به‌رهه‌مهێنانی پیشه‌سازی بریتییه‌ له‌ زیادکردنی شتێک بۆ ئه‌و بابه‌ته‌ی یان ‏ماده‌یه‌ی که‌ ئه‌و پیشه‌سازییه‌ی له‌سه‌ر ‏به‌نده‌ یاخود تیایدا به‌کارهاتوه‌.‏

بڕی قازانجی خاوه‌ن کاره‌که‌ هاوگونجاو ده‌بێت له‌گه‌ڵ به‌های به‌رهه‌مه‌که‌دا، جا زۆر ‏بێت یان که‌م. به‌ڵام خه‌ڵکی ‏سه‌رمایه‌کانیان ته‌نها له‌ پێناوی قازانجدا ‏ده‌خه‌نه‌گه‌ر، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ولًًَی به‌رده‌وام ده‌ده‌ن که‌ سه‌رمایه‌که‌یان بخه‌نه‌ ئه‌و ‏‏پیشه‌سازییه‌وه‌ که‌ به‌رهه‌مه‌که‌ی زیاترین به‌های ده‌بێت، یان که‌ ده‌کرێت ‏بگۆڕدرێته‌وه‌ به‌ زیاترین بڕی کونجاو له‌ ‏پاره‌ یان که‌لوپه‌لی دیکه‌.‏

به‌ڵام زۆربه‌ی جار، بڕی ده‌ستکه‌وتی ساڵانه‌ی هه‌ر کۆمه‌ڵًگایه‌ک به‌ته‌واوه‌تی یه‌کسان ‏ده‌بێت له‌گه‌ڵ به‌های له‌باری ‏ئاڵوگۆڕی سه‌رجه‌می به‌رهه‌می ساڵانه‌ی ‏پیشه‌سازییه‌که‌ی. یاخود رونتر بڵێین، یه‌کسان ده‌بێت به‌و به‌هایه‌ی له‌باره‌ بۆ ‏‏ئاڵوگۆڕ. هه‌روه‌ک چۆن هه‌موو تاکه‌کان هه‌وڵی زۆر ده‌ده‌ن که‌ سه‌رمایه‌کانیان بخه‌نه‌ ‏خزمه‌تی پیشه‌سازی ‏ناوخۆییه‌وه‌ و ئاراسته‌کردنی ئه‌و پیشه‌سازییه‌ که‌ ده‌شێت ‏به‌رهه‌مه‌که‌ی زیاترین به‌های له‌باری هه‌بێت. به‌هه‌مان ‏شێوه‌ش پێویسته‌ تاکه‌کان ‏تا له‌ توانایاندا هه‌یه‌ هه‌وڵی زیادکردنی داهاتی ساڵانه‌ی کۆمه‌ڵگابده‌ن تا ‏به‌رزترین ئاست. ‏له‌ واقیعدا ئه‌و که‌سه‌ نایه‌وێت له‌ سه‌رجه‌می قازانجی گشتی ‏زیادبکات به‌ڵکو ئه‌و ئاگاداری ئه‌وه‌نیه‌ جی زیاده‌یه‌ک ‏پێشکه‌ش ده‌کات.

ئه‌و که‌سه‌ ‏هه‌وڵی پاراستنی ئاسایش و سه‌لامه‌تی خۆی ده‌دات، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی به‌باشتر ‏زانینی ‏یارمه‌تیدانی پیشه‌سازی ناوخۆیی له‌ به‌رامبه‌ر پیشه‌سازی بیانیدا. و له‌ ‏کاتی ئاراسته‌کردنی ئه‌و پیشه‌سازییه‌ ‏ناوخۆییه‌شدا به‌ شێوازێک که‌ به‌های ‏به‌رهه‌مهێنانی تا به‌رزترین ئاست زیادبکات، ئه‌و که‌سه‌ به‌م کاره‌ ته‌نها خه‌می ‏‏به‌رژه‌وه‌ندی و قازانجی تاکه‌که‌سی خۆیه‌تی. ئه‌و که‌سه‌ له‌م باره‌دا (یاخود له‌ ‏زۆربه‌ی باره‌کانی تردا) به‌ چه‌ند ‏ده‌ستێکی نهێنی ده‌برێت به‌ڕێوه‌ که‌ ئامانجێک یان ‏مه‌به‌ستێکیان هه‌یه‌، یان ئامانجێکه‌ که‌ هه‌رگیز به‌شێک نه‌بوه‌ له‌ ‏ئامانجی ئه‌و.

‏ئه‌و راستیه‌ش که‌ ئه‌وه‌ به‌شێک نه‌بووه‌ له‌ ئامانجی ئه‌و که‌سه‌، هیچ زیانێک به‌ ‏کۆمه‌ڵگا ناگه‌یه‌نێت. له‌ ‏رێگه‌ی کۆششکردنیه‌وه‌ له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ‏خۆیدا، زۆربه‌ی کات قازانجی کۆمه‌ڵگا زیاتر ده‌کات وه‌ک ‏ئه‌وه‌ی به‌مه‌به‌ست ‏ویستبێتی په‌ره‌ی پێبدات و زیادیبکات.

هه‌رگیز نه‌مدیوه‌ شتێکی جوان و باش له‌ ‏کاری ئه‌وانه‌ ‏که‌وتبێته‌وه‌ که‌ بازرگانی له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتیدا ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ ‏زۆرله‌خۆکردنێکی ناباوه‌ له‌ نێو بازرگانه‌کاندا و ‏به‌ته‌ها پێویستمان به‌ چه‌ند ‏وشه‌یه‌ک هه‌یه‌ تا وایان لێبکه‌ین وازیلێبێنن.‏

هه‌موو تاکێک له‌ پێگه‌ی ناوخۆیی خۆیه‌وه‌ ده‌توانێت به‌شێوه‌یه‌کی ئاشکرا ‏ده‌ستنیشانی ئه‌و پیشه‌سازییه‌ ناوخۆییه‌ ‏بکات که‌ قازانجی پێده‌گه‌یه‌نێت ئه‌گه‌ر ‏سه‌رمایه‌که‌ی تێدا بخاته‌گه‌ڕ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی رێیتێده‌چێت به‌رهه‌می ئه‌و ‏پیشه‌سازییه‌ ‏به‌رزترین به‌های هه‌بێت.

له‌و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌شیدا له‌ سیاسه‌تمه‌دار و پیاوانی یاسا ‏باشتر ده‌بێت‎ ‎ئه‌گه‌ر ‏داوای راوێژی لێکرا. له‌به‌رمبه‌ردا ئه‌گه‌ر سیاسه‌تمه‌دار بیه‌وێت ‏که‌رتی تایبه‌ت ئاراسته‌بکات به‌ ئاراسته‌ی ئه‌و ‏شێوه‌یه‌ی که‌ خه‌ڵک سه‌رمایه‌کانیان ‏بخه‌نه‌گه‌ڕ، به‌ته‌نها خۆی به‌و مه‌سه‌لانه‌وه‌ ماندوو ناکات که‌ پێویستیان به‌ بایه‌خ ‏‏هه‌یه‌، به‌ڵکو ده‌سه‌ڵاتێک ده‌به‌خشێته‌ خۆی که‌ به‌تها له‌لایه‌ن تاکه‌کانه‌وه‌ متمانه‌ی ‏پێده‌کرێت نه‌ک له‌لایه‌ن هیچ ‏په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نێکی پیرانه‌وه‌.

که‌ ئه‌وه‌ش ‏ده‌سه‌ڵاتێکه‌ که‌ ده‌کرێت په‌کجار مه‌ترسیداربێت ئه‌گه‌ر بکه‌وێته‌ ‏ده‌ستی پیاوێک که‌ ‏ئه‌مه‌نده‌ گه‌مژه‌یی و ئازایه‌تی هه‌بێت تا وایلێبکات هه‌ست بکات له‌ توانایدا هه‌یه‌ ‏ئه‌و کاره‌ بکات.‏

قازانجی نه‌ته‌وه‌یه‌ک له‌ بازرگانیکردنیدا له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌کانی تردا له‌وه‌دایه‌ که‌ ‏بتوانێت به‌ هه‌رزانترین نرخی له‌بار ‏بکڕێت و به‌ گرانترین نرخی له‌بار بفرۆشێت. ‏به‌م پێیه‌ش وه‌ک بازرگانی لێدێت له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌و خه‌ڵکه‌ جیاوازانه‌وه‌ ‏که‌ ‏مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌کات.

به‌ڵام رێگه‌ی تێده‌چێت که‌ به‌ نرخێکی هه‌رزان بکڕێت ‏کاتێک هانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌کان ‏ده‌دات بۆ ئازادی ته‌واوی بازرگانی تاوه‌کو بتوانن ‏ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ هاورده‌بکه‌ن که‌ خۆیان نه‌یانتوانیوه‌ له‌ ناوخۆدا ‏به‌رهه‌می بهێنن.‏

له‌هه‌مان کاتیشدا و به‌ هه‌مان هۆکار، زۆر له‌باره‌ نرخ به‌رز بکاته‌وه‌ کاتێک ‏بازاڕه‌کات جمه‌یاندێت له‌ زۆرترین ‏ژماره‌ی له‌باری به‌شداربووان.‏

له‌ به‌شی پێشووی ئه‌م به‌رگه‌دا، هه‌وڵمدا ده‌ریبخه‌م که‌ چه‌نده‌ ناپێویسته‌ (ته‌نانه‌ت ‏له‌ڕوی بنه‌مای سیسته‌می بازرگانی ‏روته‌وه‌) کۆتوبه‌ندی نائاسایی بسه‌پێنرێت ‏به‌سه‌ر هاوردنی که‌لوپه‌لدا له‌و وڵاتانه‌وه‌ی که‌ واته‌ماشاده‌کرێن که‌ ‏بازرگانیکردن ‏له‌گه‌ڵیاندا سودێکی ئه‌وتۆی نیه‌.‏

به‌هه‌ر حاڵ، هیچ شتێک له‌و رێبازی هاوسه‌نگییه‌ بازرگانییه‌ بێماناتر و پوچتر نیه‌ ‏که‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌وه‌ هه‌موو ‏جۆره‌کانی کۆتوبه‌ند دامه‌زراوه‌ که‌ پێشتر باسمکرد.‏

کاتێک دوو ناوچه‌ بازرگانیده‌که‌ن له‌گه‌ڵ یه‌کتردا، ئه‌و رێبازه‌ وایبۆده‌چێت که‌ ئه‌گه‌ر ‏بێتوو هاوسه‌نگی بازرگانی ‏دادپه‌روه‌رانه‌ بێت، به‌و پێیه‌ هیچ کامێکیان زه‌ره‌ر و ‏قازانج ناکه‌ن. ئه‌گه‌ر تای ته‌رازووه‌که‌ به‌لای یه‌کێکیاندا ‏له‌نگه‌ری گرت، ئه‌وه‌ مانای ‏وایه‌ لایه‌کیان قازانج ده‌کات و لایه‌کی تریش زه‌ره‌ر، ئه‌ویش به‌ هاوگونجاوی له‌گه‌ڵ ‏‏لاربونه‌وه‌ی ته‌رازوه‌که‌ له‌ ئاستی ناوه‌ڕات. هه‌ردوو گریمانه‌که‌ هه‌ڵه‌ن.‏

ئه‌و بازرگانیانه‌ی که‌ له‌ رێگه‌ی حکومه‌ته‌وه‌ ده‌کرێن و قۆرغکراون، ده‌رکرێت ببنه‌ ‏‏(که‌ له‌راستیشدا بونه‌ته‌) مایه‌ی ‏زیان بۆ ئه‌و وڵاته‌ی که‌ ئه‌و بازرگانییه‌ی ‏دامه‌زراندوه‌ له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیدا. دواتر هه‌وڵ ده‌ده‌م ‏رونیبکه‌مه‌وه‌. به‌ڵام ‏بازرگانی به‌دور له‌ هێز و کۆتوبه‌ند، که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی و سیسته‌ماتیکی ‏جێبه‌جێده‌کرێت ‏له‌ نێوان دوو وڵاتدا، ده‌کرێت به‌رده‌وام سودبه‌خش بێت، ته‌نانه‌ت ‏ئه‌گه‌ر بێو هه‌یشه‌ یه‌کسانیش نه‌بێت له‌نێوان ‏هه‌ردوو لادا.

به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی له‌م جۆره‌، نه‌ته‌وه‌کان فێری ئه‌وه‌ بوون که‌ به‌رژه‌وه‌ندییان له‌ ‏هه‌ژارکردنی وڵاته‌ ‏دراوسێکانیاندایه‌. ئه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ وایکردوه‌ که‌ نه‌ته‌وه‌کان ‏به‌چاوی به‌خیلییه‌وه‌ بڕواننه‌ گه‌شه‌ و خۆشگوزه‌رانی ‏نه‌ته‌وه‌کانی تره‌وه‌ که‌ مامه‌ڵه‌ی ‏بازرگانییان له‌گه‌ڵ ده‌کات. هه‌روه‌ها قازانجکردنی ئه‌و وڵاتانه‌ به‌ زه‌ره‌ی خۆی ‏‏ده‌زانێت.

بازرگانیکردنێ نێوان وڵاتان که‌ پێویسته‌ سروشتی بێت، وه‌ک بازرگانی ‏نێوان تاکه‌که‌سه‌کان وایه‌ ( که‌ وا ‏چاوه‌ڕوان ده‌کرێت یه‌کێتی و هاوڕێیه‌تی ‏لێبکه‌وێته‌وه‌) به‌ڵکو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆته‌ خاکێکی به‌پێز بۆ ململانێی و ‏‏دوژمنایه‌تی. ته‌ماعی گه‌وره‌ی پاشا و وه‌زیره‌کانی ئه‌وروپا له‌ سه‌ده‌ی رابردوو و ‏ئێستادا کوشنده‌تر و زه‌ره‌به‌خشتر ‏نه‌بوه‌ له‌ به‌خیلی و حه‌سودی بێتامی بازرگان و ‏پیشه‌وه‌ره‌کان.

سته‌مکاری و توندوتیژی سه‌رکرده‌کان ‏شه‌ڕانگێزییه‌که‌ هاوته‌مه‌نیً ‏مرۆڤایه‌تییه‌. و ئه‌وه‌ش که‌ زۆر خه‌ممه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاره‌سه‌رێک نه‌بێت که‌ سروشتی ‏‏په‌یوه‌ندیی مرۆیی خۆی بیدۆزێته‌وه‌. به‌ڵام ته‌ماحکاری قێزه‌ون و رۆحی قۆرغکردنی ‏نێو بازرگان و پیشه‌وه‌رکان ‏که‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک سه‌رکرده‌ی مرۆڤایه‌تی نین و ‏ناشبن، راستناکرێته‌وه‌ و چاره‌سه‌ری نیه‌ و رێگه‌ی پێناگیرێت ‏له‌وه‌ی که‌ چیتر ئارامی ‏خه‌ڵکانی تر نه‌وروژێنن. ئه‌و شته‌ ته‌نها له‌ رێگه‌ی بازرگان و پیشه‌وه‌رکان ‏خۆیانه‌وه‌ ‏دێته‌دی.‏

رۆحی قۆرغکردن که‌ له‌ بنه‌چه‌وه‌ ئه‌م رێبازی هێناوه‌ته‌بوون و بڵاویکردۆته‌وه‌، ‏چێگه‌ی گومان نیه‌، ئه‌وانه‌شی که‌ ‏وه‌ک وانه‌ وتویانه‌ته‌وه‌ و له‌ سه‌رتاوه‌ بانگێشه‌یان ‏بۆ کردوه‌، به‌بێ گومان ئه‌وانه‌ ده‌به‌نگن، به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌وانه‌ی ‏که‌ ‏په‌سه‌ندیانکردوه‌ و بڕوایان پێهێناوه‌. هه‌ر وڵاتێک بگرێت، به‌رژه‌وه‌ندی زۆرینه‌ی ‏دانیشتوانه‌که‌ی له‌وه‌دایه‌ که‌ ‏توانایان هه‌بێت هه‌موو شتێک به‌ هه‌رزانترین نرخی ‏له‌بار بکڕن (که‌ پێویستیشه‌ به‌رده‌وام وا بێت).

ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش ‏ئه‌وه‌نده‌ روونه‌ که‌ ‏ده‌بێته‌ گاڵته‌ی منداڵان ئه‌گه‌ر هه‌وڵی ئه‌وه‌ بده‌ین راستییه‌که‌ی بسه‌لمێنین، و هیچ ‏بواری ئه‌وه‌ی تێدا ‏نیه‌ گومانی لێبکه‌ین، مه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ی بازرگان و پیشه‌وه‌ره‌ ‏لایه‌نگیره‌کان بیانه‌وێت بیشێوینن. به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وان له‌م ‏باره‌دا به‌ ته‌واوه‌تی دژی ‏به‌رژه‌وه‌ندی زۆربه‌ی خه‌ڵکه‌.‏

به‌هه‌رحاڵ، سه‌رباری ئه‌وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی و سامانداری ده‌وڵه‌تانی دراوسێ مایه‌ی ‏مه‌ترسی گه‌وره‌یه‌ له‌ جه‌نگ و ‏سیاسه‌تدا، به‌ڵام له‌ڕوی بازرگانییه‌وه‌ زۆر زۆر ‏به‌سوده‌. له‌کاتی دوژمانکاریدا، ده‌کرێت سه‌روه‌ت و سامان وا له‌ ‏دوژمنه‌کانمان بکات ‏بتوانن چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی و سوپای به‌هێز و به‌تواناتر له‌وانه‌ی ئێمه‌ بهێننه‌ ‏مه‌یدان.

به‌ڵام له‌کاتی ‏ئاشتی و بازرگانیدا، ده‌بێت وایان لێبکات ‏که‌لوپه‌له‌کانیانمان له‌گه‌ڵ پاڵوگۆربکه‌ن به‌ نرخێکی به‌رز، و ده‌بنه‌ بازڕێکی ‏باشتر ‏بۆ به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازییه‌ راسته‌وخۆکانمان یان هه‌ر شتێکی دیکه‌ که‌ ده‌کرێت ‏بکڕدرێت له‌گه‌ڵ ئه‌و ‏به‌رهه‌مانه‌دا. هه‌روه‌ک چۆن ده‌وڵه‌مه‌ندێک ده‌بێته‌ کڕێارێکی ‏باشتر له‌لای خاوه‌ن پیشه‌کان و له‌ هه‌ژارێک بره‌وی ‏زیاتره‌، وڵاتانی ده‌وڵه‌مه‌ندیش ‏به‌ هه‌مان شێوه‌ن. ‏

ده‌ستپێک

ئابوری یه‌كێكه‌ له‌ كۆڵه‌كه‌ گرنگه‌كانی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵ و وڵات. تێگه‌ێشتنیش له‌ ئابوری و ئابوریناسی رێگه‌خۆشده‌كات له‌به‌رده‌م تاكه‌كانی كۆمه‌ڵدا تاوه‌كو بتوانن تێگه‌یشتنی باشتریان هه‌بێت بۆ ئه‌و شتانه‌ی له‌ چوارده‌وریان گوزه‌ر ده‌كات و په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆ و رۆژانه‌ی هه‌یه‌ به‌ ژیان و داهاتوویانه‌وه‌.

كتێبخانه‌ی كوردی له‌م بواره‌دا تاراده‌یه‌كی زۆر هه‌ژاره‌ و زۆربه‌ی ئه‌و كارانه‌ی پێشتریش كراون له‌ یه‌ك دیدی دیاریكراوه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ئابوریناسی كه‌ ئه‌ویش دیدێكی سۆشیالیستیه‌.

له‌ ئه‌زمونه‌كانی سه‌د ساڵی رابردووی ئابوری سۆشیالیستیدا ده‌ركه‌ووتوه‌ كه‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ ناتوانێت ئابوریه‌كی سه‌قامگیر و پته‌و بێت و له‌وه‌ش زیاتر ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ناتوانێت ئه‌و خۆشگوزه‌رانیه‌ بهێنێته‌ دی كه‌ به‌ڵێنی هێنانه‌دی دابوو. ئه‌مه‌ش راستیه‌كه‌ سه‌د ساڵی رابردووی ئه‌زمونه‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات سه‌لماندیان. وڵاتێكی وه‌ك چین تاوه‌كو له‌ ڕووی ئابوریه‌وه‌ نه‌كرایه‌وه‌، نه‌یتوانی ببێته‌ هێزێكی ئابوری گه‌وره‌ی جیهانی. ئه‌گه‌ر به‌راورد بكه‌ین له‌ نێوان كۆریای باكور و كۆریای باشوردا، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چۆن كۆریای باشور به‌ ماوه‌ی په‌نجا ساڵ له‌ وڵاتێكی هه‌ژاره‌وه‌ گه‌یشته‌ ئاستی یه‌كێك له‌ ئابوریه‌ دیاره‌كانی دنیا و ئاستی گوزه‌رانی كۆریاییه‌ باشوریه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو به‌ره‌وپێشچوو. له‌ كاتێكدا كۆریای باكور له‌ ئێستادا یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ژارترین وڵاته‌كانی دنیا كه‌ هاوڵاتیه‌كانی به‌ده‌ست بێ خۆراكیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و بێبه‌شیشن له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌ره‌سته‌ و پێویستیانه‌ی كه‌ خۆشگوزه‌رانی دابینده‌كه‌ن.

ئابوری بازاڕ كه‌ له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیری و سیاسی كوردیدا چه‌مكێكی نوێیه‌ و زۆرجاریش له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ سیفاتی شه‌یتانی ده‌درێته‌ پاڵ و له‌ دواجاردا وه‌ها وه‌سفده‌كرێت كه‌ ئه‌مه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی شێوازی ئه‌مه‌ریكاییه‌ و گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، به‌ جۆرێك له‌ حه‌قیقه‌تیشه‌وه‌، كه‌ له‌ ئه‌نجامدا وڵاتانی دواكه‌وتوو ده‌بنه‌ قوربانی وڵاتانی گه‌شه‌كردوو و چه‌ندین قسه‌ی له‌م جۆره‌ كه‌ هیچ كامێكیان بناغه‌ی زانستیان نیه‌ و پشتئه‌ستوریش نین به‌ زانیاری و لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی.

ئابوری بازاڕ زۆر به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ له‌سه‌ر‌ بنه‌مای هانده‌ر كارده‌كات. هانده‌ر ئه‌و هێزه‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌مهێن والێده‌كات ئه‌و شتانه‌ به‌رهه‌مبهێنێت كه‌ كڕیار له‌ بازاڕدا ده‌یانخوازێت و كڕیاریش حه‌ز و ئاره‌زوه‌كانی خۆی له‌ ڕێگه‌ی كڕینی به‌رهه‌مه‌كانه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ به‌رهه‌مهێن. ئه‌گه‌ر كڕیار ئاماده‌بوو ١٠ دۆلار بدات به‌ جوتێك پێڵاوی دیاریكراو، ئه‌وكات به‌رهه‌مهێنی ئه‌و پێڵاوه‌ هانده‌ری ئه‌وه‌ی ده‌بێت كه‌ پێڵاوی زیاتر به‌رهه‌م بهێنێت و واز له‌ به‌رهه‌مهێنانی، بۆ نمونه‌، نه‌عل بهێنێت، به‌و پێیه‌ش پێڵاوی باشتر به‌رهه‌م ده‌هێنێت.

ئابوری بازاڕ له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی ئازادی تاكه‌كان ده‌ڕوات به‌ڕێوه‌. كڕیار و به‌رهه‌مهێن به‌هه‌ردوولایان بڕیار له‌سه‌ر جۆر و بڕی به‌رهه‌م ده‌ده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی هێزێكی سه‌رووخۆیان، جا ئه‌و هێزه‌ ده‌سته‌یه‌ك بێت یاخود سه‌رجه‌می ده‌وڵه‌ت، بڕیار بدات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كڕیار ده‌بێت چی بكڕێت و به‌رهه‌مهێنیش ده‌بێت چی به‌رهه‌م بهێنێت.

پرۆسه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی حكومه‌ت له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان و سه‌رجه‌می ئابوریدا به‌ پلانڕێژی ناوه‌ندی ناسراوه‌ كه‌ تێیدا ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاكانی ده‌وڵه‌ت و وه‌زاره‌ته‌كانی پیشه‌سازی و بازرگانی بڕیار ده‌ده‌ن له‌سه‌ر بڕ و چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی به‌رهه‌م. ئه‌م شێوازه‌ش سه‌ركه‌توو نابێت له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌ك ئابوریناسی ناودار و خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبێل فرێدریش هایاك ده‌ڵێت ئه‌و ده‌سته‌ و وه‌زاره‌تانه‌ هه‌موو ئه‌و زانیاریانه‌یان له‌به‌رده‌ستدا نیه‌ كه‌ په‌ویوه‌ستن به‌ نرخ و خواسته‌وه‌، به‌و پێیه‌ش بڕیاره‌كانیان ناته‌واو ده‌رده‌چن.

بازاڕ ئه‌و ناوه‌نده‌یه‌ كه‌ هه‌موو زانیاریه‌كانی تێدا ئاڵوگۆڕ ده‌كرێت و له‌ ڕێگه‌ی نرخ و خواسته‌وه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ران و به‌كاربه‌ران به‌ شێوه‌یه‌كی ناراسته‌خۆ له‌گه‌ڵ یه‌ك په‌یوه‌ندی ده‌كه‌ن و به‌و پێیه‌ش پرۆسه‌ی گه‌شه‌ی ئابوری به‌ره‌و پێش ده‌ڕوات و سامانی وڵات زیاد ده‌كات و له‌ ئه‌نجامیشدا ئاستی گوزه‌رانی خه‌ڵك باشتر ده‌بێت.

ئه‌م په‌رتوكه‌ی له‌به‌رده‌ستاندایه‌، په‌رتوكێكی سه‌ره‌تاییه‌ و به‌ زمانێكی ساده‌ نوسراوه‌. په‌رتوكێك كه‌ ده‌كرێت خوێندكارانی به‌شی ئابوری كۆلیژه‌كان و مامۆستاكانیان به‌هه‌مان شێوه‌ی خوێنه‌رێكی ساده‌ سودی لێببینن و بتوانن له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ له‌ پرۆسه‌كانی بازاڕ و نرخ و خواست و خستنه‌ڕوو و قازانج و سه‌رمایه‌ و به‌رهه‌مهێنان و سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی دیكه‌ی ئابوری تێبگه‌ن.

هه‌ڵبژاردنی ئه‌م په‌رتوكه‌ ته‌نها له‌ به‌ر ساده‌یی شێواز و زمانه‌كه‌ی نیه‌. به‌ڵكو به‌دێوێكی دیكه‌شدا خستنه‌ ڕووی ئه‌و دیوه‌ی زانستی ئابوری كه‌ تاوه‌كو ئێستا له‌نێو رۆشنبیری كوردیدا په‌رده‌پۆشكراوه‌ و هه‌ر هه‌وڵێكیش بۆ باسكردنی دوچاری سه‌ركوتكردنی له‌شكری ئه‌و رۆشنبیر و ئابوریناسانه‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌راسته‌وخۆو ناراسته‌وخۆ داكۆكی له‌ سیسته‌مێكی ئابوری ده‌كه‌ن كه‌ مێژووی سه‌د ساڵی رابردوو سه‌لماندویه‌تی كه‌ سیسته‌مێكه‌ خۆشگوزه‌رانی لێناكه‌وێته‌وه‌ و له‌وه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیسته‌مێكه‌ ناتوانێت له‌سه‌ر پێی خۆی رابوه‌ستێت.

بۆ نمونه‌ زۆر جار كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ره‌سی بلۆكی سۆشیالیستی و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ده‌كرێت، زۆر كه‌س به‌ شێوه‌یه‌كی سۆزدارانه‌ ده‌یانه‌ویت شیكاری ره‌وشه‌كه‌ بكه‌ن و راسته‌وخۆ ده‌ڵێن كه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت به‌ پیلانگێڕی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری هه‌ره‌سی هێنا. به‌بێ ئه‌وه‌ی جورئه‌تی ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ته‌ماشایه‌كی مێژووی ئه‌و سیسته‌مه‌ بكه‌ن و چاوێك بخشێنن به‌و زانیاریه‌ ئابوریانه‌ی له‌به‌رده‌ستدان كه‌ پیشانی ده‌ده‌ن چۆن سیسته‌مێكی هێنده‌ گه‌وره‌ و زه‌به‌لاح نه‌یتوانی له‌ڕووی ئابوریه‌وه‌ خۆی بگرێت و له‌ كۆتاییدا ناچاربوو ملبدات بۆ شکستهێنانی سیسته‌مه‌ ئابوریه‌كه‌ی كه‌ وڵاتی به‌ره‌و ئیفلاسبوون برد و هاوڵاتیه‌كانیشی به‌ره‌و برسێتی و هه‌ژاری وبێبه‌شی له‌ خۆشیه‌كان و پێداویستیه‌كانی ژیان برد.

كرانه‌وه‌ی ئابوری و به‌رفراوانبوونی ئازادیه‌ تاكه‌كه‌سیه‌كان و به‌رقه‌رابوونی میدیای ئازاد و باشبوونی گوزه‌رانی خه‌ڵك و گه‌شه‌ی ئابوری و زیادبوونی سامانی وڵات هه‌موویان وابه‌سته‌ن به‌ ئازادی ئابوریه‌وه‌. وابه‌سته‌ن به‌ موڵكایه‌تی تایبه‌ت و بیرۆكه‌ و پرۆژه‌ نوێیه‌كانی ئه‌نترۆپه‌نۆره‌كانه‌وه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ده‌ستپێشخه‌ری ده‌كه‌ن له‌ هێنانه‌ كایه‌ی پرۆژه‌ و كاری نوێدا كه‌ ئه‌نجامه‌كانیان بۆ هه‌مووان به‌ قازانج ده‌شكێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر نمونه‌یه‌كی بچوك وه‌ربگرین ئه‌م خاڵه‌مان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌. كۆمپانیای ته‌له‌فۆنی مۆبایل، كه‌ پرۆژه‌یه‌كی بازرگانیه‌ و خاوه‌نی بیرۆكه‌كه‌ به‌مه‌به‌ستی قازانجی خۆی و زیادكردنی سه‌رمایه‌كه‌ی ئه‌نجامیداوه‌. به‌ڵام بێگومان مه‌سه‌له‌كه‌ لێره‌دا ته‌واو نابێت، به‌ڵكو قۆناغی دووه‌می پرۆسه‌كه‌ لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، ئه‌مه‌ش ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌ زۆرێك له‌ سیاسه‌تمه‌داران و ته‌نانه‌ت ئابوریناسانیش نایانه‌وێت بیبینن یاخود ده‌ریبخه‌ن. خاوه‌نی كۆمپانیایه‌كی مۆبایل به‌ مه‌به‌ستی قازانجی شه‌خسی خزمه‌تگوزارییه‌ك داده‌مه‌زرێنێت، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌و خزمه‌تگوزایه‌ قازانجێكی گه‌وره‌ به‌ خه‌ڵكی ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌و سوده‌ی كه‌ به‌خه‌ڵكی ده‌گات یه‌كێكه‌ له‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌مه‌به‌ستی قازانجی شه‌خسی دروستكراوه‌. لێره‌وه‌ له‌و راستیه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌وڵی زیادكردنی سه‌رمایه‌ی خۆیان ده‌ده‌ن، به‌ ناراسته‌خۆ سه‌رمایه‌ی خه‌ڵكانی دیكه‌ش زیاد ده‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پرۆژه‌كانیان هه‌لی كاركردن بۆ ژماره‌یه‌ك خه‌ڵك دابین ده‌كه‌ن و سه‌رباری ئه‌و خزمه‌تگوزاریه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ یاریده‌ده‌رێكی به‌هیز بۆ باشتركردنی كار و بازرگانی كه‌سانی دیكه‌ و به‌م شێوه‌یه‌ش كاریگه‌ریه‌كان بڵاوده‌بنه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی شه‌پۆلی بازنه‌ییدا نه‌وه‌ك به‌ ئاراسته‌ی تیرێكی راستڕه‌و.

دواجار پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین که‌ ئێمه‌ به‌پێویستمان زانی ناونیشانی کتێبه‌که‌ له‌(Conmmon Sense Economics)ه‌وه‌ بگۆڕین بۆ (ئابوری به‌ زمانی ساده‌)، چونکه‌ ئه‌وه‌ شیاوترین ناونیشان بوو بۆ ناونیشانه‌ ئینگلیزییه‌که‌ که‌ وه‌رگێڕانی یان مه‌حاڵه‌ یان به‌دتێگه‌یشتن دروست ده‌کات.

تێبینی: بۆ خوێندنەوەی هەموو پەرتوکەکە، تکایە کرتە لەسەر ئەو هێمایەی مایکرۆسۆفت وۆرد بکە لە سەرەوە بۆ داگرتنی فایلەکە

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بێت، ئه‌وه‌ زۆر مه‌ترسیداره‌، منیش ئه‌رکى ئاکارییم داوام لێده‌کات برا هاوڵاتییه‌کانم له‌وه‌ وریا بکه‌مه‌وه‌.

سه‌رجه‌م په‌رتوکه‌که‌ به‌ وۆرد یان پی دی ئێف دابگره‌

جەنابی خاوەنکارگە و وه‌زیر:

من دارتاشێکم، وه‌ك حەزرەتی عیسا، تەوراس و ته‌شوێ به‌کاردێنم بۆ خزمه‌تکردنی تۆ. له‌کاتێكدا که‌ له‌ ده‌مه‌وبەیا‌نه‌وه‌‌‌ تاوه‌کو ئێواره‌ سه‌رقاڵی بڕینه‌وه‌ و پارچه‌پارچه‌کردن بووم لەسەر عەرزی خودا، ئه‌وه‌م به‌ خه‌یاڵدا هات که‌ کاره‌که‌ی من وەك کاره‌که‌ی تۆ به‌شێکه‌ له‌ پیشه‌سازی  ناوخۆییمان. له‌و کاته‌وه‌ نەمتوانیوە هیچ هۆکارێك بدۆزمەوە کە بۆچی پاراستنخوازی دارتاشخانەکەی منیش ناگرێته‌وه‌ وه‌ك چۆن کارگه‌که‌ی تۆ ده‌گرێته‌وه‌. تۆ قوماش دروستدەکەیت و من سه‌قف دروستده‌که‌م. ئێمه‌ هه‌ردووکمان به‌ڕێگه‌ی جیاواز کڕیاره‌کانمان له‌ سه‌رما و باران ده‌پارێزین.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، من دەبێت بکەومە دوای کڕیاره‌کانم، له‌ کاتێکدا کڕیاره‌کانی تۆ خۆیان دەکەونە دوات. تۆ رێگه‌یه‌كت دۆزیوه‌ته‌وه‌ تاوەکو ناچاریان بکەیت بکەونە دوات، ئەویش بەوەی رێگەت لێگرتوون لەوەی لە شوێنێکی دیکە بۆخۆیانی دابینبکەن، له‌کاتێکدا موشتەریەکانی من ئازادن لەوەی رووبکەنە هەرکەسێك کە بیانەوێت.

سه‌رسوڕهێنه‌ری ئه‌مه‌ له‌ چیدایه‌‌؟ جەنابی کونین، وه‌زیری حکومەت، جەنابی کونین، بەرهەمهێنەری قوماشی له‌یادنه‌چۆته‌وه‌: ئه‌مه‌ش شتێکی سروشتیە. به‌ڵام، به‌داخه‌وه‌ که‌ پیشه‌ خاکیه‌که‌ی من وه‌زیری  نه‌به‌خشیوه‌‌ به‌ فه‌ره‌نسا، هه‌رچه‌نده‌ که‌ پەیامبەرێکی به‌خشیوه‌ به‌ جیهان.

هه‌روه‌ها له‌ پەیامە نه‌مرەکەیدا کە ئەم پەیامبەرە بۆ مرۆڤی جێهێشتووه‌،‌ هیچ ئاماژه‌یه‌ك نیه‌ که‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌ بێت دارتاشه‌کان بتوانن له‌سه‌ر حسابی ئه‌وانی دیکه‌ خۆیان ده‌وڵه‌مه‌ند بکه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ی که‌ تۆ ده‌یکه‌یت.

ته‌ماشایه‌کی بارودۆخه‌که‌ی من بکه‌‌. من رۆژانه‌ ٣٠ سو (دراوێکی کۆنی فه‌ره‌نسایه‌-و) په‌یدا ده‌که‌م، جگه‌ له‌ یه‌کشه‌ممان و رۆژانی پشوو. ئه‌گه‌ر من بەهەمان شێوەی دارتاشێکی فلاندەر٣ خزمه‌تگوزاریه‌که‌ی خۆمت پێشکه‌ش بکه‌م و ئه‌گه‌ر ئه‌و ئاماده‌بێت به‌ یه‌ك سو که‌متر له من کاره‌که‌ بکات، ئه‌وا تۆ ئه‌و په‌سه‌ند ده‌که‌یت.

به‌ڵام وای دانێ که‌ من ده‌مه‌وێت قاتێك بۆ خۆم بکڕم؟ ئه‌گه‌ر پیشه‌سازێکی قوماشی به‌لجیکایی به‌ رکابه‌ری له‌گه‌ڵ تۆدا قوماشه‌که‌ی خۆی بخاته‌ بازاڕه‌وه، ئه‌وا تۆ خۆی و قوماشه‌که‌ی له‌م وڵاته‌ وەدەردەنێیت.

بەوپێیەش، من بەناچاری دێمه‌ دوکانه‌که‌ی تۆ، هه‌رچه‌نده‌ که‌ نرخه‌که‌ی گرانتره‌، ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ که‌ له‌ راستیدا ٣٠ سوه‌ داماوه‌که‌ی من ته‌نها به‌های ٢٨سویان هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ من ئه‌ڵێم چی! بگره‌ به‌هاکه‌ی له‌ ٢٦ زیاتر نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی تۆ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی پیشه‌سازه‌ به‌لجیکاییەکه‌ ‌ له‌سه‌ر حسابی خۆت وەدەرنێیت (ئه‌مه‌ش که‌مترین شتە که‌ تۆ ده‌توانیت بیکه‌یت)، تۆ من ناچار ده‌که‌یت که‌ پاره‌ بۆ ئه‌و خه‌ڵکه‌ بده‌م که تۆ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆت راوتناونه‌ته‌وه‌ ده‌ره‌وه‌.

هه‌روه‌ها له‌به‌رئه‌وه‌ی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ یاسادانه‌رە هاوه‌ڵەکانت، که‌ به‌باشی له‌یه‌کتری تێده‌گه‌ن، هه‌ریه‌که‌یان  یه‌ك دوو سو لەمن دەبەن -یه‌کێك به‌ پاساوی پاراستنخوازی بۆ ئاسن، ئه‌وی دیکه‌، خه‌ڵوز، ئه‌میان، نه‌وت، و ئه‌وی دیکه‌شیان، گه‌نم- له‌ ئه‌نجامدا، دوای له‌به‌رچاوگرتنی هه‌موو ئه‌مانه، ئه‌وه‌م بۆ ئاشکرا ده‌بێت که‌ توانیومه‌ له‌ ٣٠ سوه‌که‌ تەنها ١٥ی لە تاڵانی رزگاربکه‌م. ‌

بێگومان تۆ پێمده‌ڵێیت که‌ ئه‌م سوه‌ کەمانە، که‌ بێ قه‌ره‌بوودانه‌وه‌ له‌ گیرفانی منه‌وه‌  دێنه گیرفانی تۆوه‌، بژێوی که‌سانی ده‌وروبه‌ری کۆشکه‌که‌ت دابینده‌که‌ن و رێگه‌ت پێده‌ده‌ن که‌ به‌و شێوازە باڵایە گوزەرانبکەیت. رێگه‌مپێبده‌ که‌ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ بده‌مه‌وه‌ و بڵێم ئه‌گه‌ر بوارت بدایه‌ ئه‌و پاره‌یه‌ له‌لای من بمایایه‌ته‌وه‌‌، ئه‌وا ده‌بوو بە‌ هۆی دابینکردنی بژێوی که‌سانی ده‌روبه‌ری من.

با لەوە گەڕێین، جەنابی وه‌زیر و پیشه‌ساز، له‌به‌رئه‌وه‌ی من ده‌زانم ئه‌گه‌ر داوای لابردنی ئه‌و پاراستنخوازیە‌ بکه‌م‌ که‌ به‌سه‌ر کڕیاره‌کانتدا سه‌پاندوته‌، به‌باشی په‌سه‌ند ناکرێت، بۆیه ئه‌و داواکاریه‌ له‌ تۆ ناکه‌م، هه‌رچه‌نده‌ مافی ته‌واوه‌تی ئه‌وه‌شم هه‌یه‌ که‌ داوای بکه‌م، له‌جیاتی ئه‌وه‌ پێم باشه‌ که‌ دوای نه‌ریتی باو بکه‌وم و داوای که‌مێك پاراستنخوازی بۆ خۆم بکه‌م. ‌‌‌

لێره‌دا، تۆ رێگریه‌كم بۆ دێنیته ‌پێشه‌وه‌ و پێم ده‌ڵێیت “هاوڕێم، من زۆر حه‌ز ده‌که‌م که‌ پاراستنی ئابوری بۆ تۆ و کەسانی دیکە له‌ پیشه‌که‌ی تۆدا دابینبکه‌م، به‌ڵام چۆن بتوانین سودی گومرگ له‌‌ کاری دارتاشی دابتاشین؟ ئایا ده‌بێت رێگه‌ له‌ هاورده‌کردنی خانوو بگرین  له‌رێگه‌ی ده‌ریایی و وشکانیه‌وه‌؟”

دیاره‌ ئه‌مه‌ زۆر بێمانا ده‌بێت. به‌ڵام، پاش تێڕامانێکی زۆر له‌ مه‌سه‌له‌که‌، رێگه‌یه‌کی دیکه‌م دۆزیوه‌ته‌وه‌ بۆ سودبه‌خشین به‌ کوڕانی پیر جۆزێف٤ (واتە دارتاشەکان)، و هیوادارم که‌ تۆش به‌ئاماده‌باشیه‌وه‌ پێشوازی لێبکه‌یت له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك جیاوازی نیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و رێگایانه‌دا که‌ تۆ گرتونەتتەبەر بۆ پاراستنی ئه‌و ئیمتیازەی که‌ ساڵانه‌ خۆت ده‌نگی بۆ ده‌ده‌یت.

‌ئه‌و رێگا نایابه‌ی که‌ من له‌ مێشکمدایه‌ بریتیه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌کردنی به‌کارهێنانی تەوراسی تیژ له‌ فه‌ره‌نسادا.

باوه‌ڕم وایه‌ که‌ ئه‌م قه‌ده‌غه‌کردنه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌و شێوازە نامه‌نتیقی تر  و هه‌ڕه‌مه‌کی تر نیه‌ که‌ تۆ گرتوتەتە‌به‌ر به‌رامبه‌ر به‌  ئێمه‌ له‌ حاڵه‌تی قوماشه‌کەی خۆتدا.

بۆچی تۆ به‌لجیکاییە‌کان وەدەردەنێیت؟ له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان له‌ تۆ هەرزانتر ده‌فرۆشن. ئایا بۆچی ئه‌وان‌ له‌ تۆ هه‌رزانتر ده‌فرۆشن؟ له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌کان له‌ تۆ باڵاترن له‌ پیشه‌سازی قوماشدا.

جیاوازی له‌نێوان تۆ و به‌لجیکاییە‌کدا کتومت هه‌مان جیاوازیه‌ له‌نێوان تەوراسێکی کول و تەوراسێکی تیژدا. هه‌روه‌ها تۆ من ناچار ده‌که‌یت -منێکی دارتاش- که‌ به‌رهه‌می تەوراسێکی کول لە تۆ بکڕم.

ته‌ماشایەکی فه‌ره‌نسا بکه‌ وەک کرێکارێك کە هەوڵدەدات له‌رێگه‌ی هێزی کاری خۆیه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ده‌سته‌به‌ربکات که‌ پێویستی پێیانە، به‌ قوماشیشه‌وه‌.

دوو رێگا‌ هه‌ن‌ بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌مه‌:

یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ خۆی خوریه‌که‌ بهۆنێتەوە و بیڕێسێت.

دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ شمه‌کی دیکه‌ دروست بکات –وه‌ك کاتژمێر، کاغه‌زی دیوار، یان مەی- و له‌گه‌ڵ به‌لجیکاییە‌کاندا ئاڵوگۆڕیان پێبکات به‌رامبه‌ر به‌ قوماش.

له‌م دوو رێوشوێنەدا، ئه‌وەیان که‌ ئه‌نجامێکی باشتری ده‌بێت وه‌ك ئەوە وایە کە تەوراسێکی تیژ بێت، ئه‌وه‌ی دیکه‌ش وه‌ك ئەوەی تەوراسێکی کول بێت.

تۆ نکوڵی له‌وه‌ ناکه‌یت که‌ له‌ ئێستادا له‌ فه‌ره‌نسا، به‌ده‌ستهێنانی پارچه‌یه‌ك قوماش راسته‌خۆ له‌ تەونەکەی خۆمانه‌وه‌ (تەوارەسە کولەکە) هێزی کاری زیاتری پێویسته‌  له‌ به‌ده‌ستهێنانی ناڕاسته‌وخۆی له‌ ره‌زه‌کانمانه‌وه‌ (تەوراسە تیژەکە). تۆ هێندە دوریت لە نکوڵیکردن لەمه‌وه‌ کە کتومت له‌به‌رئه‌م زەحمەتکێشانە زیاده‌یەیە ( کە بەلای تۆوە سامان لەمە پێك دێت) که‌ داوای ئه‌وه‌ ده‌که‌یت، نه‌ك داواکردن، بگره‌ دەیسەپێنیت، کە خراپترینی ئەو جوتە تەوراسە بەکاربهێنرێت.

ئێستاش، لانی که‌م چوونیه‌ك به‌، بێلایه‌ن به‌، و ئه‌گه‌ر ده‌شته‌وێت دادپه‌روه‌ر بیت، ئه‌وا هه‌مان ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌ی دارتاشی هه‌ژاردا بکه که‌ له‌گه‌ڵ خۆتدا ده‌یکه‌یت. ‌

یاسایەکی لەم جۆرە دەربکە:

“هیچ که‌سێك نابێت ئەو شاتیر‌ و کاریتانە به‌کاربهێنێت که‌ به‌ ته‌شوێی کول دروستنەکراون.”

بیر له‌ به‌ره‌نجامی کتوپڕی ئه‌مه‌ بکه‌ره‌وه‌.

له‌کاتێکدا ئێمه‌ ئێستا سه‌د جار ته‌شوێکه‌ ده‌وه‌شێنین، له‌ به‌ره‌نجامی ئەو یاسایەدا پێویست دەبێت سێ سه‌د جار بیوه‌شێنین. ‌ئه‌وه‌ی که‌ لە ئێستادا به‌ یه‌ك کاتژمێر ده‌یکه‌ین ئه‌و کاته‌‌ سێ کاتژمێری پێده‌چێت. چ وزه‌یه‌کی به‌هێز ده‌به‌خشێت به‌ کارکردن! تازه‌فێربووان، کرێکاری رۆژانه‌ و وه‌ستاکان، هه‌مووان ده‌چنه‌سه‌ر کار. ئه‌و کاته‌ داواکاریمان له‌سه‌ر ده‌بێت و له‌ئه‌نجامیشدا پاره‌ی باشمان ده‌درێتێ. هه‌ر که‌سێك بیه‌وێت سه‌قفێك دروست بکات ناچار ده‌بێت که‌ مه‌رجه‌کانمان په‌سه‌ند بکات، به‌هه‌مان شێوەی که‌ چۆن ئه‌مڕۆ هه‌ر که‌سێك بیه‌وێت قوماش بکڕێت ناچاره‌ مه‌رجه‌کانی تۆ په‌سه‌ند بکات.

پاشان ئه‌گه‌ر رۆژێك له‌ رۆژان لایه‌نگرانی ئاڵۆگۆڕی بازرگانی ئازاد وێرایان گومان له‌ سودی ئه‌م پێوەرە بکه‌ن، ئه‌و کاته‌ زۆر به‌باشی ده‌زانین  له‌ کوێدا وه‌ڵامێکیان بۆ بدۆزینه‌وه‌ کە تەختیان بکات. له‌ راپۆرتی په‌رله‌مانی ساڵی 1843دا. ئه‌و کات ده‌توانین ئەو راپۆرتە بکێشین بەسەریاندا، له‌به‌رئه‌وه‌ی لەو راپۆرتەدا داکۆکیەکی نایابت پێشکه‌شکردووه‌ به‌ناوی پاراستنخوازان و تەوراسە کوله‌کانه‌وه‌، که‌ هه‌ردووکیان به‌ سا‌ده‌یی دوو دیوی هه‌مان دراون.

له‌سه‌ر به‌رزاییه‌ك که‌ به‌سه‌ر ئه‌م ده‌ریاچه‌ بورکانیه‌ قه‌شه‌نگه‌دا ده‌ڕوانێت، مانویڵ “موسۆ” ئایاو – کاریگه‌رترین پاڵه‌وانی بیری ئازادی ئه‌مه‌ریکای لاتین له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیستدا – مانگی رابردوو به‌ خاك سپێردرا.

من دوای چل رۆژ هاتوومه‌ته‌ ئێره‌ تاوه‌کو به‌شداری له‌ یادکردنه‌وه‌یه‌کدا بکه‌م. به‌یانی زوو بۆ ماوه‌ی کاتژمێریك به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی شاری گواتیمالا گه‌شت ده‌که‌م و سه‌ردانی مه‌زارگه‌یه‌کی ئۆرسه‌دۆکسی یۆنانی ده‌که‌م که‌ ئێستا ته‌رمه‌که‌ی ئایاوی لێ نێژراوه‌‌. چه‌ندین هاوڕێیان که‌ له‌ ناوچه‌که‌ و له‌ ئیسپانیاوه‌ هاتوون سڵاو لەیەکدی ده‌که‌ن. قه‌ره‌باڵغیه‌که‌ هێنده‌ زۆره‌ هه‌ندێك له‌ میوانه‌کان له‌ ده‌رگای دواوه‌ی کڵێسا بچوکه‌که‌وه‌ ده‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌. ئێمه‌ تێکه‌ڵه‌یه‌کین له‌ لاو و پیر‌، لاتینی و ئه‌وروپی و گرینگۆ[1] ، باوه‌ڕدار و بێباوه‌ڕ‌، به‌ڵام هه‌موومان یه‌ك خه‌می هاوبه‌شمان هه‌یه‌ که‌ خه‌می له‌ده‌ستدانی مامۆستایه‌ك‌ و رێپیشانده‌رێك و سه‌رکرده‌یه‌ك و هاوڕێیه‌كه‌.

دواتر، له‌ زانکۆی پایه‌به‌رزی فرانسیسکۆ مارۆکوین، که‌ گرنگترین پێگه‌ی جێدەستی ئایاوه‌، نزیکه‌ی 300 که‌س ئەو مەیدانەیان تەنیوە بۆ یادکردنه‌وەی ژیانی ئایاو‌.

ئەوانەی که‌ به‌هۆی داخورانی مافه‌کانی تاکه‌که‌سه‌وه‌  ساردبوونه‌وه‌ته‌وه‌ ده‌توانن زۆر له‌ گه‌شته‌ بوێرانه‌که‌ی ئایاوه‌وه فێرببن‌. به‌ده‌گمه‌ن ژیانی که‌سێك هێنده‌ به‌شداریکردوه‌‌ له‌ ئامانجی نه‌هێشتنی سته‌مکاریدا به‌ساده‌یی له‌رێگه‌ی وابەستەبوونیەوە بە بره‌ودان به‌ بیرکردنەوەی ئازاد. ئایاو ئه‌مه‌ی له‌ ژینگه‌یه‌کدا ئه‌نجامدا که‌ رۆژ به‌ رۆژ دژایه‌تیکردنی ئازادی تیایدا زیادی ده‌کرد.

ئایاو، له‌دایکبووی ساڵی  1925، ئه‌ندازیارێك بوو که‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کان خوێندنی ته‌واوکردبوو به‌ڵام مەیلەکانی ناخی وەهیان لێکرد کە وه‌ك ئینترۆپەنۆرێک[2] لێره‌ له‌ گواتیمالا چاره‌نوسی وه‌ك سیمبولێك بۆ ئازادی دیاریبکەن. ئه‌و چه‌ند بازرگانیه‌کی سه‌رکه‌وتووی دامه‌زراند و به‌ڕێوه‌برد. له‌وانه‌ کۆمپانیایه‌کی بازرگانی گاز و کارگەی دروستکردنی کاشی. له‌کاتی کارکردنیدا رۆژ به‌ رۆژ زیاتر له‌و دژیه‌کبوونە‌ سه‌ری سوڕده‌ما که‌ له‌نێوان توانا ئینترۆپەنۆریەکانی وڵاته‌کەی‌ و ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی شکستی بازرگانیه‌کاندا هه‌بوو. ئه‌مه‌ش هانیدا تاوه‌کو به‌دوای هۆکاره‌کانی هه‌ژاری درێژخایه‌ن و دواکه‌وتنی گواتیمالادا بگه‌ڕێت‌.

ئه‌و سەردەمە سەردەمێکی پڕ ئاشوب بوو. کۆمۆنیسته‌کان چاویان بڕیبووه‌ گواتیمالا. له‌ 1954دا، پیاوه‌که‌یان، سه‌رۆك جاکۆبۆ ئه‌بێنز، لابرا. ئه‌وه‌شی دوای ئه‌و هات بریتیبوو له‌ تێکه‌ڵه‌یه‌كی ژه‌هراوی له‌ حکومه‌تی سه‌ربازی و یاخیه‌ چه‌کداره‌کان که‌ توندوتیژیان به‌ وڵاته‌که‌دا بڵاوکرده‌وه‌.

ئایاو له‌ نێو ئه‌م ناله‌باریه‌دا دەرکەوت. هاوه‌ڵ له‌گه‌ڵ شه‌ش هاوبیری گواتیمالاییدا کە ته‌نها چه‌کی ده‌ستیان بریتیبوو له‌و ئاره‌زوه‌ی که‌ هه‌یان بوو بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و بیرۆکانه‌ی که‌ له‌وانه‌یه‌ وڵاته‌که‌یان بگۆڕێت بۆ وڵاتێکی دادپه‌روه‌ر و گه‌شه‌کردوو‌. له‌ تشرینی دووه‌می ساڵی 1958دا ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’یان دامه‌زراند. ئامانجی ئه‌م نێوه‌نده‌، وه‌ك موسۆ له‌ یاده‌وه‌ریه‌کەیدا له‌ ساڵی 1992 دا سه‌باره‌ت به‌ دامه‌زراندنی زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکوین نوسیوێتی “بریتیبوو له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و بڵاوکردنه‌وه‌ی پرنسیپه‌ ئه‌خلاقی و ئابوری و یاساییه‌کانی کۆمه‌ڵێکی ئازاد.”

ئایاو و هاوه‌ڵه‌کانی به‌تینوێتیه‌کی زۆره‌وه‌ ده‌ستیانکرد به‌ خوێندنه‌وه‌ و گفتووگۆکردن. ئه‌و ده‌ڵێت “ئێمه‌ هەموو خۆمان خۆمانمان فێری ئەم مەسلانە کرد، که‌ دواتر زۆربه‌ی کاتی داگیرکردین.” به‌درێژایی نیو سه‌ده‌ی دواتر ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ زیاتر له‌ 900 بڵاوکراوە بۆ داکۆکیکردن له‌ بازاڕ بڵاوده‌کاته‌وه‌. به‌شداریه‌کانی ئایاو که‌ 98 دانه‌ بوون ناونیشانی له‌م جۆره‌یان هه‌بوو ‘سه‌باره‌ت به‌ ئاکاری حکومه‌ت’، ‘پلاندانان: عه‌قڵانی یان بێمانا’، ‘رۆبنسن و فرایده‌ی[3] بازاڕی هاوبه‌ش ده‌دۆزنه‌وه‌’. له‌ تشرینی یه‌که‌می 1978دا وتارێکی له‌ یه‌كێك له‌ بڵاوکراوەکانی ‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ دا نوسی به‌ ناونیشانی ‘کۆنترۆڵکردنی نرخ’ له‌کاتێكدا میڵتن فریدمان وتاری ‘له‌ به‌رگری فڕێداندا’ له‌ هه‌مان بڵاوکراوه‌دا نوسی.

ئه‌و بڵاوکراوانە‌ له‌ ‌سه‌رتاسه‌ری ناوچه‌که‌دا بڵاوبوونه‌وه‌. ئێنریك گێرسی خەڵکی وڵاتی پێرو، یه‌كێك له‌ هاونوسه‌رانی پڕفرۆشترین کتێبی ساڵی 1986 به‌ ناونیشانی ‘رێگه‌که‌ی دیکه‌’، ده‌ڵێت که‌ یەکێک لەو بڵاوکراوانە ناوی ‘١٠ وانه‌ بۆ دواکه‌وتن’ بوو، کە بریتیبوو له‌ “کلیلی به‌ئاگاهاتنه‌وه‌ی من له‌ مه‌یل و وابەستەییمدا بۆ به‌رگریکردن له‌ ئازادی.”

‘نێوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی’ رۆشنبیری مەزنی وه‌ك لودڤیك ڤۆن میسیز (1964) و فرێدریش هایاك (1965) و لودڤیك ئێرهارد (1968)ی هێنا بۆ گواتیمالا.

له‌ واده‌ی بره‌وداندا به‌م بیرۆکانه‌ ئایاو رووبەڕووبووەوە لەگەڵ کۆمۆنیسته‌کان مەرکێنتاڵەکان و سه‌ندیکاکانی که‌رتی گشتی و پلاندانەرە ناوەندییەکان له‌ دامه‌زراوه‌ به‌هێزه‌کانی وه‌ك بانکی جیهانی و بانکی نێو ئەمەریکاییدا. بەڵام ئەو لە ساتی گەرمبووندا بوو.

له‌ ساڵی 1960ه‌کاندا ئاشکرابوو که‌ چه‌پەکان له‌گه‌ڵ هه‌موو لێنه‌بورده‌ییاندا باڵیان بەسەر ئه‌کادیمیای گواتیمالادا کێشاوە. له‌ 1971دا ئایاو و هاوه‌ڵانی لە برەوداندا بە ئازادی ‘زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون’یان دامه‌زراند که‌ له‌ خانویه‌کی کرێدا و بە بڕە پارەیەک که‌ نزیکه‌ی 40،000 دۆلار بوو به‌ هاوکاری ژمارەیەکی کەمی خەڵکی گواتیمالا دابینکرا کە بە پەنجەی دەست دەژمێردران. له‌ یه‌که‌م خولی ده‌رچواندا هه‌شت خوێندکارهه‌بوون. ساڵی رابردوو ژماره‌ی خوێندکاره‌ ده‌رچووه‌کان 509 بوون.

