Centrum voor coaching en counseling

Durf te falen

2011-10-17T11:52:00.001+02:00

Ik faal. Als counselor, als vader, als partner, als mens. Regelmatig en telkens weer. En wanneer ik faal, geef ik dat liever niet toe. Ik creëer een beeld van succes, van kijk hoe goed ik ben, voor mezelf en voor anderen, om mezelf niet te hoeven veroordelen. En zo vervreemd ik van mijn falend zelf. Ook nu weer; kijk eens hoe ik deze analyse opschrijf, hoe ik mezelf in de gaten heb! Goed hè?

Ben ik de enige? Nee. We leven in een wereld waar succesvol zijn de norm is; goed is goed maar beter is beter. Velen lijden aan perfectionisme, te hoge latten en een hopeloos gevoel van niet te kunnen voldoen aan verwachtingen. We gebruiken allemaal Facebook, een medium waar alles wat goed is een duimpje verdient, en we twitteren ons van onze beste kant. Economische groei en persoonlijke ontwikkeling zijn drijfveren die ons steeds weer beter moeten maken. Nooit is het genoeg, laat staan dat het goed zou zijn als iets afneemt, kleiner wordt; minder verdienen, stoppen met groeien.

Ik ben niet de enige. Maar niettemin ben ìk degene die dit doet in mijn leven. Ik probeer me te ontdoen van eigenaarschap over mijn eigen falen, over wat mis gaat. Daarmee word ik minder eigenaar van wie ik ten diepste (ook) ben; een worstelend, falend, soms liefhebbend, soms kwaadaardig wezen dat gezien, erkend en geliefd wil worden.

In een wereld waar voorspellingen niet meer uitkomen, omdat de complexiteit van onze wereld leidt tot niet te voorspellen uitkomsten, is er nog maar een weg mogelijk; die van fouten maken en daarvan leren, zo betoogt Tim Harfod in zijn boek Adapt. We kunnen doen alsof we planmatig controle hebben over de toekomst, alsof we succes kunnen afdwingen en behouden. Maar op de keper beschouwd kunnen we slechts met vallen en opstaan leren van onze fouten.

Geldt dat ook niet voor al die technieken en methoden die zich de afgelopen decennia in therapeutenland hebben gevestigd? “Kom met je complexe leven, met je problemen bij ons, en wij hebben een – soms zelfs protocollair – plan waarmee je problemen zullen verdwijnen.” Ook de coach-branche zit er vol mee. “En lukt het met deze methode niet, dan was je daarvoor misschien niet geschikt, en hebben we nog wel een andere in onze achterzak waarmee het wel zal lukken.” Je mag immers niet falen, en de therapeut al helemaal niet.

Waar zijn wij mensen gebleven? De ontmoeting tussen mijn menselijkheid en die van jou? Is niet de hele hype van authentiek willen zijn (als individu, als leider, als merk) een verlangen om eenvoudigweg eigenaar te mogen zijn van dat deel in ons mensen dat vandaag taboe lijkt te zijn geworden? Er te mogen zijn met alles wat in je is, ook wat minder succesvol lijkt?

“Inderdaad, dat is het!” roepen we uit, en we gaan op weg om dat deel van onszelf terug te claimen. We zoeken via Google en Happinez naar voorbeelden van mensen die ons kunnen vertellen hoe we dat kunnen doen. En zo zijn we alweer bezig onszelf te verbeteren, want we willen niet falen in het terughalen van ons ware zelf, zodat we met een gerust hart kunnen zeggen dat we authentiek en dus helemaal goed zijn.

Ik zag een pleidooi voor een nieuwe hashtag op Twitter: #durftefalen [bron: EOS Blog, permalink]. Essentie: door te durven falen word je nóg beter! Maar waarom moet ik steeds maar beter worden? En als ik als counselor vind dat we niét beter hoeven te worden, waarom zou je dan nog bij me langskomen? Ben ik dan zelf geen falende counselor?

Jazeker wel! Wees welkom bij deze falende counselor. Ik beloof je dat je er geen beter mens van zult worden. Omdat ik - al mislukt dat regelmatig - wil geloven dat je al goed bent zoals je bent. En misschien, als je het aandurft, ga je dat na een aantal sessies hardnekkig vallen en opstaan, ook zelf geloven. Je zult er geen haar beter van worden.

Joris van Gerven is counselor in praktijk being.

een plan met passie

2009-08-10T14:27:00.008+02:00

Onlangs werd ik gevraagd mee te werken aan het opzetten van een festival. Een projectplan was er al. Ik las het eens rustig door. Alles stond er in. Doel en kernboodschap, verbeterpunten na eerdere ervaringen, begroting, planning, en natuurlijk het festivalprogramma.

Daar haperde ik. Drie soorten activiteiten, vier doelgroepen en zeven subthema's, zo las ik, moesten het festival vorm geven. Het plan liep over van de ideeën, maar de boodschap van het festival werd steeds onduidelijker. Een veelheid aan ideeën kun je niet helder communiceren.'Waar gaat dit festival nou eigenlijk over?' vroeg ik me vertwijfeld af.

In het projectteam bleek daar de schoen te wringen. Keuzes maken, jezelf inperken in wat je wilt, dwingt je om een richting te kiezen. Maar dan moet je ook ideeën van tafel durven schuiven. Dat was niet gebeurd. Er was nog onvoldoende idee van de richting die men werkelijk wilde opgaan met dit festival.

Er was al wel over van alles nagedacht. Welke activiteiten kunnen onze bezoekers aanspreken, hoe houden we onze achterban tevreden, wanneer maken we kans op subsidie? Het kwam allemaal al aan de orde. Maar dit bleken stuk voor stuk minder geschikte criteria voor het kiezen van een richting. Het zijn eerder vragen die je jezelf stelt nadat je een richting bent ingeslagen. Wat leek te ontbreken was de passie; het gevoel van "dáár gaan we voor!"

Veel cliënten die ik in mijn praktijk ontmoet vergaat het hetzelfde. We vinden het lastig kiezen in een veelheid van mogelijkheden. Ook zijn we geneigd eerst de buitenwereld tevreden te stellen, aan de verwachtingen van onze ouders of ons gezin te voldoen en ons inkomen veilig te stellen. Ondertussen verliezen we het zicht op onze eigen passie, en worstelen we (al dan niet bewust) met de vraag: hoe kies ik in mijn leven een richting die bij me past?

Ook in het leven is de oplossing: jezelf inperken in wat je (nu) wilt. Een stap tegelijk zetten, en dan voor die ene stap helemaal gaan, met heel je hart. Durven kiezen in je leven en aan je omgeving helder maken dat je daar voor staat. Dat klinkt eenvoudig, maar het is vaak hard werken. Het vraagt ook durf, want met elke keuze sluit je andere mogelijkheden uit.

Of je nu een festival organiseert, of je eigen leven; je hebt moed nodig om ergens voor te gaan, en andere dingen nu naast je neer te leggen. Die moed kun je vinden in de dingen waar je echt van houdt, die je echt belangrijk vindt. Als je de kracht van je passie op het spoor kunt komen, kan ook jouw leven een aantrekkelijk festival worden. dat je samen met anderen kunt vieren.

Joris van Gerven schreef het eBook "Zin in je leven!" dat gratis is te downloaden via zijn website www.praktijkbeing.nl.

Leren wantrouwen

2009-06-22T23:00:00.002+02:00

Het is vrijdagmiddag. In Bergen op Zoon stappen drie meisjes van een jaar of 14 in de 1e klas coupé op weg naar de zon en de zee in Vlissingen. Ze zijn onwennig, onzeker en giebelig en ze weten de WC niet te vinden. Ik wijs naar het woordje WC en de pijl boven het raam en ze schamen zich een beetje, vinden zichzelf dom, lachen om zichzelf. Ik zeg dat ze zeker niet vaak met de trein gaan en lach bemoedigend terug. De spanning op de gezichten daalt wat en ze kijken nu pas echt om zich heen. “Dit is toch geen eerste klas????”, schrikken ze. Ik wijs naar de 1 die achter haar op de wand staat. Opnieuw vinden ze zichzelf dom en giebelen ze de spanning weg. Ze besluiten een andere plek op te zoeken als hun vriendin terug is van de WC want ze hebben een tweedeklas kaartje.

Als de vriendin terug komt, komt de conducteur er via de 2e klasse achteraan. Ze veren op en willen hals over kop de 2e klasse in schieten. Ik adviseer ze even te wachten en uit te leggen dat ze er pas net achter komen dat ze verkeerd zitten. Als de conducteur komt, neemt ze uitgebreid de tijd om de kaartjes te controleren. “Kaartjes met korting. Wie heeft de kortingskaart”? Een van de meisjes toont de kortingskaart. “Oké, dat is één”. Ze gaat er eens stevig voor staan. “Nu twee. Jullie zitten eerste klas met een tweedeklas kaartje. Dus jullie zijn in overtreding”. Ik zeg dat de meisjes er pas net achter zijn gekomen dat ze verkeerd zaten. De conducteur trekt een arrogant en sussend gezicht in mijn richting. “We hebben allemaal leren lezen meneer”. Ze gaat verder tegen de meisjes: “Dat kost € 35 plus de extra kosten voor het kaartje. Dus ongeveer € 50 totaal per persoon, contant te betalen”. De meisjes raken in paniek. Hebben we wel genoeg cash, kunnen we ook met een pasje betalen. Maar eerst moeten ze hun legitimatiebewijs laten zien. Een van de drie heeft er geen, ze is pas dertien. De schrik steekt nog meer de kop op.
” Mevrouw”, zeg ik rustig, “ze zijn er echt net pas achter gekomen dat ze verkeerd zitten”. Met dezelfde arrogantie: “Meneer, ik handel dit liever alleen af”. Er volgt een verhaal over echt fout zijn en deze keer maar laten zitten, maar een volgende keer nou dan kunnen ze € 150 betalen en nou als de wiedweerga die andere coupé in. De meisjes worden boos weggestuurd en ze weten niet hoe snel ze de coupé moeten verlaten. De conducteur er achteraan.

Ik vraag me af wat deze meisjes nu geleerd hebben. Ik vermoed iets over wantrouwende volwassenen, over bang moeten zijn om fouten te maken en over dat het normaal is om daarvoor in het openbaar afgestraft te worden.

Leren, je doet het overal.

"Ik moet niks, papa!"

2009-05-04T14:40:00.002+02:00

Mijn zoon van vijf zou graag ontkomen aan de druk van zijn bemoeizuchtige ouders, die telkens van alles van hem vragen. Afleidingsmanoeuvres en vertragingstactieken horen inmiddels bij ons ochtendritueel. En wanneer ik dan zeg dat hij nu toch echt naar school toe moet, spreekt hij die woorden: “Ik moet niks!”

De feedback van onze kinderen is onontkoombaar. Wanneer ik dat “ik moet niks” tot me laat doordringen, besef ik dat hij gelijk heeft. Als ik zeg “je moet...” bedoel ik eigenlijk: “ik wil dat je...” Wanneer ik dat laatste zeg, dan aanvaardt mijn zoon trouwens veel gemakkelijker zijn lot, en begint zijn jas aan te trekken.

Waarom zeg ik dan toch: “je moet”? Hoe vaak zeggen we dat ook niet tegen onszelf? De dag begint vaak al met een lijstje van alles wat we vandaag nog moeten. En dan zijn er nog al die korte gesprekjes met de strekking: “Heb je zin om dit-of-dat?” “Nee, ik moet eerst zus-of-zo.”

