Vikipediya - Soñki deñiştirmeler [crh]

Kirovo-Çepetsk

~2026-55753-83 — Fri, 16 Oct 2026 23:30:20 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 23:30 tarihındaki alı
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''Kirovo-Çepetsk''' ({{lang-ru\|Кирово-Чепецк}}) - [[Rusiye]]niñ [[Kirov vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Kirovo-Çepetsk şeer bölgesi]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 66 ~~651~~ kişi.		'''Kirovo-Çepetsk''' ({{lang-ru\|Кирово-Чепецк}}) - [[Rusiye]]niñ [[Kirov vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Kirovo-Çepetsk şeer bölgesi]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 64 000 kişi.

	[[Kategoriya:Kirov vilâyetindeki şeerler]]		[[Kategoriya:Kirov vilâyetindeki şeerler]]

Samara

Spokiyny — Fri, 16 Oct 2026 22:37:14 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 22:37 tarihındaki alı
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''Samara''' ({{lang-ru\|Самара}}) - [[Rusiye]]nıñ [[Samara vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. Ealisiniñ sayısı 1 ~~156~~ ~~659~~ kişi.		'''Samara''' ({{lang-ru\|Самара}}) - [[Rusiye]]nıñ [[Samara vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. Ealisiniñ sayısı 1 151 100 kişi.

	== Eali ==		== Eali ==

Mangup Qale

~2026-55603-94 — Fri, 16 Oct 2026 21:38:35 GMT

Menbalar ve bağlantılar

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 21:38 tarihındaki alı
23 satır:		23 satır:

	* ''Д. Я. Вортман''. [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Mangup_pamyatka_misto Мангуп (Мангуп-Кале), археологічна пам'ятка і давнє місто] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 486. — 784 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1028-1</nowiki>.		* ''Д. Я. Вортман''. [http://history.org.ua/?encyclop&termin=Mangup_pamyatka_misto Мангуп (Мангуп-Кале), археологічна пам'ятка і давнє місто] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 486. — 784 с. : іл. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1028-1</nowiki>.
	* [~~http~~://mogilnik.narod.ru/Images/Mangup_Sheme.gif План Мангупського городища]		* [https://mogilnik.narod.ru/Images/Mangup_Sheme.gif План Мангупського городища]
	* [~~http~~://mogilnik.narod.ru/indexrussian.htm Неофіційний сайт Мангупської археологічної експедиції]		* [https://mogilnik.narod.ru/indexrussian.htm Неофіційний сайт Мангупської археологічної експедиції]
	* [~~http~~://mogilnik.narod.ru/Articles/Articles.htm Статті Герцена з історії та археології Мангупа]		* [https://mogilnik.narod.ru/Articles/Articles.htm Статті Герцена з історії та археології Мангупа]
	* [~~http~~://mogilnik.narod.ru/Images/Defence.gif Схема оборонних споруд фортеці]		* [https://mogilnik.narod.ru/Images/Defence.gif Схема оборонних споруд фортеці]
	* [http://sova.rsh.ru/mangup/index.html Фотогалерея Мангупа] {{Arhivlengen\|url=https://web.archive.org/web/20071016161836/http://sova.rsh.ru/mangup/index.html \|date=2007-10-16 }}		* [http://sova.rsh.ru/mangup/index.html Фотогалерея Мангупа] {{Arhivlengen\|url=https://web.archive.org/web/20071016161836/http://sova.rsh.ru/mangup/index.html \|date=2007-10-16 }}
	* [https://mogilnik.narod.ru/Finds/Finds.htm Археологічні знахідки]		* [https://mogilnik.narod.ru/Finds/Finds.htm Археологічні знахідки]
	* [https://graal.org.ua/ru/gosud/kult4.htm Фрески південного монастиря на Мангупі]		* [https://graal.org.ua/ru/gosud/kult4.htm Фрески південного монастиря на Мангупі]
	* [https://~~foto.~~slava.ws/~~thumbnails.php?album=21~~ Фотографії Мангупа]		* [https://slava.ws/album21 Фотографії Мангупа]
	* [https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Сайт пещерного города Мангуп-Кале]		* [https://web.archive.org/web/20090811064925/http://mangup-kale.ru/ Сайт пещерного города Мангуп-Кале]
	* [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn70.htm Ізборник]		* [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn70.htm Ізборник]

Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 21:37:46 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 21:37 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı''' ('''DSST'''; {{lang-en\|World Health Organization, WHO}}) — [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ sağlıq saqlav meselelerinen oğraşqan mahsus teşkilâtıdır. O, memleketler arasında sağlıqnı qorumaq ve hastalıqlarğa qarşı küreşmek içün işbirlikni teşkil ete. Baş merkezi [[İsviçre]]niñ [[Cenevre]] şeerinde buluna.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/about/frequently-asked-questions\|title=-{Frequently asked questions}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>

			== Tarihı ==
			1945 senesi [[San Fransisko]]da keçirilgen konferentsiyada halqara sağlıq saqlav teşkilâtı qurmaq teklif etildi. 1946 senesi [[Nyu York]]ta keçirilgen konferentsiyada DSSTniñ nizamnamesi qabul etilip, iyülniñ 22-sinde imzalandı. Nizamname 1948 senesi aprelniñ 7-sinde quvetini aldı. Bu kün teşkilâtnıñ quruluv tarihıdır. Er yıl aprelniñ 7-si '''Dünya sağlıq künü''' olaraq qayd etile.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/about/history\|title=-{History}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>

			== Esas vazifeleri ==
	'''Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı''' (DSST, {{Lang-en\|World Health Organization (WHO)}}), Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ dünya miqyasında sağlıq meselelerinde vasiylik etken mahsus bir teşkiâttır. Ştab dairesi Cenevrede (İsviçre) bulunmaqta.
			DSSTniñ esas vazifeleri şulardır:
			* hastalıqlarnıñ yayılması aqqında malümat toplamaq ve [[epidemiya]]larnı közetmek;
			* hastalıqlarnıñ ögüni almaq ve olarnı tedaviyisi aqqında ilmiy malümatlarğa esaslanğan tevsiyeler azırlamaq;
			* [[aşılav]] programmalarına ve yuqunçlı hastalıqlarğa qarşı küreşke yardım etmek;
			* memleketlerde tibbiy hızmetlerni eyileştirmege ve adamlarnıñ kerekli ilâclar almasına yardım etmek;
			* epidemiyalar, cenkler ve tabiat afatları vaqtında tibbiy yardım işlerini teşkil etmek.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/about/what-we-do\|title=-{What we do}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>

			DSSTniñ iştiraki ile ötkerilgen halqara işniñ müim neticelerinden biri — [[çiçek hastalığı]]nıñ yoq etilmesidir. 1980 senesi bu hastalıqnıñ dünyada yoq etilgeni resmiy olaraq ilân etildi.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/health-topics/smallpox\|title=-{Smallpox}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>
	2020 senesine köre DSST 194 memleketten ibaret <ref name=":0">{{Cite web\|url=http://www.who.int/about/governance/ru/\|title=Руководство ВОЗ\|website=Всемирная организация здравоохранения\|language=ru-RU\|accessdate=2018-10-28}}</ref>. Teşkilâtnıñ bütün dünyada altı yarımmuhtar ofisi ve 150 adiy ofisi bar. Bütün aza memleketler DSST ödevler berip, faaliyetini alıp bara.

			== Qurulışı ==
	1945 senesi San Francisco konferentsiyasında sağlıq saqlav meselelerinden halqara teşkilâtnı yaratmaq qararına kelgen ediler. 1946 senesi New Yorkta ötkerilgen Halqara sağlıq saqlav konferentsiyası DSST Statutını qabul etken.
			DSSTniñ resmiy malümatına köre, teşkilât 194 aza memleketni birleştire.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/countries\|title=-{Countries}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en\|accessdate=2026-10-16}}</ref> Onıñ altı regional bürosı ve çeşit memleketlerde 150-ge yaqın temsilciligi bar.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/about/structure/\|title=-{WHO Organizational structure}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>

			Teşkilât işiniñ esas yönelişlerini '''Dünya sağlıq saqlav assambleyası''' tayin ete. Anda aza memleketlerniñ temsilcileri er yıl toplana. Assambleya DSSTniñ bücetini tasdıqlay ve baş direktorını saylay.<ref>{{Cite web\|url=https://www.who.int/about/governance/world-health-assembly\|title=-{World Health Assembly}-\|website=-{World Health Organization}-\|language=en}}</ref>

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]]

Han sülâlesi

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 21:34:31 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 {{universal infocard}}
-'''Han sülâlesi'''  ({{lang-zh|汉朝}}, ananeviy {{lang-zh|漢朝}}, -{Hàncháo}-) — milâttan evel 206 — milâttan soñ 220 seneleri yani [[Tsiñ sülâlesi]]niñ yıqılğanından soñ ve memleketniñ üç devletke bölüngeninden evel [[Çin]]ni idare etken bir sülâle. Han imperatorları Liu soyundan (劉/刘) edi. Bu sülâleniñ idaresi 400 yıldan ziyade sürdi. Han sülâlesiniñ idaresi eki devirge ayrılır - Erte Han (Ğarbiy Han, m.e. 206 - m.s. 9) ve Keç Han (Şarqiy Han, m.s. 25 - 220 seneleri). Arasında [[qırmızı qaşlılarnıñ isyanı]] ve ‘zorlap alıcı’ [[Van Man]]nıñ qısqa müddetli idaresi oldı. Çin tarihçılığında Han devri Çin tarihınıñ eñ emiyetli devri olaraq qabul etile, çünki o sırada bu sülâleniñ adını taşığan [[han çin qavmi]] yaratıldı.
+'''Han sülâlesi''' ({{lang-zh|汉朝}}, ananeviy yazılışı {{lang-zh|漢朝}}, -{Hàncháo}-) — milâttan evel 206 — milâttan soñ 220 seneleri [[Çin]]ni idare etken imperatorlar sülâlesi. Onıñ idaresi eki ayrı devirden ibaret. Han imperatorları Liu ({{lang-zh|劉/刘}}) soyundan edi.<ref name="met">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/it/essays/han-dynasty-206-b-c-220-a-d|title=-{Han Dynasty (206 B.C.–220 A.D.)}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref>
 <references/>
 {{1000}}
 [[Kategoriya:Çin tarihı]]

Secevütler

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 21:30:06 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Secevütler''' — Qırım Hanlığınıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki qaraçı beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" /> == Aslı ve ilk hatırlanuvlar...'