ده‌رچوانی مارۆکیون ده‌سته‌یه‌كن له‌وانه‌ی که‌ له‌به‌ر لێهاتوییه‌که‌یان داواکاریان زۆر لەسەرە. به‌ڵام زانکۆکه‌ ده‌ڵێت شتێکی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ وایان لێده‌کات ده‌گمه‌ن بن: “هه‌موو خوێندکاره‌کان بێ گوێدانه به‌شه‌که‌یان هۆکار و بنەماکانی سامانی وڵاتان ده‌خوێنن.”

ئایاو نه‌ژیا تاوه‌کو هه‌موو ئه‌وه ببینێت که‌ خه‌وی پێوه‌ ده‌بینی بۆ‌ گواتیمالا، به‌ڵام ئه‌و چه‌ند گۆڕانکاریه‌کی گه‌وره‌ی بینی که مایەی شانازی پێوەکردنن. ده‌رچوانی ‘زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون’ ده‌ستیان هه‌بوو له‌ گۆڕانکاری ده‌ستوریی ساڵی 1993دا بۆ رێگه‌گرتن له‌ بانکی نێوه‌ندی لە به‌خشینی قه‌رز به‌ حکومه‌ت، هه‌روه‌ها یاسای په‌یوه‌ندیه‌ ته‌له‌فۆنیه‌کانی بازاڕی ئازادی ساڵی 1996 و ئه‌و یاسایه‌ی ساڵی 2001 که‌ دراوی رکابه‌ری بیانی کرده‌ شێوازێکی یاسایی پاره‌دان. چاوخشاندنەوەیەک بە مێژوودا له‌ ساڵی 1960کانه‌وه‌، کاتێك که‌ ئایاو به‌ره‌نگاری ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تگەرایی دەبووەوە، له‌هه‌مانکاتدا فیدێڵ کاسترۆ به‌رجه‌سته‌ی ده‌سه‌ڵاتی ره‌های ده‌وڵه‌تی ده‌کرد له‌ کوبا، توشی سەرسوڕمانمان دەکات له‌وه‌ی که‌ بیرۆکه‌کانی کامیان توانیویانە به‌رگه‌ی تاقیکردنه‌وه‌ی زەمەن بگرن.

له‌وانه‌یه‌ وته‌کانی به‌ڕێز گێرسی، که‌ ئاماده‌ی مەراسیمەکە‌ بوو، به ‌باشترین شێوه‌ وه‌سفی به‌شداریه‌کانی ئایاو بکەن له‌رێگه‌ی ئه‌م وشانه‌وه‌: به‌شداریه‌کی “یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یه‌ له‌ مێژووی ئازادیدا. زانکۆی فرانسیسکۆ مارۆکیون عەرشی پیرۆزی لیبڕالیزمی [کلاسیکه]‌ له‌ ئه‌مه‌ریکای لاتیندا و مانوێڵ ئایاویش شاهانەکەیەتی.” رەحمەتت لێبیت ئایاو.

[1] لە ئەمەریکا لاتین بە خەڵکانی ویلایەتە یەکگرتوەکان دەڵێن گرینگۆ

[2] ئەو کەسانەی کە خاوەنی بیرۆکەی بازرگانی نوێن و پرۆژەی نوێ دەهێننە ئاراوە.

[3] ئاماژەیە بە هەردوو کارەکتەری رۆمانی رۆبنسۆن کروزۆی نوسەری ئینگلیز دانیاڵ دفەو.

په‌رتوكی لیبرالیه‌ت ‘Libertarianism: a primer’ له‌ نوسینی ده‌یڤد به‌وز، یه‌كێكه‌ له‌ تویژینه‌وه‌ جدیه‌ هاوچه‌رخه‌كانی بیری لیبرالیزم كه‌ زۆرجار به‌ مانیفێستۆی لیبرالیزم داده‌نرێت له‌ ئه‌مه‌ریكا. وه‌رگێڕانی ئه‌م په‌رتوكه‌ هه‌وڵێكه‌ له‌پێناو ئاشناكردنی خوێنه‌ری كورد به‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ئه‌و بیره‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا و له‌هه‌مان كاتیشدا گه‌شتێكه‌ به‌نێو سه‌ره‌تاكانی سه‌رهه‌ڵدانی لیبرالیزمدا.

ئه‌وه‌ی له‌ دوو تویی ئه‌م په‌رتوكه‌دایه‌ ته‌نها پێنج به‌شی په‌رتوكه‌ ئینگلیزیه‌كه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌به‌ر گرنگی ئه‌و به‌شانه‌ و په‌یوه‌ندی هه‌نوكه‌ییان به‌ ره‌وشی كومه‌ڵی كوردیه‌وه‌، بڕیارماندا كه‌ ته‌نها ئه‌وانه‌ وه‌ربگێڕین.

یه‌كێك له‌و خاڵه‌ گرنگانه‌ی كه‌ پێویسته‌ خوێنه‌ر سه‌رنجی بدات وشه‌ی لیبریتاریانیزمه‌. ئه‌م وشه‌یه‌ له‌لای كورد به‌ده‌گمه‌ن بیستراوه‌ یاخود هه‌ر نه‌بیستراوه‌. زاراوه‌ی لیبرتاریانیزم دارشته‌یه‌كی ئه‌مه‌ریكاییه‌ بۆ زاراوه‌ی لیبرالیزم یاخود لیبرالیزمی كلاسیكی. لیبرالیزم له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا چه‌ندین شێوازی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌و و له‌م دواییانه‌شدا وشه‌ی لیبراڵ له‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ واتای مه‌یلداری به‌لای چه‌پدا به‌كار ده‌هێنرێت. له‌ ئینگلستان وشه‌ی لیبراڵ هاوتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌وروپا پێیده‌وترێت سۆشیال دیموكرات و له‌ فه‌ره‌نساش وشه‌ی لیبراڵ وه‌ك تانه‌یه‌ك به‌كار ده‌هێنرێت. له‌به‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ و له‌ پێناوی پاراستنی ره‌گوریشه‌ی بیری لیبرالیزمی كلاسیكیدا، بیرمه‌نده‌ ئه‌مه‌ریكاییه‌كان وشه‌ی ‘لیبرتاریانیزیم’یان دارشتوه‌ كه‌ بیڕوڕای به‌ حكومه‌تی سنوردار و ئازادی بازرگانی و مافی تاكه‌كه‌س و ده‌سه‌ڵاتی یاسا هه‌یه‌.

به‌و پێیه‌ی زمانی كوردی به‌دوره‌ له‌و ئاڵۆزیانه‌ی كه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ ئه‌ورپا و ئه‌مه‌ریكا به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، بۆیه‌ به‌ چاكمان زانی وشه‌ی لیبراڵیه‌ت و لیبراڵیزم و لیبڕال به‌كار بهێنین له‌ وه‌رگێرانی ئه‌م په‌رتوكه‌دا، هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌ندێك شوێندا له‌به‌ر پێویستی سیاق و به‌كارهێنانی وشه‌كه‌، وشه‌ی لیبریتاریانیزم یاخود لیبیرتاریه‌نمان به‌كار هێناوه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ كه‌ هه‌ردوو زاراوه‌كه‌ هه‌مان واتا ده‌گه‌یه‌نن.

یه‌كێكی دیكه‌ له‌ زه‌حمه‌تیه‌كانی كاری وه‌رگێڕانی په‌رتوكه‌كه‌ و پێاداچونه‌وه‌ی بریتیه‌ له‌ بێبه‌شی زمانی كوردی له‌م جۆره‌ له‌ نوسین و زۆر به‌ كه‌میش تێكستی له‌م بواره‌دا به‌رهه‌مهێناوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئیمه‌ دوچاری چه‌ندین گرفت بووین له‌ وه‌رگێران و دۆزینه‌وه‌ی زاراوه‌ی شیاو له‌ زمانی كوردیدا كه‌ هه‌مان ئه‌و مانایانه‌ بگه‌یه‌نێت كه‌ له‌ زمانی ئینگلیزیدا به‌كارهاتوون و هه‌ندێكیش له‌و چه‌مك و زاراوانه‌ هێنده‌ نوێ و بێهاوتان له‌ زمانی كوردیدا، ئێمه‌ هه‌وڵمانداوه‌ كه‌ وشه‌ی نوێیان بۆ دابتاشین، بیگومان به‌ گرتنه‌به‌ری سیسته‌می زمانه‌وانی كوردی، تاوه‌كو ئه‌و بیرۆكانه‌ بگه‌ن به‌ خوێنه‌ری كورد و له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌و وشانه‌ ببنه‌ بناغه‌یه‌ك بۆ كاری هاوشێوه‌.

هه‌ڵبژاردنی ئه‌و پێنج به‌شه‌ له‌به‌ر گرنگی ناونیشان و پێویستی ئاشنابوونی خوێنه‌ری كورده‌ به‌و چه‌مكانه‌ كه‌ هه‌ندێكیان زۆر ته‌مومژاوین. چه‌مكێكی وه‌ك ‘كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی’ یه‌كێكه‌ له‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا زۆر به‌كارهێنراوه‌، به‌ڵام زۆر زه‌حمه‌ته‌ پیاناسه‌یه‌كی دیاری چه‌مكه‌كه‌ له‌ ناو رۆشنبیری كوردیدا بدۆزینه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌شی كه‌ چالاكن له‌ بواری بره‌ودان به‌كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نیدا، به‌ زحمه‌ت ده‌توانن سیما و خوسڵه‌ته‌كانی ئه‌و چه‌مكه‌ ئاڵۆزه‌ دیاری بكه‌ن.

لێبورده‌یی یه‌كێكی دیكه‌یه‌ له‌و چه‌مكانه‌، (لێبورده‌یی كه‌ له‌ زمانی ئینگلیزیدا به‌ تۆله‌ره‌یشن ناسراوه‌، كه‌ له‌ جه‌وهه‌ردا به‌واتای په‌سه‌ندكردن و پێكه‌وه‌ژیان و قبوڵكردنی جیاوازی دێت) یه‌كێكی دیكه‌یه‌ له‌و چه‌مكه‌ هه‌ره‌ گرنگانه‌ی كه‌ له‌ناو كه‌لتوری كوردیدا قسه‌ی كه‌می له‌سه‌ر كراوه‌ و نه‌بۆته‌ به‌شێك له‌ په‌یامی رۆشنبیری و سیاسی گه‌لێك كه‌ میژوویه‌كی درێژی هه‌یه‌ له‌ به‌قوربانیبووندا، كه‌ هه‌ندێك جار ئه‌و قوربانییبونه‌ رێگریكردوه‌ له‌ بره‌ودان و گه‌شه‌كردنی چه‌مكی لێبورده‌یی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پێگه‌ گشتی و گرنگه‌كانی ئازادی و مه‌رجێكی پێشوه‌ختیشه‌ بۆ گه‌شه‌ی ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی.

ره‌نگه‌ نمونه‌ی هۆڵه‌ندا له‌ سه‌ده‌ی ١٧دا باشترین به‌ڵگه‌ی پێویستی هه‌بوونی ئه‌م چه‌مكه‌ بێت كه‌ كاتێك سه‌رجه‌م وڵاته‌ مه‌زنه‌كانی ئه‌وكاته‌ی ئه‌وروپا به‌ده‌ست جه‌نگ و جوداییخوازیه‌ ئاینیه‌كانه‌وه‌ ده‌یانناڵاند، هۆڵه‌ندا وه‌ك وڵاتێكی لێبورده‌ رێگه‌ی خۆشكرد بۆ پێكه‌وه‌ژیان و بازرگانیكردن له‌نێوان ئه‌ندامانی ئاین و نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كاندا، كه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا هۆڵه‌ندا بوه‌ وه‌ڵاتێكی بوژاوه‌ و پیشكه‌وتوو و خۆشگوزه‌ران كه‌ سه‌رنجی وڵاتانی درواسێی راكێشا و له‌ هه‌مانكاتیشدا بازرگانی و سه‌رماییه‌ی‌ كێشكرد بۆلای خۆی كه‌ به‌شداریه‌كی گرنگیانكرد له‌ بوژانه‌وه‌ و پێشكه‌وتنی ئه‌و وڵاته‌دا.

یه‌كیكی دیكه‌ له‌ به‌شه‌ گرنگه‌كان یاسا و ده‌ستوره‌. ئه‌م دوو چه‌مكه‌ دوو چه‌مكی یه‌كجارگرنگن بۆ ئێستا و داهاتووی كورد. گرنگی یاسا له‌ دیدی لیبرالیه‌وه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ته‌نها ده‌قێك نیه‌ نوسرابێت و به‌رده‌وام له‌لایه‌ن جێبه‌جێكارانیه‌وه‌ پێشێلبكرێت، به‌ڵكو یاسا یه‌كێكه‌ له‌ پێگه‌ پته‌وه‌كانی دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵێكی ئازاد كه‌ بتوانێت رێز له‌ ئه‌ندامه‌كانی بگرێت و له‌وه‌ش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مافه‌كانیان بپارێزێت. یه‌كسانی له‌به‌رده‌م یاسادا یه‌كێكه‌ له‌ زامنه‌ گه‌وره‌كان بۆ گه‌شه‌ی ئابوری و خۆشگوزه‌رانی. ئه‌و كاته‌ی هاوڵاتیه‌كان دڵنیان له‌وه‌ی سه‌روماڵیان پارێزراوه‌، ده‌توانن بره‌و به‌ كرداره‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیان بده‌ن و ترسی ئه‌وه‌یان له‌ دڵا نه‌بێت كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان جه‌رده‌كان یاخود حكومه‌ت موڵكوماڵه‌كانیان داگیرده‌كات به‌ پاساوی جۆراوجۆر. ده‌بێت یاسا پارێزه‌ری مافه‌كانی تاكه‌كه‌س بێت و به‌سه‌ر هه‌موواندا به‌یه‌كسانی پیاده‌بكرێت و له‌ژێر ده‌ستی حاكم و حكومه‌تی زۆرداردا نه‌بێت و پێشێلكارانی یاسا سزابدرێن. لێره‌وه‌ گرنگی ده‌ستورێك كه‌ توانای ئه‌وه‌ی تێدابێت بسه‌پێنرێت ده‌بێته‌ چوارچێوه‌ و بناغه‌ی كۆمه‌ڵێك كه‌ تاكه‌كانی به‌ئازادی ژیانیان بگوزه‌رێنن.

به‌شێكی زێده‌گرنگی په‌رتوكه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كه‌رامه‌تی تاكه‌كه‌س. بێگومان میژووی مرۆڤایه‌تی به‌گشتی و مێژووی كورد به‌ تایبه‌تی تۆمارێكی تاریكیان هه‌یه‌ له‌ سڕینه‌وه‌ی تاكه‌كه‌س و پێشێلكردنی مافه‌كانی و مامه‌ڵه‌كردنی وه‌ك دانه‌یه‌كی بێبه‌ها له‌ كۆی مێگه‌لدا. بێگومان بیری ده‌سته‌جه‌معی هه‌میشه‌ بێبایه‌خانه‌ ته‌ماشای تاكه‌كه‌س و پێگه‌ی تاكه‌كه‌سی كردوه‌ له‌ كۆمه‌ڵدا و وه‌ك قۆچی قوربانی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ژیانی تاكه‌كه‌سدا كردوه‌ و هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دابووه‌ روخسار و سیما تایبه‌ته‌كانی بسڕێته‌وه‌ و هاوتای بكات له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا كه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ وه‌ك یه‌كه‌یه‌ك ته‌ماشاده‌كران له‌ كۆیه‌كی مه‌زن. ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی تاكه‌كانی ئازاد نه‌بن هه‌رگیز ناتوانێت خۆشی ئازاد بێت، چونكه‌ ته‌نها مرۆڤی ئازاد ده‌توانێت ئازادی به‌ده‌ستبهێنێت و بیپارێزێت و رێزی بگرێت، كه‌ مێژووی كورد هه‌میشه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌م لۆژیكه‌وه‌ كاریكردوه‌.

تاكه‌كه‌س كۆڵه‌كه‌ی كۆمه‌ڵه‌ و كۆمه‌ڵ به‌بێ تاكه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی هیچ بوونێكی نیه‌. ته‌نها بانگه‌شه‌کارانی بیری تۆتالیتاری و ده‌سته‌جه‌معی و ئاین وه‌ك ژماره‌ ته‌ماشای تاك ده‌كه‌ن كه‌ ئامرازێكه‌ بۆ به‌دیهێنانی خواسته‌كانی كۆمه‌ڵ، سه‌ركرده‌، یاخود خوداوه‌ند. مێژووی دێرینی ئه‌و جۆره‌ بیرانه‌ هه‌زاران و ملیۆنان كه‌سیان راپێچی مه‌رگ كردوه‌ له‌ژێر ناوی “چاكه‌ی گه‌وره‌” و “سه‌روه‌ری گه‌ل” و “خودا” و “سه‌رۆك” و چه‌ندین گوزارشتی له‌م جۆره‌ كه‌ سه‌رجه‌میان له‌ ئه‌نجامدا به‌ زیانی تاكه‌كه‌س و مرۆڤایه‌تی شكاونه‌ته‌وه‌.

له‌م روانگانه‌وه‌، هیوادارین ئه‌م په‌رتوكه‌ (ئه‌و په‌رتوكانه‌ی له‌ داهاتوودا بڵاویان ده‌كه‌ینه‌وه‌) ببێته‌ هه‌وێنی داڕشتن و پته‌وكردنی پێگه‌ی تاكه‌كه‌س و چه‌سپاندنی پێگه‌كانی دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵێكی مه‌ده‌نی به‌رمه‌بنای یاسا و لێبورده‌یی و په‌سه‌ندكردنی جیاوازی كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌بنه‌ بنه‌مای پته‌وی ئازادی و سه‌رفرازی و خۆشگوزه‌رانی.

پێشواز سه‌عدوڵڵا فه‌یزوڵڵا

چرای ئازادی

واشینتۆنی پایته‌خت

ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ر‌یكا

کۆمۆنوێڵس به‌لای منه‌وه‌ بریتیه‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ی پیاوان (مرۆڤه‌کان) که‌ دامه‌زراوه‌ ته‌نها له‌پێناوی به‌ده‌ستهێنان و پاراستن و به‌ره‌وپێشبردنی  به‌رژه‌وه‌ندییه‌ مه‌ده‌نیه‌کانی خۆیان.

مه‌به‌ستم له‌ سوده‌ مه‌ده‌نییه‌کانیش ژیان و ئازادی و له‌ش ساغی و به‌دوربوون له‌ ئازاری جه‌سته‌یه‌؛ هه‌روه‌ها ‏موڵکداریکردنی ئه‌و شتانه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤن وه‌ک پاره‌، زه‌وی، خانوو، که‌لوپه‌لی ناوماڵ شتی دیکه‌….

‏

بایه‌خدان به‌ رۆح ناکرێت ئیشی خاوه‌نشکۆ بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌کانی ئه‌و ته‌نها له‌ شته‌ ده‌ره‌کیه‌کان پێکهاتووه‌. به‌ڵام ئاینی راسته‌قینه‌ و رزگارکردن پێکهاتووه‌ له‌ بڕواهێنانی هزر له‌ناخی خۆیدا، که‌ به‌بێ ئه‌وه‌ هێچ شتێک په‌سه‌ند نابێت له‌لای خودا.

ئه‌مه‌ش سروشتی تێگه‌یشتنه‌که‌یه‌ که‌ ناکرێت له‌ رێگه‌ی هیچ هێزێکی ده‌ره‌کیه‌وه‌ بسه‌پێندرێت به‌سه‌ر بڕوابووندا به‌ هه‌رشتێک.

لایه‌نێکیان پێویستی به‌ بڕواپێهێنان هه‌یه‌ و ئه‌وی دیکه‌شیان پێویستی به‌ فه‌رمانپێکردنه‌. یه‌کێکیان له‌ڕێگه‌ی ‏گفتوگۆوه‌ ده‌سه‌پێنرێت ئه‌وی دیکه‌یان له‌ڕێگه‌ی سزاوه‌. ئه‌مه‌ش ته‌نها هێزی مه‌ده‌نی مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ‏ئه‌نجامی بدات؛ بۆ ئه‌وه‌ی دیکه‌شیان، نیه‌تباشی به‌سه‌ بۆ سه‌پاندنی.

‏

هه‌موو مرۆڤێک ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی پێدراوه‌ که‌ که‌سێکی دیکه‌ ئاگاداربکاته‌وه‌ و ئامۆژگاری بکات و ‏بڕوایپێبهێنێت له‌ باره‌‌ی هه‌ڵه‌یه‌که‌وه‌ که‌ کردویه‌تی، هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی گفتوگۆی عه‌قڵییه‌وه‌ ئه‌و که‌سه‌ ‏رابکێشێت به‌ره‌و راستی. به‌ڵام ده‌رکردنی یاسا و گوێڕایه‌ڵکردن و سه‌پاندن به‌ شمشێر، هه‌موو ‏ئه‌مانه‌ ئه‌رکی که‌س نین بێجگه‌ له‌ خاوه‌نشکۆ.‏

له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌مه‌ش جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی خاوه‌نشکۆ ناگاته‌ ئه‌و شوێنه‌ی که‌ ‏هه‌ر یاسایه‌کی تایبه‌ت به‌ باوه‌ڕ یان شێوازی په‌رستن له‌ڕێگه‌ی هێزی یاساکانییه‌وه‌ ده‌ربکات.‏

ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی یاساکان هیچ هێزیکییان نابێت به‌بێ سزادان، سزاکانیش له‌م باره‌دا به‌ڕه‌هایی ‏قێزه‌ونن، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌بارنین بۆ بڕواهێنان به‌ عه‌قڵ….‏

بائێستا باس له‌وه‌ بکه‌ین کڵێسا چییه‌. من وه‌ها ته‌ماشای کڵێسا ده‌که‌م که‌ کۆمه‌ڵه‌یه‌کی خۆویستانه‌ی ‏مرۆڤه‌کانه‌، که‌ پێکه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای رێککه‌وتن کۆبوونه‌ته‌وه‌ له‌ پێناوی په‌رستنی خودادا به‌ ئاشکرا.‏

من ده‌ڵێم کۆمه‌ڵه‌یه‌کی خۆویست و سه‌ربه‌سته‌. هیچ که‌س له‌ کاتی له‌ دایکبونیدا سه‌ر به‌ هیچ کڵێسایه‌ک ‏نیه‌. ئه‌گه‌ر وابوایه‌ ئاینی باوان ده‌گوازرایه‌وه‌ بۆ وه‌چه‌کان به‌هه‌مان شێوه‌ی مافی میراتگیری موڵکوماڵ. ‏ئه‌وکات هه‌موو که‌سێک باوه‌ڕی خۆی به‌هه‌مان ئه‌و شێوه‌یه‌ی که‌ موڵکداری زه‌وییه‌کی پێده‌کات، ‏ده‌پاراست. له‌م باره‌شدا هیچ شتێک نایه‌ت به‌ خه‌یاڵدا له‌مه‌ بێماناتربێت….‏

یه‌که‌م، پێموایه‌ هیچ کڵێسایه‌ک وابه‌سته‌نیه‌ له‌به‌ر ئه‌رکی لێبورده‌یییه‌وه‌ که‌سێکی ‏له‌و جۆره‌ بهێڵێته‌وه‌ له‌ ئامێزی خۆیدا، پاش ئه‌وه‌ی هۆشیارکردنه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی کۆنترۆڵنه‌کراو به‌رده‌وامده‌بێت ‏له‌سه‌ر پێشێلکاری له‌دژی یاساکانی کۆمه‌ڵگا….‏

دووه‌م: هیچ تاکه‌ که‌سێک هیچ مافی ئه‌وه‌ی نیه،‌ و به‌هه‌رشێوه‌یه‌ک بێت، که‌ حوکمی پێشوه‌خت بدات ‏به‌سه‌ر که‌سێکی دیکه‌دا له‌باره‌ی مافه‌ مه‌ده‌نییه‌کانییه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه‌ سه‌ر به‌ کڵێسا یان ‏ئاینێکی دیکه‌یه‌…‏

به‌و پێیه‌ش هیچ که‌سێک، به‌ کورتییه‌که‌ی، نه‌ تاکه‌ که‌سه‌کان و نه‌ کڵێساکان، نه‌خێر، نه‌ ته‌نانه‌ت ‏ده‌وڵه‌تیش، هیچ مافێکی ره‌وای ئه‌وتۆیان نیه‌ که‌ به‌ناوی ئایینه‌وه‌ هه‌ڵبکوتنه‌ سه‌ر مافه‌ مه‌ده‌نییه‌کان و ‏شتومه‌که‌ دنییاییه‌کانی یه‌کدی.‏

ئه‌وانه‌شی که‌ بڕوایه‌کی جیاوازییان هه‌یه‌ له‌وه‌ی که‌ وتم، وا چاکه‌ له‌گه‌ڵ خۆیاندا بیرله‌وه‌ بکه‌نه‌وه‌ که‌ ‏تۆوی شه‌ڕانگێزی و ناکۆکی چه‌نده‌ کوشنده‌ و وێرانکه‌ره‌، چه‌ند به‌هێزه‌ له‌ وروژاندنی رق و کینه‌ی بێکۆتا و ‏زه‌ودکردن و کوشتاردا، که‌ ده‌رئه‌نجام بۆ مرۆڤایه‌تی ده‌نێنه‌وه‌.‏

به‌هیچ شێوه‌یه‌ک ئاشتی و ئاسایش، هه‌رگیز، ناتوانن به‌رقه‌راربن و بپارێزرێن له‌ نێو مرۆڤه‌کاندا ئه‌گه‌ر بێت ‏ئه‌و بڕوایه‌ سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت که‌ پێیوایه‌ “پاوانکردن فه‌زیله‌ته‌ و ده‌بێت ئایین به‌ زه‌بری چه‌ک ‏ته‌شه‌نه‌بکات.”

‏

پێشتر ئه‌وه‌مان سه‌لماند که‌ بایه‌خدان به‌ رۆح ئه‌رکی خاوه‌نشکۆ نیه‌. ئه‌وه‌ بایه‌خێکی خاوه‌نشکۆیی نیه‌، ‏ئه‌گه‌ر بتوانم وا ناویبه‌رم، که‌ پێکهاتوه‌ له‌ ده‌ستنیشانکردن به‌ یاسا و ناچارکردن به‌ سزا.‏

به‌ڵام بایه‌خدانێکی خێرخوازیانه‌، که‌ پێکهاتووه‌ له‌ فێرکاری و ئامۆژگاری و بڕواپێهنان، ناکرێت ئه‌مانه‌ له‌ هیچ که‌سێک بێبه‌ری بکرێن. به‌م پێیه‌ش بایه‌خدان به‌ رۆحی که‌سێک ته‌نها ئه‌رکی ئه‌و که‌سه‌ خۆیه‌تی، و پێویستیشه‌ ‏ئه‌و ئه‌رکه‌ جێبهێڵرێت بۆ که‌سه‌که‌ خۆی.

‏

به‌ڵام ئه‌ی ئه‌گه‌ر بایه‌خدانی به‌ رۆحی خۆی پشتگوێخست؟ منیش له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێم، ئه‌ی ئه‌گه‌ر بایه‌خدان ‏به‌ ته‌ندروستی و موڵکه‌کانی خۆی پشتگوێخست، کام له‌مانه‌ په‌یوه‌ندی نزیکتره‌ له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌که‌ی ‏خاوه‌نشکۆوه‌؟

ئایا خاوه‌ن شکۆ ده‌توانێت یاسایه‌کی خێرا دابنێت که‌ بڵێت نابێت ئه‌و که‌سه‌ نه‌خۆشبکه‌وێت یان هه‌ژاربێت؟ ‏یاساکان، هه‌تا ئه‌و شوێنه‌ی ئه‌گه‌ری تیایه‌، موڵکوماڵ و له‌شساغی بابه‌ته‌کانیان ده‌پارێزن له‌ بریندارکردن و ‏فرتوفێڵ و توندوتیژی که‌سانی دیکه‌، به‌ڵام نایانپارێزن له‌ که‌مته‌رخه‌می و پشتگوێخستنی خاوه‌نه‌کانیان.‏

ناکرێت زۆر له‌ هیچ مرۆڤێک بکرێت بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ند و ته‌ندروست بێت، ئینجا ئه‌گه‌ر ببێت یان نا. ‏نه‌خێر، ته‌نانه‌ت خودا خۆشی مرۆڤه‌کان رزگارناکات به‌دژی ویستی خۆیان…‏

پاش ئه‌وه‌ش: به‌وپێیه‌ی که‌ خاوه‌ن شکۆ هیچ ده‌سته‌ڵاتێکی نیه‌ له‌ رێگه‌ی یاساکانییه‌وه‌ هه‌ر مه‌راسیم و ‏رێوره‌سمێک بسه‌پێنێت به‌سه‌ر هه‌ر کڵێسایه‌کدا. به‌و پێیه‌ش هیچ ده‌سته‌ڵاتێکی نیه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌کردنی ‏مه‌راسیم و رێوره‌سمی له‌وجۆره‌ که‌ دانراون و په‌سه‌نکراون و پیاده‌کراون له‌لایه‌ن هه‌ر کڵێسایه‌که‌وه‌. له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی، ئه‌گه‌ر وا بکات، ئه‌وا خودی کڵێساکه‌ وێرانده‌کات، که‌ ئامانجی دامه‌زراندنی ته‌نها بۆ خوداپه‌رستییه‌ ‏به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌ربه‌ستانه‌، و به‌و شێوازی که‌ خۆی هه‌یه‌تی.

‏

ره‌نگه‌ بڵێیت، به‌گوێره‌ی ئه‌م رێسایه‌، ئه‌گه‌ر هاتو ده‌سته‌یه‌کی ئاینی ویستییان کۆرپه‌ بکه‌ن   به‌ قوربانی، یاخود، ‏وه‌ک ئه‌وه‌ی  به‌ ناره‌وایانه‌ مه‌سیحییه‌ به‌راییه‌کانی پێتاوانبار ده‌کرا که‌ گوایه‌ چێژیان له‌وه‌ بینیوه‌ که‌ چلکن ‏و بۆگه‌ن بن، یاخود په‌یڕه‌وی کاری قێزه‌ونی له‌و جۆره‌ بکه‌ن، ئایا خاوه‌نشکۆ ناچاره‌ لێبورده‌بێت ‏به‌رامبه‌ریان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان پابه‌ندن به‌ کۆمه‌ڵه‌یه‌کی ئاینییه‌وه‌؟

من له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێم: نه‌خێر. ئه‌و شتانه‌ نه‌ یاسایین له‌ رێره‌وی ئاسایی ژیاندا و نه‌ له‌ هیچ ماڵێکدا. ‏به‌وپێیه‌ش ئه‌وان به‌و شێوه‌یه‌ نه‌ خودا په‌رستی ده‌که‌ن، و نه‌ له‌ کۆبونه‌وه‌یه‌کی ئاینیدان.‏

به‌ڵام، له‌راستیدا، ئه‌گه‌ر هه‌ر کۆمه‌ڵه‌ که‌سێک له‌ده‌وری ئاینێک کۆبونه‌وه‌، و ویستی ئه‌وه‌یانکرد ‏گوێره‌که‌یه‌ک بکه‌نه‌ قوربانی، ئه‌وه‌ من نکوڵی له‌وه‌ ده‌که‌م که‌ ئه‌م شته‌ له‌ڕێگه‌ی یاساوه‌ قه‌ده‌غه‌بکرێت.‏

ئه‌گه‌ر که‌سێک بیه‌وێت پێویسته‌ به‌ یاسایی رێگه‌ی بدرێت گوێره‌که‌که‌ی له‌ماڵه‌وه‌ سه‌رببڕێت، و هه‌ر ‏به‌شێکی به‌ گونجاوزانی بیسوتێنێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م کرده‌یه‌ نابێته‌ مایه‌ی بریندارکردنی هیچ که‌سێک، و ‏هیچ کاریگه‌ریشی نابێت له‌سه‌ر موڵکی که‌سێکی دیکه‌. له‌به‌ر هه‌مان هۆکاریش بۆی هه‌یه‌ گوێره‌که‌که‌ی له‌ ‏کۆبونه‌وه‌یه‌کی ئاینیدا سه‌رببڕێت. ئینجا ئایا ئه‌م کرده‌یه‌ خودا خۆشحاڵ ده‌کات یان نا، ئه‌وه‌ له‌سه‌ر خۆیانه‌ ‏ئه‌وه‌ دیاریبکه‌ن.‏

ئه‌رکی خاوه‌نشکۆ ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاگاداری وڵات بێت له‌وه‌ی ئازاری پێنه‌گات، و ئاگاداری ئه‌وه‌بێت که‌ هیچ ‏مرۆڤێک بریندار نه‌بێت، ئینجا ژیانی بێت یان موڵکوماڵی….‏

به‌ڵام هه‌ندێک که‌س ده‌ڵێن بتپه‌رستی گوناهه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ لێبورده‌یی نه‌بێت به‌رامبه‌ری.

‏

ئه‌گه‌ر بێت بیانوتایه‌ ده‌بێت خۆمانی لێبه‌دوربگرین، ئه‌وه‌ باشتر ده‌بوو. به‌ڵام بێمانه‌یه‌، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‏گوناهه‌، وا پێویست بکات له‌لایه‌ن خاوه‌ن شکۆوه‌ سزابدرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ی نابێت خاوه‌نشکۆ شمشێره‌که‌ی ‏به‌کاربهێنێت بۆ سزادانی هه‌ر شتێک که‌ ئه‌و به‌ گوناهی بزانێت له‌دژی خودا.

ته‌ماحکاری و کۆمه‌کنه‌کردن و ‏ته‌مبه‌ڵی و چه‌ندانی دیکه‌ش هه‌موویان گوناهن، به‌گوێره‌ی رێکه‌وتنی هه‌موو مرۆڤه‌کان له‌سه‌ریان، له‌گه‌ڵ ‏ئه‌وه‌شدا تا ئێستا هیچ که‌سێک نه‌یوتوه‌ ده‌بێت سزابدرێن له‌لایه‌ن خاوه‌نشکۆوه‌. هۆکاره‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ‏ئه‌وانه‌ نه‌ زیان ده‌گه‌یه‌نن به‌ مافی خه‌ڵکانی دیکه‌ و نه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی تێکدانی ئاشتی گشتی کۆمه‌ڵگا…‏

له‌وه‌ش زیاتر، پێویست ناکات خاوه‌نشکۆ هه‌ر جۆره‌ خوتبه‌دانێک و بانگه‌شه‌یه‌کی بیروڕای ئه‌ندێشه‌یی له‌ ‏هیچ کڵێسایه‌ک یاساغ بکات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ندییه‌کیان نیه‌ به‌ مافی مه‌ده‌نییه‌کانی که‌سه‌کانه‌وه‌. ‏

ئه‌گه‌ر که‌سێکی سه‌ر به‌کڵێسای رۆمانی به‌راستی بڕواوی به‌وه‌ هه‌بوو که‌ ئه‌وه‌ی له‌ کڵێساکه‌دا ده‌یخه‌ سه‌ر ‏زمانیان، لاشه‌ی مه‌سیحه‌، له‌کاتێکدا خه‌ڵکی تر ته‌نها وه‌ک نان ته‌ماشای ده‌که‌ن1، ئه‌و کات ئه‌و ‏که‌سه‌ هیچ ئازارێکی نه‌گه‌یاندوه‌ به‌ دراوسێکه‌ی.

‏

ئه‌گه‌ر جووله‌که‌یه‌ک بڕوای وانه‌بوو په‌رتوکی نوێ2 وته‌ی خودا بێت، به‌و کرداره‌ی هیچ شتێک ناگۆڕێت له‌ ‏مافه‌ مه‌ده‌نییه‌کانی مرۆڤ. ئه‌گه‌ر که‌سێکی بێدین، گومانی له‌ هه‌ردووکیان هه‌بوو (ته‌ورا و ئینجیل)، نابێت ‏ئه‌و که‌سه‌ سزابدرێت وه‌ک هاوڵاتییه‌کی شه‌رانگێز و وێرانکه‌ر.

‏

پێویسته‌ ده‌سته‌ڵاتی خاوه‌نشکۆ و باری خه‌ڵک به‌ یه‌کسانی پارێزراو بن، ئینجا ئایا هه‌ر که‌سێک بڕوای به‌م ‏شتانه‌ هه‌بێت یان نا.

‏

من ده‌ڵێم که‌ ئه‌م جۆره‌ بیرکردنه‌وانه‌ هه‌ڵه‌ و پوچن، به‌ڵام ئه‌وه‌ ئه‌رکی یاسا نییه‌ راستی بیروڕا دیاریبکات، ‏به‌ڵکو ئه‌رکییه‌تی سه‌لامه‌تی و ئاسایشی وڵات و هه‌روه‌ها سه‌ر و ماڵی خه‌ڵکیش بپارێزێت.‏

هه‌رکه‌سێک بۆی هه‌یه‌ هه‌رچی پێخۆشه‌ له‌ به‌ڵگه‌ و پاساو به‌کاری بهێنێت له‌ پێناوی رزگارکردنی (به‌ واتا ‏ئاینییه‌که‌ی) که‌سێکی دیکه‌دا، به‌ڵام هه‌موو جۆره‌کانی هێز و زۆرلێکردن پێویسته‌ قه‌ده‌غه‌بکرێن… ‏

به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێینه‌ سه‌ر ورده‌کاری. ئه‌وا ده‌ڵێم، هه‌ر بیروڕایه‌ک که‌ ناکۆک بێت له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگای ‏مرۆڤایه‌تیدا، یاخود ناکۆک بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و رێسا ئاکارییانه‌ی که‌ پێویستن بۆ هێشتنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگای ‏مه‌ده‌نی، نابێت له‌لایه‌ن خاوه‌نشکۆوه‌ لێبورده‌یی هه‌بێت به‌رامبه‌ریان.‏

له‌وانه‌ش هه‌ندێک نمونه‌ی دانسقه‌ هه‌ن له‌باری کڵێساوه‌. ناکرێت هیچ ده‌سته‌یه‌ک بگاته‌ ئه‌و راده‌یه‌ له‌ ‏شێتیی، که‌ وای به‌ باشی بزانێت، ئه‌و جۆره‌ له‌ رێنمایی ئاینی بڵاوبکاته‌وه‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو ده‌بێته‌ ‏مایه‌ی هه‌ره‌سهێنانی بناغه‌ی کۆمه‌ڵگا، به‌و پێیه‌ش له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ مه‌حکوم ده‌کرێت ‏له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سود و ئاشتی و ناوبانگ و هه‌موو شتێکیان ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.‏

یه‌کێکی دیکه‌ له‌ شه‌ڕانگێزییه‌ نهێنییه‌کان، به‌ڵام مه‌ترسیدارتر له‌سه‌ر وڵات، ئه‌وه‌یه‌ کاتێک هه‌ندێک که‌س ‏ماف به‌ خۆیان و هه‌ندێک ئه‌ندامی خێڵه‌که‌یان ده‌ده‌ن که‌ له‌ژێر سایه‌ی وه‌زیفه‌یه‌کی به‌رزدا قسه‌ی پروپوچ ‏و هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ر بکه‌ن که‌ کاریگه‌ری ئه‌و قسانه‌ له‌دژی مافه‌ مه‌ده‌نییه‌کانی کۆمه‌ڵه‌. بۆ نمونه‌: ناتوانین ‏خێڵێک بدۆزینه‌وه‌ که‌ به‌ ئاشکرا و راسته‌خۆ بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ بکات که‌ ئه‌ندامه‌کانی ناچارنین به‌ڵێنه‌کانیان ‏بپارێزن، یاخود ده‌کرێت میره‌کان له‌لایه‌ن ئه‌وکه‌سانه‌وه‌ له‌سه‌ر عه‌رش لاببرێن که‌ سه‌ر به‌ ئاینێکی جیاوازن، ‏یاخود ده‌سته‌ڵاتبه‌رزی به‌سه‌ر هه‌موو شته‌کاندا ته‌نها بۆ خۆیان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ده‌بنین ‏که‌ که‌سانێک هه‌ن هه‌مان شت ده‌ڵێن له‌ژێر ناوی دیکه‌دا….‏

به‌و پێیه‌ش ئه‌مانه‌، هاوشێوه‌کانیشیان، که‌ خۆیان به‌ بڕوادار و ئاینی و ئۆرتۆدکس3 ده‌زانن، که‌ به‌شێوه‌یه‌کی ‏ئاشکرا ئه‌و ماف و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌خۆیان ده‌به‌خشن که‌ له‌سه‌رو ئاکار و بایه‌خه‌ مه‌ده‌نییه‌کانه‌وه‌یه‌، یان ‏ئه‌وانه‌ی به‌ناوی ئایینه‌وه‌ به‌ره‌نگاری هه‌موو جۆرێکی ده‌سه‌ڵات ده‌بنه‌وه‌ که‌ په‌یوه‌ست نیه‌ پێوه‌یان، له‌باره‌ی ‏ئه‌مانه‌وه‌ ده‌ڵێم: هیچ مافێکیان نیه‌ له‌ لێبورده‌یی خاوه‌نشکۆ، به‌هه‌مان شێوه‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ نه‌خاوه‌ن و ‏نه‌بانگێشه‌ بۆ ئه‌رکی لێبورده‌یی به‌رامبه‌ر مرۆڤ ده‌که‌ن له‌و مه‌سه‌لانه‌ی که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاینه‌وه‌.

‏

له‌به‌رئه‌وه‌ی رێبازی ئه‌مانه‌ ئاماژه‌یه‌ که‌ ئه‌مان ره‌نگه‌، یاخود ئاماده‌ن، هه‌لێک بقۆزنه‌وه‌ بۆ داگیرکردنی حکومه‌ت ‏و هه‌روه‌ها ده‌ستبگرن به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامانی هاوه‌ڵه‌کانیاندا.

‏

دیسانه‌وه‌، ئه‌و کڵێسایه‌ هیچ مافێکی نیه‌ له‌ لێبورده‌یی خاوه‌نشکۆدا، کڵێسایه‌ک که‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ک ‏دامه‌زرابێت که‌ ئه‌وانه‌ی ده‌چنه‌ ناوی ده‌یانه‌وێت خزمه‌تی میرێکی دیکه‌ بکه‌ن و له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ ‏بپارێزرێن.*‏

1-له‌ کڵێسای کاتۆلیکیدا و له‌ ‏کاتی هه‌ندێک مه‌راسیمدا، قه‌شه‌ی کڵێساکه‌ هه‌ندێک پارچه‌ نان ئاماده‌ده‌کات و پیرۆزیان ده‌کات و پاشان ‏ئه‌ندامانی کڵێساکه‌ ده‌یخه‌نه‌ سه‌ر زمانیان و ده‌یخۆن و بڕوایان وایه‌ که‌ ئه‌وه‌ به‌شێکه‌ له‌ لاشه‌ی عیسا، ‏هه‌روه‌ک چۆن ئه‌و شه‌رابه‌ تایبه‌ته‌ی که‌ قومی لێده‌ده‌ن بڕوایان وایه‌ که‌ خوێنی عیسایه‌.

2-په‌رتوکی نوێ (new testament) و په‌رتوکی کۆن (old testament) هه‌ردوو ئه‌وه‌ پێکده‌هێنن که‌ پێی ده‌وترێت  ئینجیل که‌ په‌رتوکی پیرۆزی ئاینی مه‌سیحیه‌.

3-ئۆرتۆدۆکس (orthodox) واته‌ باوه‌ڕوبوونی پڕاوپڕ و ته‌واوه‌تی به‌ ده‌قی بنه‌ڕه‌تی ئاینێک یان فه‌لسه‌فه‌یه‌ک یان ئایدۆلۆجیایه‌ک.

*جۆن لۆک لێره‌دا مه‌به‌ستی له‌وانه‌یه‌ که‌ سه‌ر به‌ کلێسای رۆمان کاسولیکن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ڤاتیکانه‌وه‌ ده‌برێت به‌ڕێوه‌ و به‌لای ئینگلیزه‌کانه‌وه‌ ئه‌مه‌ شتێکی نانیشتمانیه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئینگلته‌را کڵێسای خۆی هه‌یه‌ که‌ کڵێسای ئه‌نگلیکانه‌ (کڵێسا لێره‌ده‌ به‌ مانای ئه‌و بڕوا تایبه‌ته‌ دێت له‌ مه‌سیحه‌تدا که‌ گروپێکی تایبه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای راڤه‌کردنیان بۆ ئینجیل یاخود وه‌ک له‌ باری ئینگلته‌رادا له‌سه‌ر بنه‌مای نیشتمانی بنیات ده‌نرێت)

به‌و پێیه‌ی ده‌قه‌که‌ی لۆک له‌ ئه‌ورپای زۆرینه‌ مه‌سیحیدا نوسراوه‌ بۆیه‌ زۆربه‌ی نمونه‌ و به‌ڵگه‌کانی له‌سه‌ کڵێسان، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها کڵێسا ناگرێته‌وه‌ به‌ڵکو هه‌موو باوه‌ڕ و ئاینێک که‌ به‌ هه‌مان شیواز ره‌فتار ده‌کات و بانگێشه‌ بۆ باوه‌ڕ ده‌کات.

بۆ به‌ڕێزان ئه‌ندامانی ئەنجومەنی نوێنەران

به‌ڕێزان:

ئێوه‌ له‌سه‌ر رێگای راستن. ئێوه‌ تیۆره‌ی موجەرەد ره‌تده‌که‌نه‌وه‌ و رێزێکی که‌متان هه‌یه‌ بۆ زیادەپێویست و نرخی نزم. ئێوه‌ به‌ گشتی بایه‌خ به‌ چاره‌نوسی به‌رهه‌مهێنه‌ر ده‌ده‌ن. ئێوە ئاوا‌ته‌خوازن که‌ به‌رهه‌مهێنه‌ر له‌ رکابه‌ری بیانی رزگار بکه‌ن، واتە هێشتنەوەی بازاڕی ناوخۆ بۆ پیشه‌سازیی ناوخۆ.

ئێمه‌ هاتووین تاوه‌کو هه‌لێکی نایاب بخەینەبەردەمتان بۆ جێبەجێکردنی- چی پێده‌ڵێن؟ تیۆره‌که‌تان؟ نه‌خێر، هیچ شتێك هێنده‌ی تیۆره‌ چه‌واشه‌کا‌ر نیه‌. رێبازه‌که‌تان؟ سیسته‌مه‌که‌تان؟ پرنسیپه‌که‌تان؟ به‌ڵام ئێوه‌ حه‌زتان له‌ رێبازه‌کان نیه‌، له‌ سیسته‌مه‌کان تۆقیون و نکوڵی له‌ هه‌بوونی پرنسیپیش ده‌که‌ن له‌ ئابوری سیاسیدا. بۆیه‌ ئێمه‌ پێی ده‌ڵێن پراکتیزەکەتان- پراکتیزەکەتان به‌بێ تیۆره‌ و به‌بێ پرنسیپ.

ئێمه‌ به‌ده‌ست کێبڕکێی گورچکبڕی رکابەرێکی بیانیه‌وه‌ ده‌ناڵێنین که‌ دیاره‌ له‌ بارودۆخێکی زۆر باڵاتر له‌‌وه‌ی ئێمه‌دا کارده‌کات بۆ به‌رهه‌مهێنانی روناکی که‌ بازاڕی ناوخۆیی به‌ نرخێکی ئێجگار هه‌رزان پێ ته‌نیوه‌ته‌وه‌. هەر کە ئەو دەردەکەوێت، بازاڕی ئێمه‌ ‌دەوەستێت و سه‌رجه‌م به‌کاربه‌ران روو دەکه‌نه‌ ئه‌و. له‌ئه‌نجامدا لقێکی پیشه‌سازی فه‌ره‌نسی که‌ کاریگه‌ریه‌کی بێشوماری هه‌یه‌ به‌جارێك گەیشتوە بە چەقبەستنی ته‌واوه‌تی. ئه‌م رکابه‌ره‌، که‌ که‌سی دیکە نیه‌ جگه‌ له‌ خۆر، جه‌نگێکی هێنده‌ بێبه‌زه‌ییانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ ئێمه‌ راگه‌یاندووه‌ که‌ ئێمه‌ گومانی ئه‌وه‌ ده‌که‌یه‌ن له‌لایه‌ن ئالبیۆنی* ناپاکه‌وه‌ هاندرابێت، به‌تایبه‌تی له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌ رێزی ئه‌و دورگه‌ لوتبه‌رزه‌ ده‌گرێت و رێزی ئێمه‌ی ناگرێت.

ئێمه‌ داواتان لێده‌که‌ین که‌ هێنده‌ باش بن یاسایه‌ك ده‌ربکه‌ن که‌ داوای داخستنی هه‌موو په‌نجه‌ره‌کان و کڵاوڕۆژنه‌کان  و پەنجەرەپۆشی ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه و پەردەکان و  کونی دیوارەکان بکات – به‌ کورتی داوای داخستنی سه‌رجه‌م کون و که‌له‌به‌ر و درزه‌کان بکات بۆ رێگرتن له‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی‌ روناکی خۆر‌‌ بۆ ناو خانووه‌کان‌ که‌ بۆته‌ هۆی زیانگه‌یاندن به‌و پیشه‌سازیه‌ ‌ساده‌یه‌ی، که‌ به‌شانازیه‌وه‌ ده‌ڵێین، به‌خشیومانه‌ به‌م وڵاته‌. وڵاتێك که‌ ناتوانێت، به‌بێ خیانه‌تکردن لە پێزانین، ئه‌مڕۆ ده‌ستبه‌ردارمان بێت له‌ جه‌نگێکی وه‌ها لاسه‌نگدا.

‌

به‌ڕێزان ئه‌ندامانی په‌رله‌مان، هێنده‌ باش بن که‌ داواکاریه‌که‌مان به‌ جدی وه‌ربگرن و ره‌تی مه‌که‌نه‌وه‌ لانی که‌م به‌بێ بیستنی ئه‌و هۆکارانه‌ی که‌ بۆ پشتگیریکردنی داواکه‌مان خستووماننه‌ته‌ روو.

یه‌که‌م، ئه‌گه‌ر‌ زۆربه‌ی زۆری ئه‌و رێگایانه‌ دابخه‌ن که‌ روناکی سروشتیان لێوه‌ دێته‌ ژووره‌وه‌، لێره‌شه‌وه پێویستی بۆ روناکی ده‌ستکرد بهێننە ئاراوە، ئایا له‌ ئاکامدا چ پیشه‌سازیه‌ك له‌ فه‌ره‌نسادا نابوژێته‌وه‌؟

ئه‌گه‌ر فه‌ره‌نسا پیوی زیاتر به‌کاربهێنێت، ده‌بێت مه‌ڕ و رەشەوڵاخی زیاتر هه‌بن، و له‌ئه‌نجامدا زیادکردنێك دەبینین لە کێڵگه‌ی پاککراوە و گۆشت و خوری و چه‌رم و به‌تایبه‌تی په‌ینی ئاژه‌ڵدا که‌ بنه‌مای سه‌رجه‌م سامانی کشتوکاڵیه‌.

‌ئه‌گه‌ر فه‌ره‌نسا رۆنی زیاتر به‌کاربهێنێت، ئه‌وا چاندنی گوڵاڵه‌ و زه‌یتون و خەرتەلە فراوانتردەبن. ئه‌م رووه‌که‌ پڕبەهایانە و لەهەمان کاتدا زەوی رەتێنەرانە به‌ دیاریکراوی له‌و کاته‌ گونجاوه‌دا دێن که‌‌ بتوانین سودی‌ زاووزێی رەشەوڵاخ بۆ خاکه‌که‌ به‌کاربهێنین بۆ زیادکردنی چاندن و زۆربوون.

ده‌شته‌کانمان به‌ دره‌ختی جه‌وی داده‌پۆشرێن. پۆلی هه‌نگی بێشومار بۆنی خۆشی شاخه‌کانمان بۆ کۆده‌که‌نه‌وه که‌ ئه‌مڕۆ به‌فیڕۆی ده‌ده‌ین، به‌هه‌مان شێوه‌ی به‌فیڕۆدانی گوڵە بۆندارەکانیان. لێره‌وه‌، هیچ لقێکی کشتوکاڵ نامێنێته‌وه‌‌ که‌ فروانبوونێکی مه‌زنی به‌سه‌ردا نه‌یه‌ت.

‌

‌هه‌مان شت بۆ که‌شتیه‌وانیش راسته‌. هه‌زاران که‌شتی ده‌ستده‌که‌ن به‌ راوکردنی نه‌هه‌نگ و له‌ماوه‌یه‌کی زۆر کورتدا هێزێکی که‌شتیه‌وانی وه‌هامان ده‌بێت که‌ فه‌ره‌نسا شانازی پێوه‌بکات و ببێته جێگه‌ی شانازی خواستی به‌رزی نیشتیمانی واژۆکارانی ئه‌م یاداشتنامه‌یه‌ و مۆم فرۆشان و که‌سانی دیکه‌ش‌. ‌

ئەی لەبارەی پاریس خۆیەوە چی بڵێێن؟ له‌مه‌ودوا ده‌بینن که‌ چۆن زاخاودان و برۆنز و کریستاڵ دانان لە مۆمدان و چرا و مۆمدانی سەقفیدا ده‌بوژێنه‌وه‌ و مۆمخانه‌ و کۆگا‌ فراوانه‌کان ده‌ڕازێنە‌وه‌ له‌چاو ئه‌وانه‌ی کە ئه‌مڕۆ هەن که‌ لە کۆشکی بچوكی لاکۆڵان زیاتر لە هیچی تر ناچن.

‌

هیچ کۆکه‌ره‌وه‌یەکی موحتاجی جه‌وی له‌سه‌ر به‌رزایی ئه‌م یاڵه‌ لمانه‌، هیچ خەڵوزکەنێکی هه‌ژار له‌ قوڵایی چاڵه‌ ره‌شه‌که‌ی خۆیدا، نامێنێت کە هه‌قده‌ستی زیاتر وه‌رنه‌گرێت و چێژ لە خۆشگوزەرانی هەڵکشاو نەبینێت.

به‌ڕێزان، ئه‌مه‌ پێویستی به‌ تێڕامانێکی که‌م هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ناعه‌ت به‌وه‌ بکه‌ن که‌ له‌وانه‌یه‌ ته‌نها یه‌ك که‌سی فه‌ره‌نسی نه‌مێنێت، هه‌ر له‌ خاوه‌ن پشکە‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی کۆمپانیای ئانزینه‌وه‌ بیگره‌ تاوەکو ده‌گاته بێفیزترین فرۆشیاری شقارته‌، که‌ بارودۆخی بژێوی به‌هۆی ئه‌م یاداشتانامه‌یه‌ی ئێمه‌وه‌ باشتر نه‌بێت. به‌ڕێزان ئێمه‌ پێشبینی ناڕه‌زایه‌تیه‌کانتان ده‌که‌ین، به‌ڵام تەنانەت یەك دانەش لە ناڕه‌زایه‌تیه‌کانتان بەدەر نیە لەوانەی که‌ له‌ کتێبه‌ کۆنه‌ که‌ڕوکردووه‌کانی پشتیوانانی ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئازاده‌وه نه‌تانهێنابێت.

ئێمه‌ ته‌حه‌داتان ده‌که‌ین که‌ بتوانن یه‌ك وشه‌ دژی ئێمه‌ بدرکێنن به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌ستوبرد ببێته‌ هۆی به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خۆتان و ئه‌و پرینسیپانه‌ی که‌ سه‌رجه‌م سیاسه‌تکاره‌کانی خۆتانی له‌ سایه‌دا بونیادده‌نێن. ئایا دەتوانن پێمان بڵێن که‌ هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ سود له‌م پاراستنه‌ ئابوریه‌ ده‌بینین، به‌ڵام فه‌ره‌نسا هیچ سودێك نابینێت له‌به‌رئه‌وه‌ی تێچوونه‌که‌ی ده‌که‌وێته‌ ئەستۆی به‌کاربه‌ر؟ ‌

ئێمه‌ وه‌ڵاممان ئاماده‌یه‌:

ئێوه‌ چیتر مافی ئه‌وتان نیه‌ که‌ باسی بەرژەوەندیەکانی به‌کاربه‌ر بکه‌ن‌. هه‌رکاتێك بینیبێتتان که‌ بەرژەوەندیەکانی به‌کاربه‌ر دژی بەرژەوەندیەکانی به‌رهه‌مهێنه‌رانە، ئێوه‌ به‌کاربه‌رتان کردوه‌‌ به‌ قوربانی. ئێوه‌ ئه‌مه‌تان له‌پێناو هاندانی پیشه‌سازی و زیادکردنی هەلی کاردا کردووه‌. به‌هه‌مان مه‌به‌ست ئێوه‌ پێویسته‌ ئه‌مجاره‌ش ئه‌مه‌ بکه‌ن.

لە راستیدا ئێوه‌ خۆتان پێشبینی ئه‌م ناڕه‌زایه‌تیه‌تان کردووه‌. کاتێك که‌ پێتانوتراوه‌ به‌کاربه‌ر بەرژەوەندی هه‌یه‌ له‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی ئازادانەی ئاسن و خه‌ڵوز و کونجی و گه‌نم و قوماشدا، ئێوه‌ به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامتانداوه‌ته‌وه‌ “به‌ڵێ، به‌ڵام به‌رهه‌مهێنه‌ر بەرژەوەندی هه‌یه‌ له‌ بێبەشکردنیاندا.” زۆر باشه‌! بێگومان ئه‌گه‌ر به‌رکاربه‌ران بەرژەوەندیان هه‌بێت له‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی روناکی سروشتیدا، ئه‌وا به‌رهه‌مهێنه‌ران‌ بەرژەوەندیان هه‌یه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌کردنیدا.

له‌وانه‌یه‌ هێشتاش بڵێن “به‌ڵام به‌کاربه‌ر و به‌رهه‌مێنه‌ر هه‌ر یه‌ك که‌س و هه‌مان که‌سن. ئه‌گه‌ر پیشه‌ساز له‌رێگه‌ی پاراستنخوازیەوە قازانج بکات ئه‌وا جوتیاریش خۆشگوزەران ده‌کات. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ئه‌گه‌ر کشتوکاڵ ببوژێته‌وه‌، ئه‌وا بازاڕی که‌لوپه‌لی دروستکراو ده‌بوژێنێته‌وه‌‌.” زۆر باشه‌! ئه‌گه‌ر ئێوه‌ پاوانخوازی به‌رهه‌مهێنانی روناکیمان له‌ رۆژدا پێببه‌خش، پێش هه‌موو شتێك ئێمه‌ بڕێکی زۆر پیو و خه‌ڵوز و رۆن و جه‌وی و مۆم و کحول و مس و ئاسن و زیو و کریستاڵ ده‌کڕین بۆ پیشه‌سازیه‌که‌مان، و له‌مه‌ش زیاتر، ئێمه‌ و دابینکه‌ره‌کانمان پاش ئه‌وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووین، پاره‌یه‌کی زۆر خه‌رج ده‌که‌ین و خۆشگوزەرانی به‌سه‌رجه‌م به‌شه‌کانی پیشه‌سازی ناوخۆییدا بڵاوده‌که‌ینه‌وه‌.