Met al dat moeten zetten we onszelf vast. We worden onvrij, slaaf van wat-er-allemaal-nog-moet. Als gevolg gaan we de dingen op de automatische piloot doen, omdat het nu eenmaal moet. Of we reageren met stress, tegenzin of rebellie op de druk van wat – zogenaamd van anderen – moet.

Door onszelf te vertellen dat we dingen moeten, ontnemen we onszelf een belangrijke vrijheid. De vrijheid om te kiezen voor de consequenties van het niet-willen. Natuurlijk, er is nu eenmaal de druk van buitenaf, van bemoeizuchtige ouders, een bemoeizuchtige baas, een bemoeizuchtige maatschappij. Maar daarnaast staat ook de ontegenzeglijke kracht van het eigen (niet-)willen.

Onlangs deed ik in een groep een oefening. In tweetallen zegt de een tegen de ander “Je moet!”, waarop die reageert met “Ik wil niet!” Steeds maar weer herhaalt ieder zijn zin. De druk van buiten en de wilskracht van binnen worden dan allebei zichtbaar, voelbaar ook. Ze zijn beide aanwezig – altijd. En mensen lopen vast als ze een van de twee te weinig ruimte geven.

Victor Frankl, die de verschrikking van Auschwitz heeft meegemaakt, schreef dat je een mens alles kunt afnemen, “behalve een ding: de laatste der menselijke vrijheden – om je eigen houding te kiezen tegenover welke gegeven omstandigheden dan ook.” Voor veel mensen van vandaag, zeker in het alledaagse leven en werk, staat die vrijheid onder druk. We zetten ons vast in wat er moet, omdat het nu eenmaal moet. We ontnemen onszelf de keuze om de consequenties van het niet willen te dragen.

Daarmee ontnemen we onszelf ook de vraag wat we echt willen. Die vraag moet geen onrealistisch wensen worden; mensen zijn geen halfgoden die alles kunnen bereiken als ze het maar willen. Maar een mens is ook geen machine. We hebben een eigen wil, en kunnen die gebruiken. Door je af te vragen of je al dat moeten nu echt wilt, als je alle consequenties in ogenschouw neemt, kun je een hoop stress voorkomen. Dan kun je ervoor kiezen dat wat moet juist niet te doen. Of dan wordt wat moest weer leuk, omdat je beseft dat je het wilt.
“Ik moet niet naar school, papa,” sprak mijn zoon, “ik wil naar school!”

Kapelletjes en kathedralen

2009-04-05T21:28:00.001+02:00

In Brabant staan veel kapelletjes langs ‘s-herenwegen. Veelal opgedragen aan Maria, vaak voorzien van allerlei handgeschreven bedes. Kleine gebouwtjes, geïntegreerd in het landschap, met een duidelijke functie, gebouwd door lokale bewoners, verbonden aan een herkenbare gebeurtenis of zelfs aan een wonder.
Hoe anders is een kathedraal. Opgedragen aan de grootheid van een god. Een soort van geaccepteerde megalomane onderneming die eeuwen in beslag nam. Een complex van politiek, machtsdenken, architectuur, techniek, arbeid en organisatie. En ook de uitkomst van de hang naar schoonheid, houvast en zingeving.

Ik zie in gedachten de kapellenbouwers. Zij zijn vaardig en handig in het bedenken en vormgeven en realiseren van een kapel. Het zijn geïnspireerde en betrokken vaklui. Met geld worden ze naar de stad gelokt en ze verwachten een belangrijke bijdrage te leveren aan dat grote bouwwerk. Ze worden gevraagd om in de kathedraal aan de slag te gaan met het bouwen van talloze kapelletjes aan de zijkanten van het gebouw. In de loop der jaren komen er nieuwe kerkbestuurders, nieuwe bouwmeesters, nieuwe technieken en nieuwe inzichten. Het werk wordt anders verdeeld. De kapelletjes worden onder de hoede van één opzichter gebracht. Kapellenbouwers mogen op den duur niet meer zelfstandig bouwen maar ze krijgen aanwijzingen en instructies over hoe en wat ze moeten aanpakken.

In zo’n groot project gaan dingen mis. Er vallen mensen van vermoeidheid van de steigers, er worden fouten gemaakt in de uitvoering, stukken muur die met noeste arbeid werden opgebouwd, worden afgebroken omdat de bouwmeester van boven een nieuwe inzicht heeft gekregen. Op den duur worden van verre nieuwe vaklui binnengehaald. Zij zijn beter opgeleid en jonger, ze kennen de nieuwe technieken. De kapellenbouwers krijgen tot taak de problemen op te lossen en op den duur doen ze niet anders meer dan reparaties uitvoeren, stenen sjouwen, bouwafval opruimen.

Op zondag zitten ze samen met andere gelovigen in een afgebouwd en afgeschermd gedeelte van de kathedraal. Met passie verkondigt de bisschop dat de bijdragen van allen, bijdragen voor god zijn. Er wordt niet gesjouwd en geploeterd voor zichzelf, maar voor het realiseren van een kathedrale basiliek ter meerdere eer en glorie van god de almachtige. Of men dat toch vooral in gedachten wil houden.

De kapellenbouwers gaan dag in dag uit van hun slaapplaats naar de kathedraal. Ze doen wat hen is opgedragen. Ze leren af om te denken omdat denken hen pijnlijk herinnert aan de tijd dat zij zelf scheppend bezig konden zijn. Om hem heen zien ze andere mannen met dezelfde blik in de ogen, en ze zien opzichters die de wind er onder houden. Kapelletjes bouwen en invoegen in de omgeving is overzichtelijk en eenvoudig. Het resultaat staat betrekkelijk snel en afgebakend in de ruimte. Hoe anders is het bouwen van een kathedraal. Daar moet je afstand nemen van de werkvloer om te overzien hoe de grote lijnen lopen, hoe het al dan niet past bij wat er is, maar ook bij wat jij wilt of bij wat van boven gewild wordt. De bouwers hebben maar beperkt zicht op de effecten van hun werk. Zij zien steeds kleine stukjes van het gebouw. En van de buitenkant ziet het er ook steeds weer anders uit dan van de binnenkant. Bouwen aan een kathedraal vraagt een ander soort leiderschap. Gebaseerd op het vertrouwen dat iedereen vooruit wil en zich wil inzetten en het prachtig vindt om zinvol bij te dragen. En op het risico dat mensen hun eigen bijdragen niet meer herkennen en afhaken. Het vraagt om een nieuw verbond tussen gelovigen en ambtsdragers. Het vraagt om vooruit kijken en tegelijk permanent om je heen kijken. Het vraagt om horizontaal leiderschap, om het doorbreken van vanzelfsprekendheden. Om een stap naar binnen, het stof in, met de vraag: wat zijn we hier nu eigenlijk aan het doen? En hoe komen we weer samen verder? Het vraagt om zicht op complexiteit en een gerichte zoektocht naar een werkbare eenvoud.

Intuïtie

2009-01-06T23:16:00.002+01:00

Eind zeventiger jaren las ik het boek Dat doe je onbewust van de Amerikaanse psychologe Flora Davis. Davis liet aan de hand van voorbeelden zien hoe subtiel communicatie werkt en hoezeer en hoe verschillend mensen in hun concreet gedrag beïnvloed worden door de communicatie met anderen. De voorbeelden die Davis gebruikte, waren beschrijvingen van gefilmde therapeutische sessies. Voor mij verklaarde Davis in haar boek het verschijnsel intuïtie.

Door de films uiterst langzaam af te draaien had men haarscherp kunnen analyseren welke lichaamstaal werd gesproken en hoe die werd opgepikt. Het boek van Davis bevestigde de waarnemingen die ik gedaan had op het internaat voor dove kinderen waar ik in die tijd werkte. Sommige dove kinderen hadden een feilloze intuïtie voor de waarachtigheid van hun gesprekspartner. De digitale communicatie van de horende gesprekspartner (de ‘kale’ lip-gelezen woorden en zinnen dus, zonder waargenomen geluid, timbre en stembuigingen), kon de oprechtheid van de spreker niet verhullen. Leugenachtig of hypocriet gedrag werd door deze kinderen onmiddellijk herkend.

Het fenomeen intuïtie en het boek hebben me nooit meer losgelaten. Een eenduidige definitie en verklaring van intuïtie was lange tijd niet voorhanden. Aan de Interactie Academie in Antwerpen hanteerde men later het uitgangspunt intuïtie is geautomatiseerde kennis. Inmiddels zijn we weer jaren verder en kan met behulp van moderne technieken worden vastgesteld dat er in onze hersenen veel processen plaatsvinden die zich niet in het bewuste deel afspelen.

Sommigen onderzoekers stellen dat intuïtie juist in onze complexe samenleving van groot belang is omdat we complexe problemen niet of moeilijk met ons bewustzijn kunnen oplossen. Ze adviseren om het bewuste denken vooral te gebruiken om eenvoudige overzienbare problemen te tackelen.

Als coach wil ik ook het onbewuste proces op gang brengen dat de betere vragen en antwoorden weet te generen. Woorden, zinnen, verhalen, beelden, geluiden, geuren, muziek en bewegingen kunnen een impuls zijn voor de start van het onbewuste proces. Op zoek gaan naar die impulsen, dat is voor mij werken met intuïtie, werken met een menselijk complex van eenvoud.

Bronnen van kennis

2008-11-30T18:00:00.002+01:00

Bronnen van kennis

Ik ben een fractal, deel én geheel van het wezen van het mysterie. Bron van niet-zegbare kennis waar dood en leven samen zijn verenigd.
Ik tracht betekenis te geven aan het mysterie en zoek de vormen. De vormen zijn poëzie, dans en rituelen. Als ik dat doe ben ik mysticus.
Al handelend vanuit mijn bron, word ik magiër: ik vertel verhalen, creëer illusies van werkelijkheden. Ik neem de verhalen en illusies van anderen tot mij. Ik verbind ze met de mijne. Ik stel me open tot in de bron, toets de verhalen en de illusies. De bron is het antwoord. Afhankelijk van het antwoord kan ik kennis toevoegen. Kennis die authentiek is en mij als magiër tot anders-handelen aanzet. Waarmee ik kennis zichtbaar maak en deel.
Mijn magie zit vol liefde, passie en gedrevenheid. Waar komt dat vandaan?
Het besef is: liefdevolle niet oordelende aandacht voor het goede en kwade in mij. Doordesemd met de dood van dierbaren.
Het besef is: respect voor het leven, er uit halen wat er in zit, waar je ook bent, wat je ook doet. Plezier hebben in de bijdrage die je kunt leveren aan de groei van je zelf, de ander, de organisatie, de samenleving.
Het besef is: ‘de dood in de pot’ maakt neerslachtig, ga altijd op zoek naar nieuw leven. De dood in de pot is: de herhaling, de stilstand, de mechanische kijk, de instrumentele aanpak, de naar binnen gekeerde blik, de loze woorden.
Een bron van kennis ben ik. En jij.

Een meesterlijk begin

2008-11-16T17:00:00.002+01:00

Een aantal jaren geleden luisterde ik in de auto onderweg meestal naar radio 2. Op die zender konden luisteraars tijdens een spelletje aan de hand van nieuwsfragmenten raden naar het tijdstip waarop een gebeurtenis had plaatsvonden. Het is opvallend hoe vaak mensen er naast zaten. De kloktijd, de kalendertijd is een heel ander soort tijd dan de tijd die we ervaren. Time is made of memories zingt Nelly Furtado. Soms vertraagt zo'n herinnering de tijd, dan weer brengt een gebeurtenis de tijd in een stroomversnelling.

