाई यस कारण सम्मान गर्नुस्,

हामीमा आत्मसम्मानको भावना जागोस्।

बच्चालाई गाली गर्ने, तर्साउने नगर्नुस्,

जसले गर्दा गाली गर्ने र तर्साउने हाम्रो खराब बानी छुट्दै जाओस्।

बच्चालाई नपिट्नुस्,

जसले गर्दा मारपिट गर्ने हाम्रो पशु–वृत्ति नष्ट हुन सकोस्।

यसरी आफूलाई सुधारेर नै हामी आफ्ना बच्चालाई सही रूपमा विकास गर्न सक्छौं।

डर र लोभ

आमा, बुवा र शिक्षकले बुझिराख्नुस्

पिटेर वा लोभ देखाएर बच्चा सुध्रिन सक्दैनन्,

बरु उल्टै बिग्रिँदै जान्छन्।

पिटेपछि बच्चामा झन् उग्र भावना बढ्छ।

लोभ देखाउँदा बच्चा लालची बन्छन्।

डर र लोभका कारण बच्चा निर्लज्ज, थेत्तरो, जिद्दी र दीन-हीन बन्छन्।

घर

आमाबुवाले आफ्नो जस्तोसुकै आचरण भए पनि

बच्चालाई संस्कारी बनाउन सकिन्छ भन्ने सोच्छन् भने

त्यो ठूलो भूल हो।

आमाबुवा र घर- दुवै संसारका

सबैभन्दा ठूला र शक्तिशाली चिज हुन्।

घरमा बिग्रेको बच्चालाई भगवान्‌ले पनि सुधार्न सक्दैनन्!

प्रकृतिको आनन्द

प्रकृतिबाट टाढा रहने बच्चाले

प्रकृतिको विविधताबारे कसरी थाहा पाओस् !

उज्यालो चन्द्रमा,

कलकल बग्ने नदी,

खेतको माटो,

परालको घर,

पहाडको ढुंगा,

आकाशको रङ

र खुला हावा,

यी सबै ती उपहार हुन्, जसलाई बच्चाले प्रकृतिबाट पाएका हुन्।

बच्चालाई मन लागुन्जेल प्रकृतिको आनन्द लिन दिनुस्।

गति

बच्चा पलपलमा बढ्ने प्राणी हो

बच्चाको दृष्टि हर समय प्रश्न सोध्ने खालको हुन्छ

बालकको हृदय केही बोलिरहने खालको हुन्छ

बच्चचाको व्याकरणमा प्रश्न र बोली हुन्छ।

तर पूर्णविराम कतै पनि हुँदैन।

बच्चाको अर्थ हो निरन्तर गति-

जहाँ अल्पविराम समेत हुँदैन।

झगडा

आमाबुवा र अरु ठूला मान्छेको झगडाले

घरको वातावरण प्राय: अशान्त रहन्छ।

यसले गर्दा बच्चा निकै दिक्क हुन्छन्।

अरु केहीका लागि नभए पनि आफ्नो बच्चाका लागि

घरमा हामी मिजासिलो भएर जिउन सकौं।

घरको शान्त र सुखद वातावरणमै

बच्चाले राम्रो शिक्षा पाउन सक्छ।

जीवित ग्रन्थ

जो पुस्तक पढेर ज्ञान प्राप्त गर्छन्, उनीहरू शिक्षक बन्छन्।

जो बच्चालाई पढेर ज्ञान प्राप्त गर्छन्, उनीहरू शिक्षाशास्त्री बन्छन्।

शिक्षाशास्त्रीको लागि प्रत्येक बच्चा

एक समर्थ, अद्वितीय र जीवित ग्रन्थ हुन्।

बालकको शक्ति

तपाईं सारा संसारलाई धोका दिन सक्नुहुन्छ,

तर, आफ्ना बच्चालाई धोका दिन सक्नुहुन्न।

तपाईं सबैलाई मूर्ख बनाउन सक्नुहुन्छ,

तर, आफ्ना बच्चालाई कहिल्यै मूर्ख बनाउन सक्नुहुन्न।

तपाईं सबैलाई सबथोक लुकाउन सक्नुहुन्छ,

तर, आफ्ना बच्चालाई केही पनि लुकाउन सक्नुहुन्न।

बच्चा सर्वज्ञ हुन्छन्, सर्वव्यापक हुन्छन्, सर्वशक्तिमान हुन्छन्।

बेकारका गफ

हामीले पढ्ने, सोच्ने र लेख्ने काम गर्दैमा

हाम्रो काम पूरा हुन्छ त?

हुँदैन, हामीले त शिक्षाको नयाँ-नयाँ मन्दिरको निर्माण गर्नु छ,

ती मन्दिरमा अहिलेसम्म अपुज्य रहेकी सरस्वती देवीको स्थापना गर्नु छ।

बच्चाहरूका लागि नयाँ युगको आरम्भ भएको छ

गफ मात्र गरेर केही पनि हुँदैन

केही गर्नुस्! केही गराउनुस्!!

चैन कसरी मिलोस्?

जबसम्म बच्चाहरूले घरमा पिटाइ खान्छन्,

र, विद्यालयमा गाली सुन्छन्

तबसम्म मलाई चैन कसरी मिलोस्?

जबसम्म बच्चाहरूका लागि विद्यालय, पुस्तकालय, बगैंचा र खेलमैदान बन्दैन,

तबसम्म मलाई चैन कसरी मिलोस्?

जबसम्म बच्चाहरूलाई प्रेम र सम्मान मिल्दैन, तबसम्म मलाई चैन कसरी मिलोस् ?

गिजुभाईका कुरा

बच्चाहरूले प्रेम दिएर मलाई समृद्ध बनाए।

बच्चाहरूले मलाई नयाँ जीवन दिए।

बच्चाहरूलाई सिकाउने क्रममा मैले पनि धेरै सिकें।

बच्चाहरूलाई पढाउने क्रममा मैले पनि निकै पढें।

बच्चाहरूको गुरु बनेर मैले उनीहरूको गुरु-पद बुझ्न सकें।

यो कुनै कविता होइन,

यो त मेरा अनुभवको कुरा हो।

छैन

2025-01-27T13:12:00.016+05:45

कसैलाई केही बताउनु छैन
कसैलाई केही देखाउनु छैन
कसैलाई साबित गर्नु छैन
कसैले के भन्ला भन्ने कुरा पनि छैन

कुनै विशेष सपना छैन
पछ्याएको सपना भेटिनँ भन्ने गुनासो छैन
सपना पछ्याइरहँदाको थकान छैन
सपना नभेट्दाको निराशा पनि छैन

डुबाउने आँसु छैन
छिल्लिएको हाँसो छैन
यसैले त घनघोर अँध्यारो छैन
आँखै खाने उज्यालो छैन

तिमी छैनौ
तिम्रो महसूस छैन
यति हुँदा पनि
मन कुँढिएको छैन
दिमाग बाफिएको छैन।

धेरै थोक, धेरै भोक

2025-01-24T05:45:00.005+05:45

दिमाग खाली र मन हल्लाखोर भएपछि के हुन्छ?

यसको जिउँदोजाग्दो जवाफ हुँ म।

एउटा शून्यताले छोपेको छ। तर, त्यो शून्यताभित्र खरानीभित्र भुतभुते झैं एक खालको हलचल छ। मुहारमा तैरिएको गाम्भीर्यलाई हृदयमा उठेका अधैर्य र चञ्चलताका छालले चुनौती दिइरहन्छन्।

यो चञ्चलता र बेचैनीमा सायद धेरै थोक र धेरै भोक मिसिएका छन्।

‘सायद’ किन भनेको भने, आफैंलाई थाहा नपाएका कति कति रहर, सपना र आकांक्षा आफूभित्र मूर्च्छित वा मृत बसेका होलान्। तिनलाई यसो गम्ने, हेर्ने, केलाउने, निफन्ने, पकाउने र रसास्वादन गर्ने मेसो कहिल्यै मिलेन।

ब्लगको यही पोस्टकै कुरा गरौं न, कति दिनदेखि माथिका दुई-तीन पंक्ति लेखेर त्यसैलाई सुमसुम्याइरहें, तर यसले पूर्णता पाउनै सकेन। मन कता कता भाग्ने, कुन बेचैनीले अन्तैतिर हुत्याउने।

ठेगाना हराएको चिठी झैं यता-उता भौतारिइरहें।

मान्छेहरूमा धैर्य हराएको समय हो यो। आफूभित्रको यात्रा पूर्णतया बन्द गरेर बाहिरी एकोहोरोपनको यात्रामा निस्किएका छन् सबै। आफूलाई एकैछिन पनि छैन।

के गर्दै छु, के हुँदै छु, के गर्नुपर्ने/नगर्नुपर्ने हो, के उचित/अनुचित हो, मलाई चाहिएको खास कुरा के हो, म केको लागि हुँ, नजाने गाउँको बाटोमा यसै आफूलाई खर्च गरिरहेको छु कि, यो सोच्ने र सोध्ने फुर्सद कमैसँग होला।

आजका यावत् सुविधा र प्रविधिका तानाबानाले मान्छेलाई दुविधामा पारेका, अल्झाएका छन्। धेरै कुरा, सोच, योजना थाती छन्। प्राथमिकतामा हुनुपर्ने विषय सबैभन्दा पछाडि छुटेको छ। जिन्दगी चाहिँ यसै कता कता खर्च भइरहेको छ।

खासमा मान्छे आफ्नै जिन्दगीबाट गयल छ।

कति कति प्रयास गर्दा पनि आफ्ना सोच र योजनाले गति पाउन नसकेर मानिस दिक्क छन्। खास गरी सिर्जनात्मक क्षेत्रका मानिस यस्तो दबाबमा बढी हुन्छन् कि? किनकि सिर्जनाका लागि समयसँगै अरु धेरै कुरा/वातावरण मिल्नुपर्ने हुन्छ।

आफूलाई पारिवारिक, सामाजिक, पेशागत जस्ता अनेक पाटोमा बाँड्दाबाँड्दै निजी जिन्दगीका चाहना या सपना सुमसुम्याउन भने समय नै नरहेको थकथकीले घेरिरहेको हुन्छ। जति उमेरको उकाली थपिन्छ, एउटा बिन्दुमा त्यस्तो थकथकीले झल्यास्स पार्दो हो- ओहो मैले गर्न बाँकी त कति थोक छ! भोग्न बाँकी कति भोक छ!

केही नगरी फोकटको जिन्दगी बाँचिरहेका ऊर्जाविहीन मान्छेको कुरा के गर्नु, हामीले बाहिरबाट हेर्दा गजब काम गरिरहेका देखिने समाजका अगुवाहरूमा पनि आफ्नो लागि केही गर्न नसकेको, खास जिन्दगी बाँच्नै नपाएको थकथकी टनाटन हुने रहेछ।

दुई वर्षअघि लेखक/अनुवादक एवम् किम्फका अध्यक्ष वसन्त थापाको कुरा पढेको थिएँ। किम्फ २०औं संस्करणसम्म चलाएर यसको नेतृत्वबाट बिदा हुने तर्खरमा रहेका उनको चाहना रहेछ- अब आफैंलाई समय दिने। उनले भनेका छन्, ‘कति धेरै किताब थुपारिरहेको छु। ती पढ्न बाँकी छ। अझै धेरै लेख्नु छ। धेरै ठाउँ घुम्नु छ।’

हामीभन्दा धेरै भोटो फटाएका, कर्मशील, सक्रिय, एक हिसाबले आफ्नो क्षेत्रमा देश खाइसकेका वसन्त दाजुको अधुरोपन र धोको पढेपछि ममा झन् बेचैनी छायो। यी दाजुले गरेजति त एक छेउ पनि काम गरिएको छैन। ज्ञान र सिर्जनाको दुनियाँमा अहिलेसम्म आफू लास्ट बेन्चको भुस्कुल विद्यार्थी भइएको छ।

सक्रियता शून्य छ। जिन्दगी भन्नु जागिरको पाङ्ग्रा गुडाउनु मात्र भएको छ। घर-अफिस-घरको चक्कर नै सिङ्गो ब्रह्माण्ड र एकमात्र यात्रा भइदिएको छ। उपलब्ध साँझ-बिहानको समय सिर्जनात्मक बनाउन नसकी यसै खर्च भइरहेको छ।

त, यो अवस्थामा वेलावेला यस्तो थकथकीपूर्ण चिमोट्याइले दुख्नु पनि राम्रै हो। कम्तीमा एक झिल्को ऊर्जा पैदा गरिदिन्छ त्यसले।

झिल्को समातेर आगो सल्काउन त मन-मगजभरिको खिया झार्नै छ।

मानसिक स्वास्थ्य

2025-01-06T14:00:00.006+05:45

मानसिक स्वास्थ्यको विषयमा कुनै दिन सोचिएला, लेखिएला भन्ने कहिल्यै लागेको थिएन। मानसिक समस्या मैले नसोचे पनि सायद जीवनका कतिपय मोडमा भोगेको कुरा हुन सक्छ। तर, त्यो अस्वस्थता मानसिक स्वास्थ्य समस्या नै थियो कि थिएन भन्ने स्पष्ट भइएन। यसै कारण यसबारे खासै मतलब पनि गरिएन। तर, बुझ्दै आउँदा यो निकै संवेदनशील विषय र स्वास्थ्यको एउटा अभिन्न हिस्सा रहेछ।

विगतमा जीवनको एउटा कालखण्डमा निकै निराश थिएँ म। किशोरवयको सिमाना काट्दै गर्दा वर्तमानको असन्तुष्टि र भविष्यको अनिश्चितताले मन-मगजलाई हदै गहिरो दलदलमा जाकेको थियो। खुइय्य गर्दा पनि बीसको उन्नाइस नहुने गरी पिरो सासले छाती पोलिराख्थ्यो।

त्यो समय पटकपटक आत्महत्याको विचार आउँथ्यो। आफ्नै सोच देखेर डर लाग्थ्यो। तर, फेरि चरम उदासीले तान्दैतान्दै त्यही सोचको अँध्यारो ओढारतिर लैजान्थ्यो।

मभित्र चलेको त्यस्तो हुन्डरीबारे मेरा स्वजन र निकटस्थहरूलाई के पत्तो! यसै पनि हामीकहाँ घरपरिवार र समाजमा मानसिक स्वास्थ्य भन्ने कुरा पनि हुन्छ है भन्नेबारे हेक्का नै छैन। बाहिरी चोटपटक मात्र देख्ने आँखाहरूले अदृश्य घाउ र दुखाइबारे अनुमानसम्म गर्दैनन्। मभित्र पनि सायद मनोभाव बुझ्न नसक्ने परिवारकै दबाबका कारण मानसिक घाउ हुर्किंदै गएको थियो, जुन पारिवारिक उपेक्षाकै मल पाएर झन् पाक्दै थियो। हरेक मध्यम वर्गीय परिवारका युवाले कुनै न कुनै मोडमा यस्तो जलनसँग मुकाबिला गर्दा हुन्।

कसोकसो त्यो चरण पार गरें। कुन आँटले त्यो पीडाको बोझ उठाएर पन्छाउन सकें कुन्नि। बिस्तारै जिन्दगीको लय मिल्दै गयो। नमिले पनि मिले झैं मान्दै गयो मनोभावले, तब त भावनामा तातो छाल उठ्न छाड्दै गयो। त्यसपछिका दिनमा आफूले सकारात्मक चिन्तन गर्ने त छँदै छ, अरुलाई पनि हौसला र आडभरोसा दिँदै आइयो।

तर, चेतन मनले जतिसुकै सम्झाइ-बुझाइ गरेर पीर र बहको बहाव थामथुम पार्न तटबन्ध बाँधे पनि यदाकदा कमजोर मनोभावले गति छाडिहाल्छ, आफ्नो पारा देखाइहाल्छ। अनि त जिन्दगीको बाटोमा पाइलाहरू यस्सै लरखराए झैं भइदिन्छन्। टेकेको जमीन भास्सिए जस्तो, समाउने हाँगो भाँच्चिए जस्तो।

केही समययता त्यस्तै मानसिक अवतरणमा खसे जस्तो भएँ। उस्तै पिरो सास। टाउकोमा उस्तै तातोपन। उस्तै बेचैनी। वर्तमानका यावत् कुरामा बेपरवाह। कामकाज चौपट।

मान्छेको मन न हो, कहिलेकाहीँ तलवितल भइजान्छ भन्ने पनि लाग्न सक्छ। तर, आफ्नो मनको आरोह र अवरोह कतिसम्म माथि वा तल जाने गर्छ भन्ने नापो त आफैंलाई थाहा हुन्छ। त्यस हिसाबमा मलाई लागेको हो, म यतिसम्म मानसिक भुङ्ग्रोमा बाफिने, पग्लिने मान्छे त हैन। मैले चिनेको म त यतिसम्म कमजोर थिइनँ।

१० दिन लामो विपश्यना ध्यान शिविरमा नियमपूर्वक साधना पूरा गरेर आएको मान्छे एउटा तहसम्म त मनलाई वशमा राख्दै आएको थिएँ। तर, यो के भयो, म त आफैंदेखि एकदम बाहिर भाग्दै छु। मगजले जे नगर्न भन्यो, मन त्यतैतिर लहसिन्छ। जे गर भनेर अह्रायो, फिटिक्कै टिप्दैन। घरिघरि अपरिचित गल्लीमा परिचयको भीख माग्न गइराख्छ।

जिन्दगीका विभिन्न घुम्तीमा अनेक खालका बेचैनी र उकुसमुकुसले घेरे। यस पटकको उकुसमुकुस तीभन्दा बेग्लै भए।

केही वर्षयता म लेख्न र सोच्न नसक्नुको अर्कै उकुसमुकुसमा थिएँ। बाँचे पनि सास थुनिए जस्तो भएको थियो। जिन्दगीले उमेर त निलिरहेको थियो, स्वाद हराएको थियो। मानौं, उड्ने आकाश उपहार दिएर त्यसको बदलामा कसैले मेरो पखेटा काटेर लगेको होस्।

लेखनमा अर्थात् जीवनमा फर्किन म जुनसुकै हदसम्म जान तयार थिएँ। जस्तोसुकै नैतिक पर्खाल नाघ्न खुट्टा उचाल्नेवाला थिएँ। खान नमिल्ने फल खान तयार थिएँ, गाँस्न नमिल्ने नातामा हात बढाउन व्यग्र थिएँ। अपरिचित अनुहारमा प्रेमिल परिभाषा कोर्न पनि मेरो लागि सङ्कोचको कुरा थिएन। लेख्नु मेरो लागि मर्दामर्दैको प्राणलाई एक घुट्को अमृत झैं थियो।

त्यस्तै एउटा अनुहार भेटेर मेरो आँखामा सपनाको चमक चढ्न थालेको थियो। पाइलामा फूर्ति र हृदयमा मुस्कान फर्केको थियो। मरेका रहर र मूर्च्छित ऊर्जा चलायमान हुन थालेका थिए। हराएका शब्द बटुलेर अर्थको खोजी गर्दै थिएँ।

त्यो अनुहारबाट अपेक्षित मुस्कान नपाए पनि त्यहीँबाट सबथोक पाए झैं आफ्नो ओठमा हाँसो पोत्ने प्रयासमा थिएँ। त्यही बलजफ्ती बटुलेको धारले आफ्नो मन-मगजका खिया झार्दै थिएँ।

तर, बलपूर्वक ल्याएको र मागेको प्रकाशले तपाईंको घर कति लामो समयसम्म उज्यालो रहन सक्छ र? उज्यालोमा आत्मनिर्भर नहुँदासम्म सापटी बत्ती वा कता-कताबाट चुहिएर आउने भ्रमको प्रकाशमा बामे त सरिन्छ, जसमा गति हुँदैन। चुहिएर आउने प्रकाश देखेर मैले उज्यालो पाएँ भन्ने भ्रम हुन सक्छ, तर त्यो ज्योति आफ्नो हुँदैन। त्यो साथ, त्यो भर, त्यो काँध कदापि आफ्नो हुँदैन। एक चुट्कीमा सारा टेको भाँच्चिन्छ।

मैले पाएको उज्यालो र टेको पनि भ्रम रहेछ। निभ्यो, भाँच्चियो।

मान्छेको जीवन पनि ट्रान्जिट त रहेछ, जीवनयात्रामा भेटिने बटुवा क्षणभर टहलिने र हठात् गुम हुने। आफू ट्रान्जिट बनिरहेको पत्तो हुन्थ्यो भने सायद मान्छेले आफूलाई त्यस्तै हलुका रूपमा प्रस्तुत हुन तालीम दिन्थ्यो होला, जस्तोसुकै सम्भावित मोडलाई स्वाभाविक रूपमा लिन मानसिक रूपमा तयार पार्थ्यो होला। तर, जीवनयात्रामा त्यस्तो जोरजाम र बन्दोबस्त गर्ने समय कहाँ पाइन्छ र! यो यात्रा त तत्काल अगाडि जे आइपर्छ, नाङ्गै पैताला रापिला कोइलामा नाच्दै हिँड्नुपर्ने सर्कस हो।

मैले पनि पछिल्लो समय यही कोइला-नृत्यमा भाग लिनुपर्‍यो।

आँखामा घरिघरि डबडब बादल खेलिरहे। टाउको र सास एकतमास पिरो गरी पोलिरहे। राति सुत्न त सुतेँ, तर निद्रा नपुगेर आँखा भारी र मन थकित भइरह्यो। काम गर्न त बस्थेँ, तर मन अधैर्य भएर छटपटिँदै कता कता पुगिरह्यो। दिमागको प्रेसरले कति छलाङ लगायो कति!

अहो, मैले आफूभित्र अर्कै म झेल्नुपर्‍यो। मैले पहिलेको म गुमाएँ। त्यो शान्तपन, त्यो सकारात्मकता कसैका कारण बिदा गरिदिएँ। आफ्नो मन कसैको हातमा खेलौनासरि सुम्पिएँ। भावनालाई नै सबथोक मानेँ, जसले हदैसम्म कमजोर पारेर छाडिदियो। एक किसिमको अँध्यारो, अन्योल, निराशा र शून्यताले छोप्यो। जिन्दगी नै शिथिल बनिदियो।

मानसिक शान्ति वा अशान्तिको निश्चित आयु पक्कै हुन्छ। शान्तिमा रहँदासम्म अशान्तिको अस्तित्व छ भनेर अनुमानसम्म गरिन्न, तर अशान्तिको रापले पिल्स्याएपछि शान्तिको प्रतीक्षा गरिहालिन्छ। यो अपेक्षाले भन्छ, अशान्तिको समय पनि पक्कै बितिजानेछ। भन्छन् नि, समय नै घाउ समय नै औषधि।

तपाईंले समयलाई आफ्नो ठान्नुभयो। जीवनकै हिस्सा बनाउनुभयो। तर, समयले तपाईंलाई आफ्नो नठान्न सक्छ, पाउँछ। उसले तपाईंलाई केही पनि नठान्न, नगन्न सक्छ।

तपाईं समयप्रति समर्पित हुनुभयो। ऊतिर बेहिसाब बग्नुभयो। तर, समयले हरेक कुरा नाप-जोख गरेर व्यवहार गर्‍यो। तपाईंको बेहिसाब बगाइ सायद समयलाई झर्को र बोझिलो लाग्यो। उसले तपाईंलाई कुल्चेर पुल बनायो। यो जमानालाई समयले ठीक पक्रियो, तपाईं बढ्तै भावुक हुनुभयो, अनावश्यक गम्भीर बन्नुभयो। समय कति अगाडि लम्किसक्यो, तपाईं उही बासी कुरामा अल्झिँदै आफ्नो मन भतभत पोलेर सेकुवा बनाइरहनुभयो।

तपाईंले समयलाई जसरी मनभरिको प्रेमिल साथ दिनुभयो, बदलामा त्यस्तै अपेक्षा गर्नुभयो। तर, दोष समयको हैन, तपाईंको अपेक्षाको हो। तपाईंलाई समयको हरेक व्यवहार रहस्यमय, छलयुक्त लाग्यो। तर, समस्या समयको व्यवहारमा हैन, तपाईंको शङ्कामा छ। तपाईं एकोहोरो उसमा केन्द्रित हुनुभयो, उसैमा खुशी देख्नुभयो। उसले तपाईंमा केही पनि देखेन, खासमा तपाईंलाई हेर्दै हेरेन। समस्या उसले नहेर्नुमा थिएन, तपाईंको नालायकीमा थियो। कसैले नहेर्दा ‘ओइ, मलाई पनि हेर न’ भन्ने लाजमर्दो आग्रह गर्ने कुरा पनि भएन। भीखले आत्मनिर्भरता दिने हैन क्यार।

तपाईंले समयलाई जति महत्त्व दिनुभयो, उसबाट उत्तिकै महत्त्व पाउने आश गर्नुभयो। जिन्दगीलाई लेनदेनको गणित बनाएर तपाईंले नै भुल गर्नुभयो।

तपाईंले आफूलाई मूल्यहीन ठान्ने समयलाई आइन्दा फर्केर नहेर्ने निधो त गर्नुभयो। तर, त्यसको पालना गर्न सक्नुभएन। घरिघरि अतीततिर फर्केर आफ्नै पीडाको आयतन बढाइरहनुभयो। मनको तुष्टिका लागि समयसँग सम्बन्धित कुरा सुटुक्क बारम्बार हेर्नुभयो, तर उल्टै आफूलाई दुखाइरहनुभयो।

तपाईंलाई आधा-अपुरो यात्रा चित्त बुझेन। समयलाई अपूरो कुरो नै रोमाञ्चक बनिदियो। अब तपाईंले समयलाई त्यो रोमाञ्चमा रमाउन दिएर आफूमा केन्द्रित हुँदा हुन्न? समयको अभिनय निश्चित अवधिको थियो, अब पर्दा खसिसक्यो भनेर मन बाँध्न सक्नुहुन्न? अहो ! यो पीडादायी यात्रा सम्झिनु पनि कति दु:खद छ, फेरि फेरि त्यही समयको स्मरण गरेर आफ्नो आलो घाउमा लात नहान्दा हुँदैन?