ئایا ده‌ڵێن که‌ روناکی خۆر خه‌ڵاتێکی خۆڕایی سروشته‌، و قه‌ده‌غه‌کردنی ئه‌و خه‌ڵاته‌ بریتیه‌ له‌ قه‌ده‌غه‌کردنی خودی سامان به‌پاساوی هاندانی هۆکارەکانی به‌ده‌ستهێنانی؟

به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بڵێن، ئه‌وا ئێوه گورزێکی کوشنده‌ له‌ سیاسه‌تکاره‌که‌ی خۆتان ده‌ده‌ن. ئه‌وه‌تان له‌یادبێت که‌ تاوه‌کو ئێستا ئێوه‌ شمه‌كی بیانیتان قه‌ده‌غه‌کردووه‌ لەبەر ئەوەی خەڵاتی خۆڕاییە، یاخود نزیک دەبێتەوە لەوەی خه‌ڵاتی خۆڕایی بێت. ئه‌و‌ بنه‌مایه‌ی که‌ هه‌تانه‌ بۆ په‌سه‌ندکردنی داواکاریی قۆرغکاره‌کانی دیکه، نیوەی ئه‌و هۆکارە به‌جێیه‌‌ که‌ هه‌تانه‌ بۆ په‌سه‌ندکردنی یاداشتنامەکه‌ی ئێمه‌، که‌ به‌ته‌واوه‌تی هاوئاهه‌نگه‌ له‌گه‌ڵ سیاسته‌کاره‌ پەیڕەوکراوەکانی خۆتاندا. هه‌روه‌ها ره‌تکردنه‌وه‌ی داواکاریه‌که‌مان، کتومت له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ داواکاری هه‌مووان باشتر داڕێژراوه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ هاوکێشه‌ی (+x+= – ) په‌سه‌ند بکه‌ن، واته‌ که‌ڵه‌که‌کردنی بێمانایی له‌سه‌ر بێمانایی.   ‌

‌

هێزیکار و سروشت به‌ رێژه‌ی جیاجیا، و بەگوێرەی‌ وڵات و کەش، هاریکاری یه‌کتر ده‌که‌ن له‌ به‌رهه‌مهێنانی شمه‌کدا. ئه‌و به‌شه‌ی که‌ سروشت ده‌یبه‌خشێت هه‌میشه‌ خۆڕاییه‌، ئه‌وه‌ ئه‌و به‌شه‌یه‌ که‌ هێزی کاری مرۆڤ به‌شداری پێده‌کات کە بەهای هەیە و و پاره‌ی پێده‌درێت.

ئه‌گه‌ر پرته‌قاڵیکی لیسبۆن به‌ نیوه‌ی نرخی پرته‌قاڵێکی‌ پاریس بفرۆشرێت، ئه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ که‌ گه‌رمیی سروشتی خۆر، که‌ بێگومان به‌ خۆڕاییه‌، ئه‌و شته‌ ده‌کات بۆ لیسبۆن که‌ گه‌رمی ده‌ستکرد ده‌یکات بۆ پاریس، که‌ ده‌بێت له‌ ئاکامدا له‌ بازاڕدا پاره‌‌ی پێبدرێت.

لێره‌وه‌، کاتێك که‌ له‌ پورتوگاله‌وه‌ پرته‌قاڵێکمان پێده‌گات، ده‌توانین بڵێین که‌ نیوه‌ی بە خۆڕایی دراوه‌ به‌ ئێمه‌، یان، به‌ مانایه‌کی دیکه‌، به‌ نیوه‌ی به‌هاکه‌ی (نیوه‌ قیمه‌ت) بەبەراورد لەگەڵ پرته‌قاڵێکی پاریسدا.

ئێستاش، کتومت له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌یه‌ که‌ نیوه‌خۆڕاییه‌ ئێوه‌ داوای قه‌ده‌غه‌کردنی ده‌که‌ن. ئێوه‌ ده‌پرسن “ئایا چۆن هێزی کاری فه‌ره‌نسی ده‌توانێت به‌رامبه‌ر به‌ رکابه‌ری هێزی کاری بیانی بوه‌ستێت له‌ کاتێکدا ئەم ده‌بێت هه‌موو کاره‌که‌ بکات، به‌ڵام ئەوان ته‌نها نیوه‌ی کاره‌که‌ دەکەن، و خۆریش نیوه‌که‌ی دیکه‌ی ده‌کات؟” به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و راستیه‌ی که‌ شمه‌کێك نیوه‌ی خۆڕاییه‌ ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئێوه‌ له‌ رکابه‌ریه‌که‌ بیکه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌، ئایا چۆن شتێکی تەواو خۆڕایی پاڵتانپێوه‌ده‌نێت بۆ به‌شداریکردن له‌ رکابه‌ریه‌که‌دا؟ یان ئه‌وه‌تا ئێوه‌ چونیه‌ك نین، یان ئه‌وه‌تا ئێوه‌ ده‌بێت، دوای کردنه‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌ شته‌ی که‌ نیوه‌ خۆڕاییه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی زیانی هه‌یه‌ بۆ پیشه‌سازی ناوخۆ، ئه‌وه‌ش ده‌ربکه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ که‌ به‌ته‌واوه‌تی خۆڕاییه‌ له‌به‌ر هه‌مان هۆکار و به‌ دوو هێنده په‌رۆ‌شیه‌وه‌.

با نمونه‌یه‌کی دیکه‌ بهێنینه‌وه‌: کاتێك که‌ شمه‌کێك- خه‌ڵوز، ئاسن، گه‌نم، یان قوماش- له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ئێمه‌ دێت و کاتێك که‌ ئێمه‌ ده‌توانین به‌ هێزی کاری که‌متر له‌ به‌رهه‌مهێنانی خۆمان به‌ده‌ستی بهێنین، جیاوازیه‌که‌ بریتیه‌ له‌و خه‌ڵاته‌ خۆڕاییه‌ی که‌ پێمان به‌خشراوه‌. قه‌باره‌ی ئه‌م خه‌ڵاته‌ راستەوانەیە‌ له‌گه‌ڵ بڕی ئه‌و جیاوازیه‌دا. جیاوازیه‌که‌ سێ یه‌ك، نیوه‌‌، یان سێ له‌سه‌ر چواری به‌های شمه‌که‌که‌یه‌ ئه‌گه‌ر که‌سه‌ بیانیه‌که‌ ته‌نها داوای سێ له‌سه‌ر چوار، نیوه‌، یان سێ یه‌ک بکات وەک بەرزترین نرخ. به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌کرێت به‌ته‌واوه‌تی خۆڕایی بێت کاتێك که‌ لایه‌نی دابینکه‌ر، وه‌ك چۆن خۆر روناکیمان بۆ دابینده‌کات، داوای هیچمان لێنه‌کات. پرسیاره‌که‌ی ئێمه‌، که‌ به‌ فه‌رمی ده‌یکه‌ین، ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌وه‌ی که‌ بۆ فه‌ره‌نسا ده‌یخوازن بریتیه‌ له‌ سودی به‌کاربردنی خۆڕایی یان سودی پێشبینیکراوی به‌رهه‌مهێنانی زه‌حمه‌ت. بڕیاری خۆتان بده‌ن، به‌ڵام مه‌نتیقی بن‌، تاوه‌کو ئه‌و کاته‌ی‌ ئێوه‌ خه‌ڵوز و ئاسن و گه‌نم  وقوماش بیانی قه‌ده‌غه‌بکه‌ن، که‌ کردوشتانە، بەو پێیەی که‌ نرخه‌که‌یان له‌ سفر نزیك ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وا چه‌ند ناچونیه‌ك ده‌بێت ئه‌گه‌ر رێگه‌ به‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی خۆر بدرێت، که‌ نرخه‌که‌ی به‌ درێژایی رۆژ سفره‌.

* “ئالبیۆنی ناپاک” واتە ئینگلستان، ئەمە قۆشمەی فه‌ره‌نسیەکانە بەرامبەر بە‌ ته‌می ئینگلیز، که‌ رێگه‌ له‌ خۆر ده‌گرێت له‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ روناکی ده‌ستکرددا له‌ ئینگلستان. له‌ ساڵانی 1840 کاندا، په‌یوه‌ندی فەرەنسا و ئینگلیستان جارجار زۆر کرژ ده‌بوو.

نمونەیەکی نایابی ئه‌مه‌ له‌ رۆژنامه‌ی بۆردۆدا هه‌یه‌.

به‌ڕێز سیمیۆ* ئه‌م پرسیاره‌ی لای خواره‌وه‌ ده‌کات:

ئایا پێویسته‌ بۆشاییەك له‌سه‌رهێڵی شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ری نێوان پاریس و ئیسپانیا له‌شاری بۆردۆ هه‌بێت؟

ئه‌و وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ به‌ به‌ڵێ ده‌داته‌وه‌ و چه‌ند هۆکارێك بۆ وه‌ڵامه‌که‌ی ده‌خاته‌ڕوو، من لێره‌دا ته‌نها ئه‌مه‌یان شیده‌که‌مه‌وه‌:

پێویسته‌ بۆشاییەك له‌سه‌رهێڵی شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ری نێوان پاریس و ئیسپانیا له شاری بۆردۆ هه‌بێت له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر شمه‌ك و گه‌شتیاره‌کان ناچاربوون له‌و شاره‌دا لابده‌ن، ئه‌وا ئه‌مه‌ سودبەخش ده‌بێت بۆ دەریاوان و حه‌ماڵ و خاوه‌ن ئوتێله‌کان و که‌سانی دیکه‌ش.

لێره‌شدا به‌ رونی ئه‌وه‌ ده‌بینین که‌ چۆن بەرژەوەندی ئه‌وانه‌ی که‌ خزمه‌تگوزاری پێشکەشدەکەن خراوه‌‌ته‌ پێش بەرژەوەندی به‌کاربه‌رانه‌وه‌.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر شاری بۆردۆ مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێت که‌ قازانج له‌م بۆشاییە بکات له‌ سه‌ر هێڵه‌که‌، و ئه‌گه‌ر ئه‌م قازانجه‌ش ته‌با بێت له‌گه‌ڵ بەرژەوەندی گشتیدا، ئه‌وا ئه‌وکاته ئه‌نگۆلێم و پۆیتیه‌ر و تور و ئۆرلیه‌نز و له‌ راستیدا هه‌موو خاڵه‌کانی دیکەی سه‌ر هێڵه‌که‌، به‌ روفێك و شاتێیله‌راڵ و تادوایی، ده‌بێت داوای بۆشایی له‌سه‌ر هێڵه‌که‌ بکه‌ن له‌سه‌ر بنه‌مای بەرژەوەندی گشتی، واته‌ لە بەرژەوەندی پیشە ناوخۆییەکان.‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی تاوه‌کو بۆشایی زیاتر هه‌بێت له‌سه‌ر هێڵه‌که‌، ئه‌وا پاره‌ی زیاتر ده‌درێت به‌ عەمبارکردن و حه‌ماڵی و گواستنه‌وه‌ له‌ هه‌ریه‌ك له‌ خاڵه‌کانی ‌سه‌ر رێگاکه‌دا. له‌ ئه‌نجامدا، هێڵێکی شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌رمان ده‌بێت که‌ به‌ ته‌واوه‌تی پێکهاتووه‌ له‌ خاڵی بۆشایی له‌ هێڵه‌که‌‌دا، واته‌ هێڵێکی شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ری نێگه‌تیڤ.  ‌

پاراستنخوازان هه‌رچیه‌ك بڵێن، ئه‌وا پرەنسیپی سه‌ره‌کی پاراستنخوازی هیچی کەمتر نیە و هه‌ر هه‌مان شته‌‌ له‌گه‌ڵ پرەنسیپی سه‌ره‌کی بۆشاییەکان له‌سه‌‌ر هێڵی شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ره‌که: بەقوربانیکردنی به‌کاربه‌ر له‌پێناو به‌رهه‌مهێنه‌ردا، بەقوربانیکردنی ئامانج له‌ پێناو هۆکاردا.

پاش ئه‌وه‌ی خه‌ڵاتی نۆبڵی بۆ ئاشتی پێبه‌خشرا، که‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا پێده‌چێت ته‌نها گوزارشتێکی باوی سه‌رزه‌نشتکردنی جۆرج بوش بێت، کارتەر تاڕادەیەکی زۆر له‌ به‌رچاو ونبوو. ئه‌مه‌ش شتێکی چاوەڕوانکراوە چونکه چوه‌ته‌ ساڵه‌وه‌. لەبەر ئەوە من یه‌کێک له‌ دوا لێدوانه‌کانیم به‌سه‌ردا تێپه‌ڕی تاوەکو له‌ وتارێکی نوسه‌ر ‘فرانسین پرۆز’ دا خوێندمه‌وه‌ له‌ گۆڤاری لاپەم کوارته‌رلی –

http://www.laphamsquarterly.org/essays/the-original-sin.php?page=all.

هاوینی رابردو، جیمی کارته‌ر رایگه‌یاند که‌ واز لە کڵێسا‌ی باپتیست دەهێنێت، پاش ئەوەی 60 ساڵ ئەندامی بوو. هۆکارەکەشی هه‌ڵوێستی سه‌رکرده‌کانی گردبوونەوەی باپتیستی باشور (SBC)بوو له‌ ئه‌مەریکا له‌باره‌ی ئافرەتەوە، که‌ ئەو سەرکردانە به‌ پشتبه‌ستن به‌ ئینجیل گەیشتونەتە ئەو ئەنجامەی کە ژنان رۆڵێکی لاوه‌کیان هه‌یه‌ له‌ خێزان و ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیدا. به‌لای کارته‌ره‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ له‌گه‌ڵ بۆچونه‌کانیدا نایه‌ته‌وه‌.

دیدی گه‌وره‌ترین کۆمه‌ڵی کڵێسا باپتیسته‌ ئه‌مەریکیه‌کان گۆڕانێکی ریشه‌یی به‌سه‌ردا نه‌هاتوه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا و چونه‌دواوه‌یه‌کی ئه‌وتۆش به‌ره‌و بیروڕای دواکه‌وتوخوازانه‌ روینه‌داوه‌. له‌لایه‌کی تریشه‌وه‌، که‌س نیه‌ ستایشی ئازایه‌تی پیاوێکی به‌ساڵاچو نه‌کات که‌ بڕیاری هەڵبژاردنی یەکێک لە پره‌نسیپه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌کانی ژیانی ببێتەوە بەسەر پرەنسیپێکی دیکەدا. به‌ڵام پرسیاره‌که‌ ئەوەیە: چ ئاینێک هه‌یه‌ که‌ کارته‌ر تیایدا توشی ئه‌م ته‌نگژه‌یە نه‌بێت؟‌

خانمی پڕۆز هه‌وڵده‌دات له‌ وتاره‌که‌یدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بداته‌وه‌ و بەڵام ئه‌نجامه‌کانی دڵخۆشکه‌ر نین. هه‌رچه‌نده‌ کارته‌ر به‌وه‌ پاساوی بڕیارەکەی ده‌داته‌وه‌ که‌ به‌ گوێره‌ی ئینجیل هه‌مو خه‌ڵک له به‌رده‌م خودادا یه‌کسانن، بەڵام زۆر ئاسانه‌ که‌ دیدێکی ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ له‌ دەقە پیرۆزه‌کاندا بدۆزینەوە کە وەهای پێشان دەدات خولقاندنی ئافرەت یه‌کێک نه‌بوه‌ له‌ کارە هه‌ره‌ گرنگه‌کانی خودا. ئافرەت به‌ ئاشکرا رۆڵێکی پاشکۆیانه‌ی هه‌یه‌ هەروەها پێده‌چێت که‌ هه‌مو ناشادییه‌کان کتومت به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ هاتبنه‌ دنیاوه – واته‌ له‌ قابیلیش تاوانبارتره‌.

پرۆز پێشینه‌ی جوله‌که‌ی خۆی‌ بیردەکەوێتەوە که‌ ئه‌ویش پشت به‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌کان ده‌به‌ستێت. پێڕەوی تەقلیدیانەی جولەکە وەها ده‌خوازێت که‌ ژنان سه‌ریان بتاشن تاوەکو پیاوان فریونه‌ده‌ن. له‌ که‌نیشته** شوێنێکی تایبەت جیاکراوه‌ته‌وه‌ بۆ ژنان. هەر پیاوێکی جوله‌که‌ی له‌خواترس ده‌بێت هه‌موو رۆژێک سوپاسی خودا بکات که‌ به‌ ژن دروستی نه‌کردوە.

له‌ ئاینه‌ بتپه‌رسته‌کانی سه‌رده‌مه‌ دێرینه‌کانیشدا شته‌کان له‌مه‌ باشتر نه‌بوون. عاده‌ته‌ن له‌ ئه‌فسانه‌ یۆنانیه‌کاندا، ژن رۆڵی نێچیری سێکسی بینیوە لای هه‌ندێک له‌ خوداکان و قاره‌مانه‌کان و جانه‌وه‌ره‌کانی دارستان، به‌ هه‌مان شێوه‌ بیانو‌یه‌ک بووه‌ بۆ به‌رپاکردنی جه‌نگی درێژخایه‌ن. پرۆز به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان چاوپۆشیده‌کات له‌ ئه‌فسانه‌ی پاندۆرا***، که‌ دەقاودەق هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌فسانه‌ی ئینجیل له‌باره‌ی فریودانەکەی حه‌واوه‌.

کاتێک دێینه‌ سه‌ر پێگه‌ی ژن له‌ دنیای ئیسلامیدا، پێویست ناکات زۆر دوور بڕۆین بۆ دۆزینەوەی نمونه‌ی ناخۆش. پرۆز باسی په‌لامارێکی قێزەون دەکات بەرامبەر چه‌ند کچێکی ئه‌فغانی لە رێگەی قوتابخانه‌، کاتێک چه‌ند که‌سێک – گوایه‌ تاڵیبانن– تێزاب ده‌که‌ن به‌ ده‌موچاویاندا. لەگەڵ ئه‌م به‌سه‌رهاته‌دا باسی چه‌ندین نمونه‌ی جۆراوجۆری  لە‌م جۆره‌ی تاڵیبان و ئه‌و قه‌ده‌ره‌ ناخۆشه دەکرێت که‌ سه‌پاندویانه‌ به‌سه‌ر ژنانی ئه‌فغانستان دا. کۆنه‌پارێزه‌کانی کۆمکاری باپتیستی باشور به‌ سه‌د ئاو شۆراونه‌ته‌وه‌ له‌ چاویاندا.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، سه‌رتاپای وتاره‌که‌ی پرۆز بەنزیکەیی به‌شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت ته‌رخانکراوه‌ بۆ رۆحیه‌تی دژه‌-فێمینیستی له‌ ئاینه‌ خۆرئاواییه‌کاندا، هه‌ر دوو مه‌زهه‌بی پڕۆتستانتی و کاسۆلیکی له‌ مه‌سیحیه‌تدا و ئاینی جولەکە. هه‌روه‌ها روونیش نیه‌ که‌ ئاخۆ پێویستە لەسەرمان ئه‌و نمونانەی ئه‌فغانستان وه‌ک لادانی تراژیدی له‌ نه‌ریته‌ ئیسلامیه‌کان لێکبدەینەوە یان نا.

ئه‌مه‌ش پرسیارێک دێنێته‌ ئاراوە‌، کە ئەمە یەکەم جاریش نیە ئەو پرسیارە دەکرێت. ئایا نوسه‌ر (هه‌روه‌ها ئه‌و ژنانه‌ی هاوشێوه‌ی ئه‌و بیرده‌که‌نه‌وه‌ و دواتر ناویان دێت) چی بەلایەوە گرنگە؟ به‌راستی خه‌می چی دەخوات؟ دیدی هه‌ڵه‌ی هه‌ندێک له‌ پیاوە ئاینییەکان یان ئازاری راسته‌قینه‌ی ژنان له‌ دنیای راسته‌قینه‌دا؟ له‌به‌رئه‌وه‌ی مرۆڤ هەرچییەک بڵێت، ئه‌وانه‌ مه‌سه‌له‌گه‌لێکن که‌ لەڕووی ئاکارییەوە جیاوازن.

گومانی تێدانیه‌ که‌ ئاین به‌ درێژایی مێژوو رۆڵێکی گه‌وره‌ی بینیوه‌ له‌ درێژه‌دان به‌ رەوشی چەوساندنەوەی ئافرەتان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، له‌ دونیای مه‌سیحیدا، سه‌رباری مانه‌وه‌ی چه‌ند پیاوسالارێکی باپتیستی ئه‌مەریکی، رەوشەکە به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو له‌ 200 ساڵی رابردودا بەرەو باشتر چووە. ئێستا ژنان له‌ په‌رله‌ماندان و پۆستی وه‌زیریان هه‌یه‌ و بڕوانامه‌ی باڵا و ئه‌کادیمیان هه‌یه‌ و له‌ هه‌ندێک شوێن ژمارەیان لە نیوەی ئه‌وانه‌ زیاترە کە لە خوێندنی باڵادان. له‌ بواری پزیشکی و یاسادا کارده‌که‌ن و پۆستی به‌رزیان هه‌یه‌ له‌ کۆمپانیا گه‌وره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کاندا. مێژوی چه‌وساندنه‌وه‌ی رابردویان زۆر جێگەی داخه‌، به‌ڵام جەختکردن لەسەر ئەو رابردووە لەسه‌ر حسابی گرفته‌کانی ئه‌مڕۆ پەسەند نیە.

به‌داخه‌وه‌، تاوان له‌ دژی ئافرەتان له‌ دونیای ئیسلامیدا کورتنابێته‌وه‌ بۆ کاره‌ دڕنده‌کانی تاڵیبان له‌ ئه‌فغانسان. له‌ زۆر وڵاتی موسوڵماندا، ئافرەتان خاوەنی هەموو مافە مه‌ده‌نیەکان نین‌: مافی ده‌نگدانیان نیه‌، بۆیان نیه‌ ئۆتۆمبیل لێبخوڕن، بۆیان نیە بە ئارەزوی خۆیان جل بپۆشن و بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ بێ هاوەڵیکردنی نێرینه‌یه‌ک. ئه‌مه‌ لانی کەمی گرفتەکانە. ئه‌مڕۆ ته‌نه‌نات له‌ ناو موسڵمانه‌کانی ئه‌وروپاشدا، دیسان ئه‌وه‌ی پێیده‌ڵێن “کوشتنی شه‌ره‌ف” بۆتەوە بە باو. هه‌روه‌ها ده‌کرێت لێره‌دا ناوی کردەی نامرۆڤانه‌ی خه‌ته‌نه‌کردنی کچان بهێنین – که‌ به‌ زه‌روره‌ت نه‌ریتێکی ئیسلامی نیه‌، به‌ڵام له‌ زۆر وڵاتی ئیسلامیدا پیاده‌ده‌کرێت. راستت ده‌وێت سه‌رده‌می سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا که‌متر قێزه‌ون ده‌رده‌که‌وێت به‌ به‌راورد به‌م سوکایه‌تیپێکردنانه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هه‌ندێک له‌ پێشکه‌وتوخوازه‌کانی خۆرئاوا پێیان باشتره‌ به‌ نه‌ریته‌ له‌ناوچوه‌کانی رابردوی خۆیاندا بچنەخوارەوە، به‌ڵام ئەو سته‌مکارییه‌ فه‌رامۆش بکه‌ن که‌ به‌ به‌رچاویانەوە نه‌ختێک له‌ولا خۆیانه‌وه‌ له‌م ساته‌دا ئه‌نجامده‌درێت.

رزگاربوونی ئافرەت له‌ خۆرئاوا بووه‌ بە حەقیقەت به‌زۆری به‌ هۆی بزوتنه‌وه‌ی فێمینیستیه‌وه‌. هه‌موو سه‌رکرده‌کانی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ ئافرەت نه‌بوون (یه‌کێک له‌ دیارترین که‌سایه‌تیه‌کان فه‌یله‌سوفی لیبراڵی به‌ناوبانگ و ئابوریناس ‘جۆن ستیوارت میڵ’ە) و هه‌موو ئه‌و ژنانه‌شی که‌ سه‌ر به‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ بوون هه‌مان به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شیان نه‌بوو. به‌ڵام به‌ گشتی، ئه‌مڕۆ له‌ دونیایه‌کدا ده‌ژین که‌ یه‌کسانی جێنده‌ری وه‌ک به‌ڵگه‌نه‌ویستی لێهاتوه‌، سوپاس بۆ ئەو کەسانە. ره‌وایه‌ که‌ پێشبینی ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ میراتگره‌کانی ئه‌مڕۆی جۆن ستیوارت میڵ و سوزان بی ئه‌نتۆنی و بێتی فریدان رزگاکردنی خۆشکه‌کانیان له‌ کۆیله‌یی باوکسالاری به‌ گرنگترین به‌پرسیارێتی خۆیان بزانن، به‌تایبه‌ت که‌ فێمینیسته‌ ده‌گمه‌نه‌کان له‌ جیهانی ئیسلامی رادیکاڵدا روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ی به‌رده‌وام و هەنوکەیی ده‌بنه‌وه‌.

بێده‌نگی فێمێنیزمی هاوچه‌رخ له‌ روی چه‌وساندنه‌وه‌ی ئافرەتان له‌ وڵاتانی کۆنه‌پارێزی موسوڵماندا– که‌ یه‌کێکه‌ له‌ شەرمەزارترین لاپه‌ڕه‌کانی مێژوی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ – به‌ کەسانی تاکوته‌را که‌ ده‌وێرن هه‌ڵوێست وه‌ربگرن ئاوه‌ژو نابێته‌وه‌. جیمی کارته‌ر بۆ ماوەی 60 ساڵ شەڕی له‌ دژی جیاکارییه‌ پیاوسالاریەکانی کڵێساکەی خۆی کرد پێش ئه‌وه‌ی وازبێنێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر لەبری ئه‌وه‌ بێ پێچ و په‌نا، دڕنده‌یی و سته‌مکاری دژی ئافرەتانی جیهانی ئیسلامی ئیدانه‌بکردایه‌، ئەوکات دەیسەلماند که‌ شایه‌نی خه‌ڵاتی نۆبڵه‌که‌یه‌تی.

باپتیست (Baptist): رێبازێکی تایبه‌ته‌ له‌ناو مه‌زهه‌بی پڕۆتستانتی مه‌سیحی دا. بڕوادارانی پێیانوایه‌ که‌ ده‌بێت سروتی له‌ئاو‌هه‌ڵکێشان (تەعمید) کاتێک ئه‌نجام بدرێت که‌ که‌سەکە باڵق بێت‌ و خۆی داوای بکات و له‌ ماناکه‌ی تێبگات نەوەک بە منداڵی ئه‌نجام بدرێت وه‌ک باوه‌ له‌ ناو هه‌ندێک رێبازی دیکەی مه‌سیحی دا. باپتیزم بە مه‌زهه‌بێکی کۆنه‌پارێز داده‌نرێت.

**که‌نیشته‌: په‌رستگای جوله‌که‌کان.

***پاندۆرا: له‌ ئه‌فسانه‌ی یۆنانیدا، پاندۆرا، که‌ ژنێکی جوانه‌ خوداکان چه‌ندین به‌هره‌ی جیاوازیان داوه‌تێ، سندوقێکیان دراوه‌تێ که‌ پێیوتراوه‌ نه‌یکاته‌وه‌، به‌ڵام خۆی پێناگیرێت و ده‌یکاته‌وه‌. هه‌مو شه‌ڕانگێزییه‌کان لەو سندوقە دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و بڵاوده‌بنه‌وه‌ به‌ دنیادا و مرۆڤایه‌تی گیرده‌خوات به‌ده‌ستیانه‌وه‌. کاتێک سندوقه‌که‌ داده‌خات، ته‌نها “هیوا”ی له‌ناودا ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بۆ ئەوەی مرۆڤ شتێکی هه‌بێت په‌نای بۆ ببات و پشتی پێببه‌ستێت له‌ کاتی ته‌نگانه‌دا.

بەڵام لە یۆنان، بەجیاواز لە هەر جێگەیەکی دیکە، ئەگەر ئەو کەسانەی کە بەرپرسیارن لەم فریودانە ئەندامانی کابینەی پێشووتری حکومەت بن و قوربانیەکانیش “بێگانە” بن، ئەوا دووچاری هیچ نابنەوە. ئەوەی بەرامبەریان دەکرێت رەنگە ئەوپەڕی بگاتە ئەوەی چاوێکیان لێ سور بکرێتەوە و پێیان بوترێت “تکایە جارێکی تر ئەمە دوبارە مەکەنەوە.”

ئەمە بە کورتی و بە پوختی وەسفی ئەو رەوشەیە کە ئێستا لە یۆنان دەگوزەرێت. هەرچەندە لە ئێستادا ئاشکرایە کە حکومەتی ‘دیموکراسیەتی نوێ”ی پێشوو دەستکاری ئامارەکانی کردوە بەمەبەستی گەشاندنەوەی دیمەنی ئابوری لە یۆنان لە چاوی وەبەرهێنەراندا، بەڵام رووبەڕووی هیچ لێپێچینەوەیەکی یاسایی نەبونەتەوە، نە ‘کۆستاس کارامانلیس’ ی سەرەک وەزیرانی پێشوو و نە دارودەستە ئابوریەکەی.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شێواندنی بەئاگایانەی ئەو ژمارانەی کە پەیوەستن بە کورتهێنانی بودجەی ساڵانەی یۆنانەوە بە ئاشکرا فریودانی کڕیارانی قەرزەکانی یۆنانە. ئەو کڕیارانە وەهایان لێکراوە کە داوای پێشەکی زۆر لەوە کەمتر بکەن، کە ئەگەر زانیاریە دروستەکانیان بە تەواوەتی بزانیایە، داوای زیاتریان دەکرد.

هەرچەندە سەرەک وەزیرانی ئێستا، جۆرجی پاپائەندریۆ ئازایەتی ئەوەی تێدابوو (بەگوێرەی پێوەری یۆنانی) کە گەورەیی قەبارەی ئەو زانیاریە چەوتە داراییانە ئاشکرا بکات کە ئیدارەی پێشووتر کردوونی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خۆی نەدا لەقەرەی ئەوەی لێکۆڵینەوەی تێروتەسەل لەبارەی ئەو فریودانەوە بکات.

نەویستن و بێتوانایی سیستەمی سیاسی و یاسایی یۆنان بۆ گەڕان بە دوا و سزادانی ئەنجامدەرانی ئەم کردەی  زانیاری هەڵە بەخشینە، بۆتە مایەی خستنەوەی بۆشاییەکی ئاکاریی کە لە سایەیدا هەموو جورێک لە تیۆرەی پیلانگێڕی دەکرێت گەشەبکات. هەموو ئەو تیۆرانەش لە یەک خاڵدا هاوبەشن، ئەویش ئەوەیە کە هەموویان لۆمەی قوربانیەکان دەکەن (ئەوانەی کە خاوەنی قەرزەکانی یۆنانن) بەوەی کە سەبەبکاری ئەم رەوشەی ئێستای یۆنانن. رۆژانە میدیای یۆنانی پڕیەتی لە نوسین و وتار لەبارەی “قازانجخواز” و “بانکچیەکان” و “داراییمەندان” و “شایلۆکە*” قێزەونەکان کە سەبەبکاری ئەو بێسەروبەرییە ئابوریەن کە وڵاتی تێکەوتوە.

بەگوێرەی تیۆرەی پیلانگێڕی باڵادەست، یۆنان ئێستا لە شەڕێکی مەزندایە بۆ رزگارکردنی شەرەفی ناوچەی یورۆ. “هێرشی کڕیارە عەمبارکەرە بیانیەکان” لە دژی یۆنان خۆی لە خۆیدا هێرشێکە بۆ سەر یورۆ لەلایەن هەموو “هێزە تاریخوازەکان”ەوە. یەکێک لەوانە دەڵێت “ئەوە ئەمەریکیەکانن کە نایانەوێت یورۆ گەشەبکات و شوێنی رەوای خۆی بگرێت لە مەیدانی نێودەوڵەتیدا.”

بۆ ماوەی ٣٠ ساڵە، هەموو پارتە سیاسیەکانی یۆنان بەردەوام خیتابی “دژە ئیمپریالیان” دەرخواردی ئەو تیۆرانە داوە. بەگوێرەی ئەو تیۆریانە، نەهامەتیەکانی یۆنان هەمیشە بەهۆی بێگانەوە بووە و لەڕێگەی بەئامێربوونی ‘قازانجخوازە نیۆلیبرالەکانەوە’. لەبەر ئەوە زۆر سەیر نیە ئەگەر گوێبیستی تیۆرەی پیلانگێڕی لەم جۆرە ببین.

لە راستیدا، کاتێک کە گوێبیستی کەسێکی یۆنانی دەبێت  دەڵێت “تەنها دەتوانین لۆمەی خۆمان بکەین” بۆ ئەم قەیرانە، لە راستیدا بەشێوەیەکی گشتی مەبەستی لەوەیە کە یۆنانیەکان زەرەر بەخۆیان دەگەیەنن لەڕێگەی ئاشکراکردنی قەبارەی راستەقینەی کورتهێنانی بودجەکەیان لەبەردەم “بێگانەدا”.

ئەگەر بهاتایەو ئەم حکومەتەی ئێستا قەبارەی ئەو فریودانەی بۆ جیهان ئاشکرا نەکردایە، بەگوێرەی قسەی ئەوانە، یۆنان دەیتوانی بەردەوام بێت لە دۆشینی “خۆرئاواییە گەمژەکان” بۆ ماوەی چەندین ساڵی دیکەش. بە واتایەکی دیکە، کێشەکە لە قەبارەی فریودانەکەدا نیە، بەڵکو ئەوەی کە حکومەتی ئێستای یۆنان بڕیاریداوە کە بۆ جیهانی ئاشکرا بکات. بە واتایەکی دیکە، گرفتی یۆنان تەنها ئابوری نیە، بەڵکو ئاکارییە.

جۆرجی بیترۆ، مامۆستای زانکۆی ئەسینا لە بەشی ئابوری و بیزنس دەڵێت “یاریکردن بە زانیارییە ئامارییەکان نەریتێکی کۆنە لە یۆنان و تەنها بەهۆی دەستێوەردانی حکومەتەوە نیە.” هەروەها دەڵێت “ئەمە شکستێکی سیستەماتیکی جدییە و رەگوڕیشەی لەناو شکستی سیستەمی سیاسیدایە هەروەها لە بونیاد و نەبونی روونبینی لە کەرتی گشتیدا.”

شکستهێنان لە سزادانی ئەوانەی کە بەرپرسیارێتی سیاسیان لەئەستۆیە لەم فریودانە مەزنەدا، هیچ سودێکی نابێت لە گێڕانەوەی متمانە بۆ یۆنان لە دیدی وەبەرهێنەرە نێودەوڵەتیەکاندا. لەلایەکی دیکەشەوە، گرتنەبەری رێوشوێنی یاسایی لەدژی ئەوانەی کە بەرپرسیارن رەنگ نیە بە زەرورەت بازاڕ هێور بکاتەوە بەڵام بێگومان ئەوە پیشان دەدات کە لە یۆنان لێبوردەیی نیە بۆ فریودان، تەنانەت ئەگەر قوربانیەکانیشی بێگانەکان بن.

سەرچاوە:

رۆژی سێشەممە ٩ی شوبات، دوو هەواڵی جیاواز لە دوو وڵاتی جیاوازەوە لەبارەی هەمان بابەت سەرنجیان راکێشام: برنج.

هەواڵی یەکەم باسی برنج چاندن دەکات لە هەرێمی کوردستانی عێراق کە روو لە کەمبوونە و هەندێک هۆکارەکەی دەگەڕێننەوە بۆ کەمی ئاو و هەندێکیش بۆ هەبوونی برنجی چینی بە نرخی هەرزانتر.

هەواڵی دووەمیش تایبەتە بە بەرهەمهێنانی جۆرێک لە برنج لە هیندستان کە پێویستی بە کوڵاندن نیە. زانایانی پەیمانگای ناوەندی توێژینەوەی برنج لە کوتاک لە ئۆریسیا لە وڵاتی هیندستان توانیان جۆریک لە برنج بەرهەم بهێنن کە پێویستی بە کوڵاندن نیە و تەنها بە خوساندن لە ئاوی ئاساییدا بۆ ماوەی ٤٥ خولەک و لە ئاوی گەرمیشدا بۆ ماوەی ١٥ خولەک ئامادە دەبێت بۆ خواردن.

ئەم دوو هەواڵە بە جیا هەریەکەیان گرنگی و خوێنەری خۆیانیان هەیە، بەڵام بەراوردکردن لە نێوانیاندا چەند راستیەکمان بۆ دەردەخات.

جیاوازیەکی سەرەکی لە نێوان هەرێمی کوردستان و هیندستاندا ئەوەیە کە هیندستان پەیڕەوی سیستەمی ئابوری ئازاد دەکات و بەو پێیەش لە ماوەی ١٠ ساڵی رابردوودا توانیویەتی ببێتە دووەم وڵات لە جیهاندا، لە دوای چینەوە، کە گەورەترین گەشە و پشکەوتنی بەخۆیەوە دیوە و ئێستا یەکێکە لەو وڵاتانەی کە چاوەڕوانی ئەوەی لێدەکرێت ئەگەر بەم شێوەیە بەردوام بێت لەسەر گەشەی ئابوری دەبێتە یەکێک لە ئابوریە مەزنەکانی جیهان. هیندستان یەکێکە لە گەورە بەرهەمهێنەران و هەناردەکارانی برنج لە دنیادا.

سەرەتا بۆ دەرخستنی جیاوازیەکی زۆر گرنگ ئاماژە بە دوو دراوی هەر یەک لە هەواڵەکان دەدەین. لە ویلایەتی ئۆریسیا لە هیندستان پەیمانگایەکە هەیە تایبەت بە تویژینەوەی برنج. زانایانی هیندستان خەریکی داهێنانی بەرهەمی نوێی برنجن و باشترکردن و زیادکردنی بەرهەمی ئەوانەشی کە هەیانە تاوەکو وڵاتەکەیان بتوانێت لە ئاسی پێداویستی و خواستی بازاڕی ناوخۆیی و دەرەکیدا بێت و رکابەری بەرهەمهێنەرانی چین و تایلاند بکات لە زیادکردنی بری بەرهەم و باشترکردنی جۆر و کەمکردنەوەی تێچوون تاوەکو بتوانێت رکابەری بکات لە بازاڕی نرخەکاندا.

لە کاتێكدا لە هەریمی کوردستان، لە بەشەکانی کشتوکاڵ لە زانکۆ سەرەکیەکانی کوردستان مامۆستای زانکۆ لەبری لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستی، داوای سەپاندنی گومرگی زیادە و کردنەوەی بەڕێوەبەرایەتی برنج دەکات تاوەکو بەرهەمی برنجی ناوخۆیی زیاد بکات.

بە وتەی یەکێک لە مامۆستاکان پێویستە حکومەت بیری ئیرتیوازی لێبدات بۆ ئەوەی جوتیارەکان ئاویان هەبێت بۆ برنج چاندن و گومرگ بخاتە سەر هاوردەکردنی برنج تاوەکو برنجی ناوخۆیی بفرۆشرێت. ئەمەش بە گوێرەی ئەو مامۆستایە و ئەو ماڵپەڕەشی کە راپۆرتەکەی بڵاوکردۆتەوە چارەسەری کێشەی برنج دەکات و چیتر چێشتخانەکانی سلێمانی برنجی خڕی چینی لێنانێن کە نرخەکەی ١٣٠٠ دیناری عێراقیە لەبەرامبەر برنجی کوردیدا کە نرخەکەی ٤٠٠٠ دیناری عێراقیە بە گوێرەی راپۆرتەکە.

ئەم هەواڵە مایەی ئەوەیە کە چەندین وانەی لێوە فێربین.

یەکەم وانە ئەوەیە کە سەرشێتیە و هەڵەیەکی ئابوری یەکجار گەورەیە بەرهەمهێنانی برنج شەڕێکی دۆڕاو بکات لەگەڵ نرخی برنجدا. برنج هیچ بەهایەکی ئەفسانەیی و نەتەوەیی هێندە گەورەی نیە لەلای کورد تاوەکو هەموو هەوڵێک بخرێتە گەڕ بۆ هێشتنەوەی و پاراستنی لە لەناوچوون. نەمانی ئەو پێشەیە هیچ مەترسی و زەرەرێکی گەورە نادات لە مرۆڤی کورد و ئابوری کوردستان.

ئەگەر بارودۆخی کوردستان چێتر لەبار نەبێت بۆ چاندنی برنج و پێشەی فرۆشتنی برنجی کوردی نەیتوانیبێت لە ئاست رکابەری بەرهەمەکانی دیکەدا ئاستبەرزی خۆی پیشانبدات، وەک ئەوەی بازرگانێک باسی دەکات کە بە شێوەیەکی باش ناخرێتە بازاڕەوە، ئەوا ئەو بەرهەمە هیچ ئومێدێکی بەردەوامی لێناکرێت.

دووەم، بە شەرعی چ حاکمێک رەوایە گومرگی زیادە بخرێتە سەر برنجی هەناردە تاوەکو بەرهەمی ناوخۆیی رەواجی زیاتر بێت؟ بۆچی دەبێت بەکاربەری ئاسایی ئەرکی ئەو نرخە زیادەیەی بەرهەمێک بگرێتە ئەستۆ کە لە ساڵێکدا توانیویەتی دوو هەزار تەن برنجی خۆماڵی بەرهەم بهێنێت کە بەهیچ شێوەیەک بەشی بەکاربردنی ناوخۆیی ناکات؟

سەردەمێکی درێژە برنجی کوردی بووە بە بابەتێکی دانسقە و لە ماڵەکاندا بە دەگمەن بەکار دەهێنرێت. تەنها لە چێشتخانەکانی سلێمانیشدا برنجی کوردی بەکارهێنراوە، چونکە چەندین ساڵە لە چێشتخانەکانی هەولێر و دهۆک برنجی کوردی بەکار نایەت و ئەو مەیل و داواکاریە زۆرەی لەسەر نیە. بۆیە ئەم گرفتە تەنها گرفتێکی تایبەتە بە شاری سلێمانی. و باشترین پێوەریش کە چیتر برنجی کوردی ئەو کاریزمایەی نەماوە کە پێشتر هەیبووە ئەو راستیەیە کە چێشتخانەکان لەبری ئەوە برنجی چینی خڕ بەکار دەهێنن.

کەمبوونەوەی ئاو و هاتنی برنجی بیانی تاقە هۆکار نین بۆ نەمانی بازاڕی برنجی کوردی. بەڵکو ناکارامەیی لە بەرهەمهێنان و خستەبازاڕی ئەو بەرهەمە وایانکردوە کە خەڵی چیتر بەکاری نەهێنن، ئەمە سەرباری گرانی نرخەکەی.

یەکێک لە کێشە زۆر عەمەلی و سادەکان کە هەموو برنج لێنەرێک رووبەڕووی دەبێتەوە بریتیە لە تێکەڵبوونی زیخ و مەوادی دیکەی نا پێویست لە برنجی کوردیدا کە ئەرکێکی زیاتر دەخاتە ئەستۆی لێنەری برنجەکە چونکە پێویستی بە بژارکردنە. کەم نین ئەو کەسانەی لە کاتی خواردنی برنجی کوردیدا زیخ دەکەویتە ژێر ددانیان. برنجی بیانی بۆیە توانیویەتی سەرکەوتوو بێت چونکە لانی کەم پێویستی بە ئەرکی زیادەی بژارکردن نیە. هۆکاری ناخاوێنی برنجی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی کارامەیی لە خستنەبازاڕی ئەو بەرهەمەدا و بەو پێیەش ناتوانێت رکابەری بەرهەمی پاکتر و خاوێنتر بکات.

نرخ یەکێکە لە فاکتەرە سەرەکیەکانی گۆڕینی خوی بەکاربردن. کاتێک نرخی بەرهەمێک کەمتر بێت لە رکابەرەکەی، خەڵکی بەشێوەیەکی سروشتی هەرزانترەکە دەکڕن چونکە دەتوانن زیاتری لێ بەکاربهێنن. ئەمەش نەک تەنها سودی بۆ ئەو خێزان و کەسانە هەیە کە بەو نرخە هەرزانە دەتوانن برنجی زیاتر بکڕن، بەڵکو بۆ ئەو کەسانەشی کە برنج دەفرۆشن بازاڕیان زیاتر دەبێت و خەڵکی زیاتر دادەمەزرێنن و بەرهەمی زیاتر ساغ دەکەنەوە. چیشتخانەکان موشتەرییان زیاتر دەبێت و کاتەکانی کاردنیان زیاد دەکەن و خەڵکی زیاتر دادەمەزرێنن. ئەو کەسانەی کە برنج دەگوێزنەوە کاری زیاتریان دەبێت، ئەوانەی کە برنج دادەگرن و باری دەکەن کاریان زیاتر دەبێت.

بەڵام زۆرێک لەو کەسانەی کە قسە لەسەر ئەو بابەتانە دەکەن و ئەو رۆژنامەنوسانەش کە ئەو راپۆرتانە دەنوسن و بڵاو دەکەنەوە، بەشێوەیەک لە خەڵکی دەگەیەنن کە بۆ زیادکردنی بەرهەمێکی  خۆماڵی پێویستە هەمان بەرهەمی بیانی گومرگی زیاتر بکرێت. بەبێ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بن کە ئەم جۆرە لە رەفتاری ئابوری لە زەرەری گەورە لە ئابوری وڵات و لە دواجاریشدا بەکاربەر و هەژاران زیاتر هیچ ئەنجامێکی دیکەی نابێت.

بێگومان ئەو کەسانەی کە وا دەزانن بە زیادکردنی گومرگ دەتوانرێت بەرهەمی ناوخۆیی زیادبکرێت لەوە تێناگەن کە بەرزکردنەوەی نرخی هەر بابەتێک، بەشیک لە بەکارهێنەرانی بێبەشدەکات لە توانای کڕینی ئەو بابەتە و ئەمەش هەمیشە زەرە لە هەژاران دەدات پێش هەموو کەسێکی تر چونکە ئەوان یەکەمین کەسن کە دەبنە قوربانی ئەو سیاسەتە ئابورییە چەوتانە. بۆ نمونە ئەگەر خێزانێکی هەژار هەفتانە ١٠ هەزار دینار بدات بە برنج، بە نرخی ١٣٠٠ دینار بۆ هەر کیلۆیەک، دەتوانێت هەفتانە (٧ کیلۆ و ٧٠٠ گرام) برنج بکڕێت. بەرزبوونەوەی نرخی برنج بەبڕی  ٥٠٠ دینار بۆ هەر کیلۆیەک (زیادکردنی گومرک و زەریبە کە بێگومان بازرگانەکانی راستەوخۆ ئەو تێچوونە زیادەیە دەگوێزنەوە بۆ بەکاربەر واتە نرخی بابەتەکان لە بازاڕدا زیاد دەکات) ئەو خێزانە ناچار دەبێت تەنها (٥ کیلۆ و ٥٠٠ گرام) برنج بکڕێت. بێبەشکردنی ئەو خێزانە لە خواردنی نزیکەی دوو کلیۆ برنج لە هەفتەیەکدا لە خۆشگوزەرانی ئەو خێزانە کەمدەکاتەوە. لە ئەنجامیشدا فرۆشیارەکانی برنج کەمتر دەفرۆشن و کەمتر خەڵک دادەمەزرێنن و خەڵکی کەمتر لە چێشتخانەکان نان دەخۆن و خاوەنەکانیان کەمتر قازانج دەکەن و ناتوانن بیر لە فراوانکردنی چێشخانەکانیان و نوێکردنەوەی کەرەستەکانیان و دامەزراندنی خەڵکی زیادە بکەنەوە. بەو پێیەش هەموان زەرەرمەند دەبن.

ئەوەی کە پێویستیشە بوترێت ئەوەیە کە تەنانە بەرهەمهێنەرانی برنجی خۆماڵیش ناتوانن قازانج بکەن چونکە بە زیادکردنی گومرگ تێچوونی بەرهەمهێنانەکانی ئەوانیش زیاتر دەبێت چونکە هەر زیادبوونێکی نرخ لە هەر گۆشەیەکی سیستەمێکی ئابوریدا بێت وەک فڕێدانی بەردێک بۆ ناو ئاوێکی مەنگ شەپۆلەکانی بە هەموو لایەکدا بڵاودەبێتەوە. و لە باشترین حاڵەتیشدا ئەگەر نرخەکانیان زیادیش نەکات ئەوا هەر لەو ٤٠٠٠ دینارەدا دەمێنێتەوە کە راپۆرتەکە باسی دەکات و بەو پێیەش ئەو کەسانەی کە هەژارن ناتوانن بیکڕن و لەبری برنج ساوەر دەخۆن.

بەگوێرەی ئەلف و بێی ئابوری کە خواست کەمبێتەوە بەرهەمهێنان کەمدەبێتەوە و نرخیش دادەبەزێت و خوی بەکاربەرانیش دەگۆڕێت و ئەمەش زیان بەو بەرهەمهێنەرانەی برنج دەگەیەنێت کە لە بنەڕەتدا گوایە ئەم زیادکردنی گومرگە لەپێناوی ئەواندا کراوە.

لێگەڕێن گەشەی ئابوری بە شێوەیەکی سروشتی رێرەوی خۆی بگرێت و بەرهەمێنەران و بەکاربەران خۆیان ئەو مەسەلانە ساغ بکەنەوە و بڕیار لەسەر نرخ و خواست و دابینکردن بدەن و حکومەت تێوەمەگلێنن لە کارێکەوە کە لە زەرەر زیاتر هیچی دیکەی لێناکەوێتەوە چونکە بەخشینی ئەرکی رێکخستنی ئابوری بە حکومەت لە سیستەمێکی پلاندانانی ناوەندی زیاتر هیچی دیکەی لێ سەوزنابێت و پلاندانانی ناوەندیش لە کارەساتی ئابوری زیاتر هیچی دیکەی بەو وڵاتانە نەگەیاند کە پێڕویان لێکردوە.

ئه‌مه‌ قسه‌ی مامۆستای زانکۆ ئه‌میتای ئیتزیۆنیه‌ له‌ وته‌ی سه‌رۆکایه‌تی له‌ ساڵی 1995دا له‌به‌رده‌م ‏کۆمه‌ڵه‌ی سۆسیۆلۆژیی ئه‌مه‌ریکیدا خوێندیه‌وه‌ (گۆڤاری ئه‌مه‌ریکان سۆسیۆلۆجیکه‌ڵ ریڤیو، شوبات 1996). مامۆستا ئیتزیۆنی ‏له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ی میوانێکی هه‌میشه‌یی به‌رنامه‌ راسته‌وخۆکانی ته‌له‌فزیۆنه‌ و دارێژه‌ریشه‌ له‌ بڵاوکراوه‌ی ریسپۆنسیف ‏کۆمیونیتی، پێگه‌یه‌کی دیاری هه‌یه‌ له‌ناو جه‌ماوه‌ردا  چونکه‌ پروپاگه‌نده‌که‌ره‌ بۆ بۆ بزووتنه‌وه‌یه‌کی سیاسی که‌ ‏به‌ جڤاکگه‌رایى* ده‌ناسرێت.

‏

ئیتزیۆنی ‌ته‌نیا نیه‌ له‌ ئاراسته‌کردنی ئه‌م تۆمه‌تانه‌دا، به‌ڵکو له‌ به‌ره‌ی ڕاست و چه‌په‌وه‌ داباریون. له‌ به‌ره‌ی چه‌په‌وه‌، به‌ڕێز ئه‌ی جی دۆنیه‌ی ستوون نوس له‌ ڕۆژنامه‌ی واشنتۆن پۆست له‌ کتێبه‌که‌یدا ‘بۆچی ئه‌مه‌ریکاییه‌کان ‏ڕکیان له‌ سیاسه‌ت ده‌بێته‌وه‌؟’، وای بۆچووه‌ “هه‌ڵکشانی جه‌ماوه‌ریوبوونی دۆزی لیبراڵی ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات که‌ زۆرینه‌ی ‏ئه‌مه‌ریکاییه‌کان ته‌نانه‌ت وازیان له‌ ئه‌گه‌ری ‘چاکه‌ی گشتی’ هێناوه‌.” له‌ وتارێکی ئه‌م دواییانه‌یدا له‌ گۆڤاری واشنتۆن ‏پۆستدا نوسیویه‌تی “جه‌ختی لیبراڵه‌کان له‌سه‌ر تاکه‌ ئیراده‌ ئازاده‌کان  پێده‌چێت ئه‌وه‌مان پیشان بدات که‌ تاکه‌کان به‌ پێگه‌یشتوویی و ‏کامڵی دێنه‌ دنیاوه‌ و پێویسته‌ هه‌ر له‌ ساتی له‌دایکبوونیانه‌وه‌ وه‌ک به‌رپرسیار له‌ ڕه‌فتاره‌کانیان ته‌ماشا بکرێن.” ‏

له‌ به‌ره‌ی ڕاستیشه‌وه‌، کۆچکردوو ره‌سل کیرک له‌ وتارێکی تونددا به‌ ناونیشانی “لیبراڵیه‌کان: قڕه‌قڕی تایه‌فه‌گه‌ران” ‏بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ی کردوه‌ که‌ “لیبراڵییه‌ هه‌میشه‌ییه‌کان، وه‌ک شه‌یتان، هیچ ده‌سه‌ڵاتێکیان، دنیایی بێ یان ڕۆحی، پێ قووت ناچێت” و ‏‏”که‌سی لیبراڵ رێزی شایسته‌ له‌ باوه‌ڕ و نه‌ریتی کۆن، یان جیهانی سروشتی و نیشتمانه‌که‌ی، یاخۆد بڵێسه‌ی  نه‌مری هاوره‌گه‌زه‌کانی ناگرێت.”‏

سیناتۆر دان کۆوتس (پارتی پارێزگاران- ویلایه‌تی ئیندیانا) و ده‌یڤید بروکس له‌ گۆڤاری ویکلی ستانده‌رد، به‌ڕێزێکی زیاتره‌وه‌ لیبراڵه‌کانیان له‌پای ‏فه‌رامۆشکردنی به‌های کۆمه‌ڵگا، سه‌رکۆنه‌ کردووه‌. کۆوتس ده‌نوسێت که‌ پرۆژه‌ یاساکه‌ی ئه‌و “زۆر به‌ ئاشکرا پارێزگاره‌، نه‌ک به‌ شێوه‌یه‌کی په‌تی لیبراڵی بێت. دان نه‌ک ته‌نها به‌ مافه‌کانی تاکه‌که‌سدا ده‌نێت، به‌ڵکو به‌شداردیکردنی گروپه‌کان له‌ بونیاتنانه‌وه‌ی ژێرخانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئاکاری گه‌ڕه‌که‌کانیان.” مه‌‌غزای نوسینه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ مافه‌کانی تاکه‌که‌س  به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان نایه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ به‌شداریکردن له‌ گروپ یان گه‌ڕه‌کدا.

تۆمه‌تی له‌م جۆره‌، که‌ به‌شێوه‌یه‌کی روو له‌ زیادبوون له‌و که‌سانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ نه‌یاری به‌ها چه‌سپاوه‌کانی لیبراڵیه‌تی کلاسیکین، ئه‌و تۆمه‌تانه‌ هه‌رگیز نه‌سه‌لمێنراون له‌ رێگه‌ی ‌هێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ له‌ وته‌ی لیبراڵه‌‌ کلاسیکیه‌کانه‌وه‌، نه‌ هیچ به‌ڵگه‌یه‌کیش نه‌خراوه‌ته‌روو که‌ ئه‌وانه‌ی ئازادیی تاک و حکومه‌تی ده‌ستووریی ده‌سه‌ڵات ‏دیاریکراو به‌ باشتر ده‌زانن، باوه‌ڕیان به‌و شتانه‌ هێنابێت که‌ له‌ تۆمه‌ته‌کانی ئیتزیۆنی و هاوده‌نگانیدا هه‌ن. تۆمه‌تی بێمانا که‌ ‏زۆرجار ده‌خرێنه‌ پاڵ لیبراڵه‌کان که‌ ئه‌گه‌ر بێتو به‌رپه‌رچ نه‌درێنه‌وه‌ ئه‌وا ده‌بنه‌ حه‌قیقه‌ت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ ئیتزیۆنی و ‏چڤاکگه‌راکانی دیکه‌ که‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ئازادیی تاک ده‌گرن، له‌پای شێواندن و له‌ ڕێلادان بخرێنه‌ به‌ر لێپرسینه‌وه‌.     ‏

تاکگه‌رایی تاق و ته‌نیا

با ئه‌و داهۆڵه‌ی “تاکایه‌تی تاق و ته‌نیا” بپشکنین که‌ ئیتزیۆنی و دیون و کێرک و ئه‌وانی تر خولقاندویانه‌. ره‌گ و ریشه‌ی فه‌لسه‌فی  ئه‌و تۆمه‌تانه‌ له‌لایه‌ن ره‌خنه‌گره‌ چڤاکگه‌راکانه‌وه‌ دارێژراون له‌ دژی بیری لیبراڵیه‌تی کلاسیکی تاکگه‌را،‌ وه‌کو فه‌یله‌سوف چارلز ته‌یله‌ر و زانای سیاسی مایکل ساندل. بۆ نموونه‌، ته‌یله‌ر بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات لیبراڵه‌کان بڕوایان به‌ مافی تاکه‌که‌س و پره‌نسیپی دادپه‌روه‌ریی موجه‌ره‌د هه‌یه‌. بڕوایان به‌ “مرۆڤی به‌ ته‌نیا هه‌ڵکردوو ‏- یاخود رونتر- تاکه‌که‌سی به‌ ته‌نیا هه‌ڵکردوو هه‌یه‌.” ئه‌مه‌ نمونه‌یه‌کی هاوچه‌رخی ئه‌و هێرشه‌ کۆنه‌یه‌ دژ به‌ تاکگه‌رایی لیبراڵیه‌تی کلاسیکی، که‌ به‌ گوێره‌ی ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌، لیبراڵه‌ ‏کلاسیکه‌کان “تاکی موجه‌ره‌د” وه‌ک بناغه‌ی بۆچوونه‌کانی خۆیان له‌مه‌ڕ دادوه‌ریه‌وه‌ ته‌ماشاده‌که‌ن.