De tijd lijkt het meest stil te staan als oevers met vanzelfsprekendheden worden gepasseerd. Ze zijn handig zulke oevers. Ze bieden houvast en je hoeft even niet echt op te letten. Maar ze kunnen tegelijkertijd verraderlijk zijn. De neiging om oppervlakkiger te kijken bergt het gevaar in zich dat de omgeving niet meer echt gezien wordt. Veel van de dagelijkse fouten die gemaakt worden zijn daar een gevolg van.

Op de oever van dienstverleners staan klanten met hun vanzelfsprekendheden te wachten om de boot in te kunnen stappen zodat ze hun eigen weg kunnen gaan. Zij zien alleen het dek van de dagelijks passerende boten. Ze hebben niet in de gaten hoe er in het vooronder geploeterd en gezweet wordt. Hoe hard gewerkt wordt om de stroomsnelheid van het water, de waterstand, de toestand van de bruggen en sluizen te monitoren zodat de boot steeds op het juiste tijdstip kan passeren. Ze weten niet hoe monteurs aan het sleutelen zijn om storingen op te lossen. Ze horen niet hoe er met de mobilofoon voortdurend contact gezocht wordt met technische specialisten, havenmeesters, logistiek coördinatoren, en reisleiders. Ze zien de boot, ze stappen in, ze varen mee, ze stappen uit, ze doen hun eigen dingen en keren weer terug. Boten op een rivier zijn voor hén de vanzelfsprekendheden. Klanten tonen geen dankbaarheid voor het stromende water, ze roepen geen halleluja bij elke aanmerende boot, ze zijn niet zo geïnteresseerd in wat dienstverleners allemaal doen om te zorgen dat zij de boot kunnen gebruiken.

Klanten van dienstverleners komen gewoon binnen om geholpen te worden. En gelijk hebben ze. Dienstverleners behoren het voor de klant binnen afgesproken kaders zo gemakkelijk mogelijk te maken. En ze zijn niet zichtbaar als het niet nodig is. Ze onderkennen de vanzelfsprekende verwachtingen van de klant, en ze managen die. Ze zijn bedacht op de valkuilen van hun eigen vanzelfsprekendheden en die van collega's en ze spreken elkaar daar op aan.

Geen aangenamer eind van de dag dan de dag die je bewust start als beginneling. Daar meester in willen worden, dat tekent de echte gezel.

America's next topmodel

2008-11-05T13:44:00.004+01:00

Soms staat de tv op een programma dat ik zelf nooit zou kiezen, maar waar ik dan bij blijf hangen omdat hetgeen te zien is zo fascineert. America’s next topmodel is er zo een. Laatst een aflevering bekeken met een mengeling van bewondering en irritatie. En tegelijkertijd de enorme aantrekkingskracht ervan gevoeld: je zult maar winnen en voor een tijd door iedereen bekeken worden! Eindelijk besta je in je volle omvang en glorie, je bent het meest perfecte model in Amerika, je bent uitverkoren! De kater komt later: over een jaar wordt een nieuw topmodel gekozen, over drie jaar kent niemand je meer, over vijf jaar komt de sleet erin, over tien jaar moeten rimpels worden weggewerkt. Maar enfin, je bent toch iemand…

Wat me het meest irriteerde is de schijn van perfectie die volop werd geprojecteerd op alles en iedereen. Op de kandidaten, op de jury-leden, op de programmamakers en op mij, de kijker. Ik kwam er opnieuw achter dat een wereld met louter perfectie, voor mij absoluut onvolkomen is. Ik kan genieten van een prachtig ontworpen stoel in een eenvoudige omgeving, maar ik word bijna misselijk in een winkel vol design. Ik mis de dissonanten, de toevallige ongerijmdheden, de details die afwijken en de prettige spanning die dat met zich mee brengt. Zo hebben loensende ogen, een scheve tand in een goed onderhouden gebit, en een licht spraakgebrek bij een prachtige stem, een enorme aantrekkingskracht op mij. Ik kan daar van genieten.

Het lijkt wel of juist afwijkingen mij in mijn bestaan bevestigen. Wat af is, perfect is, volledig voorzien is van afgebakende betekenissen, is een gesloten vat met mogelijkheden. Hoogst irritant. Teveel van die vaten doen me denken aan dood. En ook aan de onmogelijke opdracht om altijd en overal voor iedereen perfect te kunnen zijn. Wat een opluchting was het (en wat een teleurstelling) om onder ogen te zien dat ouders fouten maken. En wat een ontdekking dat het aan de liefde voor hen niets af hoeft te doen.

Barack Obama is het nieuwste America’s next topmodel. Stem, woordkeus, boodschap, beweging, het is allemaal van een natuurlijke schoonheid. Bijna te perfect om waar te zijn, en bijna om akelig van te worden. Maar Obama voegt iets opluchtends toe aan zijn verschijning. Zo laat hij horen dat hij al enig idee heeft over wat hem te wachten staat. Hij ziet volgens mij de kiezels en de keien waar hij over kan struikelen. Hij lijkt te beseffen dat er verleidingen op de loer kunnen liggen. Hij roept iedereen op zich in te zetten, want alleen dan kan er een verandering tot stand komen. Hij durft te zeggen dat hij fouten zal maken.

Als nieuw topmodel wordt Obama door velen in de wereld bekeken. Angst en hoop zullen op hem geprojecteerd worden. Zijn houding en gedrag zullen door anderen worden overgenomen. En dat topmodel durft dus te zeggen dat hij fouten zal maken. Wat een opluchting moet het voor veel Amerikanen zijn om die nieuwe boodschap te kunnen horen: ‘yes we can make a mistake; it’s time for a change!’

Crisis en stille waarden

2008-10-26T22:38:00.004+01:00

Wereldwijd waart de financiële crisis rond. Niemand weet exact waar de pijn zit en hoe groot hij is. Er staan leiders op die zo op het oog voortvarend crisismanagement bedrijven. De vraag naar de schuldigen wordt gesteld. Wie heeft het zover laten komen?

Deze globale crisis is in zijn effect onvoorstelbaar groot. We weten niet waar het in de wereld toe gaat leiden. We hebben als individu slechts een beperkte invloed om het tij te keren. Het lijkt het beste om niet in paniek raken en het gezonde verstand te blijven gebruiken.

In wezen is deze crisis niet veel anders dan vele kleine en grotere crisissen die de meesten van ons wel eens meegemaakt hebben in hun leven. De zoektocht naar de schuldigen is standaard een fenomeen dat opduikt. In het slechtste geval levert dat alleen persoonlijke tragedies op. In het beste geval ontstaat er brede bewustwording: er waren leiders die fouten maakten, controleurs die niet controleerden en velen die overal achteraan liepen.

In mijn analyse zijn er drie hoofdrolspelers in het zulke crises: ze heten Hoogmoed, Zelfoverschatting en Ongepast Vertrouwen.
Hoogmoed loopt op het toneel rond met een aureool van de verlosser. Zelfoverschatting is vaardig in het negeren van de eigen tekortkomingen en voelt zich onaantastbaar. Ongepast Vertrouwen levert zich, uit gemakzucht of onvermogen, over aan wat Hoogmoed en Zelfoverschatting er allemaal van vinden.

Hoogmoed, Zelfoverschatting en Ongepast Vertrouwen, wie kent ze niet van dichtbij. Ze zitten natuurlijk in ieders innerlijke theater. Ik ontwaar ze soms in mijn eigen woorden maar ook in die van medeburgers: ik had het zover nooit laten komen.

Als de huidige crisis beperkt blijft tot een financiële, is het leed uiteindelijk te overzien en te accepteren. Tenslotte hebben we met velen op te grote voet geleefd de afgelopen jaren. Maar hoe het ook verder gaat, het gaat natuurlijk over veel meer dan over geldelijke waarden. Het gaat vooral over wat Harrie Aardema in zijn gelijknamige boek stille waarden noemt. Volgens Aardema (bijzonder hoogleraar aan de Open Universiteit) zijn dat waarden die aan de ‘binnenkant’ van mensen zitten, het gaat over wat er toe doet: gevoelens, belangen, voorkeuren, smaken en theorieën.

Stille waarden worden in tijden van crisis (soms letterlijk) schreeuwend duidelijk. Ieder zit op het puntje van de stoel, het gaat weer echt ergens over. Als we zo’n moment aangrijpen om een dialoog te voeren over die verschillende waarden en de betekenis ervan in relatie tot elkaar, kunnen we betere keuzes maken en worden we er fundamenteel beter van. Als we vervallen tot eendimensionaal normstellend gedrag gaan we afwijkend gedrag onderdrukken en verwordt de crisis tot een grensoorlog.

En wie heeft er nu de behoefte om het zover te laten komen?

Zoete eindeloosheid

2008-10-09T23:48:00.005+02:00

Het is maandag, mooi weer in oktober, en mijn zoon heeft vrij van school. Zijn moeder en hij gaan een dagje fietsen aan de overkant, in Zeeuws Vlaanderen. Tijdens het avondeten hoor ik het verhaal. Over de afstand en de route, over de stilte en de rust en de wind door de haren. Over de eindeloosheid van de zee die het strand oprolt. Ik hoor hoe mijn zoon genoten heeft van het suizen over de duinen. Hoe hij hard fietsend tussen een groepje mensen door is geflitst. ‘Hij zag de mensen niet’, zegt zijn moeder, ‘hij zag alleen de ruimte waar hij doorheen wilde’. In opperste concentratie was hij dus, rechtaf op zijn doel ging hij, de fiets volledig onder controle in het vertrouwen dat hij onbeschadigd zou aankomen. Het leven giert door zijn keel.

Later op de avond zit ik met mijn vrouw in de Concertzaal in Middelburg bij een optreden van de flamencogroep Luna en Alta Mar (de Maan op Volle Zee). Ze spelen hun programma Paisajes (Landschappen). Durante anos (Jarenlang) heet het openingsnummer van het programma. De tekst is van Victor Rosinha en staat (vertaald) afgedrukt op een flyer. De eerste zinnen gaan als volgt: jarenlang zocht ik je / de concrete waarheid / mijn concrete waarheid / wat vond ik? / tegenstellingen / het leven vol tegenstellingen.

Ik zit vooraan en geniet van de opzwepende muziek, de meeslepende zangstem en de prachtige danseres. Ik zie de beheersing van het lichaam en het schijnbaar gemak waarmee de schoenen over de houten vloer roffelen. Wat het meeste indruk maakt, is de passie die onder al deze perfectie voelbaar is in de kleine gebaren, de steelse blikken en de sensuele bewegingen: jarenlang zocht ik je / oh! zoete waarheid! / oh! zoete eindeloosheid! / oh! zoete passie! / we zijn gemaakt om samen te zijn / verbonden, verstrengeld / door een Bacchaal aureool / oh! zoete waarheid! / oh! zoete eindeloosheid!

Het leven dendert door de zaal: het is geen maandag, het is een dag om niet te vergeten, een dag die jarenlang duurt.