समय र तपाईंको कथा नै मेरो पछिल्लो कथा हो। यही कथाभित्रका घटनाले मेरो शान्ति बिथोलिदियो। आफ्नो शान्ति बिथोल्ने, मन भत्काउने अधिकार जोकसैलाई दिन हुन्न भनेर सम्झाउँदै छु।

यति सम्झाउने सफलता पाए जीवनमा शान्ति फर्केला। त्यो शान्तिलाई अबका दिनमा एक्लै उभिन र हिँड्न ऊर्जा बनाइरहनेछु। कारण, यस पटक भर्खरै भोगेको बेचैनी, अत्यास र एक किसिमको कहालीले मानसिक स्वास्थ्य कति महत्त्वपूर्ण रहेछ भनेर यसको रक्षा गर्न पाठ पढाएको छ।

यो र यस्तै मानसिक चोट कसैले भोग्नु नपरोस्।

गीतको कथा- 'म मरेको पल...' (वीरेन्द्र राई)

2024-09-07T21:44:00.022+05:45

वीरेन्द्र राई

गीतकार वीरेन्द्र राईले सात सयभन्दा बढी गीत लेखिसकेका छन्। सयौं गीतमध्ये एउटा उनको मनको सबैभन्दा नजिक छ, जसले उनलाई २६ वर्षयता बेलाबेला झस्काइरहन्छ। मुटु असह्य हुने गरी रेटिरहन्छ। खोटाङबाट काठमाडौं आएर राईले गीत–संगीतमा राम्रो नाम कमाए। घर–गृहस्थीमा आफ्नै संसार सृष्टि गरेर अघि बढे। तर, एक समयमा पत्रमित्र साथी हुँदै प्रेमिका बनेकी पात्रले उनलाई उही तरुनो बेलामा पुर्‍याइदिइन्। बैंसमा प्रेमको भुङ्ग्रोमा परेर छटपटाएका गीतकार राईले सफल गीत र असफल प्रेमको दुःखान्त किस्सा यसरी सुनाएः

सानो छँदा रेडियो नै सञ्चारको एकमात्र साधन थियो। रेडियो नेपालबाट गीतहरू सुन्ने क्रममा आफू पनि यस्तै गाउन पाए कस्तो हुन्थ्यो भन्ने रहर पलाउँथ्यो। त्यसबेला लेखक–कवि बन्छु भन्ने एक मनमा पनि थिएन।

२०४० सालमा एलएलसी परीक्षा दिएर उच्च शिक्षा पढ्न खोटाङबाट काठमाडौं आएँ। गायक बन्छु भन्ने सोच मनभरि थियो। गायक बन्नलाई सुरतालको अनेक ज्ञान चाहिने रहेछ भन्ने बुझेपछि यो बाटो मेरो होइन भन्ने लाग्यो । बरु कवि–लेखकहरूसँग सरसंगति बढ्दै जाँदा गीत र कविता लेख्न थालें।

‘म मरेको पल’ करिब २७ वर्षअघि लेखेको गीत हो। यसको चर्चा आजसम्म पनि भइरहँदा गीतकारको मन गदगद हुन्छ । यो गीत लेखिनुमा कारुणिक विगत छ।

२०४० सालताका साथीभाइसँग सम्पर्क गर्ने माध्यम चिठीपत्र नै थियो। मोबाइल फोन त परको कुरा, ल्यान्डलाइन फोन पनि सहज भइसकेको थिएन। त्यस बेला पत्रमित्रताकै जमाना थियो।

म पूर्व–पश्चिमका नयाँ–नयाँ साथीसँग पत्रमित्रता निकै गर्थें । गोरखापत्र संस्थानबाट छापिने युवामञ्च पत्रिकामा पत्रमित्र बन्नका लागि शिक्षा, उमेर, रुचि र सम्पर्क ठेगानासहित फोटोहरूको सूची नै छापिएर आउँथ्यो ।

त्यसै क्रममा पत्रमित्र स्तम्भमा चितवन टाँडी ठेगाना भएकी अस्मिता थापा (क्षेत्री) नाम गरेकी केटीलाई देखें। उनको रुचि पनि साहित्य र संगीत देखेपछि विचार मिल्ने देखें। चिठी पठाएँ।

चिठी आदानप्रदान बढ्दै गएर हामी राम्रो पत्रमित्र भयौं। चिठी आदानप्रदानको क्रम दुई–तीन वर्ष चल्यो। म त्यस बेला ल क्याम्पसमा पढ्दै थिएँ । उनी चितवनमा आईएड सकेर बीएड पढ्न राजधानीमै आइन्। हाम्रो भेट भयो । झन् घनिष्ट साथी भयौं।

त्यतिबेला म वानेश्वरमा दिदीको घरमा बस्थें। अस्मिता चाहिँ बागबजारमा डेरा लिएर बस्थिन्। हाम्रो घनिष्टता बढेसँगै उनी बेलाबेला वानेश्वर आउन थालिन् । मेरो दिदीसँग पनि उनको राम्रो घुलमिल भयो। बिस्तारै परिवारकै सदस्य जस्तो भइन् । कुनैबेला त हप्ता–दश दिनसम्म पनि हाम्रैमा बस्थिन्।

दिदी र हाम्रै छिमेकमा बस्ने दिदीकी मितिनीले उनलाई हाम्रो भाइसँग विवाह गर्नुपर्छ है भनेर जिस्क्याउँदा रहेछन्। अस्मिता लजाउँदै त्यसै मक्ख पर्दिरहिछन्। म त आफ्नै तालमा बहकिएर हिँड्ने अल्लारे पाराको थिएँ। उनलाई विशुद्ध साथी मात्र ठानेकाले त्यस्तो केही सोचेकै थिइनँ । दिदीहरूको कारण हाम्रो चर्चा झ्यांगिन थालेपछि एकदिन मैले उनलाई सोधें, ‘के हो कुरा, हामी साँच्चै विवाह गर्न सक्छौं त ?’ उनले घरमा सोध्नुपर्छ भन्ने जवाफ दिइन्।

सम्बन्धबारे आपसमा कुरा भएपछि हामी डेटिङ जान थाल्यौं। तर, अचेलको जस्तो दुई जना मात्र होइन। डेटिङ जाँदा कहिले उनको साथी, कहिले मेरा साथीहरू साथै हुन्थे।

२०४३–४४ सालतिर अन्तरजातीय विवाहका लागि हाम्रो समाज आजको जस्तो उदार थिएन। उनी फेरि सेनाको कर्णेलकी छोरी रहिछन्। पछि उनी चितवन (घर) गइन्। उनले विवाहका लागि घरबाट अनुमति मिलेन भन्ने खबर पठाइन्। अनि मलाई लाग्यो, यो त खासमा प्रेम नै होइन रहेछ।

सुरुमा साथी मात्र सम्झेर त्यति ख्याल नगर्दा मलाई वास्तै थिएन। तर, हामीबीच बिहेबारीसम्मको कुरा हुन थालेपछि म त प्रेम मानेर एकोहोरिन थालिसकेको थिएँ। भर्खर २४ वर्षको पट्ठो थिएँ । दुखेको मन पोख्दै मैले उनलाई अन्तिम चिठी लेखें–

प्रिय अस्मिता,
अशेष प्यार ।
म मरेको पल तिमी डोली चढ्नू
हर्षाश्रु झार्दै रोए जस्तो गर्नू, दुःखे जस्तो गर्नू।
– तिम्रो वीरेन।

चिठीको जवाफ आएन । सम्बन्धको धागो त्यत्तिकै चुँडियो। चिठीका ती पंक्तिलाई पछि मैले गीतको रूपमा लेखें। गीत २०४५/४६ सालतिर सुरेश अधिकारीको स्वर र संगीतमा रेकर्ड भएर रेडियोमा बज्न थाल्यो । रेडियो नेपालको फर्मायशी कार्यक्रममा निकै बजिरहन्थ्यो।

अकस्मात् एक दिन नेपाल टेलिभिजनमा अस्मिताले बागबजारमा झुन्डिएर आत्महत्या गरेको खबर आयो। २०४७ सालको घटना हो यो । मैले गीतमा आफू मर्ने कुरा लेखेको थिएँ, उनको मृत्युको खबर सुन्नुपर्‍यो! आत्महत्या गर्दा उनले आफ्नो लुगाभित्र मैले लेखेका चिठी, मसँग खिचाएका फोटोहरू राखेको भेटिएछ । उनले ‘यो जुनीमा त तिम्रो हुन सकिनँ, अर्को जुनीमा हुने वाचाका साथ बिदा’ भन्ने आशयसहितको आफ्नो अन्तिम चिठी पनि छाडेकी रहिछन्।

रेडियोमा ‘म मरेको पल’ गीत बज्ने क्रममा उनले पनि सुनेकी रहिछन्। गीत सुनेर व्यग्र भए पनि परिवार नमानेकाले फर्किएर आउने हिम्मत गर्न नसकेको र आफू अरु कसैको हुन नसक्ने देखेपछि आत्महत्या गरेको कुरा पनि उनले चिठीमा लेखेकी थिइन्।

खासमा उनी पनि मलाई अति नै प्रेम गर्थिन्। तर, आफ्नो परिवार र समाजसँग जुध्न सकिनन्। बीचमा उनले घर–परिवारमा के–कस्तो अवस्थाको सामना गर्नुपर्‍यो, फोन सम्पर्कको माध्यम नभएकाले मैले बुझ्न पनि पाइनँ।

उनको मृत्युपछि निकै विरही भएर काठमाडौंका सडकहरूमा भौंतारिएँ। उनी नमरेकी भए हाम्रो विवाह हुन पनि सक्थ्यो होला, समयको लेखा न हो। मैले लेखेका सयौं गीतका पाठक र श्रोता बन्ने थिइन्। तर, केटीहरूप्रतिको मेरो उदासीनताका कारण मैले समयमै उनको प्रेम चिन्न सकिनँ र त्यसका लागि आवश्यक जोड गरिनँ।

‘लभ ट्राजेडी’ को पराकाष्ठा हो यो गीत। रेडियो नेपालको गीतिकथामा हरिभक्त कटुवालले लेखेको ‘मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ’ पछि यो गीत बढी बज्थ्यो। यसमा गर्व लाग्छ। रेकर्ड भएका मेरा चार सयजति गीतमा यही गीतले मलाई बढी चिनाएको छ।

२०५१ सालमा मैले भोजपुरकी तारा राईसँग बिहे गरें। उनी कवि/गीतकार भूपाल राईकी दिदीकी छोरी हुन्। भोजपुरमा जाँदा उनीमाथि आँखा परेपछि बिहेको कुरो चल्यो। पछि तारासँग मागी बिहे नै भयो। बिहेपछि श्रीमतीलाई मेरो विगतको प्रेम भन्दै अस्मिताको कुरा सुनाएको थिएँ। श्रीमतीसँग आफ्नो विगतको कुरामा पारदर्शी हुनुपर्छ भन्ने सोचेर सबै सुनाएँ।

श्रीमतीलाई भने यो कुराले नराम्रो लागेछ। उनी सामान्य ठाकठुक परेको बेला अझै पनि ‘आखिरमा म त कान्छी पो रै’छु’ भनेर गुनासो जस्तो गर्छिन्। म भने विगतको प्रेम र दुःखद घटना सम्झेर भक्कानिन्छु।

-----------------
गीत: म मरेको पल

म मरेको पल तिमी डोली चढ्नू
हर्षाश्रु झार्दै रोए जस्तो गर्नू, दुःखे जस्तो गर्नू।

विश्वासको मन्दिर भत्काइदिन सक्थ्यौ, ढलाइदिन सक्छौ
आश्वासनको वाचा बदलिदिन सक्थ्यौ, भुलाइदिन सक्छौ
निरस यो सपना रित्तो छ जीवन
बदनामी पिँजडा कैदी छ यो मन
म मरेको पल … ।

व्यथालाई समेटी विस्मृतिमा भुल्छु, उदासीमा डुब्छु
रंगिएको सिउँदो भ्रान्तिभित्रै रम्छु, तरंगमा झुम्छु
सुकेको पलाँसलाई वसन्तले के भो
यो पागल तिमीले नचिने’नि के भो

म मरेको पल … ।

रचना : वीरेन्द्र राई
स्वर/संगीत : सुरेश अधिकारी

‘रिटायर्ड’ मुखियाजी

2023-10-04T14:08:00.022+05:45

भित्तामा लस्करै सजिएका छन् चित्रहरू। एउटा क्यानभासमा भूकम्पले भत्किएको अवशेषमुनि एक अधबैंसे छन्, खुइय्य सुस्केरा हाल्दै टुक्रुक्क बसेका। न ओढ्ने छानो छ, न टेक्ने जमिन। न त छ समाउने हाँगो नै। भित्ताको अर्को छेउमा केही बालकहरू खुब ध्याउन्नले गुच्चा खेलिरहेका छन्। गुच्चा झैं गुड्दै आउने उनीहरूका लागि सिङ्गै पृथ्वी छ, भोलिको चमक बोकेको।

अब त सबथोक सकियो भन्दै गरेको संसारमा आशाको रहरलाग्दो लहरा छ।

यी दुवै चित्रको बीचमा रहेको सोफामा बसेर गफिइरहेका छन् टेकवीर मुखिया। चित्रकार मुखिया– यो नामले नेपाली कला र साहित्यका पारखीका लागि नमेटिने छाप छोडेको छ। अहिलेसम्म करिब पाँच हजार पुस्तकको कभर डिजाइनमा ‘मुखिया’को हस्ताक्षर कुँदिएको छ। साझा प्रकाशनबाट छापिएका जम्मै पुस्तकका आवरणमा यिनैको कला छ। सात वर्षअघि उमेरका कारण साझाबाट अवकाश समेत पाइसके।

जिन्दगीका अनेक देउराली–उकालीको चक्कर लगाइसके। घामपानी चाखिसके। अब गर्नु के छ र! इन्द्रेणीको कुन रङ चलाएर क्षितिज रङ्ग्याउन बाँकी छ र! तर, यसो भन्दैमा गर्वले नाक र छाती एकैचोटि फुलाएर यी मुखिया जिन्दगीको बेलुन फुर्सदको आकाशमा उडाइरहेका छैनन्। रङ र ब्रसको बहनाले यतिन्जेल जीवनको डुङ्गा खियाउँदै आएका उनका लागि ८३ वर्षको उमेर पनि लर्के जोवनभन्दा कम छैन। ‘साझाको जागिर छाडेपछि अब के गरेर बसुँला भन्ने कहिल्यै लागेन,’ भन्छन्, ‘म त झन् पो व्यस्त भएको छु।’

कुनै समय ख्यारख्यार साइकल पेलेरै निवास–कार्यालय धाउने धपेडी त छैन अब। तर, पाइडलको रफ्तार अझै थामिएको छैन।

०००

५० वर्षअघिको समयमा दार्जिलिङबाट काठमाडौंसम्मको सफर कति अप्ठेरो गरी तय गरे होलान् मुखियाले! घरको मायालु घेरा नाघेर हिंड्न कति साहस जुटाउनुपर्‍यो होला! अनिश्चित भविष्यले अल्झाउने सपनालाई हरेक पाइला फुकी–फुकी कसरी डोर्‍याए होलान्! तर, उनी त्यो सफरको कथा रोमाञ्चक पुटसहित सजिलो गरी सुनाउँछन्।

जीवन जिउने मेलोमा दार्जिलिङबाट कोलकाता झरेका उनी पेन्टिङकै काम गर्थे। साथीहरूसँग मिलेर फिल्मका पोस्टर पनि बनाउँथे। १८–१९ वर्षे ठिटो यसरी राम–रमाइलोमा सानो घेरामा बसिरहेको बेला सामान्य तर भित्रभित्रै चिमोट्ने घटना भयो उनको जीवनमा। राजा महेन्द्र, रानी रत्न र बीपी चीनको भ्रमण सकेर कोलकता हुँदै काठमाडौं फर्कने क्रममा थिए। त्यही मेसोमा कोलकातामा एउटा कार्यक्रम राखिएको थियो। स्थानीय क्लबले गरेको कार्यक्रममा राजा–रानीलाई उपहारस्वरूप दिने चित्र बनाउने जिम्मा उनैले पाए। ‘जीवनमा कहिल्यै पशुपतिनाथ मन्दिर नदेखेको मैले यत्तिकै कल्पनाकै भरमा मन्दिरको चित्र बनाएँ, छेउमा बच्चा खेलाइरहेकी नेपाल आमाको प्रतीक थपेँ,’ उनी सम्झन्छन्, ‘रानीका लागि चाहिँ छमछमी नाचिरहेकी युवतीको चित्र कोरें।’

कार्यक्रम भयो, सकियो। तर, त्यसपछि उनलाई नेपाल जान पाए हुन्थ्यो भन्ने अनौठो रहरले सताउन थाल्यो।

नेपालको भोक जगाउने यति मात्र कारण थिएन। एक दिन रेडियो सुन्दै गर्दा नारायणगोपालले गाएको गीत बजेछ, ‘आँखाको भाका आँखैले...।’ त्यसअघि नेपाली गीत कहिल्यै नसुनेका उनलाई झन् के चाहियो र! गीत कति गजब लाग्यो भने कानमै रेडियो चपक्क टाँसेर उनी दंग परिरहे। कलाको पूजा हुने र साधना गर्ने ठाउँ त त्यो पो रैछ भनेर ठम्याए सायद। नेपालको मोहनीले अब त झन् मुटुमै घर बनायो। नजानिँदो गरी त्यो घरमा पखेटा पलाउँदै गयो। तर, त्यस्तो आकर्षणमा रमेको १० वर्षपछि मात्रै उनले नेपाल पस्ने आँट बटुले। किस्सा सुनाए, ‘साथी भेट्न भारतकै जमसेदपुर जान्छु भनेर घरमा ढाँटेर आखिरमा काठमाडौं आएँ।’

काठमाडौंमा मामा थिए। बरालिँदै बसे केही समय। पशुपतिनाथ मन्दिरतिर गएर बाँदरका स्केच बनाउँथे। यसरी नै बित्यो तीन महिना। त्यस्तै अवस्थामा चित्रकार शंकर सुवालका दाइले भेटे। उनैले जागिरको बाटो देखाए, ‘तिमी जस्तो कलाकार यसरी बस्ने हैन, एउटा प्रेसमा काम गर्ने मान्छेको खोजी भइराको छ।’ सुब्बा ऋद्धिबहादुर मल्लको जोरगणेश प्रेसमा कलाकार चाहिएको रहेछ। नभन्दै उनले त्यहाँ चिफ आर्टिस्टका रूपमा काम पाए। मल्लका पुत्रद्वय गोविन्दबहादुर मल्ल गोठाले र विजय मल्लको सरसंगतिमा रहेर काम गर्दै गए। ‘कर्मचारी हैन, मैले त साक्खै दाजुभाइको जस्तो व्यवहार पाएँ,’ पुराना खुसी धमिला आँखाछेउ मुजा पारेर जतनसाथ राखेका छन् उनले। मल्ल दाजुभाइमध्ये भाइ विजयको झन् निकै प्यारा थिए मुखिया।

फराकिलो चित्रकारी दुनियाँमा छिर्ने आँखीझ्याल भने बच्चै बेलामा बुनेका थिए उनले। स्कुलमा नयाँ किताब किनेको दुई महिनामै चित्र कोरेर, रङ भरेर बिरूप पारिसक्थे। चित्रको जुलुसबाट छलिँदै अक्षर खोज्नुपर्थ्यो पानाहरूमा। रहरको बल्छी थाप्ने काँचो मगज भए पनि जीवनमा केही गतिलो काम गर्नुपर्छ भन्ने भावना भित्र कतै थियो नै। तर, लेखपढ छाडेर समाजले अनुत्पादक ठहर्‍याएको चित्रकारितामा त्यसरी लहसिएको देख्दा घरका मान्छेले किन पो सहन्थे र! बा–आमाबाट खप्की र गालीको नियमित खपत हुन्थ्यो। त्यसमाथि उनी बाँसुरी बजाउन पनि सोखिन थिए। कतै फेला पार्न नसके आफैंले बाँसुरी बनाएर भए पनि बजाउनैपर्थ्यो। दिनभर ढोका थुनेर कि चित्र बनाउने, कि त बाँसुरी बजाइराख्ने।

‘मेरो त्यस्तो ताल देखेर बुवा तिम्रो पागल छोरोलाई राँची लैजानुपर्छ भनेर आमासँग झोंक्किइराख्नुहुन्थ्यो,’ आफैंले बनाएको महाकवि देवकोटाको मुहारचित्र शैलीमा खिसिक्क हाँसे। औपचारिक पढाइबाहेक टसमस गर्न नदिने समयका एक ‘शिकार’ उनले भने आफ्ना छोरा र छोरीलाई उनीहरूकै रोजाइमा मनमौजी उड्न दिएका छन्। छोरा समृद्ध अमेरिकामा फाइन आर्ट पढ्दै छन् भने छोरी श्रद्धा नर्वेमा कलाको दर्शन। सिङ्गो घर नै रङ्गीन क्यानभासले ग्यालरी बनेको मुखिया निवासमा बूढा मुखियाको पथ पछ्याउँदै छोरा–छोरीले बनाएका चित्र पनि भित्तामा सुहाएका छन्। आफूले आठ कक्षाभन्दा बढ्ता पढ्न नसके पनि छोरा–छोरीको सिर्जनशील कदमा उनले आफ्नो क्षमता र पौरख नापेका छन्।

०००

ढाँटेर, भागेर नेपाल पसेको छोरोले काम गर्न थालेर दुई–चार पैसो कमाउन थालेपछि घरमा बा–आमाले चित्त बुझाउँदै गए। यता हातको सीप फैलिएर बिक्दै गयो। जोरगणेश प्रेसमै जागिरे छँदा साझा प्रकाशनको छापाखानामा पुस्तकको आवरण बनाउने काम सुरु गरे, २०२२ सालदेखि। त्यति बेला आफूले गरेको जस्तो दु:ख कुनै कलाकारले नगरेको उनी लख काट्छन्।

दुवैतिरको कामको चाप धान्न नसक्दा बाँकी काम राति कोठामै सक्ने गरी लैजान्थे। त्यति बेला जावलाखेलमा मामा–माइजूसँगै बस्थे उनी। ‘एकसुरले काममा लागिरहँदा भाले बासेपछि पो लौ बिहान भएछ भन्ने थाहा हुन्थ्यो,’ मुखियाले आफ्नो दुखिया अध्याय पल्टाए। साझाको छापाखानामा काम थालेको झन्डै दुई दशकपछि मात्रै त्यहाँ जागिरेको रूपमा प्रवेश पाए उनले। पुस्तक छपाइको चाप हुने समयमा एकै दिन चार वटासम्म पुस्तकको आवरण डिजाइन गरेको अनुभव छ उनीसँग। सुरुवाती समयमा आवरण कला बनाउने हरेक उपन्यास, कथासंग्रह र काव्य पूरै पढ्थे। तर, समय भ्याउन छाडेपछि निचोड मात्र बुझेर बनाउन थाले।

साझाबाट आफ्नो चित्रकार छविलाई उज्यालो र फराकिलो बनाएका मुखियाले त्यही संस्थाको दुरवस्था हेर्दै बिदा लिए। कर्मचारीलाई तलब ख्वाउनै नसक्ने गरी संस्था घाटामा गइरह्यो। छापेका पुस्तकहरू गोदाम सजाउने जिनिस मात्र भए। यो सब हुनुमा राजनीतिक प्रभाव र लेखकहरूको संस्थामा लेखकहरू नै धमिरा बन्नुले असर गरेको थियो। उनले बुझेको कुरो– ‘लेखकहरू एकजुट भएको भए साझाको यो गति हुने थिएन।’