Yañı saife

'''Secevütler''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki [[qaraçı]] beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" />

== Aslı ve ilk hatırlanuvlar ==
Secevüt adı tarihiy edebiyatta ''Salciut'', ''Siciut'', ''Secut'' ve buña oşağan şekillerde rastkelgen moğol qabilesiniñ adınen bağlana. Bu qabilege mensüp beyler [[Altın Orda]]nıñ siyasiy tarihında da añıla. Qırım Secevütleri Altın Orda devrinden qalğan soy asılzadeliginiñ bir parçası olaraq baqıla. Lâkin eski qabile adınen Qırımdaki bey soyu arasındaki bağ, ayrı ailelerniñ XIII asırdan XIX asırğa qadar nesilden nesilge keçişini köstergen tam bir şecereniñ saqlanğanını bildirmey.<ref name="derin-origin" />

XVI asır başındaki diplomatik vesiqalarda soynıñ temsilcisi '''Mamış bey Secevüt''' añıla. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralı Sigizmundğa yollağan antlaşma vesiqasında o, soynıñ başı ve hannıñ kiyevi olaraq kösterile. Aynı vesıqada Qırq Yer qaymaqamı Mamış ulan da ayrı bir kişi olaraq yazılğan. Böylece, adları bir olsa da, Mamış bey Secevüt ile Mamış ulannı bir kişi dep qabul etmek doğru degil.<ref name="kolodziejczyk" />

1508 senesi Moskva devletinen yapılğan antlaşmanı tasdıqlav sırasında Mamış bey, Manğıt Tevkel bey ve Qoñrat Sülemen bey ile beraber ayrı bir gruppa ant etken. [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ise başqa bir gruppada kösterilgen. Bu tertip Secevütlerniñ o vaqıtta sarayğa yaqın ve siyasiy ceetten emiyetli olğanını köstere; amma olarnıñ o devirde eski dört qaraçınen bir derecede bulunğanını şübesiz olaraq tasdıqlamay.<ref name="syro" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==

Hanlıqnıñ ilk devrindeki dört esas qaraçı soyu [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] olğan. Secevütlerniñ qaraçı beyleri arasındaki yeriniñ quvetlenmesi [[I Sahib Geray]] devrinen (1532–1551) bağlana. Sahib Geray hanlıqta akimiyetni bir merkezge toplamağa ve soy beyleriniñ tesirini azaltmağa tırışqan. Bu sebepten, Sahib Geray devri Secevütlerniñ Qırımda ilk peyda olğan vaqtı degil, evelden bar olğan soynıñ devlet idaresindeki yeriniñ quvetlengen devri edi.<ref name="inalcik-tdv" /><ref name="inalcik2022" />

Qaraçı beyleri soylarınıñ askeriy quvetlerine komandanlıq etken ve hannıñ devlet divanında müim meselelerni muzakere etkenler. Han tahtını saqlamaq içün olarnıñ destegine muhtac edi. Beylerniñ nufuzı saraydaki şahsiy vazifesinen sıñırlanmağan: olar hanlıqnıñ yerleşken ananelerine, soy bağlarına ve özlerine bağlı adamlarğa tayanğanlar. Soy beyleriniñ razılığı em içki siyaset, em de tışqı alâqalar içün emiyet taşığan.<ref name="inalcik2022" />

Ananege köre, bey ailesiniñ yaşça eñ büyük erkek azası soy başı saylana edi, han ise bu saylavnı tasdıqlay edi. Qaraçı beyleri yañı hannıñ saylanuvında de iştirak etken ve öz namzetleriniñ tahtqa çıquvını istegenler. Böylece, beylerniñ siyasiy nufuzı em soy içindeki yerine, em de devletniñ siyasiy tertibine bağlı edi.<ref name="inalcik-tdv" />

1587 senesi [[II İslâm Geray]] yanına kelgen Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ esabatında '''İnal bey Secevüt''' qaraçılar arasında añıla. Beyniñ adı rusça metinde «-{Иналей князь Чижиут}-» şeklinde berile. Sudakov kelgeninde bazı qaraçı beylerine Moskva çarından ayrı bahşışlar ketirilmegeni etrafında anlaşmazlıq çıqqan. İnal bey de ediye almağan beyler arasında olğan. Han özüne yollanğan kürk ve qalpaqlarnıñ bir qısmını olarğa bergen ve elçiden izaat talap etken. Sudakov ise ediyeler evelden belli olğan saray adamlarınıñ cedveline köre azırlanğanını, yañıdan qaraçı olğan kişiler aqqında malümat almağanını bildirgen. Bu vaqia soynıñ XVI asır soñunda qaraçı beyleri arasında yer alğanını doğrudan-doğru tasdıqlay.<ref name="sudakov" />

1608 senesi [[Toqtamış Geray]]nı han olaraq köterüv merasiminde Şırın, Barın, Secevüt ve [[Mansurlar|Mansur]] beyleri iştirak etkenler. Olar han oturğan kiyizni dört köşesinden tutıp, yuqarı kötergenler.<ref name="mavrina-politics" />

1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan-Litvaniya]] devletinen antlaşmasında dört qaraçı soyı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt kösterilgen. Ayrı devirlerniñ vesiqalarında qaraçı soylarınıñ terkibi deñişe. [[I Devlet Geray]]nıñ bir vesiqasında ise altı qaraçı — Şırın, Manğıt, Barın, Arğın, Secevüt ve Qıpçaq beyleri — añılğan.<ref name="kolodziejczyk" />

XVII asırnıñ ekinci yarısında Secevütler Qırımnıñ eñ nufuzlı soyları arasında qalğanlar. [[Evliya Çelebi]] olarnı Şırınlar ve Mansurlarnen beraber hatırlay. Onıñ askeriy tertip aqqındaki tasvirinde de Secevüt beyleri ayrı bir yer tuta. Bu tasvirde hanlıqnıñ askerleri tek bir merkezden idare etilgen bir quvet olaraq degil, soy beyleriniñ yolbaşçılığındaki bölükler olaraq körüne. Secevütlerniñ adı em asılzadeler, em de askeriy komandanlar arasında rastkele.<ref name="celebi" />

1692 senesi mayıs 17 künü [[Or Qapı]] yanında [[Safa Geray]]nen keñeşken dört büyük qaraçı arasında '''Qutlu Geray bey Secevüt''' de olğan. Onıñ yanında Şırın, Mansur ve Arğın beyleri bulunğan.<ref name="mavrina-politics" />

XVIII asır ortasında da soynıñ nufuzı saqlanğan. [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ devlet tertibi aqqındaki malümatında dört qaraçı — Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt beyleri — devletniñ esas tayançları olaraq tasvir etile. Müim devlet işlerini olarnıñ reyi ve razılığı olmadan başlamaq ananege zıt sayıla edi.<ref name="inalcik2022" />

== Mülkleri ==
Secevütlerniñ mülkleri aqqında saqlanğan malümat olarnıñ yerleriniñ Qırımnıñ bir qaç yerinde bulunğanını köstere. Qarasuvbazar etrafında [[Yañı Sala]], [[Köktaş]], [[Beşüy]] ve [[Baysuv]] köyleri soynıñ yerleri ve kelirleri ile bağlı olaraq añıla. XIX asır başında Batırşa mırzanıñ mülkü Salı volostındaki [[Köpürliköy]] yanında bulunğan. [[Keriç yarımadası]]nda ise [[Qırq Tay]], [[Qaralar]] ve [[Barış]] köyleri soynıñ yarlıqlarında añılğan.<ref name="umerov" />

1744–1751 senelerine ait qadı defterindeki bir yazı Qarasuv bölgesindeki Yañı Sala köyüniñ kelirleri '''Memetşa mırza'''ğa ayrılğanını bildire. O, Secevüt beylerinden Memet beyniñ qardaşı olaraq kösterile. Bu yazı Yañı Salanıñ kelirleri aynı soynıñ bir qaç azasına ayırıla bilgenini köstere.<ref name="derin-estates" />

1787 senesindeki yer tasvirinde Qutlu Geray mırza Secevütten qalğan yerlerniñ bir qısmı hazinege alınğanı qayd etilgen. Bu yerler [[Secevüt]] adlı köy yanında bulunğan. Qırımda aynı adı taşığan bir qaç köyniñ bulunuvı soynıñ tarihiy cayılışını ögrenmek içün emiyetlidir. Lâkin bir köyniñ adı özü onıñ bütün toprağı er devirde Secevüt beylerine ait olğanını isbatlamay; mülkniñ kimge ait olğanı ayrı vesiqalarnen belgilenmelidir.<ref name="umerov" />

Soyğa ait han yarlıqlarında yerden faydalanuv, köy kelirlerini aluv ve ealiniñ belli işlerni yapuvı aqqında qararlar bar. Baysuv köyüniñ kelirleri İslâm mırzağa, Keriç tarafındaki bazı köylerniñ kelirleri ise Memet ve Taymaz mırzalarğa ayırılğan. Ametça mırzağa ait yarlıqlardan birinde Yañı Salanıñ 75 evinden alınğan kelirler aqqında söz yürüle. Başqa bir yarlıqta köy sakinleriniñ oña öşür, yani mahsulnıñ onda birini berüvi ve yılda on eki kün çalışuvı talap etile. Yañı Sala halqınıñ şikâyetine köre çıqarılğan bir qarar, Memet beyge sakinlerni on eki kün degil, evelki tertipke köre sekiz kün çalıştırmağa emir ete. Bu vesiqalar beylerniñ kelirleri han qararlarınen belgilengeni ve köy ealisiniñ de hanğa şikâyet ete bilgenini köstereler.<ref name="lashkov-charters" />

