]]> http://ccsofts.com/?feed=rss2&p=471 0 http://ccsofts.com/?p=468 http://ccsofts.com/?p=468#comments Sun, 16 Oct 2011 10:16:50 +0000 admin http://ccsofts.com/?p=468  هر روز که می گذرد، بحران بازارهای مالی جهان ابعاد و دامنه وسیع تری به خود می گیرد. هر لحظه اخبار جدیدی از بروز فاجعه ای تازه در بخش خدمات مالی به گوش می رسد. کار بانک سرمایه گذاری «برادران لمن» به ورشکستگی کشیده است.  «مریل لینچ» یکی دیگر از بانک های بزرگ سرمایه گذاری مورد تملک قرارگرفته است. بانک HBSO مورد تملک بانک «لویدز تی اس بی» قرار گرفته است. جای شگفتی نیست که کارشناسان، بحران اخیر را بدترین بحران بازارهای مالی پس از سقوط وال استریت در سال ۱۹۲۹ می دانند.

با فراگیرشدن دامنه بحران و اشاعه آن به سایر بخش های فعالیت اقتصادی،

 این سوال مطرح می شود که چه کسی مسوول بحران بازارهای مالی جهان است و چه گروه هایی را باید سرزنش کرد؟

بانکداران اذعان دارند که مجموعه نظام بانکی نتوانسته است به طور کامل ریسک ابزارهای مالی را که روی آنها سرمایه گذاری می کردند، شناسایی کند. به علاوه این احتمال وجود دارد که آنان توصیه ها و نظرات تحلیل گران را به طور سرسری و بدون مورد سوال قرار دادن شیوه ارزیابی و تحلیل، پذیرفته و عمل کرده باشند.
حال ببینیم تلقی بازار از نقش تحلیل گران در بحران به وجود آمده چه بوده است. وقتی در سال گذشته نشانه های اولیه بحران ظاهر شد، موسسه های اعتبار سنجی از موج انتقادات از عملکرد بانک ها در امان ماندند، اما با گسترش دامنه بحران و وخیم تر شدن شرایط بازار های سرمایه، این وضعیت دگرگون شد و سازمان های ناظر و سرمایه گذاران به تدریج نگاهشان را به نقش موسسه های مزبور در ایجاد بحران معطوف کردند.
موسسه های اعتبار سنجی قرار است ریسک اعتباری بنگاه های اقتصادی و سایر سازمان های انتشار دهنده ابزار بدهی نظیر اوراق قرضه شرکتی و دولتی را ارزیابی کنند، به گونه ای که سرمایه گذاران (خریداران اوراق قرضه)، بانک ها و دستگاه های نظارت و سایر ناظران بازار بتوانند ارزیابی های مزبور را جهت سنجش ریسک اعتباری سازمان های مزبور مورد استفاده قرار دهند. در حقیقت میلیارد ها دلار اوراق بهادار (ابزار های مالی بدهی) برمبنای ارزیابی موسسه های اعتبارسنجی انتشار یافته و خریداری می شود. در صورتی که درجه اعتباری یک بنگاه اقتصادی تنزل کند، آنچنانکه درجه اعتباری گروه AIG در ماه سپتامبر تنزل کرد، سهامداران یا سعی می کنند از شر سهام خود خلاص شوند یا اینکه فشار می آورند که بنگاه اقتصادی مدیران خود را تعویض و خط مشی های جدیدی اتخاذ کند. اما موسسه های رتبه سنجی علاوه بر ارزیابی ریسک اعتباری اوراق قرضه در زمینه ابزار های مالی با ساختارهای ویژه نظیر تعهدات بدهی متکی به وثیقه (CDO) نیز خدمات ارزیابی ارائه می دهند. ابزار مزبور پرتفولیو های پیچیده ای از اوراق بهادار با بازدهی ثابت است که متکی به زیرشاخه های مختلفی هستند، به گونه ای که هر زیرشاخه به اموال و دارایی هایی با درجه ریسک اعتباری متفاوت متکی است. این همان ورطه ای بود که موسسه های اعتبار سنجی را گرفتار کرد. طی چند سال گذشته تعهدات بدهی متکی به وثیقه (CDO) تبدیل به ابزار مطلوبی برای سرمایه گذاران شد، اما بسیاری از ابزارهای مالی مزبور متکی به مطالبات رهنی با ریسک اعتباری بالابودند و این نقطه آغاز بحرانی فراگیر شد که دامنه آن بانک ها و موسسات مالی را در سطح جهانی فرا گرفته است.  نقش موسسه های اعتبارسنجی در ایجاد بحران از دو جنبه قابل بررسی است: اول اینکه موسسه های اعتبارسنجی حق الزحمه خود را از موسسه های انتشار دهنده ابزاربدهی (اوراق بهادار) یا سازمان های طراح ابزار مالی نظیر CDO دریافت می کنند. از نقطه نظر منتقدان این بدان معنی است که موسسه های مزبور نمی توانند ارزیابی دقیق و بی طرفانه ای از ریسک های احتمالی ابزار مالی مزبور داشته باشند. دومین نکته مورد اشاره منتقدان آن است که متدولوژی اعتبار سنجی و گروه بندی CDO ها به گونه ای است که امکان اینکه سرمایه گذاران بتوانند میزان واقعی ریسک ابزار مالی فوق را تشخیص دهند، فراهم نمی سازد. رتبه های اعتباری با درجه AAA اعطا شده توسط موسسه های رتبه سنجی به ابزار مالی پیچیده مزبور این تلقی را در سرمایه گذاران ایجاد کرد که ابزار مالی مزبور از هر نوع ریسکی مصون هستند. اما معلوم شد که در واقع امر، تمامی اوراق بهادار با درجه اعتباری AAA لزوما از اعتبار هم سانی برخوردار نبودند. آنچنان که در بحران اخیر نشان داده شد، ابزار مالی با ساختار ویژه به گونه ای متفاوت با اوراق قرضه متعارف بنگاه های اقتصادی رفتار می کنند. این امر از نگاه سازمان های ناظر در اروپا و آمریکا دور نمانده بود، به گونه ای که در ماه May سال میلادی جاری رییس کمیته ویژه بررسی وضعیت موسسه های رتبه سنجی (تحت نظر کمیسیون اروپایی ناظران اوراق بهادار) چنین گفت: «وقایع سال گذشته لزوم ارزیابی مجدد سیستم خود تنظیمی فعلی را ایجاب می کند، هر چند رتبه اعتباری اعطا شده توسط موسسه های اعتبارسنجی از منظر حقوقی چیزی بیشتر از «اظهارنظر» صرف نیست، با این وجود اطلاعات ارائه شده توسط آنان به وضوح ابعادی از منافع عموم را در برمی گیرد.»سرمایه گذاران نیز شفافیت بیشتری را درباره نحوه هدایت ارزیابی ها توسط موسسه های رتبه سنجی و چگونگی ارائه نتایج درخواست می کنند. نماینده یکی از نهادهای عمده سرمایه گذاری می گوید: «شاید موسسه های اعتبارسنجی تبدیل به تنها منبع عمده اطلاعات تفضیلی و ریز در مورد بازار شده باشند، در عین حالی که آنان به هنگام ارزیابی رتبه اعتباری ابزار مالی با ساختار ویژه، خود را در قبال سرمایه گذاران متعهد نمی بینند. اعضای ما نگران آن هستند که بازار ابزار مالی مرتبط با فاینانس با ساختار ویژه، به گونه ای گسترش یابد که از جنبه حقوقی به هنگام اتخاذ تصمیم در خصوص سرمایه گذاری، کمبود اطلاعات قابل اتکا وجود داشته باشد.»ماحصل آنکه، تنظیم کنندگان بازار با دقت نظر بیشتری به روش های متداول بازار چشم دوخته اند. در اوایل ماه جولای سال جاری، کمیسیون اوراق بهادار و بورس ایالات متحده آمریکا (SEC) به این جمع بندی رسید که موسسه های رتبه سنجی اعتباری به هنگام اعطای درجات اعتباری بالابه اوراق قرضه متکی به مطالبات رهنی و سایر دارایی ها قادر به مدیریت صحیح در جلوگیری از «تعارض منافع» نبودند. یافته های کمیسیون مزبور ماحصل ماه ها تحقیق و تفحص در این مورد بودکه آیا موسسه های اعتبارسنجی در اعطای درجات اعتباری بالابه ابزار مالی متکی به مطالبات رهنی در شرایط رونق و شکوفایی بازار از فرآیندهای متعارف و متداول انحراف داشته اند یا خیر. نتایج حاصل از تحقیقات مزبور چندان خوشایند نبود، به گونه ای که رییس هیات مدیره SEC اعلام داشت «آشکار خواهد شد که مشکلاتی بس مهم وجود داشته است. وقتی که موسسه های رتبه سنجی با سیلی از تقاضا برای اعتبار سنجی روبه رو شدند، حجم موارد ارجاعی به گونه ای بود که عملااز کیفیت کار کاسته شده و به جزئیات توجه نشده و از مدل ها تبعیت نشده است.»سازمان ها و نهاد های دیگری در آمریکا مستقلابررسی هایی به عمل آورده و به نتایج نگران کننده مشابهی رسیدند. سازمان تربیت کننده تحلیل گران مالی بنام انستیتو تحلیل گران مالی (CFA) نتایج آمارگیری از اعضای خود را در اوایل ماه جولای سال جاری منتشر کرد. طبق بررسی مزبور ۱۱ درصد پاسخ دهندگان اعلام داشتند که آنان مواردی مشاهده کرده اند که موسسه اعتبار سنجی در نتیجه فشار وارده از طرف سرمایه گذاران، انتشار دهندگان یا پذیره نویسان، نتایج رتبه سنجی را تغییر داده اند و اینکه حدود ۵۱ درصد اعتقاد داشتند که این تغییر درجه اعتباری بدین لحاظ بود که موسسه اعتبار سنجی از آن بیم داشت که انتشار دهندگان اوراق و اسناد بهادار در صورت عدم تغییر رتبه اعتباری، به موسسه اعتبار سنجی دیگری مراجعه خواهند کرد. تقریبا یک پنجم شرکت کنندگان در آمارگیری (حدود ۱۷ درصد) معتقد بودند که قول مساعد برای انعقاد قراردادهای آتی از طرف انتشار دهندگان اوراق قرضه انگیزه مهمی بود که موسسه های اعتبار سنجی را وادار به تغییر ارزیابی آنان می کرد.

طبق اظهارنظر رییس انستیتو CFA نتایج مزبور بسیار هشدار دهنده بوده و حاکی از نقص های جدی در مسیر هدایت حرفه ای فعالیت موسسه های اعتبار سنجی است. وی می گوید: موسسه های اعتبار سنجی باید گام های اساسی را در جهت مدیریت و حذف «تعارض منافع» در کسب وکار رتبه سنجی بردارند. برخورداری از نام و وجه مناسب مستلزم گذشت سالیان است، لکن خدشه دار شدن و تخریب وجه در یک لحظه میسر است.
وی ادامه می دهد: «امیدوارم که در پی این یافته ها، موسسه های اعتبارسنجی تلاش خود را برای برگرداندن اعتماد به عملکرد حرفه ای موسسه های مزبور دوچندان کنند.»