एकातिर जथाभावी ढंगले पुस्तक छनोट र प्रकाशनले संस्थाको व्यावसायिकतालाई बोझ थप्ने गरेकै थियो। अर्कातिर, संस्थाको क्षमता र आवश्यकताभन्दा बढी कर्मचारी पाल्नुपर्ने अवस्था। माथिल्ला पदमा आउने मान्छेले आ–आफ्ना निकटलाई कर्मचारी भर्ती गर्दा त्यस्तो अवस्था आएको थियो। नयाँ सञ्चालक समिति आएपछि अहिले साझा फेरि तंग्रिने तयारीमा छ।

सयौं पुस्तकको आवरण कला बनाइसक्दा आफ्ना सबै सिर्जना उत्तिकै प्यारा लाग्छ भनेर कूटनीतिक जवाफ दिन्छन् मुखिया। तर, यसमध्ये प्रा.माधवप्रसाद पोख्रेलको ‘गार्गीको गाँठो’ (साझा प्रकाशन, २०६२) निबन्धसंग्रहको कलालाई धेरैले रुचाएको आधारमा त्यसमा सन्तोष मानेका छन्। सबैभन्दा बढी चाहिँ युधीर थापाका उपन्यासहरूको कभर डिजाइन गरेका रहेछन्, जुन रत्न पुस्तक भण्डारबाट छापिएका थिए।

०००

चित्रमा रेखाहरूले बोल्ने काम गर्छन् भने रङहरूले त्यसमा लालिमा थपेर बोली झन् सजीव र टाठो बनाउँछन्। सादा जीवन बाँच्दै आएका मुखिया चित्र बनाउँदा पनि अक्सर सादा रङ नै रोज्छन्। सेतो रङ बढी मन पर्छ। जादूगरका जस्ता बाटुला औंलाहरू हावामा नचाउँदै भने, ‘सफ्ट कलरमा प्रेम, शान्ति, सद्भाव खुब रमाएर खुल्छन्।’ ललितपुर भैंसेपाटीस्थित उनको घर पनि सेतो रङ पोतेर सुकिलो चित्र जस्तो बनाएका छन् उनले। भुइँतलादेखि माथिल्लो तलासम्म भित्तामा सजाएका क्यानभासहरूमा ‘डेली लाइफ’ झल्काउने गाउँघर र भित्री टोलको जीवन देख्न पाइन्छ।

ललितकलाको कतै कुनै तालिम नलिएको मान्छेले आफ्नै बलमा यत्तिको चिनारी बटुल्नु चानचुने कुरा हैन। पानी रङ र तैल्य चित्रमा समाज, संस्कृति र मानव भोगाइका सरल बिम्ब उतार्ने उनी अमूर्त चित्र पनि रुचाउँछन्। आफूले त्यति धेरै नबनाए पनि अरूले बनाएको अमूर्त चित्रमा रङको संयोजनबाटै कलाको उचाइ र विशिष्टता पारख गर्छन्। किरण मानन्धरको अमूर्त अभिव्यक्तिमा जीवन्तता भेट्छन् मुखिया। सर्वसाधारणले झट्ट हेर्दा अमूर्त चित्रमा किरिङमिरिङ रेखा र रङहरूको थुप्रो मात्रै देखे पनि त्यो पनि भावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यम ठान्छन् उनी। तर, कलाको विराट निधारमा पनि विकृतिको ज्वरो छामेका छन् उनले। भन्छन्, ‘पोख्त भएरै मान्छेहरू एब्स्ट्राक्ट आर्टमा लाग्छन् जस्तो लाग्छ। तर, केही नबुझी लाग्ने नयाँहरू अहिले थुप्रै छन्, हामीलाई त मान्छे नै गन्दैनन् तिनले।’

सुन्दर घरमा पनि कतै कुनामा माकुराको जालो झोल्लिएको हुन्छ नै। कला–साहित्य क्षेत्रमा देखिने धाँजा पनि त्यस्तै हुन्। केही समस्याको बीचमै नेपाली ललितकलाले नापेको बाटोमा प्रगति नै देख्छन् मुखिया। आधुनिक कलाचेत, दर्शक अभिरुचि, अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच सबै बढ्दै गएको छ। नेपाली थाङ्का कला उत्कृष्ट लाग्छ उनलाई।

सञ्चार माध्यमले कलालाई विशेष महत्त्व दिएसँगै पछिल्लो समय दर्शकको चाख बढ्दो छ। सहरमा कला प्रदर्शनी हुने क्रम पनि बाक्लिएको छ। चित्र किनेर घरमा सजाउने चलनले कलाकारले सम्मान र दाम पाउँदै छन्। ग्यालरीसम्म दर्शक आउने विश्वासले न्युड आर्टसमेत खुलेर उत्रिन थालिसके। तर, त्यसरी प्रदर्शनीमा भाग लिन खासै जाँगर लाग्दैन उनलाई। एकलासकै जीवनमा रङ भरिरहेछन्। रङ भेटिरहेछन्।

८३ वर्षे पाका साधकको कलाको स्वाद लिन कतिजनाले उनको निवासको दूरी नापिरहने ?

०००

नेपाल आएपछि काठमाडौं नै कर्मथलो र रमाइलो संसार बने पनि त्यो संसारलाई सिंगार्न भने उनी दार्जिलिङ नै पुगे। २०३९ सालमा खर्साङकी शुक्रसँग घरजम गरेर फर्किए यतै। सपनाजस्तो रोमाञ्चक जीवन बाँचेका उनको मनको भित्ताले त्यस बेलादेखि उदासीको रङ देखेको छैन। बरु केही ‘काइदा कानुन’ र अनुशासनले जीवनको नदीमा बाँध हालेर व्यवस्थित पारिदिएको छ। घरको भित्तामा टाँगिएका चित्रहरू श्रीमतीकै इच्छा र आग्रहअनुसार बिक्री गर्दै नगर्ने नियममा छन्। यसमा खुसी नै छन् उनी। सुनाउँछन्, ‘बिक्री गर्ने भन्यो भने त अहिले नै मान्छे आउन तयार छन् घरमा, तर नयाँ बनाएको चित्र मात्रै बेच्ने अब।’ यही ध्याउन्नमा भुइँतलाको कुनाको कोठामा ब्रस र रङले क्यानभासको शून्यतामा केही अर्थ निकाल्न जुटिरहेका हुन्छन् उनी।

चित्रकै दुनियाँले आफ्नो दुनियाँ स्वर्ग बनाए पनि उनकै भनाइमा आफ्ना केही खराब बानीले काममा भाँजो हालिरहन्छन्। टीभी हेर्नका निकै भोगी छन्। फिल्म हेर्ने लत बच्चैदेखिको हो। पहिले खर्साङ, कोलकातामा हलमा गएर हेर्थें, अहिले टीभीमै आउने फिल्महरू हेर्छन्। ‘मेरो लागि एकदम छिटो आइदियोजस्तो लाग्छ यो टेलिभिजनको दुनियाँ। काम गर्ने समय खान्छ भनेर यही कुरामा बूढी कराइरहन्छ,’ फिस्स हाँसे।

दार्जीलिङ छँदा फिल्म हेर्नकै लागि एक्लै घना जंगलको बाटो मसानघाट हुँदै डेढ घन्टा हिंडेर खर्साङ पुग्ने गरेको उनले सम्झिए। झमक्क रात परेपछि त्यही एकलासको बाटो काँतर मन लिएर फर्कन्थे। फिल्म सकिनलाग्दा डरलाग्दो बाटो कसरी फर्कने भन्ने डरले मुटु खाइरहन्थ्यो। आफ्नो उमेरका साथीभाइ त्यसरी फिल्म हेर्ने रुचि राख्ने खालका कोही थिएनन्। अलिक बुझ्ने भएपछि कोलकातामा हेरेको ‘द लास्ट सनसेट’ विशेष यादगार बनेर बसेको छ।

किशोर वयमा उनी उडिरहेको चरालाई गुलेलीले फुत्रुक्क खसाल्थे। समयले उल्टोपाल्टो पार्छ सबथोक। अहिले त्यस्ता चरा उनको क्यानभासमा बास माग्न आउँछन् र सुरक्षित रूख पाउँछन्। उमेरको तीर्थयात्रामा जीवन भोग्दै आउँदा अध्यात्मको रेसा पनि तहतह बनेर बस्दै गएको छ।

०००

बागडोलको घर बेचेपछि दश वर्षयता भैंसेपाटीमा बसिरहेका छन् उनी। घर बनाएर अलिक नाफामा बेच्दै छोराछोरीलाई पढाए। रुटिनमा बाँधिएको १०–५ को जागिर छाडेयता घर–संसारकै दुनियाँमा हरसमय व्यस्त हुँदै आएका छन्। पेन्टिङमा बरु पर्याप्त समय दिन सकेका छैनन्।

उनी जमानादेखि नै आफ्नो लुगा आफैं धुन्छन्। खान र पकाउन दुवैमा निकै सोख छ। आफू शाकाहारी भए पनि पाहुनाहरू आउँदा मासुका परिकार बनाउन आफैं अघि सर्छन्। यस्तो परिकार बनाउन उही ‘नराम्रो बानी’ टीभी हेर्दाको सिकाइ काम लाग्छ। ट्राभल एन्ड लिभिङ च्यानल (टीएलसी) बाट रेसिपी सिक्छन्।

‘मान्छेहरू आउँदा हामी बूढा–बूढीलाई देख्यो भने छक्कै पो पर्छन् हौ। एकै घरमा दुई गृहिणी भेट्छन्। हाहा,’ जोडले खित्का छाडे। यसरी मुखियाजी हरेक कुरामा कला खिपेर बाँचिरहेछन्।

पछिल्लो समय भने बिर्सने समस्याले सताएको छ उनलाई। पुराना धेरै कुरा यादको बहीखाताबाट उप्किँदै जान थालेका छन्। झस्का लाग्छ उनलाई, ‘आफैंलाई पो भुल्छु कि भन्ने पो डर लाग्छ बेलाबेला त।’

यदि त्यसो भएर कुनै दिन उनले जीवन जिउनै भुले भने ? अहिले उनले घरीघरी नजर लगाइरहने आफ्नै चित्रका पात्र र परिवेश त्यस बेला झन् सजीव हुँदा हुन्। सजीव क्यानभासहरूले उनले हेरेको पैंचो तिर्दै एकटकले हेरिरहँदा हुन्, बिल्कुल पलक नझिम्काई।

(२०७३ जेठ १५ गते कान्तिपुर-कोसेलीमा प्रकाशित।)

दूरी

2023-08-26T18:17:00.009+05:45

अचेल हेरिन्न पल्लो घरको झ्याल

खोलिन्न संवादको आत्मीय पर्दा

मौन एकदम मौन छन् चौतारो र फल्चा

बोल्दै नबोलिने हैन

बोलिन्छ- ‘देखभेट नै हुन छाड्यो त !’

देखभेट हुँदै नहुने पनि हैन

हुन्छ जम्काभेटहरूमा

तर भेटहरू साँचो अर्थमा भेट्दैनन्

एउटै घर

एउटै कोठा

एउटै बिछ्यौना

यत्रतत्र उभिन्छन् पर्खालहरू

चिमोट्छन् एक्लोपनले

प्रियजनभित्र भेटिन्न

प्रिय मन

खासमा डिजिटल भित्तामा पो छ सबथोक

छामिन्छ त्यहीँ-

अर्को समाज

अर्को शहर

अर्कै गाउँ

अर्कै महानगर

अर्कै देश

पल्लो ग्रह

ब्रह्माण्ड

पग्लिन्छ त्यहीँ नौनीभन्दा कमलो भावना

देखिन्छ कतै नदेखिएको हार्दिकता

अदृश्य भुलभुलैयामा हुन्छ गहिरो लगाव

भ्रमले पाउँछ सम्पूर्ण विश्वास

छेउकै र साथैका कुरा छुट्दै जाँदै छन् …

धेरै के भन्नु !

हामीले पनि त

एक-अर्काको मुहार राम्ररी नहेरेको

जुग भएछ है !

गजल : बाँकीले एक थान चिहान बनाउँछन्

2019-09-06T00:25:00.014+05:45

सक्नेले आफ्नो पहिचान बनाउँछन्

बाँकीले एक थान चिहान बनाउँछन्।

थोरै मात्र हुन्छन् दुनियाँमा जसले,

साहसलाई सदा जवान बनाउँछन्।

घरको अर्थ छाना र भित्ता मात्र बुझेर,

धेरैले घरलाई मसान बनाउँछन्।

कसैले यौवनलाई त कसैले प्रेमलाई,

जीवन चलाउने दोकान बनाउँछन्।

आफ्नो हातमा भए आफ्नै कथा लेखिन्थ्यो,

अरुले टुटफुट उखान बनाउँछन्।

उदय प्रकाश, वजन र कविता

2017-02-01T22:08:00.019+05:45

अंग्रेजी भाषा मेरो लागि सधैं हाउगुजीको विषय रह्यो । भाषाकै सीमाका कारण विदेशी साहित्यको तिर्खा मेट्न त्यो बृहत् संसारमा हाम फाल्ने आँट कहिल्यै जम्मा भएन । गोटागोटी अक्षर फुटाउँदै छिचोलेका अर्थले धित मरेन।

अंग्रेजीको भूतले वञ्चित गरेको पठन सुखलाई केही हदसम्म हिन्दी भाषाको पहुँचले पोल्टामा हालिदियो । हिन्दीको पनि जम्मै अक्षर फुटाउन नसक्दा आफूभित्रको पाठक मुर्मुरिन्छ । तैपनि सागरमा फैलिएको अंग्रेजीलाई गागरमा सारिदियो भन्दै हिन्दीप्रति मन बुझाउँछु।

यसै क्रममा अंग्रेजीदेखि हिन्दी साहित्यका पुस्तक र लेखरचनाहरु हिन्दीमै पढियो । केही लेखकसँग भने नेपाली अनुवादकै कृति आएपछि चिनापर्ची गर्ने संयोग मिल्यो । त्यसैमध्येका हुन्, भारतीय साहित्यकार उदय प्रकाश । केही वर्षअघि यज्ञश को अनुवादमा लघु उपन्यास 'मोहनदास' पढेपछि यी लेखकको वजन थाहा भएको थियो । केही दिन मथिङ्गल खुबै रन्किएको थियो।

उनका अरु कृति त्यसपछि काठमाडौंका केही किताब पसलमा खोजे पनि पाउन सकिएन । त्यसपछि इन्टरनेटकै पन्ना पल्टाएर गोडाचारेक फुटकर कथा र कविता पढेर मन बुझाइयो । महिना दिनअघि उनै यज्ञशको अनुवादमा यी लेखकको कथासंग्रह 'नेलकटर' पनि आउने खबर सुनियो । थप सुनियो, पोखरामा नेपाल साहित्य महोत्सवमा कथाकृतिको लोकार्पण कार्यक्रममा लेखक आउनेछन्।

यसै मेसोमा कविता कोश बाट यी प्रिय लेखकका केही कविता आफैंले अनुवाद गरेँ । पोखरामा उनीसँग भेट गर्ने मौका पनि मिल्यो । महोत्सवको छलफलमा उनले आफूलाई मूलत: कविकै रुपमा चिनाए । काठमाडौं फर्किँदै गर्दा यात्रामा 'नेलकटर' का कथाहरु पढेँ । 'मोहनदास' जस्तो सघन प्रभाव कथाहरुले पक्कै पारेनन् । अनि लाग्यो, उदय प्रकाश खासमा कवि नै हुन्।

उनका केही कविताको मैले गरेको अनुवाद यहाँ राखेको छु।

१. व्यवस्था

साथी चिठीमा लेख्छन्-
‘म सकुशल छु ।’

म जवाफ लेख्छु-
‘म सकुशल छु ।’

हामी दुवै आश्चर्यचकित छौं ।

२. तीन वर्ष

म तिमीलाई
विगत तीन वर्षदेखि जान्दछु

तीन वर्ष यति छोटो हुँदैन
जति छिटो उच्चारण गरिन्छ

तीन वर्षमा
कलमी बोटमा आँप फल्न थाल्छ
सामुन्नेको घरको छतमा
दिउँसो कपाल कोर्दै गरेकी युवती
कतै बेपत्ता हुन्छे
स्कूलका निरञ्जन मास्टर
सदरमुकाम पुग्छन्
काकीलाई क्षयरोग लाग्छ र
तीन वर्षमा
म र मेरो भाइलाई कतै जागिर मिल्दैन

तीन वर्षमा
हाम्रा अनुहार, प्रेमिका र आशाहरु
र निकै धेरै चिजलाई जलाउन पुग्ने
प्रशस्तै तेजाब जम्मा हुन्छ

म तिमीलाई
विगत तीन वर्षदेखि बताउन चाहिरहेको छु
कि यी अखबारहरुमा
कैयौं वर्षदेखि हाम्रो बारेमा
केही पनि छापिएको छैन!

३. पिंजडा

चरा
पिंजडामा छैन

पिंजडा निकै रुष्ट छ
आकाश छ खुसी

आकाशको खुसीमा
सानो बचेरा
उड्न सिक्छ।

४. मृत्यु

मान्छे मरेपछि
केही पनि सोच्दैन ।

मान्छे मरेपछि
केही पनि बोल्दैन ।

केही नसोचेपछि
र केही नबोलेपछि
मान्छे मर्छ।

'वारि जमुना'को बिदाइ

2016-08-30T08:26:00.007+05:45

शुक्रबार साँझ अन्तिम सास छाडेका लोकगायक खेमराज गुरुङ आइतबार पशुपति आर्यघाटमा खरानी भएर उडे । अब जनमानसमा उनका गीतका तरंग बाँकी छन् । जुन हावाकै काँध चढेर एक कान दुई कान मैदान उडिरहनेछन्।

खेमराजको पर्याय हो ‘वारि जमुना पारि जमुना’ गीत । यही पूर्वेली भाकाबाट उनले डेढ दशकअघि देश-विदेश नै गुञ्जायमान पारेका थिए।

चार वर्षअघि उनीसँग विशेष रुपमा भेट्ने चाँजो मिलेको थियो।

भेटेर बात मार्दै उनीबारे केही लेख्न मन थियो । अष्ट्रेलियाबाट हरेक पन्ध्र दिनमा छापिने पत्रिकाको लागि प्रोफाइल लेख्नु थियो । त्यो पत्रिका निकाल्न हामी केही साथीहरु काठमाडौंमा सामग्री संकलन, सम्पादन र लेआउट सेटिङको काम गर्थ्यौं।

खेमराजसँग भेट गराउन कवि तथा फोटोग्राफर मित्र आरके अदिप्त गिरीले पुलको काम गर्ने भए।

०६९ साल भदौ १७ गते बिहानपख हामी बागबजार पुग्यौं।

त्यहाँ एउटा चल्तीको थकाली भान्साघर छ, त्रिदेवी । बागबजारलाई ‘जक्सन’ बनाएर रमाउने एकथरी कवि, लेखक, संगीतकर्मीहरूको चिया-चुरोट अड्डा भन्दा पनि हुन्छ त्यसलाई।

खेमराज पनि कवि, लेखकहरूको हुलमा गफिएर आफ्नो सिर्जनशीलता जगाइराख्न बेलाबेला त्यहाँ पुगिरहँदा रहेछन् । त्यही भएर आरकेले पनि भेटघाट र गफगाफको मेसो त्यहीँ जुराएका थिए।

‘वारि जमुना’, 'बेहाल भयो जिन्दगी यो', 'आलुतामाले' जस्ता उनका धेरै गीत सुनेर मज्जैले झुमे पनि त्यसवेला सम्म भेट्ने संयोग भने जुरेको थिएन । पत्रपत्रिकाहुँदी फोटो हेरेर टाढाटाढै श्रोताको रुपमा साइनो गाँसिएको थियो।

०००

होटलमा भात खाने टेबल-कुर्सीहरु भएको खुला हल नजिकै एक छेउ घेरेर कोठा जस्तै बनाइएको ठाउँ थियो । वीरेन्द्र राई, चन्द्र रानोहँछा, भीषण मुकारुङ लगायत कवि, गीतकार र गायकहरु आउँदा रोजाइमा पर्ने कुनो त्यही थियो ।

खेमराज त्यहीँ एक्लै बसिरहेका रहेछन् ।

रेस्लरकै झल्को दिने भव्य ज्यान । त्यत्रो काइदाको ज्यानको अनुपातमा उनको बोली भने कतै अल्झिँदै आए जस्तो त्यति नखुलेको सुनिन्थ्यो ।

बाफ छुट्दै गरेको कफीको सुरुपसँगै सन्चो-बिसन्चो सोधेर गफको मेलोमा पसियो ।

संखुवासभाको खाँदबारी नगरपालिका ३ का उनले बाल्यकालकै कुराबाट आफ्नो चिनारी फुकाए । कलिलो बेलामै संगीतको महक भरिएको रहेछ उनीमा ।

‘कक्षा ४ मा अंग्रेजी स्कूलमा पढ्दा दार्जिलिङबाट आएका सरहरुले गीत-संगीत सिकाउनुहुन्थ्यो । अरुले भन्दा छिटो टिपेर अरुलाई पनि सिकाउँथेँ म,’ उनले उत्साही भएर सुनाए ।

बाँसुरी, हारमोनियम र मादल बजाउन उतिबेलै जानिसकेका थिए । ती बाजा बजाउने उनको आफ्नै गाउँले पारा थियो ।

तर, उनलाई पछि गायक बन्छु भन्ने मनमा कतै थिएन । लाहुरे परिवारमा जन्मिएका उनको दिमागमा त्यस्तो गीतांगे भएर हिँड्ने कुरा चानचुने थियो सायद । बरु कक्षा पाँचदेखि सरकारी स्कूलमा पढ्न थालेपछि कविता लेख्नतिर लागेका थिए । ३८ वर्षे (चार वर्षअघि ) गायकले सम्झिए – ‘टुक्राटाक्री कविता लेख्न थालेर स्कूलमा हुने कविता गोष्ठीहरूमा पनि भाग लिन्थेँ । तर, कतै पुरस्कार जितिनँ ।’

कुराकानीको क्रममा आज्ञाकारी विद्यार्थी जस्तै खुरुखुरु विगत र भावनाका कुरा सुनाउँदै गएका थिए लोकप्रिय गायकले । लोकगीतमा गाउँघरका कुरा टपक्क टिपेर ल्याउने उनको व्यक्तित्व पनि गाउँले मन जस्तै सरल लागिरहेको थियो ।

०००

कवि भएर हिँडेका तिनै दिनहरूले उनलाई संगीत कर्ममा राम्रो भरथेग दिएको थियो । उनी आज गीत मात्रै गाउँथेनन्, लेख्थे पनि । जनजीवनका हाँसो र रोदनका कुरा गीति भाकामार्फत बाहिर ल्याउन पाउँदा रमाउँथे ।

ग्रामीण भेगका लोकगीत संकलन गरेर उनले त्यसलाई पुनर्लेखन र अपूरोमा थपथाप पनि गर्थे । जस्तो कि, संखुवासभा र भोजपुर जिल्लातिर प्रचलित ढाक्रेसम्बन्धी गीतको दुई पंक्तिलाई लिएर उनले मार्मिक गीत बनाएको उदाहरण दिए ।

सुरुमा उनले फेला पारेका दुई पंक्ति –

फूल फुल्यो बुकी
संसारमा छैन है म जस्तो दुःखी

त्यसमा उनी आफैंले हरफहरू थपे –

भर छैन मनको
जिन्दगीभर दुःखै भो धनको

भारी छ माथि
अप्ठेरो बाटो तोक्लाङ छ साथी
पीर कत्रो-कत्रो
आँसुको नदी सागरजत्रो

छोरछोरी जहान
ढाकरै बोकी जाने हो कि परान
कठै नि बरै
ढाक्रेको जुनी भेल-पैरो सधैं ।

जीवनमा त्यति धेरै दुःखसँग दोस्ती नभए पनि उनी लोकगीतमा लोकजीवनका व्यथा र रोदन अटाउन खोज्थे ।

विकट भेगमा भारी बोकेर जीवन गुजारा गर्ने भरिया र ढाक्रेहरूको पीडा देखेर आफू धेरै पटक रोएको उनले सुनाए । त्यही पीडाले चिमोटेपछि उनले २०६४ सालमा ‘ढाक्रे’ नामको गीति एल्बम र संकलित गीत र मौलिक रचना भएको सोही नामको लोकगीतिसंग्रह किताब पनि निकालेका थिए ।

‘दुर्गम भेगमा गरिबी र अभावमा पिल्सिएका मान्छेहरूको दुःख र वेदना बाहिर आउनै सकेको छैन’, खेमले लोककै गायक जसरी चिन्तित भावमा बताएका थिए, ‘ती मान्छेहरुको जीवनमा केही परिवर्तन होस् भनेर उनीहरुको दयनीय अवस्थालाई गीत मार्फत सबैसामु पुर्‍याउनेे सोच छ ।’

०००

गायक खेमराज गुरुङबारे धेरै कमलाई थाहा होला, ग्रामीण थेगो गाँस्दै दुखिया मान्छेको विरह गाउने उनले कुनै समय सक्रिय राजनीति गरेका थिए । त्यस क्रममा तीन वर्ष जेल समेत परेका थिए ।

२०४६ सालको आन्दोलनबाट बहुदलीय व्यवस्था आएपछि जनउभार देखियो । त्यसलाई सम्बोधन गर्न राजनीतिक दलको कार्यक्रममा जनवादी गीत गाएर उनको गायनयात्रा सुरु भएको थियो । सात कक्षामा पढ्दै गर्दा नै राजनीतिक चेतनाको सर्को पसेको थियो मगजमा । जनवादी नाटकहरूमा पनि अभिनय गरे उनले ।

नेकपा एमालेमार्फत पार्टी राजनीतिमा खुलेर लागेका उनी जनआन्दोलनपछि जेल परेका थिए । स्थानीय निकायको निर्वाचनताका झडप हुँदा एक जनाको मृत्यु भएपछि अर्को पक्षले एमाले पक्षधरलाई आरोप लगाउँदा संखुवासभाका एमाले सांसद, सभापति सबैलाई थुनिएको थियो ।

‘ऋणपान लिने क्रममा साहुहरूबाट पीडित परिवार थियो हाम्रो’, राजनीतिमा हेलिनुको कारण खुलाए, ‘अन्याय, अत्याचार र शोषण नसहने बालापनदेखिकै स्वभाव थियो ।’

जेलमा हुँदा पनि उनको सिर्जनशीलता र अध्ययप्रतिको भोक रोकिएनछ । बन्दी अवस्थामै उनले एसएलसी पास गरेका थिए ।

विभिन्न पुस्तक र पत्रपत्रिका पढ्दै जाँदा जेलमै उनले पुस्तकालय खोले । जेलभित्रै नौलो काम समेत सुरु गरे, बन्दी विकास प्राथमिक विद्यालय सञ्चालनमा ल्याएर राजनीतिक आस्थासहितका सबै कैदी-बन्दीलाई प्रौढ शिक्षा पढाउन थाले ।

उनले अशिक्षित बन्दीहरूलाई पढाएर औंठाछापबाट मुक्त गरेका थिए ।

१७ वर्षे पट्ठो उमेरमा उनले पढाएर शिक्षा कार्यालयबाट मासिक चार सय रुपैयाँ तलब पनि खान थाले ।

जेलमा स्कुल चलाएर कैदी-बन्दीलाई शिक्षित गराउने नयाँ काम थालेको भनेर उनी त्यसबेला चर्चामा समेत आएका थिए । जेल जीवनमा उनले कुरा महसुस गरेछन्, ‘गरिब मान्छे मात्रै जेल पर्ने, धनी मान्छे चाहिँ अनेक प्रपञ्च गरेर छुटिहाल्ने !’