Yarlıqlarnıñ saqlanğan tercimelerinde tarih ve ad hataları olğanından, bazılarınıñ yazılğan vaqtı kesen-kes belli degil.<ref name="mavrina-charters" />

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1783 senesi [[Rusiye imperiyası]] Qırımnı alğan soñ '''Memetşa mırza Secevüt''' Rusiye askeriy idaresi altında 1783–1784 seneleri işlegen muvaqqat Qırım ükümetiniñ azaları arasına kirgen. Bu idarege Memetşa bey Şırın reislik etken. Secevüt temsilcisiniñ ükümet terkibinde bulunuvı soynıñ hanlıq yıqılğan vaqıtta da yerli asılzadeler arasında nufuzını saqlağanını köstere.<ref name="cameral-government" />

1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen Qırım mırzalarınıñ cedvelinde Secevüt soyundan üç kişi yazılğan: Memetşa mırza, Devletşa bey ve Devletça mırza. Cedvelde olar Şırınlardan soñ, Mansur ve Arğınlardan evel berilgenler. Bu vesiqa bütün soynıñ umumiy nufusını degil, cedvelge kirsetilgen erkek asılzadelerni köstere; ondan Secevütlerniñ bütün nesli üç kişiden ibaret olğanı aqqında netice çıqarmaq olmaz.<ref name="cameral-list" />

1807 senesi [[Tavriya guberniyası]] asılzadeleriniñ başı Yevgeniy Notara bergen malümatta Secevütler Şırın, Mansur ve Arğınlarnen beraber bey soylarınıñ birinci derecesine kirsetilgen. Qıpçaq ve Yaşlav soyları ise ekinci derecede kösterilgen. Bu malümatta hanlıq devrinde Şırın, Mansur ve Secevüt beylerine han ailesiniñ qızlarınen evlenüv aqqı tanılğanı da qayd etilgen.<ref name="lashkov-status" />

=== XIX asır başında ===

1820 senesiniñ aile cedvelinde '''Batırşa mırza''' ve onıñ qardaşı '''Qaya mırza''' hatırlanalar. Batırşa 36 yaşında olıp, [[Köpürliköy]]de yaşağan; onıñ 2000 zan toprağı, meyva bağçası ve ormanlığı bar edi. 31 yaşındaki Qaya mırzanıñ ise öz mülkü yoq edi.<ref name="lashkov-family" />

1797 senesi noyabrniñ 27-sinde on üç asılzade imzalağan vesiqada olarnıñ dedesi Memet bey ve babası Ametça (Ametşa) mırza Secevüt soyundan olğanı tasdıqlanğan.<ref name="mavrina-nobility" /> Qardaşlarnıñ asılzadeligini tasdıqlav işi 1817 senesi açılğan. 1820 senesi mayıs 4 künü Tavriya asılzadeler deputatları meclisi olarnı tanıp, şecere kitabınıñ dörtünci qısmına kirsetken. Lâkin bu qarar Geroldiya tarafından soñuna qadar tasdıqlanmağan: iş 1840 senesiniñ talaplarına köre qoşma vesıqalar toplamaq içün qaytarılğan.<ref name="mavrina-nobility" />

=== Soynıñ soñraki taqdiri ===
1859–1860 seneleri başlanğan qıdıruvlarda Batırşa ve Qaya mırzalarnı ya da olarnıñ mirasçılarını Köpürliköy ve Bağça Elide tapmaq mümkün olmağan. 1861 senesi sentâbrniñ 6-sında gazetada ilân basılğan; cevap kelmegen soñ, oktâbrniñ 9-ında iş qapatılğan. Bu vesiqalar soynıñ bütün nesilleri yoq olğanını tasdıqlamay. Aileniñ soñraki taqdiri ve [[SSCB]] devrindeki nesilleri aqqında işançlı, bir-birine bağlanğan malümat belli degil.<ref name="mavrina-nobility" />

== Menbalar ==

<references>

<ref name="inalcik-tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi Kırım. II. Kırım Hanlığı], «Teşkilât» bölügi // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.</ref>

<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Metinniñ diger nushası]. Kerç köyleriniñ adları bu çalışmada «Къырк-Тай, Каралар, Барыш», yarlıq tercimelerinde ise «Кырк-Тай, Халалар, Бараш» şeklinde berilgen.</ref>

<ref name="derin-origin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 59–60. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 181–184. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref>

<ref name="syro">Сыроечковский В. Е. [https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Syroechkovskiy_00.pdf Мухаммед-Герай и его вассалы] // Учёные записки МГУ. 1940. Вып. 61. История. Т. 2. С. 29, 34, 38–39.</ref>

<ref name="inalcik2022">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 14–16. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

<ref name="sudakov">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVI/Iv_Sudakov_SS_1587_88/text.phtml?id=5442 Статейный список московского посланника в Крыму Ивана Судакова в 1587–1588 году] / Публикация Ф. Ф. Лашкова // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1891. № 14. С. 53–58.</ref>

<ref name="mavrina-politics">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического дворянского депутатского собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–447.</ref>

<ref name="celebi">Эвлия Челеби. Книга путешествий. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641–1667 гг.) / Пер. М. Б. Кизилова. Симферополь: Таврия, 1996. С. 10, 104–105. [https://vostlit.narod.ru/Texts/rus7/Celebi/text1.htm Kirş bölügi]; [https://drevlit.ru/texts/ch/chelebi341.php askeriy tertip aqqındaki bölük].</ref>

<ref name="derin-estates">Derin Paşaoğlu D. Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras… 2021. С. 60. Menbada: Qırım qadı defterleri, 68-ci defter, 71b/1.</ref>

<ref name="lashkov-charters">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Одесса, 1889. Т. IV. С. 101–102. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / Çev. Y. Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. 10(1). S. 1076–1077.</ref>

<ref name="mavrina-charters">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 448–450.</ref>

<ref name="cameral-government">Лашков Ф. Ф. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text1.phtml?id=5708 О камеральном описании Крыма 1784 г.] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1887. № 2. С. 25–26.</ref>

<ref name="cameral-list">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Камеральное описание Крыма, 1784 года. Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1889. № 8. С. 13–14.</ref>

<ref name="lashkov-status">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 96–111; Y. Öztürkniñ 2026 senesi neşir etilgen tercimesi, s. 1071, 1083.</ref>

<ref name="lashkov-family">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 102; Y. Öztürkniñ tercimesi, s. 1077.</ref>

<ref name="mavrina-nobility">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 450–453. Çalışmada incelengen arhiv işi: Qırım devlet arhivi, fond 49, opis 1, iş 491.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Şırınlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 21:05:35 GMT

Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 21:05 tarihındaki alı
9 satır:		9 satır:

	== Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri ==		== Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri ==
	Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar\|Barın]], [[Arğınlar\|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)\|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar\|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/>		Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar\|Barın]], [[Arğınlar\|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)\|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar\|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevütler\|Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/>

	Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>		Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

Qıpçaqlar (Qırım)

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 21:03:31 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün Qıpçaqlar, tiller gruppası içün Qıpçaq tilleri saifelerine baqıñız.'' '''Qıpçaqlar''' — Qırım Hanlığınıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde Şırınlar, Barınlar ve Arğınlarnen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy v...'

Yañı saife

''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün [[Qıpçaqlar]], tiller gruppası içün [[Qıpçaq tilleri]] saifelerine baqıñız.''

'''Qıpçaqlar''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Arğınlar]]nen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy ve askeriy idaresinde iştirak etken.<ref name="manz" />

Rusiye vesiqalarında soy azalarınıñ soyadı Kipçakskiy ({{lang-ru|Кипчакский}}) ve Kipçatskiy (''Кипчатский'') şekillerinde yazılğan. Qıpçaq soyundan çıqqan mırzalar XIX–XX asırlarda devlet ve [[zemstvo]] idaresinde, maarif ve musulman diniy teşkilâtlarında çalışqanlar.<ref name="lashkov" /><ref name="islam" /><ref name="zadereychuk" />

== Adı ve ilk tarihı ==
[[Qırım Hanlığı]]ndaki Qıpçaq soyunıñ tarihı [[Altın Orda]]dan qalğan beyler ve el teşkilâtınen bağlıdır. XVIII asırda yazılğan Qırım tarihiy eserlerinde [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve Qıpçaqlar Toqtamış hannıñ hususiy [[nöker]] elleri, yani hanğa şahsen hızmet etken toplulıqlar arasında kösterile. Aynı tarihiy ananede bu dört elniñ beyleri Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da añıla. Bu rivayetler soyunıñ ilk tarihını Altın Orda siyasiy müitine bağlay, amma er bir Qıpçaq ailesiniñ nesilden nesilge uzanğan şeceresini bermey.<ref name="derin" />

Hanlıq tarihına ait menbalarda ''soy'', ''el'' ve bir bey etrafında toplanğan adamlar er vaqıt aynı manağa kelmey. Siyasiy ve askeriy birlikler tek qan-qardaşlardan ibaret olmay bilgen; vesiqalardaki «qardaş» ve «ağa» kibi sözler de er vaqıt doğrudan-doğru nesepni bildirmegen.<ref name="manz" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==

Qıpçaq beyi hanlıqnıñ ilk devrindeki [[dört qaraçı]]dan biri olğan. [[Qaraçı]] beyleri han etrafındaki adiy memurlar degil, öz elleriniñ askeriy ve siyasiy quvetine tayanğan soy başlıqları edi. Adet üzre, bey ailesiniñ yaşça büyük azası soy reisi saylana, han ise bu saylanuvnı tasdıqlay edi. Beylik mevqisi bir aile içinde nesilden nesilge keçken.<ref name="tdv" />