Vrije ruimte

2008-09-26T13:13:00.002+02:00

Ik kijk naar de jarige. Ze wordt vandaag vijf jaar. Zo te zien is dat ook het enige dat ze zich helemaal bewust is: ik ben een vijfjarige in een wereld met andere vijfjarigen, met minder-jarigen en met meer-jarigen. Voor de rest ziet het er allemaal heel vanzelfsprekend uit. Stoelen zijn om op te zitten, maar ook om op te springen, jezelf onder te verstoppen, en te gebuiken als woonhuis, slaapkamer of gevangenis. En datzelfde gaat op voor alle andere attributen in de omgeving. De wereld dat ben ik, ik ben de wereld. Er lijkt een begin van bewustzijn van regels, beloning en straf aanwezig. Maar de regels worden zo te zien vooral nog ervaren als spelregels en nog niet als knellende normen.
Het meisje gaat op in haar spel. Ze speelt alle rollen met volle overtuiging en ze wisselt ze met groot gemak af. Gelukkig voor haar: geen enkele volwassene grijpt in op het spel. Er wordt geen commentaar gegeven, niet geroepen dat wat gespeeld wordt in het echt niet kan, er worden geen ideaalbeelden geprojecteerd en de donkere kant en de lichte kant van dit voluit spelende kind worden gelaten. Het kind voelt de vrije ruimte: ik ben alles.

Ik lees in het prachtige boek Nergensman, autobiografieën van P.F. Thomése. Met zijn taal neemt hij je mee op reis naar diepere lagen van zijn dagelijkse werkelijkheid. Hij schrijft op authentieke wijze over zijn persoonlijke geschiedenissen, en zo schrijvend tilt hij je als lezer op en ontwaar je een glimp van je eigen vergezichten. Vergezichten op het toen en daar, vergezichten op wat verloren lijkt zijn en op dat wat overwonnen en verworven is. Al lezend maken een stil verlangen en een prettig knabbelende weemoed zich van je meester.
Op pagina zevenenzestig schrijft Thomése: ‘Overlezen deed hij het niet, als de nachtblauwe inkt was opgedroogd, en ook liet hij het aan niemand anders zien. Omdat hij bang was dat het dan iets anders werd, iets wat niets met hem te maken had. (…) Pas toen het er niet meer toe deed wie hij was, kon zijn werk in druk gaan verschijnen’. Hier blikt Thomése terug op het beginnend schrijverschap van de jongen die hij was. Een jongen die zijn werk pas durfde te laten zien toen hij zijn vrije ruimte ontdekte: ik moet niet één iemand zijn.

Onze vrije ruimte wordt gevuld met verhalen, verwachtingen en beelden van anderen en die van onszelf. Ze geven richting, betekenis en zekerheid, maar ze zetten ons ook vast. Er los van komen vraagt aandacht en energie. En het begint met het besef: ik was er toen ik niet wist wie ik was, en ik ben er als ik ophoud één iemand te moeten zijn.

Onderweg of de weg kwijt?

2008-09-12T11:15:00.006+02:00

"Meneer, kunt u me helpen? Ik moet met bus 22 naar Diemen, naar het kantoor van Shell." De man in maatpak stelt de vraag in gebroken Engels, en ik heb moeite om hem te verstaan. Daar komt nog bij dat bus 22 niet naar Diemen rijdt, maar naar Amsterdam-Oost of Amsterdam-West. En dat Shell bereikbaar is met de pont, niet met de bus.

Ik leg hem uit dat dit niet klopt. Hij moet niet met bus 22. "Maar mijn vriend zei dat ik met bus 22 naar Diemen moet gaan," houdt de man vol. De bus waarop ik zelf stond te wachten is inmiddels vertrokken. Even later krijg ik de vriend aan de telefoon. Hij is al bij Shell. Wederom een Afrikaans-Engelse stem, en weer valt het niet mee om hem te verstaan. De vriend vertelt me dat hij echt bus 22 moet hebben. Op mijn vraag waar hij er dan uit moet, volgt wederom: Diemen. Ik zeg dat dat niet kan; moet hij naar Oost? Ik voel hoe dit telefoongesprek mislukt, omdat we elkaar niet kunnen begrijpen. De vriend zegt: ik laat iemand anders wel terugbellen.

Enkele minuten later gaat de telefoon. Een Nederlandssprekende man. "Vanaf het station moet hij lijn 9 hebben," zegt deze man. He he, zie je wel. Tram 9 gaat naar Diemen. "En dan uitstappen bij halte Karel van Diemen, dat is de vierde halte." Ik val van mijn stoel. Diemen is zeker niet de vierde halte vanaf het station! "Ik sta op Centraal," zeg ik, "de vierde halte is Rembrandtplein of zo, maar zeker niet Diemen."

Even is het stil, en dan dringt het tot ons allebei door. "Ik sta op Amsterdam-Centraal," zeg ik op het zelfde moment dat aan de andere kant wordt gezegd: "Hij moet naar Den Haag Centraal." Met een glimlach vertel ik de Afrikaanse man naast me, dat hij naar een andere stad moet. Ik ben blij dat ik hem niet op de pont naar het Shell-terrein heb gewezen. De man neemt het nieuws verwonderd op. Bedankt me, wenst me Gods zegen, en loopt naar de trein. Op weg naar de volgende bestemming.

Het was een ontmoeting van nog geen 10 minuten, maar hij blijft me nog de hele dag bij. Hoe kunnen we elkaar verstaan? Hebben we het wel over het zelfde? Dat zijn vragen die we ons in elke ontmoeting kunnen stellen. De woorden die jij gebruikt, wat betekenen die voor jou? Weet ik dat, of denk ik het te weten? Plak ik mijn vanzelfsprekende betekenissen op jouw woorden?Om echt met elkaar in contact te komen, moeten we daar gevoelig voor worden. Onze vanzelfsprekende betekenissen opschorten, om achter de betekeniswereld van de ander te kunnen komen.

Er zit nog een laag in de ontmoeting, die me bijblijft. Weet ík eigenlijk wel waar ik ben in mijn leven? Waar ben ik naar onderweg? Ben ik op de goede weg, of zit ik in een andere stad? Ben ik zonder het te beseffen, zelf niet van mijn richting afgedwaald?

Dat zijn ook vragen die ik in mijn praktijk tegenkom. Cliënten hebben het zicht verloren op de plaats waar ze zijn of op de richting die ze in willen slaan. Dan kan het heel verhelderend zijn aan een ander te vragen, om samen eens goed om je heen te kijken. Om samen te reflecteren op je reisbestemming en op waar je nu bent in je leven.

De houding van deze man is daarbij voor mij een voorbeeld. Hij vraagt een ander met hem mee te kijken, hoe hij op zijn bestemming kan komen. Dan ontdekt hij dat hij niet is gekomen waar hij had willen zijn. Maar hij gaat niet bij de pakken neerzitten en wordt ook niet boos of ge-ergerd. Hij is verwonderd dat het leven hem hier gebracht heeft. Hij is dankbaar dat hij heeft ontdekt welke richting hij moet kiezen. En hij zet zich op weg, zijn bestemming achterna.

Kiezen en delen

2008-09-01T23:06:00.003+02:00

Laatst zat ik in de trein tegenover een mevrouw die vriendelijk een praatje met me aanknoopte. Na een paar minuten begon ze vragen te stellen over mijn godsbesef. Uit het vervolg kreeg ik het gevoel dat ze geen dialoog met me aan wilde gaan, maar dat ze me haar onomstotelijke waarheid door de strot wilde duwen: haar godsbesef was het enige ware godsbesef.
Mijn antwoorden werden steeds korter en uiteindelijk beëindigde ik het gesprek vanwege het aanhoudende gedram met de mededeling dat ik er geen zin meer in had.
Het gesprek had me geïrriteerd en herinnerde me aan een eerdere situatie waarin een groep mensen vanuit een naar binnen gekeerde houding met hun overtuiging omgingen. Dat zette me toen aan tot de volgende vragen over het omgaan met overtuigingen:

- Preken voor eigen parochie of het gedachtegoed de wereld in dragen?
- Overtuiging uitleven in voorschriften of in een levende geest?
- Wat van buiten komt afwijzen of omarmen?
- Het waardestelsel verabsoluteren of plaatsen in een nieuwe context?
- Belemmerende gedragspatronen verhullen of ze blootleggen en transformeren?
- Verschillen verdonkermanen of ze onderzoeken en productief maken?
- Resultaten verzwijgen of ze durven benoemen?
- Dilemma's negeren of ze in de ogen kijken ?
- Het persoonlijk leiderschap verheerlijken of het gezamenlijk leiderschap dragen?
- Willen leven in een droom of een droom leven?

Overtuiging, dogmatisme, fundamentalisme, waar houdt het een op en waar begint het ander? En hoezeer belemmeren ze de ontwikkelingen van een mens en de groepen waarbinnen hij leeft? En hoezeer bepalen ze de mogelijkheid voor een dialoog? En hoezeer nodigen ze door hun houding een ander uit, of sluiten ze een ander juist buiten? Vragen die voor eenieder van persoonlijk belang kunnen zijn.

En god mag het weten. Of ook niet.

Hoeveel mens kan een 'ik' verdragen?

2008-08-19T22:24:00.007+02:00

Enkele weken geleden werd ik in de trein onderweg naar een camping in Drenthe aangesproken door een man van begin 20. Hij had net als ik een grote rugzak om en we stonden samen bij de deur te wachten om uit te stappen. Verwachtingsvol vroeg hij me of ik ook onderweg was naar de Harskamp. Ik zei dat ik onderweg was naar Drenthe en vroeg wat hij in de Harskamp ging doen. Hij zei dat hij samen met vele anderen de landing van parachutisten uit 1944 ging naspelen en voegde er trots aan toe dat hij een van de parachutisten mocht zijn. Of hij in real-life ook soldaat was vroeg ik hem. Bijna verontwaardigd schudde hij het hoofd. Nee, dat naspelen was genoeg, verder hoefde het voor hem niet te gaan. Maar ze speelden regelmatig en door het hele land.

Een aantal landgenoten reist dus het hele jaar het land door om oorlogstaferelen na te spelen ter gelegenheid van een herdenking. Ze spelen geschiedenis, ze zijn zichzelf niet. Maar ze zijn zichtbaar. Ze ruiken naar gras en grond en zweet. Ze bewegen zich in de ruimte, raken elkaars persoonlijke territorium en leven zich in in de rol van een vroegere ander. Ze verlenen een onbekende ander een tijdelijke identiteit, ze zijn tijdelijk een andere ik.

We bewegen ons voortdurend binnen verschillende systemen, groepen, fasen en omstandigheden. Tegenwoordig bewegen steeds meer mensen zich ook binnen cyberspace, de virtuele ruimte en tijd waarin ze anderen kunnen ontmoeten. Ze kunnen zich daar manifesteren als iemand anders, als iemand met een andere identiteit. Auteur Daniël Downes stelt in zijn boek Interactive Realism: The Poetics of Cyberspace (ISBN 0773529209) daarover het volgende:
Cyberspace geeft de deelnemers een zeldzame vorm van vrijheid waarbinnen leden van de virtuele gemeenschap kunnen experimenteren met identiteit omdat er een zekere mate van anonimiteit gewaarborgd is. Maar (en daar is Downes heel resoluut in) alle theoriën die de rol van het lichaam bij het genereren van ervaring ontkennen, zijn onbevredigend.
In de visie van Downes is het lichaam de basis van onze kennis en ons taalvermogen die op veel manieren worden uitgedaagd door het gebruik van de technologische verlengstukken die we zelf vervaardigen.

Onlangs las ik een column over een podiumoptreden van een dichteres die eindigde met de vraag: hoeveel ikken kan een mens verdragen? Ik moest denken aan een artikel dat ik las in het jaar 2000 waarin Milan Kundera werd geciteerd. Hij besprak in dat stukje de portretten die de schilder Bacon maakte:
“Ik kijk naar Bacons portretten en verbaas me erover dat ze ondanks de ‘vervorming’ allemaal op het model lijken. Maar hoe kan een afbeelding op een model lijken waarvan het een programmatische bewuste vervorming is? (…) Ik kan het ook anders zeggen: de portretten van Bacon zijn een onderzoek naar de grenzen van het ik. Hoe ver kan een vervorming gaan voordat een individu zichzelf niet meer is?”