०००

खेमराज जेलमा हुँदा उमेर नपुगेको आस्थाको बन्दी भएकाले उनलाई भेट्न धेरै नेता खाँदबारीस्थित जेलमा जाने गर्थे । त्यसै क्रममा मदन भण्डारी पनि संखुवासभा पुग्दा उनलाई भेट्न गएका थिए । नेता भण्डारी उनलाई सामान्य मान्छेभन्दा बेग्लै लाग्यो रे । उनले आफ्नो कवि अवतार ब्युँताउँदै भनेका थिए – ‘कमरेड मदनको व्यक्तित्व मैले सामान्यभन्दा निकै अलग र भव्य देखेँ, ओजपूर्ण !

मदनको निधन भएपछि उनले ‘यो अन्तिम युद्ध हो आ-आफ्नै ठाउँबाट उठ’ बोलको गीत जेलभित्रै रेकर्ड गरेर बाहिर पठाएका थिए । जनमानसमा निकै लोकप्रिय भएछ । गीत बज्दा कार्यक्रममा भीडलाई थाम्नै गाह्रो परेछ !

मुलुकी ऐनले बन्दीहरूलाई अधिकार र सुविधाहरूको व्यवस्था गरे पनि जेल प्रशासनका अधिकारीहरूले त्यसको भोग गर्न दिँदैनथे ।

खेलसामग्री र औषधोपचारका लागि आएको रकम कहिले अनियमितता हुन्थ्यो त कहिले खर्च नभई फ्रिज भएर र्फकन्थ्यो । कैदीहरूलाई सिटामोल लिइस् भनेर औंठाछाप गर्न लगाई सुविधा रकमको अनियमितता समेत हुन्थ्यो ।

राजनीतिबाट देश, समाज र यसको प्रवृत्ति बुझ्न सघाए पनि त्यसले लामो समय उनको मन बाँध्न सकेन ।

सँगै जेल परेकाहरु बाहिर निस्किएपछि अवसरवादी बनेको देख्दा उनलाई चित्त बुझेन । अर्कातिर, क्रान्तिकारिताको नाममा जीवनको स्वाभाविक पाटो प्रेम र हार्दिकताका कुरामा बन्देज जस्तै लगाइँदा उनलाई उकुसमुकुस भएछ ।

उनले त्यसबेलाको प्रचलन सम्झिँदै भनेका थिए – ‘त्यतिबेला प्रेम गर्नु त टाढाको कुरा, कम्युनिस्टले प्रेमको कुरा गर्नु र प्रणयका गीत गाउनु अपराध गर्नुसरह हो भनेर सिकाइएको थियो ।’

खुला र उदारवादी सोच राख्ने कम्युनिस्ट हुनुपर्छ भनेर उनले पार्टीमा आवाज उठाए पनि सोचे जस्तो प्रतिक्रिया मिलेन ।

त्यसपछि सक्रिय राजनीति छाडेर स्वतन्त्र रूपमा सांगीतिक कर्ममा लाग्ने निधो गरे । पार्टीको भोटरमा मात्र सीमित भए ।

०००

नेपाली संगीतबजारको अवस्था नबुझी अनुभवबिना नै उनले २०५४ सालमा पहिलो गीति एल्बम ‘जीवन’ बजारमा ल्याएका थिए । तर, त्यो चलेन ।

अनुभवले परेर मात्र नहुने रहेछ, पढ्नु पनि पर्ने रहेछ भन्ने लागेर संगीतकार प्रकाश गुरुङसँग शास्त्रीय संगीत र रत्नराज्यमा तीन वर्ष संगीत सिके ।

‘तर यो खेम बारम्बार फेल भो जिन्दगीमा’, संगीतको पढाइ सप्रिए पनि उनले आफैंप्रति व्यङ्ग्य कस्दै भने ।

तीनवटा कलेज पढे पनि आईए पास गर्न सकेनन् । लाहुरे बन्न दुई पटक भिडे पनि असफल भए । प्रेममा पनि असफल !

पहिलो गीति एल्बम आएको चार वर्षपछि उनले ‘जीवन २’ एल्बम निकालेका थिए । त्यसपछि त गजबै भयो ! त्यो एल्बमको ‘वारि जमुना, पारि जमुना’ले चर्चाको शिखरमा पुर्‍यायो । त्यही एउटै गीतको चर्चाले उनलाई नेपाली श्रोता र दर्शकमाझ थामिनसक्नुको ख्याति र माया दियो ।

एल्बमको सफलतासँगै सेलिब्रेटी छवि बनेपछि खेमराजले २०५८ सालमा बिहे गरेका थिए ।

०००

श्रोताले खेमराज गुरुङलाई लोकगीतसँग मात्र जोडेर हेरे पनि उनले आधुनिक सुगम संगीतमा पनि हात हालेका थिए । तर, उनको मन लोकगीतमै फुल्यो, फल्यो र सबैतिर सुवास फैलायो ।

त्यो भेटमा उनले लोकगीत र लोकजीवनकै कुरालाई धेरै प्रसंगमा उठाइरहे । उनले बताएका थिए, हाम्रा धेरै पप, रक र आधुनिक गीत लोकगीतकै जगमा उभिएका छन् । लोकगीत हाम्रो संगीतको आमा संगीत हो ।

०००

बिहीबार दिउँसो कवि शशि लुमुम्बुले खेमराजलाई मेडिकेयर अस्पतालमा आईसीयूमा राखिएको भनेर फेसबुकमा तस्बिरसहित लेखेपछि धेरैले उनको सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै कमेन्ट लेखिरहेका थिए ।

तर, उनको जीवनलाई जमुना पारिबाट वारि आउन मञ्जुर भएन ।

जण्डिस भएर कलेजो बिग्रिएपछि उनको अवस्था अझ नाजुक भएछ । भेन्टिलेटरमा सारिएछ । चिकित्सकहरु समेत अब ईश्वरको प्रार्थना गरौं भन्ने स्थितिमा पुगिसकेका थिए ।

आफन्त र शुभेच्छुकले उनको सुधारको आश गरिरहँदा साँझ उनको निधनको खबर आयो ।

उनी यसअघि पनि जण्डिस भएर पटकपटक अस्पताल पुग्नुपरेको थियो । रसिक मिजासमा उनी मदिराका प्रेमी थिए । अत्यधिक मदिरा पिउने गरेको बेलाबेला बिरामी परिरहन्थे । उनका हितैषी, साथी र शुभेच्छुकको चर्चामा सुनियो – डाक्टरले खेमराजलाई सजग गराएका थिए, ‘अब एक थोपा पनि नपिउनू । जण्डिसको समस्या बल्झियो भने अब अस्पताल नआए हुन्छ ! भर्ना लिन्नौं ।’

कवि लुमुम्बुले खेमराजलाई विगत वर्षहरूमा यसअघि दुईचोटि गम्भीर बिरामी परेपछि ओम अस्पताल लगिएको जानकारी दिए । त्यतिवेला कलेजो बिग्रिएको थिएन ।

उनी साथीभाइरको जमघटमा 'जम्न' मन पराउँथे । जमघटमा मदिरा अनिवार्य हुन्थ्यो । अधिक मदिरा सेवनका कारण जन्डिसले दुःख दिइरहन्थ्यो । तर, उनी उपचारपछि पनि औषधिसँगै मदिरा पिइरहन्थे । केही समय छाड्ने तर जमघटमा बसौं भन्दा जमिहाल्ने । बसेपछि हत्तपत्त नउठ्ने ।

पछिल्लो समय पुस्तकाकार रुपमा गीतसंग्रह निकाल्न पाण्डुलिपि तयार पारिसकेका थिए खेमराजले । त्यसको सम्पादनका लागि कवि लुमुम्बुलाई जिम्मा दिएका थिए ।

तर, जीवनमा गीत-संगीत र अक्षरको बाटोलाई प्रिय मानेर बाँचेका उनले त्यो कृति छापिएको हेर्न नपाई बिदाइ हुनुपर्‍यो ।

हार्दिक श्रद्धा सुमन खेमराज ! स्तरीय सिर्जना छ भने मान्छेहरूको मन-मनमा बाँच्न एउटै गीत पनि काफी हुँदो रहेछ भन्ने तिमीले साबित गर्‍यौ ।

‘जदौ’को एकान्तबास

2016-04-12T07:38:00.009+05:45

खोटाङ जिल्लाको पहाडी पाखोमा एउटा केटो घाँस-दाउरा र गोठालो जाँदा गाउँदै-नाच्दै हिँड्थ्यो । १६ वर्षे पट्ठो उमेरसम्म पनि गाउँका लोकगीतेहरूसँग कम्मर मर्काउँदै रमायो ऊ।

बोल बोल बोलीको रसैले
बोली टिपी लाँदैन कसैले ...

यस्ता भाका अझै मनमै अल्झिएर बसेका छन्, त्यो केटोको टाठो बोली भने अहिले छिप्पिएको उमेरसँगै मधुरो भएको छ। कुनै समयमा रेडियो तरंगबाट नेपालै गुञ्जायमान पार्ने दाहाल यज्ञनिधि पछिल्लो समयमा आफूभरिको गुनगुनमा सीमित बनेका छन्। रेडियोको साहित्यिक कार्यक्रममा 'जदौ' भनेर झर्रो नेपालीमा कविता-गीतका गेडा केलाउने र निम्तारुलाई सिर्जनामा आवाज दिन लगाउने रेडियोकर्मी अहिले निकै टाढा छन् रेडियोदेखि।

टोपी ख्याप्पै गाडेर बुर्कुशी मार्ने सिँगाने उमेर अब छैन। तर, ६३ लागेको उमेरमै रोगको जीर्ण घर बनिएला भन्ने पनि उनलाई लागेको थिएन । 'ज्यानमारा रोगले अँचेटेपछि यसैसँग कुस्ती खेलिरहेको छु', उनी भन्छन् । तर रोगसँग देखादेखी रूपमै भकाभक पहलमानीमा उत्रिन पाए क्या मज्जा हुँदो हो भनेर उनलाई बेलाबेला जङ चलिरहन्छ । मिर्गौला फेल भएयता बारम्बार मरेको यज्ञनिधिलाई जगाउन निकै सकस झेल्नुपरेको उनको भोगाइ छ।

बालापनमै ११ हाते पटुकी
किसान र भरियाका बच्चा जस्तै उनको बाल्यकाल बित्यो । जग्गा जमिन केही मात्रामा भए पनि खान पुग्दैनथ्यो । 'किसानका घरमा कोही बिरामी पर्‍यो भने सबै कुरा सखाप हुन्छ', बुबा पनि मिर्गौलाकै बिरामी थिए । उपचारमा जमिन बेचिँदै र ऋण थपिँदै गयो । रोग निको पार्न फेटैभरिको धामी समेत लगाएको उनी सम्झिन्छन् । बुबाकै बिसन्चोपना र घरमा खेताला र गोठालाको काम धान्नुपर्दा उनले पढ्न सकेनन् । सँगैका साथीले म्याट्रिक (प्रवेशिका परीक्षा) पास गर्न लाग्दा आफू भने एक कक्षा पढेर अलमलिँदा उनी भक्कानो छुटाएर रुन्थे।

पछि बुबाले छोराको दयनीय हाल देखेर देश खाई शेष भएको छोरो काम लाग्छ भनेपछि उनी पसे खोटाङबाट धरानतिर । सके पढ्ने, नसके दार्जिलिङ गएर सुन्तला बोक्ने सोचले पाकेकै थियो दिमाग । गाउँमा हुँदा पनि उदयपुरको बेल्टारदेखि खोटाङको धारापानीसम्म ढाकरमा नुन बोक्दै तगडा ज्यान पारेकै थिए उनले । कम्मरमा ११ हाते पटुका कस्यो, एक धार्नीको कोदाली बोक्यो र उचाल्यो ढाकर । छोरालाई दाउनुपर्छ भन्दै भारी बोकाउन बाबुले आफैं मधेस लिएर जाने गरेका थिए । 'धरानबाट भुँडे नेवार साहुको भरिया भएर १३ वर्षको उमेरसम्म स्टेशनरी सामान ओसारियो, १५ वर्षको उमेरसम्म नुन बोक्ने ढाक्रे भइयो', सम्झना आँखामा तहतह छन् । यसैले उनको कलमबाट जति रचना पाकेका छन्, तिनै हेपिएका र दुःखले रेटिएका हतभागी चोलासँग नाता गाँस्छन्।

गीत गायौ गाइने दाजु
झुम्मिरै'छन् बैराहरू सुन्ने कान खोइ ?

रोग नै साथी भएपछि
ज्यान हुन्जेल ज्यान मर्ने सास्ती खेप्नुपर्छ भन्ने बुझेका उनले त्यो भोग्दै पनि आए । सात वटा कडा रोगलाई उनी ज्यानमारा मान्छन् । मिर्गौला फेल, हृदयाघात, क्यान्सर, अल्जाइमर, हेमोफेलिया लगायत । 'मरिहाल्न पनि नदिने र बाँच्न पनि नदिएर ज्यान रेटिरहने', ज्यानमारा रोगबारे उनको टिप्पणी । आफूमा रिटायर्ड र रोगीको विशेषण जोड्ने उनी ३५ वर्षयता रोगसाग मितेरी गाँसिरहेका छन् । २०४२ सालमै मिर्गौला रोगको संकेत देखिए पनि समस्या आएको ४४ सालमा थाहा भयो । त्यसको १३ वर्षपछि आएर २०५७ फागुनमा उनले मिर्गौला प्रत्यारोपण गराए।

यसपछि करिब १२ वर्ष दुःखसुख शरीर धान्यो । तर, पछिल्लो एक वर्षयता फेरि उनी रगत सफा गर्ने हेमो डाइलासिसको शरणमा छन् । यसका लागि साताको तीन दिन वनस्थलीस्थित राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्र पुग्छन् । भन्छन्, 'अदालतको तारिख धाए जस्तै छ जीवन ।' वंशानुगत विरासतमा पाएको मिर्गौला रोगले उनको ठेगाना बदलिदिएको छ । पहिले धाउँथे रेडियो नेपाल, साहित्य संसार कार्यक्रम चलाउँथे । पछि धाउन थाले एफएम रेडियो, जदौ चलाए । अहिले अस्पताल नै जागिरे अड्डा जस्तो भएको छ । कसैले भेट्न खोजे घरको साटो अस्पतालकै ठेगाना दिएर बोलाउाछन्।

रुढिग्रस्त समाज यस्तै हो, रोग चट्टै हुन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँदै आफन्तहरूले बाबाको आश्रमतिर लैजान खोजे । उनलाई त्यसमा पत्यार नै थिएन । तर, रोगले सिकिस्त पारेपछि १५ वर्षअघि परिवार र इस्टमित्रको जोडले उनी भारतको पुट्टवर्तीस्थित साइबाबाको धाम पुगे । 'बाबाहरूले मन्त्र फुकेर मलको मुला उखेले झैं रोग उखेलिदिन्छन् भन्ने थियो, तर भएन', उनी सम्भिmन्छन् । बरु उनी त्यहाँ झन् मूच्र्छा नै पर्ने गरी थला परे । मुम्बई हुँदै दिल्ली आएर उपचार पाएपछि धन्न ज्यान जोगिएर फर्किए।

पछिल्लो सात वर्षदेखि लेखनकर्म ठप्प छ उनको । कार्यक्रम, भेटघाटमा बाहिरी संसार चियाउन छाडेको पनि उति नै समय भयो । यो बेला आफू फन्टुस विषयमा लागेर समय कटाइरहेको बताउँछन् । पढ्ने काम पनि ठप्प जस्तै हुादा आफूलाई विषयविहीन सन्ठी मान्न थालेका छन् । एक समय आवाजको पखेटा फिँजाएर रेडियो तरंगमा विचरण गर्ने उनी घरबूढो भएर टेलिभिजन च्यानल चहार्दै गरेका हुन्छन् । यस्तो नीरसतामा एउटा मान्छेको साथले धेरै फरक पारेको छ । 'भनेकी जस्ती' श्रीमती छिन्, मायामा रुझ्दै जीवन शीतल महसुस गर्न पाएका छन् । 'जीवनसाथी असल पाइयो भने यात्रा सहज हुँदो रैछ', रोगी जीवनमा छाया जस्तै बनेर बाँचिरहेकी श्रीमती सुधाको साथलाई लाख मान्छन् । निःसन्तान दम्पती एक-अर्काको अनुहार हेर्दै बाँचेका छन्।

राजधानीको मण्डिखाटारमुनिको वरफेदीस्थित चार रोपनी जग्गा उनका लागि खेलखोर भएको छ । घरैछेउमा फूलबारी छ, पट्यार लागेको बेला टहलिन्छन् । २०४० सालमा किनेर राखेको त्यही जग्गा बेच्दै कुटुकुटु खाइरहेका छन् । महिनाको साढे एक लाख रुपैयाँ लाग्ने औषधिमूलोको खर्च पनि त्यसैले धानेका छन्।

परिवारका सबै रोगी नै रोगी हुँदा बेलाबेला विरक्तिन्छन् यज्ञनिधि । मिर्गौला रोगकै कारण बुबा गुमाएका उनको कान्छा भाइ र ठूली बहिनीलाई पनि त्यही रोगले लग्यो । माहिला भाइ पनि यही रोगसँग जुधिरहेका छन्।

रेडियोमा जदौ र धुवाँदार विरोध
गाउँबाट एक कक्षा पढेर हिँडेको ठिटो संस्कृतको पढाइमा झ्याँगिएपछि जिन्दगीको मेलो खुल्दै गयो । धरानबाट संस्कृतकै उच्च शिक्षाका लागि राजधानी आएपछि यज्ञनिधिले ३० सालमा आएर बल्ल रेडियो देख्न पाए । गाउँमा छँदा रेडियोमा बोल्ने सपना बुन्नु त परको कुरा, रेडियोको नाक-मुखै देखेका थिएनन् । गाउँभरि रेडियो देख्न नपाए पनि बजारिया र लाहुरेहरूले काँधमा भिरेर मेला भर्न हिाडेको देख्दा डाहा नै लाग्थ्यो । रेडियो र गाना-बजानाको कुरा आउादा उनी आफ्ना सामन्त खालका फूपाजुलाई सम्झिन्छन् । 'फूपाजुले ओखलढुंगाबाट फोनबाजा भाडामा ल्याएका थिए', उनी पुराना दिनमा फर्किए, 'त्यसैबाट तारादेवीका गीतहरू सुन्न पाउादा फोनबाजामा गाना पनि हुँदोरै'छ भन्ने पहिलोचोटि थाहा भयो ।' ग्रामोफोनलाई फोनबाजा भनिन्थ्यो उतिबेला ।

राजधानी आएर संस्कृत पढाइने क्याम्पसमा भर्ना भएपछि कविता पाठ र साहित्यिक गतिविधिको ज्वरो बढ्दै गयो । नजिकका चिनारु र संस्कृत अध्ययनका क्रममा फैलिंदै गएको सम्पर्कबाट उनले केही समय पुरेत्याइँको काम पनि गरे । उनी भन्छन्, 'मलाई त जसरी पनि सहरमा बाँच्ने मेलो बनाउनु थियो ।' कवितामा हात बस्दै गरेको बेला मधुपर्कमा पहिलो पटक उद्वेग शीर्षकको कविता छापिदिने भैरव अर्याल उनका लागि उत्प्रेरक बनिदिए । अहिलेसम्म उनको एकमात्र पुस्तकाकार कृति प्रकाशन भएको छ । दुई वर्षअघि साझा प्रकाशनबाट एक दर्जन निबन्ध समेटिएको ‘जदौका निबन्धहरु’ कृति प्रकाशित छ ।

समयसँगै स्तोत्र पाठबाट नजानिँदो रूपमा आफ्नो उच्चारणकला माझिँदै गएको उनले अनुभव गर्दै गए । राजनीतिको हावाले पनि विद्यार्थी जीवनलाई बेलुनको काम गर्दै थियो । ज्ञानको सानो आँखीझ्याल च्यातिएर ढोका बनेपछि विद्रोही चेतको बीज पनि फुट्दै गयो । विद्रोही चेत कस्तो भने दासतामा बाँधिन नचाहने स्वभावका कारण उनले सरकारी जागिर नै लत्याइदिए । लोकसेवा आयोगको परीक्षा दिएर २०३६ सालमा सेक्सन अफिसरमा नाम निकाले पनि उनलाई सरकारी जागिर निको लागेन । बरु त्यसको दुई वर्षअघि नै उनले रेडियो नेपालमा साहित्यिक कार्यक्रम सञ्चालकको माग हुँदा निवेदन हाले, छनोट पनि भए । क्याम्पस पढ्दा धार्मिक नाटकहरूमा भाग लिने र छन्दका कविता स्वादले पढ्ने पृष्ठभूमिले रेडियो कार्यक्रम प्रस्तोताका लागि निकै सघायो । अनि जग बस्दै गयो 'साहित्य संसार' कार्यक्रममा यज्ञनिधि शैली ।

जदौ जदौ स्रोताहरू
कार्यक्रमको मेलोमा पस्यौं
...
लौ त कार्यक्रम मैजारो गर्ने बेला भो,
जदौ ल स्रोताहरू
आउँदा जाँदा लाउँला पिरती ।

रेडियोमा जदौ शब्दको प्रयोग गर्दा विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा शिक्षकहरूले नै उनको धुवाँदार विरोध गरे । तर, उनले त्यो शब्दलाई आफ्नो शैली मात्र बनाएनन्, परिचयकै रूपमा स्थापित गरे । धेरैले उनलाई 'के छ हौ जदौ' भनेर बोलाउँछन् । जदौलाई समाजको कथित तल्लो जातसँग जोडेर अछुत ठान्नेहरूलाई उनी हेलाहोंचाको भाषा बोल्ने अभिमानीको संज्ञा दिन्छन् । रोगले च्याप्दै लगेपछि नसकेर सात वर्षअघि उनले आफ्नो रेडियो कर्म सुरु भएको रेडियो नेपालमै आएर 'जनताको मझेरीमा साहित्य' नामक कार्यक्रममार्फत उद्घोषण कलालाई विश्राम दिए ।