عملکرد های نامطلوب فوق و نیز عدم اطمینان به عملکرد موسسه های اعتبارسنجی، سازمان اوراق بهادار و بورس آمریکا را بر آن داشته است که مقررات جدیدی را برای فعالیت موسسه های رتبه سنجی وضع کند. برخی از مقررات جدید به ویژه در ارتباط با پیشگیری از «تعارض منافع» از طریق ممانعت از اقداماتی نظیر انجام رتبه سنجی همزمان با ارائه خدمات مشاوره ای در زمینه طراحی اوراق بهادار با ساختارهای ویژه است.
آنان همچنین بنا دارند که سرمایه گذاران را وادار سازند که اتکای صرف به رتبه اعتباری را کاهش دهند. رییس هیات مدیره کمیسیون اوراق بهادار و بورس آمریکا در ادامه اعلام داشت: استناد مستقیم در مقررات کمیسیون مزبور به موسسه های اعتبار سنجی شاید منجر به آن شده است که ارزیابی مستقل (توسط سرمایه گذاران و بانک ها و سایر خریداران اوراق بهادار و…..) جایگزین اتکای بدون قید و شرط (غیر منتقدانه) به موسسه های اعتبارسنجی شود. کمیسیون اوراق بهادار و بورس آمریکا توصیه می کند که در مقررات مرتبط با بازار اشاره مستقیم به موسسه های اعتبار سنجی حذف شده یا اینکه محتوای آن تغییر کند.
این بدان معنی است که سرمایه گذاران، از جمله مدیران بازارهای پولی، ناچار خواهند بود که در ارزیابی قابلیت نقدشوندگی، ناپایداری و ریسک ضرروزیان دارایی ها علاوه بر نظر موسسه های اعتبار سنجی، تجزیه و تحلیل و ارزیابی خود را نیز ملاک قرار دهند. بانک های وال استریت نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت، به لحاظ اینکه بانک های مزبور برای ارزیابی اینکه کدامیک از اموال و دارایی ها به بهترین شکل ممکن با ضوابط مرتبط با سرمایه مورد نیاز انطباق دارند، از رتبه سنجی اعتباری استفاده می کنند.
تغییرات پیشنهادی بخشی از یک سبد اقدامات نظارتی گسترده در ارتباط با موسسه های اعتبارسنجی است و در مقطع زمانی مطرح می شود که تنظیم کنندگان بازار می خواهند میزان وابستگی نظام تنظیم بازار به ارزیابی موسسه های اعتبارسنجی را مورد ارزیابی مجدد قرار دهند.
رییس هیات مدیره کمیسیون اوراق بهادار و بورس(SEC) آمریکا می گوید:
در چارچوب ضوابط و روش های متداول موجود فرض تلویحی ما آن است که اوراق بهادار با درجه اعتباری بالا، از قابلیت نقدشوندگی بالایی برخوردار بوده و نوسان قیمت اوراق بهادار مزبور پایین است. اما با توجه به اینکه ابزار های مالی با ساختار ویژه می تواند به گونه ای کاملامتفاوت با سایر اوراق بهادار رفتار کند، لازم است روش های متداول نحوه استفاده از اعتبارسنجی در تنظیم مقررات جدید به دقت مورد ارزیابی قرار گیرد.
به رغم ضرر و زیانی که متوجه سرمایه گذاران شده است، آنان انکار می کنند که تکیه زیادی روی درجه اعتباری دارند. مدیر «امور سرمایه گذاری در نهاد سرمایه گذاری» انجمن بیمه کنندگان انگلیسی می گوید: «اعضای انجمن مزبور اتکای نامحدود به درجه بندی های رتبه اعتباری نداشته و نتایج رتبه اعتباری را به عنوان تنها عامل در اتخاذ تصمیم درخصوص سرمایه گذاری تلقی نمی کنند.» وی نظیر سایر نهادهای سرمایه گذاری معتقد است که به جای مقررات و اعمال نظارت بیشتر، لازم است روش های به کار رفته در رتبه سنجی اعتباری اصلاح شوند.

وی می گوید: «ما فکر نمی کنیم که اعمال نظارت بیشتر شیوه مناسبی باشد، چرا که این امر امکان انتخاب را از بین می برد، ولی نقش موسسه های اعتبار سنجی در ارزیابی ریسک اعتباری ابزار مالی با ساختار ویژه، مشکلات عدیده ای ایجاد کرده است. وی می گوید: «ترجیح می دهم که برخورد به این مشکلات از طریق به کارگیری مجموعه روش ها و دستورالعمل هایی که موضوع «تعارض منافع» را نیز در بر می گیرد، انجام گیرد. این امر باید در سطح بین المللی مورد توافق قرار گیرد. فقط در صورت شکست شیوه مزبور اعمال مقررات و نظارت باید مورد توجه قرار گیرد.»

 تنها ایالات متحده آمریکا نیست که مایل به مهار فعالیت بزرگ ترین موسسه های اعتبار سنجی است. اروپا نیز مایل است به سرعت مقررات شدیدتری را در ارتباط با فعالیت موسسه های مزبور به کار گیرد. در تاریخ ۸ جولای سال جاری میلادی (۲۰۰۸) اتحادیه اروپا اعلام داشت که به عنوان اولین گام در تشدید نظارت و اعمال مقررات جدید از درخواست ضرورت ثبت موسسه های رتبه سنجی و پاسخگو بودن آنان به دستگاه های ناظر بر بازار سرمایه حمایت خواهد کرد.

پیش بینی می شود ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا دیدگاه های سرپرست بازار داخلی اتحادیه مزبور را که معتقد است نظام خود تنظیمی داوطلبانه موسسه های اعتبار سنجی به درستی عمل نکرده است، مورد تایید قرار دهند. وی در ماه ژوئن نتیجه گیری کرد که یک راه حل مبتنی بر سیستم نظارتی در سطح اتحادیه اروپا ضروری است.

کشور های اتحادیه اروپا، کمیسیون اروپایی (بازوی اجرایی اتحادیه اروپا) و بسیاری از اعضای پارلمان اروپا اشتراک نظر دارند که موسسه های اعتبار سنجی به دلیل ناچیز شمردن ریسک های مرتبط با ابزار مالی با ساختار ویژه، در ایجاد تلاطم های بازار مالی که از سال گذشته آغاز شد، سهیم هستند. موسسه های اعتبارسنجی در آمریکا هم اینک در چارچوب مقرراتی که موسسه های مزبور را تحت نظارت کمیسیون اوراق بهادار و بورس آمریکا قرار می دهد، لازم است که مراحل پذیرش و ثبت را طی کنند. اتحادیه اروپا نیز در صدد است که رویه مشابهی را در سطح اروپا اعمال کند.

موسسه های اعتبار سنجی پذیرفته اند که در اروپا خود را به ثبت برسانند، با این وجود موسسه های مزبور نگران آن هستند که تلاش برای اعمال مقررات سخت گیرانه تر منجر به تفاوت مقررات مزبور با مقررات حاکم در آمریکا شود و این به معنی برخورد متفاوت و غیر یکنواخت با فعالیت آنها در بازار های مالی عمده جهان شود. در عین حال با توجه به اینکه فعالیت موسسه های اعتبار سنجی تحت نظارت و بازبینی دقیق قرار گرفته است، هر ۳ موسسه عمده اعتبارسنجی اعمال اصلاحاتی را در فعالیت های خود اعلام کرده اند.
پس از پذیرش اینکه در یکی از مدل های ریاضی به کار رفته توسط موسسه اعتبارسنجی مودی در ارزیابی ریسک ابزارهای پیچیده مالی، سهوا اشتباهی رخ داده بود که منجر به اعطای بالاترین درجه اعتباری (AAA) به ابزار مالی به ارزش یک میلیارد دلار شده بود، مودی اعلام داشته است که در حال باز آزمایی صحت و دقت مدل های کامپیوتری خود و قراردان مدل های مزبور تحت یک نظارت مرکزی است.

شرکت استاندارد مودی یک کمیته داخلی نظارت بر عملکرد مدل های پیچیده تشکیل داده است، در حالی که موسسه اعتبارسنجی معتبر دیگر (Fitch) کاربرد مقیاس و مبانی جدیدی را در درجه بندی اعتباری و به کارگیری شاخص های جدیدی را در ارزیابی رتبه اعتباری ابزار مالی با ساختار ویژه اعلام داشته است.

 قرار بوده است که سرپرست بازار داخلی اتحادیه اروپا در ماه اکتبر سال جاری پیشنهادهای خود را در زمینه ثبت نام، اعمال نظارت بیرونی و اصلاحات مورد نیاز در حاکمیت شرکتی در موسسه های اعتبار سنجی با این دید که مقررات مزبور نهایتا توسط اتحادیه اروپا به صورت قانون درآید، به اتحادیه مزبور ارائه کند. نامبرده پشتیبانی قانون گذاران با نفوذ در پارلمان اروپا را نیز که به دنبال آن هستند موسسه های اعتبار سنجی تحت نظارت قرار گرفته و مراحل ثبت نام و دریافت مجوز را طی کنند، به همراه دارد. سرپرست بازار داخلی اروپا قبلاموضوع «تعارض منافع» را که وی معتقد است در ذات ابزار مالی ساختار سازی شده است، در یک کنفرانس در دوبلین در ژوئن سال جاری (۲۰۰۸) مطرح کرده بود. وی اعلام داشت که برای مدت نامحدود منتظر آن نخواهد ماند که موسسه های اعتبار سنجی گام هایی جهت ارائه پیشنهادهای معنی داری به منظور ساماندهی فعالیت خود بردارند. وی اعلام داشت که نظام نامه های تدوین شده توسط سازمان بین المللی کمیته اوراق بهادار که به امضای موسسه های اعتبار سنجی رسیده است، تعهدات بی خاصیتی بیش نبوده است. وی می گوید: قبل از پیدا شدن بحران هیچ نشانه ای از اینکه فرآیند اعتبار سنجی ابزار مالی با ساختار ویژه از درون پوسیده است، بروز نکرده بود.

موسسه های اعتبار سنجی سعی داشته اند که برای احتراز از اینکه تحت نظارت سازمان های ذی ربط قرار گیرند، به طور داوطلبانه اصلاحاتی را در روش های اعتبارسنجی به کار گیرند. کارگروه رتبه سنجی اتحادیه اوراق بهادار و بازار مالی رهنمودهای خود را در ماه جولای سال جاری منتشر کرد. توصیه های مزبور به منظور بهبود در فاش سازی و شفافیت و کاستن از تعارض منافع بالقوه و آشکار کردن ساختار حق الزحمه های پرداختی به عمل آمده بود. با این وجود توصیه های مزبور یکی از پیشنهادهای عملی را که توجه بسیاری را به خود جلب کرده است، یعنی موضوع تغییر مبانی درجه بندی یا اضافه کردن پسوندی به درجه بندی های ابزار مالی با ساختار ویژه (جهت متمایز کردن ابزار مالی مزبور) که توسط سازمان نظارت مالی فرانسه مطرح شده بود، نادیده گرفته است.

برخی از مقامات مسوول اتحادیه اروپا تردید دارند که ثبت و پذیرش موسسه های اعتبار سنجی به خودی خود مسائل بروز کرده در بحران اعتباری متکی به مطالبات رهنی را حل کرده یا اینکه با پی آمدهای جهانی بحران مزبور مقابله کند.

یکی از سخنگویان اتحادیه اروپا اعلام داشت: ایراد اساسی در آن است که حق الزحمه موسسه های اعتبار سنجی توسط انتشار دهندگان اوراق بهادار و نه سرمایه گذاران پرداخت می شود. هیچ میزان نظارت نمی تواند این تعارض منافع را حل وفصل کند. مگر آنکه الگوی کسب وکار موسسه های اعتبار سنجی تغییر کند و این امر محالی است که اتفاق نخواهد افتاد.

]]> http://ccsofts.com/?feed=rss2&p=468 0 http://ccsofts.com/?p=465 http://ccsofts.com/?p=465#comments Sun, 16 Oct 2011 09:59:07 +0000 admin http://ccsofts.com/?p=465 هر معامله یا خدمتی که بانکها انجام می دهند، دارای ریسک است. ریسکهایی که بانکها را تحت تاثیر قرار می دهند از کوتاهی در روند امور و نا موفق بودن سیاستها و یا نارسایهای سیستم ناشی میشود. همه اینها ممکن است  باعث از دست رفتن مشتریان و فرصتهای تجاری و شاید هم منجر به پرداخت غرامت شود. اگر بانکها در روشهای تامین مالی و قیمتگذاری ارزش  خدمات اشتباه کنند در معرض ریسک قرار خواهند گرفت. بنابراین بانکها به آگاهی کامل و جامع از بهای تمام شده منابع مالی و خدمات خود نیاز دارند.

ریسک نقدینگی

ریسک نقدینگی در اثر ناتوانی یک بانک در تادیه و کاهش بدهیها یا تامین منابع برای افزایش داراییها به وجود می آید. در مواقعی که بانک از نقدینگی کافی برخوردار نباشد، نمی تواند با سرعت و هزینه معقول، منابع لا‌زم را از محل افزایش بدهی یا تبدیل دارایی به وجه نقد تامین کند. این امر بر سودآوری بانک اثر می گذارد. در شرایط بحرانی، نداشتن نقدینگی کافی حتی منجر به ورشکستگی بانک می­شود.