Een mens torst zijn geschiedenis met zich mee. Hij is onderweg en bouwt aan zijn ik. En hij speelt een stukje verder tijdelijk weer andere ikken. Hij gebruikt gereedschap om zijn ik uit te breiden of juist te verhullen of af te stoten. Hij zoekt naar de grenzen van zijn mogelijkheden. Soms verwijdert een ik zich ver van zijn menselijke waarden. Dan weer sluit hij zich erin op.

Hoeveel mens kan een ik eigenlijk verdragen?

afscheid nemen, een betekenisvol thema in ons leven

2008-07-09T18:38:00.003+02:00

Afscheid nemen is een thema dat je op meerdere manieren kunt uitdiepen.
Vorige maand woonde ik twee maal een afscheidsdienst bij. Het bijwonen hiervan, het delen in het verdriet om het verlies van een dierbaar familielid, vriend, vriendin, collega, bracht me bij de vele facetten van afscheid nemen en het belang om erbij stil te staan. Zowel in het verlies van iemand die is gestorven, als gedurende ons leven wanneer we gedwongen of uit vrije keuze afscheid van iemand of iets nemen.
Bewust stilstaan om afscheid te nemen en weer verder te gaan, of meer nog: óm weer verder te kunnen gaan, keert als thematiek in heel veel hoedanigheden terug in ons alledaagse bestaan. Je kunt afscheid nemen van een fase in je leven, of van een relatie die onherstelbaar uit balans is geraakt.
Afscheid nemen van een oud en lastig patroon is een veelvuldig terugkerend thema in coaching- en counselingsgesprekken. Vaak heeft vasthouden aan dit patroon zin en nut gehad. Maar eveneens blijkt dat loslaten ervan en verzoening met wat is geweest, bevrijdend zijn en ruimte geven om een ontwikkeling in gang te zetten.

De verstilling en de pijn voortkomend uit het loslaten van wat niet meer past én de vreugde die ontstaat omdat het leven weer gaat stromen, verwoordt dichter Trijnnet Oomkens heel mooi in het volgende gedicht.

Caesuur

Eindelijk komend aan de rivier…

Achter mij gelaten
het landschap van mijn jeugd.
De stille, stijve jaren,
de dorheid en de deugd

Niemand zal mij nog bezitten
nooit zal ik meer bezeten zijn,
rustig en fier, op meeuwenvleugels
volgt mijn ziel de waterlijn.

Taxeert en neemt in ogenschouw
twee oevers zo verscheiden.
Met de moed van oud verlangen
laat ik mij te water glijden.

Overzwemmend het wilde water:
ginder wacht het eikenwoud.
In zichzelf gekeerd, diep wortelend,
maar strálend, met een kroon van goud.

Trijnnet Oomkens, 2006

De politicoloog, de coach en het wezen van de mens

2008-07-06T23:26:00.007+02:00

In NRC van 28 juni jl. stond een artikel van Jos de Beus (hoogleraar politieke theorie aan de Universiteit van Amsterdam). Het was een verkorte weergave van een lezing in Het Publieke Sectordebat. Het artikel ging over de ontsporing van de publieke sector door wat de Beus noemt “het ADHD-bestuur met zijn voortdurende vernieuwing”. De Beus pleit voor een volgens hem verlaten publieksfilosofie van modernisering die er onder andere van uit gaat dat innovatie institutioneel en cultureel moet worden ingebed om haalbaar te zijn. Tegelijkertijd is hij sceptisch over de terugkeer naar die filosofie. Hij noemt daarbij de dominantie van aanhangers van de wijsheid dat globalisering en dynamisering vragen om een nieuwe politiek en een nieuw beheer. De daarmee samenhangende technostructuur van politici, hoge ambtenaren, denktanks en belangengroepen is volgens de Beus moeilijk te doorbreken. Verder ziet hij, net als de Amerikaanse historicus James Kennedy, onwil bij Nederlandse leiders om historisch te redeneren. En tot slot citeert hij de antropoloog Enklaar die stelt dat vernieuwing soms voorkomt uit een geseculariseerde heilsverwachting. De Beus concludeert dat bij sommige ADHD-bestuurders de wereld begint met hun eigen geboorte en de organisatie met hun eigen benoeming en dat deze aandoening vraagt om erkenning en analyse, zodat een manier van onthaasting wordt gevonden die uitzicht biedt op genezing.
Wat heeft dit artikel van de Beus voor mij te maken met coaching? De Beus duidt als wetenschapper in zijn artikel wat een toenemend aantal mensen in organisaties al langer ervaart: een steeds dieper wortelend ongenoegen over hun situatie. Een situatie die gekenmerkt wordt door snel opeenvolgende veranderingen die communicatief niet ingebed zijn in de context en de historie van de organisatie. Op bewust en/of onbewust niveau heeft dit een soms ziekmakende invloed op het wezen van mensen.
Wat de Beus als wetenschapper voor de samenleving doet, doet een coach voor het individu: duiden wat ervaren en gevoeld wordt, en op zoek gaan naar een ander perspectief. Een perspectief dat zicht biedt op samenhang, en mogelijkheden tot verbetering bloot legt. Kortom: een verlichtend perspectief.

Onderweg naar morgen

2008-06-30T23:42:00.002+02:00

Toevalligerwijs reist ze vanaf Goes met me mee. Ook na de overstap in Rotterdam komen we in dezelfde coupé terecht. Ik zit in beide treinen op gepaste afstand: ik kan alles horen en haar goed observeren zonder dat ik direct bij een gesprek wordt betrokken. Ze is 69, vertelt ze in beide treinen tegen haar toevallige buurman of buurvrouw. Nee je zou het niet zeggen hè. Ze krijgt vaker complimenten uit haar omgeving. Maar toch is ze wel ouder aan het worden. En je moet goed voor jezelf zorgen en ze is alleen dus het werd tijd om een aanleuning te zoeken. Ze heeft er nu een gekregen en gaat hem volgende week bewonen.
Over elk station waar we langs komen, heeft ze wel iets te melden. Hoe vaak ze er geweest is, en dat ze jaren geleden al veel reisde. En dat ze de bloemetjes graag buiten zette. Ze schakelt voortdurend van het heden naar het verleden en weer terug. In beide treinen maakt ze haar toehoorder duidelijk dat ze nog lang niet oud is. En dat ze toch wel oud is. En maar beter in die aanleunwoning kan gaan wonen. Terwijl ze toch eigenlijk nog hartstikke veel kan en het niet écht nodig is. Vandaag verhaalt ze over gisteren toen ze nog jong en reislustig en ondernemend was. Vandaag spreekt ze hardop uit dat ze morgen oud is.
Plots zie ik hoe ze haar verhaal ook gebruikt om in contact te zijn met een medereiziger aan wie ze met de regelmaat van de klok kan vragen of ze er nog niet uit moet om over te stappen
Deze vrouw van 69 jaar, tussen servet en tafellaken, je ziet ze van alles doen, gisteren en morgen. En vandaag, in de trein onderweg naar Amersfoort, wordt voor de goede luisteraar ook duidelijk wat het met haar doet: ze voelt zich onzeker over wie ze vandaag nog is en morgen zal zijn. En hoe ze daar terecht moet komen. Tegelijkertijd zet ze haar trouw luisterende medereizigers in als coaches, zonder dat ze het in de gaten hebben. Deze vrouw, onderweg naar morgen, ze komt er wel.

Een deal met Jan

2008-06-21T23:55:00.004+02:00

Jan zit tegenover mij. Hij praat op gejaagde toon en hij ondersteunt zijn verhaal met drukke gebaren, razende zinnen en heen en weer vliegende ogen. Hij heeft het opgegeven, zegt hij. Hij ziet het niet meer zitten. Hij wordt niet begrepen door de leiding. Ze duwen allerlei tegenstrijdige opdrachten door de strot, begrijpen niet waar hij mee bezig is. Zien ook niet hoe hij onder druk staat, en hoeveel tijd en moeite hij neemt om de kwaliteit van het werk op orde te houden. En de mentaliteit van jonge collega’s snapt hij ook niet. Hij werkt al jaren extra uren voor de zaak, ook thuis en zelfs in het weekend, maar jonge collega-managers haken af. Ze hebben een papa- of mamadag, of een cursus, of een opleiding of een dringende privé-afspraak, maar ze zijn er te weinig. Ze timmeren voortdurend aan de weg als ze er wel zijn, hoppen van het ene idee naar het andere, maar laten het hun medewerkers uitzoeken. En als ze eenmaal hun opleiding achter de rug hebben verdwijnen ze naar een andere afdeling of werkgever. En voor managers zoals hij is er geen plaats meer, zeggen ze. Hij werkt te veel beheersmatig en te weinig vanuit visie. Het woordje visie komt zijn strot uit. Niks visie voor hem. Gewoon weten wat je wilt en aan de slag, daar zitten de medewerkers ook op te wachten. Ja, hij heeft er echt genoeg van. Voor hem hoeft het allemaal niet meer.
Hij hoeft ook even niet meer te praten, zo lijkt het, want hij valt stil. Ik laat het ook van mijn kant even stil zijn. De rust die we daarmee samen inbouwen mist zijn uitwerking niet. Zijn oogopslag wordt rustiger, hij legt zijn handen in zijn schoot en als hij weer begint te praten, zijn volume en toonhoogte van zijn stem gedaald. Wat ik ervan denk, vraagt hij. Of hij maar ontslag moet nemen of niet en of ik hem kan helpen. Ik vraag hem waar hij hulp bij nodig heeft. Hij weet het niet, zegt hij. Vroeger was het allemaal een stuk eenvoudiger. Maar tegenwoordig wordt alles zo ingewikkeld gemaakt. Hij weet niet wat een coach daaraan kan doen. Ik zeg dat ik ook niet weet wat een coach daaraan kan doen. Ik weet wel wat ik wel en niet kan. De werkelijkheid minder complex maken, dat kan ik niet. Met Jan samen op zoek gaan naar de best werkbare eenvoud, dat kan ik wel. Jan’s gezicht klaart wat op. Mijn antwoord lijkt hem op een of andere manier aan te spreken en eerlijk gezegd ben ik er zelf ook blij mee. Op zoek gaan naar de best werkbare eenvoud: dat is dus wat ik als coach steeds doe!
Jan en ik, we hebben een deal.

Being There

2008-06-08T23:13:00.003+02:00

In 1997 verscheen het boek Being There, putting brain, body en world together again geschreven door de Amerikaanse auteur Andy Clark. Clark was bij het verschijnen van het boek professor in de filosofie en directeur van het Philosophy/Neuroscience/Psychology Program aan de Universiteit van Washington. In zijn boek borduurt Clark onder andere voort op het denken van Heidegger, Merlau-Ponty, Maturana en Varela. Centraal in zijn boek staat de gedachte dat het brein, het lichaam en de wereld verenigd zijn in een complexe dans van circulaire oorzakelijkheid en uitgebreide mathematische activiteit. Clark brengt ideeën en technieken uit verschillende disciplines bij elkaar om zijn inzichten, opvattingen en hypotheses uit te werken. Zo put hij uit de robotica, de neurowetenschappen, de kinderpsychologie en de kunstmatige intelligentie.