Qaraçı beyleri han [[divan]]ına qatılıp, devletniñ müim işlerini, cenk ve barış meselelerini muzakere etkenler. Olar hanlıqqa namzetniñ desteklenmesinde, tahta çıqarılmasında ve hanğa qarşı çıqışlarda müim yer tutqanlar. Han öz siyasetini yalıñız saray adamlarına tayanıp alıp baramağan; beylerniñ asker ve el üzerindeki nufuzını da esapqa almağa mecbur olğan. Qıpçaqlarnıñ idaredeki yeri bu qaraçı teşkilâtınıñ bir parçası edi.<ref name="inalcik" />

Qıpçaqlar öz beyleriniñ yolbaşçılığında asker çıqarğanlar. 1543 senesindeki Çerkesiya seferi içün toplanğan saylama asker arasında Şırınlar 5000, Arğınlar ve Qıpçaqlar beraber 3000, Mansurlar ise 2000 kişi bergen. Menbadaki 3000 sayısı eki soyğa beraber aittir; onı tek Qıpçaqlarnıñ asker sayısı dep añlamaq doğru degil.<ref name="inalcik" />

== XVI asırdaki beyler ve diplomatik faaliyeti ==
XVI asır başında soyunıñ başında '''Mahmud bey''' turğan. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] ükümdarı I Sigizmundğa bergen barış vesiqasını tasdıqlağan Qırım büyükleri arasında Qıpçaq qaraçısı Mahmud bey de añıla. 1508 senesinde ise o, başqa qaraçı beylerinen beraber, [[Moskva devleti]]nen barışnı saqlamaq içün ant etken.<ref name="kolo" />

'''Mamış ulan''' ve '''Appaq'''nıñ Qıpçaq soyuna ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında bir fikir yoq. V. E. Sıroyeçkovskiy ve A. L. Horoşkeviç olarnı bu soyğa bağlaylar. Beatris Forbes Manz ise bu qarışıq saray toplulığınıñ tamamını Qıpçaq soyu dep tanımağa qarşı çıqıp, bağlarnıñ bir qısmını siyasiy ve hızmet bağları olaraq añlata. Mamış ulan nufuzlı saray ve diplomatiya adamı olğan, amma aynı devirde Qıpçaq qaraçısı mevqisini Mahmud bey tutqan.<ref name="khorosh" /><ref name="manz" /><ref name="kolo" />

1587–1588 senelerine ait Moskva elçilik vesiqalarında '''Abdulla bey Qıpçaq''' qaraçılar arasında kösterilgen. Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ ketirgen bahşışlarından bazı qaraçılarğa pay berilmegeni han sarayında narazılıq doğurğan. Abdulla bey de bahşış talap etken beyler arasında olğan. Han elçiden ne içün olarnıñ adet olğan payları berilmegenini sorağan. Bu vaqia qaraçı beyleriniñ diplomatik merasimde ve yabancı devletlernen munasebetlerde ayrı bir yeri olğanını köstere.<ref name="mavrina" />

== Yaşlavlar ve Süleşoğulları ==

Qıpçaq eline bağlı soylar arasında [[Yaşlavlar]] da kösterile. Rusça vesiqalarda olarnıñ bir qolu ''Süleşevler'' yahut ''Süleşovlar'' adınen añıla. Yaşlavlar-Süleşoğulları XVI–XVII asırlarda han sarayında ve Moskva ile diplomatik munasebetlerde nufuz qazanğanlar; olar rus ükümdarınen alâqalarnı alıp barğan ''amiyatlar'' arasında yer alğanlar. Bunıñnen beraber, Yaşlav adı bütün Qıpçaqlarnıñ başqa bir adı degil, ayrı bir bey soyunıñ adı olaraq da qullanılğan.<ref name="belyakov" />

1584–1588 senelerindeki taht qavğaları sırasında bu aileden '''Yanşa mırza''' Moskvağa barıp, anda qalğan. 1591 senesinde o, [[İsveçiya]]ğa qarşı cenk içün [[Novgorod]]ğa yollanğan. Oğulları Yuriy ve Vasiliy Süleşovlar [[pravoslavlıq]]nı qabul etip, Rus devletinde [[kinaz]] unvanını taşığanlar. Yuriy 1615 senesinde [[boyar]] olğan, 1623–1625 senelerinde Tobolsk voyevodası olaraq hızmet etken. Bu, Qırım Hanlığı yıqılmasından çoq evel Rus devletine keçken bir aile qolunıñ tarihıdır.<ref name="belyakov" />

== Nufuzınıñ deñişmesi ==
Hanlıqta qaraçı soylarınıñ terkibi ve olarnıñ bir-birine nisbeten nufuzı deñişip turğan. XVI asırda Mansur oğulları ve [[Secevütler]] quvetlengen sayın, Qıpçaqlar ve Barınlarnıñ evelki yeri daralğan. 1632 senesinde [[Canibek Geray]]nıñ barış vesiqasında dört qaraçı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt beyleri añıla; Qıpçaq beyi bu cedvelde yoq.<ref name="kolo" />

XVIII asır ortasına ait başqa bir cedvelde ise dört esas soy Şırın, Mansur, Barın ve Secevüt olaraq kösterile. Böylelikle hanlıqnıñ ilk devrine ait dört soy cedvelini bütün soñraki devirler içün deñişmez bir nizam dep añlamaq olmaz. Qıpçaqlar ilk qaraçı soylarından olsalar da, hanlıqnıñ soñki devrinde esas soylar arasındaki evelki yerini saqlap qalmağanlar.<ref name="tdv" />

== Topraq mülkleri ==
Qıpçaq beyleriniñ hanlıq devrindeki mülkleriniñ tam sıñırları yeterli derecede belli degil. Qırımda Qıpçaq adını taşığan köylerniñ çoq olğanı, hususan [[Or Qapı]] etrafındaki yerlerniñ bu soynen bağını araştırmaq içün esas bergen. Lâkin toponimlerge tayanğan böyle bir tahminni, bütün bu köylerniñ aynı bey ailesine ait olğanını isbatlağan mülkiyet vesiqasınen bir tutmaq olmaz.<ref name="umerov" />

XIX asır başındaki aile vesiqaları daa muayyen malümat bere. Qıpçaqlarğa ait mülkler arasında [[Aqmescit qazası]]nda [[Bağça Eli]], [[Keñ Toğay]] ve [[Acı Eli]]; [[Or Qapı qazası]]nda ise [[Yuqarı Qıpçaq]], [[Aşağı Qıpçaq]] ve [[Kerdeli]] kösterilgen. Or Qapı qazasında başqa köyler yanında 1800 [[desâtina]]ğa qadar topraqları da añıla. 1820-ci yıllarda bu mülkler Süyün Ğazı Qıpçaq ve onıñ üç qız qardaşınıñ bölünmegen ortaq mülkiyeti olğan. Aqmescit qazasında [[Qadıaskerköy]] ve [[Köneçi]] yanında başqa bir Qıpçaq mırzasınıñ 2500 desâtinadan ziyade toprağı olğan.<ref name="lashkov" />

Yaşlav qolunıñ mülkleri ayrı bir bölgede bulunğan: [[Qırq Yer]] ile [[Alma (özen)|Alma]] arasında, [[Büyük Yaşlav]] ve [[Küçük Yaşlav]] etrafında.<ref name="umerov" />

== Rusiye imperiyası devri ==
1783 senesin hanlıq yıqılğanından soñ Qıpçaq aileleri Qırımda qalğan. 1807 senesinde [[Tavriya guberniyası]]nıñ asılzadeler başı E. İ. Notara Qıpçaqlar ve Yaşlavlarnı bey soylarınıñ ekinci derecesine ait dep köstergen. Birinci derecege Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın soyları kirsetilgen. Qıpçaqlar Rusiye asılzadeler tabaqasına qabul etilmek içün hanlıq devriniñ soy vesiqalarından ziyade, rus idaresindeki hızmetlerine tayanğanlar. Bu sebepten soyunıñ evelki tarihına ait arhiv malümatı azdır.<ref name="lashkov" />

1797 senesiniñ noyabrniñ 27-sinde '''Memetça mırza Kipçakskiy''' Secevüt soyundan Qaya ve Batırşa mırzalarnıñ eski bey soyundan olğanını tasdıqlağan şeadetnameni imzalağan. 1820 senesi ise '''Niyetça bey Kipçakskiy''' Qırımnıñ musulman soylarınıñ asılzadelik aqqını incelegen komissiyanıñ işinde Qıpçaqlar adından iştirak etken. Bu vesiqalar hanlıq yıqılğanından soñ da soyunıñ başqa bey aileleri arasında tanılğanını köstere.<ref name="mavrina" />

Soy azaları guberniya idaresinde de hızmet etkenler. '''Celâl mırza Qıpçaq''' 1819–1820 senelerinde Aqmescitniñ zemstvo makemesiniñ azası olğan. Niyetça bey 1825–1831 seneleri, '''Arslan bek mırza Kipçatskiy''' ise 1836–1845 seneleri Tavriya guberniyasınıñ ''vicdan makemesi''nde ({{lang-ru|совестный суд}}) azalıq etkenler. Arslan bek 1838 senesi titulârnıy sovetnik rütbesini taşığan. Bular hanlıq devrindeki irsiy qaraçılıq vazifesi degil, Rusiye idaresiniñ makeme ve memuriyet vazifeleri edi.<ref name="krav2020" /><ref name="krav2021" />

'''Mustafa mırza Kipçakskiy''' (1861 — ?) soyunıñ eñ belli soñki temsilcilerinden biridir. Babası kollegiya registratorı olğan ve Aqmescit qazasında yer saibi edi. Mustafa mırza [[Aqyar]]daki Konstantinov real mektebinde oquğan, 1882 senesi Kezlev qazası asılzadeler başınıñ yazıhanesinde çalışmağa başlağan. 1891–1918 seneleri Aqmescit qazası zemstvo meclisinde iştirak etken, 1900–1908 seneleri ise qaza zemstvo idaresiniñ reisi olğan. Onıñ faaliyeti hastahaneler, ekimlerniñ azırlanması, mektepler, yol ve köylerniñ iqtisadiy meselelerinen bağlı olğan.<ref name="zadereychuk" />