بانکها به منابع مطمئن برای تامین وجوه مورد نیاز خود دسترسی دارند. آنها می توانند وامهای درازمدت پرداخت کنند حتی اگر این وامها از محل سپرده های کوتاهمدت تامین مالی شده باشند. آنها از این واقعیت که نرخ بهره در اوضاع و شرایط عادی (هم بهره پرداختی و هم بهره دریافتی) رابطه مستقیم با مدت وام و سپرده دارد، سود می برند. اما به هر حال به علت عدم تطابق سررسید داراییها (وامها) و بدهیها (سپرده ها) بانکها به طور مستمر با ریسک نقدینگی  روبرو هستند. این ریسک هنگامی پدید میآید که سپرده ها (اعم از این که از بازار عمده فروشی یا خرده فروشی دریافت شده باشند) سررسید شوند و سپرده های جدید برای جایگزینی آنها وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی بعید است بازپرداخت وامها بتواند این تفاوت را جبران کند. بنابراین جریان خروجی نقدی بیشتر از جریان ورودی نقدی خواهد شد. این بدان معنی است که بانک باید بین پرداخت نرخهای بالا‌تر بهره برای جذب سپرده های جدید، فروش تعدادی از داراییهای مالی که به سرعت در بازار نقدپذیر هستند، و یا فروش داراییهای با نقدینگی کم مانند وامها با قیمتی پایینتر که منجر به زیان می شود، یکی را انتخاب کند. بانکها ریسک نقدینگی را به طور سیستماتیک و منظم از طریق تطابق نمودار سر رسید داراییها و بدهیهای خود، به ویژه در زمانهایی که سررسید آنها نزدیک است، از روی احتیاط و با نگهداری ذخایر نقد از قبیل وجه نقد نزد سایر بانکها و اوراق بهادار دولتی قابل فروش در بازار، مدیریت می کنند. آنها ممکن است امکانات آماده و  پشتیبانی متقابل بین بانکی را داشته باشد تا در صورت بروز مسائل نقدینگی، به صورت موقت  متعهد پرداخت وام به یکدیگر باشند. در حالتی که کل بازار مالی تنش داشته باشد، معمولا‌ً امکان دریافت وام از آخرین پناهگاه یعنی بانک مرکزی، وجود دارد .

به دلایل زیر ریسک نقدینگی در بانکهای اسلا‌می بالا به شمار می­آید:

 ارائه تسهیلات و سرمایه گذاریها با سر رسیدهای نسبتاً درازمدت،

 جذب منابع به صورت سپرده های کوتاهمدت و میانمدت،

  نبود بازار ثانویه فعال (قدرت نقل و انتقال) برای وامها و تسهیلا‌ت اعطایی،

 پایین بودن توان نقدینگی داراییهای مالی اسلا‌می.

مدیریت نقدینگی

با استفاده از روش تبدیل به اوراق بهادار کردن داراییهای مالی (Asset Securitization) از طریق صدور اوراق مالی مشتقه همراه با قراردادهای تسهیلا‌ت اعطایی (طراحی اختیار فروش در میان قراردادها(Long Put on the Contracts) می توان ریسک نقدینگی را تا حد زیادی در بانکها مدیریت کرد. یکی از ویژگیهای مهم بانک داشتن توان نقدینگی بالا‌ست و زمانی که از میزان داراییها باتوان نقدینگی بالا‌ کاسته شود بانک با ریسک نقدینگی  روبرو می گردد یعنی در پرداخت بدهیها در سررسید، ناتوان می شود. هامپتون (Hampton)دلا‌یل مهم نگهداری نقدینگی در بانکها را نیازهای معاملا‌تی روزانه، نیازهای احتیاطی در موارد غیرمنتظره و نیاز به وجه نقد در شرایط خاص می داند.

از نظر تئوری حسابداری، سطوح مختلف نقدینگی به شرح زیر بیان می شود:

 توان نقدینگی (Liquidity):توان نسبی واحد انتفاعی در تبدیل داراییها به وجه نقد یا نزدیکی داراییها به وجه نقد.

 توان واریز بدهیها ((Solvency:توان واحد انتفاعی در تحصیل وجه نقد برای پرداخت کلیه بدهیهای خود در سررسید. توان واریز  بدهیهای یک بانک، بقا  و تداوم فعالیت آن را امکانپذیر می سازد و ناتوانی واریز بدهیها ممکن است به توقف یا ورشکستگی و انحلا‌ل آن منجر شود.

 انعطافپذیری مالی Financial Flexibility) توان واحد انتفاعی در تامین وجه نقد در فاصله کوتاهی از زمان دریافت اطلا‌عات در خصوص نیازمندیهای مالی پیشبینی نشده یا پیدا شدن فرصت مناسب برای سرمایه گذاری.

توان نقدینگی،  توان واریز بدهیها و انعطافپذیری مالی، سه سطح از مدیریت نقدینگی است که ترکیب و ساختار ترازنامه، اثر مستقیمی روی آنها می گذارد. مفهوم انعطافپذیری مالی وسیعتر از مفهوم توان واریز بدهیهاست و توان واریز بدهیها نیز مفهومی وسیعتر از توان نقدینگی دارد.

عواملی که ممکن است به صورت کلی ریسک نقدینگی را افزایش دهند عبارتند از:

 سوءمدیریت اقتصادی ازسوی دولت و شرایط عمومی عدم اطمینان اقتصادی،

 تحلیل رفتن تدریجی اعتماد به سیستم بانکی در یک کشور،

 تحلیل رفتن تدریجی اعتماد به یک بانک،

 وابستگی به یک بازار یا چند طرف تجاری محدود برای دریافت سپرده ها،  افزایش وامگیری  کوتاهمدت و پرداخت وام درازمدت.

جهت کاهش و یا خنثی سازی این عوامل میتوان اقدامات زیر را انجام داد:

 تنوع در انواع سپرده ها و به حداقل رساندن تمرکز روی یک منبع از سپرده ها،

 کاهش اتکا  به دریافت وجوه در بازار بین بانکی،

 دسترسی به وجوه از شریکان مربوط (به عنوان مثال شرکت مادر)،

 نگهداری سطح مناسبی از داراییهای نقد،

 بیمه سپرده ها (که در جلوگیری از سلب تدریجی اعتماد کمک میکند)،

 کنترل مدیریت بر تطابق ساختار سررسید داراییها و بدهیها و نظارت بر نسبت وام به سپرده،

 دسترسی به خطوط اعتباری آماده از سایر بانکهای بزرگ و یا بانک مرکزی در مواقع اضطراری و غیر منتظره.

 نظام مالی هر کشور نقش بسیار مهمی در سلا‌مت، رشد و موفقیت اقتصاد کشور دارد. نهادهای مالی شامل بازارها و موسسه های مالی بهعنوان نهادهای واسطه ای نقش موثری در تامین، تجهیز، توزیع و تخصیص منابع مالی ایفا می کنند. هر کشوری که دارای سیستم مالی  پیشرفته تری باشد میتواند ثبات مالی خود را در سطح ملی و بین‌المللی حفظ کند (فرجی، ۱۳۸۱، ص۱۵)

متنوع ساختن داراییهای بانکها در سراسر جهان باعث می شود مدیریت ریسک در بانکها بهبود یابد و در نتیجه سودآوری و ارزش افزوده سهامداران بالا رود. یکی از مشکلات کنونی بانکها داشتن داراییهای متعارف است که قابلیت عرضه در بازار را ندارد. هنگامی که بانکها داراییهای خود را به اوراق بهادار تبدیل میکنند، وظایف متعارف آنها دگرگون شده و دارای ساختاری می شوند که آن را ساختار عبوری  می نامند. با تبدیل داراییهای معامله ناپذیر به داراییهای معامله پذیردربازار، قدرت راهبری، مدیریت و برنامهریزی بانکها افزایش می یابد و باعث می شود:

 مدیریت نقدینگی بانکها بهبود یابد و ریسک نقدینگی کم شود،

 کیفیت داراییها از جمله وامها افزایش یابد در نتیجه از ریسک اعتباری کاسته شود،

 کاهش میزان داراییهای موزون شده بر مبنای ریسک، نسبت کفایت سرمایه در بانکها را بهبود می بخشد.

تراکم و سررسید داراییها و بدهیها

بانکها توزیع موارد عمده تراکم داراییها و منابع بدهیهای خود را به این دلیل افشا می کنند که  نشانهای مفید از ریسک بالقوهای است که در تحقق داراییها و امکان دسترسی آنها به وجوه نقد وجود دارد. افشای اطلاعات مزبور بر حسب مناطق جغرافیایی، گروههای مشتریان یا گروههای صنعتی یا سایر موارد تراکم  خطر به تناسب وضعیت یک بانک صورت می گیرد. ارائه تحلیل و توضیح مشابهی در مورد اقلام خارج از ترازنامه نیز اهمیت دارد. مناطق جغرافیایی ممکن است  شامل هر یک از  کشورها، گروهی از کشورها و یا مناطق واقع در یک کشور باشد، افشای مربوط به مشتریان ممکن است  درباره بخشهایی چون بخش دولتی، دستگاههای عمومی و واحدهای بازرگانی و انتفاعی باشد. انطباق یا عدم انطباق کنترل شده سررسید و نرخ بهره داراییها و بدهیهای یک بانک اهمیت زیادی در مدیریت بانک دارد. از آنجا که معاملات بانکها بسیار متنوع است و اغلب  نوع و شرایط گوناگونی دارد، انطباق کامل سررسید آنها به ندرت رخ میدهد. عدم انطباق زمانی داراییها و بدهیها، احتمالاً سودآوری را افزایش می دهد اما در همان حال ممکن است خطر بروز زیان را نیز بیفزاید. (استاندارد بین­المللی حسابداری شماره ۳۰ ،۱۹۹۹، بندهای ۳۱ و ۴۱).

مدلهای مدیریت نقدینگی

در اینجا با استفاده از برخی مفاهیم مالی و حسابداری بانکی  از جمله زمانبندی داراییها و بدهیهای ترازنامه، نرخ بازده داراییها و بدهیها، جریانهای نقدی اقلا‌م ترازنامه و دوره نگهداری (Duration) هر یک از اقلا‌م، به مفاهیمی دست خواهیم یافت که می تواند در ارزیابی ساختار نقدینگی بانکها مفید واقع شود. با استفاده از بند ۳۰ استاندارد بین المللی حسابداری شمارهIAS 30))، و با توجه به صورتهای مالی نمونه بانکها که از سوی موسسه پرایس واتر هاوس کوپرز (PWC- 2004)ارائه شده است، می­توان زمانبندی سررسید داراییها و بدهیهای هر بانک را به همراه شکاف نقدینگی در هر دوره زمانی، مشخص کرد. دوره های زمانبندی در استاندارد  بین‌المللی حسابداری شماره ۳۰ به صورت نمونه در ۵ دوره زمانی تا یک ماهه، از یک تا سه ماهه، از سه ماهه تا یکساله، از یک تا پنجساله و بیش از پنجساله طبقه بندی شده است. با توجه به کیفیت، شرایط و زمانبندیهای  اقلا‌م ترازنامه بانک مورد مطالعه می توان مدت دوره­های زمانی را کاهش و تعداد آنها را افزایش داد. (جدول ۱)

 همان گونه که ملا‌حظه می­شود در ترازنامه فرضی عنوان شده است که در دوره های زمانی یکماهه و از یک تا سه ماه، کسری نقدینگی وجود دارد. بانک نمونه برای جبران آن باید در کوتاهمدت راهکارهای مناسبی ارائه کند. در  درازمدت نیز باید استراتژی مدیریت نقدینگی خود را در جهت کنترل و کاهش کسری نقدینگی تنظیم کند.

با استفاده از فرمول دوره نگهداری مکالیMacaulay’s Formulafor Duration)) می­توان یک ارزیابی تخصصی نسبت به مدیریت نقدینگی بانکها ارائه کرد. به طور نمونه با مفروضات مندرج در جدول ۲ به محاسبه  دوره نگهداری اقلا‌م داراییها و بدهیها بر حسب سال، سپس  دوره نگهداری مجموع داراییها و بدهیها و در نهایت به محاسبه دوره نگهداری شکاف نقدینگی در بانک نمونه برحسب سال می پردازیم.

نحوه محاسبه دوره نگهداری مجموع داراییها و بدهیها و در نهایت محاسبه دوره نگهداری شکاف نقدینگی به صورت زیر است:

۸۸Yrsر۲=(۹۹ر۴)(۱۰۰۰/۲۰۰)+(۶۹ر۲)(۱۰۰۰/۷۰۰)=DA

 ۵۹Yrsر۱=(۸۱ر۲)(۹۲۰/۳۰۰)+(۱)(۹۲۰/۶۲۰)= DL

 ۴۲Yrsر۱=(۵۹ر۱)(۱۰۰۰/۹۲۰)-۸۸ر۲=DGAP

 همانگونه که ملاحظه می­شود دوره نگهداری مجموع داراییهای  توزین شده برابر ۲،۸۸ سال است، این رقم برای بدهیهای توزین شده برابر ۱۱۵۹ سال و در نهایت فاصله ایجاد شده برابر۴۲ ،۱ سال است. لا‌زم به ذکر است در شرایط واقعی به دلیل تنوع در انواع داراییها و بدهیهای بانک که دارای کیفیتها، نرخها و زمانبندیهای مختلف هستند، محاسبات بسیار گسترده­تر و پیچیده­ترخواهد شد. این مدل قابلیت طراحی سناریوهای مختلف را دارد.