‏

ئه‌و بانگه‌شانه‌ بێمانان. له‌ راستیدا که‌س بڕوای به‌ “تاکی موجه‌ره‌د” نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ‏هه‌موو تاکه‌کان به‌ زه‌روره‌ت به‌رجه‌سته‌ن. و هیچ تاکێکیش نیه‌ که‌ به‌ ته‌واوه‌تی “مرۆڤی به‌ ته‌نیا هه‌ڵکردوو” بێت و هه‌ر ‏خوێنه‌رێکی کتێبی “سامانی نه‌ته‌وه‌کان”ی ئاده‌م سمیس په‌ی به‌مه‌ ده‌بات. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، لیبراڵه‌ کلاسیکه‌کان و لیبراڵه‌کان بڕوایان وایه‌ سیسته‌می دادپه‌روه‌ری پێویسته‌ دابڕاوبێت له‌ خاسیه‌ته‌ به‌رجه‌ستاکانی تاک. به‌و پێیه‌ش، کاتێک تاکێک ده‌چێته‌ به‌رده‌م دادگا، به‌رزی باڵای و ڕه‌نگی پێستی و سامانه‌که‌ی و پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئاینه‌که‌ی به‌شێوه‌یه‌کی عاده‌تی په‌یوه‌ندیان به‌ مه‌سه‌له‌ی دادپه‌روه‌ریه‌وه‌ نییه‌. ‏ئه‌مه‌یه‌ مانای یه‌کسانیه‌ له‌به‌رده‌م یاسادا. به‌واتای ئه‌وه‌ نایه‌ت که‌ هیچ که‌سێک به‌رزی باڵاو ڕه‌نگی پێست و ‏باوه‌ڕی ئاینیی دیاریکراوی نیه‌. ته‌جریدکردن کرده‌یه‌کی ئه‌قڵییه‌ له‌ کاتی هه‌وڵماندا بۆ جیاکردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی پێویسته‌ و ‏په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ گرفته‌که‌وه‌ به‌کاری ده‌هێنین و پێویستی به‌ بڕوابوون به‌ قه‌واره‌ موجه‌ره‌ده‌کان نیه‌.

به‌شێوه‌یه‌کی زۆر ورد له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ نه‌ تاکه‌که‌س و نه‌ گروپی بچوکیش ده‌توانن به‌ ته‌واوه‌تی به‌ ته‌نیا هه‌ڵبکه‌ن و هه‌روه‌ها هاریکاری پێویسته‌ بۆ مانه‌وه‌ی مرۆڤ و نه‌شونمای مرۆڤ. هه‌روه‌ها له‌به‌رئه‌وه‌شی که‌ هاریکاری له‌نێو تاکه‌ له‌ژماردن نه‌هاتووه‌کاندا ده‌بێت که‌ هیچیان ئه‌وی تر ناناسێت، ئه‌و یاسایه‌ی که‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیان رێکده‌خات له‌ نێوانیاندا به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی موجه‌رده‌. ‏ ئه‌و یاسا موجه‌ره‌دانه‌ی که‌ پێشوه‌خت ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌که‌ن که‌ ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی چی له‌ یه‌کدی بکه‌ین، ئه‌و یاسایانه‌ واده‌که‌ن هاریکاری له‌سه‌ر ‏ئاستێکی به‌رفراوان کرده‌نی بێت.‏

هیچ که‌سێکی هۆشمه‌ند بڕوای به‌وه‌ نیه‌ که‌ تاکه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی پڕاوپڕ له‌ ده‌ره‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا رسکابن، یاخود رونتر- له‌ ته‌نیاییدا رسکابن. ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نیای بڕسکانایه‌ ئه‌وا که‌س نه‌ باوانی ده‌بووه‌، نه‌ ئامۆزا، نه‌ هاوڕێ، نه‌ پێشه‌نگ و نه‌ ته‌نانه‌ت ‏دراوسێش. ئاشکرایه‌ که‌ هه‌ر یه‌کێک له‌ ئێمه‌ کارمان تێکراوه‌ به‌هۆی ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌رمانه‌وه‌. ئه‌وه‌ی لیبراڵه‌کان دووپاتی ده‌که‌نه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌بوونی جیاوازی له‌ نێو که‌سه‌ پێگه‌شتوه‌ ئاساییه‌کاندا به‌ مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت که‌ ئه‌و که‌سانه‌ مافی بنه‌ڕه‌تی جیاوازیان هه‌یه‌. ‏

سه‌رچاوه‌ و سنورداریه‌کانی وابه‌سته‌یی

لیبراڵیه‌ت له‌ بنه‌ڕه‌تدا تیۆره‌یه‌کی میتافیزیکی نیه‌ له‌باره‌ی پێشینه‌یی تاکه‌کان له‌سه‌ر حسابی شته‌ موجه‌ره‌ده‌کان، له‌وه‌ش که‌متر تیۆره‌یه‌کی پڕوپوچ نیه‌ له‌باره‌ی “تاکه‌ موجه‌ره‌ده‌کان”، نه‌ ئه‌وه‌شه‌ بێبه‌ری بێت له‌ نه‌ریت، وه‌ک ئه‌وه‌ی کێرک و هه‌ندێک له‌ پارێزگاره‌کان تاوانباری ده‌که‌ن. بگره‌ تیۆره‌یکی سیاسییه‌ که‌ له‌ به‌رئه‌نجامی گه‌شه‌ی ‏ده‌سه‌ڵاتی بێسنوری ده‌وڵه‌ته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌. لیبراڵیه‌ت هێزی خۆی له‌ ئاوێته‌بوونی به‌هێزی تیۆره‌ی پێوه‌ری ‏ئاکاری و سه‌رچاوه‌ سیاسییه‌کان و سنووری وابه‌ستییه‌کان و تیۆره‌ی پۆزێتیڤیزمه‌وه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی ریزبه‌ندی ‏وه‌رده‌گرێت. هه‌موو که‌سێک مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ئازاد بێـت و که‌سانی ئازادیش ده‌توانن خۆبه‌خۆیی ریزبه‌ندی بخولقێنن، به‌بێ هه‌بوونی ‏ده‌سته‌ڵاتی فه‌رمانده‌ر به‌ سه‌ریانه‌وه‌. ‏

ئیدی چی بڵێن له‌مه‌ڕ وه‌سفه‌ پڕوپوچه‌که‌ی دۆنیه‌وه‌ بۆ لیبراڵه‌کان که‌ ده‌ڵێت “تاکه‌کان به‌ پێگه‌یشتوویی و ‏کامڵی دێنه‌ دنیاوه‌ و پێویسته‌ هه‌ر له‌ ساتی له‌دایکبوونیانه‌وه‌ له‌ ئاست ڕه‌فتاره‌کانیاندا به‌رپرسیاربن؟” ‏لیبراڵه‌‌کان جیاوازی نێوان پێگه‌یشتووان و منداڵان ده‌که‌ن و هه‌روه‌ها جیاوازی له‌ نێوان پێگه‌یشتووانی ئاسایی له‌لایه‌ک و ‏پێگه‌یشتووانی ناته‌واو و گێل و ده‌به‌نگ ده‌که‌ن. سه‌رپه‌رشتیار ‏پێویسته‌ بۆ منداڵ و بۆ پێگه‌یشتووی ناته‌واو چونکه‌ خۆیان ناتوانن بڕیاری لێپرسراوانه‌ بده‌ن. به‌ڵام هیچ هۆیه‌کی ‏ڕوون نییه‌ وا له‌ هه‌ندێک له‌ پێگه‌یشتووانی ئاسایی بکات له‌بری پێگه‌یشتووانی ئاسایی تر ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڵبژاردن و بڕیاربۆدانیان ‏هه‌بێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی باوانخوازه‌ چه‌پ و ڕاستڕه‌وه‌کان بڕوایان پێیه‌تی. لیبراڵه‌کان پێیانوایه‌ هیچ پێگه‌یشتوویه‌کی ئاسایی مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ هه‌ڵبژارده‌ به‌سه‌ر پێگه‌یشتووانی ئاسایی تردا بسه‌پێنێت، ‏مه‌گه‌ر ته‌نها له‌ هه‌لومه‌رجی نائاساییدا نه‌بێت، وه‌کو ئه‌وه‌ی که‌سێک له‌هۆشچووبێت ئه‌وا که‌سێکی تر کۆمه‌کی پزیشکی بکات یاخود ته‌له‌فۆن بکات بۆ ئۆتۆمبێلی فریاکه‌وتن.

‏

ئه‌وه‌ی لیبراڵیه‌ت له‌ بۆچوونه‌ ئاکارییه‌ سیاسییه‌کانی تر جیاده‌کاته‌وه‌ بریتیه‌ له‌ تیۆره‌که‌ی له‌باره‌ی وابه‌سته‌ییه‌ سه‌پێنراوه‌کانه‌وه‌. هه‌ندێک وابه‌سته‌یی وه‌ک نووسینی سوپاسنامه‌یه‌ک بۆ خانه‌خوێ له‌دوای ‏ده‌عوه‌تێک، شتێکه‌ به‌ هێز ناسه‌پێنرێت. به‌ڵام له‌ هه‌ندێک دۆخی تردا، وه‌کو وابه‌سته‌یی که‌سێک به‌وه‌ی که‌ نابێت مسته‌کۆڵه‌یه‌ک بکێشێت به‌ده‌می‌ ‏که‌سێکدا که‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرێت، یاخۆ وابه‌سته‌بوونی که‌سێک به‌ دانی نرخی جووتێک پێڵاو به‌ر له‌وه‌ی له‌ دوکانه‌که‌ بچێته‌ ده‌ره‌وه‌، ‏له‌م دۆخانه‌دا وابه‌سته‌ییه‌کان به‌ هێز ده‌سه‌پێنرێن. ده‌کرێت وابه‌سته‌ییه‌کان گه‌ردونی یان تایبه‌ت بن. تاکه‌کان –هه‌رچییه‌ک ‏بن و له‌هه‌ر کوێ بن، له‌ هه‌ندێک دۆخی هاوێرده‌دا نه‌بێت- کۆمه‌ڵێک وابه‌سته‌یی سه‌پێنراویان له‌سه‌ر شانه‌ که‌ ده‌بێت بیانکه‌ن له‌به‌رامبه‌ر که‌سانی تردا، ئه‌وانه‌ش وه‌ک: نابێت زیانبگه‌یه‌نن به‌ ژیان و ئازادی و ته‌ندروستی و موڵکه‌کانی که‌سانی تر. به‌ وته‌ی جۆن لۆک “چونکه‌ مرۆگه‌ل هه‌موویان یه‌کسان و سه‌ربه‌خۆن، هیچ که‌سێک مافی ئه‌وه‌ی نییه‌ ئازار به‌ ژیان و ته‌ندروستی و ‏ئازادی و موڵکی که‌سی تر بگه‌یه‌نێت.” هه‌موو تاکه‌کان مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ چێژ له‌و مافانه‌ وه‌ربگرن و له‌لایه‌ن که‌سانی تره‌وه‌ تووشی ‏ئازار نه‌بن. ئه‌م ماف و وابه‌سته‌ییانه‌ ته‌واوکه‌ری یه‌کترن و به‌و پێیه‌شی ئه‌و مافه‌نه‌ گه‌ردونین و و له‌روی خاسیه‌ته‌وه‌”سلبین”، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ئاساییدا له‌توانادا هه‌یه‌ له‌لایه‌ن هه‌مووانه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ چیژیان لێوه‌ربگیرێت. ئه‌وه‌ گه‌ردونیبوونی مافی مرۆڤه‌ که‌ نابێت بکوژرێت، ئازاربدریت یان دزی لێبکرێت که‌ بناغه‌‌ی دیدی لیبراڵه،‌ و پێویست به‌ دارشتنی “تاکه‌که‌سێکی موجه‌رد” ناکات بۆ سه‌لماندنی گه‌ردونیبوونی ئه‌و مافه‌. ئه‌وه‌ رێزگرتنیه‌تی، نه‌ک بێزهاتنه‌وه‌ی، له‌ “بڵێسه‌ی نه‌مری هاوره‌گه‌زه‌کانی” که‌ وا له‌ لیبراڵه‌کان ده‌کات داکۆکی له‌ مافه‌کانی تاکه‌که‌س بکه‌ن.

ئه‌م وابه‌سته‌ییانه‌ گه‌ردوونین، ئه‌ی وابه‌سته‌ییه‌ “دیاریکراو”ه‌کان‌؟ له‌ کاتێکدا ئه‌م ‏دێڕانه‌ ده‌نووسم، له‌ قاوه‌خانه‌یه‌ک دانیشتووم و پێش که‌مێک داوای کوپێکی تر قاوه‌م کرد. به‌وپه‌ڕی سه‌ربه‌ستیی ‏خۆمه‌وه‌، وابه‌سته‌یه‌کی دیاریکراوم گرته‌ ئه‌ستۆ بۆ دانی نرخی قاوه‌که‌: من مافی خاوه‌نداریی بڕێکی دیاریکراوم له‌ پاره‌ی خۆم دایه‌ خانمی خاوه‌ن قاوه‌خانه‌که‌ و ئه‌ویش مافی خاوه‌نداریی کوپێک قاوه‌ی خۆی دا به‌ من.

لیبراڵه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی باو پێیان وایه‌ که‌ وابه‌سته‌ییه‌ دیاریکراوه‌کان، به‌لانی که‌مه‌وه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ئاساییدا، ‏پێویسته‌ به‌ ڕازیبوون و په‌سه‌ندکردن بێت و ناکرێت یه‌کلایه‌نانه‌ له‌ڕێی ئه‌وانی تره‌وه‌ بسه‌پێندرێت. یه‌کسانی له‌ مافه‌کاندا ‏زۆر به‌ ساده‌یی واتای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ هه‌ندێک که‌س مافی ئه‌وه‌یان نییه‌ وابه‌سته‌یی به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا بسه‌پێنن، چونکه‌ به‌م ‏ڕه‌فتاره‌یان ئاکار و مافی ئه‌وانی تری پێشێلده‌که‌ن. له‌لایه‌کی تره‌وه‌، جڤاکگه‌راکان پێیانوایه‌ ئێمه‌ ‏هه‌موومان به‌ کۆمه‌ڵێک وابه‌سته‌یی دیاریکراوه‌وه‌ له‌دایک ده‌بین، وه‌کو به‌خشینی پاره‌یه‌کی زۆر و گوێڕایه‌ڵیی زۆر و ‏بگره‌ ژیانی خۆشت به‌و قه‌واره‌ مرۆڤه‌ی –که‌ به‌ ده‌وڵه‌ت یان به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر ته‌مومژاوی تر به‌ نه‌ته‌وه‌ یان کۆمه‌ڵگا یان ‏خه‌ڵک ناو ده‌برێت.

هه‌روه‌ها پێیانوایه‌ ده‌کرێت ئه‌و وابه‌سته‌ییانه‌ به‌زۆر بسه‌پێندرێن. له‌ ڕاستیدا و به‌پێی جڤاکگه‌رای وه‌ک ته‌‌یله‌ر و ساندڵ، من وه‌ک که‌سێک دارێژراوم، نه‌ک ته‌نها به‌ راستیه‌کانی په‌روه‌رده‌کردنم و ئه‌زمونه‌کانم، به‌ڵکو به‌ کۆمه‌ڵێک وابه‌سته‌یی زۆر دیاریکراوی هه‌ڵنه‌بژێردراوه‌.

دووباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌، جڤاکگه‌راکان بڕوایان به‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ وه‌کو تاک له‌ میانه‌ی وابه‌سته‌ییه‌ ‏دیاریکراوه‌کانه‌وه‌ داڕێژراوین، به‌و پێیه‌ش‌ ناکرێت ئه‌و وابه‌سته‌ییانه‌ هه‌ڵبژێردراو بن. به‌ڵام هێشتاش ئه‌مه‌ گریمانه‌یه‌کی رووته‌ ‏و ناکرێت جێگره‌وه‌ بێت بۆ ئارگیومێنتی ئه‌وه‌ی که‌ تاکه‌ که‌سێک وابه‌سته‌ی ئه‌وانی تره‌؛ ئه‌مه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک نابێته‌ پاساو بۆ زۆره‌ملێی. له‌وانه‌یه‌ مرۆڤ بپرسێت: ئه‌گه‌ر تاک به‌ وابه‌سته‌یی گوێڕایه‌ڵبوونه‌وه‌ له‌دایک بووبێت، ئه‌دی ئه‌و که‌سه‌ کێیه‌ که‌ به‌ مافی فه‌رمانده‌رکردنه‌وه‌ له‌دایک بووه‌؟ ئه‌گه‌ر که‌سێک تیۆره‌یه‌کی هاوسه‌نگی هه‌بێت له‌باره‌ی وابه‌سته‌ییه‌وه‌، ئه‌وا پێویسته‌ تاکێک یان کۆمه‌ڵه‌ تاکێک هه‌بن که‌ ئه‌رکی ‏به‌جێهێنانی وابه‌سته‌ییه‌کانیان له‌سه‌ر شان بێت.

ئه‌گه‌ر من که‌سێک بم به‌ وابه‌سته‌بوونم به‌ گوێڕایه‌ڵییه‌وه‌ داڕێژرابم، ئه‌دی ‏ئه‌وه‌ کێیه‌ که‌ وه‌کو که‌سێک دارێژراوه‌ که‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێت گوێڕایه‌ڵی بکرێت؟ ئه‌م جۆره‌ له‌ تیۆره‌ی وابه‌سته‌یی ره‌نگه‌ له‌ سه‌رده‌می شا-خوداییدا مانای هه‌بوبێت، به‌ڵام له‌ جیهانی هاوچه‌رخدا جێینابێته‌وه‌. به‌ کورتی و به‌ پوختی، ‏هیچ که‌سێکی هۆشمه‌ند باوه‌ڕی به‌ بیرۆکه‌ی هه‌بوونی تاکی موجه‌ره‌د نیه‌، و ناکۆکی ڕاسته‌قینه‌ی نێوان لیبراڵه‌کان ‏و جڤاکگه‌راکان له‌باره‌ی خودی تاکگه‌راییه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکو له‌مه‌ڕ سه‌رچاوه‌ی وابه‌سته‌ییه‌ دیاریکراوه‌کانه‌وه‌یه‌، جا ئایا ‏سه‌پێندراوبن یاخۆ ئاره‌زوومه‌ندانه‌ گیرابنه‌ به‌ر.‏

گروپه‌کان و چاکه‌ی گشتی

تیۆره‌ی وابه‌سته‌یی که‌ جه‌خت له‌سه‌ر تاکه‌کان ده‌کاته‌وه‌ به‌و مانایه‌ نایه‌ت که‌ “شتێک” نیه‌ به‌ناوی کۆمه‌ڵگا یاخود ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ شێوه‌یه‌کی مانادار باس له‌ گروپ بکه‌ین. ڕاستیی هه‌بوونی دره‌خت به‌ مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت که‌ ئێمه‌ ناتوانین باس له‌ دارستان بکه‌ین. کۆمه‌ڵگا ته‌نها بریتی نییه‌ له‌ گردبونه‌وه‌ی تاکه‌که‌سه‌کان، نه‌ ئه‌وه‌شه‌ “گه‌وره‌تر و باشتر”بێت به‌ جیا لێیان. هه‌روه‌کو چۆن باڵه‌خانه‌ بریتی نییه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک خشت، به‌ڵکو خشت و په‌یوه‌ندیی نێوان خشته‌کان، کۆمه‌ڵگاش بریتی نییه‌ له‌ تاکێک به‌ مافه‌کانییه‌وه‌، به‌ڵکو بریتیه‌ له‌ ژماره‌یه‌کی زۆر تاک و کۆمه‌ڵێک په‌یوه‌ندیی ئاڵۆزی ‏نێوانیان.‏

ساتێک ڕامان به‌سه‌ بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی ئه‌و بانگه‌شه‌یه‌ی که‌ گوایه‌ لیبراڵه‌کان “به‌ها هاوبه‌شه‌کان” و ‏‏”چاکه‌ی گشتی” ڕه‌تده‌که‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ بانگه‌شه‌یه‌کی بێسه‌روبه‌ره‌یه‌. ئه‌گه‌ر لیبراڵه‌کان بڕوایان به‌ به‌های ئازادی هه‌بێت (به‌لانی که‌مه‌وه‌)، ئه‌وا ناتوانن “به‌ کرده‌ دژایه‌تی بیرۆکه‌ی ‘به‌ها هاوبه‌شه‌کان’ بکه‌ن” و ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان وابێت که‌ هه‌موومان له‌ ‏دۆخێکی باشتردا ده‌بین ئه‌گه‌ر ئازاد بین،  که‌واته‌ “ده‌ستیان له‌ ئه‌گه‌ری به‌دیهاتنی چاکه‌ی گشتی هه‌ڵنه‌گرتوه‌”، ‏چونکه‌ به‌شی سه‌ره‌کی کۆششی ئه‌وان ئاڕاسته‌ی ئه‌واکراوه‌ که‌ بیسه‌لمێنن چاکه‌ی گشتی مانای چیه‌! وه‌ک ‏وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌کیش بۆ بانگه‌شه‌ی کێرک سه‌باره‌ت به‌وه‌ی که‌ لیبراڵه‌کان دژ به‌ داب و نه‌ریتن، با ئه‌وه‌ بخه‌مه‌ روو که‌ ‏لیبراڵه‌کان داکۆکی له‌ نه‌ریتێکی ئازادی ده‌که‌ن که‌ به‌رهه‌می هه‌زاران ساڵه‌ی مێژوی مرۆڤایه‌تیه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، نه‌ریتگه‌رایی رووت بێسه‌روبه‌ره‌یه‌، چونکه‌ ده‌کرێت نه‌ریته‌کان به‌یه‌کدا بکێشن و ده‌رئه‌نجام یه‌کێکیان ئاراسته‌ی دروستی له‌ده‌ست بدات. به شێوه‌یه‌کی ‌گشتی، ئه‌و وته‌یه‌ی گوایه‌ لیبراڵه‌کان “نه‌ریت ره‌تده‌که‌نه‌وه‌”، وته‌یه‌کی بێمانا و پڕوپوچه‌. چونکه‌ لیبراڵه‌کان په‌یڕه‌وی نه‌ریتی ‏ئاینی و نه‌ریتی خێزانی و نه‌ریتی ئیتنی و نه‌ریتی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌کو نه‌زاکه‌ت ده‌که‌ن و ڕێزی ئه‌وانی تریش ده‌گرن که‌ ئاشکرایه لێره‌دا کیرک به‌ پێویستی نه‌زانیوه‌ رێزی بگرێت.

دۆزی لیبراڵه‌کان بۆ ئازادیی تاکه‌که‌‌س، که‌ ڕه‌خنه‌گره‌ جڤاکگه‌راکان شێواندوویانه‌، ساده‌ و ‏شیاوه‌. ئاشکرایه‌ تاکه‌ جیاوازه‌کان پێویستیان به‌ شتی جیاواز هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ژیانێکی باش و ته‌ندروست و پڕ که‌رامه‌ت ‏بژین. سه‌رباری سروشتی هاوبه‌شیشیان، مرۆگه‌ل له‌ ڕووی ژماره‌یی و ماددییه‌وه‌ به‌ تاککراون، هه‌روه‌ها پێداوێستی جیاوازیان ‏هه‌یه‌. که‌واته‌، چاکه‌ی گشتی تا کوێ بڕ ده‌کات؟

کارل مارکس، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ڕه‌خنه‌گره‌ پێشینه‌کانی جڤاکگه‌رایی به‌ تایبه‌ت ره‌خنه‌گرێکی ژیر و تونده له‌ ڕێبازی لیبراڵیزم، بانگێشه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ ‏کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی له‌سه‌ر “له‌به‌ریه‌ک هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی مرۆڤ” به‌نده‌، به‌جۆرێک که‌ “ناوه‌رۆکی مرۆڤ له‌ کۆمه‌ڵگادا نییه‌ ‏به‌ڵکو له‌ جیاوازیدایه‌.” به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌شه‌وه‌ و له‌ سایه‌ی سۆسیالیزمدا مرۆڤ ده‌توانێت سروشتی خۆی بدۆزێته‌وه‌ وه‌ک “بونه‌وه‌رێکی سه‌ر به‌ جۆر”. به‌و پێیه‌ش، سۆسیالیسته‌کان بڕوایا‌ن وایه‌ که‌ دابینکردنی ده‌سته‌جه‌معی بۆ هه‌موو شتێک گونجاوه‌. له‌ ده‌وڵه‌تێکی سۆسیالیستی ڕاسته‌قینه‌دا هه‌موومان چێژ له‌ هه‌مان چاکه‌ی گشتی وه‌رده‌گرین و زۆر به‌ ساده‌یی ناکۆکی ناتوانێت بوونی هه‌بێت.

جڤاکگه‌راکان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی زۆر وریان، که‌چی سه‌رباری قسه‌ی زۆریان، زۆر به‌ ده‌گمه‌ن پێمان ده‌ڵێن که‌ چاکه‌ گشتیه‌کان کامانه‌ن. بۆ نموونه‌، فه‌یله‌سوفی جڤاکگه‌را ئه‌لاسدێر ماکینتایه‌ر به‌ درێژایی کتێبه‌ 219 لاپه‌ڕه‌ییه‌که‌ی به‌ ناوی دوای فه‌زیله‌ت، پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت که‌ “ژیانێکی باش بۆ مرۆڤ” هه‌یه‌ که‌ ده‌بێت به‌ کۆمه‌ڵ به‌دی بهێنرێت پاشانیش  به ‌شێوه‌یه‌کی تاراده‌یه‌ک لاواز کۆتایی پێده‌هێنێت به‌وه‌ی که‌ “ژیانی باش بۆ مرۆڤ ئه‌و ژیانه‌یه‌ که‌ له‌ گه‌ڕان به‌دوای ‏ژیانێکی باش بۆ مرۆڤدا به‌سه‌ر ده‌برێت.”‏

بانگه‌شه‌یه‌کی باو هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت دابینکردنی بیمه‌ی خانه‌نشینی له‌ڕێی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، یه‌کێکه‌ له‌ پێکهاته‌کانی چاکه‌ی گشتی له‌به‌رئه‌وه‌ی ‏‏”هه‌موومان پێکه‌وه‌ کۆ ده‌کاته‌وه‌.” به‌ڵام “هه‌موومان پێکه‌وه‌” کێ ده‌گرێته‌وه‌؟ ئاماره‌کانی بیمه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌که‌ن ‏نێرینه‌ ئه‌مه‌ریکاییه‌ ڕه‌ش پێسته‌کان، ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ میانی ژیانی کارکردنیاندا هه‌مان ‏ئه‌و باجانه‌یان داوه‌ به‌ سیسته‌می بیمه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ نێرینه‌ سپی پێسته‌کان داویانه‌، له‌ ئاکامدا نیوه‌ی ئه‌وه‌ی ‏سپی پێسته‌کان وه‌رده‌گرن.

له‌وه‌ش زیاتر، پیاوی ڕه‌شپێستی زیاتر ده‌مرن له‌ چاو پیاوی سپی پێستدا به‌ر له‌وه‌ی پولێک وه‌ربگرن. ئه‌مه‌ش مانای ‏ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو پاره‌کانیان له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌وانی تردا خه‌رج کراوه‌ و هیچ شتێک له‌ سه‌رمایه‌گوزارییه‌کانیان بۆ ‏که‌سوکاریان نابێت. به‌ واتایه‌کی تر، ئه‌وان دزیان لێکراوه‌ له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی خانه‌نشین کراوه‌ نا ڕه‌شپێسته‌کاندا.

‏ئایا پیاوه‌ ڕه‌ش پێسته‌کان به‌شێکن له‌ “هه‌موومان پێکه‌وه‌”  و سود له‌ چاکه‌ی گشتی وه‌رده‌گرن، یاخۆ قوربانیی “چاکه‌ی ‏گشتی” ئه‌وانی ترن؟ (وه‌ک خوێنه‌رانی ئه‌م گۆڤاره‌ ده‌زانن که‌ هه‌مووان له‌ سایه‌ی سیسته‌مێکی به‌تایبه‌تکراودا باشتر ده‌بین و ئه‌مه‌ش پاڵ به‌ لیبراڵه‌کانه‌وه‌ ده‌نێت بۆ پێداگرتن له‌سه‌ر چاکه‌ی گشتی له‌ میانه‌ی ئازادیی ‏هه‌ڵبژاردن له‌ نێوان سیسته‌مه‌ جیاوازه‌کانی خانه‌نشینیدا.) زۆر جار بانگه‌شه‌کانی ‏‏”چاکه‌ی گشتی” ده‌بنه‌ رووپۆش بۆ هه‌وڵی خۆپه‌رستانه‌ بۆ به‌‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌ت، هه‌روه‌کو رۆماننوسی لیبراڵیی کلاسیکی نه‌مساوی رۆبه‌رت مۆزیل له‌ کاره‌ نایابه‌که‌یدا پیاوه‌ بێ ‏خاسیه‌ته‌که‌ ئاماژه‌ی بۆ کردووه‌ “له‌م ڕۆژگاره‌دا ته‌نها تاوانباران ده‌وێرن بێ فه‌لسه‌فه‌ ئازاری ئه‌وانی تر بده‌ن.”‏

لیبراڵه‌کان درک به‌ فره‌یی حه‌تمی جیهانی مۆدێرن  ده‌که‌ن و له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌شه‌ که‌ دووپاتی ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ ‏ئازادیی تاکه‌که‌س به‌لانی که‌مه‌وه‌ به‌شێکه‌ له‌ چاکه‌ی گشتی. هه‌روه‌ها له‌ پێداویستی ره‌های هاریکاری له‌ پێناوی ‏گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌کان تێده‌گه‌ن. مرۆڤێکی تاق و ته‌نیا له‌ راستیدا هه‌رگیز ناتوانێت ببێته‌ “مرۆڤی به‌ ته‌نیا هه‌ڵکردوو” هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ پێویسته‌ ئه‌و رێسایانه‌مان هه‌بن که‌ موڵکداری و گرێبه‌سته‌کان ڕێکده‌خه‌ن، بۆ نموونه‌، بۆ ئه‌وه‌ی هاریکاری ئاشتییانه‌ ‏بڕه‌خسێنین و حکومه‌تیش داده‌مه‌زرێنین بۆ سه‌پاندنی ئه‌و رێسایانه‌.

چاکه‌ی گشتی سیسته‌مێکی دادپه‌روه‌رییه‌ که‌ ‏پێکه‌وه‌ ژیان ته‌بایی و له‌ ئاشتیدا بۆ هه‌مووان مسۆگه‌ر ده‌کات. چاکه‌یه‌کی گشتی فراوانتر له‌وه‌ی که‌ ئه‌و چاکه‌ گشتیه‌ ده‌یه‌وێت پێیبگات، که‌ ‏”چاکه‌یه‌کی گشتی بێت بۆ هه‌موان” نه‌ک چاکه‌ی گشتی بۆ هه‌ندێک له‌سه‌ر حسابی ئه‌وانی تر.

مه‌سه‌له‌ی چاکه‌ی گشتی په‌یوه‌سته‌ به‌ بیر و بڕوای جڤاكگه‌راکانه‌وه‌ له‌مه‌ڕ که‌سایه‌تی و ‏هه‌بوونی جودایی گروپه‌کانه‌وه‌. ئه‌م دووانه‌ به‌شێکی دانه‌بڕاون له‌ بۆچوونێکی بنه‌ڕه‌تی و نازانستی و نائه‌قڵانیی بۆ ‏سیاسه‌ت، بۆچوونێک که‌ مه‌یلی به‌لای به‌که‌س-کردنی دامه‌زراوه‌کان و گروپه‌کاندا هه‌یه‌ وه‌ک ده‌وڵه‌ت یان نه‌ته‌وه‌ یان کۆمه‌ڵگا‌ . له‌بری ده‌وڵه‌مه‌ندکردنی زانسته‌ سیاسییه‌کان و خۆبه‌دوورگرتن له‌ ساویلکه‌یی مه‌زه‌نده‌کراوی تاکگه‌رایی لیبراڵه‌کان، وه‌ک ئه‌وه‌ی جڤاکگه‌راکان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌که‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، تێزی به‌که‌س-کردن، مه‌سه‌له‌کان ته‌مومژاوی ده‌کات و رێگه‌مان لێده‌گرێت له‌ پرسینی ئه‌و پرسیاره‌ به‌سودانه‌ی که‌ به‌هۆیانه‌وه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی ده‌ستپێده‌کات. هیچ که‌س له‌ ‘پارکه‌ر مون’ی میژوونوسی لیبراڵی کلاسیکی زانکۆی کۆڵه‌مبیا  باشتر گوزارشتی لێنه‌‌کردوه‌ که‌ له‌ توێژینه‌وه‌که‌یدا له‌باره‌ی ئیمپریالیزمی ئه‌وروپی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا به‌ناوی “ئیمپریالیزم و ‏سیاسه‌تی جیهانی” ده‌ڵێت:

‏زمان زۆرجار ڕاستی ته‌مومژاوی ده‌کات. چاومان له‌ ئاست ڕاستییه‌کانی په‌یوه‌ندی نێوده‌وڵه‌تیدا پۆشراوه‌ زیاتر ‏له‌وه‌ی خۆمان پێشبینی ده‌که‌ین، ئه‌ویش به‌هۆی فێڵه‌کانی زمانه‌وه‌یه‌‌. کاتێک ئێمه‌ وشه‌ی (فه‌ره‌نسا)ی ساده‌ی تاک بڕگه‌ به‌کارده‌هێنین، فه‌ره‌نسا وه‌ک یه‌که‌یه‌ک، وه‌ک پێکهاته‌یه‌ک دێته‌ به‌رچاو. کاتێکیش بمانه‌وێت خۆمان له‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ی ناساز بپارێزین، ئه‌وا ڕاناوی که‌سی به‌کار ده‌هێنین کاتێک باس وڵاتێک ده‌که‌ین… بۆ نموونه‌ کاتێک ده‌ڵێین (فه‌ره‌نسا هێزه‌ چه‌کداره‌کانی خۆی (به‌کارهێنانی راناوی مێینه‌ بۆ که‌سه‌ی سێهه‌می تاک) نارد بۆ داگیکردنی ‏تونس)… ئه‌وا نه‌ک به‌ ته‌نها یه‌کیبوون ‌ده‌به‌خشین به‌ وڵاته‌که‌ به‌ڵکو له‌ هه‌مان کاتدا ده‌شیکه‌ین به‌ که‌سایه‌تی. هه‌مان ئه‌و وشانه‌ ‏ڕاستییه‌کان ده‌شارنه‌وه‌ و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کان ده‌که‌نه‌ درامای پڕ سه‌رکه‌شی که‌ ئه‌کته‌ره‌کانی بریتین له‌ ‏نه‌ته‌وه‌ به‌ که‌س-کراوه‌کان و زۆر به‌ ئاسانی پیاوان و ژنانی له‌ گۆشت و خوێن که‌ ئه‌کته‌ری ڕاسته‌قینه‌ن، له‌بیر ده‌که‌ین.

چه‌ند جیاواز ده‌بوو ‏ئه‌گه‌ر وشه‌یه‌کی وه‌کو فه‌ره‌نسامان نه‌بووایه‌… ئه‌و کات له‌بری ئه‌و وشه‌یه‌ ده‌مانوت: سی و هه‌شت ملیۆن پیاو و ژن ‏و منداڵی خاوه‌ن بایه‌خ و بڕوای زۆر جیاواز، نیشته‌جێی 218 هه‌زار میلی چوارگۆشه‌ن له‌ خاک! ئه‌و کاته‌ هه‌ڵمه‌تی ‏سه‌ر تونسمان به‌مشێوه‌یه‌ وه‌سپده‌کرد “هه‌ندێک له‌و سی و هه‌شت ملیۆن که‌سه‌، 30 هه‌زار که‌سیان ناردوه‌ بۆ داگیکردنی تونس.) ئه‌م شێوازه‌ی داڕشتنی ڕاستییه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ، پرسیارێک، یان ڕاستتر زنجیره‌یه‌ک پرسیار دێنێته‌ ‏ئاراوه‌. ئه‌و (هه‌نده‌) کێن؟ بۆچی 30 هه‌زاریان نارد بۆ تونس و بۆچی ئه‌وانه‌ گوێڕایه‌ڵ بوون؟

به ‌که‌س-کردنی گروپ ده‌بێته‌ مایه‌ی ته‌مومژاویکردنی پرسه‌ سیاسیه‌ گرنگه‌کان، له‌بری ڕوونکردنه‌وه‌یان. ئه‌و پرسیارانه‌ی‌ که‌ ‏به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی له‌ ده‌وری لێکدانه‌وه‌ی دیارده‌ سیاسییه‌ ئاڵۆزه‌کان و لێپرسراوییه‌ ئاکارییه‌کاندا چه‌قیان به‌ستوه‌، ناتوانرێت به‌ ‏ئاسانی له‌ناو سنووری به‌ که‌س-کردنی گروپدا باس بکرێن، ئه‌وا پۆشاکی ئاڵۆزی و نادیاری ده‌کات به‌به‌ری کرده‌وه‌کانی بڕیارده‌رانی سیاسیدا، به‌و پێیه‌ش رێگه‌ به‌ هه‌ندێک ده‌دات “فه‌لسه‌فه‌” یان –فه‌لسه‌فه‌ی ئاڵۆز- بۆ زه‌ره‌رگه‌یاندن به‌ ‏ئه‌وانی تر به‌کار بهێنن.

لیبراڵه‌کان له‌ جڤاکگه‌راکان جیاوازن له‌ زۆر مه‌سه‌له‌ی گرنگدا، زۆر به‌ رونی له‌وه‌دا که‌ ئایا زۆرلێکردن پێویسته‌ بۆ هێشتنه‌وه‌ی جڤاک، هاوپه‌یوه‌ستی، هاوڕێه‌تی، خۆشه‌ویستی و گه‌ڵێک شتی دیکه‌ که‌ واده‌که‌ن ژیان شایه‌نی ئه‌وه‌بێت تێیدا بژین و ئه‌وه‌ی که‌ ته‌نها ده‌توانرێت له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا چێژی لێ وه‌ربگیرێت. ئه‌و جیاوازیانه‌ش ناکرێت هه‌ر ئاوا به‌ ئاسانی وه‌لا بنرێن. چاره‌سه‌ریشیان به‌ شێواندنی بێشه‌رمانه‌ و ناووناتۆره‌لێنان و جنێودان ناکرێت.

جڤاكگه‌رایی: واته‌ باوه‌ڕبوون به‌ جڤاك (community) له‌بری تاكه‌كه‌س

له‌به‌ر ڕۆشنایی مێژووی ئه‌م دواییانه‌دا، شتێکی سه‌یره‌‌ که‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یه‌ی مامه‌ڵه‌کاره‌ ده‌ستیدووفرۆشه‌ پیشه‌وه‌ره‌کانی ئایدیا هێشتا به‌گوێره‌ی پێویست درکیان پێنه‌کراوه‌. گۆڕانکاریی سیاسی سه‌د ساڵی ڕابوردووی جیهانی خۆرئاوا ئاشکراترین ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌مه‌. سۆشیالیزم هه‌رگیز و له‌ هیچ جێگایه‌ک له‌سه‌ره‌تادا بزووتنه‌وه‌ی چینی کرێکار نه‌بووه‌. به‌هیچ شێوه‌یه‌ک چاره‌سه‌رێکی ئاشکرا نییه‌ بۆ ئه‌و خراپکارییه‌ ئاشکرایانه‌ی که‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ئه‌و چینه‌ ده‌یانخوازن. به‌ڵکو ده‌ستکردی تیۆریسته‌کانه‌، که‌ له‌ هه‌ندێک مه‌یلی هزری په‌تییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ و بۆ ماوه‌یه‌کی زۆریش ته‌نها ڕۆشنبیران پێیان ئاشنابوون. هه‌روه‌ها هه‌وڵێکی زۆری ڕۆشنبیرانی ویست به‌ر له‌وه‌ی چینی کرێکار ڕازیبکرێت ئه‌و پرۆگرامه‌ وه‌ک پرۆگرامی خۆیان په‌سه‌ند بکه‌ن.

له‌ هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌  رویانکردۆته‌ سۆشیالیزم، ئه‌و قۆناغه‌ی که‌ سۆشیالیزم تێیدا بۆته‌ کاریگه‌ریی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌ت، به‌ چه‌ند ساڵێک پێش خۆی قۆناغێک هه‌بووه‌ که‌ تێیدا بیرۆکه‌ سۆشیالیستییه‌کان باڵیان به‌سه‌ر بیری ڕۆشنبیره‌ زێده‌ چالاکه‌کاندا کێشاوه‌. ئه‌ڵمانیا له‌ کۆتایی سه‌ده‌ی ڕابوردوودا (مه‌به‌ست سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌ – وه‌رگێڕ) به‌م قۆناغه‌ گه‌یشت، له‌ ئینگلته‌را و فه‌ڕه‌نسا له‌ کاتی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌مدا بوو. بۆ چاودێری ڕاگوزه‌ر پێده‌چێت که‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا له‌ پاش جه‌نگی جیهانی دووم به‌م قۆناغه‌ گه‌یشتبێت و هه‌روه‌ها مه‌یلی سیسته‌می ئابووری پلان بۆ دانراو و ئاراسته‌کراو له‌لای ڕۆشنبیرانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا ئه‌وه‌نده‌ی هاوه‌ڵه‌ ئه‌ڵمانی و ئینگلیزه‌کانیان به‌هێزه‌. ئه‌زموونیش  ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات که‌ له‌گه‌ڵ‌ گه‌یشتن به‌م قۆناغه‌،  ئیدی هێنده‌ی نامێنێت ‌تاوه‌کو ئه‌و بۆچوونانه‌ی که‌ ڕۆشنبیران هه‌یانه‌ ببنه‌ هێزی باڵکێشاو به‌سه‌ر سیاسه‌تدا.‎

لێره‌وه‌ سیمای ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی که‌ له‌ ڕێگایه‌وه‌ دیدی ڕۆشنبیران کاریگه‌ریی له‌سه‌ر سیاسه‌تی سبه‌ی داده‌نێت زۆر گرنگتره‌ له‌وه‌ی که‌ ته‌نها جێگه‌ی بایه‌خی ئه‌کادیمی بێت. ئایا ئێمه‌ ده‌خوازین پێشبینی بکه‌ین یان هه‌وڵبده‌ین کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان دابنێین، فاکته‌رێکی زۆر گرنگتره‌ له‌وه‌ی که‌ به‌گشتی تێیگه‌یشتووین. ئه‌وه‌ی بۆ چاودێری هاوچه‌رخ وه‌ک جه‌نگی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ دژبه‌یه‌که‌کان ده‌رده‌که‌وێت، زۆربه‌ی کات زۆر پێشتر بڕیاریان له‌سه‌ر دراوه‌ له پێکدادانی ئایدیاکاندا و له‌ بازنه‌ی به‌رته‌سکدا. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا و به‌شێوه‌یه‌کی سه‌یر، به‌گشتی ته‌نها پارته‌ چه‌په‌کان زۆرترین کاریانکردوه‌ بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ هێزی ژماره‌یی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ماددییه‌ دژبه‌یه‌که‌کانه‌ که‌ بڕیارده‌رن له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ سیاسییه‌کان، له‌کاتێکدا له‌ پراکتیزدا هه‌مان ئه‌م پارتانه‌ به‌رده‌وام و سه‌رکه‌وتوانه‌ کاریانکردوه‌ وه‌ک بڵێی له‌ پێگه‌ی سه‌ره‌کیی ڕۆشنبیران تێگه‌یشتوون. با به‌ مه‌به‌ست یاخود به‌ڕێکه‌وتیش بووبێت، هه‌میشه‌ هه‌وڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کانیان ئاراسته‌ی ده‌سته‌به‌رکردنی پشتگیریی ئه‌م ”ده‌سته‌بژێره‌” کردوه‌، له‌کاتێکدا که‌ گروپه‌ زیاتر کۆنزێرڤه‌تیڤه‌کان به‌ به‌رده‌وامی، به‌ڵام سه‌رنه‌که‌وتوانه،‌ کاریانکردوه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای بۆچوونێکی ساده‌ی دیموکراسی زۆرینه‌ و هه‌رده‌میش بێسوود هه‌وڵیان داوه‌ که‌ تاکی ده‌نگده‌ر ڕازیبکه‌ن.

به‌هه‌رحاڵ، چه‌مکی ”ڕۆشنبیر” ده‌ستبه‌جێ وێنه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و چینه‌ به‌رفراوانه‌مان بۆ ناکێشێت که‌ ئێمه‌ ئاماژه‌ی بۆ ده‌که‌ین، هه‌روه‌ها ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ ئێمه‌ ناوێکی شیاوترمان نییه‌ بۆ ناساندنی له‌وه‌ زیاتر که‌ ناومان ناوه‌ مامه‌ڵه‌کاره‌ ده‌ستیدووفرۆشه‌کانی ئایدیا، یه‌که‌مین هۆکار نیه‌ که‌وایکردوه‌ تاوه‌کو ئێستا له‌ ده‌سته‌ڵاتیان تێنه‌گه‌ین. ته‌نانه‌ت ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ڕۆشنبیر وه‌ک چه‌مکێک بۆ داشۆرین به‌کارده‌هێنن، هێشتا ناچارن که‌ بۆ که‌سانێک به‌کاری نه‌هێنن که‌ گومانی تێدا نییه‌ به‌ هه‌مان ئه‌م ئه‌رک و فه‌رمانانه‌ هه‌ڵده‌ستن. ئه‌مانه‌ که‌سانێک نیین که‌ بیرمه‌ندی ره‌سن یان توێژه‌ر و پسپۆر بن له‌ بوارێکی دیاریکراودا. ڕۆشنبیری باو پێویست ناکات هیچ کام له‌مانه‌ بێت. ئه‌و پێویستی به‌وه‌ نیه‌ خاوه‌نی مه‌عریفه‌یه‌کی تایبه‌ت بێت له‌ هه‌ر بوارێکدا، یاخود ته‌نانه‌ت پێویستیش ناکات زۆر زرنگ بێت، بۆ به‌جێهێنانی ڕۆڵه‌که‌ی وه‌ک نێوه‌ندێک بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئایدیاکان. ئه‌وه‌ی به‌هره‌مه‌ندی ده‌کات بۆ کاره‌که‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ به‌رفراوانانه‌ن که‌ ده‌ستبه‌جێ ده‌توانێت له‌باره‌یانه‌وه‌ بدوێت و بنووسێت، هه‌روه‌ها ئه‌و پێگه‌ و خووانه‌ی که‌ له‌ ڕێگه‌یانه‌وه‌ ده‌توانێت به‌ ئایدیا نوێیه‌کان ئاشنا بێت به‌ر له‌و که‌سانه‌ی که‌ قسه‌یان بۆ ده‌کات.

تاوه‌کو ئه‌و کاته‌ی مرۆڤ هه‌موو ئه‌و کار و چالاکییانه‌ ڕیزده‌کات که‌ سه‌ر به‌م چینه‌ن، زه‌حمه‌ته‌ تێبگات که‌ چه‌ند هه‌مه‌جۆرن، که‌ چۆن له‌ کۆمه‌ڵگای مۆدێرندا مه‌ودای چالاکییه‌کانیان به‌رده‌وام فروانتر ده‌بن، هه‌روه‌ها چۆن ئێمه‌ هه‌موومان وامان لێهاتووه‌ پشتیان پێببه‌ستین. ئه‌م چینه‌ به‌ته‌نها پێکنه‌هاتووه‌ له‌ ڕۆژنامه‌نووس و مامۆستا و پیاوی ئاینی و وانه‌بێژ و بانگه‌شه‌کار و ڕۆماننووس و کاریکاتێریست و هونه‌رمه‌ند که‌ پێده‌چێت هه‌موویان وه‌ستا بن له‌ گه‌یاندنی ئایدیاکاندا به‌ڵام زۆربه‌ی کات که‌سانی ناپسپۆڕن کاتێک دێته‌ سه‌ر ناورۆکی ئه‌وه‌ی ده‌یگه‌یه‌نن.

ئه‌و چینه‌ چه‌ندین که‌سی تایبه‌تمه‌ند و ته‌کنیککار له‌خۆده‌گرێت، وه‌ک ئه‌و زانا و دکتۆرانه‌ی که‌ له‌ جووتبوونی عاده‌تیانه‌یانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ نووسیندا ده‌بنه‌ هه‌ڵگری ئایدیای نوێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بواره‌کانی خۆیاندا، ئه‌وکات ئه‌و که‌سانه‌ به‌هۆی مه‌عریفه‌ی تایبه‌تمه‌ندیان له‌ بواره‌که‌ی خۆیاندا، له‌ زۆر بواری دیکه‌شدا به‌ ڕێزه‌وه‌ گوێیان لێڕاده‌گیرێت. زۆر که‌من ئه‌و شتانه‌ی که‌ مرۆڤی ئاسایی له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا له‌باره‌ی روداو و بیرۆکه‌کانه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی نێوه‌ندی ئه‌م چینه‌دا فێریان ببێت. هه‌روه‌ها له‌ ده‌ره‌وه‌ی بواره‌ تایبه‌تمه‌نده‌کانی کارکردنماندا، ئێمه‌ هه‌موومان مرۆڤی ئاسایین و بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانیاری و ڕێنماییه‌کان پشت ده‌به‌ستین به‌وانه‌ی که‌ ئاگاداربوونیان له‌ بۆچوونه‌ هه‌نووکه‌ییه‌کان کردۆته‌ پیشه‌.‎

به‌م پێیه‌ش، ئه‌وه‌ ڕۆشنبیرانن که‌ بڕیارده‌ده‌ن کام بۆچوون و دید به‌ ئێمه‌ بگات، کام ڕاستی گرنگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێمان بووترێت، هه‌روه‌ها به‌ چ شێوه‌یه‌ک و له‌ کام گۆشه‌نیگاوه‌ پێویسته‌ بخرێنه‌ڕوو. ئاشنابوونی ئێمه‌ به‌ ئه‌نجامی کاره‌کانی پسپۆران و بیرمه‌نده‌ ره‌سه‌نه‌کان وابه‌سته‌یه‌ به‌ بڕیاری ئه‌و رۆشنبیرانه‌وه‌‌.

پێده‌چێت که‌سی ئاسایی به‌ته‌واوی ئاگادار نه‌بێت که‌ تاوه‌کو چ ئاستێک ناوبانگی باوی زانا و لێکۆڵه‌ران له‌لایه‌ن ئه‌و چینه‌وه‌ ده‌خولقێنرێت و بێگومان ده‌که‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ری بۆچوونه‌کانی ئه‌و چینه‌وه‌‌ له‌ ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ئه‌وتۆیان نییه‌ به‌ جه‌وهه‌ری ده‌ستکه‌وته‌ ڕاسته‌قینه‌کانه‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌تایبه‌ت گرنگه‌ بۆ کێشه‌که‌ی ئێمه‌ که‌ هه‌موو لێکۆڵه‌رێک ره‌نگه‌ بتوانێت چه‌ند نمونه‌یه‌ک بهێنێته‌وه‌ له‌ بواره‌که‌ی خۆیدا که‌ که‌سانێکی ناشایسته‌ ناوبانگی به‌رفراوانیان ده‌رکردوه‌ وه‌ک زانای مه‌زن ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ڵگری ئه‌و بڕوایانه‌ن که‌ ڕۆشنبیران به‌ دیدی سیاسی ”پێشکه‌وتنخواز” له‌قه‌ڵه‌میان ده‌ده‌ن. به‌ڵام من هێشتا ڕێکه‌وتی دۆخێکم نه‌کردوه‌ که‌ له‌به‌ر هۆکاری سیاسی ناوبانگێکی ساخته‌ی زانایانه‌ی له‌م جۆره‌ درابێت به‌ تایبه‌تمه‌ندێک که‌ مه‌یلێکی زیاتر کۆنزێرڤه‌تیڤانه‌ی هه‌بێت.

ئه‌م خولقاندنه‌ی ناوبانگ له‌لایه‌ن ڕۆشنبیرانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی له‌و بوارانه‌دا گرنگه‌ که تیایاندا‌ ئه‌نجامه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌ی پسپۆڕیانه‌ له‌لایه‌ن که‌سانی تایبه‌تمه‌ندی دیکه‌وه‌ به‌کار ناهێنرێن به‌ڵکو وابه‌سته‌ن به‌ بڕیاری سیاسی جه‌ماوه‌ره‌وه‌‌ به‌گشتی. ره‌نگه‌ باشترین نمونه‌ بۆ ئه‌م ره‌وشه‌ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ بێت که‌ ئابوریناسه‌ پیشه‌وه‌ره‌کان وه‌ریانگرتووه‌ له‌ ئاست گه‌شه‌ی عه‌قیده‌گه‌لی وه‌ک سۆشیالیزم و پاراستنخوازی. پێده‌چێت له‌هیچ کاتێکدا زۆرینه‌یه‌ک نه‌بووبێت له‌ نێو ئابوریناساندا (ئه‌وانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن هاوپیشه‌کانیانه‌وه‌ به‌ ئابوریناس داده‌نرێن) مه‌یلداری سۆشیالیزم (یاخود پاراستنخوازی) بووبن. به‌هه‌رحاڵ ته‌نانه‌ت دروسته‌ ئه‌گه‌ر بڵێین که‌ هیچ گروپێکی قوتابی دیکه‌ی هاوشێوه‌ نیه‌‌ که‌ ڕێژه‌یه‌کی هێنده‌ به‌رزی به‌ئاشکرا دژی سۆشیالیزم (یان پاراستنخوازی) بێت. ئه‌مه‌ گرنگی زیاتره‌ چونکه‌ له‌م دواییانه‌دا مه‌یله‌ سه‌ره‌تاییه‌کان له‌باره‌ی پلانی سۆشیالیزم بۆ چاکسازی وای له‌ خه‌ڵک کرد ئابوری هه‌ڵبژێرن وه‌ک پیشه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بۆچوونی زۆرینه‌ی پسپۆران نیه‌ به‌ڵکو بۆچوونی که‌مینه‌یه‌که‌، که‌ زۆربه‌یان جێگه‌ی گومانن له‌ بواره‌که‌ی خۆیاندا، که له‌لایه‌ن ڕۆشنبیرانه‌وه‌ ده‌قۆزرێنه‌وه‌ و بڵاوده‌کرێنه‌وه‌.

‌

کاریگه‌ری گشتگیری ڕۆشنبیران له‌ کۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخدا به‌هێزتر بووه‌ به‌هۆی گرنگی هه‌ڵکشاوی “ڕێکخراو”ه‌وه‌. بڕوایه‌کی باو هه‌یه‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ڵه‌ش بێت، که‌ زیادبوونی ڕێکخراو ده‌بێته‌ هۆی زیادبوونی کاریگه‌ری پسپۆر و تایبه‌تمه‌ند. ئه‌مه‌ له‌وانه‌یه‌ دروست بێت بۆ پسپۆری ئیداری یان ڕێکخه‌ر، ئه‌گه‌ر خه‌ڵکی له‌م جۆره‌ هه‌بن، به‌ڵام به‌ئه‌سته‌م دروسته‌ بۆ پسپۆر له‌ هه‌ر بوارێکی مه‌عریفه‌دا. له‌ راستیدا ئه‌و که‌سه‌ی‌ که‌ مه‌عریفه‌ی گشتیی وه‌ها مه‌زه‌نده‌ ده‌کرێت که‌ ئاماده‌ی بکات بۆ ئه‌وه‌ی نرخی بیروڕای پسپۆران بزانێت، هه‌روه‌ها بتوانێت پسپۆرانی بواره‌ جیاوازه‌کان هه‌ڵبسه‌نگێنێت، که‌ توانایان به‌هێزکراوه‌.

به‌ڵام ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ گرنگه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و لێکۆڵه‌ره‌ی ده‌بێته‌ سه‌رۆکی زانکۆ، یاخود ئه‌و زانایه‌ی ده‌بێته‌ به‌ڕێوه‌به‌ری په‌یمانگا یان  دامه‌زروه‌یه‌ک، یاخود ئه‌و لێکۆڵه‌ره‌ی ده‌بێته‌ سه‌رنوسه‌ر یاخود هه‌ڵسوڕاوی رێکخراوێک که‌ خزمه‌تی دۆزێکی تایبه‌ت ده‌کات، هه‌موویان ده‌ستبه‌جێ له‌ لێکۆڵه‌ری و پسپۆڕ ده‌که‌ون و ده‌بنه‌ ڕۆشنبیر، به‌ته‌نها له‌بر ڕۆشنایی هه‌ندێک ئایدیای گشتی باودا. ژماره‌ی دامه‌زراوه‌ی له‌م جۆره‌ که‌ ڕۆشنبیر به‌رهه‌م ده‌هێنن و ژماره‌ و ده‌سه‌ڵاتیان زیاد ده‌که‌ن، ڕۆژ له‌دوای ڕۆژ له‌ زیادبووندایه‌. تاڕاده‌یه‌ک هه‌موو “پسپۆره‌کان” له‌ ته‌کنیکی گواستنه‌وه‌ی مه‌عریفه‌دا و له‌و بواره‌دا که‌ کاری تێدا ده‌که‌ن، ڕۆشنبیرن نه‌ک پسپۆر.

به‌و مانایه‌ی ئێمه‌ ئه‌م چه‌مکه‌ به‌کارده‌هێنین، له‌ڕاستیدا ڕۆشنبیران دیارده‌یه‌کی نوێن له‌ مێژوودا. ئه‌گه‌رچی که‌س داخ بۆ ئه‌وه‌ ناخوات که‌ خوێندن چیتر ئیمتیازێک نییه‌ بۆ چینی موڵکدار، ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ چینی خاوه‌ن موڵک چیتر باشترین خوێنه‌وار نیین و ئه‌و ڕاستییه‌ی که‌ ژماره‌یه‌کی زۆری خه‌ڵک که‌ پێگه‌که‌یان له‌سایه‌ی خوێندنی گشتیدا ده‌ستکه‌وتووه‌ خاوه‌نی ئه‌زموون نیین له‌سه‌ر کارکردنی سیسته‌می ئابوری که‌ به‌ڕێوه‌بردنی موڵک دروستی ده‌کات، ئه‌م راستیه‌ش گرنگه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ڕۆڵی ڕۆشنبیران.

پرۆفیسۆر شومپیته‌ر، که‌ به‌شێکی روونکه‌ره‌وه‌ی کتێبی “سه‌رمایه‌داری و سۆشیالیزم و دیمۆکراسی” ته‌رخانکردوه‌ بۆ هه‌ندێک لایه‌نی کێشه‌که‌ی ئێمه‌، به‌شێوه‌یه‌کی ڕه‌وا جه‌خت ده‌کاته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ نه‌بوونی به‌رپرسیارێتی ڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ عه‌مه‌لییه‌کان و له‌ ئه‌نجامی ئه‌مه‌ش نه‌بوونی مه‌عریفه‌ی ده‌ستی یه‌که‌م له‌سه‌ریان، ڕۆشبیری عاده‌تی جیاده‌کاته‌وه‌ له‌ خه‌ڵکی دیکه‌ که‌ هاوشێوه‌ ده‌سه‌ڵاتی وشه‌ی وتراو و نووسراویان هه‌یه‌. به‌ڵام زۆر دوورمان ده‌خاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر لێره‌دا زیاتر بکۆڵینه‌وه‌ له‌ گه‌شه‌ی ئه‌م چینه‌ و ئه‌و داوا سه‌رنجڕاکێشه‌ی که‌ له‌م دواییانه‌دا بره‌وی پێده‌درێت له‌لایه‌ن یه‌کێک له‌ تیۆریسته‌کانه‌وه‌ که‌ ته‌نها که‌س بوو که‌ بۆچوونه‌کانی نه‌که‌وتبوونه‌ ژێر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابورییه‌کانی خۆیه‌وه‌.