'''Memet mırza Kipçakskiy''' 1896 senesi Tavriya [[qadıasker]]i tayin etilgen ve [[müfti]] vazifesini de vaqtınca yerine ketirgen. O, musulman diniy idaresiniñ arhivini tertipke ketirmek, onıñ azaları ve yazıhane hızmetçileriniñ maddiy vaziyetini yahşılaştırmaq içün çalışqan. 1902 senesinde sağlığı sebebinden istifa etken.<ref name="islam" />

Soy azaları hayır cemiyetlerine de qatılğanlar. 1897 senesi iyünniñ 7-sinde Aqmescitte açılğan faqır musulmanlarğa yardım cemiyetiniñ ilk umumiy toplaşuvına Memet mırza Kipçakskiy reislik etken, kâtip ise [[İsmail Gasprinskiy]] olğan. Cemiyet idaresiniñ hazinedarı olaraq Mustafa mırza Kipçakskiy saylanğan. Cemiyet faqırlarğa, hastalarğa, yetimlerge yardım etken ve maarif işlerini desteklegen.<ref name="abibullayeva" />

'''Selâmet mırza Kipçakskiy''' de cemaat işlerinde iştirak etken. 1910 senesinde o, Aqmescit qazası asılzadeler başınıñ yardımcısı olğan.<ref name="prokhorov" />

== 1917–1920 seneleri ==

1917 senesiniñ başında Selâmet mırza Kipçakskiy Tavriya qadıaskeri vazifesinde olğan. Fevral inqilâbından soñ, mart 17 künü, dindaşlarınıñ serbest saylavınen saylanmağanını bildirip, vazifeden azat etilmesini istegen. Aynı yıl musulman qurultayı [[Noman Çelebicihan]]nı müfti olaraq saylağan.<ref name="islam" />

1918 senesiniñ küzünde Mustafa mırza Kipçakskiy [[Suleyman Sulkeviç]] reisligindeki [[Qırım ülke ükümeti]]ne ülke kontrolörı (devlet nezaretçisi) olaraq kirgen. 1919 senesi [[Aq ordu]] idaresi Tavriya musulman diniy idaresini yañıdan tiklegende, Selâmet mırza Kipçakskiy onıñ başına ketirilgen. Böylece soy azaları imperiya yıqılğanından soñki siyasiy ve diniy deñişmelerde de iştirak etkenler.<ref name="svod" /><ref name="vozgrin" />

== Sovet devri ==
Sovet devrine ait malümatlar ayrı ailelerniñ tarihında saqlanğan. Mustafa mırzanıñ ailesini tasvir etken ve 1920-ci yıllarnıñ ilk yarısına ait olğan bir foto saqlanğan. Fotoda Mustafa mırza, oğlu İsmail, torunları ve başga aile azaları kösterilgen. Mustafa mırzanıñ oğlu İlyasnıñ ve Cevair Ulanovanıñ qızı '''Hatice Kipçakskaya''' 1930-cı yıllarnıñ soñunda Said bey Bulğaqovnıñ oğlu Begadin Bulğaqovnen evlengen. Aile Pâtigorskta yaşağan; Hatice ve qızları Elmira ile Eleonora 1996 senesinde Aqmescitke daimiy yaşamağa qaytqanlar.<ref name="svod" />

== Başqa hanlıqlarda Qıpçaq adı ==

[[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da Qıpçaq adlı nufuzlı bey soyları olğan; olarnıñ başlıqları qaraçı bekler arasında yer alğan. Bu, Qıpçaq adınıñ Altın Orda mirasçısı olğan bir qaç devlette siyasiy ve soy adı olaraq qullanılğanını köstere. Bunıñnen beraber, ayrı hanlıqlardaki Qıpçaq beyleriniñ tarihını, şahsiy şecereleri tasdıqlanmadan, Qırım ailesiniñ şeceresine qoşmaq olmaz. Başqa halqlarnıñ terkibindeki aynı adnı taşığan qabileler ve [[qıpçaq tilleri]] ise bu maqaleniñ mevzusı degil.<ref name="tatarica" />

== Menbalar ==
<references>
<ref name="manz">Manz B. F. [https://www.yumpu.com/en/document/view/39547166/harvard-ukrainian-studies-see-also-harvard-university The Clans of the Crimean Khanate, 1466–1532] // Harvard Ukrainian Studies. 1978. Vol. 2, № 3. P. 282–309, hususan p. 284, 292–293.</ref>

<ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве (1889). Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / terc. Yücel Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, № 1. S. 1067–1088, hususan s. 1071, 1080.</ref>

<ref name="islam">Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова З. З. [https://kpfu.ru/docs/F391140829/Islam.v.krymu.pdf Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов]. Симферополь: Элиньо, 2009. С. 190–194.</ref>

<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82, hususan s. 62–63. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

<ref name="tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım. Kırım Hanlığı (1441–1783)] // TDV İslâm Ansiklopedisi.</ref>

<ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, hususan s. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

<ref name="kolo">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века)… (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 167–196, hususan s. 181–184, 37 ve 41-inci izaatlar. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref>

<ref name="khorosh">Хорошкевич А. Л. [https://ru.djvu.online/file/prPE6ELNW9IHa Русь и Крым. От союза к противостоянию. Конец XV — начало XVI вв.]. Москва: Эдиториал УРСС, 2001. С. 95–96.</ref>

<ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–455, hususan s. 445–446, 451–452.</ref>

<ref name="belyakov">Беляков А. В. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2016/04/ЗО-1-2016_макет.pdf Крымские выходцы в России: служба и правовой статус] // Золотоордынское обозрение. 2016. № 1. С. 137–157, hususan s. 145–146.</ref>

<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100.</ref>

<ref name="krav2020">Кравчук А. С. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, hususan s. 23–24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref>

<ref name="krav2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20, № 1. С. 47–60. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref>

<ref name="zadereychuk">Задерейчук А. [https://nbuv.gov.ua/j-pdf/gileya_2013_74_6.pdf М. М. Кипчакский в органах земського самоврядування Таврійської губернії] // Гілея: науковий вісник. 2013. Вип. 74 (7). С. 20–22.</ref>

<ref name="abibullayeva">Абибуллаева Д. И. [https://doi.org/10.37279/2413-1741-2021-7-1-3-18 Формирование и развитие мусульманских благотворительных обществ в Крыму (в конце XIX — начале XX века)] // Ученые записки КФУ им. В. И. Вернадского. Исторические науки. 2021. Т. 7 (73), № 1. С. 3–18.</ref>

<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://journals.rcsi.science/2619-1636/article/view/346916 Крымские татары в социально-экономической жизни Таврической губернии во второй половине XIX — начале XX в.] // Историческая этнология. 2025. Т. 10, № 2. С. 266–281. DOI: 10.22378/he.2025-10-2.266-281.</ref>

<ref name="svod">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/svod-pamyatnikov-krmtat-3tom.pdf Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар. Т. III. г. Симферополь] / сост. Н. Р. Абдульвапов; науч. ред. Р. Р. Салихов. Белгород: Константа, 2018. С. 149, 333. ISBN 978-5-906952-68-4.</ref>

<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar270.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава I, § 8 «Деникинщина».</ref>

<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kipchak Кипчак] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Mansurlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 20:35:30 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 20:35 tarihındaki alı
96 satır:		96 satır:


	[[Kategoriya:Qırım ~~hanlığı~~]]		[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
	[[Kategoriya:~~Qırım~~ asılzadeleri]]		[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Mansurlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 20:34:37 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — Qırım Hanlığınıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, Manğıt asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını Altın Orda emiri Edigeniñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve Noğay Ordasınen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" /> Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır ba...'

Yañı saife

'''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, [[Manğıtlar|Manğıt]] asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını [[Altın Orda]] emiri [[Edige]]niñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve [[Noğay Ordası]]nen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" />

Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır başı Rusiye vesıqalarında onıñ vekilleri ekseriyetle '''Mansurskiy''' soyadınen añıla.<ref name="mavrina" />

== Aslı ve Qırımğa kelüvi ==
Mansurlarnıñ tarihı [[Altın Orda]]nıñ soñki devrindeki [[manğıtlar|manğıt]] emirlerine bağlıdır. Edigeden soñ onıñ oğulları han tahti içün küreşlerge qatılğan, Mansur bey ise [[beklerbek]] vazifesini alğan. Soynıñ siyasiy ananeleri hanlıq tahti etrafında toplaşqan beylerniñ askeriy ve iqtisadiy quvetine esaslanğan.<ref name="derin" />

XV asırnıñ soñunda Mansurnıñ oğlu '''Temir bey''' ve onıñ aqrabaları [[I Meñli Geray]]nen bağlar qurğanlar. 1480-ci yıllarda Temir Qırım hanınıñ imayesine kirgen. 1502 senesi [[Ulu Orda]] mağlüp etilgen soñ, onıñ manğıt beyleriniñ ve uluslarınıñ bir qısmı Geraylarğa tabi olğan. Bu keçişler Qırımdaki Mansur beyleriniñ quvetlenmesine yol açqan.<ref name="baser" />

Edige evlâtları bir siyasiy toplulıq olaraq qalmağanlar. [[Noğay Ordası]] idaresinde Nureddin qolunıñ evlâtları yükselgen, Mansur qolu ise [[Ulu Orda]] ve Qırımnen bağlanğan. Bu eki qol arasında XV asır ortalarında başlağan qan davası uzun vaqıt devam etken; aqrabalıq olarnıñ siyasette daima beraber areket etmesini temin etmegen.<ref name="trep2019" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==
Mansur beyi [[qaraçı bey]] olaraq hanlıq [[divan]]ınıñ işine qatılğan. Qaraçı beyler han saylanuvında, taht deñişmelerine, cenk ve barış meselelerine tesir etkenler. Olarnıñ razılığı ve askeriy yardımı han içün pek müim edi. Beylerniñ divanğa kelmemesi yaki askerlerini alıp ketmesi hanğa qarşı basqı vastası ola bilgen.<ref name="inalcik" />