از جمله، سناریوهایی که می توان مطرح کرد بدین شرح است:

 تبدیل یک یا چند نوع دارایی به یک یا چند نوع دارایی دیگر،

 تبدیل یک یا چند  نوع بدهی  به یک یا چند نوع بدهی دیگر،

 افزایش یا کاهش  نرخ بازدهی دارایی،

 افزایش یا کاهش نرخ هزینه بدهی ،

 تامین مالی خاص و تخصیص موردی آن،

 پورتفوی تامین مالی و تخصیص آن به پورتفوی از دارایی و ….

هر سناریوی طراحی شده با تغییر در ساختار زمانبندی داراییها و بدهیها، تغییر در نرخ بازدهی داراییها و نرخ هزینه بدهیها  و در نهایت تغییر در جریانهای نقدی و دوره نگهداری اقلا‌م ترازنامه می تواند آثار و تبعات احتمالی را نشان دهد.

با طراحی سناریوهای متنوع میتوان حداکثر ریسک نقدینگی  احتمالی را شناسایی کرد و برنامه ریزیهای کوتاهمدت و درازمدت برای کنترل و مدیریت آن انجام داد.

ویژگیهای بدهیها در بانکها

سپرده ها

سپرده ها معمولاً‌بخش بزرگی از بدهیهای بانکها را تشکیل می دهند. سپرده های مشتریان نشاندهنده میزان وجوه پذیرفته شده از عموم، مانند پس اندازها، سپرده های دیداری، سپرده های ثابت، سپرده های با اعلام قبلی و  سپرده به ارزهای خارجی است. ساختار و ثبات سپرده ها بیشترین اهمیت ممکن را دارد و مراقبتهای مضاعفی را می طلبد. میزان تراکم، زمان سررسید، پایداری و نوع ارز از موضوعهایی است که در زمان مصرف این منابع  مورد توجه قرار می گیرد. رقابت برای تجهیز منابع، یک جریان عادی در بازار بانکی  است و  بیشتر سپرده گذاران، اعم از خانواده ها و شرکتها در نظر دارند کارکرد و بازده وجوه خود را بیشینه سازند. بنابراین لا‌زم است بانکها، خط مشی مناسبی برای جذب و نگهداری  سپرده ها در پیش بگیرند و رویه های بررسی تحلیلی را بر مبنای منظم بودن، پایداری و مشخص بودن  ساختار  سپرده تنظیم کنند تا در صورت وجود احتمال برداشت منابع، این تحلیل ها به صورت کارامد، مورد استفاده قرار گیرد. تحلیلگران ساختار سپرده، باید درصد هسته پایدار، ثبات، فصلی بودن و نوسانات یا بی ثباتی  سپرده ها را تعیین کنند .

وجوه بین بانکی

وجوه بین بانکی شامل مبالغ بدهی به سایر بانکها و موسسه های اعتباری است. کلیه سپرده ها، وامها و پیش پرداختهای بین بانکها،  به طور عادی به عنوان منابع تامین مالی ناپایدار یا بی ثبات تلقی می شوند. تجزیه و تحلیل وجوه بین بانکی ممکن است بر ساختارهای ویژه در سیستم بانکی دلا‌لت کند. برای مثال حالتی است که تامین نقدینگی یک گروه از بانکها، توسط یکی از اعضای آن گروه صورت می پذیرد. ممکن است استقراض بین­المللی، به همان شکلی که در بانکهای داخلی مرسوم است روی دهد با این تفاوت که ریسک نوسانات نرخ ارز نیز به دیگر ریسکهای بانک اضافه میشود. نمونه های مستقیم استقراض بین المللی شامل وام از بانکهای خارجی، آژانسهای گسترش صادرات در کشورهای مختلف و یا آژانسهای پرداخت وام بین المللی به اضافه حسابهای بین بانکی۸ است.  نمونه های غیر مستقیم  شامل سفته ها، قبولی براتهای وارداتی و اسناد تجاری با ظهر نویسی بانکها، ضمانتنامه ها و بروات و یا اسناد تجاری تنزیل شده توسط بانکهای خارجی در کشورهای مختلف است. وجود منابع خارجی عموماً نشاندهنده اعتماد بین المللی به اقتصاد کشور است .

 نکات درخور  توجه در تامین منابع از طریق وامهای بین بانکی عبارت است از:

 این منابع معمولا‌ً کوتاهمدت هستند و در هنگام بحران مالی مورد استفاده قرار می­گیرند،

 استفاده از این منابع در حکم زنگ خطر است و ممکن است موجب کاهش اعتبار بانک شود،

 هزینه وحجم جذب منابع وام بین بانکی رابطه قوی با درجه اعتبار بانک دارد،

 استفاده مکرر از این منابع  ممکن است  باعث کاهش درجه اعتبار بانک شود،

 اعتبار بالا‌تر منجر به هزینه پایینتر جذب این منابع می شود،

 اعتبار بالا‌تر منجر به  جذب حجم بالاتر این منابع می شود،

 جذب منابع از این طریق معمولا‌ً از ثبات نسبی برنامه ریزیها می­کاهد.

استقراض از بانک مرکزی

ممکن است در میان بدهیهای بانکها، استقراض از بانک مرکزی هم وجود داشته باشد. مهمترین دلیل وامگیری  از بانک مرکزی، تغییر در حجم ذخایر وجه نقد، ناشی از نوسانات سپرده هاست. این تغییر هنگامی  روی می دهد که بانکها وضعیت ذخایر روزانه خود را به طور صحیح پیشبینی نکرده و برای رفع این تفاوت مجبور به وامگیری می شوند. در این حالت با ایجاد شرایط تامین منابع موقت، به بانکها کمک می شود. دریافت اعتبار  درازمدت از بانک مرکزی بر موقعیت غیر عادی بانک دلا‌لت دارد که ممکن است نتیجه اختلا‌فات ملی و یا منطقهای و یا موارد مربوط به اعتراض به یک بانک خاص باشد .

 ایجاد و گسترش وابستگیهای بین­ المللی در بسیاری از جنبه­های سیاسی و اجتماعی، به ویژه در شرایط جهانی شدن اقتصاد، باعث شده است انگیزه های لا‌زم به منظور یکپارچگی سیستمهای بانکی و مالی از جایگاه ویژه ای برخوردار شود. به تبع آن، اهمیت مسائل حسابداری و مدیریت بانکی در مفهوم جهانی و درک آن بسیار ضروری شده است. در همین راستا، کنترل و بررسی مستمر اقلا‌م کلیدی ترازنامه و ارزیابی مسائل مهم در ترازنامه از جمله نقدینگی، توان واریز بدهیها و انعطاف پذیری مالی و همچنین تراکم، تنوع، زمانبندی و کیفیت داراییها و بدهیها بسیار ضرورت دارد. بانکها به واسطه سرمایه گذاران و وام گیرندگان متعدد با انواع بازارهای پولی و مالی رابطه دارند؛ به همین دلیل، دائماً با ریسکهای مختلفی روبرو  می شوند، به طوری که ممکن است  ورود به یک بازار و یا خروج از آن، کاهش یا افزایش در یک یا چند نوع ریسک را در پی داشته باشد.

 تا سال ۱۹۷۰ بیشتر فعالیتهای بانکی شامل پرداختهای اعتباری بود. به عبارت دیگر، واسطه گری بین سپرده های کوچک و کم هزینه و اعطای وام بود. قیمتگذاریها و سرمایه گذاریها مبتنی بر تصمیمگیریهای ساده بود و کلیدی ترین چالش مدیریت، کنترل کیفیت داراییها، زیان وامها و هزینه های سربار بود. بروز مشکلا‌ت تورم، رکود اقتصادی و بی ثباتی نرخهای بهره در اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل ۱۹۸۰، باعث شد تا مدیریت داراییها و بدهیها در بانکها برای نگهداری حاشیه سود پذیرفتنی، بسیار ضرورت پیدا کند.

امروزه حسابداری به دنبال روشها، رویه ها، دیدگاهها و استانداردهایی است تا رویدادها، ارزشها، فعالیتها و معاملا‌ت مالی بالفعل و بالقوه را در سطوح مختلف نظری (ساختاری، تفسیری و انعکاسی) به نحوی شناسایی، اندازه گیری، طبقه بندی، مقایسه، تلخیص و کنترل کند که بتواند گزارشهای مالی موثر و مفیدی را برای استفاده کنندگان و پاسخگویی مدیران فراهم آورد.

کمیته نظارت بانکی در بانک تسویه بین المللی معروف به کمیته بال بر این باور است که نقدینگی در بانکها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و کمبود نقدینگی پیامدهای گسترده ای به همراه دارد. به همین منظور تحقیقات و مطالعات گسترده ای در زمینه دستیابی به یکسری رویه ها و اصول اساسی برای مدیریت نقدینگی انجام داده است. پس از انتشار گزارشی در سپتامبر ۱۹۹۲با عنوان «چارچوبی برای اندازه گیری و مدیریت نقدینگی»، با انجام اصلا‌حات و تغییرات لا‌زم و با در نظر گرفتن اصول کلی و اساسی در مدیریت نقدینگی بانکها در فوریه ۲۰۰۰، نشریه ای با عنوان «روشهای موثر در مدیریت نقدینگی بانکها» از سوی کمیته یاد شده منتشر شد. پایه و اساس این نشریه مشتمل بر ۱۴ اصل کلیدی در نحوه مدیریت نقدینگی بانکهاست که در ۹۴ بند تشریح شده است. اصول چهارده گانه ارزیابی مدیریت نقدینگی بانکها در ۸ قسمت به شرح زیر است.

استقرار ساختاری برای مدیریت نقدینگی

اصل اول: هر بانک برای مدیریت نقدینگی روزانه خود، باید استراتژی درخور پذیرشی داشته باشد.این استراتژی باید به تمام واحدهای بانک ابلا‌غ شود.

اصل دوم: استراتژی و رویه های مهم مربوط به مدیریت نقدینگی باید به تصویب هیئت مدیره بانک برسد. هیئت مدیره باید مطمئن شود که مدیریت ارشد اجرایی، اقدامات ضروری را برای نظارت و کنترل ریسک نقدینگی انجام می دهد. هیئت مدیره بانک باید به طور مداوم از نقدینگی و هرگونه تغییرات مهم در وضعیت نقدینگی جاری و آینده بانک، سریعاً اطلا‌ع پیدا کند.

اصل سوم: هر بانک برای مدیریت و اجرای موثر استراتژی نقدینگی خود باید دارای تشکیلا‌ت مدیریتی با جایگاه مناسب باشد. این ساختار، وظایف اعضای مدیریت ارشد اجرایی را شامل می شود.مدیریت ارشد اجرایی باید مطمئن شود که نقدینگی به صورت کارامد مدیریت شده و روشها و سیاستهای مناسبی برای محدود کردن و کنترل ریسک نقدینگی در پیش گرفته می شود. بانکها به صورت مداوم، بر اساس شرایط و وضعیت نقدینگی موجود، باید در فواصل زمانی مشخص، به بررسی و دسته بندی توان نقدینگی خود بپردازند.

اصل چهارم: به منظور اندازه گیری، نظارت، کنترل و گزارشگری ریسک نقدینگی، هر بانک باید سیستم اطلا‌عاتی مناسبی را مستقر سازد. گزارشها باید بهنگام برای هیئت مدیره، مدیریت ارشد اجرایی و سایر کارکنان مرتبط، تهیه شود.

نظارت و اندازه گیری خالص وجوه مورد نیاز

اصل پنجم: هر بانک باید فرایندی را برای نظارت و اندازه گیری مستمر خالص وجوه مورد نیاز خود ایجاد کند.

اصل ششم: هر بانک باید بر مبنای سناریوهای متنوع به تحلیل توان نقدینگی خود بپردازد.

اصل هفتم: هر بانک باید به منظور تصمیمگیریهای صحیح، مفروضات به کار گرفته شده در مدیریت نقدینگی را به طور پیوسته بازنگری کند.

مدیریت دسترسی به بازار

اصل هشتم: هر بانک باید باید به صورت تعریف شده و در فواصل زمانی معین، برای حفظ و برقراری ارتباط با صاحبان بدهی، ایجاد تنوع در ساختار بدهیها و اطمینان از توانمندی بانک در خصوص نقد کردن داراییها را مورد بررسی و بازنگری قرار دهد.

برنامه ریزی برای پیشامدهای احتمالی

اصل نهم: هر بانک باید برنامه هایی برای رویارویی  با پیشامدهای احتمالی مختلف تدوین کند. این برنامه ها شامل استراتژی اداره کردن بحرانهای نقدینگی و روشهای جبران شکافهای کوتاهمدت در جریانهای نقدی است که به دلیل قرار گرفتن در شرایط غیر منتظره به وجود آمده است.