In het boek draait alles om embodied, embedded cognition. Het begrip sluit aan bij mijn intuïtie dat kennis krachtig verbonden is aan mijn fysieke en geestelijke zijn en aan de omgeving. Een zijn dat de omgeving voortdurend beïnvloedt en verandert, en een omgeving die voortdurend sluiers van signalen en beelden over de kennis heen legt. Veranderen is daarmee voor mij een proces dat ik embedded change heb genoemd. En embodied coaching is de coachmethodiek die daar wat mij betreft bij hoort: de vraagstukken van de mens onderzoeken temidden van zijn omgeving zonder zijn waarden te isoleren van elkaar en zonder zijn intelligente activiteit te scheiden van de systemen waarin hij functioneert.

Clark maakt in zijn boek duidelijk dat veel van wat we dachten te weten over onze kennis en over de manier waarop onze hersenen dat proces ondersteunen, op misvattingen berust, maar dat door de ontwikkelingen in robotica, kunstmatige intelligentie en neurowetenschappen we stapje voor stapje meer inzicht krijgen in de samenhang en de interactie tussen lichaam, brein en omgeving. Om die ontwikkeling en zijn opvatting te illustreren laat Clark in de epiloog van zijn boek de hersenen van ene John spreken:
(…) de waarheid is dat ik niet één innerlijke stem heb maar vele. Ik heb in feite zoveel innerlijke stemmen dat de metafoor van de innerlijke stem op zichzelf misleidend is want het suggereert een samenstel van innerlijke ‘subagenten’ die mogelijk zelfs een rudimentair zelfbewustzijn bezitten. In werkelijkheid besta ik enkel uit meervoudige gedachteloze stromen van hoog parallelle en vaak relatief onafhankelijke gegevensverwerkende processen. Ik ben geen door de evolutie slim georketsreerde massa ‘agenten’ waarmee succesvol doelgericht dagdagelijks gedrag bereikt kan worden.
John’s misverstanden over mij zijn allemaal geworteld in hetzelfde thema. Hij denkt dat ik de wereld zie zoals hij, dat ik zaken opstapel zoals hij dat doet en dat ik denk zoals hij zijn gedachten zou formuleren. Niets van dit alles is waar. Ik ben niet de innerlijke echo van John’s conceptualisaties. Ik ben eerder hun ietwat vreemde bron.(…) een marsmannetje in John’s hoofd. (vert. HvG)

Wij zijn onze hersenen niet, we zijn onze gedachten niet en we zijn onze beelden niet. Wij zijn een veelheid van mogelijkheden, gebonden aan een lichaam en een brein die in interactie zijn met onze omgeving. We zijn voortdurend bezig met het (achteraf) creëren van beelden, gedachten en een identiteit. We maken er wat van in de wereld. En we kunnen het anders maken. And beyond that: just being there.

De bril die je draagt, bepaalt wat je ziet.

2008-04-28T14:32:00.004+02:00

We vergeten vaak dat we altijd een 'bril' dragen. We kijken op een bepaalde manier naar onszelf en onze wereld. Wanneer we ons in een moeilijke situatie bevinden, zou het zo kunnen zijn dat we een bepaalde bril dragen. Een bril die ons wel de mogelijkheden, maar niet de beperkingen laat zien van wat we zouden willen. We roepen uit: “Het zou zo mooi kunnen zijn, maar waarom lukt het nou toch niet?” Of vaker nog: “Maar waarom zien ze dat nou niet!”

We beseffen niet dat we door die bril naar de werkelijkheid kijken. Wel ervaren we dat die werkelijkheid niet overeenstemt met onze eigen verlangens. We verzetten ons tegen de realiteit. Dat wat we hadden gewild, gedroomd, gewenst; het is er niet. Maar het zou er moeten zijn! We houden vast aan de realiteit van onze eigen bril. We zoeken een oplossing waarbij de werkelijkheid zich aan ons moet aanpassen. “Als ik nu maar medestanders zou hebben… als er nu maar een gezamenlijke visie was… als ze nu maar zouden inzien dat ik gelijk heb…”

We verzetten ons tegen de ervaring, dat onze verlangens door de werkelijkheid in de steek worden gelaten. Soms wordt dat de 'woestijnervaring' genoemd. We bevinden ons in de chaos, in het zand. We verlangen naar water. We zijn op zoek naar een bron en wensen een oase. Maar er is overal alleen maar zand! Het is om gek van te worden. We weten ons geen raad meer. Maar wacht… daar achter die zandheuvel, daar moet het zijn. Weer ploegen we ons door het zand, om er achter te komen dat het een fata morgana was. Telkens weer stelt het leven ons teleur, want er is alleen maar zand.

En wanneer we erg teleurgesteld zijn geraakt, zetten we ongemerkt een andere bril op. De bril die ons wel onze beperkingen, maar niet onze mogelijkheden laat zien. Dan wachten we maar af wat er komt. We zitten bij de pakken neer, zonder nog in beweging te komen. We ondergaan de realiteit, en dompelen ons in de onvrede en het ongeluk. We zijn slachtoffer van de gloeiende zon, en de dorst brandt op onze lippen. Een uitweg zien we niet…

Mensen die vastlopen, dragen vaak een van deze twee brillen, zonder dat ze het zelf in de gaten hebben. De ene bril ontkent de realiteit, de andere bril ontkent onze eigen kracht om daar wat aan te veranderen. Wanneer we vastlopen of de weg kwijt zijn, is daarom een vraag van belang: kunnen we de realiteit aanvaarden, zonder bij de pakken neer te zitten?

Kunnen we tot ons door laten dringen dat er nu alleen maar zand is, en geen water? Tot ons door laten dringen dat we ook dorst voelen, en de wil tot leven? Vanuit die doordrongenheid ontdekken we een nieuwe kracht. We weten wat ons te doen staat. We nemen ons leven ter hand, met een open blik op zoek naar een onvermoede bron.

In mijn praktijk ontdek je welke brillen je draagt. En je ontdekt dat er andere manieren zijn om naar jouw eigen werkelijkheid te kijken. Je vertelt jezelf en de mensen om je heen immers telkens een verhaal. Een verhaal over jezelf, over je leven, je werk, over wat je moeilijk vindt of anders zou willen. Samen ontdekken we met welke bril je dit verhaal geschreven hebt. Misschien is dat in elk hoofdstuk wel anders.

Wil je je verhaal nog aanvullen, door ook eens een andere bril op te zetten? Wil je je verhaal herschrijven? Of is het goed zo? In elk geval is het jouw verhaal. Door dat te respecteren, kan er een nieuw perspectief ontstaan. Je aanvaardt dat dit het verhaal is van jouw eigen leven, compleet met verlangens die niet zijn vervuld, en beperkingen die je tegenhouden. Je gaat op zoek naar mogelijkheden om trouw te blijven aan je eigen verlangens, in een wereld die hier op het eerste gezicht niet aan beantwoordt. Je ontdekt dat je zelf kunt bepalen welke bril je op zet. Met een nieuwe, open blik ga je op weg.

Over professionals, coaches en officials

2008-03-18T23:10:00.001+01:00

Even over voetbal.

Een coach wil dat zijn team kampioen wordt. Hij stelt een team met professionals samen, hij bedenkt een tactiek, hij maakt een trainingsprogramma, hij benut de talenten van zijn team, hij daagt ze stuk voor stuk uit, hij laat ze waarnemen en denken en aanvoelen en versterkt hun motivatie. Hij maakt een spel waarin iedereen kan excelleren. Hij kijkt naar het team. Hij ziet hun bewegingen, hij volgt hun verrichtingen, hij leeft met ze mee. Hij wil dat het team kampioen wordt. Op de mooist mogelijke manier. Met in acht neming van al wat er bij komt kijken, wil hij vooral het beste spel tot stand laten brengen. En aan het eind evalueert hij. En analyseert hij. Hij beschrijft de tegenstand, de individuele prestaties, de samenwerking, de inzet, de tekortkomingen en het geluk en de pech. En hij bedenkt alweer verbeteringen en hoe hij die kan bereiken. En hij kijkt naar zijn mannen, en hij troost ze, of juicht met ze. Want hij heeft zich verbonden aan deze mensen. En een opdracht met ze uitgevoerd. De score is eigenlijk bijzaak. Het zijn cijfers achter namen van teams die vergeleken worden met cijfers achter namen van andere teams. Ze zeggen iets over rangen en standen, maar niet veel over het team en de inzet en de kwaliteiten van individuele spelers.

De KNVB-officials zitten op de tribune. Ze zijn belangrijk want ze bewaken de procedures en genereren een diarree aan informatie. De pers is er ook. Camera’s in de aanslag. Ze turven de overtredingen, het percentage balbezit, de corners, de kopduels, de gele kaarten, het aantal toeschouwers. Ze maken kansberekeningen aan de hand van de uitslagen van decennia terug.
Officals en journalisten: ze vergelijken voortdurend met hun oog gericht op de klok, het scorebord en de geschiedenis. Ze kijken nauwelijks naar het spel.

Officals en journalisten zijn scorebordkijkers en willen ook zelf graag scoren. Net als de meeste managers. Professionals en topcoaches daarentegen genieten van het spel van goed zijn en beter worden. Ze kennen en voelen de werkelijkheid van bloed zweet en tranen. Ze staan in verbinding met elkaar, ze voelen de verbondenheid, en ervaren het verband dat ze met elkaar vormen. Ze zijn ondernemend en ze gaan met hun vakmanschap voor de opdracht om de beste te zijn.

Leiders die het spel volgen, volgen de spelers. Zij hebben oog voor wie ze zijn, wat ze doen en hoe ze dat doen. Ze zien dat ze met plezier samenwerken en daardoor goed scoren. Daar houden echte leiders van. En natuurlijk zien zij ook de scores aan het eind van de wedstrijd op het bord verschijnen. Maar leiders houden niet van scoreborden. Zij houden van gemotiveerde spelers die zich met plezier ontwikkelen en de best mogelijke resultaten behalen. Ze houden gewoon en vooral van mensen.

Systemisch coachen en managen

2008-02-27T21:50:00.003+01:00

'Willen helpen verhindert helpen'.

Inleiding
Hoezeer is helpen ingrijpen in het lot en de ziel van de ander? Hoe kun je een persoon, een organisatie die jouw advies, jouw hulp vraagt, echt verder helpen?
In dit artikeltje geef ik een systemische benadering van helpen: helpen krijgt hier de betekenis van: de ander volledig in zijn waarde laten.

Systemisch coachen en managen
Helpen is in de systemische benadering ‘teruggetrokken aanwezig zijn’. Dan komt er iets aan het licht, een inzicht voor de cliënt die daardoor verder kan. Deze zienswijze is niet alleen een goede leidraad in coaching maar ook in de rol van manager of organisatieadviseur. Het welzijn en de kwaliteit van professionals en medewerkers is het criterium voor succes van de gehele organisatie. In mijn rol als manager behoed ik mij ervoor te gaan helpen en ‘redden’.
Het succes van leidinggeven wordt bepaald door zichtbaarheid, er te zijn en faciliterend op te treden. Ik schep ruimte om vragen en problemen van de organisatie, medewerkers en teams, aan het licht te doen komen en geef aandacht aan het welzijn van het gehele organisatiesysteem.