یه‌کێک له‌و خاڵه‌ گرنگانه‌ی که‌ پێویسته‌ له‌ گفتوگۆیه‌کی له‌م جۆره‌دا لێکۆڵینه‌وه‌ی بۆ بکرێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ تاوه‌کو چه‌ند گه‌شه‌ی ئه‌م چینه‌ به‌شێوه‌یه‌کی ده‌ستکردانه‌ له‌لایه‌ن یاسای مافی له‌چاپدانه‌وه‌ (کۆپی ڕایت)ه‌وه‌ جۆشدراوه‌. جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نییه‌ که‌ زۆرجار پسپۆر و لێکۆڵه‌ری راسته‌قینه‌ و مرۆڤی عه‌مه‌لی رقیان له‌ ڕۆشبیره‌ و خوازیار نین دان به‌ ده‌سه‌ڵاتیدا بنێن و به‌ربه‌ره‌کانیشی ده‌که‌ن کاتێک پێی ئاشن ده‌بن. وه‌ک تاکه‌که‌س، ئه‌وانه‌ رۆشنبیر وه‌ها ده‌بینن که‌ زۆربه‌ی کات ئه‌و که‌سانه‌ن که‌ هیچ شێکی تایبه‌ت به‌باشی نازانن و هه‌ڵسه‌نگاندنیان بۆ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی که‌ خۆیان تێیان ده‌گه‌ن ئاماژه‌ی داناییه‌کی تایبه‌تمه‌ندی که‌من.

به‌ڵام هه‌ڵه‌یه‌کی کوشنده‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌که‌م بزانین. ئه‌گه‌رچی له‌وانه‌یه‌ زۆربه‌ی کات مه‌عریفه‌یان ڕووکه‌ش بێت و ژیریان سنووردار بێت، به‌ڵام له‌و ڕاستیه‌ ناگۆڕێت که‌ ئه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌وانه‌ که‌ به‌شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌کیی بڕیارده‌ره‌ له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونانه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگا له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا کاریان پێده‌کات. زیاده‌ڕۆیی نییه‌ ئه‌گه‌ر بڵێین، کاتێک که‌ به‌شه‌ زیاتر چالاکه‌که‌ی ڕۆشنبیران گۆڕا بۆ کۆمه‌ڵه‌ بڕوایه‌ک، ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی که‌ ئه‌مانه‌ پێی ده‌بنه‌ گشتی و قبووڵکراو شتێکی ئۆتۆماتیکی و به‌رپێنه‌گیراوه‌. ئه‌م ڕۆشنبیرانه‌ ئه‌و ئه‌ندامانه‌ن که‌ کۆمه‌ڵگای مۆدێرن په‌ره‌ی پێداون بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی مه‌عریفه‌ و ئایدیا، هه‌روه‌ها بڕوا و بۆچوونه‌کانی ئه‌وانه‌ که‌ وه‌ک بێژنگ کارده‌که‌ن و هه‌موو تێگه‌یشتنه‌ تازه‌کان پێویسته‌ پێیدا تێپه‌ڕببن پێش ئه‌وه‌ی بگه‌ن به‌ جه‌ماوه‌ر.

له‌ سروشتی کاری ڕۆشنبیردایه‌ که‌ پێویسته‌ مه‌عریفه‌ و بڕوای خۆی به‌کاربهێنێت له‌ کاتی ئه‌نجامدانی ئه‌رکه‌ ڕۆژانه‌ییه‌کانیدا. ئه‌و پێگه‌یه‌ی هه‌یه‌ چونکه‌ مه‌عریفه‌یه‌کی هه‌یه‌، یان پێویسته‌ ڕۆژانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بکات، که‌ سه‌رکاره‌که‌ی نییه‌تی. لێره‌وه‌ ده‌کرێت چالاکییه‌کانی تاوه‌کو ئاستێکی سنووردار له‌لایه‌ن خه‌ڵکی دیکه‌وه‌ ئاراسته‌بکرێن. هه‌روه‌ها له‌به‌رئه‌وه‌ی ڕۆشنبیران زۆربه‌ی جار له‌ڕووی ڕۆشنبیرییه‌وه‌ ڕاستگۆن، شتێکی به‌رپێنه‌گیراوه‌ که‌ شوێن بڕواکانی خۆیان بکه‌ون کاتێک ئازادبن له‌ بریکردنه‌وه‌دا، ئه‌وا هه‌ڵوێستێک ده‌رببڕن له‌سه‌ر هه‌موو شتێک که‌ به‌ژێر ده‌ستیاندا تێپه‌ڕده‌بێت. ته‌نانه‌ت کاتێک جێبه‌جیکردنی سیاسه‌تیکار له‌ده‌ستی مرۆڤی بواری تردایه‌ و خاوه‌نی بۆچوونی جیاوازن، جێبه‌جێکردنی سیاسه‌تیکار به‌گشتی له‌ ده‌ستی ڕۆشنبیراندا ده‌بێت، زۆرجاریش بڕیاردان له‌سه‌ر ورده‌کارییه‌کان ده‌بێته‌ مایه‌ی دیاریکردنی دوایین کا‌ریگه‌ری. ئێمه‌ ده‌بینین که‌ ئه‌مه‌ له‌ هه‌موو بواره‌کانی کۆمه‌ڵگای هاوچه‌رخدا نموونه‌ی هه‌یه‌.

ڕۆژنامه‌ له‌ خاوه‌ندارێتی “سه‌رمایه‌داریی”دا، ئه‌و زانکۆیانه‌ی که‌ له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌بردنی “کۆنه‌په‌رست”ه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێن، سیسته‌می ڕاگه‌یاندن که‌ له‌لایه‌ن حکومه‌تی کۆنزێرڤه‌تیڤه‌وه‌ خاوه‌ندارێتی ده‌کرێت، هه‌موو ئه‌مانه‌ ناسراون به‌وه‌ی که‌ کاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕای گشتی به‌ئاراسته‌ی سۆشیالیزمدا، چونکه‌ ئه‌مه‌ بڕوای کارمه‌نده‌کانی بووه‌. ئه‌مه‌ زۆرجار ڕوویداوه‌، نه‌ک ته‌نها سه‌رباری، به‌ڵکو له‌وانه‌شه‌ به‌هۆی، هه‌وڵه‌کانی ئه‌وانه‌وه‌ که‌ له‌ لوتکه‌دان بۆ کۆنترۆڵکردنی بۆچوون و سه‌پاندنی پرنسیپی چه‌قبه‌ستوو. کاریگه‌ری ئه‌م له‌ بێژنگدانه‌ی ئایدیا به‌ناو بڕواکانی چینێکدا که‌ له‌ڕووی پێکهاته‌وه‌ مه‌یلیان هه‌یه‌ به‌لای هه‌ندێک بۆچوونی دیاریکراودا، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ته‌نها له‌ناو جه‌ماوه‌ردا په‌نگی نه‌خواردوه‌.

که‌سی پسپۆر له‌ ده‌ره‌وه‌ی بواری تایبه‌تمه‌ندێتی خۆیدا به‌ گشتی پشتبه‌ستنی به‌م چینه‌ هیچ که‌متر نیه‌ و به‌ده‌گمه‌نیش هه‌ڵده‌که‌وێت که‌ که‌متر بکه‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ری‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌و چینه‌وه‌. ئه‌نجامی ئه‌مه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ زۆربه‌ی به‌شه‌کانی جیهانی خۆرئاوادا ته‌نانه‌ت نه‌یاره‌‌ سه‌رسه‌خته‌کانی سۆشیالیزمیش مه‌عریفه‌ی خۆیان له‌ سه‌رچاوه‌ سۆشیالیستییه‌کانه‌وه‌ وه‌رده‌گرن له‌سه‌ر زۆربه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ی که‌ زانیاری ده‌ستی یه‌که‌میان نییه‌. له‌گه‌ڵ زۆری ئه‌و به‌دتێگه‌یشتنه‌ گشتیانه‌ی هزری سۆشیالیستیشه‌وه‌، په‌یوه‌ندی پێشنیاره‌ عه‌مه‌له‌ییه‌کانیان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ده‌ستبه‌جێ ئاشکرا نییه‌. له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م سیسته‌می هزره‌ له‌ ڕاستیدا بۆته‌ بڵاوکه‌ره‌وه‌ی کارای بیرۆکه‌کانی.

کێ مرۆڤێکی عه‌مه‌لی ناناسێت که‌ له‌ بواره‌که‌ی خۆیدا سۆشیالیزم وه‌ک “داڕزانێکی کوشنده‌” ڕه‌تده‌کاته‌وه‌، به‌ڵام کاتێک پێده‌نێته‌‌ ده‌ره‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ی خۆی، هاوشێوه‌ی هه‌ر ڕۆژنامه‌نووسێکی چه‌پ ده‌ستده‌کات به‌ هه‌ڵدان به‌ سۆشیالزمدا؟ له‌ هیچ بوارێکی تردا کاریگه‌ریی باڵاده‌ستی ڕۆشنبیرانی سۆشیالیستی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز هه‌ستی پێنه‌کراوه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان شارستانییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ جیاوزه‌کاندا هه‌ستی پێکراوه‌. سنووره‌کانی ئه‌م وتاره‌ زۆر زیاتر تێده‌په‌ڕێنێت ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێین به‌دوای هۆکار و گرنگییه‌کانی ڕاستییه‌کی زێده‌ گرنگ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ جیهانی مۆدێرندا ته‌نها ڕۆشنبیران تاکه‌ یه‌ک ده‌روازه‌‌ ده‌به‌خشن بۆ تێگه‌یشتن له‌ کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی.

هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ به‌رپرسه‌ له‌و دیمه‌نه‌ سه‌رنجڕاکێشه‌ی که‌ بۆ چه‌ندین نه‌وه‌یه‌ خۆرئاوای به‌ناو “سه‌رمایه‌داری” هاوکاری ئه‌خلاقی و ماددی خۆی به‌ته‌نها ده‌به‌خشی به‌و بزوتنه‌وه‌ ئایدۆلۆجیانه‌ی وڵاتانی خۆرهه‌ڵات که‌ هه‌وڵیان ده‌دا شارستانی خۆرئاوا بشێوێنن. هه‌روه‌ها له‌هه‌مان کاتدا، ئه‌و زانیارییانه‌ی که‌ جه‌ماوه‌ری خۆرئاوایی ده‌ستیان ده‌که‌وت له‌باره‌ی ڕووداوه‌کانی ئه‌وروپای ناوه‌ڕاست و خۆرهه‌ڵات هه‌میشه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی به‌رپێنه‌گیراو ڕه‌نگکرابوون به‌ داتاشین به‌لای سۆشیالیزمدا. زۆرێک له‌ چالاکییه‌ “فێرکارییه‌کانی”ی هێزه‌ ئه‌مه‌ریکییه‌کان له‌باره‌ی داگیرکاری ئه‌ڵمانیاوه‌ نموونه‌ی زۆر ڕۆشن و نوێی ئه‌م مه‌یله‌ ده‌خه‌نه‌ روو.

لێره‌وه‌ تێگه‌یشتنێکی شیاو له‌و هۆکارانه‌ی که‌ هانی زۆرێک له‌ ڕۆشنبیران ده‌ده‌ن مه‌یلیان بچێت به‌لای سۆشیالیزمدا ئێجگار گرنگه‌. خاڵی یه‌که‌م که‌ پێویسته‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ ئه‌م لایه‌نگرییه‌ی نییه‌ ڕووبه‌ڕووی ببێته‌وه‌ به‌ڕوونی بریتییه‌ له‌وه‌ی که‌ نه‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆپه‌رستانه‌یه‌ و نه‌ مه‌به‌ستی خراپه‌کارانه‌ به‌ڵکو به‌گشتی بڕوای ڕاستگۆیانه‌ و مه‌به‌ست باشییه‌ که‌ بڕیارده‌ره‌ له‌ بۆچوونه‌کانی ڕۆشنبیران.

له‌ڕاستیدا گرنگه‌ ئه‌وه‌ش بزانین که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی، ڕۆشنبیری باوی ئه‌مڕۆ ئه‌گه‌ری زیاتره‌ سۆشیالیست بێت ئه‌گه‌ر زیاتر له‌لایه‌ن ئیراده‌ باشیی و داناییه‌وه‌ ڕێنمایی بکرێت، هه‌روه‌ها له‌ مه‌یدانی ئارگیومێنتی ڕۆشنبیریی په‌تیدا‌ به‌گشتی توانای ده‌بێت که‌ مه‌سه‌له‌که‌ی باشتر پێشکه‌ش بکات وه‌ک له‌ زۆرینه‌ی نه‌یاره‌کانی له‌ ناو چینه‌که‌ی خۆیدا. ئه‌گه‌ر بڕوامان وابێت که‌ هێشتاش هه‌ڵه‌یه‌، پێویسته‌ ددان به‌وه‌دا بنێین که‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ڵه‌ی ڕه‌سه‌ن بێت که‌ هانی خه‌ڵکی مه‌به‌ست باش و دانا ده‌دات که‌ پێگه‌ی سه‌ره‌کییان هه‌یه‌ له‌ کۆمه‌ڵگاکه‌ی ئێمه‌دا هه‌ستن به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌ی که‌ بۆ ئێمه‌ وه‌ک هه‌ڕه‌شه‌ن بۆ شارستانیه‌ت.

هیچ شتێک گرنگترنیه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌وڵبده‌ین بۆ تێگه‌یشن له‌ سه‌رچاوه‌کانی ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌، بۆئه‌وه‌ی بتوانین به‌ره‌نگاری ببینه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌وانه‌ی که‌ به‌گشتی وه‌ک نوێنه‌ری نیزامی ئێستا ناسراون و بڕوایان وایه‌ که‌ له‌ مه‌ترسیه‌کانی سۆشیالیزم تێگه‌یشتوون، هه‌میشه‌ زۆر دوورن له‌ تێگه‌یشتنێکی له‌م جۆره‌. ئه‌وانه‌ زیاتر مه‌یل ده‌که‌ن که‌ ڕۆشنبیرانی سۆشیالیست وه‌ک تاقمێکی سامناک له‌ ڕۆشنبیری ساخته‌ و تووندڕه‌و سه‌یر بکه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌های کاریگه‌رییان بزانن و له‌ڕێگای کۆی ڕه‌فتاریانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وان، زیاتر پاڵیان پێوه‌ ده‌نێن به‌ره‌و دژایه‌تیکردنی زیاتری نیزامی ئێستا.

ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت له‌م‌ لایه‌نداریه‌ سه‌یره‌ی به‌شێکی زۆری ڕۆشنبیران تێبگه‌ین، پێویسته‌ له‌ دوو خاڵ به‌ ڕوونی تێبگه‌ین. یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ به شێوه‌یه‌کی ‌گشتی ئه‌وان هه‌موو مه‌سه‌له‌ دیاریکراوه‌کان به‌ ته‌واوی له‌به‌ر رۆشنایی هه‌ندێک ئایدیای دیاریکراودا هه‌ڵده‌سه‌نگێنن. دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ڵه‌ خاسیه‌تئامێزه‌کانی هه‌ر سه‌رده‌مێک زۆرجار سه‌رچاوه‌یان گرتوه‌ له‌ هه‌ندیک ڕاستی ڕه‌سه‌نی تازه‌وه‌ که‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها پراکتیزه‌کردنی هه‌ڵه‌ی گشتاندنی نوێ که‌ به‌های خۆیان له‌ بواری دیکه‌دا سه‌لماندوه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ی که‌ پێویسته‌ پێیبگه‌ین له‌ڕێگای له‌به‌رچاوگرتنی ته‌واوی ئه‌م ڕاستیانه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێت که‌ پوچه‌ڵکردنه‌وه‌ی کارای ئه‌م هه‌ڵانه‌ به‌رده‌وام پێویستی به‌ پێشکه‌وتنی زیاتری ڕۆشنبیری ده‌بێت، هه‌روه‌ها زۆرجار پێشکه‌وتن له‌ هه‌ندێک خاڵی زۆر موجه‌ره‌ددا و له‌وانه‌یه‌ واده‌ربکه‌وێت که‌ زۆر دووره‌ له‌ مه‌سه‌له‌ عه‌مه‌لییه‌کانه‌وه‌.

له‌وانه‌یه‌ تایبه‌تمه‌ندترین سیمای ڕۆشنبیر ئه‌وه‌ بێت که‌ ئایدیا تازه‌کان له‌ڕێگای جه‌وهه‌ری دیارکراویانه‌وه‌ هه‌ڵناسه‌نگێنێت به‌ڵکو له‌ڕێگای ئاماده‌ییانه‌وه‌ بۆ سازاندن له‌گه‌ڵ تێگه‌یشتنی گشتی خۆیدا، له‌گه‌ڵ ئه‌و وێنه‌یه‌ی جیهاندا که‌ ئه‌و پێیوایه‌ مۆدێرن یان پێشکه‌وتووه‌.

له‌ڕێگای  کاریگه‌ری ئه‌م ئایدیا تازانه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر خۆی و له‌سه‌ر هه‌ڵبژارده‌ی بۆچوونه‌کانی له‌مه‌ڕ مه‌سه‌له‌ی دیاریکراوه‌وه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتی ئایدیاکان بۆ چاکه‌ و خراپه‌ گه‌شه‌ ده‌کات له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ گشتیبوون، په‌تیبوون و ته‌نانه‌ت ناڕۆشنی. به‌و پێیه‌ی که‌ که‌مێک ده‌زانێت له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ دیاریکراوه‌کان، پێویسته‌ پێوه‌ره‌کانی ته‌با بن له‌گه‌ڵ بۆچوونه‌کانی دیکه‌یدا و گونجاوبن بۆ ئاوێته‌کردنیان به‌مه‌ستی نه‌خشاندنی وێنه‌یه‌کی هاوسازی جیهان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ناو گوژمه‌یه‌ک له‌ ئایدیای نوێ که‌ له‌ هه‌موو ساته‌وه‌ختێکدا خۆیان ده‌خه‌نه‌ ڕوو ژینگه‌ی تایبه‌تمه‌ندی بۆچوون دروست ده‌کات، که‌ مه‌یلداری وه‌رگرتنی هه‌ندێک بۆچوون ده‌بێت و مه‌یلی به‌لای هه‌ندێکی دیکه‌ دا ناچێت که‌ وا له‌ ڕۆشنبیر ده‌کات ده‌ستبه‌جێ ده‌رئه‌نجامێک قبووڵ بکات و ده‌رئه‌نجامێکی دیکه‌ ڕه‌تبکاته‌وه‌ به‌بێ تێگه‌یشتنێکی ڕاسته‌قینه‌ له‌ مه‌سه‌له‌کان.

بێگومان له‌ هه‌ندێک باردا ڕۆشنبیر له‌ فه‌یله‌سوفه‌وه‌ نزیکتره‌  وه‌ک له‌ هه‌ر تایبه‌تمه‌ندێکه‌وه‌، هه‌روه‌ها فه‌یله‌سوف له‌ زۆر رووه‌وه‌ جۆرێکه‌ له‌ شازاده‌ له‌نێو ڕۆشنبیراندا. ئه‌گه‌رچی کاریگه‌ری فه‌یله‌سوف  له‌  مه‌سه‌له‌ عه‌مه‌لییه‌کان دوورخراوه‌ته‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامدا هێواشترن و سه‌ختترن بۆ شوێنپێهه‌ڵگرتنی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ کاریگه‌ری ڕۆشبیری ئاساییدا، به‌ڵام ئه‌ویش هه‌مان جۆره‌ و له‌ مه‌ودای دووردا زۆر به‌هێزتر ده‌بێت له‌وه‌ی ڕۆشنبیر. هه‌مان هه‌وڵه‌ به‌ره‌و پێکه‌وه‌نانی، که‌ به‌شێوه‌یه‌کی زیاتر میتۆدی هه‌وڵی بۆ ده‌درێت، هه‌مان هه‌ڵسه‌نگادنی بۆچوونه‌ دیاریکراوه‌کان تاوه‌کو ئه‌و جێگایه‌ی که‌ ده‌گونجێن له‌گه‌ڵ سیسته‌می گشتی هزردا زیاتر وه‌ک له‌رێگای جه‌وهه‌ری تایبه‌تییانه‌وه‌، هه‌مان هه‌وڵ بۆ دیدێکی هاوساز له‌مه‌ڕ جیهان، که‌ بۆ هه‌ردوو  بنه‌ما سه‌ره‌کییه‌کانی قبووڵکردن یان ڕه‌تکردنه‌وه‌ دیاری ده‌کات. پێده‌چێت له‌به‌رئه‌م هۆیه‌ بێت فه‌یله‌سوف کاریگه‌ری زیاتری هه‌یه‌ له‌سه‌ر‌ ڕۆشنبیر وه‌ک له‌وه‌ی هه‌ر پسپۆر یان زانایه‌کی دیکه‌ هه‌یه‌تی و زیاتر له‌ هه‌ر که‌سێکی دیکه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و شێوازه‌ش دیاریده‌کات که‌ رۆشنبیر ده‌یگرێته‌ به‌ر له‌ ئه‌رکی سانسۆرکردندا. کاریگه‌ری باوی زانای تایبه‌تمه‌ند ته‌نها ئه‌و کاته‌ ململانێی کاریگه‌ری فه‌یله‌سوف ده‌کات که‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندبوون ده‌که‌وێت و ده‌ستده‌کات به‌ فه‌لسه‌فاندن له‌باره‌ی گه‌شه‌ی بابه‌ته‌که‌ی و به شێوه‌یه‌کی ‌گشتیش ته‌نها پاش ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن ڕۆشنبیرانه‌وه‌ ده‌قۆزرێته‌وه‌ له‌به‌ر هۆکارگه‌لێک که‌ په‌یوه‌ندییه‌کی که‌میان هه‌یه‌ به‌ پایه‌ی زانستییه‌وه‌.‎

که‌واته‌ “ژینگه‌ی بۆچوون”ی هه‌ر سه‌رده‌مێک له‌ بنه‌ڕه‌تدا بریتییه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک تێزی پێشوه‌ختی گشتی که‌ ڕۆشنبیر به‌هۆیانه‌وه‌ گرنگی ڕاستی و بۆچوونه‌ تازه‌کان هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت. ئه‌م تێزه‌ پێشوه‌ختانه‌ زۆربه‌یان به‌کارهێنانن بۆ ئه‌وه‌ی لای ئه‌و واده‌رده‌که‌وێت که‌ گرنگترین لایه‌نی به‌ده‌ستهێنانه‌ زانستییه‌کان بن، گواستنه‌وه‌ی ئه‌و شتانه‌ی که‌ زۆر سه‌رسامیان کردوه‌ له‌ کاره‌کانی تایبه‌تمه‌نداندا بۆ بواره‌کانی دیکه‌.

مرۆڤ ده‌توانێت لیستێکی درێژی ئه‌و جۆره‌ نه‌ریته‌ ڕۆشنبیریی و وشه‌ بریقه‌دارانه‌ ریزبکات که‌ له‌ دوو یان سێ نه‌وه‌ی ڕابوردودا باڵیانکێشاوه‌ به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی ڕۆشنبیراندا. جا ئه‌مانه‌ “ڕێچکه‌ی مێژوویی” بوو بێت یان تیۆری په‌ره‌سه‌ندن، فه‌لسه‌فه‌ی قه‌ده‌رگه‌رایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ و بڕوابوون به‌ کاریگه‌ریی هه‌مه‌گیری ژینگه‌ له‌به‌رامبه‌ر زگماکیدا، تیۆری ڕێژه‌گه‌رایی یان بڕوابوون به‌ ده‌سه‌ڵاتی نه‌ست – هه‌ر یه‌کێک له‌م تێگه‌یشتنه‌ گشتییانه‌ کراون به‌ به‌ردی بناغه‌ و له‌ڕێگایانه‌وه‌ داهێنان له‌ بواره‌ جیاوازه‌کاندا پێوراون.

پێده‌چێت تاوه‌کو ئه‌م ئایدیایانه‌ که‌متر دیاریکراو و ورد بن (یان که‌متر سه‌ریانلێده‌ربکرێت) کاریگه‌رییان به‌ربڵاوتر ده‌بێت. هه‌ندێک جار هیچ نییه‌ جگه‌ له‌ ده‌ربڕینێکی ته‌مومژاوی که‌ به‌ ده‌گمه‌ن به‌ وشه‌گه‌لێک دارێژراون که‌ کاریگه‌ریی قوڵ به‌جێبهێڵن. بڕوای له‌م جۆره‌ هه‌روه‌ک کۆنترۆڵرکردنی مه‌به‌ستدار یان ڕێکخستنی هۆشیارانه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا باڵاترن له‌ ئه‌نجامی پرۆسه‌ خۆبه‌خۆکاندا که‌ له‌لایه‌ن هزری مرۆڤه‌وه‌ ئاراسته‌ نه‌کراون، یان هه‌ر ریزبه‌ندییه‌ک که‌ به‌رمه‌بنای پلانێکی پێشوه‌خت داڕێژراو ‌بێت ده‌بێت به‌زه‌روره‌ت باشتر بێت له‌ ریزبه‌ندییه‌ک که‌ هێزه‌ دژبه‌یه‌که‌کان هاوسه‌نگیان بۆ دروستکردوه‌، به‌م شێوه‌یه‌ کاریگه‌ری زۆریان کردۆته‌ سه‌ر گه‌شه‌ی سیاسی.

ڕۆڵی ڕۆشنبیرانیش ته‌نها به‌ رووکه‌ش جیاوازه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی گه‌شه‌ی ئایدیای زیاتر کۆمه‌ڵایه‌تی شیاودا. لێره‌دا مه‌یله‌ ناوازه‌کانیان خۆیان ده‌رده‌خه‌ن له‌ڕێگای دروستکردنی ئایدیای به‌سه‌رچووی په‌تییه‌وه‌، له‌ڕێگای پۆزشهێنانه‌وه‌ و ئاراسته‌کردنی هه‌ندێک خواستی دیاریکراو تاوه‌کو ئه‌ندازه‌ی تووندڕه‌وی که‌ له‌میانه‌ی جوتبوونی ئه‌خلاقی مرۆڤه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێن‌. به‌و پێیه‌ی دیموکراسی شتێکی باشه‌، تاوه‌کو پرنسیپه‌ دیموکراتییه‌کان زیاتر به‌کاربهێنرێن، لای ئه‌وان باشتر ده‌رده‌که‌ون. به‌هێزترینی ئه‌م ئایدیا گشتییانه‌ که‌ گه‌شه‌ی سیاسیان نه‌خشاندوه‌ له‌م دواییانه‌دا، بێگومان بریتییه‌ له‌ ئایدیاڵی یه‌کسانی مادیی.

تایبه‌تیبوونه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌رهه‌می گه‌شه‌ی خۆبه‌خۆییانه‌ی بیره‌ ئه‌خلاقییه‌کان نییه‌، که‌ سه‌ره‌تا له‌ په‌یوه‌ندی نێوان تاکه‌که‌سه‌کاندا به‌کارهێنرابێت، به‌ڵکو دروستکراوێکی ڕۆشنبیرانه‌یه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌ک شتێکی په‌تی و مانا گوماناوی یان به‌کارهێنان له‌ هه‌لومه‌رجه‌ دیاریکراوه‌کاندا شێوه‌ی گرتووه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا وه‌ک پرنسیپێکی هه‌ڵبژارده‌ له‌نێو ڕێچکه‌ جیاوازه‌کانی سیاسه‌تیکاری کۆمه‌ڵایه‌تی به‌دیلدا به‌هێزانه‌ کاریکردوه‌. فشارێکی نه‌پساوه‌ی نمایشکردوه‌ به‌ ئاراسته‌ی ڕێکخستنێکی کاروباره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا که‌ هیچ که‌س به‌ڕوونی وێنایناکات.

ئه‌وه‌ی که‌ پێوه‌رێکی دیاریکراو و یه‌کسانی زیاتر ده‌هێنێت وایلێهاتووه‌ به‌شێوه‌یه‌ک ته‌ماشابکرێت که‌ راسپارده‌یه‌کی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزه‌ که‌ پێویست ناکات شتێکی دیکه‌ی ئه‌وتۆ له‌به‌رچاوبگیرێت. به‌وپێیه‌ی له‌سه‌ر هه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌کی دیاریکراو ئه‌م تاکه‌ لایه‌نه‌یه‌ که‌ ئه‌وانه‌ی رێبه‌ری بۆچوون تێگه‌یشتنێکی دیاریکراویان هه‌یه‌، یه‌کسانیی بۆته‌ مایه‌ی ده‌ستنیشانکردنی گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر له‌وه‌ی که‌ بانگێشه‌بۆکه‌رانی مه‌به‌ستیان بووه‌.

به‌ڵام به‌ته‌نها ئایدیاڵه‌ ئه‌خلاقییه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ کارناکه‌ن. هه‌ندێک کات ڕه‌فتاری ڕۆشنبیران به‌رامبه‌ر کێشه‌کانی ڕیزبه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌وانه‌یه‌ ئه‌نجامی پێشکه‌وتنی په‌تی مه‌عریفه‌ی زانستی بێت، هه‌روه‌ها له‌م دۆخانه‌دایه‌ که‌ بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌کانیان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ دیاریکراوه‌کان له‌وانه‌یه‌ بۆ ماوه‌یه‌ک وادیاربن که‌ کۆی شکۆی دوایین ده‌ستکه‌وته‌کانی زانستییان له‌پشته‌. خۆی له‌خۆیدا جێگه‌ی سه‌رسوڕمان نییه‌ که‌ پێشکه‌وتنی ڕاسته‌قینه‌ی مه‌عریفه‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌کرێت له‌هه‌ندێک بۆنه‌دا ببێته‌ سه‌رچاوه‌ بۆ هه‌ڵه‌ی نوێ. ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی چه‌وت له‌و‌ گشتاندنه‌ تازانه‌ نه‌که‌ونه‌وه‌‌، ئه‌وا ده‌بنه‌ دوا ڕاستی که‌ هه‌رگیز پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌ نابێت. ئه‌گه‌رچی وه‌ک ڕێسایه‌ک، گشتاندنی له‌م جۆره‌ به‌ته‌نها ئه‌نجامی چه‌وتی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ ده‌کرێت لێوه‌ی هه‌ڵبهێنجرێن له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونانه‌دا که‌ پێشتر په‌سه‌ندبوون، به‌و پێیه‌ش نه‌بنه‌ مایه‌ی خستنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی نوێ. ئه‌گه‌ری زۆره‌ که‌ تیۆرییه‌کی نوێ، هه‌روه‌ک چۆن به‌هاکه‌ی له‌لایه‌ن ئه‌نجامه‌ تازه‌کانه‌وه‌ نیشان ده‌درێت، ئه‌نجامی تازه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێت که‌ دواجار پێشکه‌وتنی زیاتر ده‌ریده‌خات که‌ هه‌ڵه‌ن.

به‌ڵام له‌ دۆخێکی له‌م جۆره‌دا بڕوایه‌کی چه‌وت ده‌رده‌که‌وێت که‌ سه‌رجه‌م شکۆی نوێترین مه‌عریفه‌ی زانستی‌ له‌ پشته‌وه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی له‌و بواره‌ دیاریکراوه‌دا که‌ ئه‌م بڕوایه‌ ده‌یگرێته‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌موو به‌ڵگه‌ زانستییه‌کان له‌دژی بن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ به‌رده‌م دادگای ڕۆشنبیراندا و له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌و ئایدیایانه‌دا که‌ حوکمی بیرکردنه‌وه‌یان ده‌که‌ن، وه‌ک ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵده‌بژێردرێت که‌ به‌ باشترین شێوه‌ ته‌بایه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆحی سه‌رده‌مه‌که‌دا. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندانه‌ی که‌ به‌م شێوه‌یه‌ ناوبانگی جه‌ماوه‌ری و کاریگه‌ریی به‌ربڵاو په‌یدا ده‌که‌ن، ئه‌وانه‌ نین که‌ له‌لایه‌ن هاوپیشه‌کانیانه‌وه‌ ددانیان پێدانراوه‌، به‌ڵکو زۆربه‌ی کات ئه‌و مرۆڤانه‌ ده‌بن که‌ تایبه‌تمه‌ندان وه‌ک هه‌لپه‌رست، ناپسپۆر، یان ته‌نانه‌ت فریوده‌ر ته‌ماشایان ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌وان له‌ چاوی جه‌ماوه‌ری گشتیدا وه‌ک باشترین راڤه‌کارانی بابه‌ته‌که‌ ناسراون.

به‌تایبه‌تیش، گومانی که‌م هه‌یه‌ له‌وه‌ی ئه‌و‌ شێوازه‌ی مرۆڤ له‌ سه‌د ساڵی رابردوودا بۆ ڕێکخستنی هێزه‌کانی سروشت فێریبووه‌ به‌شدارییه‌کی زۆری کردوه‌ له‌ خولقاندنی ئه‌و بڕوایه‌دا که‌ کۆنترۆڵکردنی هاوشێوه‌ی هێزه‌کانی کۆمه‌ڵگا ده‌بنه‌ مایه‌ی خولقاندنی باشترکردنی هاوشێوه‌ی هه‌لومه‌رجی مرۆڤ.

ئه‌و بڕوایه‌ی‌ که‌ له‌ڕێگای به‌کارهێنانی ته‌کنیکی ئه‌ندازه‌ییه‌وه‌ ئاراسته‌ی هه‌موو فۆرمه‌کانی چالاکیی مرۆڤ به‌پێی تاقه‌ یه‌ک پلانی یه‌کانگیر پێویسته‌ وه‌ها بکه‌وێته‌وه‌ که‌ سه‌رکه‌وتوه‌ بۆ کۆمه‌ڵگا، وه‌ک به‌م شێوه‌یه‌یه‌ له‌ ئه‌رکه‌ ئه‌ندازییارییه‌کاندا، ئه‌مه‌ ئه‌نجامێکی زۆر شیاوه‌ بۆ سه‌رنجڕانه‌کێشانی ئه‌وانه‌ی که‌ دڵخۆشن به‌ ده‌ستکه‌وته‌کانی زانسته‌ سروشتیه‌کان.

به‌دڵیناییه‌وه‌ پێویسته‌ دان به‌وه‌دا بنرێت که‌ پێویستمان به‌ ئارگومێنتێکی به‌هێز هه‌یه‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و گریمانه‌ به‌هێزه‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی  ئه‌نجامی له‌م جۆره‌دایه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و ئارگومێنتانه هێشتا وه‌ک پێویست نه‌خراونه‌ته‌ڕوو. ئه‌وه‌ به‌ته‌نها به‌س نییه‌ ئاماژه‌ به‌ که‌موکوڕییه‌کانی ئه‌و پێشنیاره‌ دیاریکراوانه‌ بده‌ین که‌ به‌رمه‌بنای ئه‌م جۆره‌ له‌ ژیربێژین.

ئارگومێنته‌که‌ هێزی خۆی له‌ده‌ست نادات تاوه‌کو ئه‌و کاته‌ی به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کلاییکه‌ره‌وه‌ پیشانده‌درێت که‌ بۆچی ئه‌وه‌ی که‌ سه‌لمێندراوه ‌به‌شێوه‌یه‌کی حاشاهه‌ڵنه‌گر سه‌رکه‌وتووه‌ له‌‌ هێنانه‌کایه‌ی پێشکه‌وتن له‌ زۆربه‌ی بواره‌کاندا، ده‌بێت سوودمه‌ندییه‌که‌ی سنورداربێت و ببێته‌ شتێکی زیانبه‌خش ئه‌گه‌ر هاتو گواسترایه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌کانی بواره‌که‌ی خۆی.

ئه‌مه‌ ئه‌رکێکه‌ که‌ هێشتا به‌شێوه‌یه‌کی دڵخۆشکه‌ر جێبه‌جێنه‌کراوه‌ و پێویسته‌ به‌دیبێت پێش ئه‌وه‌ی ئه‌م پاڵنه‌ره‌ دیاریکراوه‌ به‌ره‌و سۆشیالیزم لاببرێت.

ئه‌مه‌، بێگومان، ته‌نها یه‌کێکه‌ له‌ چه‌ندین نمونه‌ که‌ تێیدا پێشکه‌وتنی زیاتری ڕۆشنبیری پێویسته‌ ئه‌گه‌ر بڕیاربێت ئه‌و ئایدیا زیانبه‌خشانه‌ی که‌ ئێستا باون پووچه‌ڵ بکرێنه‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و ڕێچکه‌یه‌ی که ده‌بێت‌ بیگرینه‌به‌ر دواجار له‌ڕێگه‌ی گفتوگۆوه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ هه‌ره‌ موجه‌ره‌ده‌کان بڕیاری له‌سه‌ر ده‌درێت. به‌س نییه‌ بۆ مرۆڤی عه‌مه‌لی له‌وه‌ دڵنیابێت، له‌ مه‌عریفه‌ی نزیکیه‌وه‌ له‌ هه‌ر بوارێکی دیاریکراودا، که‌ تیۆره‌کانی سۆشیالیزم که‌ له‌ ئایادیای گشتیتره‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ ده‌رده‌که‌وێت که‌ عه‌مه‌لی نین. له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ به‌ته‌واوی ڕاست بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ره‌نگاریه‌که‌ی داغان ده‌کرێت و هه‌موو ئه‌نجامه‌ خه‌مباره‌کان که‌ پێشبینیان ده‌کات، دێنه‌ دی ئه‌گه‌ر بیروڕاکانی ئه‌و له‌لایه‌ن پووچه‌ڵکردنه‌وه‌یه‌کی کارای ئایدیای دایک (idees meres)ه‌وه‌ پشتگیری نه‌کرێت. تاوه‌کو ئه‌و کاته‌ی ڕۆشنبیر پشکی باشتری ئارگومێنته‌ گشتییه‌که‌ی به‌رکه‌وێت، شیاوترین ره‌تکردنه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌ دیاریکراوه‌که‌ وه‌لاده‌نرێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ کۆی چیرۆکه‌که‌ نییه‌. ئه‌و هێزانه‌ی که‌ کارده‌که‌نه‌ سه‌ر هێنانی خه‌ڵک بۆ ناو ڕیزه‌کانی ڕۆشنبیران به‌هه‌مان ئاراسته‌دا کارده‌که‌ن و یارمه‌تیده‌رن بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی بۆچی زۆرێک له‌ به‌تواناترینیان مه‌یلیان به‌ره‌و سۆشیالیزمه‌.

بێگومان  جیاوازی بۆچوون  له‌نێو ڕۆشنبیراندا هێنده‌ی جیاوازی بۆچوونه‌ له‌ نێو گروپه‌کانی دیکه‌ی خه‌ڵکدا. به‌ڵام پێده‌چێت ڕاست بێت که‌ به شێوه‌یه‌کی ‌گشتی که‌سه‌ چالاکتر و زیره‌کتر و ڕه‌سه‌نتره‌کانی ‌نێو ڕۆشنبیران زۆرجار مه‌یلیان به‌لای سۆشیالیزمدایه‌، له‌کاتێکدا که‌ نه‌یاره‌کانیان توانا و لێوه‌شاوه‌ییان له‌وان که‌متره‌.

ئه‌مه‌ به‌تایبه‌ت بۆ قۆناغه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئایدیاکانی سۆشیالیزم راسته‌. دواتر، ئه‌گه‌رچی له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ ڕۆشنبیرییه‌کاندا له‌وانه‌یه‌ هێشتا کارێکی بوێرانه‌ بێت بانگێشه‌ بۆ بیروڕای سۆشیالیستی بکرێت، فشاری بۆچوون له‌ناو ڕۆشنبیراندا زۆرجار ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزانه‌ مه‌یلداری سۆشیالیزمه‌ که‌ وا ده‌کات مرۆڤ پێویستی به‌ هێز و سه‌ربه‌خۆیی زیاتر هه‌بێت بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و مه‌یله‌ وه‌ک له‌وه‌ی که‌ په‌یوه‌ندیی بکات به‌و شته‌وه‌ که‌ هاوڕێکانی وه‌ک بۆچوونی مۆدێرن ئاماژه‌ی بۆ ده‌که‌ن. بۆنمونه‌، که‌سێک که‌‌ ئاشنابێت به‌ ژماره‌یه‌کی زۆری مامۆستای زانکۆکان (له‌م دیده‌شه‌وه‌ زۆرینه‌ی مامۆستایانی زانکۆ وه‌ک ڕۆشنبیر ئاماژه‌یان بۆ ده‌کرێت وه‌ک له‌وه‌ی وه‌ک پسپۆڕ) ناتوانێت چاو له‌و ڕاستییه‌ بپۆشێت که‌ ئه‌مڕۆ ئه‌گه‌ری زۆره‌ که‌ زۆربه‌ی مامۆستا دانا و سه‌رکه‌وتووه‌کان سۆشیالیست بن. له‌کاتێکدا ئه‌وانه‌ی که‌ خاوه‌نی بۆچوونی سیاسی زیاتر کۆنزێرڤه‌تیڤن زۆربه‌ی کات مامناوه‌ندین. ئه‌مه‌ بێگومان خۆی له‌خۆیدا فاکته‌رێکی گرنگه‌ که‌ پاڵ به‌ نه‌وه‌ی نوێوه‌ ده‌نێت به‌ره‌و به‌ره‌ی سۆشیالیست.

بێگومان سۆشیالیسته‌کان ئه‌مه‌ وه‌ک به‌ڵگه‌یه‌ک ده‌بینن که‌ له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆدا ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که‌ زیره‌کترن به‌و ئاراسته‌یه‌دا ده‌ڕۆن که‌ ببن سۆشیالیست. به‌ڵام ئه‌مه‌ زۆر دوره‌ له‌وه‌ی که‌ تاقه‌ راڤه‌ی ئه‌م ره‌وشه‌ بێت.

پێده‌چێت هۆکاری سه‌ره‌کیی ئه‌م دۆخه‌ ‌ئه‌وه‌بێت که‌ (بۆ مرۆڤی خاوه‌ن توانای ناوازه‌ که‌ ڕیزبه‌ندی ئیستای کۆمه‌ڵگای به‌لاوه‌ په‌سه‌نده‌) چه‌ندین ده‌روازه‌ بۆ کاریگه‌ری دروستکردن و ده‌سه‌ڵات ئاوه‌ڵان، له‌کاتێکدا بۆ که‌سێکی کارتێنه‌کراو و ناڕازی، پیشه‌ی ڕۆشبیری موژده‌به‌خشترین رێگه‌یه‌ به‌ره‌و کاریگه‌ری دروستکردن و ده‌سه‌ڵات که‌ به‌شدارده‌بن له‌ هێنانه‌دی ئایدیاڵه‌کانیدا.

له‌وه‌ش زیاتر: مرۆڤی زیاتر کۆنزێرڤه‌تیڤی خاوه‌ن توانای پله‌ یه‌ک به‌گشتی کاری ڕۆشنبیری هه‌ڵده‌بژێرێت (هه‌روه‌ها ئه‌و قوربانییه‌ ماددییه‌ی که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌م هه‌ڵبژارده‌یه‌وه‌) ته‌نها له‌پێناوی رۆشنبیری خۆیدا چیژی لێوه‌ربگرێت. ئه‌گه‌ری زیاتره‌ که‌ له‌ ئه‌نجامدا ببێته‌ لێکۆڵه‌ر زیاتر وه‌ک له‌ ڕۆشنبیر به‌واتای وردی وشه‌که‌. له‌کاتێکدا بۆ مرۆڤی ڕادیکاڵ گرتنه‌به‌ری پیشه‌ی ڕۆشنبیر زۆبه‌ی کات خۆی له‌خۆیدا ئامرازێکه‌ وه‌ک له‌وه‌ی‌ ئامانج بێت، ڕێگایه‌ک ڕێک به‌ره‌و ئه‌و جۆره‌ له‌ کاریگه‌ری به‌رفراوان که‌ ڕۆشنبیری پیشه‌وه‌ر ده‌یکات.

له‌مه‌شه‌وه‌ پێده‌چێت ئه‌وه‌ راست بێت که‌، نه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ خه‌ڵکی زیره‌کتر به‌شێوه‌یه‌کی ‌گشتی سۆشیالیستن، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی که‌ به‌شێکی زۆرتری سۆشیالیسته‌کان له‌ناو خه‌ڵکه‌ مێشک نایابه‌کاندا خۆیان ته‌رخانده‌که‌ن بۆ ئه‌و هه‌وڵه‌ ڕۆشنبیرییانه‌ی که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای مۆدێرندا کاریگه‌ری یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان له‌سه‌ر ڕای گشتی پێده‌به‌خشێت.

هه‌ڵبژاردنی که‌سایه‌تی ڕۆشنبیر به‌هه‌مان شێوه‌ وابه‌سته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی باڵایه‌ که‌ له‌ ئایدیا گشتی و په‌تییه‌کاندا ده‌ریده‌خه‌ن. خه‌مڵاندن له‌سه‌ر ئه‌گه‌ری دووباره‌ بونیاتنانه‌وه‌ی سه‌رله‌به‌ری کۆمه‌ڵگا بوارێکی زۆر زیاتری بۆده‌ره‌خسێنێت وه‌ک له‌‌ خه‌مه‌ زیاتر عه‌مه‌لی و کورتخایه‌نه‌کانی ئه‌وانه‌ی که‌ هه‌وڵی چاکسازی بچووک ده‌ده‌ن له‌ ریزبه‌ندی ئێستادا.

به‌تایبه‌تیش، هزری سۆشیالیستی زیاتر لاوان به‌لای خۆیدا راده‌کێشێت به‌هۆی خاسیه‌تی داهاتووبینیه‌وه‌. هه‌ر ئه‌و ئازایه‌تیه‌ی که‌ تێوه‌مان ده‌گلینێت له‌ بیری یۆتۆپیه‌وه‌ (خه‌یاڵاوی) له‌م باره‌دا هه‌ر ئه‌ویش سه‌رچاوه‌ی هێزی سۆشیالیسته‌کانه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ لیبرالیزیمی باو ئه‌مه‌ی نیه‌.

ئه‌م جیاوازییه‌ش‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سۆشیالیزمه‌، نه‌ک ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ی خه‌مڵاندن له‌باره‌ی پرنسیپه‌ گشتییه‌کان ده‌رفه‌تێک ده‌به‌خشێت به‌ خه‌یاڵی ئه‌وانه‌ی که‌ بارنه‌کراون به‌ مه‌عریفه‌ی زۆری ڕاستییه‌کانی ژیانی رۆژانه‌، به‌ڵکو له‌به‌رئه‌وه‌ی خواستی شه‌رعی بۆ تێگه‌یشتن له‌ بنه‌ما عه‌قڵانییه‌کانی هه‌ر ڕیزبه‌ندییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی تێرده‌کات، هه‌روه‌ها بوارده‌دات به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و خولیا بونیاتنه‌رانه‌یه‌ی که‌ لیبراڵیزم پاش ئه‌وه‌ی سه‌رکه‌وتنه‌ مه‌زنه‌کانی به‌ده‌ستهێنا، ته‌نها چه‌ند ده‌رچه‌یه‌کی بۆ هێشته‌وه‌.

ڕۆشنبیر، به‌ هه‌موو مه‌یلی خۆیه‌وه‌، گرنگی نادات به‌ ورده‌کارییه‌ ته‌کنیکییه‌کان یاخود زه‌حمه‌تییه‌ عه‌مه‌لییه‌کان. ئه‌وه‌ی زیاتری سه‌رنجی راده‌کێشێت بریتیه‌ له‌ دیدگا به‌رفراوانه‌کان، تێگه‌یشتنی به‌ربڵاو له‌ ریزبه‌ندییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ تێکڕا به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ سیسته‌مێکی پلانرێژکراو په‌یمانی هێنانه‌دی ده‌دات‌.

ئه‌م ڕاستییه‌ که‌ چێژی ڕۆشنبیران باشتر تێرده‌کرێت له‌لایه‌ن پێشبینیه‌کانی سۆشیالیسته‌کانه‌وه‌، ده‌رکه‌وت که‌‌ کوشنده‌یه‌ بۆ کاریگه‌ریی ترادسیۆنی لیبراڵی. کاتێک پێداویستیه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی پرۆگرامه‌ لیبراڵییه‌کان واده‌رده‌که‌وتن که‌ تێرکراون، بیریاره‌ لیبراڵه‌کان رویانکرده‌ کێشه‌ی ورده‌کاریه‌کان و گه‌شه‌ی فه‌لسه‌فه‌ گشتییه‌که‌ی لیبراڵیزمیان فه‌رامۆشکرد، که‌ له‌ ئه‌نجامدا له‌وه‌ که‌وت که‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی زیندوو بێت و بوار ببه‌خشێت به‌ تێڕامانی گشتی.

به‌و پێیه‌ش بۆ نزیکه‌ی نیو سه‌ده‌یه‌، ته‌نها سۆشیالیسته‌کانن که‌ شتێکیان پێشکه‌ش کردبێت که‌ هاوشێوه‌ی پرۆگرامێکی ئاشکرای گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی بێت، وێنه‌یه‌کی کۆمه‌ڵگای ئاینده‌ که‌ ئه‌وان کردبوویانه‌ ئامانج، هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵه‌ پرنسیپێکی گشتی بۆ ڕێنماییکردنی بڕیاره‌کان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ تایبه‌ته‌کان.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌گه‌ر به‌هه‌ڵه‌دا نه‌چووبم، ئایدیاڵه‌کانیان به‌ده‌ست ناکۆکییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، هه‌روه‌ها هه‌ر هه‌وڵێک بۆ پراکتیزه‌کردنیان ده‌بێته‌ مایه‌ی خستنه‌وه‌ی شتێکی ته‌واو جیاواز له‌وه‌ی چاوه‌ڕوانی ده‌که‌ن، ئه‌مه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ناگۆڕێت که‌ پرۆگرامی ئه‌وان بۆ گۆڕان تاقه‌ پرۆگرامه‌ که‌ کاریگه‌ری هه‌بووه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌ی دامه‌زراوه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان. ئه‌مه‌ش له‌به‌ئه‌وه‌یه‌ که‌ پرۆگرامه‌که‌ی ئه‌وان بووه‌ به‌‌ تاقه‌ پرۆگرامی ئاشکرای فه‌لسه‌فه‌ی گشتیی سیاسه‌تیکاری کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ له‌لایه‌ن گروپێکی گه‌وره‌وه‌ گیراوه‌ته‌به‌ر، ته‌نها سیسته‌مێک که‌ کێشه‌ی نوێ دروست ده‌کات و ئاسۆی نوێ ئاوه‌ڵا ده‌کات، به‌و شێوه‌یه‌ سه‌رکه‌وتوو بووه‌ له‌ ئیلهام به‌خشین به‌ خه‌یاڵی ڕۆشنبیراندا.

گه‌شه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی کۆمه‌ڵگا له‌م نێوه‌نده‌دا بڕیاری له‌سه‌ر دراوه‌، نه‌ک له‌لایه‌ن جه‌نگی ئایدیاڵه‌ ململانێکاره‌کانه‌وه‌، به‌ڵکو به‌هۆی به‌راورد له‌نێوان دۆخی باوی ئێستا و تاکه‌ ئایدیاڵی شیاو بۆ کۆمه‌ڵگای ئاینده‌، که‌ ته‌نها سۆشیالیسته‌کان له‌به‌رده‌می جه‌ماوه‌ردا به‌رزیان کردبوه‌وه‌. ژماره‌یه‌کی زۆر که‌م له‌و‌ پرۆگرامانه‌ی دیکه‌ که‌ خۆیان خستبوه‌ روو به‌دیلی ڕاسته‌قینه‌یان پێبوو. زۆربه‌یان سازشکاریبوون یان به‌سته‌ر بوون له‌نێوان جۆره‌ تووندڕه‌وه‌کانی سۆشیالیزم و ریزبه‌ندی ئێستادا. هه‌موو ئه‌مانه‌ پێویست بوون بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر پرۆژه‌یه‌کی سۆشیالیستی وه‌ک شیاو و مه‌عقول ده‌ربکه‌وێت لای ئه‌م عه‌قڵه‌ “دانایانه‌” که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بڕوایان هێنابوو که‌ پێویسته‌ ڕاستی هه‌میشه‌ بکه‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو په‌ڕی مه‌سه‌له‌یه‌که‌وه‌ ، بۆ که‌سێک که‌ بانگه‌شه‌ی پێشنیارێکی وه‌ک پێویست تووندڕه‌وتر بکات. پێده‌چوو ته‌نها یه‌ک ئاراسته‌ هه‌بێت که‌ بتوانین بۆی بجوڵێین، هه‌روه‌ها پێده‌چوو که‌ ته‌نها پرسیار ئه‌وه‌بووبێت که‌ چه‌ند خێرا و تاوه‌کو کوێ پێویسته‌ ئه‌و جوڵه‌یه‌ی به‌رده‌وام بێت.

بایه‌خی ئه‌و سه‌رنجڕاکێشانه‌ تایبه‌ته‌ی که‌ سۆشیالیزم هه‌یه‌تی له‌سه‌ر رۆشنبیران که‌ له خاسیه‌تی‌ پێشبینیکارانه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه، رونتر ده‌بێت ئه‌گه‌ر بێت و ئێمه‌ به‌راوردکاری زیاتر بکه‌ین له‌ نێوان پێگه‌ی تیۆریسته‌ سۆشیالیسته‌کان و ئه‌وانه‌ی نه‌یاریدا که‌ لیبراڵه‌کانن به‌ مانا کۆنه‌که‌ی وشه‌که‌‌. هاوکات ئه‌م به‌راوردکاریه‌ ده‌مانبات به‌ره‌و هه‌ر وانه‌یه‌ک که‌ ده‌توانین فێری ببین له‌ پێزانینێکی دروستی هێزه‌ ڕۆشنبیرییه‌کانه‌وه‌ که‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی هه‌ره‌سهێنانی بنچینه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد.

به‌شێوه‌یه‌کی رووکه‌ش ناکۆک، یه‌کێک له‌و ته‌گه‌ره‌ سه‌ره‌کییانه‌ی که‌ بیریاره‌ لیبراڵه‌کان بێبه‌ش ده‌کات له‌وه‌ی کاریگه‌رییان هه‌بێت زۆر په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌و ڕاستییه‌وه‌ که‌ تاوه‌کو سۆشیالیزم ده‌رنه‌که‌وتبوو، بیرمه‌نده‌ لیبراڵه‌کان ده‌رفه‌تی زیاتریان هه‌بوو بۆ دانانی کاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر بڕیاردان له‌باره‌ی سیاسه‌تیکاره‌ هه‌نووکه‌ییه‌کان و له‌ ئه‌نجامیشدا نه‌ک به‌ ته‌نها فریووناخوارد به‌و پێشبینیکردنه‌ دورخایه‌نانه‌ که‌ خاڵی به‌هێزی سۆشیالیسته‌کانه‌، به‌ڵکو به‌هۆیه‌وه‌ ساردیش بوونه‌وه‌‌ چونکه‌ پێده‌چێت هه‌ر هه‌وڵێکی له‌م جۆره‌ ئه‌و چاکه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌ که‌م بکاته‌وه‌ که‌ ده‌توانێت بیکات.

له‌وه‌ی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی هه‌بێت بۆ کاریگه‌ری خستنه‌ سه‌ر بڕیاره‌ عه‌مه‌لییه‌کان، به‌هۆی پێگه‌یه‌وه‌ له‌ناو نوێنه‌رانی ریزبه‌ندی باڵاده‌ستدا، هه‌روه‌ها ئه‌م پێگه‌یه‌ ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر خۆی ته‌رخانکرد بۆ ئه‌و جۆره‌ له‌ پێشبینکردن ‌ که‌ سه‌رنجی رۆشبیبران راده‌کێشێت و له‌ڕێگای ئه‌وانه‌وه‌ ده‌توانێت کاریگه‌ری بخاته‌ سه‌ر گه‌شه‌ له‌ مه‌ودای دووردا. بۆئه‌وه‌ی کاریگه‌ری هه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌دا که‌ ده‌یبێت، پێویسته‌ “عه‌مه‌لی”، “هه‌ستیار” و “واقیعی” بێت.

‌تاوه‌کو خۆشی سه‌رقاڵ بکات به‌ مه‌سه‌له‌ هه‌نووکه‌ییه‌کانه‌وه‌، ئه‌وا پاداشت ده‌درێته‌وه‌ به‌ توانی کاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر، سه‌رکه‌وتنی مادی، و ناوبانگ له‌ناو ئه‌وانه‌دا که‌ تاڕاده‌یه‌ک هاوبه‌شن له‌ سیما گشتییه‌کانیدا. به‌ڵام ئه‌م مرۆڤانه‌ ڕێزێکی که‌میان هه‌یه‌ بۆ پێشبینیکردن له‌سه‌ر پرنسیپه‌ گشتییه‌کان که‌ ژینگه‌ی ڕۆشنبیریی ڕه‌نگڕێژ ده‌که‌ن. له‌راستیدا، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ له‌ پێشبینیکاری درێژخایه‌ندا تێوه‌گلا، ئه‌وا ده‌که‌وێته‌ به‌ر ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی که‌ ناوبانگی ئه‌وه‌ ده‌ربکات که‌ “ناته‌واوه‌” یاخود ته‌نانه‌ت نیمچه‌ سۆشیالیسته‌، چونکه‌ ئاماده‌ نییه‌ ریزبه‌ندی ئێستاکه‌یی له‌گه‌ڵ ئه‌و سیسته‌مه‌ ئازاده‌دا یه‌کتا بکات که‌ خۆی ئامانجیه‌تی پێیبگات.

سه‌رباری ئه‌مه‌ش، هه‌وڵه‌کانی به‌رده‌وامبوون به‌ئاراسته‌ی پێشبینیکاری گشتیدا، خێرا بۆی ئاشکرا ده‌بێت که‌ سه‌لامه‌ت نییه‌ ئه‌گه‌ر زۆر نزیک ببێته‌وه‌ له‌وانه‌ی که‌ پێده‌چێت زۆربه‌ی بڕواکانی ئه‌میان هه‌ڵگرتبێت، و زۆری پێناچێت که‌ پاڵی پێوه‌ده‌نرێت به‌ره‌و گۆشه‌گیریی. له‌راستیدا، له‌ ئێستادا ده‌شێت ته‌نها چه‌ند ئه‌رکێک هه‌بن که‌ به‌هایان نه‌زانرێت وه‌ک ‌ ئه‌رکی بنه‌ڕه‌تی گه‌شه‌ی بنه‌مای فه‌لسه‌فیانه‌ که‌ له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌وه‌ گه‌شه‌ی زیاتری کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد پێویسته‌ دابمه‌زرێت.