مدیریت نقدینگی ارز

اصل دهم: هر بانک باید برای مدیریت نقدینگی ارزهای عمده ای که بر مبنای آنها فعالیت می کند سیستم کنترل، نظارت و اندازه گیری داشته باشد. هر بانک باید افزون بر ارزیابی مجموع نیازهای نقدی خود به تفکیک ارزهای مختلف و بررسی تطابق زمانی غیر قابل قبول، بین سررسید مجموع ارزها با سررسید تعهدات ارزی، استراتژی مشخصی برای تحلیل جداگانه هر ارز داشته باشد.

اصل یازدهم: براساس تحلیل انجام شده در اصل دهم، هر بانک بایددر صورت نیاز میزان عدم تطابق زمانی جریانهای نقدی (ورود و خروج وجه نقد) در یک دوره زمانی معین را برای مجموع ارزها  و به تفکیک ارزهای عمدهای که بر مبنای آنها فعالیت می­کند، به صورت دقیق و منظم در یک چارچوب تعریف شده مورد بررسی و بازنگری قرار دهد.

کنترلهای داخلی  برای مدیریت ریسک نقدینگی

اصل دوازدهم: هر بانک باید برای نظارت بر فرایند مدیریت ریسک نقدینگی خود  دارای سیستم کنترل داخلی موثر و کارامد باشد. اجزای اصلی و اثربخش سیستم کنترل نقدینگی باید به صورت مستقل و منظم، مورد بازنگری و ارزیابی قرار گیرد و برای اطمینان، هر قسمت از سیستم کنترل داخلی که لا‌زم است،  به طور مناسب اصلا‌ح شود یا ارتقا یابد. نتایج این بررسیها باید در اختیار مسئولان نظارتی قرار گیرد.

نقش افشای کافی (اطلا‌عات) در بهبود وضعیت نقدینگی

اصل سیزدهم: هر بانک بایدبه منظور هدایت افکار عمومی، ساز و کار مناسبی داشته باشد تا اطمینان یابدکه اطلا‌عات لازم درباره سلا‌مت و اعتبار بانک در سطحی درخور پذیرش افشا می شود.

نقش ناظران

اصل چهاردهم: ناظران بایداز استراتژیها، رویه ها، روشها و عملیات اجرایی مربوط به مدیریت نقدینگی، ارزیابی جداگانه ای داشته باشند. آنها باید بانکها را به داشتن سیستم موثری برای اندازه گیری، نظارت و کنترل ریسک نقدینگی ملزم کنند. ناظران برای ارزیابی سطح ریسک نقدینگی هر بانک باید اطلا‌عات کافی و بهنگام دریافت کنند و از وجود برنامه های احتیاطی لازم در خصوص مدیریت نقدینگی مطمئن شوند.

الف)بستر سدهای خاکی در بستر های سنگی سالم ، سد خاکی را می توان بدون هیچ مشکلی بر روی آن پیادا نمود ولی در صورتی که بستر فوق دارای شکاف و یا ترک هایی ( گسل) باشد در این صورت باید مطالعات زمین شناسی کافی برای آن انجام گیرد تا وضعیت و عمق شکاف ها مشخص شود. در این نوع زمین ها معمولا با تزریق سیمان (تحت فشار) قابلیت نفوذ آب در زیر سد را تا حد قابل قبولی کم می کنند. در زمین های غیر قابل نفوذ (رسی و یا عمدتا رسی) مسلما حرکت آب در زیر سد نباید مشکل عمده ای باشد ولی مشکل عمده دیگر وجود دارد و آن مشکل عدم امکان بارگزاری سریع در این نوع زمین ها است که مدت زمان ساختمان سد را طولانی تر از سایر زمین ها می کنند.دلیل این مطلب ذیلا بیان خواهد شد.(Pore water-pressure)

ب)مسئله فشار آب در داخل فضای بین ذراتی رس Pore water-pressure
خاک رس اصولا با ذراتی به درشتی بسیار ریز تشکیل یافته که فضای آن را معمولا آب پر می کند و به مرور که تحت فشار نیرو های وارده (سربار) فشرده می شود،آب فضای بین ذراتی فشرده تر شده و به مرور (در صورت داشتن زمان کافی) از آن بیرون کشیده می شود.به عبارت دیگر مقاومت فشاری یک مقطع عمودی در مصالح فوق ترکیبی از مقاومت سطح آب (فضای بین ذراتی) و مقاومت ذرات رس است.

ج)انواع سد های خاکی
سد های خاکی را بر حسب فرم و مصالح مقطع عرضی سد به سه دسته تقسیم می کنند.
۱٫سدهای خاکی با توده همگن Homogeneous embankment
2.سدهای خاکی با لایه های (مایل) مختلفZoned embankment
3.سدهای خاکی با پرده غیر قابل نفوذCored embankment

1. سد های خاکی با توده همگن:
این نوع سد ها از یک توده همگن که قسمت عمده آن رس و سیلیت (به تناسبی که نتایج آزمایشات مکانیک خاک آنرا برای غیر قابل نفوذ بودن تاید می کنند) می باشد،تشکیل شده است.
۲٫سدهای خاکی با لایه های مختلف:
اگر چه مصالح مختلف (به وفور)در محل کارگاه وجود داشته باشد در این صورت سد خاکی با لایه های مختلف مطرح شده و ممکن است اقتصادی تر از سایر انواع آن نیز جلوه کند.در این سدها قشر غیر قابل نفوذ در وسط مقطع و یا متمایل به طرف بالا دست قرار می گیرد.
۳٫سدهای خاکی با پرده قابل نفوذ:
در این نوع سدها جلوگیری از حرکت آب در داخل توده خاکی توسط یک پرده غیر قابل نفوذ تقریبا عمودی انجام می گیرد که در داخل بستر سنگی (بستر غیر قابل نفوذ) جای گرفته است.دو طرف این قشر را یک لایه از مصالح دانه ریز می گذارند که به صورت زه کش کار می کند و لایه های بیرونی را مخلوط (تقریبا مخلوط رودخانه) پوشانده است.طبق نتایج حاصله از تجربیات عملی در مورد این نوع سدها،ضخامت پرده فوق باید دست کم ⅓ ارتفاع آب در دریاچه سد باشد.از این نوع سدها به تعداد زیاد در کشورهای انگلیسی زبان دنیای غرب ساخته شده است.

د)مزیت عمده رس و سیلیت چیست؟
مزیت عمده رس و سیلیت به سایر مواد مصنوعی همان قابلیت تراکم وامکان هم آهنگی آن با بستر طبیعی رودخانه (زمین طبیعی) است که در مورد دیواره های مصنوعی ممکن است با ترک هایی همراه باشد.درصورتی که دیواره از بتن و به ضخامت بیش از حد فوق ساخته شود به آن سد مختاظ نیز می گویند که به ندرت ساخته میشود.

ه)طرق کم کردن میزان آب در داخل وزیر سد:
طرق کم کردن میزان آب در داخل وزیر سد عمدتاً یاد آور میشود:
۱- طرق کم کردن جریان آب در داخل حجم سد:
الف) تعریض سد (ملایم نمودن شیب های دو طرف).
ب) احداث یک قشر غیر قابل نفوذ در ضلع بالا دست.
ج)احداث پرده غیر قابل نفوذ (از چوب،بتن،رس،بنتونیت و یا هر مصالح دیگر)
در داخل حجم سد.

۲- طرق کم کردن جریان آب در زیر سد:
الف) احداث بستر غیر قابل نفوذ در بالا دست سد (در تراز کف مخزن).
ب) احداث سپرهای آب بند در زیر شالوده.
ج) احداث سپرهای آب بند تا بستر غیر قابل نفوذ.

و) آمار سدهای خاکی که تا به حال خراب شده اند
تعداد درصد
۱-کم بودن ظرفیت طغیانگیر (سرریزی از روی سد خاکی: ۳۴ ۳۸
۲-پدیده PIPING 18 20
3-نفوذ آب از حوالی آبگیر سد ۱۶ ۱۸
۴-سایر علل ۲۲ ۲۴
۹۰ ۱۰۰

مطالبی درباره عملیات خاکی و مصالح آن (تقسم بندی هدیک)
به طور کلی عملیات خاکی (خاک ریزی) در کار های آبی در سه نوع مختلف وجود دارد:
الف) خاکریزی Embankment
ب) پوشش و لایه سازیLining blanket
ج) پر کردن فضای کنده شدهBack fill

در حقیقت از تقسیم بندی دو مطلب مهم است:
۱- مشخص نمودن اصل فنی و موارد استعمال آن ها است.
۲- پرداخت صحیح و به حق هر یک از عملیات در رابطه با کار مزد آن عملیات است.مثلا خاکریزی که با هل دادن انجام گرفته با خاکریزی مصالح منتخب بسیار متفاوت است.دو هدف در اینجا صدق می کند.یکی اینکه باید از مصالح هل داده شده (از مقطع مجاور) استفاده نمود دیگری اینکه پیمانکار مربوطه چه قیمتی را بابت این نوع عملیات دریافت دارد که با خاکریزی دیگر بسیار متفاوت است.

الف)خاکریزی مقطع پروژه (سد):
خاکریزی در پروژه های سدسازی بسته به اهمیت آن از صورت های زیر انجام می گیرد:
الف) هل دادن مصالح مجاورDumped fill
ب) مصالح منتخبSelected fill
ج) مصالح کوبیده شده با ماشین آلاتEquipment compacted
د) مصالح کوبیده شده در قشرهای معینRolled embankment
ه) مصالح شن ماسه کوبیده شده Tractor compacted embank
و) مخلوط کردن دو یا چند مصالح مختلف با همBlended earth fill

ب)پوشش و لایه سازی:
لایه ها را میتوان بر حسب مصالح و مصرف آن ها به ۴ دسته عمده تقسیم کرد:
۱٫ سنگ لاشه
۲٫ شن ماسه یا سنگ شکسته
۳٫ سیلیت و رس
۴٫ خاک نباتی

ج)پرکردن فضاهای کنده شده:
اگر مقصود پر کردن فضای خالی و مجاور ساختمان های بتنی باشد در این صورت به آن Special compaction (خاک کوبیده شده مخصوص) می نامند چه خاک ریخته شده باید از نوع مشخص بوده و به طور معینی کوبیده شده باشد که عکس العمل خطرناکی برای ساختمان مجاور (دیوار ضامن و یا غیره) به وجود نیاورد.به طور کلی پر کردن فضای خالی و کنده شده خود یک نوع خاک ریزی است منتهی بر حسب حالات مختلف ممکن است شرایط مختلف را ایجاب کند.
پر کردن فضای خالی را ممکن است شبیه خاکریزی ها و همانطوری که قبلا مشاهده شد به سه طبقه (مصالح منتخب،در قشرهای معین و کوبیده شده با ماشین آلات،تقسیم بندی نمود که عنوان هر یک از عملیات فوق به ترتیب زیر خواهد بود:
۱- پر کردن فضاهای خالی با خاک معمولی
۲- پر کردن فضا های خالی با رس و سیلیت کوبیده شده
۳- پر کردن فضاهای خالی با ماسه کوبیده شده

سازه ای که آب اضافی را خصوصاً به هنگام سیلاب که جریان آب به بدن سد صدمه وارد می آورد و امکان دارد باعث تخریب آنها شود، دفع میکند. در حقیقت این نوع سازه، تخلیه کننده دریاچه سد در مواقع اضطراری میباشد. مهمترین و حساسترین بخش در سازه های آبی، سرریز میباشد. درحقیقت اگر سرریز یک سد به درستی محاسبه و احداث گردد، مشکل ناپایداری سازه و بحث سیلاب در آن منطقه را نخواهیم داشت.

نوع سرریز به:

۱- نوع سد ۲- دبی طرح ۳- توپوگرافی ۴- شرایط اقتصادی طرح بستگی دارد .

نوع سد : در سد های خاکی ، سرریز نمی تواند بر روی بدنه سد قرار گیرد. ولی در بقیه سد ها(گابیونی، سنگ چین ملات دار  و … ) سرریز می تواند بر روی بدنه سد واقع گردد.

دبی طرح Discharge design : حدالاکثر دبی لحظه ای با دوره بازگشت معین که سد بر اساس آن طراحی می گردد و یا حداکثر دبی که در طول عمر سد می تواند واقع گردد. در سد های مخزنی دبی ماکزیمم با دوره بازگشت ۱۰۰۰۰ سال محاسبه می گردد، در سد های انحرافی دوره بازگشت۵۰ تا ۱۰۰سال لحاظ می گردد  و در سدهای آبخیزداری دوره بازگشت ۱۰ تا ۲۰ سال را به عنوان دوره بازگشت  برای  دبی حداکثر در نظر می گیرند.

محل سرریز: محل سرریز بستگی به شرایط پی،  مقدار و نوع خاکبرداری ،نوع سد ،تراوش سد ،گسل ها و شکست ها ،دوره بازگشت دبی طرح دارد.