Bey soylarınıñ sırası asırlarnen deñişken. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]], [[Arğınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]] ögge çıqqan olsa, XVI–XVII asırlarda Mansurlarnıñ nufuzı artqan. XVIII asır menbalarında Mansur beyi Şırın beyinden soñ, Barın ve [[Secevütler|Secevüt]] beylerinden evel kösterile. Bu sıra soynıñ devlet idaresindeki yüksek yerini ifade ete.<ref name="derin" />

Bey özüne tabi mırzalarnı ve atlı askerlerni toplamaq imkânına saip edi. 1543 senesindeki Çerkes seferinde Manğıtlar 2000, Şırınlar 5000, Arğın ve Qıpçaqlar ise beraber 3000 asker çıqarğanlar. Bu raqamlar bütün soylarnıñ nufusını degil, belli bir seferdeki asker sayısını köstere.<ref name="inalcik" />

Noğay uluslarınıñ hanğa bağlılığında belli bir serbestlik saqlanğan. Han, [[qalğa]] yaki [[nureddin]] sefer azırlağanda noğay mırzalarına davet yiberilgen; mırzalar davetni qabul etken yaki red etken, asker sayısını da özleri tayin etkenler. XVII asırda Mansur oğulları, Ulu Noğay, Kiçik Noğay ve başqa toplulıqlar ayrı ayrı añıla. Bu toplulıqlarnıñ episi tek bir beyge tabi olmağan.<ref name="shalak" />

== XVI asırdaki vekilleri ==
XVI asırda soynıñ eñ tanılğan vekilleri Temirniñ oğlu Hasan beyniñ oğulları — '''Baqi bey''', '''Hoca Ahmet bey''' ('''Hoca Tay'''), '''Aq Bibi mırza''' ve '''Divey bey''' olğanlar. Baqi bey başta [[I İslâm Geray]]nıñ tarafını tutqan, soñ ise onıñ raqibi [[I Sahib Geray]]nen anlaşqan. 1537 senesi İslâm Geraynıñ öldürilüvinde Baqi ve Divey qatılğanlar.<ref name="bakhtin" />

Soñra Baqi beyniñ Sahib Geraynen arası bozulğan; Baqi ve Aq Bibi hannıñ emrinen öldürilgenler. Hoca Ahmet bey ve Divey soynıñ siyasiy yerini saqlağanlar. [[I Devlet Geray]] 1563 senesi Diveyni qaraçı bey yapqan. Divey [[Moskva devleti]]ne qarşı seferlerde asker başlarından biri olğan, 1572 senesi [[Molodi uruşı]]nda esir alınğan. Hannıñ onı azat ettirmek içün yapqan teşebbüsleri netice bermegen.<ref name="bakhtin" />

Diveyniñ oğulları '''Arslanay''' ve '''Eseney''' de hanlıqta nufuzlı olğanlar. 1584 senesi [[II Mehmed Geray]] tahttan ketirilgen soñ, olar onıñ oğullarınıñ taht içün küreşini devam ettirmesine yardım etkenler. Bu siyasiy bağlar Divey evlâtlarını Geraylarnıñ içki küreşlerine çekken. [[II Ğazı Geray]] vaqtında Arslanay ve onıñ ulusı Qırımğa qaytqan.<ref name="novoselsky" />

== XVII asırdaki siyasiy küreşler ==
XVII asır başında [[Qan Temir]] mırza, Arslanaynıñ oğlu ve Diveyniñ torunı, soynıñ eñ quvetli vekillerinden biri olğan. O, [[Bucaq]]taki noğaylarnıñ başına keçken. 1621 senesindeki [[Hotin uruşı]]ndan soñ Osmanlı idaresi onı Özü beylerbeyi yapqan. Osmanlı sarayınen doğrudan bağlar Qan Temirniñ Qırım hanlarına qarşı mustaqil areket etmesine imkân bergen.<ref name="baser" />

[[Canibek Geray]]nıñ ekinci hanlığı devrinde Mansur mırzalarınıñ devlet işlerine tesiri soñ derece artqan. Şırınlar ve Mansurlar arasında hakimiyet içün küreş küçleşken. Mansurlar hanğa askeriy tayanç olğanlar ve onıñ qararlarına tesir etkenler.<ref name="derin" />

1637 senesi [[İnayet Geray]] Qan Temirge qarşı Bucaq seferini yapqan. Qan Temir [[Osmanlı]] topraqlarına qaçqan. Seferden qaytqanda Mansur tarafdarlarınıñ ücüminde qalğa Hüsam Geray ve nuraddin Saadet Geray öldürilgenler. İnayet Geray tahtını ğayıp etken; soñra o da, Qan Temir de İstanbulda öldürilgenler. 1639 senesi [[I Bahadır Geray]]nıñ emrinen çoq Mansur mırzası öldürilgen. Öldürilgenler arasında Ali, Gülim ve Nart mırzalar da bar edi.<ref name="novoselsky" />

Lâkin Mansurlar siyasiy yerini ğayıp etmegen. 1647 senesi İstanbuldan qaytqan '''Qaya mırza''' [[III İslâm Geray]]ğa yardım etken. [[Murad Geray]]nıñ hanlığı devrinde de Mansur beyleriniñ nufuzı artqan; han olarnı Şırınlarğa qarşı tayanç olaraq qullanğan.<ref name="baser" />

Mansurlar devletlerarası vesiqalarda da ayrı bir soy olaraq kösterile. III İslâm Geraynıñ 1646 senesi [[Rusiye]] [[çar]]ına bergen şertnamesinde hanğa tabi gruppalar arasında Mansur soyu añılğan. XVII asırnıñ ekinci yarısındaki diplomatik vesiqalarda da Mansurlar başqa bey soylarınen beraber yemin ve barış şartlarına bağlı taraflar arasında yer alğanlar.<ref name="feiz" />

== Hanlıqnıñ soñki devri ==
XVIII asırnıñ soñuna doğru Mansurlar hanlıq siyasetinde yerlerini saqlağanlar. 1772 senesi noyabrinde [[Qarasuvbazar]]da Rusiyenen yapılğan antlaşmanı [[II Sahib Geray]]nen beraber Şırın ve Mansur beyleri de imzalağanlar. Antlaşmada hanlıqnıñ Osmanlı devletinden siyasiy ayırılması ve Rusiye ile bağları tesbit etilgen.<ref name="fisher" />

[[Şahin Geray]] tahta kelgende Mansurlarnıñ bir qısmınıñ yardımına tayanğan ve olarnıñ vekillerini yañı divanğa alğan. Lâkin hannıñ idare ve askeriy islâatları beylerniñ ananeviy aqqını sıñırlağanı içün, evelki tarafdarlarınen de anlaşmamazlıqlar çıqqan. 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi hanlıq devletini ve beylerniñ evelki siyasiy vazifelerini soñuna yetkizgen.<ref name="fisher" />

== Topraqları ve mülkleri ==
Mansurlarnıñ yarımadadaki esas yerleri [[Kezlev]] etrafındaki ve [[Or Qapı]]ğa doğru uzanğan çöllerde olğan. Bu yerler [[Manğıt Eli]] adınen añılğan; [[Kezlev qaymaqamlığı]]nda [[Manğıt qadılığı]] da bar edi. Qadılıq bütün topraqlarınıñ aynı vaqıtta soynıñ mülkü olğanı ise tam olaraq tesbit etilmegen. Mansur beyleriniñ yerleşken yerlerinden biri [[Baqqal]] köyü olğan.<ref name="umerov" />

Soynıñ quveti yarımadadaki mülklernen sıñırlanmağan. Oña bağlı uluslarnıñ [[yaylaq]] ve [[qışlaq]]ları Or Qapıdan şimalinde, [[Özü özeni]]ne doğru uzanğan çöllerde de olğan. XVI asırda şarqtan kelgen noğaylarnıñ sayı artqan sayın, Mansur oğullarınıñ askeriy tayançı da kenişlegen.<ref name="trep2019" />

Mansur toplulıqları [[Bucaq]] ve [[Dobruca]]da da yerleşkenler. Bu yerler em Osmanlı, em Qırım siyasetinde müim edi. Osmanlı idaresi noğaylarnı sıñır boyunı qorçalavda qullanğan; Qırım hanları ise olarnı öz tesiri astında tutmağa tırışqanlar. Qan Temirniñ yükselüvi bu eki akimiyet merkezi arasındaki munasebetlernen bağlı olğan.<ref name="gemil" />

XIX asır başındaki aile malümatına köre, Mansur beyleriniñ altı qoluna ayrı-ayrı ait topraqlar 15000 [[desâtina]] teşkil etken. Bunlar Nuralı, Boqatan, Abay ve başqa köyler yanında bulunğan. Bu ölçü XIX asır başında qayd etilgen mülklerge aittir.<ref name="lashkov" />

[[Dvorân]]lıq içün berilgen yarlıqlarnıñ XIX asırda neşir etilgen tasvirinde '''Hoca Dost Muhammed'''ge 32 köy üzerinde evelki idare aqqını tasdıqlağan Devlet Geray yarlığı añıla. Onda köylülerniñ beynen seferge çıquvı ve yerli davalarnı baqıp üküm çıqaruv aqqı kösterilgen. Bu vesiqa Mansur beyliginiñ kelir menbası olmaqnen beraber askeriy ve idariy vazifelerge de saip olğanını köstere.<ref name="lashkov" />

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1784 senesi fevralniñ 10-u tarihlı mırzalar cedvelinde Mansur soyuna ait sekiz qayd bar. Olar arasında '''Üsein bey''', '''Merdimşa mırza''', '''Ali mırza''' ve '''Abdışa mırza''' kösterilgen. Cedveldeki sekiz qayd bütün soynıñ nufusını köstermegen.<ref name="cameral" />