به‌و پێیه‌ی که‌ ئه‌و مرۆڤه‌ی ئه‌نجامی ده‌دات پێویسته‌ به‌شی زۆری چوارچێوه‌ی ریزبه‌ندی باڵاده‌ست قبووڵ بکات، لای زۆرێک له‌ ڕۆشنبیرانی خاوه‌ن عه‌قڵی پێشبینیکار ته‌نها وه‌ک داکۆکیکارێكی شه‌رمنی شته‌کان ده‌بێت وه‌ک خۆیان. له‌هه‌مان کاتدا له‌لایه‌ن خه‌ڵکی ئاساییه‌وه‌ وه‌ک تیۆریستیكی ناعه‌مه‌لی ده‌رده‌که‌وێت. وه‌ک پێویست ڕادیکاڵ نییه‌ لای ئه‌وانه‌ی که‌ ته‌نها جیهان به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ناسن که‌ تیایدا “بیره‌کان تێیدا به‌ته‌بایی ده‌ژین”، هه‌روه‌ها زۆر ڕادیکاڵانه‌ ده‌رده‌که‌وێت له‌ لای ئه‌وانه‌ی که‌ ته‌نها ده‌بینن چۆن “شته‌کان به‌ سه‌ختی پێکداده‌ده‌ن له‌ بۆشاییدا”.

ئه‌گه‌ر سوود له‌و جۆره‌ پاڵپشتییه‌ وه‌ربگرێت که‌ ده‌توانێت به‌ده‌ستیبهێنێت له‌ که‌سانی خاوه‌ن مه‌سه‌له‌کانه‌وه‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ متمانه‌ی خۆی له‌ده‌ستده‌دات له‌لای ئه‌وانه‌ی که‌ پشتیان پێده‌به‌ستێت بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئایدیاکانی. له‌هه‌مان کاتدا پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ زۆر به‌ وریایی په‌نابگرێت له‌ هه‌ر شتێک که‌ هاوشێوه‌ی خۆده‌رخستن و زیاده‌گۆیی بێت.

له‌کاتێکدا که‌ هیچ تیۆریستێکی سۆشیالیست نیه‌ که‌ خۆی بێمتمانه‌بکات له‌لای هاوڕێکانی ته‌نانه‌ت له‌ڕێگای ساویلکه‌ترین پێشنیاریشه‌وه‌، به‌ڵام که‌سێکی لیبراڵی ره‌سه‌ن خۆی تووشی نه‌فره‌ت ده‌کات له‌ڕێگای پێشنیارێکی ناعه‌مه‌لییه‌وه‌. به‌ڵام هێشتا له‌لای ڕۆشنبیران وه‌ک پێویست پێشبینیکار و سه‌رکه‌ش ده‌رناکه‌وێت، هه‌روه‌ها ئه‌و گۆڕانکاری و چاکسازییانه‌ی بونیادی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ پێشکه‌شیان ده‌کات، وه‌ک سنووردار ده‌رده‌که‌ون به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی ئه‌واندا که‌ خه‌یاڵی بێجڵه‌وی ئه‌وان وێنایان ده‌که‌ن.

لانی که‌م له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا که‌ پێشمه‌رجه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئازادی به‌ده‌ستهاتوون و چاکسازی زیاتر پێویسته‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ ورده‌کارییه‌ به‌راوردکارییه‌کانه‌وه‌، پرۆگرامی لیبراڵی هیچ کام له‌ سه‌رنجڕاکێشییه‌کانی داهێنانی نوێی نابێت. پێزانینی ئه‌و چاکسازییانه‌ی پێشکه‌شیان ده‌کات پێویستی به‌ مه‌عریفه‌ی زیاتره‌ له‌سه‌ر کارکردنی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا، زیاتر له‌وه‌ی که‌ ڕۆشنبیری عاده‌تی هه‌ڵگریه‌تی. گفتوگۆ له‌سه‌ر ئه‌م چاکسازییانه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر ئاستێکی عه‌مه‌لیتردا  له‌وه‌ی پرۆگرامه‌ شۆڕشگێڕانه‌کان ده‌ستپێبکات، به‌وپێیه‌ش سیمایه‌ک ده‌به‌خشێت که‌ که‌متر سه‌رنجی ڕۆشنبیران راده‌کێشێت و زیاتر ئه‌و پێکهاتانه‌ ده‌هێنێته‌ ناوه‌وه‌ که‌ له‌به‌رامبه‌ریاندا هه‌ست به‌ ناحه‌زی ده‌کات. ئه‌وانه‌ی که‌ زیاتر ئاشنان به‌ کارکردنی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا، هه‌میشه‌ گرنگی ده‌ده‌ن به‌ پاراستنی هه‌ندێک سیمای دیاریکراوی ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ نه‌کرێت له‌سه‌ر بنه‌مای پرنسیپه‌ گشتییه‌کان داکۆکیان لێبکرێت.

جیاواز له‌و که‌سه‌ی که‌ به‌دوای ریزبه‌ندییه‌کی داهاتووی ته‌واو نوێدا ده‌گه‌ڕێت و به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی بۆ ڕێنمایی ڕووده‌کاته‌ تیۆریسته‌کان، ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ بڕوایان به‌ ریزبه‌ندی ئێستا هه‌یه‌ هه‌میشه‌ واده‌زانن که‌ له‌ هه‌ر تیۆریستێک باشتر تێده‌گه‌ن و له‌ ئه‌نجامدا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ڕه‌تبکه‌نه‌وه‌ که‌ نائاشنا و تیۆرین.

سه‌ختی دۆزینه‌وه‌ی پاڵپشتی ڕاسته‌قینه‌ و نابه‌رژه‌وه‌ندیخواز بۆ سیاسه‌تیکارێکی سیسته‌ماتیک بۆ ئازادی، شتێکی نوێ نییه‌. لۆرد ئاکتن زۆر له‌مه‌وبه‌ر وتویه‌تی که‌ چۆن “له‌هه‌موو سه‌رده‌مه‌کاندا هاوڕێ دڵسۆزه‌کانی ئازادی ده‌گمه‌ن بوون و سه‌رکه‌وتنیشی به‌هۆی که‌مینه‌وه‌ بووه‌، که‌ سه‌رکه‌وتوو بوون له‌وه‌ی خۆیانداوه‌ته‌پاڵ ئه‌وانه‌ی که‌ ئامانجیان جیاواز بووه‌ له‌ ئامانجی خۆیان، ئه‌م خۆدانه‌پاڵه‌ش، که‌ هه‌میشه‌ مه‌ترسیداره‌، هه‌ندێک جار وێرانکه‌ر بووه‌، له‌ڕێگای به‌خشینی زه‌مینه‌ی ڕه‌وای ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ به‌ نه‌یاران….” له‌م دواییانه‌دا یه‌کێک له‌ دیارترین ئابوریناسه‌کانی ئه‌مه‌ریکا سکاڵای هاوشێوه‌ی کردبوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ئه‌وانه‌ی که‌ بڕوایان به‌ پرنسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی سه‌رمایه‌داری هه‌یه‌ پێویسته‌ به‌رده‌وام بریتی بێت له‌ داکۆکیکردن له‌م سیسته‌مه‌ له‌ به‌رامبه‌ر سه‌رمایه‌داراندا – له‌راستیدا ئابوریناسه‌ لیبراڵه‌ مه‌زنه‌کان، له‌ ئاده‌م سمیسه‌وه‌ تاوه‌کو ئه‌مڕۆ، هه‌میشه‌ ئه‌مه‌یان زانیوه‌.

گرنگترین ڕێگر که‌ مرۆڤی عه‌مه‌لی که‌ دۆزی ئازادی به‌شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌قینه‌ له‌ دڵدایه‌، جیاده‌کاته‌وه‌ له‌و هێزانه‌ی که‌ له‌ بواری ئایدیاکاندا بڕیارده‌ده‌ن له‌سه‌ر ڕێچکه‌ی پێشکه‌وتنه‌کان، بریتییه‌ له‌ بێمتمانه‌یی قووڵیان به‌ پێشبینیه‌‌ تیۆرییه‌کان و مه‌یلیان به‌ره‌و ئۆرسۆدۆکسی. ئه‌مه‌ش زیاد له‌ هه‌ر شتێکی دیکه‌، ڕێگرێک ده‌خوڵقێنێت که‌ تێپه‌ڕاندنی مه‌حاڵه‌ له‌نێوان ئه‌مان و ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌دا که‌ خۆیان ته‌رخانکردوه‌ بۆ هه‌مان دۆز و پاڵپشتیان شایانی ده‌ستبه‌رداربوون نییه‌ ئه‌گه‌ر بڕیاربێت دۆزه‌که‌ سه‌ربکه‌وێت.

ئه‌رگه‌رچی له‌وانه‌یه‌ ئه‌م مه‌یله‌ سروشتی بێت له‌نێو ئه‌و که‌سانه‌دا که‌ داکۆکی  له‌ سیسته‌مێک ده‌که‌ن چونکه‌ به‌شێوه‌یه‌کی پراکتیکی بوونی خۆی سه‌له‌ماندووه، که‌ به‌لایانه‌وه‌ پاساوی رۆشنبیری هیچ بایه‌خێکی نیه‌، هه‌روه‌ها کوشنده‌ش ده‌بێت بۆی له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دایده‌بڕێت له‌و کۆمه‌که‌ی که‌ زۆر پێویستیه‌تی. ئۆرسۆدۆکسی له‌ هه‌ر چه‌شنێک، هه‌ر پێداگرییه‌ک له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ سیسته‌مێکی ئایدیا کۆتاییه‌ و پێویسته‌ سه‌رتاپایی به‌بێ دودڵی په‌سه‌ندبکرێت، دیدێکه‌ که‌ وه‌ک گرنگیه‌ک هه‌موو ڕۆشنبیران تووڕه‌ده‌کات، به‌ده‌رله‌وه‌ی بۆچوونیان چیه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ تایبه‌ته‌کان.

هه‌ر سیسته‌مێک که‌ حوکم له‌سه‌ر مرۆڤ ده‌دات له‌سه‌ر بنه‌مای پڕاوپڕی هاوسازبوونیان له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵه‌ بڕوایه‌کی دیاریکراودا، له‌سه‌ر بنه‌مای “دروستییان” یان تاوه‌کو ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ ده‌کرێت متمانه‌یان پێبکرێت له‌وه‌ی که‌ هه‌ڵگری دیدی په‌سه‌ندکراوبن له‌ هه‌موو مه‌سه‌له‌کاندا، ئه‌و سیسته‌مه‌ خۆی بێبه‌شده‌کات له‌و هاوکارییه‌ی که‌ به‌بێ بوونی هیچ ده‌سته‌ ئایدیایه‌ک ناتوانێت کاریگه‌ریی خۆی بهێڵێته‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای مۆدێرندا. توانای ڕه‌خنه‌گرتن له‌ دیده‌ په‌سه‌ندکراوه‌کان، توانای گه‌ڕان به‌ناو پێگه‌ نوێیه‌کاندا و توانای ئه‌زموونکردنی دیدگا نوێیه‌کان، ژینگه‌یه‌ک دابینده‌کات که‌ به‌بێ ئه‌و ژینگه‌یه‌ ڕۆشنبیران ناتوانن هه‌ناسه‌ بده‌ن. ئه‌و دۆزه‌ی که‌ بوارنه‌دات به‌م ڕێچکانه‌، هیچ پاڵپشتێکی رۆشنبیرانی نابێت و لێره‌وه‌ شکست ده‌خوات له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کدا که‌ وه‌ک کۆمه‌ڵگاکه‌ی خۆمان له‌سه‌ر خزمه‌ته‌کانی ئه‌وان به‌نده‌.

له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌ بێت که‌ وه‌ک کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد به‌و شێوه‌یه‌ی ئێمه‌ پێی ئاشناین له‌ناو خۆیدا هه‌ڵگری هێزه‌ روخێنه‌ره‌کانی خودی خۆی بێت. له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌بێت کاتێک ئازادی به‌ده‌ستهات وه‌ک به‌ڵگه‌نه‌ویست ته‌ماشا ده‌کرێت و به‌های نازانرێت. هه‌روه‌ها گه‌شه‌ی ئازادی ئایدیاکان که‌ جه‌وهه‌ری کۆمه‌ڵگای ئازاده‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی خولقاندنی ئه‌و بناغه‌یه‌ی له‌سه‌ری به‌نده‌. زۆر که‌م جێگه‌ی گومانه‌ که‌ له‌ وڵاتانی وه‌ک ویلایه‌ته‌‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا، ئایدیاڵی ئازادی له رۆژگاری ئه‌مڕۆدا که‌متر جێگه‌ی سه‌رنجی لاوانه‌ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌دا که‌ ده‌زانن له‌ده‌ستدانی ئازادی مانای چییه‌.‎

له‌لایه‌کی دیکه‌وه‌‌، ئاماژه‌ی زۆر هه‌ن که‌ له‌ ئه‌ڵمانیا و شوێنی دیکه‌، لای ئه‌و لاوانه‌ی که‌ هه‌رگیز کۆمه‌ڵگای ئازادیان نه‌دیوه‌، ئه‌رکی بونیاتنانی کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاد، ده‌کرێت زۆر به‌چێژ و نه‌شئه‌به‌خش بێت وه‌ک هه‌ر پرۆژه‌یه‌کی سۆشیالیستی که‌ له‌ماوه‌ی سه‌د ساڵی ڕابوردودا سه‌ری هه‌ڵداوه‌. ئه‌مه‌ش ڕاستیه‌کی سه‌رسوڕهێنه‌ره‌، ئه‌گه‌رچی له‌وانه‌یه‌ راستیه‌ک بێت که‌ ئه‌و که‌سانه‌ی سه‌ردانیانکردوه‌ ره‌نگه‌ ئه‌زموونیانکردبێت، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ کاتێک قسه‌ له‌گه‌ڵ قوتابیانی ئه‌ڵمانیدا ده‌که‌یت له‌باره‌ی پرنسیپه‌کانی کۆمه‌ڵگایه‌کی لیبراڵ، بۆت ده‌رده‌که‌وێت که‌ گوێگره‌کان کاردانه‌وه‌ی زیاتریان هه‌یه‌ و گوڕتینیان زیاتره‌ له‌چاو ئه‌وانه‌ی که‌ مرۆڤ هیوا ده‌خوازێت له‌ هه‌ر دیموکراسیه‌تێکی خۆرئاواییدا به‌دی بکات. له‌ به‌رتیانیاش له‌ناو لاواندا مه‌یلێکی نوێ بۆ پرنسیپه‌ ڕاسته‌قینه‌کانی لیبراڵیزم له‌ده‌رکه‌وتندایه‌ که‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ چه‌ند ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر بوونی نه‌بوو.

ئایا ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئازادی ته‌نها ئه‌و کاته‌ به‌های ده‌زانرێت که‌ له‌ده‌ستده‌چێت، ئایا مانای ئه‌وه‌یه‌ که‌ پێویسته‌ جیهان له‌ هه‌موو شوێنێکیدا به‌ قۆناغی تاریکی تۆتالیتاریزمی سۆشیالیستیدا تێپه‌ڕبێت پێش ئه‌وه‌ی هێزه‌کانی ئازادی سه‌رله‌نوێ تواناکانیان یه‌کبخه‌نه‌وه‌؟ له‌وانه‌یه‌ وابێت، به‌ڵام ئومێده‌وارم که‌ وا نه‌بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، تاوه‌کو ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ مه‌ودای دووردا دیاریکه‌ری ڕای گشتین مه‌یلیان به‌ره‌و ئایدیاڵه‌کانی سۆشیالیزم بێت، ئه‌م ڕێچکه‌یه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت. ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت په‌نا له‌مه‌ بگرین، پێویسته‌ بتوانین پرۆگرامی نوێی لیبراڵ پێشکه‌ش بکه‌ین که‌ ببێته‌ جێگه‌ی سه‌رنجی خه‌یاڵ.

پێویسته‌ دووباره‌ بینای کۆمه‌ڵگا‌ی ئازاد بکه‌ینه‌وه‌ به‌ سه‌رکه‌شییه‌کی ڕۆشنبیرانه‌، کردارێکی بوێرانه‌. ئه‌وه‌ی ئێمه‌ نیمانه‌ یۆتۆپیای لیبراڵه‌، پرۆگرامێک که‌ وا ده‌ربکه‌وێت نه‌ داکۆکیه‌کی په‌تیه‌ له‌ شته‌کان وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌ن، نه‌ئه‌وه‌شه‌ جۆریكی کاڵبوه‌وه‌ی سۆشیالیزم بێت. به‌ڵکو ڕادیکاڵیزمێکی لیبراڵی ڕاسته‌قینه‌ بێت که‌ ده‌ستنه‌پارێزێت له‌ هه‌ستیاری شکۆداره‌کان (به‌ سه‌ندیکا بازرگانیه‌کانیشه‌وه‌)، که‌ هێنده‌ عه‌مه‌لی نه‌بێت و خۆی کۆتبه‌ند نه‌کات به‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ڕووی سیاسیه‌وه‌ شیاوه‌.

ئێمه‌ پێویستمان به‌ سه‌رکرده‌ی ڕۆشنبیری هه‌یه‌ که‌ ئاماده‌بن له‌پێناو ئایدیاڵێکدا کاربکه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ری به‌دیهێنانی ده‌ستبه‌جێیان که‌میش بێت. پێویسته‌ که‌سانێک بن که‌ ئاماده‌بن وابه‌سته‌بن به‌ پرنسیپه‌کانه‌وه‌ و له‌پێناو به‌دیهێنانی ته‌واویاندا تێبکۆشن، هه‌رچه‌ندێکیش بخایه‌نێت. پێویسته‌ سازشکاریه‌ عه‌مه‌لییه‌کان ‌جێبهێڵن بۆ سیاسه‌تمه‌داران. بازرگانی ئازاد و ئازادی هه‌ل بریتین له‌و ئایدیاڵانه‌ی که‌ له‌وانه‌یه‌ هێشتا خه‌یاڵی ژماره‌یه‌کی زۆر بهه‌ژێنن، به‌ڵام “ئازادی بارزگانی مه‌عقول” ی په‌تی یان “شلکردنی کۆنترۆڵه‌کان” به‌شێوه‌یه‌کی په‌تی نه‌ له‌ڕووی ڕۆشنبیرییه‌وه‌ جێگای ڕێزن نه‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ هیچ حه‌ماسێک بوروژێنن.

وانه‌ی سه‌ره‌کیی که‌ پێویسته‌ لیبراڵی ڕاسته‌قینه‌ له‌ سه‌رکه‌وتنی سۆشیالیسته‌کانه‌وه‌ فێری ببێت بریتیه‌ له‌ بوێرییان‌ له‌وه‌ی یۆتۆپی بن، که‌ بووه‌ به‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی هاوکاری ڕۆشنبیرانیان بۆ ده‌سته‌به‌ر بکات و به‌وپێیه‌ش کاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕای گشتی دابنین، ئه‌مانه‌ش هه‌موو ئه‌و شتانه‌یان هێناوه‌ته‌ دی که‌ تاوه‌کو ئه‌م دواییانه‌ش ته‌واو دوره‌ده‌ست بوون.

ئه‌وانه‌ی که‌ به‌ته‌واوی خۆیان سه‌رقاڵکردوه‌ به‌و شتانه‌وه‌ که‌ له‌ عه‌مه‌لی ده‌چوون له‌ دۆخی ئێستای بۆچووندا به‌ به‌رده‌وامی بۆیان ده‌رکه‌وتوه‌ که‌ ئه‌مه‌ش به‌ خێرایی له‌ڕووی سیاسیه‌وه‌ ده‌بێته‌ مه‌حاڵ له‌ ئه‌نجامی گۆڕانکارییه‌کانی ڕای گشتیدا که‌ ئه‌مان هیچیان نه‌کردوه‌ بۆ ڕێبه‌ریکردنی. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بنه‌ما فه‌لسه‌فییه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی ئازاد جارێکی دیکه‌ نه‌که‌ینه‌وه‌ به‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی زیندووی ڕۆشنبیریی و جێبه‌جێکردنیشی نه‌که‌ین به‌ ئه‌رکێک که‌ ده‌بێته‌ بزوێنه‌ری بیر و خه‌یاڵی چالاکترین عه‌قڵه‌کانمان. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بتوانین ئه‌و بڕوایه‌ بگێڕینه‌وه‌ بۆ هێزی ئایدیاکان که‌ نیشانه‌ی لیبراڵیزم بووه‌ له‌باشترین باریدا، ئه‌وا جه‌نگه‌که‌ هێشتا نه‌دۆڕاوه‌. ژیاندنه‌وه‌ی ڕۆشنبیرییانه‌ی لیبراڵیزم ئێستا به‌ڕێوه‌یه‌ له‌ چه‌ندین به‌شی جیهاندا. ئایا له‌کاتی خۆیدا ده‌بێت؟

تێبینی: ئه‌م وتاره‌ له‌ ساڵی 1945دا نوسراوه‌.

کاتێک له‌ مه‌جرای روداوه‌ مرۆییه‌کاندا پێویستی ئه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات گه‌لێکی دیاریکراو ئه‌و گرێبه‌نده‌ سیاسیانه‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ که‌ به‌یه‌کێکی دێکه‌وه‌ی ‏ده‌به‌ستێت، هه‌روه‌ها له‌ نێو ده‌سه‌ڵاته‌کانی سه‌ر زه‌میندا به‌دوای ئه‌و پێگه‌ لێکجودا و ‏یه‌کسانه‌دا بگه‌ڕێت که‌ یاساکانی سروشت و خودای سروشت وه‌ک ماف ‏پێیبه‌خشیون، رێزگرتنێکی شایسته‌ به‌ بیروڕای مرۆڤایه‌تی ئه‌و ئه‌رکه‌ ده‌خاته‌ ‏ئه‌ستۆیان که‌ ئه‌و هۆکارانه‌ به‌یان بکه‌ن که‌ ناچاریکردون جیاببنه‌وه‌.

‏

ئێمه‌ ئه‌و راستییه‌ به‌ به‌ڵگه‌نه‌ویست ده‌زانین که‌ هه‌موو پیاوان به‌ یه‌کسانی ‏خولقێنراون، که‌ له‌لایه‌ن خولقێنه‌ره‌که‌یانه‌وه‌ هه‌ندێک مافیان پێدراوه‌ که‌ ناکرێت ‏لێیان جودابکرێنه‌وه‌، له‌و مافانه‌ش مافی ژیان و ئازادی و به‌ده‌ستهێنانی به‌خته‌وه‌ریه‌.

‏

بۆ پاراستنی ئه‌و مافانه‌ش، حکومه‌ت داده‌مه‌زرێندرێت له‌نێو خه‌ڵکدا، که‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏ره‌وای له‌ ره‌زامه‌ندی حوکمکراوه‌کانییه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.

‏

هه‌رکاتێکیش هه‌رشێوازێک له‌ حکومه‌ت بوو به‌ مایه‌ی وێرانکردنی ئه‌و ئامانجانه‌، ئه‌و ‏کات مافی گه‌له‌ که‌ بیگۆڕێت یاخود هه‌ڵیبوه‌شێنێته‌وه‌، و له‌ جێگه‌ی حکومه‌تێکی ‏نوێ دابمه‌زرێنێت که‌ بناغه‌که‌ی به‌ندبێت له‌سه‌ر پره‌نسیپ و رێکخستنی ده‌سه‌ڵاته‌کانی به‌شێوه‌یه‌ک که‌ له‌لای خه‌ڵکه‌که‌ ئه‌گه‌ری زیاتری ئه‌وه‌ی لێبکرێت که‌ کاریگه‌ری ‏ده‌بێت له‌سه‌ر سه‌لامه‌تی و به‌خته‌وه‌رییان.

‏

له‌راستیدا، تێڕوانینی ژیرانه‌ ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت که‌ ئه‌گه‌ر حکومه‌تێک که‌ بۆ ‏ماوه‌یه‌کی درێژبێت دامه‌زرابێت، پێویست نیه‌ بگۆڕدرێت له‌به‌ر هۆکاری سه‌رپێی و ‏بچوک. له‌سه‌ر هه‌مان رێڕه‌ویش، سه‌رجه‌می ئه‌زمونه‌کان ئه‌وه‌یان پیشانداوین که‌ ‏مرۆڤایه‌تی مه‌یلی چێشتنی مه‌ینه‌تی زیاتر ده‌کات له‌کاتێکدا شه‌رانگێزی ته‌حه‌مول کراوه‌، وه‌ک له‌وه‌ی هه‌وڵی گۆڕینی ئه‌و ‏شێوازه‌ بدات که‌ له‌سه‌ری راهاتووه‌.

‏

به‌ڵام کاتێک که‌ رستێک له‌ زه‌وتکردن و به‌دکرداری له‌ ئارادا بێت، که‌ بێجیاوازی ‏له‌سه‌ر هه‌مان رێڕه‌وبێت‎ ‎‏ که‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌و پلانه‌یه‌ که‌ ده‌یه‌وێت بیانخاته‌ ژێر ‏فه‌رمانڕه‌وایی ره‌هاوه‌، ئه‌و کات ئه‌وه‌ مافی ئه‌وانه‌، ئه‌و کات ئه‌وه‌ ئه‌رکی ئه‌وانه‌ که‌ ‏حکومه‌تێکێ ئاوه‌ها توڕهه‌ڵبده‌ن و پاسه‌وانی نوێ بهێننه‌ مه‌یدان له‌پێناوی ئاسایشی ‏داهاتویاندا. ئه‌مه‌ مه‌ینه‌تی ئه‌م کۆڵۆنییانه‌بووه‌¹، ئێستاش ئه‌مه‌ ئه‌و پێویستییه‌یه‌ ‏که‌ ناچاریان ده‌کات سیسته‌می پێشوی حکومه‌ته‌که‌یان بگۆڕن.

‏

مێژووی پاشای ئێستای به‌ریتانیای مه‌زن مێژوویه‌که‌ پڕیه‌تی له‌ زه‌ره‌گه‌یاندن و ‏به‌دکرداری، که‌ هه‌موویان به‌ ئاراسته‌ی دامه‌زراندنی سته‌مکارییه‌کی ره‌ها له‌م ‏ویلایه‌تانه‌دا‌ گوزه‌ر ده‌که‌ن. بۆ سه‌لماندنیشی، با راستییه‌کان له‌به‌رده‌م جیهاندا بدوێن.

‏

ئه‌و² ئه‌وه‌ی ره‌تکرده‌وه‌ که‌ پابه‌ندی یاسا بێت، که‌ ‏به‌سودترین و گرنگترین شته‌ بۆ چاکه‌ی گشتی.‏

ئه‌و رێگه‌ی له‌ فه‌رمانڕه‌واکانی خۆی گرتوه‌ له‌وه‌ی یاسا هه‌نوکه‌یی و هه‌ره‌گرنگه‌کان ‏ده‌ربکه‌ن، دوایان بخات تا ئه‌و کاته‌ی ئه‌م ره‌زامه‌ندیان له‌سه‌ر ده‌دات، کاتێکیش ‏دواده‌خرێن، ئه‌م به‌ته‌واوی پشتگوێیان ده‌خات.

‏

ئه‌و ئه‌وه‌ی ره‌تکردۆته‌وه‌ یاسای دیکه‌ ده‌ربکات که‌ تایبه‌تبن به‌ ناوچه‌ی فراوانی ‏دانیشتوان، هه‌تاکو ئه‌و خه‌ڵکانه‌ واز له‌ مافی نوێنه‌رایه‌تیکردنیان ده‌هێنن له‌ ‏ده‌سته‌ی یاساداناندا، ئه‌و مافه‌ی که‌ بۆ ئه‌وان پڕ به‌هایه‌ و به‌ته‌نها بۆ سته‌مکار ‏مایه‌ی نیگه‌رانییه‌.‏

ئه‌و ده‌سته‌ی یاسادانه‌رانی له‌ شوێنی وا کۆکردۆته‌وه‌ که‌ نه‌شیاو ناباو و دوره‌ له‌ ‏ده‌ستڕاگه‌یشتنیان به‌ تۆماره‌ گشتییه‌کان، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تاقه‌تیان له‌به‌ر ببڕێت ‏و ناچاریان بکات گوێڕایه‌ڵی پێوه‌ره‌کانی بن.‏

ئه‌و به‌رده‌وام ئه‌نجومه‌نه‌کانی نوێنه‌رانی هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ ‏خۆراگرییه‌کی پیاوانه‌وه‌‌ به‌ره‌نگاری داگیرکارییه‌کانی ئه‌و بونه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر مافه‌کانی خه‌ڵک.

‏

ئه‌و بۆماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن، دوای ئه‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وانه‌، رێگه‌ی نه‌دا که‌سانی ‏دیکه‌ هه‌ڵببژێردرێن.

ده‌رئه‌نجام ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، که‌ ناکرێت هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌، ‏گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ خه‌ڵک بۆ ئه‌وه‌ی په‌یڕه‌ویان بکه‌ن. له‌و کاته‌دا باره‌که‌ له‌به‌رده‌م ‏مه‌ترسی داگیرکاریی ده‌ره‌کی و گرژیی ناوخۆییدابوو.

‏

ئه‌و هه‌وڵی ئه‌وه‌ی دا رێگه‌ له‌ دانیشتوانی ئه‌م ویلایه‌تانه‌ بگرێت، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ‏ئاستنه‌گی خستنه‌ به‌رده‌م یاساکانی به‌هاوڵاتیبوونی بیانییه‌کان، رازیینه‌بوو ‏یاسای دیکه‌ش ده‌ربکات بۆ هانی کۆچکردنیان به‌و ئاقاره‌دا، هه‌روه‌ها زیادکردنی مه‌رجی نوێ بۆ ته‌رخانکردنی ‏زه‌وی .‏

‎

ئه‌و رێگریکرد له‌به‌رده‌م به‌ڕێوه‌بردنی دادپه‌روه‌ریدا، له‌ رێگه‌ی ره‌زامه‌ندی ‏ده‌رنه‌بڕینییه‌وه‌ له‌سه‌ر یاساکان بۆ دامه‌زراندنی ده‌سه‌ڵاته‌ دادوه‌رییه‌کان.‏

‎

ئه‌و کارێکی وه‌های کرد دادوه‌ره‌کان به‌ته‌نها پابه‌ندی ئیراده‌ی خۆی بن، له‌ ‏به‌ڕێوه‌بردنی نوسینه‌گه‌کانیان و بڕو و پێدانی موچه‌کانیان.‏

‎

ئه‌و چه‌ندین نوسینه‌گه‌ی قوتکرده‌وه‌، هه‌روه‌ها چه‌ندین پۆلی له‌ فه‌رمانبه‌ران ‏ره‌وانه‌کرد بۆ بێزراکردنی خه‌ڵکه‌که‌مان، و ماشینه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌یانبوو.‏

‎

ئه‌و له‌ کاتی ئاشتیدا سوپا ئاماده‌کانی له‌نێو ئێمه‌دا هێشته‌وه‌ به‌بێ وه‌رگرتنی ‏ره‌زامه‌ندی یاسادارێژه‌رانمان.

‎

ئه‌و کارێکی وای کرد که‌ سوپا بگۆڕێت بۆ شتێک که‌ سه‌ربه‌خۆ بێت له‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏مه‌ده‌نی و باڵاتریش بێت لێی.‏

ئه‌و هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ که‌سانی دیکه‌دا ئێمه‌ی خسته‌ به‌ر ره‌حمه‌تی یاساگوزاریه‌ک که‌ ‏بێگانه‌یه‌ به‌ پیکهاته‌ و حوکمی ئێمه‌، و له‌لایه‌ن یاساکانی ئێمه‌وه‌ دانپیدانه‌نراون، ره‌زامه‌ندی خۆی به‌خشیه‌‌ کرداره‌ خۆبه‌یاسادارێژه‌ر دانه‌ره‌کانیان.‏

له‌به‌ر جێگیرکردنی ده‌سته‌ی زۆری هێزی چه‌کداری له‌نێوماندا:‏

له‌به‌ر پاراستنیان، له‌ڕێگه‌ی داداگاییکردنی گاڵته‌جارییه‌وه‌، له‌ سزدان له‌ پای هه‌ر ‏پیاوکوژییه‌ک که‌ به‌رامبه‌ر دانیشتوانی ئه‌و ویلایه‌تانه‌ ئه‌نجامیان بدانایه‌:

له‌به‌ر بڕینی بازرگانیکردنه‌کانمان له‌گه‌ڵ هه‌موو به‌شه‌کانی دیکه‌ی ‏جیهاندا:

له‌به‌ر‌ سه‌پاندنی باج به‌سه‌رماندا به‌بێ ره‌زامه‌ندیمان:

له‌به‌ر‌ بێبه‌شکردنمان له‌ زۆر باردا له‌ سوده‌کانی دادگایی له‌ڕێگه‌ی ده‌سته‌ی دادوه‌رانه‌وه‌:

له‌به‌ر‌ گواستنه‌وه‌مان بۆ کیشوه‌ره‌کانی دیکه‌ بۆ دادگاییکردنمان له‌سه‌ر پێشێلکاری ‏دروستکراو:‏

له‌به‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سیسته‌می ئازادی یاسای ئینگلیزی له‌ هه‌رێمێکی دراوسێمان³، و له‌ جێگه‌ی ئه‌و دامه‌زراندنی حکومه‌تێکی هه‌ڕه‌مه‌کی، و ‏به‌رفراوانکردنی سنوره‌کانی به‌ راده‌یه‌ک که‌ بیان کاته‌ نمونه‌یه‌ک و ئامرازێکی شیاو ‏بۆ سه‌پاندنی هه‌مان حوکمی ره‌ها به‌سه‌ر ئه‌م کۆلۆنیانه‌شدا:

‏‎

له‌به‌ر زه‌وتکردنی کۆیاساکانمان⁴، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی پڕبه‌هاترینی یاساکانمان، هه‌روه‌ها ‏گۆڕینی بنه‌ڕه‌تییانه‌ی شێوه‌ی حکومه‌ته‌کانمان:‏

له‌به‌ر هه‌ڵپه‌ساردنی ئه‌نجومه‌نی یاسادانانی خۆمان، و وه‌ها خۆیان به‌یانکرد که‌ ‏ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌ یاسامان بۆ دابڕێژن له‌ هه‌ر بارودۆخێکدا بێت:

ئه‌و وازی له‌ حکومه‌تی ئێره‌ هێناوه‌ له‌ڕێگه‌ی راگه‌یاندنی ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ له‌ژێر ‏پارێزگاریی ئه‌ودا نه‌ماوین و به‌رپاکردنی شه‌ری له‌ دژمان:‏

ئه‌و ده‌ریاکانی تاڵانکردوین و که‌ناره‌کانی تێکوپێکداوین، شاره‌کانی سوتاندوین و ‏هه‌روه‌ها ژیانی گه‌له‌که‌مانی وێرانکردوه‌.‏‎

ئه‌و له‌م ساته‌دا خه‌ریکی گواستنه‌وه‌ی سوپای گه‌وره‌ی به‌کرێگیراوه‌ بیانییه‌کانه‌ بۆ ‏ته‌واوکردنی کاره‌کانی مه‌رگ و خاپورکردن و سته‌مکاری. به‌ بارودۆخی دڵره‌قی و ‏خیانه‌تکاری ده‌ستیپێکردوه‌ که‌ به‌ ده‌گمه‌ن هاوشێوه‌ی هه‌بووه‌ له‌ به‌ربه‌ڕیترینی سه‌رده‌مه‌کاندا، و ‏به‌هیچ شێوه‌یه‌ک ئه‌و شایسته‌ی سه‌رۆکی ده‌وڵه‌تێکی شارستان نیه‌.‏‎

ئه‌و هاونیشتمانییانمانی، که‌ له‌ ده‌ریا ده‌ستگیرکراون، ناچارکردوه‌ که‌ چه‌ک ‏هه‌ڵبگرن له‌دژی وڵاته‌که‌یان، بۆ ئه‌وه‌ی ببنه‌ جه‌لادی هاوڕێ و براکانیان، یاخود ‏خۆیان به‌ده‌ستی ئه‌وان بکوژرێن.‏‎

ئه‌و یاخیبوونی ناوخۆیی له‌نێوماندا وروژاندوه‌، و هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و هیندیه‌ دڕنده‌ بێبه‌زه‌ییانه‌ بهێنێته‌ سه‌ر جێنشینانی ئه‌وپه‌ڕی وڵات، ئه‌و هیندیانه‌ی که‌ رێسای زانراویان له‌ شه‌ڕدا بریتیه‌ له‌ خاپورکردنی بێجیاوازی سه‌رجه‌م ته‌مه‌ن و ره‌گه‌ز و دۆخه‌کان.

‎

له‌ هه‌موو قۆناغه‌کانی ئه‌م سه‌رکوتکردنانه‌دا، ئێمه‌ یاداشتی ناره‌زاییمان ‏به‌رزکردۆته‌وه‌ به‌ بێفیزترین شێوه‌: یاداشته‌ یه‌ک له‌دوای یه‌که‌کانمان ته‌نها به‌ ئازار ‏و زه‌ره‌ری زیاتر وه‌ڵامدراونه‌ته‌وه‌. میرێک، که‌ که‌سایه‌تیی هه‌موو ئه‌و خوسڵه‌تانه‌ی ‏تێدا بێت که‌ سته‌مکارێکی پێده‌ناسرێته‌وه‌، شایانی ئه‌وه‌ نیه‌ فه‌رمانڕه‌واوی گه‌ڵێکی ‏ئازاد بێت.‏

نه‌ ئه‌وه‌تاش بوینه‌ته‌ جێگه‌ی سه‌رنجی برا به‌ریتانیه‌کانمان. ئێمه‌ چه‌ندین جار ئاگادارمانکردونه‌ته‌وه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ی یاسادانه‌رانیان داویانه‌ بۆ فراوانکردنی ده‌سه‌ڵاتی ‏ناڕه‌وای فه‌رمانڕه‌واییان به‌سه‌ر ئێمه‌دا. بارودۆخی ‏کۆچکردن و نیشته‌جێبوونمان بۆ ئێره وه‌بیرهێناونه‌ته‌وه‌.‏ هانامان بردۆته‌ به‌ر دادوه‌ری و جوامێریی خۆرسکیان، و به‌ برایه‌تی ‏نێوانمان سوێندمانداوون که‌ خۆیان بێبه‌ریبکه‌ن له‌و ته‌عه‌دایانه‌ی که‌ بێگومان ‏ده‌بنه‌ مایه‌ی پچراندنی په‌یوه‌ندییه‌کانمان و گفتوگۆکانمان.‏ ئه‌وانیش به‌هه‌مان شێوه‌ گوێی خۆیان له‌ ئاست دادپه‌روه‌ری و برایه‌تیدا که‌ڕ ‏کردوه‌.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته‌ ئێمه‌، وه‌ک ملدان بۆ زه‌روره‌ت، که‌ جیابونه‌وه‌مان راده‌گه‌یه‌نێت، و ئه‌وان، وه‌ک ‏سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی، به‌ دوژمن له‌ کاتی جه‌نگدا و به‌ دۆستیش له‌ ئاشتیدا، ‏ته‌ماشابکه‌ین.‏

بۆیه‌ ئێمه‌، نوێنه‌رانی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مه‌ریکا، که‌ له‌ په‌رله‌مانی گشتیدا ‏کۆبوینه‌ته‌وه‌، په‌نا بۆ دادوه‌ری باڵای جیهان ده‌به‌ین له‌باره‌ی ره‌وایی نیه‌ته‌کانمانه‌وه‌ ‏و به‌ ناو و ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکه‌ باشه‌کانی ئه‌م کۆڵۆنیانه‌وه‌، به‌ که‌رامه‌ته‌وه‌ ‏رایده‌گه‌یه‌نین و بڵاویده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌م کۆڵۆنییه‌ یه‌کگرتووانه‌ سه‌ربه‌ستن و مافی ‏ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆبن. و له‌ هه‌موو ‏هاوپه‌یمانییه‌ک له‌گه‌ڵ کۆشکی شاهانه‌ی به‌ریتانیا سپێردراون، هه‌روه‌ها هه‌موو ‏په‌یوه‌ستییه‌کی سیاسی له‌نێوانیان و ده‌وڵه‌تی به‌ریتانیای مه‌زندا پێویسته‌ و ‏به‌ته‌واوه‌تی هه‌ڵوه‌شاونه‌ته‌وه‌.‏

هه‌روه‌ها وه‌ک ویلایاتی سه‌ربه‌ست و سه‌ربه‌خۆ، ده‌سه‌ڵاتی ته‌واویان هه‌یه‌ بۆ ‏به‌رپاکردنی جه‌نگ، وه‌ده‌ستهێنانی ئاشتی، به‌ستنی هاوپه‌یمانێتی، دامه‌زرادنی ‏بازرگانی، هه‌روه‌ها کردنی هه‌موو ئه‌و کرده‌وه‌ و شتانه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تانی سه‌ربه‌خۆ مافی ‏کردنیانیان هه‌یه‌.

‏

هه‌روه‌ها بۆ پشتگیریکردنی ئه‌م راگه‌یاندنه‌‌‌، به‌ پشتبه‌ستنێکی پته‌و به‌ ‏پارێزگاریکردنی ئیلاهی، ئێمه‌ به‌کۆمه‌ڵ به‌ڵێنی به‌ختکردنی ژیان و سه‌روماڵ و شه‌رفی ‏پیرۆزمان به‌ یه‌کترده‌ده‌ین.

1-کۆڵۆنیه‌کان بریتین له‌و 13 ویلایه‌ته‌ی ئه‌مه‌ریکا که‌ ده‌که‌ونه‌ باکوری خورهه‌ڵات و یه‌که‌مین ویلایه‌ت بوون سه‌ربه‌خۆییان راگه‌یاند و پاشان بونه‌ بناغه‌ی دامه‌زراندنی ئه‌وه‌ی ئێستا به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مه‌ریکا ناسراو.

2-مه‌به‌ست له‌ ئه‌و، جۆرجی سێهه‌م (1738-1820) پادشای به‌ریتانیای مه‌زن و پاشای ئێرله‌ندایه‌.

3- مه‌به‌ست هه‌رێمی کوبێکه‌ له‌ که‌نه‌دای ئێستا.

4- کۆیاسا واته‌ چارته‌ر (charter)

‏

گه‌ر که‌سێک هه‌رشتێک وه‌ده‌ستبهێنێت که‌ سروشت بۆی دابینکردوین یان له‌ سروشتدایه‌ و هێزی بازوی خۆی ‏له‌گه‌ڵ ئه‌و ‏شته‌ تێکه‌ڵکرد، و شتێکی خسته‌ پاڵی که‌ هی خۆیه‌تی، به‌و پێیه‌ ده‌یکاته‌ موڵکی خۆی.‏

ئه‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و که‌سه‌وه‌یه‌ که‌ شته‌که‌ له‌باری سروشتی خۆیه‌وه‌، له‌ڕێگه‌ی ره‌نجه‌وه‌ که‌ شتێکی بۆ زیاد ده‌کات، ‏شته‌که‌ ‏ده‌گوڕێت و به‌و پێیه‌ش مافی هاوبه‌شی هیچ مرۆڤێکی تری به‌سه‌ره‌وه‌ نامێنێت.‏

له‌به‌رئه‌وه‌ی ره‌نج موڵکێکی بێچه‌ندوچونی ره‌نجده‌ره‌، هیچ که‌سێک بێجگه‌ له‌خۆی هیچ مافێکی نیه‌ به‌سه‌ر ئه‌وشته‌ی ‏که‌ ‏ئه‌م شتێکی خۆی داوه‌ته‌ پاڵ، به‌تایبه‌تی له‌ کاتێکدا که‌ بڕێکی زۆر له‌و شته‌ فه‌راهه‌م بێت و ئه‌م به‌شێکی زۆری بۆ ‏‏خه‌ڵکانی دیکه‌ جێهێشتبێت.‏

ئه‌و که‌سه‌ی که‌ به‌ڕوویه‌ک له‌ژێر داربه‌ڕوویه‌کدا هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌، یان سێوێک هه‌ڵده‌گرێته‌وه‌ له‌ ناو داره‌کانی ‏دارستانێکدا، ‏ئه‌وه‌ بێگومان کردونیه‌ته‌ موڵکی تایبه‌تی خۆی.‏

که‌س ناتوانێت نکوڵی له‌وه‌ بکات که‌ ئه‌و ده‌ستکه‌وته‌ هی خۆیه‌تی. من ده‌پرسم: ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ له‌ چ بارێکدا ده‌بنه‌ ‏‏موڵکی ئه‌و که‌سه‌؟ کاتێک که‌ هه‌رسی ده‌کات؟ یان کاتێک که‌ ده‌یخوات؟ یان کاتێک ده‌یکوڵێنێت؟ یان کاتێک ‏ده‌یانباته‌وه‌ ‏ماڵه‌وه‌؟ یاخود کاتێک که‌ هه‌ڵیان ده‌گرێته‌وه‌؟

شتێکی ئاشکرایه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگرتنه‌وه‌یان و کۆکردنه‌وه‌یان بۆ یه‌که‌مجار نه‌یانکاته‌ هی ئه‌و، ئه‌وا هیچ شتێکی تر ‏ناتوانێت ‏بیانکات.‏

ره‌نجپێوه‌کێشان جیاکارییه‌ک ده‌کات له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ موڵکی ئه‌و که‌سه‌ن و له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ هاوبه‌شن. ئه‌ویش ‏‏ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و که‌سه‌ شتێکی بۆ ئه‌و بابه‌تانه‌ زیادکردوه‌ زیاتر له‌وه‌ی که‌ دایکه‌ سروشت کردویه‌تی. به‌و پێیه‌ش ده‌بنه‌ ‏‏مافی تایبه‌تی خۆی. ‏

ئه‌گه‌ر هاتوو که‌سێک وتی ئه‌و زه‌لامه‌ مافی نیه‌ به‌سه‌ر ئه‌و به‌ڕوو و سێوانه‌وه‌ که‌ کۆیکردونه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ‏‏ره‌زامه‌ندی هه‌موو مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر نیه‌؟ ئایا به‌و پێیه‌ ده‌بێته‌ دزی کاتێک که‌سێک وایدابنێت شتێک هی خۆیه‌تی له‌ ‏‏کاتێکدا موڵکی هاوبه‌شی هه‌مووانه‌؟ ‏

ئه‌گه‌ر ره‌زامه‌ندی له‌و جۆره‌ پێویست بوایه‌، مرۆڤ له‌برسا ده‌مرد، سه‌رباری ئه‌و هه‌مووه‌ی که‌ خودا پێیداوه‌. له‌و ‏شتانه‌ی ‏که‌ هاوبه‌شن، که‌به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌مێننه‌وه‌، له‌ کاتێکدا به‌شێک له‌و هاوبه‌شه‌ ده‌به‌ین، له‌و باره‌ی خۆی ده‌خه‌ین ‏که‌ ‏سروشت پێیداوه‌، که‌ ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای موڵکایه‌تییه‌، که‌ به‌بێ ئه‌مه‌ هاوبه‌ش هیچ سودێکی نیه‌.‏

بردنی ئه‌م یان ئه‌و به‌ش پێویستی به‌ ره‌زامه‌ندی خێرای هه‌موو ئه‌و که‌سانه‌ نیه‌ که‌ به‌شدارن له‌و هاوبه‌شانه‌دا. به‌و ‏‏پێیه‌ش، ئه‌و گیایه‌ی ئه‌سپه‌که‌م ده‌یخوات، یاخود ئه‌و گیایه‌ی که‌ خزمه‌تکاره‌که‌م بڕیویه‌تی، یاخود ئه‌و به‌رده‌ به‌نرخه‌ی ‏‏که‌ من له‌ شوێنێک هه‌ڵمکه‌ندوه‌ که‌ مافی هاوبه‌شی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، ده‌بێته‌ موڵکی من، به‌بێ رازیبون و بڕیاردانی هیچ ‏‏که‌سێک.‏

ئه‌و ره‌نجه‌ی که‌ من داومه‌، له‌وه‌ی که‌ ئه‌و شتانه‌م له‌باری هاوبه‌شی سروشتییان ده‌رهێنانه‌، مافی موڵکداری من بۆ ‏ئه‌و ‏شتانه‌ جێگیر ده‌کات…‏

له‌باره‌ی سه‌ره‌تای کۆمه‌ڵگا سیاسییه‌کانه‌وه‌‏

مرۆڤه‌کان، وه‌ک هه‌یه‌ و وتراوه‌، به‌ سروشت سه‌ربه‌ست و یه‌کسان و سه‌ربه‌خۆن. نابێت هیچ که‌سێک له‌ باری ‏سروشتیی ‏خۆی بێبه‌ریبکرێت و بخرێته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی سیاسی که‌سێکی دیکه‌وه‌ به‌بێ ره‌زامه‌ندی خۆی. تاقه‌ ‏رێگه‌یه‌ک که‌ ‏به‌هۆیه‌وه‌ هه‌رکه‌سێک خۆی بێبه‌ریبکات له‌ ئازادی سروشتی خۆی و خۆی پاپه‌ندی پێوه‌نده‌کانی ‏کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ‏بکات، له‌ڕێگه‌ی رازیبونییه‌وه‌ ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵکانی دیکه‌دا یه‌کبگرن له‌ ‏جڤاتێکدا، له‌ پێناوی ‏سه‌لامه‌تی و ئیسراحه‌ت و ژیانی ئاشتییانه‌ پێکه‌وه‌، له‌ بارێکدا که‌ چێژ له‌ موڵکاوماڵه‌کانی خۆیان ‏ببینن، و بۆ ‏خۆپاراستن.‏

ئه‌مه‌ش ده‌کرێت هه‌ر ژماره‌یه‌ک له‌ مرۆڤه‌کان بگرێته‌وه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زیانناگه‌یه‌نێت به‌ سه‌ربه‌ستی ئه‌وانی دیکه‌. ‏‏ئه‌وان له‌ هه‌مان ئه‌و باره‌ده‌ ده‌مێننه‌وه‌ که‌ ئازادی سروشتی خۆیانه‌. کاتێک هه‌ر ژماره‌یه‌ک له‌و مرۆڤانه‌ رێکده‌که‌ون ‏‏له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی یه‌ک جڤات و یه‌ک حکومه‌ت پێبهێنن، به‌و پێیه‌ ئه‌وانه‌ تێکه‌ڵ ده‌بن و یه‌که‌یه‌کی سیاسی پێکده‌هێنن که‌ ‏‏تێییدا زۆرینه‌ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هه‌نگاو بنێت و له‌بری هه‌مووان بگاته‌ ئه‌نجامه‌کان.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی کاتێک که‌ ژماره‌یه‌ک له‌ مرۆڤه‌کان، له‌سه‌ر بنه‌مای ره‌زامه‌ندی تاکه‌کان، جڤاتێک پێکده‌هێنن، به‌و پێیه‌ ‏ئه‌و ‏جڤاته‌ ده‌که‌نه‌ یه‌ک یه‌که‌ که‌ ده‌سته‌ڵاتی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ وه‌ک یه‌ک یه‌که‌ کرداربکات، که‌ ته‌نها له‌ رێگه‌ی ئیراده‌ و ‏سوربوونی ‏زۆرینه‌وه‌ ده‌بێت.‏

ئه‌وه‌ی جڤاتێک به‌ڕێوه‌ ده‌بات، که‌ به‌ ته‌نها بریتییه‌ له‌ ره‌زامه‌ندی تاکه‌که‌سه‌ پێکهێنه‌ره‌کانی، و پێویستیشی به‌وه‌ هه‌یه‌ ‏‏وه‌ک یه‌ک جه‌سته‌ به‌ یه‌ک ئاراسته‌دا بڕوات، مه‌رجه‌ ئه‌و جه‌سته‌یه‌ به‌و ئاراسته‌یه‌دا بڕوات که‌ هێزه‌ مه‌زنه‌که‌ ‏ئاراسته‌ی ‏ده‌کات. ئه‌و هێزه‌ش بریتییه‌ له‌ ره‌زامه‌ندی زۆرینه‌، ئه‌گه‌ر نا رێگه‌ی تێناچێت بتوانێت وه‌ک یه‌ک جه‌سته‌ ‏و یه‌ک جڤات ‏کاربکات. ئه‌و جه‌سته‌یه‌ی که‌ ره‌زامه‌ندی هه‌ریه‌که‌ له‌و تاکانه‌ی له‌سه‌ره‌ که‌ له‌و جه‌سته‌یه‌دا ‏یه‌کیانگرتووه‌، رێککه‌وتون ‏له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ به‌و شێوه‌یه‌ بێت، به‌و پێیه‌ش هه‌مووان پابه‌ندن پێوه‌ی له‌رێگه‌ی ئه‌و ‏ره‌زامه‌ندییه‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن ‏زۆرینه‌وه‌ پێییگه‌یشتوون.‏

له‌باره‌ی کۆتایی کۆمه‌ڵگای سیاسی و حکومه‌ته‌وه‌‏

ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌ باری سروشتیدا هێنده‌ سه‌ربه‌سته‌، وه‌ک ده‌وترێت. ئه‌گه‌ر خۆی خاوه‌نی ره‌های خودی خۆی و ‏موڵک و ‏ماڵه‌که‌یه‌تی، ئه‌گه‌ر مرۆڤ یه‌کسانه‌ و پابه‌ندی که‌س نیه‌، بۆچی ده‌ستبه‌رداری سه‌ربه‌ستی خۆی ده‌بێت؟ ‏بۆچی واز له‌و ‏ئیمبراتۆریه‌ته‌ ده‌هێنێت و خۆی ده‌کاته‌ به‌ر باڵاده‌ستی کۆنترۆڵی ده‌سته‌ڵاتێکی دیکه‌وه‌؟

وه‌ڵامه‌که‌ ئاشکرایه‌: هه‌رچه‌نده‌ له‌ باری سروشتیدا مافی له‌و جۆره‌ی هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چێژوه‌رگرتنی له‌و مافه‌ ‏‏دڵنیایی تێدانیه‌ و به‌رده‌وام له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ر داگیرکاری ئه‌وانی دیکه‌دایه‌.‏

ئه‌گه‌ر هه‌موو بونه‌کانی تر وه‌ک ئه‌و پاشا بن، هه‌موو مرۆڤه‌کان یه‌کسان، و به‌شه‌ مه‌زنتره‌که‌ش نه‌توانێت پێوه‌ری ‏‏دیاریکراوی هه‌بێت بۆ چاودێریکردنی یه‌کسانی و دادپه‌روه‌ری، چێژبینین له‌و موڵکوماڵه‌ی که‌ هه‌یه‌تی زۆر ‏سه‌لامه‌ت و ‏پارێزراو نابێت.‏

ئه‌مه‌ وایلێده‌کات له‌و بارودۆخه‌ بێته‌ده‌ره‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ سه‌ربه‌ستیشه‌، که‌ پریه‌تی له‌ ترس و مه‌ترسی به‌رده‌وام. ‏‏ئه‌مه‌ش بێ هزر نیه‌ که‌ ده‌یه‌وێت ده‌ربازیبێت و ویستمه‌ندیشه‌ په‌یوه‌ندی بکات به‌ کۆمه‌ڵگایه‌که‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی ‏دیکه‌دا ‏که‌ پێشتر یه‌کیانگرتوه‌، یاخود له‌ بیری ئه‌وه‌دان یه‌کبگرن بۆ پاراستنێکی ده‌سته‌جه‌معی له‌ ژیان و ئازادی و ‏موڵکه‌کانیان، ‏که‌ من به‌ گشتی به‌ هه‌موویان ده‌ڵێم: سه‌روماڵ.‏

به‌و پێیه‌ش، ئامانجی مه‌زن و سه‌ره‌کی له‌ کۆبونه‌وه‌ی مرۆڤه‌کان له‌ ده‌وڵه‌تێکی یه‌کگرتودا و خۆخستنه‌ ژێر ده‌ستی ‏‏حکومه‌ت، له‌ پێناوی پاراستنی سه‌روماڵدایه‌. که‌ له‌ باری سروشتیدا زۆر که‌موکورتی هه‌یه‌.‏

یه‌که‌م: پێویستى هه‌بوونى یاسایه‌کى دامه‌زراوى چه‌سپاوى زانراو که‌ له‌لایه‌ن ره‌زامه‌ندبوونى خه‌ڵکه‌وه‌ ‏رێگه‌پێدرابێت و ‏په‌سه‌ندکرابێت تا ببێته‌ پێودانگێک بۆ جیاکردنه‌وه‌ى راست و هه‌ڵه‌ هه‌روه‌ها ببێته‌ پێوه‌رێکى باو بۆ ‏ساغکردنه‌وه‌ ‏هه‌موو ناکۆکییه‌کانى نێوانیان.‏

سه‌ربارى ئه‌وه‌ى که‌ یاساى سروشت یاسایه‌کى رون و دانایانه‌یه‌ بۆ سه‌رجه‌م بونه‌وه‌ره‌ عه‌قڵانیه‌کان، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ‏‏ئه‌وه‌شدا چونکه‌ مرۆڤه‌کان له‌به‌ر قازانجى خۆیان لایه‌نگیر ده‌بن هه‌ره‌وه‌ها بێئاگا له‌به‌ر نه‌خوێندنى، بۆیه‌ له‌بار نابن ‏بۆ ‏ئه‌وه‌ى وه‌ک یاسایه‌کى مامه‌ڵه‌ى بکه‌ن که‌ په‌یوه‌ستبن پێوه‌ى له‌ جێبه‌جێکردنیدا به‌سه‌ر باره‌ تایبه‌ته‌کانى خۆیاندا.‏

دووه‌م: له‌ بارى سروشتدا پێویست به‌ هه‌بوونى دادوه‌رێکى ناسراو و بێلایه‌ن هه‌یه‌ که‌ ده‌سه‌ڵاتى ئه‌وه‌ى هه‌بێت ‏هه‌موو ‏جیاوازییه‌کان له‌سه‌ر بنه‌ماى یاسایه‌کى چه‌سپاو یه‌کلایی بکاته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌و باره‌دا (واته‌ بارى ‏سروشت) هه‌مووان ‏له‌ هه‌مان کاتدا دادوه‌ریش و جێبه‌جێکه‌رى یاساى سروشتن، ئه‌و مرۆڤانه‌ى که‌ به‌لاى خۆیاندا ‏دایده‌تاشن زۆر ئاسانه‌ که‌ ‏حه‌ز و تۆڵه‌ بیانبات به‌ڕێوه‌، سه‌ربارى هه‌بوونى حه‌ماسى زۆر له‌و که‌یسانه‌ى که‌ تایبه‌تن ‏به‌ خۆیان. به‌ هه‌مان شێوه‌ش ‏که‌مته‌رخه‌مى و بێباکى که‌ وایان لێبکات هه‌ر گوێنه‌ده‌نه‌ هى که‌سانى دیکه‌.‏

سێهه‌م: له‌ بارى سروشتدا، هه‌میشه‌ پێویستى هه‌بوونى ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى پشتیوان و پشتگیرى سزابێت کاتێک ‏که‌ ‏راسته‌، و هه‌روه‌ها وه‌ک پێویست جێبه‌جی بکات. ئه‌وانه‌ى که‌ به‌هۆى هه‌ر نا عه‌داله‌تییه‌که‌وه‌ زیانیان پێگه‌یشتوه‌ ‏زۆر به‌ ‏ده‌گمه‌ن سه‌رنه‌که‌وتوو ده‌بن، ئه‌گه‌ر بتوانن به‌ هێز ئه‌و ناعه‌داله‌تییه‌ راستبکه‌نه‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانى ‏زۆر جار ‏واده‌کات سزاکه‌ مه‌ترسیداربێت و زۆربه‌ى جاریش وێرانکه‌ر بۆ ئه‌وانه‌ى که‌ هه‌وڵى ده‌ده‌ن.‏