تمام سر ریز ها از بزرگ به کوچک عبارتند از :

سرریز رو گذر : در بسیاری از پروژه های سد سازی به خصوص در سد های وزنی از این نوع سرریز استفاده می گردد. در سدهای انحرافی به منظور بالا آوردن سطح آب و انحراف آن به زمین های اطراف  و مزارع احداث میگردند. این سرریز ها حالت استغراق دارند.

سرریز نیلوفری: در جایی که نتوان از سرریز رو گذر استفاده کر د،از سرریز نیلوفری استفاده می گردد. این سرریز به شکل قیف میباشد و در انتها به تونلی با انحنای مشخص ختم می گردد.

سرریز برج آبگیر: این سرریز بیشتر در سدهای خاکی استفاده می گردد و مشابه سرریز نیلو فری می باشد . با این تفاوت که  در انتها به تونلی با انحنای مشخص ختم نمیگردد بلکه توسط لوله ای به پایین دست هدایت می گردد.

سرریز لابیرنت: هرگاه فضا و محل کافی برای سایر سرریز ها وجود نداشته باشد از این نوع سرریز استفاده می گردد. این سرریز سطح کمی را به خود اختصاص می دهد.

سرریز دریچه ای : با باز شدن دریچه ها شروع به کار می کنند و ممکن است در بالای سطح آب و یا در سطح آب (سد های انحرافی) قرار بگیرند.

سرریز تونلی: توسط این سرریز میتوان طغیان های استثنایی ار از در یاچه سد تخلیه کرد.

سرریز سیفونی: در جایی که محل کافی برای احداث سرریز رو گذر نباشد و دبی طغیان با اهمیت نباشد  از این سرریز استفاده می گردد. عملکرد این سرریز بسیار سریع بوده و خیلی زود سطح آب دریاچه  پشت سد را به سطح تراز می رساند.

سرریز کانال ساحلی: نوعی سرریز کمکی برای سرریز رو گذر است و آب پس از عبور از سرریز روگذر از این  سرریز عبور می کند.

سرریز شوت: میتوان این نوع سرریز را در سده ای خاکی استفاده کرد و اگر احداث سرریز در طول بدنه سد ممکن نباشد از این سرریز استفاده می کنند.

سرریز با پوش اسکی: برای جلوگیری از تخریب پایین سد از این نوع سرریز استفاده میگردد و بعد  از عبور آب از سرریز شوت تعبیه می شود.

ابعاد سرریز

توجه داشته باشید که اگر سرریز کوچک باشد بر اساس قانون ارشمیدش وزن سد کم شده و سد ناپایدار  می شود و آب روی سد منجر به تخریب پایاب و دو طرف بستر  می گردد در این حالت احتیاج به  کفبند می باشد که از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نمی باشد و نیز اگر سرریز بزرگتر از حد یعنی ارتفاع آن زیاد باشد، توجیه اقتصادی ندارد . عرض سرریز معمولا ثابت است و برای افزایش ابعاد سرریز معمولا باید ارتفاع آن را زیاد در نظر گرفت. ابعاد سرریز با توجه به دبی حدالاکثر لحظه ای در دوره بازگشت مشخص ،  عمر سد و شرایط  اقتصادی محاسبه می گردد.معمولا سرریزی که جهت سد های اصلاحی احداث می گردد بشکل ذوزنقه است و اضلاع آن دارای زاویه ۴۵ درجه میباشند.البته در سد های گابیونی سرریز مستطیلی می باشد. در حالتی که آبراهه دارای بستر تنگ باشد و فرسایش بالا رونده وجود داشته باشد ، باید به سرریز حدالاکثر عرض ممکن داده شود. مسلما عرض سرریز نباید از یک حد معینی بیشتر گردد چون ممکن است به پای سد آسیب برساند.بنابراین در مواقعی که کف بستر مسطح باشد ، عرض سرریز را برابر  ۷/۸عرض کف بستر در نظر می گیرند تا از شسته شدن کناره های بستر در نتیجه ریزش آب سرریز جلوگیری گردد. اگر شکل بستر به صورت V  باشد در این حالت عرض های مختلف به سرریز داده می شود و برای هر  یک از عرض های داده شده ، ارتفاع آب سرریز محاسبه می گردد تا بالاخره  عرض ایده آل انتخاب گردد.عرض ایده آل سرریز عرضی است که با توجه به انرژی آب و هزینه  کف بندی ، موثر و اقتصادی باشد.

۵-۱-     اهمیت مطالعه گسلش در طراحی سازه‌های زیر زمینی

جابجائی برشی در یک پهنه باریک در دو طرف گسل آثار تخریبی شدیدی بر روی سازه‌های زیر زمینی خواهد داشت. تنشهای حاصل از گسلش در مقاطع تونل یا سایر سازه‌های زیر زمینی می‌تواند به مراتب از تنشهای حاصل از لرزش و لغزش بیشتر باشند. طراحی تونلها به نحوی که بتواند در برابر جابجایی‌های چند سانتیمتری تا چند متری ناشی از گسلش مقاومت کنند، نیز از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست؛ بدین لحاظ مطالعه خطر گسلش در مسیر یک تونل و یا سایر سازه‌های زیر زمینی از اهمیت خاصی برخوردار است.

در واقع بسیاری از سازه‌های زیر زمینی و بخصوص تونلها دارای تقاطع‌هایی با گسلها می‌باشند که این امر باعث آسیب پذیری آنها بر اثر حرکت گسل می‌گردد. به همین جهت در حین بررسیهای ساختگاه برای ساخت سازه‌های زیرزمینی باید به وجود گسلها توجه خاصی مبذول شود تا بتوان با شناخت کامل آنها، پیش گیریهای لازم را در جهت کاهش میزان صدمات ناشی از گسلش انجام داد. در این راستا، نه تنها مکان گسلهای فعال باید دقیقا شناسایی گردند، بلکه باید نوع گسل و نحوه حرکت آن، نحوه حرکت گسل در گذشته، نحوه انتخاب رویداد مناسب برای طراحی و اهمیت و یا تاثیر گسلش در کاربری سازه زیر زمینی نیز دقیقا بررسی گردد. بررسی نوع گسل نحوه حرکت آن را در جهات افقی یا قائم و یا هر دو، مشخص می‌کند. جابجائی گسل میزان حرکت آن را در جهات مختلف نشان می‌دهد. رویدادهای تاریحی میتوانند برای  پیش بینی نوع حرکت، میزان جابجائی و زمان احتمالی گسلش در اینده مورد استفاده قرار گیرند و انتخاب رویداد مناسب نیز می‌تواند امکان طراحی بهینه و اقتصادی سازه‌ را فراهم آورد. همچنین تاثیر گسلش بر کاربری طرح باید به دقت مشخص گردد. به عنوان مثال، در تونلهای راه آهن حساسیت زیادی در برابر جابجائی وجود دارد؛ زیرا، امکان قطع شدن ریلها یا مختل شدن سیستم آنها به واسطه جابجائی حاصل از گسلش وجود دارد و این امر می‌تواند حوادث ناگواری را بوجود آورد. در مقابل در تونلهای انتقال آب حتی اگر جابجائی قابل توجهی نیز رخ دهد خطر جانبی به همراه نخواهد داشت و سیستم انتقال آب نیز می‌تواند با مقداری نفاوت دبی به کار خود ادامه دهد.

۵-۲-     انواع جابجایی های گسلی

معمولا جابجایی گسلها به سه شکل نرمال، معکوس و امتداد لغز انجام می شود که در نوع امتداد لغز جابجائی افقی و در دو نوع دیگر جابجایی قائم می‌باشد. البته معمولا در طبیعت حالات ترکیبی از این حرکات مشاهده می‌شود و به ندرت می‌توان گسلی را یافت که صرفا در جهت افقی یا قائم حرکت کند. قسمتهای مختلف یک گسل و انواع حرکات گسل در شکل ۵-۱ نشان داده شده است.

شکل ۵-۱ قسمتهای مختلف یک گسل و انواع جابجائی آن

۵-۳-     جابجائی گسل در چند رویداد مهم لرزه‌ای:

هر چند در اکثر واقع در هنگام زلزله جابجائی گسها در حد چند ده سانتی متر میباشد ولی در رویدادهای بزرگ لرزه‌ای این جابجائی می‌تواند به چند متر نیز برسد. در این قسمت مثالهایی از برخی زلزله های مهم جهانی و داخلی جهت روشن شدن اهمیت گسلش ارائه می‌گردد:

§        زلزله سان فرانسیسکو (۱۹۰۶): در این زلزله حرکت گسل سان آنریاس موجب تخریب و برهم خوردگی وضعیت بسیاری از راهها، حصارها، خطوط لوله، پل و تونلها در امتداد گسل شد. پهنای زون شکستگی در این مورد از چند ده سانتی متر تا بیش از ۱۵ متر متغیر بود و ترکهای زیادی نیز در دو طرف گسل اصلی تا شعاع چند ده متری ایجاد شد. مقدار جابجائی افقی با آنچه که توسط جابجائی حصارها و یا راهها قابل اندازه‌گیری بود از ۵/۲ متر تا ۵/۴ متر متغیر بوده است که در بعضی نقاط به ۵/۶ متر هم میرسیده است.

§        زلزله سان فرناندو (۱۹۷۱): نوع گسل در این زلزله شیب لغز معکوس بوده است. گسلش در ناحیه‌ای به وسعت ۱۵ کیلومتر ایجاد شد و با حرکات لغزشی معکوس و امتداد لغز چپ گرد همراه بوده است. در ناحیه سان فرناندو  حداکثر جابجائی بصورت چپ گرد ۹/۱ متر و بصورت شیب لغز ۵/۱ متر بوده است. اختلاف سطح عمودی حاصله برابر با ۳۹/۱ متر بوده و کوتاه شدگی در جهت قائم بر روند زون ۵۵/۰ متر بوده است.

§        در زلزله کوبه ژاپن (۱۹۹۵) با بزرگای ۲/۷ گسل نوجیما در جهت قائم ۳/۱ متر و در جهت افقی ۸/۱ متر جابجا شده است.

§        در زلزله های ایران نیز جابجائی های قابل توجهی در گسلها در برخی از زلزله‌های بزرگ دیده شده است که خلاصه‌ای از آن در جدول (۵-۱) آورده شده است.

جدول (۵-۱) برخی از زلزله‌های مهم ایران در سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۸۰ که همراه با گسلش قابل توجه بوده‌اند.

۵-۴-     جابجائی در سطح و جابجائی در عمق :

نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که در اکثر موارد میزان جابجائی در عمق با میزان آن در سطح فرق می‌کند. به عنوان مثال، میزان جابجائی حاصل از گسلش در زلزله ۱۹۵۲ کالیفرنیا در سطح زمین حدود یک متر و در عمق ۱۶۰ متری این مقدار ۵/۲ متر بوده ‌است.در زلزله ۱۹۷۸ ژاپن نیز میزان جابجایی در عمق حدود ۵/۰ متر و در سطح زمین تنها برابر ۱۹/۰ متر بود. در تمام موارد اندازه‌گیری شده، میزان جابجائی در عمق بیش از سطح زمین بوده است؛ ولی در حال حاضر با توجه به کمبود اطلاعات از میزان جابجائی‌ در عمق نمیتوان رابطه‌ای را بین عمق و جاجائی حاصل از گسلش تعیین کرد. لذا، معمولا از همان مقادیر سطحی با ضرایبی که به اهمیت طرح بستگی دارند برای عمق استفاده می‌گردد. به عنوان مثال، در یک مطالعه کاربردی در رابطه با متروی لوس آنجلس که با گسل هالیوود و چین خوردگی کویوت (Coyote) برخورد دارد از حداکثر جابجایی سطحی برای طراحی تونل در محل برخورد با گسل استفاده شده است. در این مورد حداکثر جابجایی سطحی برای طراحی تونل در محل برخورد با گسل استفاده شده است. در این مورد حداکثر جابجایی سطحی ثبت شده در مورد گسل هالیوود برابر دو متر و برای چین خوردگی کویوت برابر ۵/۰ متر بوده است. باید توجه داشت که تونل در عمق ۵۰ متری با این ساختارهای زمین شناسی برخورد می‌کند.

لازم به توضیح است که بررسی خصوصیات جابجائی و گسیختگی در طول یک گسل نشان می‌دهد که میزان جابجایی در نقاط مختلف در طول گسل یکسان نیست. باتوجه به متغیر بودن مقدار جابجائی در نقاط مختلف یک گسل، لازم است جهت تحلیل میزان جابجایی از روشهای آماری استفاده شود. تا کنون کلیه روابطی که برای برآورد جابجایی با استفاده از بزرگا ارائه شده‌اند بر اساس تحلیلهای انجام شده بر روی حداکثر مقادیر جابجائی بوده‌اند. مقادیر جابجائی که با این روابط بدست می‌اید درواقع مطابق با وضعیتی می‌باشد که سازه در محلی ساخته شده است که حداکثر جابجائی در آن محل وجود دارد؛ ولی محاسبات نشان می‌دهند که  این مقدار جابجائی حداکثر تنها در قسمت کوچکی از کل طول گسیختگی و در حدود ۳ تا ۵ درصد آن ایجاد می‌شود. لذا احتمال برخورد حداکثر جابجائی با ساختگاه طرح کم است و طراحی بر این اساس مقرون به صرفه نیست. امروزه روشهای آماری مختلفی در طراحی سازه‌ها و فضاهای رو و زیر سطحی روی گسلها ارائه شده‌اندکه می‌توان از آنها استفاده نمود.