जागिरे संस्था र 'जनकीय' सपना
एकान्तबासमा रहे पनि अहिलेको बौद्धिक सक्रियता, सामाजिक मूल्य र साहित्यिक गतिप्रति सचेत र चिन्तित छन् उनी । नेपाली साहित्यको मापन उनले लेख्यभन्दा कथ्य रूपबाट बढी गर्दै आएका छन् । यसका लागि विभिन्न १६ वटा एफएम रेडियो सुन्छन् । उच्चारकले ठीक बोल्यो-बोलेन, सुहायो-सुहाएन, विषय कस्तो उठायो, भाषालाई न्याय दियो-दिएन, जनजिभ्रोलाई स्तरीकरण गरेर मूलधारमा ल्याउन सक्यो-सकेन आदिबारे कान थापेर होशियारीपूर्वक पारख गर्छन् । यसरी सुन्दै आउँदा उनको मन कुाढिन्छ पनि - 'विद्यालय भन्न नसकेर विधालय भन्नेहरू ७० प्रतिशतभन्दा बढी पाउँछु ।'
रेडियो कार्यक्रम चलाउादा निम्त्याइने पाहुनाले उच्चारण बिगार्दा, आफ्नो नामको अर्थ नजान्दा उनी युवा पुस्तालाई 'ल बाबा, यो यस्तो हो' भनेर सिकाउाथे । हिजोआज आफैंले लेखेको कविता पनि राम्ररी उच्चारण गर्न नसक्ने कविहरू देख्दा उनलाई सकसक लाग्छ । गद्यमा राम्रो उच्चारण गर्ने कवि औंलामा गन्छन् उनी - तुलसी दिवस ।

व्यक्तिदेखि संस्थासम्मको रीति-थिति केलाउँदा आदर्श एकातिर र यथार्थ अर्कातिर पल्टिएको देख्दा कम्ता झ्वाँक चल्दैन उनलाई । सरकारी बजेटले धानेका संस्थाहरूले साहित्यको विकासमा सिन्को नभाँचेको साक्षी रहँदै आएका छन् । राजा ज्ञानेन्द्रको शाही शासनको चकचकी हुँदै गर्दा २०६२-६३ को जनआन्दोलनको आधार तयार हुँदै थियो । त्यही छेक शाही रवैयाविरुद्धको आन्दोलनलाई सघाउन स्रष्टाहरू आ-आफ्ना सिर्जना बोकेर विचार-विमर्शमा कोठे गोष्ठीदेखि सडक कवितासम्ममा उत्रेका थिए । त्यस्ता समूहमा यज्ञनिधिले नेपाली साहित्यलाई टहकमा ल्याउन र अघि बढाउन जनकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान आवश्यक छ भन्ने कुरा उठाए । 'अहिले पनि म जनकीय सभ्यताकै पक्षधर हुँ । आन्दोलन सफल भएर गणतन्त्र आइसके पनि प्रज्ञा प्रतिष्ठान, साझा प्रकाशन र त्रिभुवन विश्वविद्यालयहरूको काम जागिरे मानसिकताभन्दा बढी देखिएन', उनी झन् खिन्न छन् । प्रज्ञामा पद ओगट्न आउनेलाई एउटा-एउटा राजनीतिक पार्टीले टीका लगाइदिएको ज्वाइँ-जेठान मान्छन् । खास प्राज्ञहरू त उपेक्षित भएर बाटो र सडकमा रहेको उनी देख्छन् ।

वीपी कोइरालाको 'म साहित्यमा अराजकतावादी हुँ' भन्ने मान्यताका पूजारी हुन् उनी । अराजकतावाद हुनुकै नाताले साहित्यकार माथि हुन्छ भन्ने ठान्छन् । साहित्यबारे उनको परिभाषा पनि आफ्नै खालको छ : 'चेतनशील र जनताप्रति उत्तरदायि छु भन्नका लागि सामाजिक विषय खोतलखातल गर्ने कुरा साहित्य हो ।'

रेडियोमा आवाज फुक्दै ३० वर्ष लामो फड्के तरेपछि उनी धेरै स्रोताको मायाले नै आफू बाँचिरहेको ठान्छन् । 'नत्र ज्यानमारा रोगको लिसोमा परेर उहिल्यै निभ्ने थिएा होला', हजारौंको कामनाले बचाएको जस दिन्छन् । रेडियो तरंगमा लामो समयको संगति र जनसाधारणको कथाव्यथासँग लुटपुटिएका उनलाई अझै पनि नेपाली भाषाका स्रोतालाई आफूले जानेका कुरा सुनाऊँ, कतै कार्यक्रममा जाऊँ जस्तो रहर उम्लिएर आउँछ । 'तर, बिमारीको कारण कतै निस्किन सक्दिनँ । कुँजिएर बस्नुपर्दा कहिलेकाहीं रुन्छु पनि', मनको हुटहुटी अगाडि शरीर निर्बल भएपछि चित्त बुझाउँदै आएका छन् यज्ञनिधि । र पनि एक समय रेडियोमा बोलेकै भरमा बौद्धिक वर्गमाझ चर्चामा रहन सकेकोमा त्यसलाई उनले गतिलो धन मानेका छन् । भोगाइको जाँतोमा पिसिंदै आउँदा उनले बुझेको कुरो - भोगेको जीवन हुन्छ । सोचेको र खोजेको हुन्न ।
जीवनको यो मोडमा आइपुग्दा दाहाल यज्ञनिधि करिब २० वर्षअघि लेखेको लोकलयको आफ्नै कवितामा जस्तो एकान्त खोल्सीमा जेनतेन हरियो साँचिरहेका छन् ।

वनपाखा डुलेको छैनौ कि है मैं हुन्छु खोल्सी वनैमा
छालाको काँडाले तर्साउँछु है हरियो साँच्छु मनैमा ।

(कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित)

सडक यात्रा

2016-02-19T10:30:00.009+05:45

परिवर्तन कसलाई मन नपर्ला र! यथास्थानमा जमेर, पछाडि गुडुल्किएर बस्न कसलाई पो मन लाग्ला! तर पहिलेकै अँध्यारो समयको परावर्तन जस्तो भइदिएपछि परिवर्तन भन्नु पनि सधैं राम्रो र सुखद मात्र हुन्न रैछ भन्ने थाहा हुन्छ।

राजन्त्रलाई बिदा गरेर मुलुक लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा आएपछि धेरै कुरामा परिवर्तन देखियो। सारमा होइन, रूप पक्षमा। फिल्मको नाम त फेरियो, कलाकार पुरानै प्रजातिका। पहिले चर्चा गरिएको एउटा भिलेनको ठाउँमा दर्जनौं भिलेनले कब्जा जमाए। सबका सब विभिन्न गौंडामा देशको चीरहरण गर्ने दाउमा हात लम्काइरहेका।

आम जनताको बुझाइ यही हो।

गणतन्त्र प्राप्तिपछि मुलुकले नापेको बाटोमा ती भिलेनहरुको डोंब गहिरो गरी नियाल्दा यो बुझाइ धेरै हदसम्म सत्य लाग्छ। यस बीचमा 'हामी गणतान्त्रिक मुलुकका नागरिक' भन्ने आत्मरति हामीले पाएको नाफा हो। तर, यो नाफाभित्र खोतल्न थालियो भने बाउन्स चेक मात्र मिल्नेछ।

राजतन्त्र छाडेर आएपछि विगतको भूतले हामीलाई पलापला खुबै सताइरह्‍यो। पुराना धरोहर र सम्पदा बोझ भए। राजा-महाराजाका ऐतिहासिकता जोडिएका संस्थाहरू चिलाउने काउछो बने। व्यवस्था परिवर्तनको आवेगमा विद्यार्थीले त्रिचन्द्र, रत्नराज्य जस्ता क्याम्पसका नाम खुर्केर नयाँ नाम दिए। भलै त्यसले साकार रुप लिन सकेन। यसलाई परिवर्तनमाथि नै अन्याय भनेर मान्नुपर्ने होला। उता, रत्नपार्क शंखधर पार्क भयो। सञ्चार माध्यमतिर ‘महेन्द्र राजमार्ग’लाई छुरा चलाएर पूर्व-पश्चिम राजमार्ग भन्छन् क्यार। अझ नयाँ बन्ने राजमार्गलाई लोकमार्ग भन्न थालियो। धन्न राजधानी, राजदूत, महाराजगञ्ज रातारात लोकधानी, लोकदूत र राष्ट्रपतिगञ्ज भएनन्! विशिष्ट व्यक्तिको निधनमा दिइने राजकीय सम्मानलाई लोककीय सम्मान भनिएन! अनि धन्न राजबहादुर नामधारी व्यक्तिहरुले पुनःसंरचना हुनु परेन!

पहिला बन्ने राजमार्ग र अहिले बन्ने लोकमार्गमा के फरक होला? बेलाबेला सोच आउँछ। लोकमार्गमा निर्माण सामग्री, प्रविधि, डिजाइन र ठेकेदार सबै एकसेएक सक्कली हुन्छन् कि! यसैले लोकमार्ग कतै नभएको एकदम पक्का र बलियो हुन्छ कि! लोकमार्ग निर्माणमा कहींकतै भूलवश खाल्डाखुल्डी परे पनि सवारीसाधन गुड्दा यात्रुले लचकदार र आरामदायी महसुस गर्न पाउँछन् कि! राजमार्ग र लोकमार्गको गुणस्तर र यात्राको मजामा हुने अन्तर आफैं पत्ता लाउनुस्।

म पनि कहिले राजमार्ग त कहिले लोकमार्गको यात्रामा हुन्छु। घर र राजधानी आउजाउ गर्दा पूर्व-पश्चिम महेन्द्र राजमार्ग धेरै गुडेको सडक हो। बसको लामो र पट्यारलाग्दो यात्रामा गइरहँदा झट्ट बसबाट उत्रेर सुस्तरी नै भए पनि आफ्नै बुताले हिंड्दै जाऊँ जस्तो झोंक चल्छ। बस गुडिरहे पनि उही ठाउँमा स्लिप खाएर चिप्लिरहे जस्तो लाग्छ। सिटमा खुम्चिएका घुँडाहरू प्राण मागिरहेका हुन्छन्।

मलाई हिंड्न औधि मन पर्छ। जीवनमा लक्ष्य नसोची यात्रा गर्ने मान्छे कतै पुग्दैन भन्छन्। तर, मलाई निरुद्देश्य हिंड्न मन लाग्छ। एउटा रोमाञ्चक यात्रा गरिरहँदा साँझ कहिल्यै नपरोस्, बरु ठेस जतिसुकै लागोस्। यात्रामा थकाइ होस्, कतै सुस्ताउने चौतारी होस्। कतै पुग्ने हतार नहोस् तर यात्रामा निरन्तर रफ्तार होस् । जसरी ध्यान गर्न एकाग्र चित्तमा बस्दा शरीर तरंगहरुमा पग्लिएको अनुभूति हुन्छ, हिंड्दा उसरी नै ज्यान गितार झैं बजिरहेको महसुस हुन्छ।

राजधानी आएपछि यहाँका साँघुरा र घुमाउरा सडक नै संघर्षको साक्षी र दिनभरिको साथी भए। घुँडाको चक्का पिस्दै हिंडियो। पिंडुला पोलुन्जेल हिंडियो । पसिनाले जुत्ता भिजेर मोजा आफ्नै गन्धले ठहरै हुन्जेल हिंडियो। अब साँझ परेछ भनेर आँखाले नठम्याएसम्म हिंडियो कुपण्डोल, नक्साल र गोठाटार काँडाघारीको चप्पाचप्पामा आफ्नो सफल/असफल यात्राको महक छ जस्तो लाग्छ।

तर, कामकाजी भएपछि सधैं गोडाको भर परेर पनि नहुँदो रैछ। सार्वजनिक सवारीसाधन व्यवस्थित र सुविधाजनक नभएको ठाउँमा आफ्नै वाहन नभई नहुने। गत वर्षको असारमा काठमाडौं उपत्यकाभरिको लागि हुने गरी सिटी राइड बाइक किनेँ, सय सीसीको। डेरा र अफिसको संसार। कोचामकोच बसमा हिंड्नुपरेको पीडामा धेरै राहत मिल्यो। पेट्रोलको जोहो गर्नुपर्ने जिम्मेवारी चाहिं थपियो।

सडकमा सबै रेसमा हुन्छन्। काठमाडौंका गल्लीहरुमा हिंडिरहेका मान्छेहरू पनि ठेलमठेल दौडमै देखिन्छन्। मानौं स्वर्गको सीमित सिट ओगट्न सबैलाई उछिनेर पुग्नु छ। सडकमा सवारीसाधनको रेस पनि उही प्रकृतिको। फरक चाहिं सवारीसाधनको रेसले दुर्घटना निम्त्याउँछ।

सडकमा वाहनहरुको भिडअनुसार घम्साघम्सी पनि रोचक हुन्छ । ट्रक, बस र ट्रिपर जस्ता ठूला गाडीहरुले मिनीबस, ट्याक्सी र कारहरुलाई गर्ने हप्किदप्की, तिनै ट्याक्सी र कारले झन् साना दुईपाङ्ग्रे साधनलाई पेल्ने प्रवृत्ति। समुद्रमा ठूला माछाले साना माछा खाने घटना सतहमा भइरहेको हुन्छ। अझ सडक पार गर्न जेब्राक्रसिङमा घस्रिरहेको बटुवामा सबै सवारीसाधनको आतङ्कले झलझली मृत्युको याद दिलाउँछन्।

सिंहदरबारलाई बायाँ पार्दै अनामनगरतिर गइरहेको हुन्छु। सिंहदरबारको पूर्वी गेटमा सावधानी गराउने सूचना देख्छु– ‘तपाईंलाई सिसी टिभीले नियालिरहेको छ ।’ मानौं त्यो बाटो भएर हिंड्ने सब जनता अपराधी हुन्! मानौं खराब नियत बोकेर हिंड्ने दुष्टहरु त्यो सूचनापाटीनेर पुगेपछि एकाएक असल बनिहाल्छन्।

तीनकुनेस्थित कार्यालयबाट बेलुका आठ बजेतिर घर फर्किन कोटेश्वर चोकतिर उक्लिन्छु। बाइक रोक्न हात दिन्छन् ट्राफिक प्रहरी दाइले। सोध्छन् निकै हँसिलो मुहारमा– ‘सरले ड्रिङ्स त गर्नुभएको छैन नि?’

मुस्कानसहितको सेवा पाएर दंग पर्छु म। दिनभरि अफिसमा घोटिएर आएको म जिन्दगीदेखि निकै निकै मातेको हुन्छु, जवाफ दिन्छु– ‘काम गरेर भात त खान पुग्दैन दाइ, रक्सी कसरी खान सक्नु!’

‘ल ल जानुस्‘, ट्राफिक दाइले अघिल्तिर इशारा गर्छन्।

डेरा पुग्छु। लोडसेडिङले हरेक रातलाई झन् अँध्यारो पार्छ। चार्जर लाइटको धिपधिपे उज्यालोमा श्रीमती खाना पकाउँदै छिन्। म भोकाएको छु निकै। बेस्सरी तिर्खाएको छु। तर, खाना र पानीको लागि होइन।

कुन बेला घाम झुल्केला र आँखाले काम पाउला? आँखामा रहेको एक टुक्रा उज्यालोले संसार देख्न पाउला?

मलाई फेरि सडकतिर घस्रनु छ। म यो घस्राइबाट बग्न चाहान्छु।

जागिर

2015-10-21T12:46:00.000+05:45

काम गरेको वर्ष दिनपछि पत्रिकाका मालिकले एकदिन भने - 'तिमीले पत्रकारिता गरेर खाँदैनौ !'

साक्खै छोराको चिन्ता गरेझैं जुँगे ओठ खुम्च्याउँदै उनले तीतो पोखे । त्यो जुँगाले मलाई सिस्नुले घोचे जस्तै रनक्क पार्‍यो । ढंग पुर्‍याएर लेख्न नजानेको भन्दै उनले मेरो जीवनयात्राबारे भविष्यवाणी नै गरिदिए ।

एक दशकअघि पत्रकारितामा जागिरे यात्रा सुरु गरेको थिएँ । काम थियो- आर्थिक पत्रिकामा फिचर समाचार र बजारभाउबारे लेख्नु । आफ्नै बजारभाउ भने दयनीय थियो । तलब थियो - ४५ सय रुपैयाँ । तैपनि तलब हात लाग्ने सम्भावित गतेहरूमाकुवेरको थैलो पाउन लागे जस्तै मन एकतमासले रसाउँथ्यो । तलब पाउनेबारे पत्रिकाको लेखा शाखामा फोनबाट सोधेर हातैमा नगद बुझ्नुपर्ने रीत थियो । लेखामा फोन गर्दै 'आज त्यहाँ आउँदा हुने हो हजुर?' भनेर सोध्दा सकारात्मक जवाफ आएमा खुसीले औडाहा हुन्थ्यो !

ती दिनहरूमा म कसैगरी पनि एउटा जागिरमा झुन्डिनैपर्ने दबाबमा थिएँ । खासगरी यसले केही गर्ने भएन भनेर कचकच गरिरहने बा को मुखमा बूजो लगाउन । 'फलाना र ढिस्कानाका छोराहरूले आफ्नै बलबुताले काठमाडौंमा जागिर खाएर कहाँ-कहाँ पुगिसके', बा गलाको नसा फुलाउनुहुन्थ्यो । हामी दिमागमा प्रेसर फुलाउँथ्यौं । त्यही भएर पूर्वी नेपालबाट राजधानी हान्निएर क्याम्पस शिक्षाबाट उकालो चढ्दै गर्दा जागिरमा अल्झिनुपर्ने ध्याउन्न थियो ।

पत्रिकाका सम्पादक/प्रकाशक एकै व्यक्ति थिए । खल्तीमा जागिर बोकेर हिंड्ने हैसियत राख्ने । उनीहरूका लागि तल्ला तहका कर्मचारी त झन् खल्तीका कलमजस्तै हुने भइगए । मन लागेको बेला बाटोबाटै टिपेर भिरिहाल्छन्, नलागेको बेला फुत्त निकाल्छन् । सिस्टम, तौरतरिका ओठ र आँखामा अँडेको हुन्छ । बोल्यो कि नियम, हेर्‍यो कि आदेश !

मैले पनि एक भेटबाटै जागिर पाएको थिएँ । बिस्तारै तलब बढाउने गुलियो आश्वासन पनि मिलेकै थियो । बढी तलबको मिश्री पाउने-नपाउने ठेगान नभए पनि म कमिला भएर काममा जुटेको थिएँ । कामको लहरा अफिसदेखि झ्याङ्गिँदै गएर मेरो डेरासम्म पुग्थ्यो । अफिसमा नसकिएको काम कोठामा लगेर गर्थेँ । अन्तर्वार्ता अडियोबाट सुन्दैकागजमा उतार्दा मध्यरात कट्थ्यो । कुनै कुराकानीलाई लेखको स्वरूपमा ढाल्नुपर्ने,कुनैलाई अन्तर्वार्ताकै रूपमा उतार्नुपर्ने ।

अन्तर्वार्ता लिने र रेकर्ड गर्ने मान्छे अर्कै हुन्थ्यो । त्यसलाई लिखित रूपमा उतार्न म फेला पर्थेँ । अरुले लिएको अन्तर्वार्तामा कुनै बेला प्रश्न त कुनै बेला जवाफ राम्ररी नुसुनिए/नबुझिएपछि कनेर दोहोर्‍र्‍याई-तेहेर्‍र्‍याई सुन्दासुन्दै दिमाग तनावले लोथ हुन्थ्यो । हरेक हप्ताको यो सिलसिलाले टाउकोको मगज भुत्ते खुकुरी राख्ने म्यानमा परिणत भइरहेको अनुभूति हुँदै थियो । कहिलेकाहीं लाग्थ्यो, जिन्दगी भन्नु जागिर त रैछ । जिन्दगी चलाउन जागिर खाइन्छ कि जागिर खान जिन्दगी चलाइन्छ, एकरत्ति भेद नभए जस्तो । र पनि जिन्दगीको पाठशालामा संघर्षलाई साथी नबनाए फेल खाइन्छ भनेर डुङ्गा खियाउँदै बढिरहेथेँ ।

आदर्शमा ओठ तौलनेहरूले भन्छन्, 'आफ्नो रुचिअनुसारको पेसा अपनायो भने त्यो बोझ हैन, रमाइलो कर्म बन्छ ।' तर, अनेक उल्झनमा र नानाभाँतीका मान्छेहरूको माझमा काम गर्दा रुचिको पेसाले कुनै पनि बेला स्वाद गुमाउन सक्छ । त्यतिबेला आदर्शको कुरा भद्दा व्यावहारिक पाटो बनिदिन्छ । कर्मचारीहरूबीचमै अलिक सिनियरले जुनियरसामु मैं हुँ मालिक झैं गरी देखाउने धमासले युवा उत्साह धूलिसात् हुनु स्वाभाविकै हो ।

तर, मालिक त मालिक नै हो । कुनै कुरामा चित्त नबुझे पनि ऊ सामु प्रतिवादमा केही बोल्न हत्तपत्त शब्द फुट्दैन । 'पत्रकारिता गरेर खाँदैनौ' भनेर ओठ लेप्य्राउने मालिकसामु म पनि त्यो दिन नाजवाफ थिएँ । सायद मेरा ओठ-तालु नै सुकेका थिए । तर, मनले चाहिं एकोहोरो भनिरहेथ्यो - पर्ख ! म गरेर, खाएर देखाउँछु ।

सामुन्नेको मानिसको मौनतामा हरेक घमण्ड थप भुक्दै जान्छ । पत्रकारितामा मेरो अशुभ भविष्यवाणी गरिदिएका मालिक पनि मेरो थप चिना-टिपन केलाउँदै थिए । जीवन गुजाराको कुरा पैसामा जोडियो ।

'पैसा कमाउन त तरकारी बेच्नुपर्छ भैया । बढी पैसा त्यसमा छ ।' उनले यो अर्ती पनि बोनसस्वरूप दिए ।

मेरो इमान र परिश्रमको पसलमा तत्कालै लहलह काउली र साग टुसाएर फले । तर,ती काउली र सागमा स्याउँस्याउँती कीरा परेका थिए ।

हामीकहाँ हरेक पुरानो पुस्ताबाट नयाँ पुस्ताले प्रेरणा, ऊर्जा र हौसलाको अपेक्षा राख्दैन । जसरी कि, नयाँ पुस्ताबाट पुरानाले सामान्यतया सम्मान र इज्जतको आशा राख्दैन । त्यस्तो प्राप्तिको ठाउँ नै रहन्न । सायद नयाँ पुस्तालाई हौसला र स्नेह नदिने अहम्को भूत सवार भएकोले पुरानालाई सम्मान नसुहाएको होला । अथवा, यथेष्ट सम्मान भाग नलगाएकोले पुरानाहरूले नयाँमा ऊर्जा सञ्चार नगरेका होलान् ! यसबारे यही नै हो भनेर नापनक्सा केलाउन मुश्किल छ । गुदी भरेर यो खाडल पुर्न कसले सुरु गर्नुपर्ला ? सायद समानान्तर र परिपूरक व्यवहार नै दुवै पुस्तालाई फाइदा गराउने पुल हो । तर, यथार्थमा एउटालाई अर्को पुस्ता वृद्ध र बेकामे ट्याक्टर लाग्छ, जसले गतिको तुलनामा बढी हल्ला मात्र गर्छ । अर्कोतिर, अनुभवले पाकेको आँखासामु भर्खरको पुस्ता हिजोको चल्ला देखिन्छ, जसको कुनै कुरामा पनि ढंग र अदब छँदै छैन !