به‌و پێیه‌، مرۆڤایه‌تی، سه‌رباری ئه‌و هه‌موو ده‌ستکه‌وت و باشییانه‌ی باری سروشت، به‌ته‌نها له‌به‌ر بونیان له‌بارێکی ‏‏خراپدا (که‌ ده‌کرێت له‌و باره‌دا بمێننه‌وه‌) زۆر به‌خێرایی به‌ره‌و ناو کۆمه‌ڵگا ده‌چن. لێره‌شه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ‏ده‌رده‌که‌وێت ‏که‌ زۆر به‌ ده‌گمه‌ن کۆمه‌ڵێک له‌و مرۆڤانه‌ ده‌بینین که‌ پێکه‌وه‌ له‌م باره‌دا بژین. ئه‌و ناجۆرییانه‌ی که‌ ‏له‌وێدا روبه‌ڕوی ‏ده‌بنه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی په‌یڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی نارێکوپێک و ئه‌و دڵنیانه‌بونه‌ی که‌ هه‌موو مرۆڤه‌کان تێیدا ‏ده‌ژین له‌ سزادانی ‏ئازاردان و هێرشکردنه‌ سه‌ر ئه‌وانی دیکه‌، وایان لێده‌کات په‌نابه‌رنه‌ به‌ر یاسای دامه‌زراوی ‏حکومه‌ت له‌پێناوی پاراستنی ‏سه‌روماڵیاندا.‏

ئه‌مه‌شه‌ وایان لێده‌کات هه‌ریه‌که‌یان به‌ ویستی خۆیان ئه‌و ده‌سه‌ڵاتی سزادانه‌ی که‌ هه‌یه‌تی بداته‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ له‌نێو ‏‏کۆمه‌ڵگادا رێکده‌که‌ون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و که‌سه‌ کێبێت. له‌مه‌شدا مافی بنه‌ڕه‌تیمان هه‌یه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی هه‌ردوو ‏‏ده‌سته‌ڵاتی یاسادانان و به‌ڕێوه‌بردندا، به‌هه‌مانشێوه‌ی مافی هه‌بوون و سه‌رهه‌ڵدانی حکومه‌ت و کۆمه‌ڵگا خۆیان.‏

هه‌رچه‌نده‌ کاتێک مرۆڤه‌کان ده‌بنه‌ به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا، ده‌ستبه‌رداری ئه‌و یه‌کسانی و ئازادی و ده‌سه‌ڵاتی ‏جێبه‌جێکردنه‌ ‏ده‌بن که‌ له‌باری سروشتیدا هه‌یانه‌ و ده‌یده‌نه‌ ده‌ست کۆمه‌ڵگا بۆ ئه‌وه‌ی بکه‌وێته‌ ژێر ده‌سته‌ڵاتی ‏یاسادانانه‌وه‌ له‌پێناوی ‏چاکه‌ی کۆمه‌ڵگادا، به‌ڵام سه‌رجه‌م تاکه‌کان نییه‌تیانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی باشتر خۆیان و ئازادی و ‏موڵکه‌کانیان بپارێزن. (له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی به‌پێی لۆژیک، هیچ بونه‌وه‌رێک نیه‌ ئه‌و باره‌ی که‌ تییدا ده‌ژی بگۆڕێت بۆ ‏خراپتر.) ده‌سه‌ڵاتی کۆمه‌ڵگا و ئه‌و ‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌ی که‌ له‌سایه‌یدا دامه‌زراوه‌، هه‌رگیز ناکرێت ده‌سه‌ڵاتی له‌وه‌ ‏تێپه‌ربکات که‌ چاکه‌ی هاوبه‌شه‌، به‌ڵام ‏ئه‌رکی سه‌رشانییه‌تی که‌ سه‌روماڵی هه‌مووان بپارێزێت له‌ڕێگه‌ی ‏دامه‌زراندنی ئه‌و سێ که‌موڕتییه‌ی که‌ پێشتر ‏باسمانکرد، که‌ وایکردبوو باری سروشت هێنده‌ نا سه‌لامه‌ت و ‏زه‌حمه‌ت پێت. ‏

به‌م پێیه‌ش، هه‌رکه‌سێک ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان یان باڵای هه‌بێت له‌ هه‌ر وڵاتێکدا، پابه‌نده‌ به‌ فه‌رمانڕه‌واییکردن ‏له‌ڕێگه‌ی ‏یاسای چه‌سپاوه‌وه‌، که‌ ئاشکراو زانراو بێت له‌لای خه‌ڵک، نه‌وه‌ک له‌ڕێگه‌ی رێسای له‌ناکاوه‌وه‌. له‌ڕێگه‌ی ‏دادوه‌ری ره‌وا و ‏بێلایه‌نه‌وه‌، که‌ ده‌توانن ناکۆکییه‌کان له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و یاسایانه‌ ساغبکه‌نه‌وه‌، و بتوانن هێزی ‏کۆمه‌ڵگا به‌کاربهێنن ‏به‌ته‌نها له‌پێناوی سه‌پاندنی ئه‌و یاسانه‌ له‌ ناوخۆ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵاتیش بۆ رێگه‌گرتن یاخود ‏ره‌تکردنه‌وه‌ی ‏زه‌ره‌پێگه‌یاندنی بیانی، هه‌روه‌ها پاراستنی چڤات له‌ هێرش و داگیرکاری.‏

هه‌روه‌ها هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ته‌نها له‌پێناوی یه‌ک ئامانجدا به‌کاربهێنرێن ئه‌ویش پاراستنی ئاشتی و سه‌لامه‌تی و ‏چاکه‌ی ‏گشتی خه‌ڵکه‌. ‏

له‌باره‌ی سنوری ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌‏

ئامانجی گه‌وره‌ له‌ بون به‌ به‌شێک له‌ کۆمه‌ڵگا له‌لای مرۆڤ بریتییه‌ له‌ چێژوه‌رگرتن له‌ سه‌روماڵیان له‌ سایه‌ی ئاشتی ‏و ‏سه‌لامه‌تیدا، و مه‌زنترین ئامراز و شێواز بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ یاسا چه‌سپاوه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگا. یه‌که‌م و ‏‏سه‌ره‌کیترین یاسای ئاشکرای سه‌رجه‌م وڵات بریتییه‌ له‌ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان. وه‌ک سه‌ره‌کیترین و ‏یه‌که‌مین ‏یاسای سروشتی که‌ بتوانێت ته‌نانه‌ت فه‌رمانڕه‌وایی خودی یاسادانانیش بکات بریتییه‌ له‌ پارێزگاریکردن له‌ ‏کۆمه‌ڵگا و ‏‏(تا ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ چاکه‌ی گشتی ده‌گرێته‌وه‌) سه‌رجه‌م که‌سه‌کانی ناوی.‏

ئه‌م یاسادانه‌ره‌ به‌ته‌نها ده‌سه‌ڵاتی باڵای ده‌وڵه‌ت نیه‌، به‌ڵکو پیرۆز و نه‌گۆڕدراویشه‌ هه‌رکه‌ چڤات دایمه‌زراند. ‏هه‌روه‌ها ‏فه‌توای هیچ که‌سێکی دیکه‌، به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک نوسرابێت له‌لای هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکه‌وه‌ پشتگیری کرابێت، هیز ‏و ‏پابه‌ندنبوونی یاسای نابێت، ئه‌گه‌ر بێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانه‌وه‌ رێگه‌ی پێنه‌درابێت، ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ ‏له‌لایه‌ن ‏خه‌ڵکه‌وه‌ دانراوه‌. ‏
‏
ئه‌گه‌ر وانه‌بێت، یاسا ناتوانێت ره‌زامه‌ندی کۆمه‌ڵگا مسۆگه‌ر بکات که‌ بێگومان پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ یاسا. ئه‌و ‏‏کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ هیچ که‌سێک ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ریدا نیه‌ بۆ ده‌رکردنی یاسا، به‌ده‌ر له‌ ره‌زامه‌ندی خۆی و ئه‌و ‏ده‌سه‌ڵاته‌ی ‏که‌ ده‌یبه‌خشێت. ‏
‏
به‌و پێیه‌ش، سه‌رجه‌می گوێڕایه‌ڵییه‌کان، که‌ هه‌موو که‌س به‌گوێره‌ی پابه‌ندییه‌ پیرۆزه‌کان له‌سه‌ر هه‌مووان واجیبه‌ که‌ ‏‏بیپارێزن،  ده‌رئه‌نجام له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ باڵایه‌دا کۆتاییان دێت. هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌و یاسایانه‌وه‌ ده‌برێن له‌ڕێوه‌ که‌ ‏له‌کاردان. ‏به‌هه‌مان شێوه‌، هیچ سوێند خواردنێک به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ره‌کی، جا ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌رچییه‌ک بێت، یان ‏هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی ‏ناوخۆیی پاشکۆ، نابێت ببێته‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا ئازاد بکات له‌و گوێڕایه‌ڵییه‌ی که‌ ‏هه‌یانه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی ‏یاسادانان که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سیقه‌ی ئه‌وان کار ده‌کات. هه‌روه‌ها ناکرێت هیچ که‌سێک ‏ناچاربکرێت گوێڕایه‌ڵی هیچ ‏شتێکی بێت که‌ ناکۆکه‌ له‌گه‌ڵ یاسای به‌کارخراو، یاخود ئه‌وه‌ی که‌ رێگه‌ی پێداوه‌. ‏

ده‌بێته‌ شتێکی بێمانا ئه‌گه‌ر وێنای ‏ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ تاکه‌کان ده‌رئه‌نجام پابه‌ند و ملکه‌چی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێکی بن ‏له‌کۆمه‌ڵگادا، ئه‌گه‌ر هات و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ ‏ده‌سه‌ڵاتی باڵا نه‌بوو.‏

هه‌رچه‌نده‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان، ئینجا ئایا له‌ یه‌ک شێوازدایه‌ یان زیاتر، ئایا به‌رده‌وان بوونی هه‌یه‌ یان به‌ پچڕ ‏پچڕی، ‏به‌ڵام هێشتاش ده‌سه‌ڵاتی باڵایه‌ له‌ هه‌ر وڵاتێکدا بێت.‏

به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا:‏

یه‌که‌م: نیه‌ و ناکرێت ببێته‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ره‌های هه‌ڕه‌مه‌کی به‌سه‌ر ژیان و سامانی خه‌ڵکه‌وه‌.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بریتییه‌ له‌ کۆی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ریه‌که‌ له‌ ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا که‌ دراوه‌ته‌ ئه‌و که‌سه‌ یان ‏‏ئه‌نجومه‌نه‌ که‌ بریتییه‌ له‌ یاسادارێژه‌ر، ناکرێت زیاتر بێت له‌وه‌ی که‌ ئه‌و که‌سانه‌ پێشتر له‌باری سروشتیاندا هه‌یانبووه‌ ‏‏پێشئه‌وه‌ی بچنه‌ ناو کۆمه‌ڵگاوه‌ و وازیان لێهێناوه‌ بۆ کۆمه‌ڵ. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هیچ که‌سێک ناتوانێت ده‌سه‌ڵاتێک ‏ببه‌خشێته‌ ‏که‌سێکی دیکه‌ که‌ زیاتر بێت له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ خۆی له‌ خۆیدا هه‌یه‌تی. هیچ که‌سێکیش ده‌سه‌ڵاتی ره‌های ‏هه‌ڕه‌مه‌کی ‏نیه‌ به‌سه‌ر خۆیدا، یاخود به‌سه‌ر هه‌ر که‌سێکی دیکه‌دا، ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی نیه‌ ژیانی خۆی وێرانبکات ‏یاخود ژیان و ‏سه‌روماڵی که‌سێکی دیکه‌ بۆخۆی ببات.  ‏

سه‌لمێندراوه‌ که‌ مرۆڤ ناتوانێت خۆی بخاته‌ ژێر سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ره‌مه‌ڵکی که‌سێکی دیکه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا ‏له‌باری ‏سروشتیدا هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی ره‌ها نیه‌ به‌سه‌ر ژیان و ئازادی و موڵکه‌کانی که‌سێکی تره‌وه‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ ‏نه‌بێت که‌ ‏یاساکانی سروشت پێیان به‌خشیوه‌ بۆ پاراستن و هێشتنه‌وه‌ی خودی خۆی و سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی.‏

مرۆڤ ده‌توانێت هه‌ر ئه‌مه‌نده‌ بکات، یاخود ده‌ستبه‌رداری بێت بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌ویشه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی یاسادارێژه‌ر، بۆ ‏ئه‌وه‌ی ‏یاساداڕێژه‌ر له‌مه‌ زیاتری نه‌بێت.‏

ده‌سه‌ڵاتیان له‌ ئه‌وپه‌ڕیدا سنورداره‌ به‌ چاکه‌ی گشتی کۆمه‌ڵگاوه‌. ده‌سه‌ڵاتێکه‌ که‌ هیچ ئامانجێکی نیه‌ بێجگه‌ له‌ ‏‏پارێزگاریکردن و هێشتنه‌وه‌، به‌و پێیه‌ش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک ناکرێت مافی ئه‌وه‌ی هه‌بێت ببێته‌ مایه‌ی وێرانکاری و ‏‏کۆیله‌کردن یاخود به‌مه‌به‌ست زه‌لیلکردنی ره‌عیه‌ت. ‏

پابه‌ندییه‌کان به‌ یاسای سروشته‌وه‌، له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا کۆتایی نایه‌ت، به‌ڵکو به‌ته‌نها له‌ هه‌ندێک باردا زیاتر چرده‌بنه‌وه‌ ‏و ‏له‌ یاسای مرۆڤدا سزایان بۆ زیاد ده‌کرێت، له‌ پێناوی سه‌پاندیاندا. به‌و پێیه‌ یاسای سروشت وه‌ک رێسای ئه‌به‌دی ‏ده‌بێت ‏بۆ سه‌رجه‌م مرۆڤ، یاسادارێژه‌ران و خه‌ڵکانی دیکه‌ش. ئه‌و رێسایانه‌ی دایانده‌ڕێژن بۆ کرداری مرۆڤه‌کان و ‏هه‌روه‌ها ‏کرداره‌کانی خۆیان، پێویسته‌ گونجاو بێت له‌گه‌ڵ یاسای سروشتدا.‏

دووه‌م: یاسادارێژه‌ر، یان ده‌سه‌ڵاتی باڵا، ناکرێت ئه‌و مافه‌ به‌خۆی بدات که‌ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌واییکردنی هه‌بێت ‏‏له‌ڕێگه‌ی ده‌رکردنی فه‌رمانی له‌ناکاوی هه‌ڕه‌مه‌کی. به‌ڵکو وابه‌سته‌ به‌ سه‌پاندنی دادپه‌روه‌ریی، هه‌روه‌ها بڕیاردان ‏له‌سه‌ر ‏مافه‌کانی ره‌عییه‌ت له‌رێگه‌ی یاسای ئاشکراکراوی جێگیره‌وه‌ هه‌روه‌ها له‌ڕێگه‌ی دادوه‌ری ده‌سه‌ڵاتپێدراوه‌وه‌. ‏‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یاسای سروشت نه‌نوسراوه‌، بۆیه‌ له‌ هیچ شوێنێکدا نابینرێن بێجگه‌ له‌ناو مێشکی مرۆڤه‌کاندا نه‌بێت، ‏‏ئه‌وانه‌شی که‌ به‌هۆی سۆزیانه‌وه‌ یان به‌هۆی سوده‌وه‌ خراپ به‌کاری ده‌هێنن، یان به‌ هه‌ڵه‌ ده‌یسه‌پێنن، ناکرێت زۆر ‏به‌ ‏ئاسانی قه‌ناعه‌تیان پێبهێنرێت به‌ هه‌ڵه‌کانیان له‌ کاتێکدا دادوه‌ری چه‌سپیو نه‌بێت. هه‌ر بۆیه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی پێویسته‌، ‏‏ناچێته‌ خزمه‌تی دیاریکردنی مافه‌کانه‌وه‌ و نابێته‌ پارێزه‌ری سه‌روماڵی ئه‌وانه‌ی له‌ سایه‌دا ده‌ژین، به‌ تایبه‌ت ئه‌و ‏کاته‌ی ‏هه‌مووان دادوه‌رن، راڤه‌که‌ر و سه‌پێنه‌ریشن له‌و بارانه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وکه‌سه‌شی له‌سه‌ر ‏حه‌قه‌، و ‏به‌ته‌نهاش به‌هێزی تاکه‌که‌سیی خۆی هه‌یه‌، هێز و توانای پێویستی نیه‌ بۆ پاراستنی خودیخۆی له‌ ئازار و ‏زه‌ره‌ر، یاخود ‏سزادانی لاده‌ران. ‏

بۆ خۆلادان له‌م ناجۆرییانه‌ی که‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی تێکدانی سه‌روماڵی مرۆڤه‌کان له‌ باری سروشتیدا، مرۆڤه‌کان ‏یه‌کده‌گرن ‏بۆ پێکهێنانی کۆمه‌ڵگا، که‌ تێیدا ره‌نگه‌ بتوانن هێزی یه‌ککگرتوی سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵگایان هه‌بێت له‌پێناوی ‏سه‌لامه‌تی و ‏پاراستنی سه‌روماڵیاندا، هه‌روه‌ها ئه‌و یاسا چه‌سپاوانه‌یان هه‌بێت که‌ وابه‌سته‌یان ده‌کات که‌ به‌هۆیانه‌وه‌ ‏هه‌رکه‌سه‌و ‏ده‌زانێت چی هی خۆیه‌تی.‏

له‌به‌ر ئه‌م ئامانجه‌یه‌ که‌ مرۆڤه‌کان واز له‌ ده‌سه‌ڵاتی سروشتی خۆیان ده‌هێنن بۆ کۆمه‌ڵگا کاتێک ده‌‏ چنه‌ ‏ناوی. کۆمه‌ڵیش ‏ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ده‌خاته‌ ده‌ستی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ کۆمه‌ڵ بڕوای وایه‌ گونجاون، جیگه‌ی بڕوان، ‏و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌یان ‏لێده‌کرێت له‌ڕێگه‌ی یاساگه‌ڵێکی ئاشکراکراوه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌که‌ن. ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت، ئه‌وا ‏ئاشتی و ئارامی و سه‌روماڵ ‏له‌به‌رده‌م هه‌مان ئه‌و نادڵنیاییه‌دا ده‌بێت که‌ له‌ باری سروشتدا هه‌یبوه‌.‏

هیچکام له‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌ڕه‌مه‌کی ره‌ها و فه‌رمانڕه‌واییکردن به‌بێ هه‌بوونی یاسای چه‌سپاو له‌گه‌ڵ ئامانجی کۆمه‌ڵگا ‏و ‏حکومه‌تدا ناگونجێت. خه‌ڵک وازیان له‌و سه‌ربه‌ستییه‌یان نه‌ده‌هێنا که‌ له‌ باری سروشتدا هه‌یانبوو خۆیان په‌یوه‌ست ‏‏نه‌ده‌کرد و نه‌ده‌خسته‌ ژێر باری کۆمه‌ڵگاوه‌ ئه‌گه‌ر ژیان و ئازادی سامانه‌کانیان نه‌پارێزێت له‌ رێگه‌ی رێسای ‏چه‌سپاوی ‏ماف و سه‌روماڵ به‌مه‌به‌ستی زامنکردنی ئاشتی و ئارامییان…‏

سێهه‌م: ده‌سه‌ڵاتی باڵا ناتوانێت هیچ به‌شێک له‌ سه‌روماڵی هیچ که‌سێک داگیربکات به‌بێ ره‌زامه‌ندی که‌سه‌که‌. ‏‏له‌به‌رئه‌وه‌ی پاراستنی سه‌روماڵ ئامانجی حکومه‌ته‌، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤه‌کان ده‌چنه‌ ناو کۆمه‌ڵگا.‏

مرۆڤه‌کان که‌ له‌ کۆمه‌ڵگادان، موڵکو ماڵیان هه‌یه‌، مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ شتومه‌کیان هه‌بێت، که‌ به‌ گوێره‌ی یاساکانی ‏‏کۆمه‌ڵ هی خۆیانه‌ و هیچ مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ شته‌کانیان به‌رێت (ته‌نانه‌ت به‌شێکیشی) به‌بێ ره‌زامه‌ندی خۆیان. به‌بێ ‏‏ئه‌مانه‌، ئه‌و مرۆڤانه‌ هیچ موڵکێکیان نیه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من هیچ موڵکێکم له‌ شتێکدا نیه‌ که‌ که‌سێکی تر مافی ئه‌وه‌ی ‏‏هه‌بیت که‌ی حه‌زی کرد لێمی بسێنێت به‌دژی خواستی خۆم. ‏

به‌و پێیه‌ش، هه‌ڵه‌یه‌ وابزانین که‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان یان باڵای هه‌ر وڵاتێک، ده‌توانێت ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت بیکات، و ‏‏ده‌ستبگرێت به‌سه‌ر موڵکی خه‌ڵکیدا به‌شێوه‌یه‌کی هه‌ره‌مه‌کی یاخود به‌سه‌ر به‌شێکیدا هه‌ر کاتێک حه‌زی کرد.‏

ئه‌مه‌ش ئه‌و مه‌ترسییه‌ی نیه‌ له‌و حکومه‌تانه‌دا که‌ ئه‌نجومه‌نی یاسادانان، به‌ گشتی یان به‌شێکی، پێکهاتوه‌ له‌ ‏ئه‌نجومه‌نی ‏جۆراوجۆر که‌ ئه‌ندامه‌کانی له‌ کاتی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌نجومه‌نانه‌دا ده‌که‌ونه‌ ژێر سایه‌ی یاسای ‏گشتی ‏وڵاته‌که‌یانه‌وه‌ به‌ یه‌کسانی له‌گه‌ڵ هاوڵاتیانی دیکه‌دا.‏

به‌ڵام له‌و حکومه‌تانه‌دا که‌ تێیدا یاسادانه‌ر له‌ یه‌ک ئه‌نجومه‌نی هه‌میشه‌ییدا کۆبۆته‌وه‌ یان بریتییه‌ له‌ یه‌ک که‌س، وه‌ک ‏‏له‌ پاشایه‌تی ره‌هادا، لێره‌دا مه‌ترسییه‌ک هه‌یه‌ که‌ ئه‌وانه‌ وا هه‌ست ده‌که‌ن به‌رژه‌وه‌ندی جیاوازیان هه‌یه‌، جیاواز له‌ ‏‏به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رتاپای کۆمه‌ڵ. بۆیه‌ ده‌که‌ونه‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌ی که‌ هه‌وڵبده‌ن ده‌سه‌ڵات و سامانی خۆیان زیادبکه‌ن به‌ ‏‏داگیرکردنی ئه‌و شتانه‌ی که‌ به‌ بڕوای خۆیان گونجاوه‌، له‌ خه‌ڵکی.‏

موڵکوماڵی خه‌ڵکی به‌ته‌واوه‌تی پاراێزراو نابێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر یاسای باش و عادیلانه‌ش هه‌بێت که‌ سنوره‌کانی ‏‏موڵکایه‌تی دیاریبکات له‌ نێوان خۆی و ده‌وروبه‌ره‌که‌یدا، ئه‌گه‌ر ئه‌و که‌سه‌ی که‌ فه‌رمانده‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏‏ئه‌وه‌ی هه‌بێت هه‌ر کاتێک ویست به‌شێک یان هه‌موو موڵکو ماڵی که‌سێک داگیربکات و به‌شێوه‌یه‌ک به‌کاریبهێنێت ‏یان ‏په‌خشانی بکه‌ین که‌ خۆی به‌ باشی بزانێت… ‏

چواره‌م: یاسادانه‌ر ناتوانێت ده‌سه‌ڵاتی یاسادارشتن بگوێزێته‌وه‌ بۆ که‌سی دیکه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتێکی به‌خشراوه‌ ‏‏له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ و ئه‌وانه‌شی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌یان پێبه‌خشراوه‌، ناتوانن بیبه‌خشن به‌ که‌سانی دیکه‌.‏

ته‌نها خه‌ڵک ده‌توانن شێوازی ده‌وڵه‌ت دابمه‌زرێنن، ئه‌ویش به‌ دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نی یاسادانان، هه‌روه‌ها ‏دیاریکردنی ‏ئه‌وه‌ی له‌ده‌ستی کێدا بێت.‏

کاتێک خه‌لکی وتیان “ئێمه‌ ده‌چینه‌ ژێر باری رێساکانه‌وه‌، ده‌چینه‌ ژێر حوکمڕانی ئه‌و یاسایانه‌وه‌ که‌ له‌لایه‌ن ئه‌و ‏‏پیاوانه‌وه‌ دانراون و به‌و شێوانه‌ی که‌ هه‌ن،” هیچ که‌سێکی دیکه‌ ناتوانێت بڵێت که‌ پیاوانی تر ده‌توانن ئه‌و ‏یاسایانه‌یان ‏بۆ دابڕێژن. له‌ هه‌مان کاتیشدا، خه‌ڵک پابه‌ندی هیچ یاسایه‌ک نابن ته‌نها ئه‌وانه‌ نه‌بێت که‌ له‌لایه‌ن ئه‌و ‏پیاوانه‌وه‌، که‌ ‏پێشتر هه‌ڵبژێردراون و ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌ یاسا دابنێن، خراونه‌ته‌کار.‏

ئه‌مانه‌ش ئه‌و سنورانه‌ن که‌ له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگاوه‌ به‌خشراوه‌ته‌ یاسا دانه‌ران:‏

یه‌که‌م: ده‌بێت به‌گوێره‌ی یاسای ئاشکراو چه‌سپیو حوکمبکه‌ن، که‌ ده‌ستکاری نه‌کرێت له‌ هه‌ندێک باری ‏دیاریکراودا، ‏به‌ڵکو یه‌ک حوکمی هه‌بێت به‌سه‌ر هه‌ژار و ده‌وڵه‌مه‌نددا، به‌سه‌ر داروده‌سته‌ی عه‌رش و جوتیاریکدا.‏

دووه‌م: ئه‌و یاسانه‌ ده‌بێت هه‌موویان خرابنه‌ خزمه‌تی ته‌نها یه‌ک شته‌وه‌، ئه‌ویش باشه‌ی خه‌ڵکییه‌.‏

سێیه‌م: نابێت بڕی باجی سه‌ر موڵکوماڵی خه‌ڵکی زیادبکه‌ن به‌بێ ره‌زامه‌ندی خه‌ڵک، جا ره‌زامه‌ندی ده‌ربڕینی ‏راسته‌وخۆ ‏یان له‌ رێگه‌ی نوێنه‌ره‌کانیانه‌وه‌.‏

چواره‌م: یاسادانه‌ر نه‌ ده‌توانێت و نه‌ پێویستیشه‌ ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان بگوێزێته‌وه‌ بۆ هیچ که‌سێکی دیکه‌، یاخود بیخاته‌ ‏‏ده‌ستی هه‌ر هێزێکه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی دایناوه‌…‏

له‌باره‌ی سته‌مکارییه‌وه‌‏

هه‌ر چۆن داگیرکردنی ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتێکی که‌ مافی پیاده‌کردنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ که‌سێک یان ‏‏لایه‌نێکی دیکه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش سته‌مکاری بریتییه‌ له‌ پیاده‌کردنی ده‌سه‌ڵاتی له‌سه‌رو مافه‌وه‌، که‌ هیچ که‌سێک ئه‌و ‏‏مافه‌ی نیه‌.‏

ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ به‌کارهێنانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ هه‌یه‌تی نه‌ک له‌پێناوی چاکه‌ی ئه‌وکه‌سانه‌دا که‌ له‌ژێر سایه‌ی ئه‌و ‏‏ده‌سه‌ڵاته‌دان، به‌ڵکو به‌کارهێنانی له‌خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆی خۆیدا. کاتێک فه‌رمانڕه‌وا، ‏هه‌رچییه‌ک ‏ناوی بێت، نه‌ک به‌ یاسا به‌ڵکو به‌ ویست و ئێراده‌ی خۆی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌کات.‏

هه‌روه‌ها فه‌رمان و کرده‌کانی به‌ئاراسته‌ی پاراستنی سه‌روماڵی جه‌ماوه‌ردا نیه‌، به‌ڵکو له‌ پێناوی تێرکردنی خواست ‏و ‏تۆڵه‌ و چاوچنۆکی و هه‌ر جۆره‌ سوزێکی نه‌شیاودا…‏

له‌باره‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌ته‌وه‌‏

هه‌رکه‌سێک که‌ به‌ روونی قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌ت بکات، پێویسته‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ جیاکاری بکات ‏له‌نێوان ‏هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حکومه‌تدا.‏

ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵ دروستده‌کات و مرۆڤه‌کان له‌باری کۆتنه‌کراوی سروشت ده‌رده‌هێنێت و ده‌یانخاته‌ ناو یه‌ک ‏کۆمه‌ڵگای ‏سیاسییه‌وه‌، بریتییه‌ له‌و رێککه‌وتنه‌ی هه‌مووان له‌گه‌ڵ یه‌کتردا به‌ستوه‌ بۆ تێکه‌ڵبوون و ره‌فتارکردن وه‌ک ‏یه‌ک یه‌که‌ و ‏جه‌سته‌، هه‌روه‌ها بوون به‌ یه‌ک ده‌وڵه‌تی جیا.‏

رێگه‌ی باوه‌که‌، یاخود تاقه‌ رێگه‌، که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ئه‌م یه‌کێتییه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ بریتییه‌ له‌ هاتنه‌ناوه‌وه‌ی هیزی بیانی و ‏‏داگیرکردنیان.‏

بۆیه‌ له‌م باره‌دا (له‌به‌ر بێتواناییان له‌ خۆژایاندن و به‌ڕێوه‌بردندا وه‌ک یه‌ک یه‌که‌ی ته‌واو و سه‌ربه‌خۆ) یه‌کێتییه‌که‌ که‌ ‏‏سه‌ر به‌و جه‌سته‌یه‌ی که‌ پێکیهێناوه‌ ده‌بێت به‌ زه‌روره‌ت بوه‌ستێت، به‌و پێیه‌ش هه‌ر که‌سه‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و ‏باره‌ی ‏پێشتر له‌سه‌ری بووه‌. گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئازادی جوڵه‌ و فه‌راهه‌مکردنی سه‌لامه‌تی خۆی به‌گوێره‌ی ئه‌وه‌ی خۆی به‌ ‏باشی ‏ده‌زانێت و گونجاوه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای دیکه‌دا. ‏

هه‌رکاتێک کۆمه‌ڵگا هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌، ئه‌وا شتێکی دڵنیایه‌ که‌ حکومه‌تی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ ناتوانێت بمێنێته‌وه‌. ده‌رئه‌نجام، ‏‏شمشێری داگیرکه‌ران زۆر جار حکومه‌ت له‌ ره‌گ و ریشه‌ هه‌ڵده‌کێشێت، و کۆمه‌ڵگا به‌ش به‌ش ده‌کات، و به‌شه‌ ‏لێکپچڕاو و ‏به‌رتوبڵاوه‌کان له‌ پاراستن دورده‌خاته‌وه‌ هه‌روه‌ها له‌ پشتبه‌ستنیان به‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ بڕیاربوو له‌ ‏توندوتیژی ‏بیانپارێزێت.‏

سه‌رباری ئه‌م هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یه‌ی حکومه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌، حکومه‌ت له‌ناویشه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، یه‌که‌م کاتێک ‏ئه‌نجومه‌نی ‏یاسادانان ده‌گۆڕێت. ‏

کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی بریتییه‌ له‌ باری ئاشتی له‌نێوان ئه‌وانه‌ی که‌ تێیدا ده‌ژین و له‌ باری شه‌ر به‌دورگیراون له‌رێگه‌ی ‏ئه‌وی ‏ناوبژیوانییه‌ی که‌ دایانناوه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی یاساداناندا. ئه‌و ناوبژیوانییه‌ به‌مه‌به‌ستی کۆتاییهێنان به‌ جیاوازییانه‌ی ‏که‌ ‏ره‌نگه‌ له‌ نێوانیاندا بکه‌وێته‌وه‌. له‌ ده‌ستوریاندایه‌ که‌ ئه‌ندامانی وڵات یه‌کگرتوون و پێکه‌وه‌ کۆبونه‌ته‌وه‌ له‌یه‌ک ‏‏جه‌سته‌ی هاوسازی زیندود.‏

ئه‌مه‌ ئه‌و رۆحه‌یه‌ که‌ شێواز و ژیان و یه‌کێتی ده‌به‌خشێته‌ وڵات. لێره‌شه‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌ندامه‌کان کاریگه‌ری و ‏هاوسوزی و ‏په‌یوه‌ندییه‌کانیان داده‌مه‌زرێنن، هه‌ر بۆیه‌ کاتێک ده‌سه‌ڵاتی یاسادانانی تێکده‌شکێت یان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، ‏به‌دوایدا له‌به‌ر ‏یه‌ک هه‌ڵوه‌شان و مردن دێت.‏

ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌و راستییه‌ی که‌ یه‌کێتی کۆمه‌ڵگا له‌وه‌دایه‌ که‌ یه‌ک ئیراده‌یان هه‌بێت، که‌ ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌که‌یانه‌، ‏‏که‌ له‌ ساتێکدا له‌لایه‌ن زۆرینه‌وه‌ دامه‌زراوه‌، به‌یانکه‌ره‌ و پاره‌ێزه‌ری ئه‌و ئیراده‌یه‌یه‌. ‏

پێکهێنانی ئه‌نجومه‌نی یاسادانان بریتییه‌ له‌ یه‌که‌مین و بنه‌ڕه‌تیترین کرده‌ی کۆمه‌ڵگا، که‌ رێگه‌ خۆشکه‌ره‌ بۆ ‏‏دامه‌زراندین یه‌کێتی، به‌رابه‌ری که‌سه‌کان و په‌یوه‌سته‌کانی یاساکان له‌لایه‌ن ئه‌و که‌سانه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان پێدراوه‌، ‏به‌هۆی ‏ره‌زامه‌ندی و دامه‌زراندنیانه‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌. که‌ به‌بێ ئه‌و هه‌ڵبژاردن و ده‌سه‌ڵاتبه‌خشینه‌ هیچ که‌سێک و ‏گروپێک ‏ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وه‌ی نیه‌ یاسا دابڕێژێت و سه‌رتاپای کۆمه‌ڵ پابه‌ندبکات به‌و یاسایانه‌وه‌.‏

هه‌رکاتێکی هه‌رکه‌سێک یان که‌سانێک ده‌ستیان دایه‌ دارشتنی یاسا به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ دانرابن، ئه‌وان ‏ئه‌و ‏یاسانه‌ی دایان ده‌نێن ده‌سه‌ڵاتیان نابێت، به‌و پێیه‌ش خه‌ڵکی ناچار نین ملکه‌چیان بن. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ ‏‏خه‌ڵکی له‌ ژێر باری ئه‌و یاسانه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئه‌نجومه‌تی یاسادانانی نوێ بۆ خۆیان داده‌ڕێژن و به‌وپه‌ڕی ‏ئازادییه‌وه‌ ‏به‌ره‌نگاری ئه‌و هێزانه‌ ده‌بنه‌وه‌ که‌ ده‌یانه‌وێت شتیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن….‏

له‌م باره‌ و له‌باری هاوشێوه‌ی ئه‌مه‌دا، کاتێک حکومه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، گه‌ل ئازاده‌ له‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نێکی نوێی ‏یاسادانان ‏بۆ خۆی قوتبکاته‌وه‌، جیاواز له‌وه‌ی دیکه‌ له‌رێگه‌ی گۆڕینی که‌سه‌کان یان شێوه‌ یان هه‌ردوو به‌و ‏ئاراستیه‌ی که‌ له‌ ‏خزمه‌تی زیاتری چاکه‌ و سه‌لامه‌تیاندا بێت. ‏

کۆمه‌ڵگا هیچ کاتێک مافی بنه‌ڕه‌تی و خۆرسکی خۆپاراستنی خۆی له‌ده‌ست نادات که‌ ته‌نها له‌رێگه‌ی یاسادرێژه‌ر ‏‏چه‌سپیوه‌وه‌ ده‌یپارێزێت هه‌روه‌ها له‌رێگه‌ی په‌یڕه‌وکردن و سه‌پاندنێکی عادیلانه‌ و بێلایه‌نانه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ی ‏‏دایڕشتون.‏

به‌ڵام مرۆڤایه‌تی له‌بارێکدا نیه‌ هێنده‌ به‌رباد بێت وایلێبکات نه‌توانێت ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ به‌کاربهێنێت، واته‌ بهێڵێت بگاته‌ ‏‏راده‌یه‌ک که‌ چاره‌سه‌ر نه‌کرێت.‏

به‌خه‌ڵک بڵێیت که‌ خۆیان ده‌توانن ئه‌نجومه‌نێکی یاسادانانی نوێ قوتبکه‌نه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی کۆنه‌که‌یان له‌کارخراوه‌ ‏‏به‌خۆی سه‌رکوتکردن یان فرتوفێڵ یان خرانه‌ ژێر ده‌ستی داگیرکه‌ره‌وه‌، به‌ته‌نها بریتییه‌ له‌وه‌ی پێیان بڵێت که‌ ‏‏چاوه‌ڕوانی باشبوون بن له‌ کاتێکدا که‌ کات تێپه‌ڕێوه‌ و ئه‌و شه‌رانگێزییه‌ی رویداوه‌ له‌وه‌ زیاتره‌ چاره‌سه‌ربکرێت.‏

ئه‌مه‌ له‌ڕوی کاریگه‌رییه‌وه‌ هیچی که‌متر نیه‌ له‌وه‌ی پێیان بڵێت که‌ سه‌ره‌تا کۆیله‌ بن، پاشان بایه‌خ به‌ ئازادی خۆیان ‏‏بده‌ن، ئینجا کاتێکێک که‌ هێشتا کۆته‌کانیان به‌ده‌ست و پێوه‌یه‌، پێیان بڵێت که‌ ده‌توانن وه‌ک مرۆڤی سه‌ربه‌ست ره‌فتار ‏‏بکه‌ن.‏

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ سوسه‌ش وابێت، زیاتر له‌ گاڵته‌پێکردن ده‌چێت وه‌ک له‌ دڵنه‌وایی. هه‌رگیز مرۆڤ پارێزراو و ‏سه‌لامه‌ت ‏نابێت له‌ سته‌مکاری ئه‌گه‌ر بێتو هیچ رێگه‌یه‌ک نه‌بێت بۆ هه‌ڵهاتن لێێ تا ئه‌و کاته‌ی به‌ ته‌واوی ده‌که‌ونه‌ ‏ژێری: ئینجا ‏ئه‌و کاته‌ نه‌ک ته‌نها مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ مه‌ هه‌ڵبێن و ده‌ربازبن لێی به‌ڵکو مافی ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ که‌ ‏رێگه‌ی لێبگرن. ‏

له‌باری دووه‌مدا، رێگه‌یه‌کی دیکه‌ هه‌یه‌ که‌ به‌هۆیه‌وه‌ حکومه‌ت هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ کاتێک ئه‌نجومه‌نی ‏‏یاسادانان یان میر هه‌ریه‌کێکیان به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بڕوایه‌ی پێیان دراوه‌ ره‌فتار بکه‌ن. ‏

یه‌که‌م: ئه‌نجومه‌نی یاسادانان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بڕوایه‌وه‌ بجوڵێته‌وه‌ که‌ پێیدراوه‌، کاتێک که‌ په‌لده‌هاوێت بۆ ‏‏ده‌ستخستنه‌ ناو موڵکوماڵی ره‌عیه‌ت، و وه‌ها له‌ خۆیان بکه‌ن (یان به‌شێکیان) ببنه‌ سه‌روه‌ر یان به‌شێوه‌یه‌کی ‏هه‌ره‌مه‌کی ‏ته‌سه‌روف به‌ ژیان و ئازادی و سامانی خه‌ڵکه‌وه‌ بکه‌ن.‏

هۆکاری چونه‌ ناو کۆمه‌ڵگا له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ بۆ پاراستنی سه‌روماڵیانه‌. و ئامانج له‌ هه‌ڵبژاردن و ده‌سه‌ڵاتبه‌خشین به‌ ‏‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانان بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌کرێت یاسا دابڕێژرێت و رێسا دابنرێت بۆ پاراستنی و سنوردیاریکردنی ‏موڵکوماڵی ‏سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا هه‌روه‌ها سنوردارکردنی ده‌سه‌ڵات و رێکخستنی باڵاده‌ستی هه‌موو به‌ش و ‏ئه‌ندامانی ‏کۆمه‌ڵگا.‏

کۆتایی حکومه‌ت چاکه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌، کامیان باشترینه‌ بۆ مرۆڤایه‌تی: ئه‌وه‌ی که‌ خه‌ڵک هه‌میشه‌ له‌به‌ر گوژمی ‏‏بێسنوری سته‌مکاریدابن یاخود پێویسته‌ سه‌رکرده‌کان له‌پای ئه‌وه‌دابن به‌ره‌نگاری بکرێن کاتێک سنوری ‏به‌کارهێنانی ‏ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ده‌به‌زێنن و به‌کاریده‌هێنن له‌پێناوی وێرانکردن نه‌وه‌ک پاراستن سه‌روماڵی خه‌ڵکدا؟ ‏

هه‌رکه‌سێک هێز به‌کاربهێنێت به‌بێ ماف، وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌موو له‌ کۆمه‌ڵگادا ده‌یکه‌ن، ئه‌وه‌ی به‌بێ یاسا ده‌یکات ‏خۆی ‏ده‌خاته‌ باری شه‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا که‌ له‌ دژیان به‌کاریهێناوه‌، و له‌و باره‌دا هه‌موو په‌یوه‌سته‌کانی پێشوو ‏‏هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌، سه‌رجه‌م مافه‌کان نامێنن و هه‌موو که‌س مافی ئه‌وه‌ی ده‌بێت پارێزگاری له‌خۆی بکات و به‌ره‌نگاری ‏‏سته‌مکاربێته‌وه‌…‏

لێره‌دا ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بکرێت: کێیه‌ ئه‌و که‌سه‌ی بڕیاری ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ ئایا میر یاخود ئه‌نجومه‌نی ‏‏یاسادانان ره‌فتاریان به‌دژی ئه‌و بڕوایه‌داکردوه‌ که‌ پێیانبه‌خشراوه‌؟ له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێم: خه‌ڵک پێویسته‌ بڕیارده‌ربن. ‏

له‌به‌رئه‌وه‌ی کێ ده‌توانێت ببێته‌ دادوه‌ر و بڕیارده‌ر له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی که‌ ئایا باوه‌ڕپێکراوه‌کانی و نوێنه‌ره‌کانی باش ‏ره‌فتار ‏ده‌که‌ن، و به‌گوێره‌ی ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ پێیبه‌خشراوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌شی که‌ کردویه‌تییه‌ نوێنه‌ر پێویسته‌ له‌سه‌ر ‏بنه‌مای ‏هه‌مان ده‌سه‌ڵات که‌ کردویه‌تییه‌ نوێنه‌ر لێشی وه‌ربگرێته‌وه‌ کاتێک که‌ ئه‌و بڕوایه‌ ده‌دۆڕێنێت؟

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بێت له‌باری دیاریکراوی تاکه‌کاندا، بۆچی راست نابێت بۆ ساته‌ مه‌زنه‌که‌ که‌ تێیدا ‏خۆشگوزه‌رانی ‏ملیۆنان که‌س ده‌گرێته‌وه‌؟ کاتێک شه‌رانگێزییه‌که‌، ئه‌گه‌ر رێگه‌ی پێنه‌گیرێت، زۆر گه‌وره‌تره‌ و ‏ده‌بێته‌ شتێکی زۆر سه‌خت ‏و ئاسته‌م و مه‌ترسیداری لێده‌که‌وێته‌وه‌.‏

ئه‌گه‌ر ناکۆکییه‌ک له‌نێوان میر و به‌شێک له‌ خه‌ڵکدا سه‌ریهه‌ڵدا، له‌ مه‌سه‌له‌یه‌کدا که‌ یاسا لێی بێده‌نگه‌ یان به‌ گومانه‌ و ‏‏شته‌که‌ی ده‌رئه‌نجامی گه‌وره‌ی ده‌بێت، به‌ بڕوای من له‌و باره‌دا باشترین ناوبژیوان ده‌سته‌ی خه‌ڵک خۆیه‌تی.‏

بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ینه‌ ده‌رئه‌نجام: ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی که‌ هه‌ریه‌کێک له‌ تاکه‌کان داویه‌تی به‌ کۆمه‌ڵگا، کاتێک چۆته‌ ناوی، ‏هه‌رگیز ‏دیسانه‌وه‌ ناگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ تاکه‌کان هه‌تا ئه‌و کاته‌ی کۆمه‌ڵگا به‌رده‌وام بێت. به‌ڵام ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌میشه‌ له‌ ‏کۆمه‌ڵدا ‏ده‌مێنێته‌وه‌ چونکه‌ به‌بێ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌کۆمه‌ڵ بوونی ده‌بێت و نه‌ ده‌وڵه‌تیش، که‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ‏رێککه‌وتنه‌ ‏بنه‌ڕه‌تییه‌که‌یه‌.‏

هه‌روه‌ها کاتێک کۆمه‌ڵگا یاسادانانی داوه‌ته‌ ده‌ست هه‌ر ئه‌نجومه‌نێکی پیاوان، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ و ئه‌نجومه‌نه‌ و له‌ئه‌وه‌شی ‏که‌ ‏به‌دوایدا دێت به‌رده‌وامبێت، به‌ ئاراسته‌کردن و ده‌سه‌ڵاتێک بۆ دابینکردنی ئه‌و شوێنگره‌وانه‌، ناکرێت ده‌سه‌ڵاتی ‏یاسادانان ‏ناگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ خه‌ڵک له‌کاتێکدا که‌ حکومه‌ت به‌رده‌وام بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی کاتێک ئه‌نجومه‌نێکی ‏یاسادانان ‏داده‌مه‌زرێنیت و ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ده‌یتی که‌ هه‌تاهه‌تایه‌ به‌رده‌وامبێت، ئه‌وکاته‌ خه‌ڵک وازیان له‌ ده‌سه‌ڵاتی ‏سیاسی خۆیان ‏هێناوه‌ و داویانه‌ته‌ ده‌ستی یاسادانه‌ران، و ناتوانن بیگۆڕن. ‏

به‌ڵام ئه‌گه‌ر سنوریان دانابێت بۆ واده‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌، و کارێکیان کردبێت که‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ باڵایه‌ جا له‌ که‌سێکدا ‏بێت ‏یان له‌ ئه‌نجومه‌نێکدا، ده‌سه‌ڵاتێکی کاتی بێت. ئه‌گه‌ر وا نه‌بێت، کاتێک به‌هۆی به‌دکرداری ئه‌وانه‌ی که‌ له‌ ‏ده‌سه‌ڵاتدان ئه‌و ‏ئه‌نجومه‌نی یاسادانانه‌ هه‌ره‌س ده‌هێنێت، له‌ ئه‌نجامی خراکاریی فه‌رمانڕه‌واکان بێت یان له‌سه‌ر ‏بنه‌مای ئه‌و کاته‌ی بۆی ‏دانراوه‌، ده‌سه‌ڵاته‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵگا، و خه‌ڵکه‌که‌ مافی ئه‌وه‌یان ده‌بێت وه‌ک هێزێکی ‏باڵا ره‌فتاربکه‌ن. ئینجا یان ‏به‌رده‌وام ده‌بن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی خۆیان یاسادانه‌ر بن، یاخود شێوازێکی نوێ دروستبکه‌ن ‏یاخود له‌ سه‌ر هه‌مان شێوه‌ ‏بیهێڵنه‌وه‌ به‌ڵام بیخه‌نه‌ ده‌ستی که‌سانێکی نوێوه‌ که‌ خۆیان به‌ باشی ده‌زانن.‏

هیوای باڵا و سه‌رهه‌ڵدانی گومانه‌کان ‏

بۆ نمونه‌ گه‌یشتمه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی که‌ ئابوریناسان زۆرجار به‌ شێوه‌یه‌کی سیسته‌ماتیکی زیاده‌ڕۆیی ده‌که‌ن ‏له‌ کاریگه‌ری بیروڕاکانیاندا. له‌ یه‌کێک له‌و بڕگانه‌ی تیۆره‌یى گشتی که‌ زۆرجار باسده‌کرێت، کینس ‏جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ له‌ مه‌ودای دوردا، جیهان به‌ ته‌نها به‌ بیری ئابوریناسان و فه‌یله‌سوفه‌ ‏سیاسییه‌کان به‌ڕێوه‌ ده‌برێت.‏

ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ راست بوایه‌، ئه‌وا جیهان نزیکه‌ی 100 ساڵێک بوو له‌زه‌تی له‌ خێروبێری بازرگانی ئازاد ‏بینیبوو. سه‌رباری ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ سه‌قامگیر نیه‌. رایه‌که‌ی کینس زۆر ساویلکانه‌ مایه‌ی ‏ره‌وینه‌وه‌یه‌ له‌وه‌دا که‌ تاقه‌ کاریگه‌ری له‌سه‌ر دنیا ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئابوریناسان و فه‌یله‌سوفه‌ ‏سیاسییه‌کان. کێنس کاریگه‌ری دامه‌زرێنه‌ر و رێبه‌ری بزوتنه‌وه‌ ئاینییه‌کان پشتگوێده‌خات، به‌ بودا و ‏مه‌سیح و محه‌مه‌د یشه‌وه‌، هه‌روه‌ها رۆڵی سه‌رکرده‌ سه‌ربازییه‌کانی وه‌ک ئه‌سکه‌نده‌ری گه‌وره‌ و یۆلیۆس ‏سیزار و ناپلیۆنیش.‏

پاشه‌کشه‌ی چاوه‌ڕواننه‌کراو

بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی 1950دا سه‌رنجی فه‌رامۆشکردنی واقیعم دا له‌ ئابوریناسیدا که‌ له‌ دوو سیاقدا ‏به‌دی ده‌کرا: کێشه‌ی دۆلار و بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری.‏

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بۆ ماوه‌ی زیاد له‌ ده‌یه‌یه‌ک له‌ ساڵانی چله‌کان و په‌نجاکاندا، ئابوریناسان ده‌ستیانکرد به‌ ‏نوسین له‌باره‌ی باری هه‌میشه‌ نه‌بڕاوه‌ و قوتارنه‌بونێکی جیهانی به‌ده‌ست که‌می دۆلاره‌وه‌.‏

هه‌ندێک له‌و به‌شداریکردن و پێشبینیکردنانه‌ به‌ ئاڵۆز ده‌هاتنه‌ به‌رچاو. له‌ راستیدا، به‌ شێوه‌یه‌کی ‏سیسته‌ماتیکی رێژه‌ی ئاڵوگۆڕیان پشتگوێخستبوو، که‌ ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ نرخی دۆلار و هه‌روه‌ها ‏ده‌ستنیشانکه‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌و نرخه‌ وه‌ک رێژه‌ی قازانج و سیاسه‌تی دارایی.‏

پشتگوێخستنی ئه‌و بنه‌مایانه‌ به‌ زویی بوه‌ هێنانه‌دی ئه‌و قه‌ده‌ره‌ی که‌ شایانی بوو. له‌ کۆتاییه‌کانی ‏په‌نجاکاندا، ئه‌و که‌مییه‌ی دۆلار ره‌ویه‌وه‌ و، له‌ راستیدا، به‌ بڕی زیاد له‌ پێویست جێگه‌ی گیرایه‌وه‌. ‏

زۆرێک له‌ ئابوریناسه‌ پێشه‌نگه‌کان، نه‌ک ته‌نها چه‌ند خولیاگه‌ر و تازه‌پێگه‌یشتویه‌ک، ئه‌وه‌یان به‌ سه‌ردا ‏تێپه‌ڕی که‌ فه‌راهه‌می و داواکاریی له‌سه‌ر دۆلار له‌سه‌ر نرخ به‌نده‌ (یاخود به‌شێوه‌یه‌کی وردتر، بڕی ‏فه‌راهه‌کراو و داواکراو).‏

ئه‌م گفتوگۆیه‌ له‌گه‌ڵ کۆتایی که‌می دۆلاردا کۆتایی پێهات. به‌ڵام میتۆدی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌که‌ی هه‌ر زوو ‏به‌ده‌رکه‌وته‌وه‌ له‌ بیرۆکه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ وڵاته‌ هه‌ژاره‌کان روبه‌ڕوی هاوسه‌نگییه‌کی لێقوتارنه‌بووی ‏ئاسته‌نگه‌کانی پاره‌ ده‌فعکردن ده‌بنه‌وه‌ (ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ تا ئێستاش هه‌یه‌).

ئێستا دێمه‌ سه‌ر بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری. به‌گوێره‌ی ئه‌م دیدگایه‌، چه‌قبه‌ستن و هه‌ژاری به‌ زه‌روره‌ت ‏خۆژێنن (واته‌ به‌رده‌وامی به‌خۆی ده‌دات له‌ڕێگه‌ی نوێکردنه‌وه‌ی و دروستکردنه‌وه‌ی خۆیه‌وه‌): خه‌ڵکی ‏هه‌ژار به‌ گشتی و وڵات و کۆمه‌ڵگا هه‌ژاره‌کانیش به‌تایبه‌تی که‌وتونه‌ته‌ داوی هه‌ژارییه‌وه‌، و له‌ ‏توانایاندا نیه‌ به‌پێی پێویست پاشه‌که‌وت بکه‌ن تاوه‌کو له‌و هه‌ژارییه‌ قوتاربن. ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ی بوو به‌ ‏گریمانیه‌کی دیار له‌ ره‌وتی باوی ئابوریناسی گه‌شه‌کردندا. بوو به‌ شیعاری بانگێشه‌بۆکه‌رانی کۆمه‌کی ‏بیانی له‌ سه‌رتاسه‌ری په‌نجاکاندا. ئه‌و بیرۆکه‌یه‌ هه‌تا ئێستاش ستایش ده‌کرێت. له‌ کاتێکدا ئه‌م ‏بیرۆکه‌یه‌ له‌ ناکۆکییه‌کی به‌رچاودایه‌ له‌گه‌ڵ واقیعدا.

به‌درێژایی مێژوو، ژماره‌ی بێشوماری تاکه‌که‌س و خێزان و گروپ و کۆمه‌ڵگا و وڵاتان له‌ خۆرئاوا و ‏جیهانی سێ، گه‌یشتون به‌ خۆشگوزه‌رانی به‌بێ پاره‌ی به‌خشراوی ده‌ره‌کی.

هه‌موو وڵاته‌ پێشکه‌وتوه‌کان سه‌ره‌تا پێشکه‌وتوو نه‌بوون. ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی بازنه‌ی بێکۆتا راستبێت، ‏ئه‌وا مرۆڤایه‌تی هه‌تا ئێستا له‌ چاخی به‌ردیندا ده‌مایه‌وه‌ (ئه‌مه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تدا)‏

شانبه‌شانی ئه‌م نمونانه‌ که‌ به‌ڵگه‌ن بۆ پاشه‌کشه‌، به‌ره‌وپێشچوونی گه‌وره‌ش له‌بواری ئابوریناسیدا ‏رویدا، له‌وانه‌ش به‌ره‌وپێشچوون له‌ تیۆره‌ی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تی و تیۆره‌ی ئاڵوگۆڕی بیانی، که‌ ‏هه‌ردووکیان په‌یوه‌ستن به‌ پاشه‌کشه‌کانه‌وه‌.‏

ده‌نگی ناره‌زاییش له‌ نێو هه‌ره‌دیارترینی بیروڕاکاندا بوونی هه‌بوو. ئه‌مه‌ زۆر به‌ ئاشکرا له‌ گرفتی ‏دۆلاردا ده‌رکه‌وت، به‌ڵام بۆ مه‌سه‌له‌ی بازنه‌ی بێکۆتاش ده‌گونجا. هه‌ندێک له‌و ده‌نگه‌ نارازییانه‌ پێگه‌ی ‏ئه‌کادیمی باڵایان هه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بیروڕاکانیان کاریگه‌ری ئه‌وتۆی نه‌بوو له‌سه‌ر نێوه‌نده‌ ‏ئه‌کادیمییه‌کان و نه‌شگه‌یشته‌ جه‌ماوه‌رێکی فراوان. هۆکاره‌که‌شی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و راستییه‌ی که‌ له‌ ‏رۆژگاری ئه‌مڕۆماندا، و به‌هه‌مان شێوه‌ی له‌ بواری ئه‌کادیمادا، ده‌نگێکی تایبه‌ت زۆر به‌ ده‌گمه‌ن ‏گاریگه‌ری ده‌بێت ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌نگه‌ ده‌نگدانه‌وه‌ی نه‌بێت.‏‎ ‎‏ که‌سه‌ نارازییه‌کانیش به‌لایه‌نه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ ‏زه‌مانه‌تی ئه‌وه‌ بکه‌ن ئه‌گه‌ر بێت ناره‌زاییه‌که‌یان له‌گه‌ڵ سه‌رده‌مدا نه‌یه‌ته‌وه‌ (وه‌ک مۆدێل).

‏راڤه‌کارییه‌کانی مه‌سه‌له‌ی دۆلار و بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژاری، به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ی دوایینیان، پشتگیری و ‏هانده‌درا له‌لایه‌ن گروپه‌ ده‌نگ زوڵاڵه‌کانی بواری ئه‌کادیمیا و میدیاوه‌. ده‌نگی ناڕه‌زایی هه‌ڵتۆقی. ‏

هه‌ندێک جاریش ده‌وترێت که‌ هه‌ژاری جیهانی سێهه‌م به‌رئه‌نجامی ئیهمالیی خۆرئاوایه‌. زۆرجاریش ‏ده‌وترێت که‌ هه‌ژاری ده‌رئه‌نجامی سه‌رکوتکردن و ئیستیغلالکردن و قۆرغکردنی بازرگانی ‏نێوده‌وڵه‌تییه‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌. ئه‌م بیروڕایانه‌ی که‌ زۆر به‌ربڵاوبون به‌ته‌نها چه‌قیان له‌مارکسیزم ‏لینینزمه‌دا نه‌به‌ستوه‌ (به‌راستی پیاو پێویسته‌ بڵێت لینینییه‌کان، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جارهه‌بووه‌ مارکس ‏شاعیریانه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستکه‌وته‌کانی سه‌رمایه‌داری کردوه‌ له‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگا دواکه‌وتوه‌کانی ‏گۆڕیوه‌.) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ زیاد له‌ پێویست ئاشکرایه‌ که‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهانی سێهه‌مدا کۆمه‌ڵگا و ‏ناوچه‌ هه‌ره‌ هه‌ژار و دواکه‌وتوه‌کان ئه‌وانه‌ن که‌ که‌مترین په‌یوه‌ستنامه‌ی بازرگانییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ‏خۆرئاوادا، و هه‌ره‌ پێشکه‌وتوه‌کانیش ئه‌وانه‌ن که‌ په‌یوه‌ستنامه‌ی هه‌ره‌ چڕ و هه‌مه‌لایه‌نیان هه‌یه‌ ‏له‌گه‌ڵ خۆرئاوادا، به‌و په‌یوه‌ستنامانه‌شه‌وه‌ که‌ له‌گه‌ڵ دێوه‌زمه‌کاندایه‌ (کۆمپانیا خۆرئاواییه‌ ‏فره‌ره‌گه‌زه‌کان).‏

به‌ره‌وپێشچونه‌کان له‌ ئابوریناسیدابه‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ی که‌ من چالاک بووم له‌بواری ئابوریناسی ئه‌کادیمیدا، به‌ره‌وپێشوونی گرنگم ‏بینیوه‌، وه‌ک به‌م دواییانه‌ش باسمکرد، سه‌رنجی چه‌ند پاشه‌کشێیه‌کم داوه‌ که‌ ده‌گاته‌ راده‌ی ‏دواکه‌وتوویی زه‌ق.