۵-۵-     روشهای کاهش صدمات ناشی ار گسلش روی تونلها و سازه‌های زیر زمینی

معمولا طراحی تونلها یا سایر سازه‌های زیر زمینی به گونه‌ای که بتوانند در برابر گسلش مقاومت نمایند، اقتصادی نیست؛ لذا سعی می‌شود که با تعیین محل دقیق گسلها با روشهای زمین شناسی و ژئوفیزیکی از برخورد تونلها با آنها ممانعت بعمل اید. این عمل بخصوص در نواحی فعال زمین ساختی در مورد سازه‌های خطی نظیر تونلها که حداقل صدها متر طول دارند مشکل است. چنانچه امکان دوری از گسل مقدور نباشد معمولا با قبول مقداری جابجایی در مقطع تونل سعی می‌شود که در محل برخورد تونل با گسل اتصالاتی تعبیه گردد تا صدمات را به حداقل ممکن کاهش دهد و امکاناتی نیز برای بازسازی سریع در نظر گرفته شود.

 بدین منظور می‌توان با استفاده از نقاط ضعف عمدی در تونل (نظیر درزه‌های ساختمانی و … ) صدمات را در قسمتهای خاصی متمرکز نمود. روش دیگر کاهش صدمات ناشی از گسلش در تونلها، افزایش سطح مقطع در محل تقاطع با گسل می‌باشد. در این مورد در محل برخورد تونل و گسل سطح مقطع را با اندازه جابجائی قابل انتظار بر اثر گسلش بزرگتر در نظر می‌گیرند و قسمت اضافی را با سنگ ریزه پر می‌کنند. چنانچه گسلش اتفاق افتد سطح مقطع حاصله برابر با سطح مقطع مفید مورد نظر است. این عمل در مورد خط متروی لوس آنجلس انجام شده است. در این تونل زیر زمینی در محل برخورد تونل با گسل هالیوود، سطح مقطع به اندازه دو متر که برابر با حداکثر جابجایی محتمل ناشی از گسلش بود بزرگتر از سطح مقطع سایر نقاط، طراحی و اجرا شد و قسمت اضافی با سنگ ریزه پر شد.  شکل ۵-۲ نحوه انجام این کار را روی مقطع تونل نشان می‌دهد.

 شکل (۵-۲) طراحی تونل متروی لوس آنجلس در محل برخورد با گسل هالیوود

بحث مربوط به گسلش در فصل قبل بصورت جداگانه مورد بررسی قرارگرفت، ولی بجز گسلش، زمین لغزش و روانگرایی نیز از پدیده‌های طبیعی ناشی از زلزله می‌باشد. زمین لغزش ‌ها که معمولا توسط زلزله تحریک می‌گردند، بخصوص در ورودی-خروجی تونلها می‌توانند صدمات زیادی را به فضاهای زیر زمینی وارد نمایند. بسیاری از گزارشات مربوط به آسیب فضاهای زیر زمینی در اثر زلزله، به واسطه ایجاد لغزش در مدخلهای تونلها بوده‌اند. روانگرایی نیز بخصوص چنانچه فضای زیر زمینی در رسوبات سست دارای درصد بالای ماسه و سیلت احداث شده باشد، می‌تواند صدمات زیادی را به فضای زیر زمینی وارد نماید. این آسیبها بیشتر در رابطه با تونلهای مترو در نواحی شهری که از رسوبات منفصل عبور میکنند دیده شده است.

۳-۱-     اهمیت مطالعه ارتعاشات زلزله

 هر چند که گسیختگی زمین در اثر گسلش، روانگرایی و زمین لغزش می‌تواند اثرات ویرانگری را بر سازه‌های زیر زمینی وارد نماید، ولی صدمات ناشی از ارتعاشات زلزله به دلایل زیر به مراتب مهمتر از این صدمات هستند:

§        صدمات ناشی از گسیختگی (نظیر گسلش یا زمین لغزش) در نواحی خاصی اتفاق می‌افتند که می‌توان با مطالعات دقیق زمین شناسی مهندسی از قبل این نواحی را شناسایی نموده و تمهیداتی را در آنها در نظر گرفت ولی ارتعاش می‌تواند در اثر جنبش هر گسلی در فواصل دور یا نزدیک به فضای زیر زمینی ایجاد گردد و شدت آن نیز می‌تواند بسیار متغیر باشد.

§        ارتعاش منحصر به قسمت خاصی از تونل یا فضای زیر زمینی نمی‌شود و خسارات حاصله در کل مسیر تونل یا فضا می‌تواند ایجاد شود ولی گسلش یا زمین لغزش (و تا حدودی روانگرایی) در قسمتهای محدودی از مسیر اثر می‌گذارند و به کل سیستم آسیب نمی‌رسانند.

§       ارتعاشات ناشی از زلزله می‌تواند به شکل امواج مختلف طولی، عرضی یا برشی فضای زیر زمینی را تحت تاثیر قرار دهند و لذا تغییر شکلهای گوناگونی در مقاطع یا سازه‌های زیر زمینی در اثر ارتعاش امکان وقوع دارد. امواج اولیه یا P که به موزات محور طولی تونل یا سازه زیر زمینی انتشار می‌یابند، تونل را در جهت طولی دچار فشار یا کشش می‌کنند که می‌تواند باعث ایجاد ترکهای کششی یا خرد شدگی‌های فشاری در امتداد آن گردد. امواج برشی یا  S که بخش اصلی انرژی را انتقال می‌دهند، چنانچه در جهت طولی تونل انتشار یابند باعث ارتعاش در جهت عمود بر محور تونل شده و یا ایجاد جابجایی‌های برشی، آسیب های زیادی را به فضای زیر زمینی وارد می‌کنند. چنانچه جهات برخورد این امواج با تونل مایل یا عمود بر محور تونل باشد، باز هم اشکال دیگری از تغییر مکان در فضای زیر زمینی ایجاد می‌گردد. در حالیکه گسیختگی‌های ناشی از گسلش یا زمین لغزش معمولا جهت تغییر شکل از بررسی‌های ساختگاهی قابل پیشبینی است.

۶-۲-     اثر امواج مختلف بر سازه زیر زمینی

با توجه به بررسی امواج زلزله در فصل چهارم، امواج زلزله دارای انواع مختلفی است که هر کدام از این امواج تاثیر خاص خود را بر سازه زیر زمینی اعمال می‌کند. با توجه به این موضوع، هر کدام از امواج بصورت جداگانه مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۶-۲-۱٫          امواج فشاری:

امواج فشاری PW، معمولا همراه با امواج برشی افقی HSW می‌باشند.HSW مولفه قائم و PW مولفه محوری امواج فشاری می‌باشد.PW بر روی سازه‌های زیر زمینی فشار و کشش طولی ایجاد می‌کند در حالی که HSW سازه خاکی را به جنبش جانبی وادار میکند.HSW اثر جدی بر روی سازه‌های بلند دارد ولی تاثیر چندانی بر روی سازه های زیر زمینی ندارد. تونلها و سازه‌های زیرزمینی طولی انعطاف پذیر، بر اساس انعطافپذیری اتصال حلقوی بر اثرات امواج HSW فائق می‌ایند.PW سریعترین موج انتشار یافته از زلزله است. بنابراین اولین موجی است که ساختگاه سازه خاکی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در شکل (۶-۱-a) اثر این گونه امواج بر تونل و تغییر شکلهای حاصله نشان داده شده است.

۶-۲-۲٫          امواج برشی قائم:

امواج برشی قائم اصلیترین نوع امواج هستند که حدودا شامل دوسوم (۲/۳) انرژی آزاد شده هستند.VSW باعث جابجائی قائم سیستم سازه‌ای می‌شود که برای سازه‌های بزرگ بسیار خطرناک است ولی تاثیر زیادی بر روی تونلها و سازه‌های زیر زمینی ندارد را که اثر آن را بر بوسیله اتصالات انعطاف پذیر جذب میکند.VSW نسبت به HSW کندتر حرکت می‌کند، لذا فاصله زمانی بین VSW و HSW کاملا وابسته به فاصله ساختگاه تا رومرکز است. به شکل (۶-۱-b) مراجعه نمایید.

۶-۲-۳٫          امواج رایلی RW :

در امواج رایلی، جهت چرخش ذرات در بالاترین قسمت آنها، در خلاف جهت حرکت موج می‌باشد و حرکات ذرات در سطح مسیر به صورت بیضی است که قطر بزرگ آن عمود بر انتشار موج است. امواج رایلی همانند امواج برشی قائم برای سازه‌های بزرگ عمل می‌کنند. سیستمهای زیر زمینی متحمل تغییر مکانهای قائم بر اساس ارتفاعشان می‌شوند.

۶-۲-۴٫          امواج لاو LW :

این امواج شکل ویژه‌ای از امواج HSW هستند، که جابجائی‌های جانبی با عمق خاک کاهش می‌یابد.  بطور کلی امواج تنها عامل تهدید کننده سازه‌های زیر زمینی هستند. سازه تحت اثر این امواج متحمل تغییرات دینامیکی جانبی می‌شود. مقدار جابجائی جانبی بین بالا و پایین سازه متفاوت است. اگر اضافه تنش ایجاد شده توسط امواج لاو، از مرز ایمنی فزونی یابد، سختی جانبی سازه زیر زمینی باید برای متناسب شدن با شرایط بارگذاری افزایش یابد. شکل (۶-۱-c) تغییر شکل نظیر این موج اعمال شده بر تونل را نشان می‌دهد.

 شکل  ۶-۱ اثر امواج مختلف و انواع تغییر شکلهای ناشی از ارتعاش زمین در هنگام زلزله

۶-۳-     بررسی تغییر شکلهای ایجاد شده در تونل

همانطور که بیان شد، پاسخ فضاهای زیر زمینی در برابر ارتعاشات ناشی از زلزله می‌تواند به سه شکل تغییر شکلهای محوری، انحنایی و حلقه‌ای (Hoop) باشد.

تغییر شکل محوری با کرنشهای فشاری و کششی همراه می‌باشد و همراه با عبور موج در طول محور تونل یا فضای زیر زمینی جابجایی انجام می‌گیرد. تغییر شکلهای انحنایی باحث ایجاد انحناهای مثبت و منفی در امتداد تونل می‌گردند. در انحنای مثبت جدار فضای زیر زمینی در قسمت فوقانی دچار فشردگی و در قسمت تحتانی دچار کشیدگی می‌شود. تغییر شکلهای حلقه‌ای نیز در اثر رخورد امواج به صورت عمودی یا تقریبا عمودی نسبت به محور تونل یا فضای زیر زمینی ایجاد می‌گردد. این حالت تنها زمانی که طول موج لرزه‌ای کمتر از شعاع فضای زیر زمینی باشد ایجاد می‌شود.

۶-۳-۱-  تغییر شکلهای محوری و انحنایی

تنشهای دینامیکی حاصل از امواج لرزه‌ای به تنشهای استاتیکی موجود در جدار تونل یا فضای زیر زمینی و سنگهای مجاور آن افزوده می‌گردند. در اثر افزایش تنشهای فشاری حاصل از بارگذاری دینامیکی امکان ایجاد خرد شدگی و حالت پوسته شدن (Buckling) در محیط فضای زیر زمینی وجود دارد. تنشهای لرزه‌ای کششی باعث کاهش تنشهای استاتیکی فشاری موجود در محل شده و این خود ایجاد تنشهای کششی می‌نماید که نتیجه آن باز شدن درزه‌ها و در نتیجه کاهش مقاومت برشی، سست شدن پیچ سنگها (Rock bolts) و نهایتا ریزش سنگ از سقف یا جداره‌های تونل می‌باشد. برای تعیین تغییر شکلهای محوری و انحنایی می‌توان از مدلهای یک بععدی استفاده نمود. شاید ساده‌ترین راه بدین منظور در نظر گرفتن تونل بعنوان ین تیر سازه‌ای و انجام تحلیل های مربوطه روی آن باشد. اما برای مغاره‌ها یا تونلهای بزرگتر لازم است از مدلهای سه بعدی جهت برآورد این تغییر شکلها استفاده نمود. روابط زیر میتوانند جهت تخمین تنشهای میدان آزاد بکار روند :

(۶-۱)       

(۶-۲)       

در این روابط:

 حداکثر تنش محوری

 حداکثر تنش برشی

 دانسیته مصالح

Vp            سرعت موج P

Vs سرعت موج S

V_Peak سرعت اوج ذره‌ای در جهت انتشار

V_n,Peak سرعت اوج ذره‌ای در جهت عمود بر انتشار

۶-۳-۲-  تغییر شکل حلقه‌ای:

تمرکز تنشهای حلقه‌ای حاصل از تغییر شکل را می‌توان با استفاده از روابط مربوط به میدان آزاد تنش به شرح زیر برآورد نمود:

(۶-۳)       

(۶-۴)       

در این روابط K1 فاکتور تمرکز تنش دینامیکی برای موج P می‌باشد و مطابق شکل (۶-۲) تعیی می‌شود و K2 فاکتور تمرکز تنش دینامیکی برای موج S است و مطابق شکل (۶-۳) تعیین می‌شود.