नेपालका धेरै पत्रकारमा ग्यास्टि्रक रोगको सानोतिनो घर छ । न खाना-खाजाको ठेगान, न त सुत्ने समयको पालना । दुवै आँखाको छेउमा पर्दा लगाएर सीधा बुर्कुसी मारिरहेको रेसको घोडा जस्तो दैनिकी । खल्तीमा परेको प्वालबाट घरको सामानकोलिस्ट हराएर देशको अर्थतन्त्रबारे बहस छेडिरहेको बबुरो बुद्धिजीवी ।

जागिरमा लागेको सुरुवाती दिनहरूमा मेरो हालत त झन् खल्तीमा प्वाल परेको हैन,बिना खल्तीकै कमिजको जस्तो थियो । अफिसबाट खाजा खान साथीहरू निस्किनलाग्दा सकेसम्म टार्ने गर्थेँ । तर, पैसा नभएको बेला त झन् भोककै यादमा पेट देवदास भएर हायलकायल पार्थ्यो ! अलिक पछिको समयमा तारेको तोफु (भटमासको दूधबाट बनाइएको परिकार) मा बढीभन्दा बढी मन लगाइयो । किनकि त्यो सस्तोमा पाइन्थ्यो । मीठो पनि लाग्थ्यो । सस्तो भएकोले पनि त्यसमा थप मिठास थपिएको हुँदो हो ।

फिचर रिपोर्टका लागि राजधानी सहरको एक कुनादेखि अर्को कुनासम्म पैदल दगुर्थेँ । कुकुरका सौखिनहरूका लागि केनल क्लबको सेवादेखि जुत्ता र क्यामेराको बजारमा डिजाइन र ब्रान्डको घनचक्करसम्ममा दिमाग पौडी खेल्थ्यो । मान्छेहरू जुत्ताको समाचार लेखेर बकस स्वरूप जुत्ता नै पाएर उन्थे । पुरानो जुत्ताले नै साथ दिइरहनु मेरो लागि भाग्य थियो । परिश्रमको कमाइले सुक्खा तोफु टोक्दा पेट राम्ररी नरमाए पनि मन भने मजासित भरिन्थ्यो ।

तिनताक प्रेममा थिएँ म । कहिले साप्ताहिक बिदाको दिन आउला र मायालुसँग एक झप्को भेटमा हप्ताभरिको थकान बिर्सिन पाउँला भनेर व्यग्र पर्खाइमा बस्थेँ । हरेक सोमबारे छुट्टीमा स्वतन्त्रता दिवस र प्रेम दिवस एकै दिन पथ्र्यो । एक घन्टाको बाटो धाएर जाँदा देउतै भेटेजस्तो तृप्ति मिल्ने !

तीन-चार हजारको जागिर खाँदा पनि उसको मोबाइल फोनमा पैसा हाल्दिन खै कताबाट जङ चल्थ्यो । उसले छिटफुट लेख्ने लेख/कविताको म अघोषित सम्पादक नै थिएँ । शीर्षकदेखि विषयवस्तु र बुनाइमा तेल-पालिस घस्न पाउँदा आफ्नै सिर्जनामा लीन भइरहे झैं खुसी मिल्थ्यो । कवितामा ऊ भावना लेख्थी, लेखहरूमा महिला सशक्तिकरण र आत्मनिर्भरताबारे वैचारिक पाटो केलाउँथी । जे लेख्थी, मन छुन्थी । उसले कोरेका अक्षरमा म आफ्नै आवाज चिर्बिराएको पाउथेँ ।

प्रेमीको साइनोसँगै जीवनमा उसले मलाई सम्पादकको रूपमा नियुक्त गरेकी थिई, मैले भने मनमनै उसलाई सिन्दूर हालिसकेको थिएँ । एउटै काठमाडौं खाल्डोभित्र म नक्सालमा बस्थें, ऊ बस्थी सानेपा । एउटै घरको दुई बार्दलीको बीचमा पुल नभए जस्तो मात्र थियो । एक्लोपनले खाइरहेको मेरो जीवनमा उसले परिवारको ठाउँ लिंदै थिई । ऊ पनि कम गम्भीर थिइन ।

भन्थी - 'तिमी पैसा यस्सै के-के मा खर्च गरेर सक्छौ । मलाई देऊ । म राख्दिन्छु बैंकमा । पछिका लागि साँच्नुपर्छ ।'

उसको यस्तो सपना र योजनाको चुल्ठोमा पिङ खेल्दै म परसम्म बत्तिन्थेँ र हुरुक्क हुन्थेँ । बचत गर्न पुग्ने पैसा हुने त्यस्तो जागिर नै कहाँ थियो र आफ्नो ! तर, उसको सपनामा युगल पखेटा थपिदिन तोफु खाने ३०-४० रुपैयाँ पनि जोगाएर राखूँ जस्तो हुन्थ्यो ।

पर मोडमा आउँदै गर्दा अदृश्य औंलाहरूले मुटुमा काउकुती लाउने सामर्थ्य राख्थी ऊ । उसले मुटुमा लगाइदिएको काउकुती सर्दैसर्दै अनुहारमा मुस्कान भएर भरिन्थ्यो । तर,मेरो त्यस्तो मुस्कानलाई जागिरले टोक्दै गइरहेको थियो । आर्थिक पत्रकारिताको अंकगणित र जोर कि बिजोर हिसाबमा मेरो जीवनको ज्यामिति खुल्न सकिरहेकोथिएन । खुसीको सीधा रेखा त्रिकोणमा फन्को मार्दै, रिंगटा छुटाउँदै जिल्लिरहेको थियो। मन निस्ताउँदै थियो । दिमाग थाक्दै थियो ।

पत्रिकामा मैले तयार पार्ने स्तम्भ कहिले आउँथ्यो, कहिले पूरै हापिएर जान्थ्यो । काम लगाउनुअघि कुनै सुझाव नदिने तर तयार पारेर बुझाइसकेपछि यो भएन र त्यो भएन भन्दै गुनासोको चाङ लगाउने क्रम बढेपछि मन दिक्किँदै पनि थियो । त्यसमाथि नयाँ आएका दाइ पत्रकार बलजफ्ती सम्मान पाउन आफ्नो वरिष्ठता प्रदर्शन गरिरहेथे । उनले बडप्पन देखाएपछि ममा भने उल्टो असर पर्दै थियो । उनी आफ्नो शैली लाद्न खोज्थे, म हरेक मान्छेको आफ्नो शैली हुन्छ भन्थेँ ।

एकदिन मालिकले फेरि बोलाए ।

भने - 'तिम्रो काम पनि खस्किंदै गयो । तिम्रो तलब अबदेखि चार हजार रुपैयाँ मात्र । फेरि राम्रो हुँदै गयो भने बढाउँला ।'

पहिलो जागिरमा संघर्ष गरिरहेको युवा पहिलो पटकमै असफल हुँदै थियो ।

जागिरमा बढुवा हुन्छ भन्नेबारे काका, मामा र दाइ-दिदीहरूबाट सुनेको थिएँ धेरै । आफैंले स्वाद चाखेपछि भने घटुवा पनि हुँदो रैछ भनेर पहिचो चोटि थाहा भयो । तलब घटेको परमादेश मालिकबाट सुनिरहँदा प्रेमिकाले 'भविष्यका लागि पैसासाँच्नुपर्छ' भनेको कुरा कानमा झङ्कृत भयो । अब झन् बचत गर्ने पैसा फुकी-फुकीखोज्नुपर्ने दिन आयो ।

आवेगमा तातो निर्णय सुनाएँ मालिकलाई - 'जागिरबाट अब हात धुन्छु । सुक्खा हात नै बस्छु ।'

जागिर छोड्ने निर्णय लिइरहँदा आफैंभित्र डराइरहेको थिएँ, बेरोजगार प्रेमीबारे प्रेमिकाले के धारणा बनाउली भनेर । जागिर छोडेको पीडाभन्दा उसले निरुपाय र कमजोर रूपमा हेर्ली भनेर असुरक्षित महसुस गर्दै थिएँ । कमाइबाट प्राप्त हुने आत्मबल कस्तो चिज हो, त्यो दिन बुझ्दै थिएँ ।

त्यो रात अडियो अन्तर्वार्ता कागजमा उतार्न अनिदो बस्नु परेन । जागिर खाने कसरी भनेर मनभित्रैको आफ्नै वार्ताले हल्ला मच्चाइरह्यो ।

बत्ती निभ्यो । मध्यरातपछि पनि आँखा निभेन ।

नेपाल साप्ताहिकमा प्रकाशित

पराजयका भक्काना

2015-01-25T19:49:00.014+05:45

मरुभूमिमा एउटा प्यासी यात्रालाई अघिल्तिर पानीले भरिएको सडकले थप दौडको निम्तो मात्रै दिइरहन्छ। मृगतृष्णाको त्यही खिरिलो धागोमा असिनपसिन भएर जिन्दगीले सर्कस चलाउँछ। त्यस्तो सकसमय सर्कस चलाउन बाध्यमध्येकै हुन्, वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरू। कृष्णपक्षको नवीनतम कथासंग्रह 'तिर्खा' मा त्यस्तै प्यासी आत्माहरूको काकाकुल जिन्दगीका नसा छाम्न पाइन्छ।

कुनै पनि कथा समाज र त्यहाँ रहेका व्यक्तिका केही हाँसो पोतिएको व्यथा नै हो। यस मानेमा 'तिर्खा'भित्रका कथाहरू बढ्ता व्यथा लाग्छन्। तिनमा रेगिस्तानको खिर्‍याउने हावासँगै पसिना र यौवन बगाइरहेका हजारौं श्रमिकका प्रतिनिधि अनुहार छन्।

यौवन र तन्नेरी सपनालाई खुब स्वादले चपाइरहेको वैदेशिक रोजगारीको विवशता जति निष्ठुर छ, कठिन दिनचर्याबाट थाकेको मन-मगज टेको लगाउन प्रेम जस्तै कुनै साथको खोजीमा भौंतारिएका मनको दुर्दशा त्यति नै कारुणिक लाग्छ। भ्यागुता जस्तै उफ्रिएर खुसीको सिकार गर्न तम्सिने यात्रीहरू आफैं विभिन्न खाले सिकारमा परिणत भएको कहाली हुन् कृष्णपक्षका कथाहरू।

उनले एउटा कथामा 'पराजय र मृत्युका कथा नलेख्न आग्रह गर्नेहरूसँग एकदम असहमति' प्रकट गरे जस्तै श्रमशील, स्वप्निल र हारेको जिन्दगीलाई ऐना देखाउनु नै उनको कथाकोण देखिन्छ। खासमा सामाजिक न्याय पनि उत्पीडित, अपहेलित र शोषितहरूसम्म पुगेर उनीहरूको आवाज उत्खनन गर्नु नै हो। पात्रहरूका पराजित जिन्दगीसँग पाठकहरूले आफ्नै घाँटी जोडिएको पाउन सक्छन्।

अधिकांश कथा भावनाप्रधान छन्। मन एकतमासको पार्दै लैजाने कोमल गद्य छ कथाकारसँग। इन्टरनेटको जालोभित्र ब्लगरका रूपमा लेखनमा रत्तिएका उनका कथामा पनि ब्लगमा जस्तै मनमौजीपन छ। त्यस्तो फुक्काफाल लेखनको शक्ति र सीमा दुवै हुन्छ । शक्ति: पात्र र परिवेशमा चाहेजसरी कल्पनाशीलता खेलाउन सकिने। सीमा: त्यही अधिक खुकुलो कथानकले घटना र चरित्र चित्रणको विश्वसनीयता बलियो नहुने। यही पछिल्लो विशेषताको सिकार भएका छन् अधिकांश कथा। कथाको अनपेक्षित अन्त्यमा हतारिने कथाकारले 'फिल्मी क्लाइमेक्स' को मोह राखे झैं देखिन्छ। कथामा प्रभाव पैदा गर्ने क्रममा झटपट एक सय ८० को कोणमा घटना देखा पर्छ।

विभिन्न देशबाट इजरायल पुगेका श्रमिक युवायुवतीका दुःखान्तका साथै इजरायल - प्यालेस्टाइनबीचको वर्षौंदेखिको संघर्ष र त्यसले उब्जाएका सामाजिक जटिलतामा केन्द्रित छन् कथाहरू। वृद्धवृद्धाको सुसार गर्ने केयरगिभरको काममा खटिने क्रममा आफैं एकुन्टा कथा बाँचिरहेका युवायुवती दयनीय लाग्छन्। रोजगारीका लागि प्यालेस्टाइनबाट अवैध रूपमा इजरायल छिर्न असफल प्रयास गर्ने युवक शेरिफ होस् या वर्षौंदेखि प्यालेस्टाइनी भूमिमा रहेकी आफ्नी वृद्धा प्रेमिकासँग भेट्ने लालसामा जीवनको आखिरी सास गनिरहेको अरबी मूलको वृद्ध होस्, हतभागी पात्रहरूको ताँती छ । 'माइ लाइफ इज अ मिराकल', 'बूढो मान्छेको मन', 'जेरुसलायम सेल जहाव' र 'बा' जस्ता कथामा आएका वृद्ध पात्र त उस्तै लाग्छन् । कताकता पुनरावृत्ति भएका छन् पात्र र परिवेश।

ती वृद्धहरू कतै सन्तानबाट परित्यक्त ज्येष्ठ नागरिकका रूपमा नयाँ पुस्तामा मौलाएको व्यक्तिवादी सोचको प्रमाण बनेर आएका छन् त कतै देशको इतिहासकै सग्लो धरोहर भएर पोखिएका छन् । इजरायल र प्यालेस्टाइनको विवादको चुरो र युद्धले निम्त्याएका दूरगामी असर बुझ्न त्यस्ता पात्रलाई प्रवक्ता नै मान्दा हुन्छ कथामा । प्यालेस्टाइन भूमि हडपिएको सम्बन्धमा एक ठाउँमा वृद्ध पात्रको विश्लेषण छ : युरोपमा यहुदीहरूमाथि भएको क्रूर अत्याचारको बदलामा विनाकारण यहाँ प्यालिस्टिनीहरूले मूल्य चुकाउनुपरेको मात्र हो ।' भूगोलमाथि आ-आफ्नो हकदाबी गर्दै चलेको संघर्षका बीच कतिपय किंवदन्ती जस्ता लाग्ने द्विदेशीय प्रसंग थुप्रै छन् । वृत्तान्त पढ्दै जाँदा कथाकारले कथा कम र बढी चाहिं संस्मरण र टिपोट लेखे जस्तो पनि लाग्छ । धेरै कथामा रिपोर्ताज शैली देखिन्छ।

कथाकार कृष्णपक्ष केही कथामा उही परिवेशमा 'क्रिश' बनेर देखिनुले पनि कथानक-घेरो माछाको अक्वारियम जस्तो बन्न पुगेको झल्को मिल्छ । तर, क्रिश अरबी बालुवामा पसिना फिटेर जीवन चिल्याउन अन्त्यहीन प्रयास गर्ने ती तमाम श्रमिकको प्रतिनिधि बनेर देखिएका छन् । 'अनुहार', 'अपरिभाषित प्रेम', 'डायरीका पानाहरू' लगायतका केही कथाले त पुस्तकलाई अनावश्यक मोटो मात्रै बनाएका छन् । कला कलाका लागि भने झैं कथा कथाका लागि बनेका छन् ती।

परदेशमा दुःखको असिनापानीले चुटेको सपनाको बिस्कुनदेखि स्वदेशको सशस्त्र युद्धको छिपछिपे प्रसंगसम्मको आयाम छ कथामा । शीर्ष कथा 'तिर्खा' मा यौनलाई भोक र प्यास जस्तै शारीरिक आवश्यकताका रूपमा अर्थ्याउने प्रेमा जस्ता खुला सोचका पात्र एकातर्फ छन् । अर्कातिर, मुस्लिम संस्कारमा निकै सङ्कुचित घेरामा बाँचेका इसरत जस्ता नारी पात्र सम्बन्धको मोडमा काँचो धागो जस्तै फुस्किएर हराउने सामान्य जस्तो लाग्ने तर नमीठो सामाजिक रीत छ । अहिले हामीले बाँचिरहेकै समाजका फरक अभ्यास र गतिका सजीव चरित्र हुन् दुवै।

समग्रमा भर्भराउँदो यौवनको क्षय गरेर भए पनि सुरक्षित जीवनको खोजीमा फन्को मारिरहेको आम जिन्दगीको कथा हो यो संग्रह । तर, बुढ्यौलीसम्म यात्राको दूरी नाप्दा पनि कुनै कथाले पूर्णता पाउँदैन । कृष्णपक्षले पहिलो कथाकृतिमार्फत मध्यपूर्व र अरबको तापमान बुझ्न सघाउँदै पाठकसामु आशलाग्दो कथाकार हुर्काएका छन् । आफू बाँचिरहेको समाजको एक्स-रे गर्दै उनको कथायात्राले उँचाइतिर निशाना ताकेको छ, भलै इजरायल र प्यालेस्टाइनबीच पछिल्लो समयमा दीर्घकालीन युद्धविराम भएको होस्।

मृत्युको गिलासमा जीवनको चुस्की

2015-01-20T01:12:00.001+05:45

जगदीश घिमिरे

जीवनको आँखाबाट हेर्दा मृत्यु फिका चिया हो । न रङमा गाढापन, न स्वाद तिक्खर । अक्सर औषधी तीता र टर्रा हुन्छन् भनेर मान्ने हो जीवनको औषधि हो - मृत्यु । त्यहाँ पुगेर सब कुरा समाधान भए जस्तो समथर लागिदिन्छ, अरुको प्रस्थान हेर्दा । तर, जीवन यस्तो सिलसिला हो, जहाँ विशृंखलताहरु खप्टिएर बसेका हुन्छन् । त्यो खप्ट्याइमा मृत्यु उद्गम सत्य हो । यस्तो विसंगत जीवन बाँचिरहँदा कोही पहिलेदेखि नै मृत्युले छोइएर जीवनको पाती चढाइरहेका हुन्छन् । जगदीश घिमिरे त्यस्तै पूजारी बने।

टाढाबाट हेर्दा जगदीश दाइलाई सधैं अहंकारले मोटाएको देख्थें म । घुलमिलमा रहनुपूर्वको हेराइ थियो त्यो । त्यसो त अन्तरंग सम्बन्धमा पनि म कहिल्यै झ्याम्मिइनँ उनीसँग । कसैसँग खुलेर झ्याम्मिन र आफूलाई पनि अरुसँग झ्याम्मिन दिन जाँगर खासै चल्दैन आफूलाई । परैबाट हेराहेर गर्दै तर्किएर टापुको जीवन जिइरहेको हुन्छु । यस्तो स्वभावलाई यथार्थबाट भागेको भने पनि हुन्छ, जीवन र सम्बन्धको व्यवस्थापन गर्ने सवालमा हुतिहारा माने पनि हुन्छ । जे होस्, अन्तर्मुखी बचाइमा रहँदै सामाजिक भइदिनुमा तृप्ति छ । जगदीश दाइ पनि अन्तर्मुखी गायनमा रमाउने उस्ताद थिए।

रुखो स्वभावका दाइको टर्रो मिजास रक्तक्यान्सर लागेपछि पनि उस्तै जवान रह्यो । पाँच वर्षअघिको प्रसंग हो - 'अन्तर्मनको यात्रा' कृतिमाथि काठमाडौंको मार्टिन चौतारीमा छलफल थियो । छलफलमै सहभागिता जनाउने सोचले चौतारीमै कार्यरत साथीसँग मागेर हतारिएर किताब पढेको थिएँ । छोटो समयमा असाध्यै छिटो गरी पढेको किताब त्यही हो । किताबबारे विभिन्न टीका-टिप्पणी ओइरिए छलफल कार्यक्रममा । मैले पनि एउटा प्रश्न गरिटोपलें । दाइबाट ठाडो र रुखो लबजमा जवाफ आयो । नमज्जा लाग्यो । तर, किताबले बेस्सरी छोएको थियो मलाई । किताबसँग बनेको दह्रो नाता लेखकका कारण फुस्किन सकेन।

जगदीश दाइमाथि आरोप र आलोचनाको चाङ नै छ । अन्तर्मनको यात्राले २०६४ सालको मदन पुरस्कार पाएकाले पनि उतिबेला त्यो चाङ अझ बढेको हुन सक्छ । हामीकहाँ रिस र आरिसकै कारण होला, कुनै पनि क्षेत्रमा बाजी मारेको र अलिक सफल मान्छेलाई 'विनर स्टान्ड एलोन' को नियतिमा पुर्‍याइन्छ । एक हदसम्म बौद्धिक वर्गबाट पनि दाइले त्यो नियति बेहोरे । कतिपयको हेराइमा मदन पुरस्कारप्रति रहेको तिक्ततामा दाइ पनि परे । तर, असाध्य रोगसँग कुश्ती खेलिरहेको कुश्त ज्यानप्रति रहेको आमपाठकको संवेदना भावले दाइलाई प्रिय बनायो । त्यसभन्दा बढी प्रिय बनायो लेखनको शक्तिले नै।

जगदीश घिमिरेबाट सिक्नुपर्ने कुरासँगै नसिक्नुपर्ने कुरा पनि छन् । दिवंगत व्यक्तिलाई आदर्श बनाएर सबैसबै कोणबाट सुकिलो देख्न बाध्य हुनुपर्ने केही छैन । गलत पाटोलाई सही रुपमा औंल्याउनु नै असली सम्मान हो । दाइलाई म सम्मान गर्छु।

दाइले रिसाहाको विशेषण पाए । दम्भ र बडप्पन अँगालेको भन्दै आलोचनालाई निम्तो दिइरहे । राजसी ठाँट मन पराउँथे । आत्मपूजक उनी हुँदै हुन् । (त्यसमा तर म उनको आत्मविश्वास देख्छु ।) समग्रमा उनी पूर्ण मानव भएर जिए । जीवनको मदिरामा अलिकति कीरा नतैरिए के नै स्वाद?

एक जमानामा 'लिलाम' र 'साबिती' जस्ता औपन्यासिक कृतिबाट सबल सर्जकमा दरिइसके पनि पछिल्लो समय चर्चामा ल्याएको 'अन्तर्मनको यात्रा' मा जगदीशले आफ्नै बडप्पनको बखान गरे भन्ने टीकाटिप्पणी सुनियो पाठकबीचमै । बिलौनाको व्यापार भने कतिपयले । त्यो कृति खासमा आत्मालाप नै थियो । उनको आफ्नो कुरा नै थियो । जीवन निल्न तम्सिएको क्यान्सरलाई किमोले लाटो बनाउने क्रममा उनले दुःख छल्दै लेखेको मृत्युको आँखाबाट गरिएको जीवनको बयान थियो त्यो कृति।

किताब पढिरहँदा यस्तो लाग्यो, मृत्युको गिलासमा जीवनको चुस्की लिनमा मग्न छन् जगदीश । जीवनबोधको धरहरा के विधि खप्टिएका हुन् ! धरहराहरू खप्टिएर अर्कै धरहरा बनेको देखिन्छ, जसले अरुलाई पनि उँचो आकांक्षा लिएर बाँच्ने प्रेरणा सिञ्चित गर्छ । किताबमा उनले आफ्ना सफलता र उपलब्धिका किस्सा धित मारेर उल्लेख गरेका छन् । समाजसेवा अभियानका क्रममा रामेछापका पाखामा सजाएको सपनाका फूलहरुको बास्ना थियो किताबका पानाहरूमा । थियो र नै लेखे उनले । लेख्दालेख्दै बखान अलिक बढी हुन पनि गयो । अरुहरु उनको ठाउँमा भए मृत्युतिर धकेलिंदै गर्दा यमराजको प्रतिमा देखेर त्यसै अतालिन्थे/कहालिन्थे, उनले आफूले गनीगनी सास फेरिरहेको समाज र बस्तीकै परिवर्तनका रुपरेखा केलाए।

हाम्रो साहित्यमा अग्रज र नयाँ पुस्ताबीच ठूलै फाटो छ । नयाँ पुस्ताले पुरानालाई 'बासी आइटम' भन्दै अनुकरणीय कुरा समेत सिक्नै नखोज्ने, सम्मानको संस्कारलाई पाइन्टमा प्वाल पारेर चुहाइदिने चलन छ । नयाँले पुरानालाई सधैं उही लिकमा चलेको बूढो रेल ठान्छन् । उता पुरानाले पनि नयाँलाई हेयको दृष्टिले हेर्ने, आफूले लालमोहर लगाइदिएपछि मात्रै मूलधारको सर्जकका रुपमा मान्यता पाउने भने झैं नपत्याउने र उमेरसँग जोडेर रचनागत शक्तिलाई तुच्छ र लुरे साबित गरिदिने अवस्था छ । अग्रजहरु ठान्छन्, नयाँहरुले इतिहास र वर्तमानका गुदी ज्ञानबिना नवीन शैली नामको हावा महल ठड्याएका छन्।

यो अवस्थामा मैले जगदीश दाइमा पुरानो मेसिनघरमा नयाँ पार्टपुर्जा भएको फ्युजन छवि पाएँ । खासगरी उनले सकस उपन्यासमा पुरानो किस्सालाई युवा जीवनशैलीको समेत छाप उतार्ने गरी नयाँपन दिएका छन् । उनले जीवन बुझेको, देश छामेको, इतिहास केलाएको र वर्तमानको चिन्तामा छटपटाएको पन्ना-पन्नामा देखिन्छ।

नयाँ पुस्ताको अस्तित्वलाई स्वीकार्ने र सहन सक्ने साहस उनमा थियो । फेसबुकको अनलाइन दुनियाँमा हल्काफुल्का ठट्टादेखि देशै बदल्नेसम्मका गफ र सामाजिक अभियान छेडिएका बेला उनी प्रविधिमैत्री नयाँ पुस्तासँग देश, राजनीति र आफ्नै कृतिको बारेमा अन्तक्रिया गरिरहेका देखिन्थे । कसैले आफ्नो किताबबारे सानो पनि टिप्पणी कतै लेखेको फेला पारेमा कृतज्ञतासहित उनी फेसबुकमा राख्थे । त्यतिबेला उनको अहंकार फु मन्तर भए झैं लाग्थ्यो । सायद टिप्पणीमा प्राप्त सराहना र तारिफले उचालिएर आत्मसम्मानको बोधले दाइले आफैंलाई पनि भुल्थे । उनी कृतज्ञ देखिन्थे।

यही फेसबुक दुनियाँमा मैले कवि, लेखक, नाट्यकर्मी, कलाकार लगायतको तस्बिर खिचेर राखेको देखेपछि जगदीश दाइले मलाई ध्यान दिन थालेका रै'छन् । नत्र त लेखेर, बोलेर पनि अग्रजको आँखामा पर्न गाह्रो छ । पुरानो वानेश्वरको गुरुकुलमा २०६८ सालमा दाइको पनि तस्बिर खिचेर 'क्रियटर्स कर्नर' नामको सो फेसबुके एलबममा समेटेको थिएँ । तारालाल श्रेष्ठको 'शक्ति, स्रष्टा सबाल्टर्न' नामको किताब विमोचनको दिन थियो सायद त्यो तस्बिर खिचेको । दाइले भेटेपिच्छे नै तस्बिरहरुलाई अल्फावेटिक अर्डरमा र जन्ममिति तथा प्रकाशित कृतिहरुको सूची राखी फोटो एलबम व्यवस्थित गर्न सुझाइरहन्थे । अहिले नभ्याएको र चाँडै मिलाउँछु भन्ने खालका जवाफ दिन्थें म । आफ्नो अव्यवस्थित जिन्दगीको व्यवस्थापन गर्नु कि फेसबुकमा छरिएका फोटो मिलाउनु भन्ने अवस्थामा थिएँ म । दाइले त्यस्तो आग्रह गरिरहनुमा नेपाली साहित्य र कलाक्षेत्रका सर्जक र कलाकर्मीको पहिचान र सम्मान फैलियोस् भन्ने लोभ नै थियो उनको।

जगदीश दाइले साझा किसिमको लोभ पालेका थिए । यस्तै लोभीहरुले भरियोस् मेरो समाज ! जहाँ अनुहार बिग्रेका र अनुहारै नभएकाहरुले पनि एउटा-एउटा मञ्च पाएर हाँस्न पाऊन्।

काठमाडौं ऐँठन

2014-11-17T15:58:00.001+05:45

मञ्जुश्रीको कसम !