Mansurskiylerniñ bir qısmı Rusiye devlet hızmetine kirgen. '''Merdimşa Mansurskiy''' Kezlev uyezdinde dvorânlar başı ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan, tatar atlı polklarını teşkil etüvge qatılğan ve altın saatnen mukâfatlanğan. '''Amet mırza Mansurskiy''' 1802–1803 seneleri Or Qapı, 1804–1814 seneleri Kezlev zemstvo makemelerinde aza olğan.<ref name="kravchuk" />

Soynıñ Rusiye [[dvorân]]lığına qabul etilüvi uzun vaqıt devam etken. 1820 senesi '''Abdışa bey Mansurskiy''' soy vekillerini dvorânlar şecere kitabına kirsetmek içün muracaat etken. [[Tavriya guberniyası]] dvorânlar deputatları meclisi olarnıñ aslını tanığan, amma Senatta bütün soynıñ aqqı tasdıqlanmağan.<ref name="mavrina" />

Ayrı aileler devlet hızmetine ait delillernen dvorânlıq alğanlar. '''Halil mırza Mansurskiy'''niñ ve oğullarınıñ irsiy dvorânlığı 1888 senesi aprel 7-sinde, onıñ devlet hızmeti ve IV dereceli [[Aziz Vladimir ordeni]] esasında tasdıqlanğan. Merdimşa mırzanıñ hızmetine ve ondan qalğan mülkke ait vesiqalarnı bergen '''Ümer mırza Mansurskiy''' ve oğlu '''Osman''' 1904 senesi iyün 8-inde irsiy dvorân olaraq tanılğanlar. Ümerniñ ailesi [[Oğuz Oğlu]] köyünde yaşağan; Osman 1915 senesindeki vesiqalarda da irsiy dvorân olaraq qayd etilgen.<ref name="mavrina" />

== XX asır ve Sovet devri ==
Sovet devrinde repressiyağa oğrağan '''Ümer Üsein Mansurskiy''' 1887 senesi [[Aqmescit]]te doğğan, soñ [[Bağçasaray]]da yaşağan ve restoran tutqan. 1930 senesi iyül 24-ünde [[OGPU]] tarafından tutulğan; avgust 30 künü OGPU «üçlügi» «Sovetlerge qarşı teşviqat» qabaatınen oña beş yıllıq lager cezasını bergen. 1996 senesi fevralniñ 5-inde reabilitatsiya etilgen. Onıñ qaydında aslı «dvorân - mırzalardan» dep kösterile; XIX asır şecerelerindeki ayrı qollardan angisine ait olğanı bu menbada kösterilmegen.<ref name="rehab" />

== Başqa devletlernen bağları ==
Soynıñ [[Qazan Hanlığı]]nen bağlarında [[Nur Sultan]] hanım müim yer tutqan. Temir beyniñ qızı olğan Nur Sultan evelâ Qazan hanları Halil ve İbrahimniñ, soñ ise [[I Meñli Geray]]nıñ refiqası olğan. Qazan hanları [[Muhammed Emin]] ve [[Abdüllâtif Han|Abdüllâtif]] onıñ oğulları edi. Nur Sultan Qırım, Qazan ve Moskva arasında diplomatik yazışuvlar etken, 1510–1511 seneleri Moskva ve Qazanğa barıp muzakerelerge qatılğan.<ref name="nur" /><ref name="bakhtin" />

Manğıt beyleri [[Noğay Ordası]], [[Hacı Tarhan Hanlığı]] ve Qazan hanlığında da idareci soylar arasında olğanlar. «Manğıt» adı Qırım Mansurlarından daa keniş bir toplulıqnı añlatqan: Noğay Ordası başında ekseriyetle Edigeniñ başqa oğlu Nurуddinniñ evlâtları turğan.<ref name="tatarica" /><ref name="trep2019" />

Orta Asiyada [[manğıtlar]]nıñ başqa qolları da bulunğan. [[Buhara]]da XVIII asır ortasında akimiyetke kelgen Manğıt hanedanınıñ qurucısı Muhammed Rahim bey Tuq Manğıt qoluna ait edi. Soñraki ükümdarlar Muhammed Daniyal beyniñ evlâtları olğanlar. Bu hanedan 1920 senesine qadar devam etken.<ref name="iranica" />

== Menbalar ==
<references>
<ref name="trep2019">Трепавлов В. В. [https://crimeanreview.ru/en/kio2019-n2-trepavlov-2/ Степной щит Юрта: формирование ногайского населения Крымского ханства (XVI — первая половина XVII в.)] // Крымское историческое обозрение. 2019. № 2. С. 108–125. DOI: 10.22378/kio.2019.2.108-125.</ref>
<ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/index.php/journal/article/download/515/485/ Бейський рід Мансур (Мансурських) у Криму в ХІХ — на початку ХХ століття] // Східний світ. 2013. № 2–3. С. 36–54. DOI: 10.15407/orientw2013.02.036.</ref>
<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>
<ref name="baser">Başer A. [https://www.academia.edu/13111291 Kırım Hanlığı Tarihinde Mangıt Kabilesi] // Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım / ed. Y. Öztürk. İstanbul: Çamlıca, 2015. S. 75–98.</ref>
<ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, в частности с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>
<ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 1. С. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref>
<ref name="bakhtin">Бахтин А. Г. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2021/06/%D0%97%D0%9E-2-2021-395-422.pdf Жизнь и смерть мангытского карачи-бека Дивея] // Золотоордынское обозрение. 2021. Т. 9, № 2. С. 395–422. DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.395-422.</ref>
<ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 20–34, 248–250, 282–284.</ref>
<ref name="feiz">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/dokumenty-krymskogo-hanstva.pdf Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова] / сост. и транслитерация Р. Р. Абдужемилева; отв. ред. И. М. Миргалеев. Симферополь: Константа, 2017. Документы № 104, 219. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref>
<ref name="fisher">Фишер А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Fisher-99-128-1.pdf Крымские татары (2)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 99–128. DOI: 10.22378/kio.2022.2.99-128.</ref>
<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref>
<ref name="gemil">Джемил Т. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2015/12/%D0%97%D0%BE%D0%BB-%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%801-164-176.pdf Татары Добруджи и Буджака] // Золотоордынское обозрение. 2013. № 1. С. 164–176, в частности с. 168–169.</ref>
<ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Т. IV. Одесса, 1889. С. 100–101. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5547629 Öztürk Y. Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, S. 1. S. 1075–1076.</ref>
<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в крымском полуострове мурзам с показанием кто имянно которого поколения. 10 февраля 1784 г.] // Камеральное описание Крыма, 1784 года / публ. Ф. Ф. Лашкова.</ref>
<ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, в частности с. 24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref>
<ref name="rehab">[https://www.reabit.org.ua/files/store/Krym.Tom.4.pdf Реабилитированные историей. Автономная Республика Крым]. Кн. 4. Симферополь: АнтиквА, 2008. С. 60. ISBN 978-966-2930-25-2. Запись «Мансурский Умер Усеин»; архивное дело: ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 09617.</ref>
<ref name="nur">Сабирзянов Г. С. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan Нур-Султан] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref>
<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/mangyt Мангыт] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref>
<ref name="iranica">von Kügelgen A. [https://www.iranicaonline.org/articles/manghits/ Manghits] // Encyclopaedia Iranica. 2004.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırım asılzadeleri]]

Köpçeney

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:45:55 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:45 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Kupçeneyevo~~		\|qırımtatar adı = Köpçeney
	\|original adı = ''rus.'' Купченеево		\|original adı = ''rus.'' Купченеево
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Kupçeneyevo~~''' ({{lang-ru\|Купченеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Yermekey rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 445 kişi.		'''Köpçeney''' ({{lang-ru\|Купченеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Yermekey rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 445 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Kupçeneyevo

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:45:46 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Kupçeneyevo saifesiniñ adını Köpçeney dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Kupçeneyevo
|original adı = ''rus.'' Купченеево
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =54 |lat_min =09 |lat_sec =48
|lon_deg =53 |lon_min =42 |lon_sec =19
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 445
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Kupçeneyevo''' ({{lang-ru|Купченеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Yermekey rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 445 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Yañı Tetişli

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:42:36 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:42 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Novıye~~ ~~Tatışlı~~		\|qırımtatar adı = Yañı Tetişli
	\|original adı = ''rus.'' Новые Татышлы		\|original adı = ''rus.'' Новые Татышлы
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Novıye~~ ~~Tatışlı~~''' ({{lang-ru\|Новые Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 550 kişi.		'''Yañı Tetişli''' ({{lang-ru\|Новые Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 550 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Novıye Tatışlı

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:42:20 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Novıye Tatışlı saifesiniñ adını Yañı Tetişli dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Novıye Tatışlı
|original adı = ''rus.'' Новые Татышлы
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =13 |lat_sec =28
|lon_deg =55 |lon_min =56 |lon_sec =08
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 550
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Novıye Tatışlı''' ({{lang-ru|Новые Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 550 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Seveley (Qırmısqalı rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:41:50 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:41 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Savaleyevo~~		\|qırımtatar adı = Seveley
	\|original adı = ''rus.'' Савалеево		\|original adı = ''rus.'' Савалеево
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Savaleyevo~~''' ({{lang-ru\|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Qırmısqalı rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 1013 kişi.		'''Seveley''' ({{lang-ru\|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Qırmısqalı rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 1013 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Seveley (Tetişli rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:41:43 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:41 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Savaleyevo~~		\|qırımtatar adı = Seveley
	\|original adı = ''rus.'' Савалеево		\|original adı = ''rus.'' Савалеево
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Savaleyevo~~''' ({{lang-ru\|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 100 kişi.		'''Seveley''' ({{lang-ru\|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 100 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Savaleyevo (Qırmısqalı rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:41:32 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Savaleyevo (Qırmısqalı rayonı) saifesiniñ adını Seveley (Qırmısqalı rayonı) dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Savaleyevo
|original adı = ''rus.'' Савалеево
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =54 |lat_min =28 |lat_sec =12
|lon_deg =56 |lon_min =14 |lon_sec =27
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 1013
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Savaleyevo''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Qırmısqalı rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 1013 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Savaleyevo (Tetişli rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:41:24 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Savaleyevo (Tetişli rayonı) saifesiniñ adını Seveley (Tetişli rayonı) dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Savaleyevo
|original adı = ''rus.'' Савалеево
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =06 |lat_sec =13
|lon_deg =55 |lon_min =36 |lon_sec =16
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 100
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Savaleyevo''' ({{lang-ru|Савалеево}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 100 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Balaq