به‌ره‌وپێشچوون له‌ زانیندا له‌ بابه‌ته‌ ئه‌کادیمییه‌کان چاوه‌ڕوان کراو، به‌تایبه‌ت کاتێک ئه‌و بابه‌ته‌ ‏ئه‌کادیمیانه‌ به‌رفراوانبوونی گه‌وره‌یان به‌خۆیانه‌وه‌ دیوه‌ له‌ بواری سه‌رچاوه‌ی داهات و هه‌لی گونجاوه‌دا.

ته‌نانه‌ت لیستێکی به‌زه‌روره‌ت ناکامڵ به‌و به‌ره‌وپێشچوونه‌ دیارانه‌، پێویسته‌ ئه‌و به‌شدارییه‌ جیاوازانه‌ ‏له‌خۆبگرێت که‌ تیۆره‌ی نرخدا کراون، له‌ ده‌ستنیشانکردنی بڕی تێچونی موعامه‌له‌وه‌ بۆ سروشت و ‏رۆڵی کۆمپانیا، به‌ ئابوری تێهه‌ڵکێشی ستونییه‌وه‌، بۆ چه‌مک و جێکه‌وته‌ی تێچونی کۆمه‌ڵایه‌تی، بۆ ‏تیۆره‌ی بازگانی نێوده‌وڵه‌تی و تیۆره‌ی ئاڵوگۆڕی ده‌ره‌کی، بۆ شیکارکردنی بڵاوکردنه‌وه‌ و به‌کارهێنانی ‏زانین، بۆ لایه‌نی ئابوری مافه‌کانی موڵکایه‌تی، بۆ لایه‌نی ئابوری پرۆسه‌ سیاسی و بیرۆکراتییه‌کان.‏

هه‌ندێک له‌م به‌ره‌وپێشچونانه‌ به‌سودبوون بۆ ئه‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی بواری ئابوریناسی و به‌سودبوون بۆ ‏مێژوونوسان و ئه‌نترۆپۆلۆجیست و زانا سیاسییه‌کان و پسپۆڕانی بواری دیمۆگرافی.

به‌ره‌وپێشچوونی له‌م جۆره‌ پشتگیری له‌ ئومێده‌ گه‌شبینه‌کانی سه‌ره‌تاکانی هاتنمه‌وه‌ بۆ ناو ئه‌م بواره‌ ‏ده‌کات، به‌هه‌مان شێوه‌ش توانا رۆشنبیرییه‌کان و کارامه‌ییه‌ ته‌کنیکییه‌کانی زۆرێک له‌ پێڕه‌وکه‌رانی ‏ئابوریناسی.‏

هاوه‌ڵه‌ ئه‌کادیمییه‌کانم له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، هیچیان که‌متر نیه‌ له‌ڕوی زیره‌کی و کارامه‌ییه‌وه‌ له‌ ‏زۆربه‌ی مامۆستاکانم نه‌وه‌یه‌ک پێش ئێستا. ئه‌گه‌ر من ئێستا واقموڕمابێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ روبه‌ڕوی ‏نمونه‌ی بێشوماری به‌ره‌وپاشچون ده‌بمه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی فه‌رامۆشکردنی واقیعه‌وه‌ هاتونه‌ته‌بوون.‏

ئه‌و به‌ره‌وپاشچونانه‌ زۆر جیاوازن له‌ڕوی به‌دواویه‌کدا هاتنیانه‌وه‌ له‌وانه‌ی له‌ بواری ئابوریناسیدا له‌ ‏رابردوودا رویانداوه‌. نوسینه‌کانی ئابوریناسانی سه‌ده‌ی 19 و سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م زۆرجار ‏نائاڵۆزبوون، زۆرجاریش کاڵوکرچبوون.‏‎ ‎به‌ڵام هێنده‌ به‌ ئاشکرا ناکۆک نه‌بوون له‌گه‌ڵ واقیعدا به‌ ‏به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بیاتیی ئه‌م دواییانه‌دا.‏

به‌بیرکاریکردنی بابه‌ته‌که‌ پێده‌چێت دیارترین سیما بێت له‌ ناو ئابوریناسیدا له‌و کاته‌وه‌ی که‌ من بۆ ‏یه‌که‌مجار هاتمه‌ناوی. له‌ ساڵانی 1930یه‌کاندا، مرۆڤ ده‌یتوانی گۆڤاره‌ تایبه‌ته‌کان بخوێنێته‌وه‌ به‌بێ ‏هه‌بوونی هیچ زانیارییه‌ک له‌باره‌ی بیرکارییه‌وه‌، به‌ ئستیسنای گۆڤاری ئیکۆمێتریکا و رۆیڤیو ئۆڤ ‏ئیکۆنۆمیک سیته‌دیز.‏

ئه‌مڕۆ، مرۆڤ به‌ ناشیاو داده‌نرێت به‌بێ هه‌بوونی زانین له‌باره‌ی ئابوریناسییه‌وه‌، و به‌تایبه‌تیش ‏زمانه‌که‌ی. به‌و پێیه‌ی که‌ ئابوریناسی به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندییه‌ کاراکان و ‏پرۆسه‌ دینامیکییه‌کاندا ده‌کات، بڕێک له‌ تێگه‌یشتن له‌ بیرکاری بێگومان به‌هاداره‌ له‌ زۆرێک له‌ ‏سیاقه‌کاندا له‌ تێگه‌یشتنی شیاوه‌وه‌ بۆ چه‌مکی “نه‌رمیی بۆ گۆڕانه‌” بۆ ته‌قدیرکردنی کاریگه‌رییه‌کانی ‏فیدباک. زۆرجاریش باشتره‌ به‌ شێوازی بیرکارییانه‌ گوزارشت له‌ ده‌رهاته‌ و ده‌رئه‌نجامه‌کان بکه‌یت که‌ ‏له‌ ئه‌نجامی پرۆسه‌ی عه‌قڵانی و به‌ڵگه‌ی ئه‌زمونییه‌وه‌ هاتونه‌ته‌بوون.‏

شیاوتره‌ گفتوگۆکردنی عه‌قڵی به‌ بیرکاری بکه‌یت نه‌ک له‌ بیرکارییه‌وه‌ بیکه‌یت. به‌ڵام وه‌ک به‌کاربه‌ره‌ ‏به‌هره‌مه‌نده‌کانیش ده‌ڵێن، میتۆده‌ بیرکارییه‌کان و هاوکێشه‌کان ته‌راتێنیانه‌ له‌ بواری ئابوریناسیدا ‏به‌بێ نرخاندنی شیاوی سنوردارییه‌کانیان. سنوردارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان له‌لایه‌ن زانایانی پایه‌داری خاوه‌ن ‏توانای بیرکارییانه‌ی ته‌کنیکییه‌وه‌ خراونه‌ته‌ ڕوو، له‌و زانایانه‌ش: مارشاڵ پیگو، کێنیز، لیۆنتیف، ‏ستیگلر، و سه‌رنجه‌کانیان ورد و به‌تایه‌تیش شیاوبوون. سه‌رنجه‌کانی نۆربێرت واینه‌ر، که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ‏که‌سه‌ هه‌ره‌ دیاره‌کانی بیرکاریی مۆدێرن، به‌تایبه‌ت کاریگه‌ربوون.‏

له‌ یه‌کێک له‌ په‌رتوکه‌کانمدا تاراده‌یه‌ک به‌درێژی باسم له‌ په‌رتوکه‌ی ئه‌وکرد به‌ ناوی “کۆمپانیای خودا ‏و گۆلیم” (له‌ فۆلکلۆری جوله‌که‌دا به‌و داهۆڵه‌ ده‌وترێت که‌ ده‌ستکردی مرۆڤه‌ و گیانی کراوه‌ به‌به‌ردا) که‌ له‌ ‏ساڵی 1964دا و پاش کۆچکردنی ئه‌و بڵاوکرایه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و سه‌رنجه‌ ره‌خنه‌ییانه‌ی کاریگه‌ری زۆر ‏که‌میان هه‌بووه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی گۆڤاره‌کان وا دێته‌ پێشچاو که‌ ئابوریناسی بۆته‌ لقێک له‌ بیرکاری ‏ته‌تبیقی، و بۆته‌ لقێک که‌ ده‌توانرێت زۆر سه‌رکه‌وتوانه‌ پێڕه‌وبکرێت به‌ ئاماژه‌ی زۆر که‌م بۆ دیارده‌ ‏راسته‌قینه‌کانی ژیان.‏

یه‌کێکی تر له‌ گه‌شه‌کردنه‌ دیاره‌کانی ئابوریناسی له‌و کاته‌وه‌ی که‌ من ده‌ستمکرد به‌ دیراسه‌کردنی ‏بابه‌ته‌که‌، بریتییه‌ له‌ به‌کارهێنانی میتۆدی ئابوری ئاماریی. کاری زۆر به‌سود به‌هۆی ئه‌و میتۆدانه‌وه‌ ‏کراون. به‌ڵام خه‌ڵکانی زۆر له‌من کارامه‌تر باس له‌ خراپ به‌کارهێنان و به‌هه‌ڵه‌ راڤه‌کردن و به‌هه‌ڵه‌ ‏به‌کارهێنانی ده‌ره‌ئه‌نجامه‌کانیان ده‌که‌ن.‏

لێره‌دا ده‌مه‌وێت سه‌رنج ته‌نها بۆ هه‌ندێک له‌و رێگه‌یانه‌ رابکێشم که‌ ئابوریناسی بیرکارییانه‌ و ‏به‌کارهێنانی میتۆدی ئاماریی و بیرکارییانه‌ له‌ ئابوریناسیدا بونه‌ مایه‌ی فه‌رامۆشکردن و ‏پشتگوێخستنی واقیعی به‌ڵگه‌نه‌ویست. به‌کارهێنانی ئه‌و میتۆدانه‌ رێگه‌ی خۆشکرد له‌به‌رده‌م ‏ته‌رکیزکردنی بێسنور له‌سه‌ر ئابوریناسی خشته‌ی دراوه‌ گۆڕاوه‌کان بۆ شیکارکردنی ره‌سمی. وه‌ک ‏سه‌لمێنراوێکیش، بوه‌ مایه‌ی پشتگوێخستنی کاریگه‌رییه‌کان، ته‌نانه‌ت کاتێکیش که‌ زۆر په‌یوه‌ستبوون به‌ ‏مه‌سه‌له‌که‌وه‌، به‌ڵام به‌و شێوه‌یه‌ی مامه‌ڵه‌ناکرێن.

به‌هه‌مان شێوه‌ش، بۆته‌ مایه‌ی سه‌رلێتێکچوون له‌ ‏نێوان دیار له‌لایه‌ک و پێوراو ( به‌شێوه‌یه‌کی ناره‌سه‌ن پێوراو) له‌لایه‌کی تر. ئه‌مه‌ش بوه‌ مایه‌ی ‏پشتگوێخستنی بارودۆخی پاشخانی و پرۆسه‌ مێژووییه‌کان که‌ شته‌گه‌لێکن ناتوانین ده‌ستبه‌رداریانبین ‏له‌ تێگه‌شتنماندا. بۆ نمونه‌، جیاوازی له‌ نێوان داهات و ساماندا، له‌ هه‌ردوو باری خۆماڵی و ‏نێوه‌ده‌وڵه‌تیدا، ناکرێت سودبه‌خشانه‌ به‌هێند وه‌ربگیرێن به‌بێ سه‌رنجدانه‌ پێشینه‌ و پاشخانه‌کانیان.‏

باوه‌ڕبوون به‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ی که‌ تاقیکردنه‌وه‌ به‌ میتۆده‌ ئابورییه‌کان تا راده‌یه‌کی زۆر زۆر به‌ ‏شێوه‌یه‌کی گه‌ردونی به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌گه‌ره‌کاندا ده‌سه‌پێت، بوه‌ مایه‌ی بانگه‌شه‌ی نه‌شیاوی ئه‌و ‏میتۆدانه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ جۆره‌کانی تری گفتوگۆی عه‌قڵی و هه‌ڵهێنجانی شاردۆته‌وه‌.

میتۆدی ته‌قلیدی سه‌رنجدانی راسته‌خۆ و تێڕامان و پێکه‌وه‌گرێدانی خاڵه‌کان و گه‌یشتن به‌ ده‌رئه‌نجامی ‏وریایانه‌ و گه‌ڕاندنه‌وه‌یان بۆ سه‌رنجدانه‌کان و دامه‌زراندنی پێکهێنه‌ره‌کانی رێباز، یان دۆزینه‌وه‌ی ‏رێبازی عه‌قڵی، هه‌موو ئه‌مانه‌ چیان به‌سه‌ر هات.‏

پرۆسه‌ی له‌م جۆره‌ هیچی که‌متر نیه‌ له‌ زانیاری به‌خشیندا له‌چاو شیکاری چۆنایه‌تیدا. بۆ نمونه‌، له‌ ‏رێبازی ته‌قلیدیدا، ئابوریناس زۆر زیاتر رێگه‌ی تێده‌چوو ئاگای له‌و که‌لێنه‌ بێت که‌ له‌ نێوان چه‌مکه‌ ‏تیۆرییه‌کان و زانیارییه‌ فه‌راهه‌مه‌کاندا هه‌یه‌.‏

په‌سه‌ندکردنی میتۆدی چه‌ندایه‌تی وه‌ک به‌به‌هاترین پرۆسه‌، بوه‌ رێگه‌خۆشکه‌ر له‌به‌رده‌م ‏به‌رفراوانبوونی لێکۆڵینه‌وه‌ی ئابوریی ئامارئامێزی ناکارامه‌ یان ناشیاو، به‌وانه‌شه‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر زانیاری ‏تا ئه‌وپه‌ڕ پوچه‌ڵ به‌ندن.

هه‌ر ئێستا پرسیاره‌ باوه‌که‌م کرد که‌ ئایا له‌ ئابوریناسیدا به‌دواییه‌کداهاتنی ته‌قلیدیانه‌ی سه‌رنجدان و ‏تێڕامان و هه‌ڵهێنجان و ده‌رئه‌نجامه‌ ئه‌زمونییه‌کان و ئاماژه‌دان به‌ گریمانه‌ سه‌لمێنراوه‌کان و ‏دۆزینه‌وه‌کانی بواره‌کانی دیکه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ چیان به‌سه‌رهات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاره‌که‌ ‏باوه‌، ده‌کرێت وه‌ڵامه‌که‌شی ئاماده‌بێت.‏

ئه‌م جۆره‌ له‌ گفتوگۆی عه‌قڵی و زاراوه‌کانی له‌ سه‌رتاپای بابه‌ته‌که‌دا ئاخنراونه‌ته‌ ناو یه‌ک و ‏به‌شێوه‌یه‌کی نادیار له‌ به‌شه‌ گه‌وره‌کانیدا بزربوون. میتۆده‌ ته‌قلیدییه‌که‌ پاشه‌کشه‌ی کردوه‌ نه‌ک له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ی که‌ سه‌لمێنراوه‌ که‌متر زانیاریبه‌خشه‌ له‌و میتۆدانه‌ی که‌ شوێنیانگرتۆته‌وه‌.‏

پاشه‌کشه‌ی کردوه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ها وه‌سفکراوه‌ که‌ که‌متر لۆژیکیانه‌و وردبێت له‌چاو جێگره‌وه‌ ‏که‌شخه‌که‌یدا، به‌زۆریش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌متر له‌ پرۆسه‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان ده‌چێت، به‌تایبه‌ت ‏پرۆسه‌کانی زانستی فیزیک.‏

پێموایه‌ له‌ مه‌ودای ئه‌م گۆڕانه‌ له‌ رێبازدا، جیاوازی وابه‌سته‌ له‌نێوان لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ سروشت ‏‏(به‌تایبه‌تی زانستی فیزیک) و ئابوریناسی به‌پێی پێویست حسابیان بۆنه‌کراوه‌. هه‌نگدێک جیاوازی ‏ره‌نگه‌ به‌ته‌نها له‌ پله‌دابن، هه‌ندێکی دیکه‌یان زیاد له‌ پێویست وه‌ها ده‌درێنه‌ قه‌ڵه‌م که‌ زیاتر نزیکبن ‏له‌وه‌ی جیاوازیبن له‌ جۆردا.

زانایانی زانسته‌ سروشتییه‌کان ده‌گه‌ڕێن به‌دوای چه‌سپاندنی هاویه‌کبووندا له‌باره‌ی دیارده‌کان و ‏په‌یوه‌ندییه‌کان که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی نه‌گۆڕن.‏

هه‌ندێک له‌و دیارده‌ و په‌یوه‌ندییانه‌ی که‌ لێکۆڵینه‌وه‌یان له‌باره‌وه‌کراوه‌ له‌لایه‌ن ئابوریناسانه‌وه‌ ‏به‌هه‌مان شێوه‌ نه‌گۆڕن. هه‌ندێکی تریان به‌و شێوه‌یه‌ نه‌گۆڕ نین، یاخود له‌باری دیکه‌دا پێکهێنه‌ره‌ ‏نه‌گۆڕه‌کانیان ئاخنراونه‌ته‌ نێو زۆری دیکه‌وه‌ که‌ زۆرجار زه‌حمه‌ته‌ ئاماده‌بوون و راده‌که‌یان ‏به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کانگیر جیابکرێنه‌وه‌. ‏

دیسانه‌وه‌، چه‌مک و جیاکه‌ره‌وه‌کان که‌ به‌شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو له‌لایه‌ن ئابوریناسانه‌وه‌ به‌کارده‌هێنرێن ‏‏(یان ته‌نانه‌ت وه‌ک بنه‌ڕه‌تی ته‌ماشاده‌کرێن) نارێکوپێک و هه‌ڕه‌مه‌کی و گۆڕاون و هاوشێوه‌کانیشیان له‌ ‏واقیعدا زۆر زه‌حمه‌ته‌ دیاریبکرێن: چالاکی یه‌که‌می و دووه‌می و سێهه‌می، یان چالاکی خزمه‌تگوزاری و ‏دروستکه‌رانه‌، بێکاری خۆویست و خۆنه‌ویست، وڵاتانی پێشکه‌وتوو و ناپێشکه‌وتوو، که‌لوپه‌لی سه‌ره‌تایی ‏و کۆتا (جیاکارییه‌که‌ که‌ زۆر سه‌ره‌کییه‌ له‌ پێناسه‌کردنی داهاتدا)، و چه‌ندانی دیکه‌ش.‏

ئه‌و ناڕونییه‌ مه‌زنه‌ی چه‌مک و جۆره‌کان له‌ ئابوریناسیدا سنور داده‌نێت بۆ به‌کارهێنانی ‏زانینبه‌خشانه‌ی میتۆدی بیرکاریانه‌. له‌ بیرکاریدا، چه‌مک و په‌یوه‌ندییه‌کان، هه‌رچه‌نده‌ زۆریش ‏موجه‌ره‌دن، زۆر ورد و هاوگونجاون.‏

له‌به‌ر ئه‌و هۆیه‌ جۆراوجۆرانه‌، میتۆدی ناسینه‌وه‌ی هاوشێوه‌بوون و راده‌ و سنوردارییه‌کانیان، له‌ نێوان ‏زانسته‌ سروشتییه‌ جیاوازه‌کاندا ده‌گۆڕێت، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ک، به‌تایبه‌تیش فیزیا و کیمیا که‌ زۆر ‏سه‌رکه‌وتوانه‌ به‌بیرکاریکراون. له‌یه‌کی تره‌وه‌ زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان به‌ ئابوریناسیشه‌وه‌.‏

هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسی، زۆر به‌ رونیش ئابوریناسی گه‌شه‌کردن، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ روداو و ‏ده‌رئه‌نجامه‌کاندا ده‌کات، ئه‌و لێکۆڵێنه‌وه‌ زانینبه‌خشه‌ی که‌ پێویسته‌ کاره‌ مێژوویه‌ ئه‌کادیمییه‌کانی ‏تێهه‌ڵکێشبکرێت، وه‌ک پشتبه‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کان، سه‌رنجدانی له‌نزیکه‌وه‌، تێڕامانی ‏به‌رده‌وام، پێکه‌وه‌ به‌ستنی خاڵه‌کان و شتی دیکه‌ش.

ئه‌م سه‌رنجانه‌ له‌باره‌ی جیاوازییه‌کانی نێوان لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ سروشت و لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا به‌ته‌نها ‏به‌ ئاراسته‌ی په‌سه‌ندکردنی دیدی ئابوریناسیدا نین (یان لێکۆڵێنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌شێوه‌یه‌یکی ‏گشتی) که‌ گفتوگۆی عه‌قڵی بابه‌تیانه‌ تێیدا موسته‌حیل بێت، که‌ خۆی له‌ خۆیدا مه‌سه‌له‌یه‌کی دیکه‌یه‌. ‏وه‌ک چۆن له‌ چه‌ندین بڵاوکراوه‌دا له‌سه‌رم نوسیوه‌، نامه‌وێت لێره‌دا زیاتر له‌سه‌ری بڕۆم و ته‌نها ئه‌وه‌ ‏ده‌ڵێم که‌ گفتوگۆی عه‌قڵی بابه‌تیانه‌ی زۆر شیاوه‌ له‌ ئابوریناسیدا به‌هه‌مان شێوه‌ی زانسته‌ ‏سروشتییه‌کان.‏

میتۆده‌ بیرکارییه‌کان زۆرجار روکه‌شێکی کاریگه‌ر ده‌به‌خشن که‌ ره‌سمیبوونی به‌تاڵ ده‌پۆشێت یان ‏ده‌شارێته‌وه‌. ده‌توانن په‌رده‌پۆشیی بکه‌ن به‌بێ گوێدانه‌ پێشنیازه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی یان به‌ڵگه‌ی ساده‌ به‌ ‏شێوازی تایبه‌ت به‌مه‌به‌ستی به‌کارهێنانی وه‌ک بنه‌مایه‌ک بۆ سیاسه‌تیکار.

ئامار، زاراوه‌گه‌لی تایبه‌ت و ته‌کنیکی ئاڵۆزی ئابوریی ئاماریی به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌توانن وه‌ک په‌رده‌ی ‏پارێزه‌ر ده‌ورببینن. به‌ڵام به‌کارهێنانی بیرکاری به‌تایبه‌ت کاریگه‌ره‌ به‌هۆی ئه‌و به‌ربه‌سته‌ زمانه‌وانیه‌ی ‏که‌ دروستی ده‌کات. ئه‌وه‌ی ده‌یبینین ئاوه‌ژووکردنی چیرۆکه‌ ناسراوه‌که‌ی هانس ئه‌ندرسنه‌ که‌ تایبه‌ته‌ ‏به‌ پۆشاکه‌ نوێیه‌کانی ئیمبراتۆر. ئه‌وه‌تا ئه‌مه‌ پۆشاکه‌ نوێیه‌کانی ئیمبراتۆره‌، که‌چی زۆرجار ئیمبراتۆر ‏له‌ناو پۆشاکه‌که‌دا نیه‌.‏

ده‌ستکه‌وته‌کانی ئابوریناسی بیرکارییانه‌ و ته‌کنیه‌که‌کانی ئابوریی ئاماری زۆری تێچوه‌ تا هاتونه‌ته‌دی. ‏ئه‌و تێچونه‌ به‌ وردی ره‌نگی نه‌داوه‌ته‌وه‌ له‌ تێچونی راسته‌وخۆی سه‌رچاوه‌ی داهاتدا. له‌و په‌رتوکه‌دا که‌ ‏ئاماژه‌م پێدا، واینه‌ر جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌کردۆته‌وه‌ که‌ په‌یڕه‌وکردنی هاوکێشه‌ی بیرکاریانه‌ و میتۆدی ‏ئابوری ئامارییانه‌ لاساییکردنه‌وه‌ی باوه‌ڕپێنه‌که‌رانه‌ی زانسته‌ سروشتییه‌کان له‌خۆده‌گرێت. هه‌روه‌ها ‏توانای به‌خشیوه‌ به‌ ئابوریناسان که‌ خۆیان و خه‌ڵک به‌دوربگرن له‌ بیرکردنه‌وه‌ له‌ واقیع.

شتێکی سه‌رسورهێن نیه‌ که‌ بێباکی به‌رامبه‌ر واقیع به‌ ته‌نها نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ئابوریناسییه‌وه‌، ‏به‌ڵکو په‌لی کێشاوه‌ به‌سه‌ر دیمه‌نه‌ فراوانتره‌که‌دا. ئه‌م ته‌ڵاقدانه‌ی واقیع به‌تایبه‌ت سه‌رلێشێوێنه‌ره‌ له‌ ‏دیدی خوێنده‌واری گه‌ردونییه‌وه‌ له‌ خۆرئاوا و به‌ره‌وپێشچونه‌کانی بواری گواستنه‌وه‌ی زانیاریدا.‏

سه‌رلێشێوێنه‌ریشه‌ له‌ دیدی به‌ره‌وپێشچونه‌ چه‌سپیوه‌کانی زانست و ته‌کنه‌لۆجیا. زانست و ته‌کنه‌لۆجیا ‏پشت به‌ موناقه‌شه‌ی عه‌قڵی ده‌به‌ستن که‌، وه‌ک پێویست موجه‌ره‌دن، ناتوانن له‌ ئاستی واقیعدا ‏خۆیانبگرن.‏

هه‌ندێک که‌س ده‌ڵێن هیچ سه‌رسوڕمانێک نیه‌ له‌و ره‌فتار و رایانه‌دا که‌ ناکۆکن له‌گه‌ڵ واقیعدا، به‌و ‏پێیه‌ی که‌ به‌ته‌نها ره‌نگدانه‌وه‌ی بره‌ودانن به‌ سودی خود. له‌م کڵێشه‌یه‌ی شته‌کانیشدا ئایدیا و باره‌کانی ‏ره‌فتار که‌ به‌ئاشکرا دژیه‌ک و ناکۆکن، سه‌رچاوه‌ده‌گرن له‌ ئۆپراسیۆنه‌کانی گروپه‌کانی سودی تایبه‌ت ‏یان هاوپه‌یمانییه‌کان، به‌ سیاسه‌تمه‌داران و کارمه‌ندانی حکومه‌ت و ئه‌کادیمیکاران، له‌گه‌ڵ هه‌ندێک ‏که‌رت له‌ ده‌نگده‌ران. ئه‌م فاکته‌ره‌ ده‌شێت گرنگ بێت.‏

هێشتاش کرده‌وه‌کانی گروپه‌کانی سودی تایبه‌ت ناکرێت به‌ هۆکاری لادانی ئاشکرا دابنرێن. به‌و پێیه‌ش ‏نه‌ ده‌توانێت رونکردنه‌وه‌ بدات له‌باره‌ی دوژمنکاریی به‌رامبه‌ر خۆرئاوا له‌ هه‌ندێک له‌ گه‌وره‌ رێکخراوه‌ ‏نێوه‌ده‌وڵه‌تییه‌کاندا و نه‌ له‌باره‌ی ره‌فتاری ته‌مبه‌ڵانه‌ی خۆرئاوا تێیاندا. هه‌ندێک له‌و رێکخراوانه‌ له‌ ‏دۆخی کۆرپه‌ییدا له‌ پێش جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ بوونیان هه‌بووه‌: عوسه‌به‌ت ئه‌لئومه‌م له‌ جنێڤ ‏و په‌یمانگای نێوده‌وڵه‌تی کشتوکاڵ که‌ له‌ رۆما بوو، ئه‌مانه‌ پێشینه‌ی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان و ‏فاوی ئه‌مڕۆن. به‌ڵام پێگه‌یان به‌ شێوه‌یه‌کی رادیکاڵانه‌ جیاوازبوو له‌وه‌ی که‌ ئێستا له‌ گۆڕێیه‌. ‏

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، خۆرئاوا به‌سه‌خاوه‌ته‌وه‌ پشتگیری و به‌جیاوازییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی فه‌رمانڕه‌واکانی ئه‌فریقیا ‏ده‌کات که‌ پێکه‌وه‌ به‌خراپ باسی خۆرئاوا ده‌که‌ن. هه‌ڵوێستی له‌م جۆره‌ له‌لایه‌ن خۆرئاواوه‌ جێگه‌ی ‏باوه‌ڕپێکردن نه‌بوو له‌ ساڵانی 1930 یه‌کاندا. ئه‌م فه‌رمانڕه‌وایانه‌ هیچ ده‌نگێکیان نیه‌ له‌ خۆرئاوا و ‏رێکلامی زۆریش ناکه‌ن له‌ میدیاکاندا.‏

بڕین و لێکردنه‌وه‌ی گۆشه‌نیگای کات

سه‌رلێشێوان له‌نێوان به‌ره‌وپێشچوونی زانین و بره‌ودان به‌ سیاسه‌تی کاردا، بێگومان ده‌بێته‌ مایه‌ی ‏خوڵقاندی حاڵه‌تی بێباکی به‌رامبه‌ر به‌ واقیع. ئه‌م کاریگه‌رییه‌ بێگومان له‌ ئابوریناسیدا گرنگه‌. راستی ‏ئه‌مه‌ش له‌و پێشێلکارییه‌ زۆرانه‌دا ده‌رده‌که‌وێت که‌ له‌ دژی واقیع ده‌کرێن له‌و به‌شانه‌ی بابه‌ته‌که‌دا که‌ ‏نزیکن له‌ سیاسه‌تیکاره‌وه‌، وه‌ک ئابوریناسی گه‌شه‌کردن، ئابوریناسی شێوازی پلانڕێژی سۆڤیه‌تی، ‏ئابوریناسی کار، ئابوریناسی هه‌ژاریی، هه‌روه‌ها ئابوریناسی فه‌شه‌لهێنانی بازاڕ.‏

هه‌ندێک له‌ پێڕه‌وکه‌ران دانبه‌وه‌دا ده‌نێن که‌ خه‌ریکی به‌ده‌ستهێنانی ئامانجه‌گه‌لی سیاسیین. هه‌روه‌ها ‏هانی ئه‌وه‌ش ده‌ده‌ن که‌ له‌ هه‌موو بارێکدا له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیدا گفتوگۆی عه‌قڵی باباتییانه‌ ‏موسته‌حیله‌.‏

ده‌کرێت یه‌کێک له‌ ئه‌زمونه‌کانی خۆم باس بکه‌م. له‌ زۆر حاڵه‌تدا ئه‌و وانانه‌ی ده‌موتنه‌وه‌ ره‌خنه‌یان ‏تێدابوو له‌باره‌ی چه‌مکی بازنه‌ی بێکۆتای هه‌ژارییه‌وه‌. ئه‌وانه‌ی که‌ گوێبیستی وانه‌که‌م بوون وتیان که‌، ‏راستی و دروستی ره‌خنه‌که‌م هه‌رچییه‌ک بێت، ئه‌و چه‌مکه‌ بێبه‌هابوو له‌ بره‌ودان به‌ کۆمه‌کی ده‌ره‌کی.‏

ئیرنست گۆمبریچ ئه‌م دیارده‌یه‌ی به‌ بڕینی ره‌هه‌ندی کات له‌ کولتوری ئێمه‌ ناوزه‌دکرد. ئه‌و چه‌مکه‌ ‏گوتاری به‌شێکی زۆری ئابوریناسی هاوچه‌رخی پوچه‌ڵکرده‌وه‌، له‌وانه‌ش رێبازی میانڕه‌وی ئابوریناسی ‏گه‌شه‌کردن و گفتوگۆی جیاوازییه‌کانی داهاتی خۆماڵی و نێوده‌وڵه‌تی. له‌م به‌شه‌ و به‌شی دیکه‌ی ‏ئابوریناسیدا، ناتوانین له‌و باره‌ی که‌ سه‌ره‌نجی ده‌ده‌ین تێبگه‌ین به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانین که‌ چۆن ‏سه‌ریهه‌ڵداوه‌.‏

بۆ نمونه‌، که‌میی داهات به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ خۆرئاوادا له‌ زۆرێک له‌ وڵاته‌ که‌متر پێشکه‌وتووه‌کاندا که‌ ‏بڕێکی به‌رچاویان هه‌یه‌ له‌و به‌روبومه‌ کشتوکاڵیانه‌ی که‌ ده‌ینێرنه‌ ده‌ره‌وه‌، زۆرجار وه‌ک به‌ڵگه‌ی ‏پیشتگیریکردنی ئه‌و کێشمه‌کێشه‌ به‌کارهاتووه‌ که‌ په‌یوه‌ندی ده‌ره‌کی و به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و ‏به‌روبومانه‌ی که‌ ده‌نێردرێنه‌ ده‌ره‌وه‌ کاریگه‌رییان نیه‌ له‌سه‌ر به‌ره‌وپێشچوونی ئابوری، و له‌ راستیشدا ‏په‌کی ده‌خه‌ن.‏

له‌ راستیدا، زۆرێک له‌و وڵاتانه‌ی به‌روبوم ده‌نێرنه‌ده‌ره‌وه‌ زۆر به‌ خێرایی به‌ره‌وپێشچوون و ‏گه‌شه‌یانکردوه‌ له‌ سه‌د ساڵی رابردوودا. به‌ڵام چۆن چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ بکه‌ین که‌ له‌ ‏کۆتایی سه‌ده‌ی 19دا دواکه‌وتووبون، یان ته‌نانه‌ت به‌ربه‌ری بوون، که‌ بتوانن له‌ ماوه‌ی چه‌ندی ‏ده‌یه‌یه‌کدا بگه‌نه‌ ئاستی ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی مێژووی درێژی چه‌ندین سه‌ده‌ و بگره‌ هه‌زاره‌شییان له‌ ‏گه‌شه‌ی ئابوری له‌ پشته‌وه‌یه‌؟ ‏

نمونه‌یه‌کی دیکه‌ بریتییه‌ له‌ دابه‌شکردنی داهات له‌ وڵاتێکی دیاریکراودا. پله‌یه‌کی به‌رزی نایه‌کسانی ‏بابڵێین ده‌رئه‌نجامی که‌مکردنه‌وه‌ی زیاتری رێژه‌ی مردنه‌ له‌ نێو هه‌ژاراندا (که‌ ئاماژه‌ی ئه‌وه‌یه‌ی ئاستی ‏ژیانیان باشتربوه‌) یاخود به‌ سه‌پاندنی رژێمێکی باجی پاشکه‌وتووانه‌.‏

فاکته‌ره‌کانی پشت له‌کارخستنی نه‌بوونی دیدگای زه‌مه‌نی و پشتگوێخستنی پاشخانی دیاری ‏به‌ڵگه‌نه‌ویست به‌هه‌مان شێوه‌ خێرایی گۆڕانه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌کنیکییه‌کانیش له‌ خۆ ده‌گرێت و ‏چه‌ندێتبوون ئه‌و په‌یامانه‌ی ده‌گه‌نه‌ خه‌ڵکی، زۆرجار له‌باری روداوگه‌لێکه‌وه‌ که‌ له‌ جێگه‌یه‌کی دور ‏رویانداوه‌. گۆڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌کنیکی زۆر خێرا و پچرپچر خه‌ڵک لاواز و په‌رت ده‌کات. بڕێکی ‏دیاریکراو له‌ گۆڕان هه‌یه‌ که‌ تاکه‌که‌س و خێزان و کۆمه‌ڵگا به‌رگه‌ی بکرن. به‌ پچراندنی سه‌رنجدانی ‏به‌رده‌وام، ئه‌و کاریگه‌رییانه‌ ده‌بنه‌ هۆی له‌ تواناخستنی بیرکردنه‌وه‌ی بێپچڕان و به‌رده‌وامبوون که‌ ‏به‌هۆی گۆشه‌نیگای کات و پاشخانه‌وه‌ دابینکراون. ‏

دیسانه‌وه‌، هه‌ر مه‌یلێک به‌ ئاراسته‌ی هاوشێوه‌کردنی میتۆده‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان له‌گه‌ڵ ‏میتۆده‌کانی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌بێته‌ مایه‌ی که‌مبایه‌خکردن و پشتگوێخستنی پێشینه‌ و ‏پرۆسه‌کان.‏

له‌و کاته‌ی پێشینه‌ و پرۆسه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی گه‌وره‌ هیچ مانایه‌کیان نیه‌ له‌ کیمیا و فیزیادا، و به‌ ‏ته‌واوه‌تیش بێمانان له‌ بیرکاریدا، زۆر گرنگن بۆ تێگه‌یشتن له‌ دیارده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان.‏

ده‌ستکه‌وته‌ ئاماژه‌ده‌ره‌کانی زانسته‌ سروشتییه‌کان و ده‌رئه‌نجامه‌ به‌ربڵاوه‌کانی ته‌تبیقکردنیان بونه‌ته‌ ‏مایه‌ی بره‌ودان به‌ خوویه‌ک له‌ بیرکردنه‌وه‌ی زانسته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا که‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ‏به‌راوردکردنی له‌خشته‌به‌رانه‌ی نێوان هه‌ردوو بواره‌که‌ی لێکۆڵینه‌وه‌دا.‏

ئه‌و فاکته‌رانه‌ی له‌ پشتیانه‌وه‌یه‌ هه‌رچییه‌ک بن ( و لێره‌دا لیسته‌که‌ ئه‌زمونی و ناته‌واوه‌) نه‌بوونی ‏زانین له‌باره‌ی رابردوو و پشتگوێخستنی دیدگای زه‌مه‌نی له‌ زۆربه‌ی زۆری گوتاره‌ هاوچه‌رخه‌کاندا ‏ئاشکرایه‌. ده‌رئه‌نجام له‌ ده‌ستدانی بیره‌وه‌ری ده‌سته‌جه‌معی رێگه‌ی خۆشکرد له‌به‌رده‌م ئیستیغلالکردن و ‏دوباره‌ نوسینه‌وه‌ی مێژوودا.‏

هه‌ستکردنی به‌ربڵاو یاخود به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان دانپێدانراو به‌ گوناه له‌ خۆرئاوا کارتێکه‌رێکی زۆر ‏ئاشکرایه‌ له‌ سه‌ر هه‌ندێک له‌و ده‌رکه‌وته‌ نوێ و سه‌رسوڕهێنه‌رانه‌ی فه‌رامۆشکردنی هاوچه‌رخانه‌ی ‏واقیع یان ته‌نانه‌ت نکوڵیلێکردنی.‏

ئه‌و هه‌سته‌ یاریده‌ده‌ر ده‌بێت له‌ راڤه‌کردنی مه‌سه‌له‌ی وه‌ک په‌سه‌ندکردنی گریمانه‌ی بێبناغه‌ی وه‌ک ‏به‌رپرسیاربوونی خۆرئاوا له‌ دواکه‌وتویی جیهانی سێهه‌م یاخود کاریگه‌ریی تێکده‌رانه‌ی مه‌زه‌نده‌کراوی ‏په‌یوه‌ستنامه‌ بازرگانیه‌کانی نێوان خۆرئاوا و وڵاته‌ که‌متر پێشه‌که‌وتوه‌کان. ره‌فتاری ترسنۆکانه‌ی ‏خۆرئاوا به‌رامبه‌ر به‌ سه‌رکرده‌ سته‌مکاره‌ ئه‌فریقاییه‌کاندا که‌ هێزی ده‌ره‌کی و سه‌رچاوه‌کانینان هێنده‌ ‏که‌مه‌ که‌ وه‌ک نه‌بوو وایه‌، و ئاماده‌بونی خۆرئاوا بۆ پشتیوانیکردنیان سه‌رباری دژایه‌تیکردنیان بۆ ‏خۆرئاوا و هه‌ندێک جار له‌ شێوه‌ی سیاسه‌تی نامرۆڤانه‌ی ناوخۆییدا. هه‌روه‌ها ئاماده‌بوونی خۆرئاوا به‌ ‏پاره‌دان به‌و رێکخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ی که‌ مه‌یدانن بۆ ئیحراجکردن و بریندارکردنی خۆرئاوا. بۆ ‏نمونه‌ هه‌ستکردن به‌ گوناه له‌ خۆرئاوادا له‌ هه‌ڵوێستی دوژژمنکارانه‌دا به‌رامبه‌ر ئه‌فریقای باشور ‏ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌. ‏

هه‌رچۆنێک بیربکه‌یته‌وه‌، ره‌فتاری سه‌رکرده‌کانی ئه‌فه‌ریقای باشور هیچی زیاتر نه‌بووه‌ له‌ ره‌فتاری ‏توندوتیژانه‌ی فه‌رمانره‌وا ره‌شپێسته‌کانی وڵاتانی دیکه‌. وه‌ک ئاشکراشه‌، زۆرێک له‌ خه‌ڵکانی ئه‌فه‌ریقای ‏ره‌شپێست ده‌سڵه‌منه‌وه‌ له‌ کۆچکردن بۆ ئه‌فه‌ریقای باشور. فه‌رمانڕه‌واکانی ئه‌فه‌ریقای باشور به‌ ‏تایبه‌ت که‌وتونه‌ته‌ به‌ر ره‌خنه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سپی پێستن. ئه‌گه‌ر پێستیان هه‌ر ره‌نگێکی تربوایه‌، ‏ره‌فتاره‌کانیان ده‌بوه‌ مایه‌ی سه‌رنجی که‌متر یان هه‌ر هیچ سه‌رنجێکیان له‌سه‌ر نه‌ده‌درا له‌ خۆرئاوا.‏

دیسانه‌وه‌، ئاماده‌باشیی بۆ پێدانی کۆمه‌ک به‌ فه‌رمانڕه‌وا ئه‌فه‌ریقایی و ئاسیاییه‌کان به‌بێ لێپێچینه‌وه‌ ‏له‌ سیاسه‌ته‌کانیان ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌مان کاریگه‌رین. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌ده‌ست هه‌ستکردن به‌ گوناهه‌وه‌ ‏ده‌ناڵێن هیوا ده‌خوازن ئه‌و هه‌سته‌یان له‌کۆڵبێته‌وه‌ له‌ رێگه‌ی به‌خشینه‌وه‌ی پاره‌وه‌ (به‌تایبه‌ت پاره‌ی ‏باجده‌ران) به‌بێ لێپێچینه‌وه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامه‌کان، ئه‌وه‌ی به‌لایانه‌وه‌ گرنگه‌ پاره‌ به‌خشینه‌وه‌یه‌ نه‌ک ‏ده‌رئه‌نجامه‌کانی ئه‌و پرۆسه‌یه‌.

هه‌رچه‌ند هه‌ستکردن به‌ گوناه به‌شێکه‌ له‌ کولتوری جوو مه‌سیحی، ‏گوناه له‌مڕۆدا شتێکی تازه‌بابه‌ته‌. له‌ڕووی واقیعیشه‌وه‌، خۆرئاوا هه‌رگیز ئه‌م شێوه‌یه‌ی ئێستا به‌ باشی ‏نه‌یبوه‌ و هه‌رگیزیش به‌م شێوه‌ قوڵه‌ی ئێستا هه‌ستیپێنه‌کردوه‌. یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی ئه‌مه‌ ره‌نگه‌ ‏فه‌شه‌لهێنان بێت له‌ خۆشگوزه‌رانی مادیدا که‌ رازیبوون و دڵخۆشبوونی چاوه‌ڕوانکراو له‌گه‌ڵ خۆی ‏ده‌هێنێت. گوناه بۆته‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی تێکه‌ڵکردن له‌نێوان لایه‌نه‌ باشه‌کانی خێرپێکردن وه‌ک ‏یارمه‌تیدانی بێبه‌خته‌کان له‌ لایه‌ک و ئه‌و بیرکردنه‌وه‌یه‌ی که‌ پێیوایه‌ جیاوازی له‌ داهاتدا وه‌ک ئه‌وه‌ی ‏که‌ هه‌یه‌ ده‌رئه‌نجامی به‌رپرسیارن له‌ سه‌رکوتکردن و چه‌وساندنه‌وه‌.‏

ئه‌و جیاوازییانه‌ زۆر جار به‌ نایه‌کسانی و هه‌ندێک جار به‌ ناعه‌داله‌تی ناوده‌برێن. تێکه‌ڵکردنه‌که‌ ‏له‌لایه‌ن په‌رۆشی پیاوانی که‌نیسه‌وه‌ بره‌وی پێدراوه‌ که‌ خۆیان وه‌ک کارای سیاسی و کاربۆکه‌ری ‏خۆشگوزه‌رانی کۆمه‌ڵایه‌تی دێته‌پێچاو نه‌ک وه‌ک رابه‌ری رۆحی.‏

سه‌رباری ئه‌وه‌ش، زۆرێک له‌و که‌سانه‌ی که‌ کاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستکردنی بیروڕای خه‌ڵکی، به‌ ‏مامۆستا و پیاوه‌ ئاینی، که‌سانی بواری میدیا شه‌وه‌، گه‌یشتنه‌ ئه‌و راده‌یه‌ی که‌ حه‌زیان به‌ کۆمه‌ڵگای ‏خۆرئاوایی نه‌بێت و ته‌نانه‌ت رقیشیان لێی ببێته‌وه‌. ئه‌و که‌سانه‌ زۆر شیاون بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ستکردن له‌ ‏گوناه له‌ خۆبگرن و بیورژێنن.‏

فاکته‌رێکی سه‌ره‌کی سه‌رهه‌ڵدانی گوناهی به‌کۆمه‌ڵی هاوچه‌رخ به‌شێوه‌یه‌کی گریمانه‌یی بریتیه‌ له‌ ‏هه‌ره‌سهێنانی به‌رپرسیارێتی شه‌خسی له‌ژێر کاریگه‌ری حه‌تمه‌یه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تیدا (ئه‌و رێبازه‌ی که‌ ‏پێیوایه‌ ره‌فتار و کرده‌ی مرۆڤ له‌ رێگه‌ی پێکهاته‌ و ره‌وتی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ دیاریده‌کرێت).‏

به‌شداریکردن له‌ گوناهی به‌کۆمه‌ڵدا شوێنی به‌رپرسیارێتی تاکه‌که‌سی گرتۆته‌وه‌. هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان به‌ ‏به‌رپرس ته‌ماشاده‌کرێن له‌ به‌دڕه‌فتاریی و به‌دبه‌ختی شه‌خسیدا. ئینجا ئه‌گه‌ر هه‌موومان گوناهبارین، ‏ئه‌وا هیچ تاکێک گوناهبار نیه‌.‏

هه‌ستکردن به‌ گوناه له‌ کۆمه‌ڵگا خۆرئاواییه‌کاندا بره‌وی داوه‌ به‌ بێباکی به‌رامبه‌ر به‌ واقیع، ‏له‌ده‌ستدانی که‌رامه‌ت و بڕوابه‌خۆبوون. له‌ده‌ستدانی به‌رده‌وامی و له‌ ریشه‌کێشکردنی دیدی زه‌مه‌نی ‏ده‌بنه‌ پاڵپشتی به‌هێز بۆ کاریگه‌رییه‌کانی گوناهی به‌کۆمه‌ڵ.‏

کێنس کلارک له‌ نوسنێکیدا باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ دڵنیانه‌بوه‌ له‌وه‌ی که‌ سه‌رجه‌می پێکهینه‌ره‌ ‏پێویسته‌کانی شارستانیه‌ت چیبوون، به‌ڵام دڵنیابوه‌ له‌وه‌ی که‌ بڕوابه‌خۆبوون و به‌رده‌وامی هه‌ردووک ‏ده‌ست لێهه‌ڵنه‌گیراون. هه‌ردوو له‌م چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواییدا توشی داخوران بوون.‏

هه‌ندێک جار، خراپ به‌کارهێنانی زمان ‏ته‌نانه‌ت دانیپێدانراوه‌. ئه‌گه‌ر وڵاتێک به‌ره‌سمی ناوی له‌خۆی نابێت دیموکراتی یان کۆماری گه‌ل، ئه‌وه‌ ‏ده‌زانین که‌ ئه‌و وڵاته‌ وڵاتێکه‌ خه‌ڵکه‌که‌ی هیچ قسه‌یان ناخوات له‌ لای حکومه‌ت. یه‌کێکی تر له‌ ‏جۆره‌کانی نمونه‌ بریتییه‌ له‌ مامه‌ڵه‌کردنی وڵاتان و ده‌سته‌کان وه‌ک ئه‌وه‌ی پێکهاته‌ی تاکی بڕیارده‌ربن، ‏یان پێکهاته‌یه‌ک بن که‌ هه‌موو خه‌ڵک سودمه‌ندی و ئه‌زمون و باری هاوشێوه‌ی یه‌کتریان هه‌بێت له‌ ‏سایه‌یدا. ریزبه‌ندکردنی دوو له‌سه‌ر سێی مرۆڤایه‌تی وه‌ک جیهانی سێهه‌م نمونه‌یه‌کی زه‌قی ئه‌م ‏مه‌سه‌له‌یه‌ی.‏

گه‌شه‌کردنی تایبه‌تمه‌ندبوون، به‌ راهێنانی تایبه‌تمه‌ندانه‌ی درێژخایه‌نیشه‌وه‌، توانا عه‌قڵییه‌ ‏ره‌خنه‌ییه‌کان ده‌خاته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنورێکی به‌رته‌سکه‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆی خوڵقاندنی فه‌رامۆشکردنی واقیع ‏له‌ زۆربه‌ی گوتاره‌ ئاکادیمی و جه‌ماوه‌ره‌ییه‌کاندا.‏

ئه‌م فه‌رامۆشکۆردنه‌ هه‌روه‌ها رێگه‌ی بۆ خۆشکراوه‌ له‌لایه‌ن نائاماده‌گی عه‌قڵانی و ماناداری خه‌ڵکه‌وه‌ ‏له‌ پراکتیزه‌کردنی توانا عه‌قڵییه‌ ره‌خنه‌ییه‌کانیاندا له‌ مه‌سه‌له‌گه‌لێک که‌ کاریان تێده‌کات به‌ڵام وا ‏هه‌ست ده‌که‌ن که‌ ناتوانن هیچ شتێک بکه‌ن یان شتی زۆر که‌م بکه‌ن.‏

به‌رفراوانبوونی زانیاری له‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌ی دواید ره‌نگه‌ زۆر سه‌ره‌کی بوبن له‌ پوکانه‌وه‌ی به‌ربڵاوی ‏تێڕامان. خه‌ڵک، به‌ ئه‌کادیمیکارانیشه‌وه‌، لێیان چاوه‌ڕوانکراوه‌ که‌ بڕێکی هێنده‌ زۆر له‌ زانیاری و ‏ته‌کنیک وه‌ربگرن که‌ زۆرجار کات و تاقه‌ت و توانای که‌میان پێماوه‌ بۆ تێڕامان و سه‌رنجدان، ته‌نانه‌ت ‏بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ساده‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ش که‌ پێیان ده‌گات.

که‌مبونه‌وه‌ی بڕوای ته‌قلیدی ئاینیی له‌وانه‌یه‌ بوبێته‌ هۆکاری فه‌رامۆشکردنی واقیع. ئه‌م ‏رونکردنه‌وه‌یه‌ ره‌نگه‌ خواستراوبێت له‌لایه‌ن بڕواداران و گوماندارانیشه‌وه‌. بیری ته‌قلیدی ئاینیی ‏دیدگایه‌کی یه‌کانگیری هاوبه‌سته‌ی جیهان ده‌به‌خشێت، داخورانیشی ده‌بێته‌ مایه‌ی لاوازکردنی ‏بیرکردنه‌وه‌ی وێک به‌ستراو. ‏

به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، ده‌کرێت وا موناقه‌شه‌ی بکرێت که‌ که‌مبونه‌وه‌ی بڕوای ئاینی خۆشباوه‌ڕیی ‏مرۆڤایه‌تی به‌سه‌ر بوارێکی فراوان و زیاتر هه‌مه‌چه‌شندا په‌رشده‌کات. خێرایی ئه‌و که‌مبونه‌وه‌یه‌ ‏کاریگه‌ری له‌م جۆره‌ به‌هێزده‌کات.‏

له‌م به‌شه‌ و له‌ سێ به‌شی پیشتریشیدا، هه‌ندێک له‌و هێز و کاریگه‌ریانه‌م پێشنیازکردوه‌ که‌ له‌ پشت ‏فه‌رامۆشکردنی هاوچه‌رخی واقیعه‌وه‌ن. پێویستیشه‌ ئه‌وه‌ بێنمه‌وه‌ بیری خوێنه‌ر که‌ پێشنیازی ئاوا ‏زۆرجار به‌ زه‌روره‌ت تێڕامانئامێزن. ئه‌مه‌ به‌تایبه‌ت راسته‌ له‌باره‌ی تێڕامانه‌وه‌ له‌مه‌ڕ هێزه‌ ئاڵۆز و ‏جۆراوجۆره‌کانی پشت رۆحی کاتێکه‌وه‌ (که‌شی گشتی ئه‌خلاقی و رۆشنبیری و کولتوری واده‌یه‌کی ‏زه‌مه‌نی دیاریکراو)‏

چیمان به‌سه‌ر هاتووه‌ له‌ خۆرئاوا تاوه‌کو به‌م شێوه‌یه‌ به‌گژ واقیعدا بچین و به‌ڵگه‌ی هه‌سته‌کانمان ‏ره‌تبه‌که‌ینه‌وه‌؟ چی وایلێکردوین که‌رامه‌ت و زێزله‌خۆگرتن له‌ده‌ستبده‌ین؟

وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ له‌نێو خۆشگوزه‌رانی و ده‌ستکه‌وتی زانستی بێوێنه‌دا، هێزه‌ شه‌رانگێزه‌ ‏راڤه‌نه‌کراوه‌کان چونه‌ته‌ بنکڵێشه‌ی تواناعه‌قڵی و ئاکارییه‌کانمانه‌وه‌.

بێباکی به‌رفراوان و سه‌رلێتێکده‌رانه‌ به‌رامبه‌ر واقیع زۆر گرنگه‌. له‌ نێو ده‌رئه‌نجامی دیکه‌دا، ئه‌و ‏بێباکییه‌ بۆته‌ مایه‌ی لاوازکردنی ستاندارده‌کان له‌ هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسی، له‌ هه‌ندێک ‏لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی دیکه‌، و له‌ بواری فراوانتری گوتاری به‌روخسار جدی. ئه‌و بێباکییه‌ ‏گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ به‌ره‌و به‌ربه‌ریزم. ئۆرتێگا کاسێت له‌ نوسینێکیدا ده‌ڵێت که‌ ئاماده‌نه‌بوونی ستاندارده‌کان ‏بریتییه‌ له‌ کرۆکی به‌ربه‌ریزم. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م باره‌ له‌ هه‌ندێک به‌شی ئابوریناسیدا ‏به‌ده‌رده‌که‌وێت هاوشانی ده‌ستکه‌وته‌ مه‌زنه‌کانی چه‌ند ده‌یه‌ی ئه‌م دواییه‌ که‌ من خۆم زۆر سه‌رم ‏لێشێواوه‌ له‌ باری ئێستای بابه‌ته‌که‌.‏

مه‌یلی فه‌رامۆشکردنی واقیعه‌ ساده‌کان بوه‌ مایه‌ی لاوازبوونی که‌رامه‌ت و له‌خۆدڵنیابوون و پێگه‌ی ‏خۆرئاوا له‌ گۆڕه‌پانی نێوده‌وڵه‌تیدا. هه‌روه‌ها په‌سه‌ندکردنی ناڕه‌خنه‌ییانه‌ی ئه‌و ئایدیا و سیاسه‌تانه‌شی ‏به‌هێزکرد که‌ خۆرئاوا وێران ده‌که‌ن، له‌وه‌ش زیاتر خه‌ڵکانی جیهانی سێهه‌م وێران ده‌که‌ن.‏

ئه‌مه‌ شتێکی سه‌رسوڕهێنه‌ر نیه‌. ئه‌و سیاسه‌ت و کۆمه‌ڵگایانه‌ی ده‌چه‌مێنه‌وه‌ له‌ژێر باری ‏فه‌رامۆشکردنی واقیعدا خویان دوچاری ته‌نگانه‌ ده‌بنه‌وه‌، هه‌روه‌ها دوچاری هه‌ره‌شه‌ی ناوه‌کی و ‏ده‌ره‌کی ده‌بنه‌وه‌.‏

ئه‌م بایه‌خانه‌ تێگه‌یشتنی قوڵی دوو سه‌رنجی دوو نوسه‌ری ته‌واو له‌یه‌ک دوور له‌ڕوی کات تێڕاوانینی ‏گشتیانه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕوو. سه‌رنجه‌کانیان ده‌بنه‌ ده‌رئه‌نجامێکی زۆر شیاوه‌ بۆ ئه‌م وتاره‌. پاسکاڵ له‌ سه‌ده‌ی ‏‏17 دا ده‌ڵێت “باخۆمان ماندوو بکه‌ین له‌ هه‌وڵماندا بۆ بیرکردنه‌وه‌ به‌ ڕوونی: ئالێره‌دایه‌ سه‌رچاوه‌ی ‏ره‌فتاری ئاکارییانه‌.”‏

له‌ سه‌رده‌می خۆشماندا جۆرج ئۆروێڵ ده‌ڵێت “له‌ قوڵاییه‌کی هێنده‌ زۆردا نوقوم بووین، که‌ ‏دوباره‌کردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئاشکرایه‌ بۆته‌ ئه‌رکی یه‌که‌می مرۆڤی رۆشنبیر.”‏

نوسه‌ر مامۆستای خانه‌نشینی ئابوریناسیبوه‌ له‌ قوتابخانه‌ی له‌نده‌ن بۆ ئابوریناسی و زانستی سیاسی و ‏هه‌روه‌ها هاوه‌ڵ بووه‌ له‌ ئه‌کادیمیای به‌ریتانی. له‌ ساڵی 1982دا هه‌ڵبژێردراوه‌ به‌ ئه‌ندامی شه‌ره‌ف. ئه‌م ‏وتاره‌ وێنه‌یه‌کی زۆر درێژکراوه‌ی وته‌ی نوسه‌ره‌که‌یه‌تی که‌ له‌ کۆنفرانسی په‌یمانگای که‌یتۆ ‏‏”ئابوریناسی گه‌شه‌کردن پاش 40 ساڵ” پێشکه‌شیکرد که‌ له‌ 1 ی ئایاری 1986دا سازکرا.