मलाई अब सपनामा पनि

कुनै चोभार बग्न मन पर्दैन

बग्नुदेखि एलर्जी छ मलाई

राजधानी बोक्न थालेदेखि उँधैउँधो बगिरहेछु

छुलछुली मुत्न थालेको छु राजधानीको बोझले

देखिरहेछौ यी वाग्मती र विष्णुमतीको कोपरा ?

मान्छेहरु उल्टै मैंलाई दोष दिन्छन्

मेरो छातीमा थुक्न धरहरा चढ्छन्

संसार चुसेर मैले आफ्नो पेट ऊकासेजस्तै गाली गर्छन्

मोटाएको देखिए पनि

यो हो मेरो फोक्से मासु

एक्स-रेमा मुटु गायब भएको करङैकरङको छाती मेरै हो

खै, कहाँनेर सुहाउँछ मलाई राजधानी !

ममाथि एक न एक बात लागिरहन्छ

गाउँले कान्छीलाई फनफनती घुमाएको बात लाग्छ

अरब जाने कान्छालाई डुबाएको बात लाग्छ

सप्पै रहर र सपना चपाउने धमिरा मानौं मैं हुँ

मान्छेहरू असफल हुन्छन् र मलाई प्रतिस्पर्धी देख्छन्

मान्छेहरूको पखेटा खस्छ र मलाई निर्दयी गिद्द मान्छन्

मान्छेहरु पौडिन जान्दैनन् र मलाई अप्ठेरो पोखरी भन्छन्

सय चोक्टामा हजार मुखले भाग खोज्छन् र मुर्मुरिन्छन्

म सरकारको प्रयोगशाला

जनताको व्यायामशाला

म हरेक आगन्तुकहरु रमाउने गालीको पाठशाला !

नारी : आत्मकथा

2014-10-15T11:36:00.009+05:45

Art : Tristen Jenni Sanderson

प्यारी छोरी,

धेरै-धेरै अगाडिको कुरा हो यो

ताल्चा र चाबीको

आविष्कार हुनुभन्दा पनि अगाडिको कुरा

त्यतिबेलादेखि नै म

चाहना र बहानाको जोर हातबाट

चेपिँदै/चोरिँदै आएको छु निरन्तर

अहिले ताल्चा र चाबीको घरमा

तिमी सुरक्षित छौ भनेर कसरी भनूँ छोरी ?

अरु कसैले लगाएको हो ताल्चा

अरुकै मुठीमा छ चाबी।

माया र बिस्तरा

2014-09-28T22:55:00.000+05:45

Art : Smita Urunkar

माया बिस्तरामा छ अचेल

भन्छ - खुब बिरामी छु !

गुजुल्टो परेको छ सिरकमा

छैन तर नातागत रत्तिभर

मागिरहन्छ माछाको टाउको

पानी जस्तै पिउँछ दूध र अनारको रस

च्याप्छ सिरकको आकृति

बेलाबेला पिङको झट्का लाउँछ

स्याँस्याँ गर्छ

भन्छ - मुटुको भिरबाट लडेर आइपुगें यहाँ

माया खुब बिरामी छ !

जेलभित्र बीपीसँग

2014-08-09T23:06:00.000+05:45

सधैं पढिरहने तर कहिल्यै नसकिने किताब पनि हुने रैछ जीवनमा । जुन पढ्दा पढिसिध्याउने उद्देश्य राखिंदैन । बस् पढ्दै गइन्छ, सिलसिलेवार लय तोड्दै । कहिले पहिलो पानाबाट फाल हाल्दै ११औं पृ्ष्ठमा फड्को मार्न मन लाग्छ, कहिले हातमा लिनासाथै एकैचोटि पुछारको पृष्ठ पल्टाएर त्यहाँबाट बीचतिरको पृष्ठमा फर्किन पनि मन लाग्छ । किताब मन नपरेर यसरी पानाहरू छाड्दै उम्किएको हैन, मन परेर अझ नयाँ कुराको खोजीमा छटपटाएको हो।

बीपीको जेल जर्नल त्यस्तै किताब बनेको छ मेरो लागि । कहिल्यै आद्योपान्त छिचोलिएन । यस्तो किताब उपन्यास पढे जस्तो एक-एक पानाबाट अघि बढ्दै गइन्छ कि गइन्न खै ! पठन नियम पनि थाहा छैन ! किताब हात परेको समय २०६० सालदेखि यसैगरी पाना-पानामा छलाङ मार्दै दगुरिरहेको छु । फेरि, आफू निकै अल्छे र ढिलो पढ्ने पाठक परियो । एउटा किताबले मन खाएपछि अरुतिर हत्तपत्त आँखा नलगाउने । (यो पाठकलाई प्रेमिका छउन्जेल बाटामा हिंड्दा अन्य केटीतिर नजर लगाउने झन्झट पनि मन पर्दैनथ्यो एक समयमा । आफ्नो विशेष मान्छे छँदै छ भन्ने एकखाले ढुक्क ढकनी!)

सुन्दरीजल बन्दीगृह बसाइका डायरीमा बीपीका अनुभूति, जीवनदर्शन, अध्यात्म, आत्मसमीक्षा, आशा-निराशा, मसिना कुरामा उफ्रिएका खुसीहरू, राजनीतिका सामयिक घटनाक्रम, पारिवारिक लगावका विविध प्रसंगले छुँदा सिलसिलेवार पढ्ने लय थाती रहन्छ । मन परेका प्रसंग फेरि पढ्न मन लागेर अघि बढ्नु त्यत्तिकै हुन्छ, कहिले चाहिं कुनै गहन कुरा आउँदा गम खाएर हराइन्छ । अलिक अन्तरालमा किताब समाउँदा फेरि उही ताल!

व्यक्तिपिच्छे पढ्ने आ-आफ्नै शैली हुन्छ । मलाई लाग्यो, फरक-फरक दिनको डायरी भएकाले फरक भाव र घटनाको बयान आफैंमा सिंगो रचना हो । कुनै एक दिनको डायरी पढ्दा पूर्णता भेटिने । यसैले पनि यस्तो किताब उपन्यास पढे जस्तो टाँस्सिएर बगिराख्नुपर्ने वर्गमा पर्दैन होला । जेल जर्नलले मलाई क्रमभंग पठनको बानी बसाए पनि यही किताब अरुले सरासरी पनि पढे होलान्।

बीपीले ‘आफ्नो मनका भाव पोख्ने’ भन्दै पत्नी सुशीलालाई सम्बोधन गरी चिठीका रुपमा लेख्ने सोचले डायरी लेखन सुरु गरेका छन् । तर, व्यक्तिगन सम्बोधन गर्ने उद्देश्य राखिएको डायरीमा बीपीको बहुआयामिक व्यक्तित्व सीमित भएको देखिंदैन । डायरीमा उनले मुठी आकारको मुटुदेखि त्यस्तै गोलाइको सिंगो पृथ्वी र सृष्टिकै बृहत्तर चर्चा र चिन्तन गरेका छन् । यसमा व्यक्तिगत सम्बन्धका आयामदेखि पञ्चायतकालमा राजनीतिक सम्बन्ध र छिमेकी देश भारतसँगको सम्बन्धको सीमा, सम्भावना र आशंकासम्मका कुरा छन् । ‘आखिर बन्दीगृहमा के घटना घट्छन सक्छ र? … … जेलभित्रको एक दिनको दिनचर्या अर्को दिनको दिनचर्यासँग फरक हुँदैन’ भनेर बेलाबेला चरम निराशा समेत पोखेका बीपीले धर्मग्रन्थ र दर्शनका किताबको चेपमा आशाको झिल्को भेटेर उत्सव पनि मनाएका छन् मनमनै । शनिबार जेलमा अखबार नआउँदाको बेचैनी र अन्य बार खबरकागजमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय घटनाहरूले उमार्ने ऐंठन उनले बारम्बार पोखेका छन्।

जेल जर्नल पढिरहँदा एउटा पुस्तकालयमा छिरे जस्तो पनि लाग्छ । विभिन्न समयमा पढ्दै गरेका अनेक किताबका नाम र चर्चा डायरीमा धेरै ठाउँमा आएका छन् । निकै अध्ययनशील र गम्भीर अध्येता बीपीले समाएको किताबलाई उपयोगी सूची मान्दै हामीले सिफारिशकै रूपमा लिंदा हुन्छ । लामो सूचीमध्ये केही त हाम्रो दिमागले पनि फुटाउन सक्ने होला । कति किताबमा भने उनी आफैं रमाउन नसकेको पनि देखिन्छ । प्लेटो, सोपेन हाउपर जस्ता विचारकको किताबमा मन अँड्न नसक्दा उनी सार देख्दैनन् र भन्छन् – ‘यी दर्शनका कुरा पनि निरर्थक हुन् कि?’

दर्शनप्रति झोंक देखिए पनि बेलाबेला उनी आफैं दार्शनिक कसीमा बोल्छन् – ‘कष्टमय जीवन दुःख होइन, जीवनबाट आशाको लोप दुःख हो ।’ यस्ता दार्शनिक पंक्ति र गहन चिन्तन बाक्लै छन् जेल जर्नलमा । दर्शनको उज्यालोमा बन्दी जीवनलाई उज्यालो बनाउन खोज्दाखोज्दै उनी थाक्छन् पनि । एक्लोपनले उनलाई निकै गाँजेको देखिन्छ । अध्ययन र चिन्तनले एक्लोपनलाई लखेट्न खोजे पनि कारागारको चार भित्ताले निचोरेर उकुसमुकुस बनाउँछ उनलाई । अखबार पढ्न नपाउँदा दिन नीरस – महानीरस मानेका छन् उनले । कारागारमा सधैं उही दिनचर्या र भोगाइदेखि दिक्क भएर नयाँपनको खोजी हरदम लागे पनि आफूमा आलस्यले नराम्ररी डेरा जमाएकोमा थकथकी पनि मानेका छन् । दिनलाई रचनात्मक रुपमा सदुपयोग गर्ने सोचसहित काम तोकेर रुटिन नै बनाए पनि बिछ्यौना र आराम प्यारो भएर चौपट भएको खिन्नता छ।

जेलको बसाइलाई उनले बढीभन्दा बढी पढ्ने र लेख्ने रुपमा उपयोग गरेका छन् । मूलतः राजनीतिक व्यक्तित्व भएका उनीमा साहित्यिक पकड पनि बलियो थियो । जेलमा कथा लेख्दै गर्दा उनले ‘ती कथा एक प्रकारले आत्मकथाकै टुक्रा जस्तो भएर आफू प्रतिवादीको रुपमा आत्मरक्षा गर्न प्रयत्न गर्ने’ भनेर स्वीकारेका छन् । सिग्मन्ड फ्रायडको दर्शन नजिक रहेर यौन मनोविज्ञानका कथा र उपन्यास लेखेका बीपीले आफ्ना स्त्रीप्रसंग र यौनका कुरा पनि खुलेर लेखेका छन् डायरीमा । पत्नी सुशीलाप्रति अगाध प्रेम हुँदाहुँदै उनले आफूमा रहेको यौन स्वच्छन्दताको कुरामा आत्मालोचना गर्नुपर्ने देख्दैनन् । भन्छन्: ‘मेरो आचरण – यौन स्वच्छन्दतालाई म पापयुक्तता र कर्तव्यविहीनताको संज्ञा दिन सक्तिनँ ।’ डायरीका पानामा सम्बोधन गर्दा आफ्नो डायरी हेर्ने अधिकार उनै सुशीलालाई मात्र सुम्पेका उनले केही नलुकाई आफ्नो स्पष्टता र इमानदारी देखाएका छन् । पत्नीले धूमपान, मदिरापान र अवैध यौन सम्बन्धदेखि टाढै रहन गरेका आग्रहमध्ये अघिल्ला दुई छोड्न अठोट गर्न सके पनि यौनको मामिलामा आफूलाई कडाइ गर्न नसकेको उनले लेखेका छन् । आत्मसमीक्षा गर्दै जाँदा पत्नीको परम विश्वास पाउन जस्तोसुकै बलिदान पनि ठूलो हैन भनेर उनले अन्ततः परस्त्रीसंगम नगर्ने निश्चय गरेका छन्।

डायरी भनेको आफैंसँगको कुराकानी हो । आत्मसाक्षी हो । कोठामा एक्लै बसेर ऐनामा आफूलाई हेरिरहँदा आफ्नो अनुहारमा कसैले कुनै आदर्श व्यक्तिको चित्र टाँसेर दंग पर्नुको के अर्थ हुन्छ र ? यस हिसाबले बीपीको इमानदार लेखन यहाँनेर स्वाभाविक लाग्छ । एक ठाउँमा त उनले यौनकै प्रसंगमा दर्शनलाई दैनिक जीवनसँग जोड्दै लेखेका छन् : ‘यौन र योग मेरो अन्तरहृदयमा एउटा ध्वनि उत्पन्न गराउँछन्, मानौं दुवै एउटै तत्व हो – अथवा यौनको आर्को अभिव्यक्ति योग हो ।’ जीवनमा यौनको अपरिहार्यता र अभिन्नतालाई उनले त्यसरी खुलाएका छन्।

इमेलका केही पंक्ति र च्याटका दुई चार शब्दमा सम्बन्ध टेकाउने बानी परेका आजका हामीलाई बीपीले ती दिनहरूमा एक दिनमै एक दर्जन र कहिले त तीन दर्जनसम्म चिठी लेखेको कुरा फिल्मको प्लट जस्तो लाग्न सक्छ । बढीजसो चिठी उनले परिवारका सदस्यहरूलाई लेखेका छन् । तिनमा आपसी सञ्चो-बिसञ्चोका साथै देशमा भइरहेका बाहिरी घटनाक्रम बुझ्ने-बुझाउने माध्यम पनि बनेका छन् चिठीहरू । डायरीमा बारम्बार आउने नाम राजा महेन्द्र, सँगै जेलमा रहेका गणेशमान सिंह लगायतका पात्रहरूको प्रवृत्ति र व्यक्तित्वलाई हामी बीपीकै शब्दहरूको आँखीझ्यालबाट बुझ्न सक्छौं । भलै, त्यो बुझाइलाई पूर्णता मान्न नसकिएला, उनको चर्चामा केही हदसम्म राजनीतिक आग्रह/पूर्वाग्रह पनि मिसिएको हुन सक्छ।

बीपीको डायरी पढिरहँदा यस्तो लाग्छ, उनीसँगै म पनि जेलको एक कुनामा छु र उनले बयान गरेका दिनचर्या आँखै अगाडि नियालिरहेको छु । उनको छटपटी, उत्साह र खुल्दुलीको एकमात्र साक्षी छु । यस्तो अनुभूति उमार्न सक्नु उनको कलमको खुबी र सफलता हो।

जेल जर्नलपछि बीपीको जेल डायरीकै अर्को संकलन ‘फेरि सुन्दरीजल’ पनि निस्केको छ । यसका साथै कांग्रेस नेता तथा चिन्तक प्रदीप गिरिले पछिल्लो समयमा बीपीबारेको लामो लेखमा जनाएअनुसार, बीपीका केही डायरीहरू अप्रकाशित अवस्थामा छन् । तिनमा विदेशी कवि तथा साहित्यकारहरूको बारेमा विचारोत्तेजक टिप्पणी पनि छन् । ती कहिले छापिने हुन्, तिर्खा निकै रसिलो भएर आएको छ।

सद्दे Vs लुला गोडा

2014-07-06T23:43:00.000+05:45

हातगोडा सद्दे हुनेहरुलाई सायद जीवन यसैगरी सहज र स्वाभाविक चलिरहन्छ जस्तो लाग्दो हो । मलाई पनि यस्तै लाग्छ । फलामको ज्यान अजर-अमर नै छ भन्ने भ्रम हुन्छ दैनिक दौडधुपमा । एउटा ठिकठाक शरीरलाई यतिले पुगिरहन्छ भन्ने घमण्डले आँखा टालिदिन्छ । तर, समय सधैं एकनाश रहन्न । घाम झुल्कने र डुब्ने नित्य कर्मको दुई फेरोभित्र धेरै कुरा बदली भइरहेको हुन्छ । एउटा व्यक्तिको मनको भावदेखि बाहिर प्रकृतिको लालीसम्म ।

कुन मोडमा दुर्घटनाले यो सद्दे जिउलाई बैशाखीको शरणमा फ्याँकिदिन्छ भन्ने कुरा हामी हत्तपत्त सोच्दैनौं । सोच्ने फुर्सदै हुन्न अथवा आवश्यकता नै देख्दैनौं । सद्दे हातगोडा हामी शक्तिशालिको पूजा र गुलामी गर्नमा तथा प्रतिस्पर्धी र कमजोरलाई छिर्के हान्नमा खर्च गरिरहन्छौं । हाम्रा गोडा एउटा सामान्य यात्रा वा कुनै गन्तव्यको खोजीमा हिंड्न कम र छिर्के हानेर लडाउनमा बढी चल्छन् । तर, एकदिन भक्तपुर दरबार स्क्वायरमा घुम्न जाँदा एक व्यक्ति निकै सकसले लौरो खियाएर हिंडिरहेको देखे । योभन्दा दयनीय अवस्थामा घस्रिंदै हिंडेका मान्छे पनि देखिन्छन् सहरमा । यो मान्छेको अनुहारमा भने यात्राको जोड र संघर्षको तिर्खा टम्म देख्दै थिएँ । लौरोले भुइँ खोतल्दै सपनाको ठूलै आयतन बनाउने सुर देखें त्यो यात्रामा । सद्दे गोडाले गलत चाल चल्नेहरु भएको ठाउँमा यो मान्छेले लुला गोडाले चुनौती पस्किरहेको थियो ।

त्यही अनाम पात्रको केही तस्बिर :

‘होटलमा पढाइ’

2014-06-22T21:47:00.000+05:45

घुमफिरमा कतै निस्किँदा ब्याकप्याकमा पुस्तक सिउरेर हिंड्ने ‘रोग’ केही वर्षदेखि अटुट रुपले लागिरहेछ । यात्राको क्रममा रमाइलोले नै सबै डोज प्राप्त भएर धेरैजसो त नपढिएला, तर पुस्तक साथबाट छुट्दैन । पढूँला भनेर एक-दुईवटा च्यापिहाल्नु बानी भयो सायद।

त्यस्तो घुमघामको बेला एकोहोरो रमाइलोलाई क्रमभंग गर्दै कहिलेकाहीँ पढिन्छ पनि । दिउँसोभरि बरालिएर राति सुत्नुअघि होटलको बेडमा ढल्किंदै पुस्तक पल्टाउँदा पन्ना-पन्नाले पङ्खा हम्किए जस्तो आनन्द मिल्छ । थकानलाई इरेजर घोटेर मेटाउँदै गए जस्तो!

आनन्द प्राप्तिमा ठाउँ र वातावरणले पनि ठूलो भूमिका खेल्छ । काठमाडौंको कोलाहल र धुवाँधुलो छल्न अलिक छेउछाउ र डाँडातिरको नगरकोट, चिसापानी, ककनी, फर्पिङ पुग्दा अलग्गै मिठास पाइन्छ । ती ठाउँमा पुगेर बन्द कोठामै बसे पनि ‘म फलानो ठाउँमा छु है’ भन्ने लाग्नु नै काफी हुन्छ ताजगी अनुभूति गर्न । जे छ दुनियाँमा, आफूलाई लाग्नुमै छ । त्यही अनुभूति गराइसँगै कोठामा पल्टिएर पुस्तक पढ्दा पनि बिछट्दै स्वाद भरिन्छ।

तर यहाँनेर म त्यसरी यात्राका क्रममा मनमौजी रुपले कुनै क्याफे वा होटलमा बसेर आख्यान/गैरआख्यानबाट संसार चियाउने चर्चातर्फ केन्द्रित छुइनँ । कुरा हो औपचारिक शिक्षाको । कुरा हो अंग्रेजी माध्यममा पढाइने निजी स्कुलहरुको । जुन आजकाल पढ्ने ठाउँ कम र होटल बढी लाग्ने गर्छ । विद्यार्थीलाई दिवा खाना र खाजा खुवाउने त्यस्ता स्कुलहरुले स्कुल चलाएका हुन् कि होटल भन्नेमा नै अन्योल हुन्छ । दुनियाँ नै व्यावसायिक रफ्तारमा दगुरिरहेको बेला हामीकहाँ शिक्षा पनि व्यवसाय भइसक्यो । जहाँ ‘क्लालिटी एजुकेशन’ को उच्चारण गरिन्छ, अभिभावकको खल्तीबाट त्यहाँ पैसाको खोलो बग्यो भन्ने सोचे हुन्छ । अचेल पैसा कमाउन चाहनेहरु नगदे बालीको सल्लाह लिन जिल्ला कृषि विकास कार्यालय धाउँदैनन्, स्कुल खोल्ने ग्रुप बनाउन चिया पसलमा जुट्छन्।

बोर्डिङ स्कुलमा (बोर्डर्सको सुविधा नभए पनि अंग्रेजीमा पढाइने स्कुललाई यही नामले चिनिने भइसक्यो ।) पढाउने कुरा आजको समयमा अभिभावकहरुको लागि प्रतिष्ठाको विषय भइसक्यो । ती स्कुलहरुमा पनि अलिक नाम चलेको र महँगो स्कुल अधिकांशको रोजाइमा पर्छ । नाम चलेका स्कुल दामी हुन्छन् भन्ने सोचाइ होला । नाम चल्दा त्यही ख्यातिको मूल्य जोड्दै दामी त हुने नै भो, अर्थात् दाम बढी चढाउनुपर्ने स्कुल ! दाम नहुनेका सन्तान मात्रै केही उपाय नलागेर सरकारी स्कुल पढ्छन् भन्ने एकखाले सामाजिक मान्यता छ, जुन स्कुल झट्ट हेर्दा पनि भौतिक संरचनाका हिसाबले निकै गएगुज्रेका देखिन्छन् । राजेश हमाल र निखिल उप्रेतीका ‘एक्सन’ फिल्म हेर्न निम्न वर्गका दर्शक हलमा ओइरिए जस्तै ती स्कुलमा गरिब-गुरुबाका छोराछोरी सिंगान बगाउँदै र कम्मरबाट हरबखत चिप्लिरहने फ्रक/हाफपेन्ट तान्दै पसिरहेका हुन्छन् । सरकारले विद्यालय जाने उमेरका सबै बालबालिकालाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउन सामुदायिक विद्यालयमा दिवा खाजा र बेलाबेला विशेष भर्ना अभियान चलाए पनि सरकारी स्कुलका विद्यार्थी आकर्षक ठाँटका देखिने निजी स्कुलहरुतिर ओइरिएका छन् । खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणापछि अब पूर्ण साक्षर जिल्ला घोषणा गर्ने लहर चलिरहँदा कतिपय सरकारी स्कुलहरु विद्यार्थी नपाएर ‘मर्ज’ हुने अवस्थामा पुगेका छन्।

सुकिलोमुकिलो कसलाई मन पर्दैन र ? झट्ट हेर्दा चिटिक्क देखिने निजी स्कुलमा बालबच्चा पढाउने ध्याउन्नमा अभिभावकहरु आफूले तिर्नुपर्ने र तिर्दै आएको ढाड सेक्ने शुल्क चटक्कै भुल्छन् । राम्रो ठाउँमा पढाउँदा आफ्नो बच्चाको रहनसहन र व्यक्तित्वमा राम्रो प्रभाव पर्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु अपराध होइन । अंग्रेजी भाषाको विश्वव्यापी दबदबा रहिरहँदा आफ्ना बच्चाले खरर अंग्रेजी बोलोस् भनेर अभिभावकले चिताउनु पनि पाप होइन । नेपाली माध्यमबाट सरकारी स्कुलमा पढेर आएका अभिभावकहरु झन् सन्तानले त्यसरी अंग्रेजी शब्द फुटाउँदा सन्तानमार्फत आफ्नो अपूर्णता / अक्षमता मेटिएको महसुस गरेर रमाउँदा हुन् । तर, हाम्रा टोलटोलमा खुलेका अंग्रेजी माध्यमका स्कुलहरुले त्यो मर्म र संवेदनाअनुसार अति व्यावसायिकतालाई छाडेर शिक्षा दिएका छन् त ? ‘विद्या धनम् सर्वप्रधानम्’ भनाइको अपव्याख्या गर्दै ती स्कुलहरुले कतै विद्या दिने कर्मलाई धन कमाउने माध्यम मात्र त बनाइरहेका छैनन् ? मन्टेश्वरीहरु खालि ‘मनीश्वेरी’ हरु त बनिरहेका छैनन्?