Systemisch coachen
Systemisch coachen is je verbinden aan het hele systeem van de client. Alle personen en instanties die relevant zijn in het systeem van de cliënte komen in mijn blikveld als coach. De leidinggevende, collega’s, ook klanten en gebeurtenissen uit het verleden horen daarbij. Ook datgene dat mogelijk in het systeem van de cliënt, in de geschiedenis van de organisatie is buitengesloten of niet is gezien. Zonder dat ik als coach/counselor al deze elementen ken, verbind ik me met het hele systeem van mijn cliënte. Het is niet altijd eenvoudig om te zien waarmee de cliënt het moeilijk heeft en daar als coach niets aan te willen doen. (Teruggetrokken aanwezig zijn.) Medelijden is verdragen dat een ander lijdt. Instemmen met het lot van de ander en daarbij volledig aanwezig zijn. Zonder iets te willen veranderen, zonder te willen troosten, zonder het mooier of lelijker te maken. Juist dit geeft de cliënt waardigheid en kracht.

De manager als coach
De systemische invalshoek biedt veel perspectieven voor het coachend leidinggeven. Als manager richt ik mij op het kader waarbinnen mijn organisatie of afdeling functioneert. Een van mijn rollen is ondersteuning bieden aan medewerkers bij het vinden van hun plek in de organisatie. Een plek toegevoegde waarde heeft voor de medewerker maar ook positief uitstraalt op collega’s en klanten.

De uitdagingen voor de coach en de manager
Het is voor een coach/counselor én voor de manager die coacht, belangrijk om niet te zorgen. Je zult je bewust moeten zijn van de positie die je inneemt. Wil je helpen, dan is d ander (medewerker, cliënt) al gauw in de positie van ‘hulpeloze’ geplaatst. De ander plaatsen in de positie van hulpeloze verhindert haar of hem eigen oplossingen te vinden. Het risico bestaat dat een moeizame werkrelatie ontstaat zonder dynamiek. De manager in de positie van helper of ‘ouder’ verhindert medewerkers competenties aan te boren en zèlf met oplossingen te komen voor problemen. Een coach die de ouderpositie inneemt, loopt het risico in langdurige hulpverleningsrelaties verzeild te raken, zonder dat er ook maar iets verandert bij de cliënt. Onbewust maakt de coach/counselor zich ‘afhankelijk’ van zijn/haar cliënt.

Hoe kan ik als coach/counselor mij behoeden voor ‘helpen’?
Zodra ik merk dat een coachingsrelatie ‘moeizaam’ wordt en zodra ik als manager het gevoel krijg dat ik tegen de stroom op roei, zal ik me gaan afvragen in welke systemische positie ik me bevind tegenover mijn cliënt of de organisatie.
Ben ik baas, ouder, adviseur? Welke afspraken zijn gemaakt tussen mij en mijn cliënt, mijn medewerkers? Wat neem ik op mij? Doe ik iets dat hoort bij de verantwoordelijkheid van mijn cliënt? (of medewerker). Wil ik redden en helpen? Misschien ben ik te zeer verstrikt geraakt in de problemen van anderen en kom ik met allerlei oplossingen voor taken die ik zelf niet uitoefen.
Het is belangrijk dat ik mij afvraag met wie ik mij onbewust in het systeem van de cliënt of organisatie verbindt. Voor wie voel ik sympathie? Ik wil en zal alle posities van het systeem van de cliënte erkennen en respecteren. Dat kan alleen door aandacht te geven aan het hele systeem. Mijn betrokkenheid gaat dus naar alle posities in het systeem uit.

Het hele systeem in ogenschouw
Als systemisch coach houd je dus het hele systeem in ogenschouw. Mijn aandacht richt zich op wie er iets nodig heeft. (binnen dat systeem.) Je noemt dat ook wel systemische empathie; ofwel, meevoelen met het gehele systeem van de cliënt. Echter, zo dat de cliënte zich gewaardeerd en gezien voelt. Als coach sluit ik alle onderdelen van een systeem in mijn hart. Soms is dat moeilijk voor de cliënte die van de coach/counselor tegelijk exclusieve aandacht verwacht. Maar door mijn aandacht liefdevol naar het geheel te richten laat ik ook een liefdevolle houding zien naar mijn cliënt.
Aandacht voor het hele systeem kan alleen wanneer je je buiten het systeem plaatst. Door los te staan van het systeem kan ik betrokken zijn, maar heb ik geen oordeel over goed of kwaad. Groei betekent voor de cliënt de grenzen van zijn persoonlijk geweten overschrijden. Groei gaat meestal gepaard met gevoelens van schuld, veroorzaakt door los te laten van iets waar je lang loyaal aan was. Dit patroon is ook in organisaties zichtbaar. Verandering en groei binnen organisaties (en teams) kan meestal pas plaatsvinden wanneer van oude idealen en verworvenheden (vooral machtsposities) afscheid kan worden genomen. De meeste mensen herkennen hoe moeilijk het is om vertrouwde patronen los te laten en ruimte te geven aan groei. Afscheid nemen is daarom zo’n belangrijk thema voor organisaties, maar wordt heel vaak niet als belangrijk gezien.

De opstelling van de coach én manager is ook hier belangrijk. Gevoelens van goed en kwaad spelen hier in mee. In het geweten van mensen zijn diegenen ‘goed’ die dezelfde normen en waarden aanhangen. Niet goed of ‘slecht’ zijn diegenen die andere normen en waarden aanhangen. Kies ik voor ‘goed’ dan voel ik me onschuldig; laat ik me in met ‘slecht’ dan voel ik me schuldig.

Als coach of leidinggevende ga ik niet mee met gevoelens van goed en kwaad van de cliënt. Doe ik dat wel, dan verhinder ik verandering en groei. Ik stel me juist open voor alles dat binnen het systeem is en alles dat mogelijk werd uitgesloten. Systemisch coachen biedt de cliënt een ander beeld. Als iemand een andere innerlijke positie in een systeem inneemt verandert er veel. Er verandert veel op het niveau van identiteit, van waarden en opvattingen en op het niveau van handelen. Ook de coachingsrelatie verandert. Er is iets wezenlijks aan het licht gekomen. En, als coach heb ik mijn werk gedaan!

Samen leven

2008-02-03T14:38:00.000+01:00

Onlangs bezocht ik een concert in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Daar werd het werk ‘Questions…’ (2007) van de componist Erkki-Sven Tüür voor het eerst uitgevoerd. Tüür zette de tekst van een interview met filosoof David Bohm op muziek. De muziek volgde en versterkte de tekst van het interview. Een interview dat ging over de betekenis van cultuur, maatschappij, vooruitgang en de dialoog. Vier mannenstemmen stelden de vragen van de interviewer en verwoordden een antwoord. Dissonant trillende violen riepen vraagtekens op. Luisterend naar de muziek begon ik mijzelf af te vragen wat het betekent om in een cultuur samen te leven, en welke rol ik als counselor in die samenleving speel. Eén zin uit het interview bleef me bij: "Culture implies shared meaning, in which everybody participates."

gedeelde betekenis
"Culture implies shared meaning." Cultuur is het delen van betekenis. We leven samen met anderen in een cultuur van gedeelde betekenissen. Ik begrijp en versta jou omdat we betekenissen met elkaar delen. Dat gebeurt op drie niveau’s. In de eerste plaats herkennen we dezelfde tekens. Daardoor weet ik, wanneer jij met je hoofd schudt, dat je zeggen wil: nee. Maar daarnaast delen we ook nog impliciete overtuigingen. We zijn als het ware al voorgeprogrammeerd; met liberaal-democratische uitgangspunten van samenleven, in een maatschappij met joods-christelijke traditie en in een tijd van veranderende verhoudingen.
De derde laag waarop we betekenissen delen is die van ons bestaan. We herkennen bij elkaar de algemeen menselijke worsteling om ons bestaan vorm te geven. Hoewel we ons leven ieder op onze eigen en unieke manier inrichten, wandelen we wel allemaal de weg van het bestaan. Hoe verschillend we onze wereld van waarden en betekenissen ook hebben ingedeeld, we maken deel uit van de ene menselijke cultuur. Daarin delen we de zelfde universele levensthema’s van autonomie en verbondenheid, van afscheid en nieuw begin, et cetera. In de diepte van ons zijn delen we betekenissen. Daar liggen herkenbare thema’s en patronen verweven, waarover we ons met elkaar kunnen verstaan.

gedeelde cultuur
"Culture implies shared meaning, in which everybody participates." Cultuur is dus iets waaraan we zelf een bijdrage leveren. De countertenor, tenor en bariton brengen in ‘Questions…’ elk hun eigen klank voort. Maar die eigen stem maakt tegelijk deel uit van dat ene muziekstuk. Elk van de zangers zingt zijn eigen partituur, om de muziek als geheel hoorbaar te maken. Zo kunnen ook wij ons, ieder op onze eigen manier, verbinden met de betekeniswereld waarin we leven. En zo de gezamenlijke cultuur van de menselijke samenleving zichtbaar maken.
"Culture is inherently a participatory thing," zegt David Bohm in het interview. We hebben de verantwoordelijkheid om de menselijke cultuur samen gestalte te geven door er actief deel aan te hebben. Door ons te verbinden met de cultuur die we met elkaar delen, kunnen we luisteren naar de (dis)harmonie van het geheel van onze individuele bijdragen. Als we dat doen, gaat ons samenleven klinken. Zo ontstaat een spannende samenleving, waarin ruimte is voor nieuwe, onverwachte ervaringen.
Wanneer ik er op uit ben om in onze betekenissen een gezamenlijke wereld te ontdekken en te herkennen, luister ik niet meer alleen naar mijzelf. Pas dan kan ik je echt verstaan. Dat uitgangspunt maakt verbinding en contact met de ander mogelijk. Zo ontstaat er ruimte voor een bredere, algemeen menselijke cultuur van samenleven.

verdeeldheid
In ons leven meewerken aan die gedeelde cultuur is niet vanzelfsprekend. We zijn vaak bang of gemakzuchtig, en maken liever geen deel uit van één cultuur met diegenen die vreemd voor ons zijn. Het is gemakkelijker ons op te sluiten in de betekeniswereld van onze eigen cultuur, en die af te zetten tegen de anderen. Dan worden tegenstellingen al snel uitgelegd als een probleem dat ontspringt aan verschillen in cultuur. Aanpassing aan de overheersende cultuur lijkt de oplossing. Dat zien we niet alleen in internationale en nationale tegenstellingen (democraten vs. terroristen, Nederlanders vs. moslims). Het is een kenmerk dat zich op alle niveau’s van onze samenleving uit. Je ziet het tussen vinexbuurt en probleembuurt, tussen ons bedrijf en de concurrent, tussen witte en zwarte scholen, tussen ons team en de andere afdeling.
Als counselor valt mij op, dat we ook in onszelf deze verdeeldheid ervaren. In de grote en kleine tegenstellingen tussen wij en zij brengen we namelijk telkens onszelf mee. Wanneer we ons opsluiten in de betekeniswereld van onze eigen groep, hebben we geen oog voor de waarden die de ‘ander’ vertegenwoordigt. We ontnemen die ander met zíjn betekeniswereld het recht om te bestaan. Maar wanneer we vasthouden aan ons oordeel over de waarden van anderen, veroordelen we die waarden ook in ons eigen bestaan. We veroordelen onszelf tot één bepaald waardenpatroon en verliezen de openheid op anderen.
Zo sluiten we ons af van een cultuur die we met alle mensen delen. En dat terwijl we in ons menselijk bestaan juist fundamenteel met elkaar verbonden zijn. We doorlopen allemaal datzelfde bestaan dat ons tot mens maakt. We komen er allemaal dezelfde dilemma’s in tegen, over waarden en waarheden. Ons bestaan biedt een krachtige verbinding om met alle mensen te kunnen samenleven.