شکل (۶-۲) رابطه بین فاکتور تمرکز تش دینامیکی K1 برای موج P و نسبت پوآسون

شکل (۶-۳) رابطه بین فاکتور تمرکز تش دینامیکی K2 برای موج S و نسبت پوآسون

روابط فوق برای برآورد تنشهای دینامیکی حداکثر در اطراف فضاهای زیر زمینی استوانه‌ای شکل بدون جدار ارائه شده‌اند که البته با اندکی تغییر می‌توان از آنها برای تونلهای دارای جدار نیز استفاده نمود.

۶-۴-  بررسی رفتار لرزه‌ای سازه‌های مدفون در رسوبات منفصل

مهمترین فرضی که برای تحلیل رفتار سازه‌های مدفون در رسوبات منفصل انجام می‌شود این است که خاک در مقایسه با سازه زیر زمینی صلب است و لذا تغییر شکل حاصل از زلزله در خاک به فضای زیر زمینی منتقل می‌شود و سازه‌ هماهنگ با زمین اطرافش حرکت می‌کند. با توجه به اینکه معمولا در اثر زلزله تغییر شکلهای مختلفی در جهات مختلف بصورت تصادفی ایجاد می‌شود لذا امکان مقاوم سازی سیستم جهت مقابله با این تغییر شکلها بسیار دشوار بوده و در بسیاری موارد امکان پذیر نیست. از طرفی صلبیت بیش از حد سازه زیر زمینی تنها آسیب پذیری آن را در برابر زلزله افزایش می‌دهد و لذا معمولا در طراحی سازه‌های زیر زمینی لازم است که سیستم به صورت انعطاف پذیر و دارای قطعات شکل پذیر طراحی شود به شرطی که پایداری استاتیکی آن به مخاطره نیفتد.

همچنین لازم است به مسایلی نظیر امکان تشدید و اثر اندر کنش سازه با محیط اطراف نیز توجه نمود. این عوامل می‌توانند باعث افزایش جنبشهای لرزه‌ای گردند. اندر کنش خاک – سازه در سازه‌های زیر زمینی اثرات مهمی دارد، اما اگر سازه طوری طراحی گردد که سیستم از جنبش زمین تبعیت کند، آنگاه اثر اندر کنش به حداقل کاهش می‌یابد. در بسیاری از معیارهای طراحی فضاهای زیر زمینی در رسوبات منفصل سعی می‌شود اثر اندر کنش با طراحی سیستم به نحوی که سیستم از جنبشهای زمین تبعیت کند، خنثی شود اما اگر فضای زیر زمینی در خاک خیلی سست احداث شده باشد، اثر اندرکنش نسبتا زیاد می‌باشد و باید مورد توجه قرار گیرد.

عامل دیگری که در رفتار فضاهای زیر زمینی در برابر ارتعاش حاصل از زمین لرزه حائز اهمیت است زاویه برخورد امواج با جدار تونل می‌باشد. امواج لرزه‌ای به سازه‌های خطی نظیر تونلها می‌توانند با زوایای مختلفی برخورد کنند و هر چه (به واسطه کاهش زاویه برخورد موج با تونل) طول تحت تاثیر قرار گرفته تونل بیشتر باشد، دامنه تغییر مکان زمین کاهش می‌یابد. این اثر در شکل (۷-۴) نشان داده شده است.

شکل (۶-۴) اثر زاویه برخورد موج با یک سازه خطی نظیر تونل و پارامتر های مرتبط با آن

زاویه برخورد موج با تونل اثر قابل توجهی در مقادیر انحنا و خمیدگی تونل و در نتیجه در تغییر شکل تونل هنگام وقوع زلزله دارد.  

۶-۴-۱- نواع تغییر شکلهای لرزه‌ای خاک

دو نوع تغییر شکل عمده حاصل از زلزله می‌تواند روی سیستم های حمل و نقل زیر زمینی تاثیر نماید که عبارتند از تغییر شکلهای انحنایی و تغییر شکلهای برشی. تغییر شکلهای انحنایی در اثر قرارگیری مستقیم محل انحنای خاک (حاصل از زلزله) روی سازه زیر زمینی بوجود می‌اید. سازه زیر زمینی باید ظرفیت جذب کرنشهای حاصله را داشته باشد. تغییر شکل برشی نیز نشان دهنده تاخیر زمانی در پاسخ به یک شتاب پایه وارده به آن از سنگ بستر می‌باشد. این حالت را می‌توان به حرکت یک کاسه ژله در پاسخ به تکان ظرف آن تشبیه نمود. اثر این حرکت تغییر شکل مقطع مستطیلی فضا به شکل لوزی می‌باشد. این تغییر شکلها در شکل (۶-۵) نشان داده شده است.

شکل (۶-۵) تغییر شکلهای حاصل از امواح برشی لرزه‌ای در خاک

باید توجه داشت که هرچند دامنه جابجائی زلزله می‌تواند زیاد باشد ولی در سازه‌های زیر زمینی خطی نظیر تونلهای مترو، این جابجایی در طول نسبتا زیادی انجام می‌شود و لذا نرخ بهم ریختگی حاصل از زلزله معمولا کم و در حد تغییر شکلهای الاستیک قرار می‌گیرد.

مقادیر حداکثر این تغییر مکانها (انحنایی و برشی) و روش طراحی این گونه سازه ها در برابر این بارهای وارده، در فصل طراحی لرزه‌ای تونلها بصورت کامل بیان می‌گردد.

گمانه زنی با استفاده از مته های مارپیچ، ساده ترین روش گمانه زنی است. مته های دستی در دو نوع قاشق  و مارپیچ موجود هستند و حداکثر عمق پیشروی آن ها ۳ تا ۵ متر است. کاربر آن ها در گمانه زنی برای راه ها و ساختمان های سبک می باشد.

برای گمانه زنی در اعماق بیشتر می توان از مته های مارپیچی به قطر ۲/۷۶ تا ۸/۳۰۴ میلیمتر با موتورهای سبک قابل حمل استفاده کرد. نمونه های خاک اخذ شده از چنین گمانه زنی هایی بسیار دست خورده هستند. در خاک های بدون چسبندگی و یا چسبندگی کم، جدار گمانه بدون غلاف پوشش  نمی تواند پایدار بماند. در چنین حالاتی برای جلوگیری از ریزش جدار گمانه، از لوله های فولادی به عنوان غلاف داخلی گمانه استفاده می شود.

در صورتی که احتیاج به گمانه با عمق بزرگ باشد، از مته های مارپیج که نیروی محرکه دورانی آن ها توسط یک موتور دیزل سوار بر پشت کامیون تامین می گردد استفاده می شود. با این مته ها می توان گمانه هایی به عمق ۶۰ تا ۷۰متر حفاری کرد. مته های مارپیچ در قطعاتی به طول ۱ تا ۲ متر و با محور توپر و توخالی موجود می باشند. مته ها با محور توپر در قطرهای اینچ (۸۶/۶۶میلیمتر)    اینچ (۵۵/۸۲میلیمتر)، ۴اینچ (۶/۱۰۱ میلیمتر) و  اینچ (۳/۱۱۴ میلیمتر) و مته ها با محور تو خالی در قطرهای ۵/۶۳ میلیمتر داخلی و ۷۵/۱۵۸ میلیمتر خارجی (۲۵/۶×۵/۲ اینچ) و ۸۵/۶۹ میلیمتر داخلی و ۸/۱۷۷ میلیمتر خارجی (۷×۷۵ /۲ اینچ) و ۲/۷۶ میلیمتر داخلی و ۲/۲۰۳ میلیمتر خارجی (۸×۳اینچ) و ۵۵/۸۲ میلیمتر دالی و ۶/۲۲۸ میلیمتر خارجی (۹۲×۲۵/۳اینچ) یافت می شوند.

در هنگام حفاری نوک مته به یک سر مته وصل می شود. در حین عملیات حفاری قطعات مته ها تا عمق مطلوب پی در پی به یکدیگر افزوده می شود. دوران مته باعث می شود که خاک از شیارهای موجود بین پره های مته ها به بالای گمانه آورده شود. در هنگام استفاده از مته ها با محور توپر لازم است مته ها در فواصل مناسب از گمانه بیرون آورده شده و دستگاه نمونه گیر و یا آزمایش نفوذ استاندارد به ته گمانه فرستاده شود. مقطع مته مارپیچ با محور تو خالی نشان داده شده است. در این قبیل مته ها در نوک مته، یک کلاهک وجود دارد که توسط میله حفاری می توان آن را از ته گمانه بیرون کشید. بنابراین در مته های مارپیچ با محور تو خالی لازم نیست که برای نمونه گیری و یا آزمایش نفوذ استاندارد مته از گمانه بیرون کشیده شود و کافی است کلاهک توسط میله حفاری بیرون کشیده شده و دستگاه نمونه گیر و یا نفوذ استاندارد به ته گمانه فرستاده شود. در این حالت مته مارپیچ نقش غلاف داخلی گمانه را پیدا خواهد کرد. در حفاری لایه های ماسه ای آبدار با استفاده از مته های مارپیچ توخالی ممکن است به علت فشار هیدرواستاتیک، در هنگام برداشتن کلاهک سرمته، حالت ماسه سریع رخ داده و مقداری ماسه، داخل محور توخالی مته شود. در چنین وضعیت هایی نباید از درپوش استفاده کرد و در عوض باید فشار آب در داخل محور توخالی بزرگ تر از فشار آب زیرزمینی نگه داشته شود

• گمانه زنی تزریقی

گمانه زنی تزریقی روش دیگری برای حفاری گمانه ها می باشد. در این روش یک غلاف ففولادی به طول ۲ تا ۳ متر داخل خاک کوبیده می شود. خاک داخل غلاف به وسیله یک سرمته ضربه ای که به میله حفاری متصل است کنده می شود. از طریق میله حفاری نیز آب تحت فشار به سرمته فرستاده می شود که این آب در برگشت محصولات حفاری را با خود به بالا می برد. طول غلاف با اضافه کردن قطعات قابل افزایش است. در صورتی که جدارگمانه ریزش نباشد احتیاج به استفاده از قطعات اضافی نیست.

• گمانه زنی دورانی

گمانه زنی دورانی تکنیکی است که در آن سر مته هایی که به سر میله حفاری نصب شده اند با سرعت زیادی دوران کرده و خاک و سنگ موجود در نوک سرمته را بریده، آسیاب کرده و به عمق نفوذ می کنند. سرمته های مختلفی برای مقاصد گوناگون وجود دارد از حفاری دورانی می توان در ماسه، رسک، و سنگ (به استثنای سنگ های خیلی درزدار) استفاده کرد. در حین حفاری آب یا گل حفاری تحت فشار از طریق میله مته به سمت سرمته فرستاده می شود. این آب در برگشت به سمت بالا، محصولات به دست آمده از حفاری را به سطح زمین می آورد. با استفاده از حفاری دورانی می توان به آسانی گمانه هایی به قطر ۲تا ۸اینچ (۵۰ تا۲۰۰میلیمتر) حفاری نمود. گل حفاری مخلوطی از آب و بنتونیت است. از گل حفاری وقتی استفاده می شود که جدار گمانه ریزش باشد. وقتی که نمونه گیری لازم باشد میله حفاری به بیرون کشیده شده و سرمته با نمونه گیر عوض می شود.

• گمانه زنی پرکاشن

گمانه زنی پرکاشن روش دیگری برای حفاری گمانه ها به خصوص در لایه های سنگی و یا خاک سخت است. در این روش با بلند و رها کردن یک سرمته سنگین، ته گمانه خرد شده و محصولات حفاری با تزریق آب به سطح زمین آورده می شود. در این روش گاهی مواقع استفاده از غلاف لازم می شود.

]]> http://ccsofts.com/?feed=rss2&p=398 0