मेरा दुई दिदीका गरी एक भाञ्जी र तीन जना भाञ्जा छन् । काठमाडौंको नाम चलेको निजी स्कुलहरुमा पढ्छन् । नर्सरीदेखि कक्षा ६ सम्म । शुल्क मासिक ६ हजारदेखि ८ हजार रुपैयाँसम्म । त्यस अन्तर्गत दुई हजारदेखि २५ सयसम्म खाना-खाजाको शुल्क । सरदर मासिक आठ हजार रुपैयाँ । युलेन्स स्कूल मार्काका अझ दामी स्कुलको जति शुल्क होइन यो । तर, मेरो हेराइमा बच्चाको उमेर र कक्षाको दाँजोमा महँगो शुल्क हो।

अहिले मेरा छोराछोरी छन्‌ भनेर मान्ने हो भने मैले थाप्दै आएको मासिक तलबले उनीहरुलाई निजी स्कुलमा पढाउने कुरा सोच्न पनि सक्दिनँ । यसका लागि मैले कमाइको वैकल्पिक बाटो अपनाउनुपर्छ, अथवा खाँदै आएको जागिरमा बढुवा र तलबवृद्धिको लागि चाकडी-गुलामीमा हातका रौं खुइल्याउनुपर्छ । लालनपालन र पठनपाठन गराउने हैसियत बनाउने नाममा मैले बच्चा जन्माउने समय नै सार्दै जानुपर्ने पनि हुन सक्छ ! लाग्न सक्ला - यो निकै विसंगत सोच हो, तर सत्य यही हो । मेरो अवस्था/दुरावस्था ! सबैको मेरो जस्तै गति/दुर्गति नहोला पनि । सबैले आफ्ना सन्तान पढाइरहेकै त छन् । तर, कसरी ? यो प्रश्नले ती बाबुआमाको कलेजीलाई कति चिरा पार्दो हो, तिनैलाई थाहा होला । मेरो समय आएपछि म पनि ‘घाँटी हेरी हाड निल्नु’ उखानको मसिनो डोरीमा सर्कसको मान्छे हिंडे जस्तै जेनेतेन पढाउँला छोराछोरीलाई । पर्छ नै । मेरो धर्म त्यसबेला कुनै मठमा गएर ढुंगाको पाउमा माथा टेकाउनुभन्दा जेनतेन गुजारा चलाउनु नै हुनेछ।

मेरी सानी दिदीले छोराछोरीको बिदाको दिन घरमै अलिक फरक स्वादको खाजा बनाएर खुवाउँछे । प्याकेटको र बजारको खानेकुरा सोझै किनेर खुवाउनुभन्दा बजारको जस्तै स्वाद खाऊन् भनेर पानीपुरी, आलुचप, चाउमिन, म:म: जस्ता कुनै परिकार बनाएर दिन्छे । त्यस्तो बेला भाञ्जी भन्छिन् – ‘स्कुलमा त खाजा मीठै हुन्न ! चाउमिन उसिनेको जस्तो मात्रै हुन्छ।’

मीठो होस् पनि कसरी ? जन्तीको लर्को जस्तै दुई-अढाई सय विद्यार्थीलाई एकैचोटि पकाएको खाजा न राम्री भुटिन्छ, न त पाक्छ नै । भाञ्जा-भाञ्जी बिदाको दिन स्वाद मानेर ‘घरेलु खाजा’ खान्छन् । स्कुल चलेको दिन स्कुलमै खाना-खाजा।

खाना-खाजाको ‘होटल’ चलाएका स्कुलहरुले केटाकेटीलाई घरबाटै खाना खुवाएर पठाउने भन्यो भने मान्दैनन् । टिफिनको समयमा घरबाटै खाजा ल्याइदिने वा विद्यार्थीको साथमै पठाइदिने भन्यो भने सहँदैनन् । भर्ना गर्ने बेलाकै अकाट्य नियम हुन्छ - खाना-खाजा शुल्कसहित मासिक शुल्क यति ! दुनियाँका छोराछोरीले त्यसैगरी स्कुलमै खाइरहँदा तपाईंलाई मात्रै आफैंले खाना-खाजा खुवाउने सुविधा ल मानौं स्कुलले दिएछ रे, तर त्यतिबेला तपाईं आफूलाई ती ‘दुनियाँ’सामु खाना-खाजाको पैसा बचाउन आफैंले खुवाएको भनेर चिनिन र लोभी देखिन चाहनु नै हुन्न । कतिपय परिस्थिति त्यस्तै हुन्छ, तपाईं प्रतिष्ठा र इज्जतका लागि डुब्दो नाउमा प्वाल पर्दै जानुहुन्छ

जे होस्, तपाईंले सन्तोष मान्नुपरेको छ – ‘होटल’मै भए पनि मेरा छोरा-छोरी पढ्न त पढिरहेकै छन् नि !

सरुभक्तको चुली र ‘धुम थ्री’

2014-06-08T19:02:00.000+05:45

गर्मीले पसिनासँगै जिउको स्फूर्ति ताछ्दै छ, झरी धक फुकाएर तप्किन सकेको छैन । झरी परे पनि जहाँतहीँ पक्की भुइँ र घर भएकाले सहरमा पानी सोसिने माटो कम्ती छ । काठमाडौंमा बस्न थालेको एक दशक भयो । विगतमा गर्मीयाममा सहरमा पैदल हिंड्दा जिउ बाफिए पनि ज्यानबाट पसिना तर्केको याद छैन । पछिल्ला वर्षहरुमा स्थिति फरक हुँदै छ । तराईका जिल्लाहरुमा त झन् के कुरा गर्नु ! तापक्रम ४४-४५ डिग्री सेल्सियसको हाराहारीमा पुग्न थालेको छ । त्यताका मान्छे राति सुत्नुअघि नुहाएर मात्रै सञ्चो मान्दैनन्, पानीमा गम्छा भिजाएर त्यही ओढेर सुत्ने अवस्थामा पुग्छन् ।

तापक्रम वृद्धिले बिस्तारै संसारलाई नै उकुसमुकुस थर्मस बनाउँदै छ । यस्तोमा हिमालले हिउँ जोगाउन सक्दैन । हिमचुलीहरु पग्लिएर कालापत्थरमा परिणत भइरहँदा मैले यस पटक हिमाल आरोहणसम्बन्धी कृति पढेँ । सरुभक्तको लघु उपन्यास ‘चुली’ । २०६० सालमै प्रकाशनमा आइसकेको किताब पहिले नै पढ्ने सोच भए पनि खै के कुराले अलमल्यायो । सायद किताबहरुको थाकमा अरु किताबले नै रोजाइमा उछिने । अथवा सानो काँटीको किताबलाई कम आँकेँ ।

जम्मा ७० पेजको उपन्यास एउटा पर्वतारोहीको सगरमाथा आरोहरणबारेको कथा हो । उपन्यासले चुलीको यात्रामा पाठकलाई हिंडाए पनि यो खासमा जीवनको चुलीको बयान हो । आरोहणका क्रममा आरोहीको आँखा ढाक्ने गरी फुरफुर उड्दै आउने हिउँ जस्तै पुस्तकको ठाउँठाउँमा दार्शनिक हरफ र काव्यिक मिठासले मन र मगज जिस्काउने तागत राख्छन् । भूमिकामा कृष्णचन्द्रसिंह प्रधानले यो लघु उपन्यासलाई ‘गद्यात्मक कविताजन्य अनुभूतिहरुको आलेख’ भनेका छन् ।

मान्छेभित्रको अटल आत्मविश्वास, लगन, जिज्ञासा र आशाले भरिएको शिखरको रुपमा सगरमाथा उभिएको छ कृतिमा । यो सगरमाथा मान्छेको अहम् हो, जीवनबोध हो । चुलीको यात्रालाई एउटा सिंगो जीवनयात्राका रुपमा पनि लिन सकिन्छ । ‘हिमालमा जोखिमहरु हुन्छन् । जीवनमा हिमालहरु हुन्छन् । जीवन भनेको जोखिमहरुको एक सुन्दर कविता हो ।’ भनेर आरोहीमार्फत जीवनका चुनौतीहरुसँग पौंठेजोरी खेल्न प्रेरणाको प्रसार गरिएको छ । भौतिक रुपमा हिउँको टाँकुरा टेके पनि सार रुपमा मानवताको चुली टेक्नु नै जीवनको लक्ष्य हुनुपर्ने र सफलता मानिनुपर्ने कृतिको केन्द्रीय स्वर हो ।

नाम्चेदेखि हिंडेको पर्वतारोही कुनै गाइड र अन्य सहयोगीबिना नै सगरमाथाको टुप्पोमा एक्लै आफ्नै बर्गतले पुग्ने अठोटमा हिंड्छ । जीवनको सबै हिमाल एक्लै चढेको भनेर गर्वले छाती फुलाउने उसले ‘चुलीको यात्रा भनेको सधैं एक्लो यात्रा हो’ भन्ने मानेको छ । घरिघरि बिग्रने मौसम भूत बनेर जीवन र यात्रालाई तर्साउन आए पनि उसको उद्देश्यले ढाल बनेर प्रतिकूल अवस्थामा पनि हिंडाइराख्छ । ‘ऊसामु उसको उद्देश्य छ । उद्देश्यहीन जीवन मृत्यु हो । मृत्यु कुनै उद्देश्य होइन ।’ भन्दै आरोहीले रोकिनु, थाक्नु, जम्नुलाई सधैं परपरै धकेल्छ ।

अचम्म लाग्छ, कहिल्यै सगरमाथाको आरोहण नगरेका लेखकले चुलीयात्राको एक-एक पाइला सचित्र रुपमा आँखामा उतार्छन् । लेखकको शक्ति र कल्पनाशीलताको उँचाइ भन्नु नै यही हो । आधारशिविरबाट ल्होत्से, नुप्चे, चाङटे, खुम्बट्से, पुमोरी चुली देखिए पनि सगरमाथा चुली नदेखिने कुरा हामी थाहा पाउँछौं । जिन्दगीमा हिउँको नाममा बरफ र असिना मात्रै देखेको/छोएको मेरो निम्ति चुली चढाइको जोखिम र मुटु कमाउने हिउँसँगको कुश्तीले जिउमा काँडा उमार्छन् । बरफ र हिउँ फरक कुरा हुन्, अझ हिउँ र हिमाल फरक कुरा ।

खुम्बु आइसफलको फेदीमा ५३ सय मिटरको उँचाइमा रहेको आधार शिविरसम्म उसले भरियाहरुको साथ लिन्छ । ‘आरोहण अभियानमा मान्छेको कुनै क्षति भएन, मात्र केही भरियाहरु मरे’ भनेर पहिलेपहिलेका अन्य निर्दयी आरोहीले भरियाहरुलाई मान्छे नै नगन्ने जस्तो छैन ऊ । चट्टानी हिउँमा उक्लिँदा ख्वाप्‌ख्वाप् गाड्नुपर्ने हिमबन्चरो जस्तै मानवतावाद उसको हतियार हो । दुःखको गहिरा-गहिरा खाल्डा पुर्ने उत्कण्ठासहित सर्वोच्च शिखरको पाउ परेका भरियाहरु आफैंमा दुःखका अलग-अलग टाँकुरा लाग्छन् । सिकिस्त बाउको उपचार खर्च जुटाउने विवशतामा जाकिएका, छोराछोरी पढाउने धोको साँचेका, घरगृहस्थीको गर्जो टार्ने रनाहामा दौडिएका भरियाको लस्कर छ आधारशिविरमा । जसलाई थामथुम पार्न ऊ ‘जीवनमा दुःख छ, तर जीवन दुःख होइन’ भन्ने दर्शनको सिटामोल बाँड्छ ।

सहयात्रीलाई जीवनको सरलता सम्झाउने ऊ आफू चाहिं आफ्नो आरोहण सरल रेखामा अघि बढाउन सक्छ त ? ‘चुलीको यात्रा बेहोसीको यात्रा होइन’ भन्ने ऊ त्यो यात्रालाई होशपूर्वक टुंगोमा पुर्‍याउन सक्छ ?

सानो आकारको किताब भए पनि फारो गर्दै बिसाउँदै पढ्ने मेरो बानी र समस्या दुवै हो । एक त पढ्नलाई एकोहोरो समय नमिल्ने । अर्को, समय मिले पनि एउटै लामो आलेख त्यसरी एकोहोरो सिलसिलेवर रुपमा पढ्न जाँगर र धैर्य नहुने । यसैले पढ्न बिसाएको बीचको समयमा ‘धुम थ्री’ फिल्म हेरेँ । हलमा विशेष रोजाइको फिल्म हेर्न मात्रै जाने गर्छु । यसैले कमै बढी मसालेदार फिल्म भन्दै हेर्नुपर्ने सूचीमा राखेको थिइनँ यो फिल्मलाई । टोरन्टबाट राम्रो प्रिन्ट डाउनलोड भएपछि भने आमिर खान अभिनीत फिल्म हेर्ने मन भयो । नामअनुसार नै प्रविधिको धुमधधडाका प्रयोग गरिएको फिल्ममा आमिरको अभिनय तारिफयोग्य लाग्यो । कथावस्तु यथार्थभन्दा निकै पर भए पनि पात्रको चरित्रचित्रण र आवेग प्रभावशाली लाग्यो । पढ्दै गरेको उपन्यासको प्रभाव मगजमा रहेकाले होला, फिल्मको पात्र पनि आफ्नो उद्देश्यमा कटिबद्ध पर्वतारोही जस्तै पाएँ ।

अमेरिकाको सिकागो सहरमा सर्कस चलाउने एक भारतीय जादुगर, जसले बैंकबाट लिएको ऋण तिर्न नसकेपछि पलपलको तनावभन्दा आत्महत्याको बाटो रोज्छ । ऋणको मूल्य बाबुको मृत्युले चुकाउनुपर्दा इखालु बनेका दुई छोराले त्यो बैंक तहसनहस पार्ने अठोटसहित गरेका लुटपाट र अनेक कर्मकाण्ड नै फिल्मको मुटु हो, जुन हर्कत गलत नै किन नहोस् ! बैंक बन्द हुने अवस्थामा पुग्दा ती दाजुभाइले आफ्नो जीवनको पूर्णता भेट्छन् । मान्छेले सामाजिक असन्तुलनका कारण टुटेको आफ्नो मन जोड्ने प्रयास स्वरुप कानुन तोड्छ भन्ने भाव दर्शाउँछ फिल्मले । शक्तिशालीले निर्धालाई दुःख दिने ‘संस्कृति’ र सिस्टमका नाममा संसार संवेदनाशून्य हुँदै गएको तीतोपनसँग पनि फिल्मले साक्षात्कार गराइदिएको छ ।

अब फेरि किताबकै प्रसंग ।
२९,०२८ फिट अर्थात् ८,८४८ मिटरको उँचाइमा पुग्न आरोही अथक योद्धा बन्नुको पछाडि तिलस्मी कारण छ । किताबमा त्यो कारण त्यस्तो प्रगाढ रुपले त देखा पर्दैन । तर भावनाको आँखीझ्यालबाट हेर्दा थाहा लाग्छन, उसलाई प्रेमले डोर्‍याएर, काँध थापेर चुचुरोतिर लगेको छ । उसमा यति धेरै साहस भर्ने, अठोटले उजिल्याउने र लगनशील बनाउने उसको प्रेमिकाप्रतिको प्रेमले हो । जुन प्रेमको सार्थकता र पूर्णता ऊ आफूले सगरमाथा चुम्दा मात्रै सिद्ध हुने ठान्छ । प्रेमिकालाई सफल आरोहणको उपहार दिनु उसले महान् प्राप्ति सोचेको छ ।

आरोहणका क्रममा ऊ ठाडो बाटोमा यसअघि अरु नै आरोहीले बाँधिराखेको डोरी समात्दैन । आफैंले लगेको डोरीले भर्जिन यात्रा गर्छ । ‘आफ्नो बाटो आफैं बना । आफ्नो चुली आफैं बन् ।’ भन्ने चेतनाले भरिएको छ ऊ । कहिले ऊ हिपहिरोले थिचिन्छ, कहिले हिमचट्टानबाट चिप्लिएर तल बजारिन्छ, कहिले हावाको वेगले कागजको डल्लो मिल्काए झैं हिमतुफानले हुत्तिन्छ, कहिले घस्रिन्छ घाइते सर्प जस्तै । कसैगरी लक्ष्य टिप्नु छ भने मृत्युसँग पनि प्रतिस्पर्धामा हुन्छ मान्छे । छापामार यौद्धा जसरी हरेक उपाय अपनाउँदै गाह्रोसाह्रो छिचोल्दै अन्ततः ऊ बाटै बन्द भएको ठाउँमा पुग्छ । अर्थात् सर्वोच्च शिखरको चुम्बन !

विजयको सन्तुलित खुसी मनाउँदै ऊ प्रेमको इतिहास बनाएर चुलीबाट फर्कने क्रममा जुट्छ । ऊ सजग छ, चढ्नु जति नै ओर्लनु पनि चुनौतीपूर्ण मानिने हिमालमा अधिकांश दुर्घटना ओर्लने क्रममा हुन्छ । तर जीवनमा हरेक सजगता र सावधानी कामलाग्दो बन्छ त ? गरिएको तयारी काफी हुन्छ यात्रा तय गर्न ? चुलीबाट ओर्लने क्रममा पनि ऊ हिमतुफानको चपेटामा पर्छ । परिस्थिति सधैं अनुकूल हुँदैन । प्रकृतिले अँगालो फाट्ने गरी दिएको कुरा केही बाँकी नरहने गरी निमेषभरमै खोस्छ पनि । जीवन भेटिरहेको पैंतालाले एउटा मोडमा लय गुमाउँछ । आरोहीलाई भयानक हिमतुफानले उचालेर बजार्दा उसको मृत्यु हुन्छ । तर, ऊ मान्छेका अहम् र संघर्षको यात्रा यसपछि पनि चलिरहने भन्दै मानव र मानवताको अनन्त सिलसिलातर्फ संकेत गर्छ ।

हिमालसम्बन्धी आख्यान हाम्रो साहित्यमा यति सघन रुपले आएको सम्भवतः यही पहिलो हो । साहित्यकार सरुभक्तले हिमाल जत्तिकै महान् साहित्यले गर्वको गाथामा एटा स्वर मिसाएका छन् ।

----------------------------------------

किताबभित्रका केही मार्मिक पंक्ति :

- ‘जीवनका जति अभिशाप आइपरे पनि जीवन अभिशाप होइन ।’

- ‘मान्छेको इतिहास भनेको प्रकृतिसित सम्झौताको इतिहास होइन । मान्छे एक साहस हो । ‘

- ‘हिमालको महत्व नबुझ्नेहरु सजिलो हिमालको खोजीमा लाग्छन् । हिमालहरु कहिल्यै सजिला हुँदैनन् । यो त अल्छीको दिवास्वप्न मात्रै हो ।’

- ‘जीवनको एउटा महान् सत्य के पनि हो भने जीवन एउटा मात्र चुलीका लागि होइन, धेरैधेरै चुलीका लागि हो । जीवनका सगरमाथाहरु धेरै हुन्छ । धेरैधेरै । धेरैधेरै ।’

- ‘दुर्घटनाहरुसित लुकामारी खेल्नुको नाम नै हो जीवन ।’

- ‘विजयमा खुसी हुनुपर्छ, सफलतामा खुसी हुनुपर्छ तर चाहिनेभन्दा बढी होइन ।'

- ‘मान्छेहरुले जीवनको बाटो उक्लँदा ओर्लने क्षमता सुरक्षित पारी राख्दैनन् ।’

- हिमाल चढ्नु भनेको ओर्लनु पनि हो । चुली टेक्नु भनेको आधा विजय पाउनु हो ।

- ‘पृथ्वीको इतिहासमा एक युगमा एकदुई जनाले मात्र मानवताको चुली टेके भने मुक्तिका लागि मान्छेले ईश्वर कल्पना गरिराख्नु पर्दैन ।’

Nepal Smiles 😄

2014-06-04T00:00:00.000+05:45

हाँसो र खित्का ओठबाट ताछिएर इन्टरनेटको च्याट एप्लिकेसनभित्र ‘स्माइली’ र 'इमोजी'मा खुम्चिएको समय हो यो। आजका मान्छेहरू सायद हाँसोको कुरा बढी गर्छन् र हाँस्छन् चाहिं कम। यस्तो वेला आफूले खिचेका फोटोहरूको अर्काइभ खोतलेर मुस्कान सिरिज तयार पार्दै छु।

खासगरी पोट्रेट फोटोग्राफीमा रमाउँदै आएको छु। मान्छेका मुहारमा तैरिएको र सिङ्गो शरीरले बोलिरहेको भाषाको भाव उतार्न निकै मजा लाग्छ। खुसी, पीडा, बेचैनी, विस्मात्, उत्साह लगायतका भाव पोखिरहेका अनुहारले ती मान्छेको जिन्दगीको पछिल्लो कथा भनिरहेको हुन्छ।

नेपालीहरू सीमित स्रोत-साधन र अभावमा पनि ‘सन्तोकी’ भनेर चिनिन्छन्। दुःखलाई छातीमा सिएर मुस्काइरहेका हुन्छन्। दैनिक १७ सयभन्दा बढी नेपाली युवा विदेशिनुलाई त्यही हाँसोको खोजी मान्नुपर्छ। हामी नेपाली मेकअप बिग्रेला र मुखका कुनामा मुजा बस्ला वा दुख्ला भनेर नहाँसी बस्नेमध्येमा पर्दैनौं। सानै कुराले ओठ खुल्छन्, आँखा तान्किन्छन्। अस्थिर राजनीतिले मक्किएको देशमा सबै क्षेत्रमा बेथिति-अव्यवस्था भए पनि हिलोमा फुलेको कमल जस्तै हामी सबथोक सहेर, पचाएर, चित्त बुझाएर बाँचिरहेका छौं । हाँसिरहेका छौं।

मुस्कान र हाँसो सिरिजका यी तस्बिरलाई यही कुराको सूचक मानौं। विभिन्न समयमा आफ्नो गाउँघरका साथै फरक गाउँठाउँ पुगेका वेला खिचिएका यी तस्बिरमा मुस्कानदेखि खित्कासम्मको आयतन नापिएको छ।

र अन्त्यमा, यसमा पनि हाँसोको थोपा चुहिएको देखें मैले