openheid
Door die verbinding op te zoeken, hernieuwen we onze openheid. Werken aan een gedeelde cultuur van samenleven is dan niet zomaar een ideaal voor een betere wereld. Het is vooral ook een manier om ons eigen leven serieus te nemen, door ons meer open te stellen voor wat vreemd voor ons was gebleven. We gaan op zoek naar verloren waarden en betekenis. Naar delen van onze menselijke cultuur waarvan we afgescheiden geraakt waren.
Hoe doe je dat dan, werken aan een breed gedeelde cultuur? In het muziekstuk klinkt een antwoord. We kunnen aan een gezamenlijke cultuur werken door in dialoog te gaan. De vier mannenstemmen uit het muziekstuk klinken soms disharmonisch. Maar ze zoeken elkaar op en vinden elkaar. In de dialoog, in de menselijke herkenning van gedeelde betekenis, wordt een diepere harmonie hoorbaar.
Die samenklank van gedeelde betekenis ontstaat door letterlijk ‘samen te spreken’. Dat kan ik niet alleen. Dialoog ontstaat wanneer ik me durf te verbinden met iemand die het ‘vreemde’ vertegenwoordigt. Dan ontstaat ruimte voor het onbekende. In de ervaring van de vreemde ander kunnen we nieuwe waarden en betekenissen ontdekken.
In de muziek wordt daarover gezegd: "[Dialogue] will create a new frame of mind in which there is a common consciousness." Wanneer we werkelijk in dialoog zijn met de ander, gaan we voorbij aan de vraag wie gelijk heeft en wie niet. Er ontstaat een gezamenlijk denkkader, waarbinnen onze verschillende betekeniswerelden samen kunnen bestaan. Er ontstaat een gedeelde cultuur van openheid, die de waarden van ons allebei bestaansrecht gunt. We mogen er samen leven.

een rol voor de counselor
Zoekend naar manieren om samen te leven in een breed gedeelde cultuur, gaan we in dialoog met het andere, het vreemde. Dan doen we recht aan ons bestaan. Maar hoe doe je dat, in dialoog gaan? We zagen immers al dat dat steeds misgaat, in de maatschappij en in ons eigen leven. Telkens weer sluiten we ons op in de betekenissen van onze eigen wereld. Ook dat hoort kennelijk bij de manier waarop wij mensen bestaan. Hoe creëer ik dan toch de openheid om nieuwe, voor mij vreemde waarden en betekenissen toe te laten?
Om samen spreken mogelijk te maken, moeten we bereid zijn in gesprek te gaan met onszelf. Om recht te doen aan het menselijk bestaan, moet ik in de eerste plaats recht doen aan mijn eigen bestaan. Ik moet mijn oordelen en de waarde van mijn eigen betekeniswereld leren kennen. Pas dan kan ik ze in vraag stellen. Zodat mijn waarden niet langer vanzelfsprekend de impliciete overtuigingen zijn waarbinnen ik ben grootgebracht. Dan vind ik in mijzelf een openheid om mijn oordelen over de wereld van de ander uit te stellen.
Wanneer ik mijn eigen waarden en betekenissen leer kennen, word ik vrij. Telkens opnieuw ben ik vrij om te kiezen of ik me met mijn betekenissen van harte wil verbinden, of op zoek wil gaan naar alternatieven. Vrij om mijn oordeel tijdelijk op te schorten. Vanuit die openheid kan ik de ander tegemoet treden. Ik ga in dialoog met de wereld om me heen.
En daar komt de rol van de counselor aan het licht. Als counselor bied ik gelegenheden om je eigen betekeniswereld te leren kennen, en hier vrijer mee om te gaan. Vrij te worden voor jouw eigen waarden. Ik nodig elke cliënt uit zijn of haar eigen wereld van betekenissen te onderzoeken. Welke oordelen over zichzelf en zijn wereld heeft de cliënt? Wat is in zijn bestaan van waarde? Kan en wil hij zich daarmee van harte verbinden? Welke alternatieven zijn er? Zo creëert de cliënt een openheid naar zichzelf. Van daaruit kan hij of zij zich verbinden met het vreemde buiten zichzelf. Kan hij contact maken met een cultuur van samenleven.

samen leven
Dat gesprek met een cliënt is zelf al een dialoog. Daarin kan ik mezelf als counselor dus niet buiten schot houden. Elke cliënt confronteert ook mij met een nieuwe, andere betekeniswereld. Ben ik zelf wel vrij voor de waarden die híj vertegenwoordigt? Waarden, die deel uitmaken van ons bestaan, van het mens-zijn. Lukt het ons om onze betekeniswereld aan die van de ander laten raken?
Ook in een counselinggesprek lukt dat vaak juist niet. Door te reflecteren op de vraag hoe dat komt, leert de cliënt (en ook de counselor) zijn eigen wereld van betekenis kennen. Tegen het vreemde van de ander in, nemen we ons eigen bestaan serieus. Waar raken we elkaars spoor bijster? In het zoeken naar een openheid om het verschil met de ander te ervaren, ontstaat contact.
Het gesprek tussen counselor en cliënt is zo de ervaring van echte dialoog. Er ontstaat een resonantie, een verbinding die voelbaar is. We voelen dat we met elkaar delen wat het betekent om mens te zijn. We ervaren waarachtig contact. In dat contact ontdekken beiden een levenshouding van samen leven. Het proces om die levenshouding telkens opnieuw te ontdekken is helend. Die ervaring neem je mee in de rest van je bestaan.

In onze maatschappij wordt samenleven gemakkelijk verstaan als: je aan de heersende cultuur aanpassen. Maar samenleven is in de eerste plaats samen léven, elk vanuit onze eigen wereld. Door mijn eigen bestaan serieus te nemen, ontdek ik mijn eigen waarde, en ondertussen ook de ander, met zijn waardevolle betekenissen. Dan blijk ik niet alle antwoorden te hebben. Wanneer ik leef vanuit een vragende houding, vol ‘Questions…’, ontdek ik dat we allebei hetzelfde menselijke bestaan vorm geven. Er ontstaat een cultuur van gezamenlijke waarde en betekenis. Zo geven we, als counselor, als cliënt, als mens, ieder vanuit een eigen verantwoordelijkheid, ons eigen bestaan èn de samenleving vorm.

Werkelijkheid ervaren

2007-11-07T20:57:00.000+01:00

"Experience is the new reality." Zo eindigt een filmpje op YouTube over de veranderende (informatie)maatschappij door de komst van het internet. Maar wat is er eigenlijk zo nieuw aan die realiteit? Oftewel: waarom ervaringsgericht werk niet vanzelfsprekend is.

Natuurlijk heeft de komst van internet een informatiestroom op gang gebracht. De nieuwsmedia worden gedwongen zich aan te passen. En inderdaad, niet alleen komt informatie steeds sneller en meer beschikbaar, we kunnen die informatie ook steeds beter ervaren. Virtuele werelden en sociale netwerken raken met elkaar verknoopt en worden steeds levensechter. Vorige maand is in Maastricht zelfs iemand gepromoveerd op de mogelijkheid om intieme relaties aan te gaan met robots. Misschien is de nieuwe realiteit er dus inderdaad een waarin we gewend raken aan "multiple online identities" en virtuele werelden waarin "the five senses are replicated", zoals het filmje ons wil doen geloven.

Toch blijf ik achter met die ene vraag. Want waarom is dat nieuw, de ervaring als realiteit? Onze ervaring is toch telkens al, in welke wereld we ons ook bevinden, de realiteit waarmee we te leven hebben? Ook in het niet-virtuele bestaan op aarde ervaren we in de eerste plaats ons leven; we maken het mee. Pas in tweede instantie denken we na over wat we in die alledaagse realiteit meemaken. Dan pas verbinden we betekenissen aan herinneringen, feiten met ervaringen. In de eerste plaats zitten we er gewoon midden in; de wereld van onze ervaring is de realiteit die zich aan ons voltrekt.

Er is dus niets nieuws aan de opmerking dat de realiteit in de ervaring te vinden is. Toch heeft het filmpje ergens gelijk. Want we beseffen nauwelijks dat juist de ervaring onze realiteit is. We staan er gewoon niet bij stil, en houden ons vooral bezig met denken en praten over onze ervaringen. We doen dan alsof de realiteit op zichzelf bestaat, en wij er iets van hebben meegemaakt. Alsof buiten ons een wereld is, die we met onze zintuigen verkennen. Dat is de wetenschappelijk-onderzoekende benadering van de werkelijkheid, maar het is ook de manier waarop we (op zijn minst hier in het westen) in het leven van alledag over onze wereld zijn gaan denken.

Volgens mij is de wereld in de eerste plaats niet een objectief gegeven realiteit buiten onszelf. De wereld krijgt juist steeds in de stroom van onze ervaringen gestalte. We maken wat mee in de alledaagse wereld van ons bestaan. We hebben een gesprek met iemand, of er gebeurt iets. Misschien hebben we ineens een nieuwe gedachte. Die ervaringen worden deel van onze realiteit. Dat is vanzelfsprekend, want hoe zouden we zonder iets te ervaren de wereld daarbuiten kunnen leren kennen? Toch denken we telkens dat de realiteit buiten onze ervaring bestaat. De vluchtige virtuele werelden van de nieuwe media maken nog eens duidelijk dat dat een vergissing is. We beleven in de eerste plaats de wereld, of werelden, om ons heen. We zitten midden in de wereld van onze ervaring.

Soms verliezen we onszelf in die ervaring, gaan we kopje onder. We vergeten dan dat we afstand kunnen nemen om er zelf betekenis aan te geven. Vaak ook slaan we de ervaring over, en krijgt het denken de overhand. Zo construeren we soms een starre werkelijkheid van betekenissen, waarin we vastlopen. In mijn praktijk ga ik met mensen op zoek om de stroom van hun ervaring weer te beleven, als een realiteit waarin de ruimte bestaat om telkens nieuwe betekenis te geven. Je kunt die stroom ontdekken door bijvoorbeeld mindfulness te beoefenen; vanuit een stille houding en positie aandachtig blijven bij elke ervaring, bij elke sensatie en gedachte die in je opkomt. Maar ook zoiets als het internet brengt ons dus, met zijn virtuele werelden en meervoudige identiteiten, het besef dat de realiteit niet iets is. Uiteindelijk beïnvloeden we onze realiteit telkens zelf in de stroom van onze ervaring.

Daar zien we echter ook het nadeel van de virtuele ontwikkelingen verschijnen. De virtuele belevingswereld brengt ons niet, zoals het realiteitsdenken, een starre werkelijkheid. Maar in de virtuele wereld wordt de beleving wel steeds vaker en gemakkelijker gestuurd. We lijken inmiddels gewend aan de gekleurde betekenissen van informatiestromen en reclamecampagnes. Die proberen subtiel de betekenis van onze ervaring te sturen en suggereren. Ook op dat gebied nemen virtuele mogelijkheden een enorme vlucht. Onze ervaring kan meer en meer van buitenaf worden opgelegd. Daarmee kan onze eigen ervaring ondergesneeuwd raken. We verliezen de houvast van eigen betekenissen en vluchten en verdwalen in de opgelegde betekenissen van anderen.

Ik schreef dat we uiteindelijk zelf onze realiteit beïnvloeden in de stroom van onze ervaring. Dat vraagt echter wel een alerte houding, om onze eigen innerlijke ervaring niet te verliezen aan de betekenissen die van buiten worden gesuggereerd. Vanuit die houding stromen telkens nieuwe ervaringen ons leven binnen. Ervaringen die onze realiteit bevragen en vernieuwen. Onze realiteit is dan geen starre betekeniswereld, maar een openheid op nieuwe ervaringen. Reality is the new experience.