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:40:24 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:40 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Starobalakovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Balaq
	\|original adı = ''rus.'' Старобалаково		\|original adı = ''rus.'' Старобалаково
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Starobalakovo~~''' ({{lang-ru\|Старобалаково}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Çaqmağış rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 218 kişi.		'''Eski Balaq''' ({{lang-ru\|Старобалаково}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Çaqmağış rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 218 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Starobalakovo

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:40:14 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Starobalakovo saifesiniñ adını Eski Balaq dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Starobalakovo
|original adı = ''rus.'' Старобалаково
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =55 |lat_min =10 |lat_sec =08
|lon_deg =54 |lon_min =21 |lon_sec =54
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 218
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Starobalakovo''' ({{lang-ru|Старобалаково}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Çaqmağış rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 218 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Aqbolat (Mişke rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:39:59 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:39 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Staroakbulatovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Aqbolat
	\|original adı = ''rus.'' Староакбулатово		\|original adı = ''rus.'' Староакбулатово
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Staroakbulatovo~~''' ({{lang-ru\|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Mişke rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 151 kişi.		'''Eski Aqbolat''' ({{lang-ru\|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Mişke rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 151 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Staroakbulatovo (Mişke rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:39:48 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Staroakbulatovo (Mişke rayonı) saifesiniñ adını Eski Aqbolat (Mişke rayonı) dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Staroakbulatovo
|original adı = ''rus.'' Староакбулатово
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =55 |lat_min =28 |lat_sec =55
|lon_deg =55 |lon_min =58 |lon_sec =44
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 151
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Staroakbulatovo''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Mişke rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 151 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Aqbolat (Tetişli rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:39:43 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:39 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Staroakbulatovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Aqbolat
	\|original adı = ''rus.'' Староакбулатово		\|original adı = ''rus.'' Староакбулатово
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Staroakbulatovo~~''' ({{lang-ru\|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 426 kişi.		'''Eski Aqbolat''' ({{lang-ru\|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 426 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Staroakbulatovo (Tetişli rayonı)

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:39:34 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Staroakbulatovo (Tetişli rayonı) saifesiniñ adını Eski Aqbolat (Tetişli rayonı) dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Staroakbulatovo
|original adı = ''rus.'' Староакбулатово
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =07 |lat_sec =26
|lon_deg =55 |lon_min =35 |lon_sec =43
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 426
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Staroakbulatovo''' ({{lang-ru|Староакбулатово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 426 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Qalmiyer

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:39:06 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:39 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Starokalmiyarovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Qalmiyer
	\|original adı = ''rus.'' Старокальмиярово		\|original adı = ''rus.'' Старокальмиярово
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Starokalmiyarovo~~''' ({{lang-ru\|Старокальмиярово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 410 kişi.		'''Eski Qalmiyer''' ({{lang-ru\|Старокальмиярово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 410 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Starokalmiyarovo

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:37:49 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Starokalmiyarovo saifesiniñ adını Eski Qalmiyer dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Starokalmiyarovo
|original adı = ''rus.'' Старокальмиярово
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =10 |lat_sec =08
|lon_deg =56 |lon_min =02 |lon_sec =12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 410
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Starokalmiyarovo''' ({{lang-ru|Старокальмиярово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 410 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Saldav

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:37:35 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:37 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Starosoldovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Saldav
	\|original adı = ''rus.'' Старосолдово		\|original adı = ''rus.'' Старосолдово
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Starosoldovo~~''' ({{lang-ru\|Старосолдово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 134 kişi.		'''Eski Saldav''' ({{lang-ru\|Старосолдово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 134 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Starosoldovo

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:37:24 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Starosoldovo saifesiniñ adını Eski Saldav dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Starosoldovo
|original adı = ''rus.'' Старосолдово
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =25 |lat_sec =37
|lon_deg =55 |lon_min =45 |lon_sec =54
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 134
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Starosoldovo''' ({{lang-ru|Старосолдово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]dir. Ealisiniñ sayısı 134 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Eski Çuqur

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:37:12 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:37 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Staroçukurovo~~		\|qırımtatar adı = Eski Çuqur
	\|original adı = ''rus.'' Старочукурово		\|original adı = ''rus.'' Старочукурово
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Staroçukurovo~~''' ({{lang-ru\|Старочукурово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 101 kişi.		'''Eski Çuqur''' ({{lang-ru\|Старочукурово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 101 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Staroçukurovo

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:37:01 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Staroçukurovo saifesiniñ adını Eski Çuqur dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Staroçukurovo
|original adı = ''rus.'' Старочукурово
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =19 |lat_sec =55
|lon_deg =55 |lon_min =39 |lon_sec =59
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 101
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Staroçukurovo''' ({{lang-ru|Старочукурово}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ [[Tetişli rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 101 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Yuqarı Tetişli

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:36:33 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 18:36 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	{{MY		{{MY
	\|tip = köy		\|tip = köy
	\|qırımtatar adı = ~~Verhniye~~ ~~Tatışlı~~		\|qırımtatar adı = Yuqarı Tetişli
	\|original adı = ''rus.'' Верхние Татышлы		\|original adı = ''rus.'' Верхние Татышлы
	\|memleket = Rusiye		\|memleket = Rusiye
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''~~Verhniye~~ ~~Tatışlı~~''' ({{lang-ru\|Верхние Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ bir [[köy]]. [[Tetişli rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6645 kişi.		'''Yuqarı Tetişli''' ({{lang-ru\|Верхние Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ bir [[köy]]. [[Tetişli rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6645 kişi.

	[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]		[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Verhniye Tatışlı

ČarnaruskiVoin — Fri, 16 Oct 2026 18:36:20 GMT

ČarnaruskiVoin adlı qulanıcı Verhniye Tatışlı saifesiniñ adını Yuqarı Tetişli dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Verhniye Tatışlı
|original adı = ''rus.'' Верхние Татышлы
|memleket = Rusiye
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =56 |lat_min =17 |lat_sec =25
|lon_deg =55 |lon_min =51 |lon_sec =14
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi = 300
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Cumhuriyet
|region1 = Başqırtistan
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 6645
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı =
|DST =
|telefon kodu =
|poçta indeksi =
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Verhniye Tatışlı''' ({{lang-ru|Верхние Татышлы}}) - [[Rusiye]]de, [[Başqırtistan]] Cumhuriyetiniñ bir [[köy]]. [[Tetişli rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6645 kişi.

[[Kategoriya:Başqırtistandaki meskün yerler]]

Şeptıtskıy

Spokiyny — Fri, 16 Oct 2026 17:55:41 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 17:55 tarihındaki alı
30 satır:		30 satır:
	\|resmiy til =		\|resmiy til =
	\|resmiy til-ref =		\|resmiy til-ref =
	\|eali = 68,8 biñ		\|eali = 70,9 biñ
	\|cedvelge aluv senesi = ~~2009~~		\|cedvelge aluv senesi =
	\|eali sıqlığı =		\|eali sıqlığı =
	\|aglomeratsiya =		\|aglomeratsiya =

Gupta imperiyası

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 14:56:47 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 {{universal infocard}}
-'''Gupta imperiyası'''  ({{Lang-sa|गुप्त}}, -{gupta}-, {{Lang-hi|गुप्त राजवंश}}, -{Gupta Rājavaṃśa}-) — [[320]] — [[550]] seneleri [[İndistan]]da paytahtı [[Pataliputra]]da bulunğan bir devlettir. Onıñ adı, qadimiy İnd sülâlesiniñ başlayıcısı [[Şri Gupta]] adından kele.
+'''Gupta imperiyası''' ({{Lang-sa|गुप्त}}, -{Gupta}-) — qararnen [[320]]–[[550]] seneleri [[İndistan]]nıñ şimaliy ve orta qısımlarında bulunğan bir devlet. Onı Gupta sülâlesi idare etken. Paytahtı [[Pataliputra]] — bugünki [[Patna]] şeeri edi.<ref name="ncert">{{Cite web|url=https://ncert.nic.in/textbook/pdf/gees107.pdf|title=-{The Gupta Era: An Age of Tireless Creativity}-|work=-{Exploring Society: India and Beyond. Grade 7, Part 1}-|publisher=-{NCERT}-|language=en}}</ref>
 <references/>
 {{1000}}
 [[Kategoriya:İndistan tarihı]]

Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 14:53:33 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 14:53 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi''' — cenkler, tabiat afatları ve başqa felâketler vaqtında adamlarğa yardım etken halqara gumanitar arekettir. Onıñ maqsadı — insan ayatını ve sağlığını qorumaq, azap çekkenlerniñ alını yengilleştirmek ve insan menligine sayğı köstermektir. Yardım adamnıñ milletine, ırqına, dinine ya da siyasiy baqışlarına baqmadan berile.<ref name="areket">{{Cite web\|url=https://www.icrc.org/en/about-international-red-cross-and-red-crescent-movement\|title=-{About the International Red Cross and Red Crescent Movement}-\|website=-{ICRC}-\|language=en}}</ref>
	'''Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi''', dünya çerçivesinde 97 millionğa yaqın göñülliden ibaret olğan halqara bir insaniy yardım areketidir. Areketniñ maqsadı, ırq, din ya da siyasiy körünişi ne olsa olsun insan ayatını ve sağlığını qorumaq, insan accısını tenbilemek ve qolaylaştırmaqtır.

			== Qurulışı ==
	Areket şöyle terkip eticilerden ibaret:
			Areket bir-birinen işbirlik etken üç mustaqil qısımdan ibarettir:
			* '''Halqara Qızıl Haç Komiteti''' (-{ICRC}-) — 1863 senesi [[İsviçre]]niñ [[Cenevre]] şeerinde qurulğan teşkilâttır. O, silâlı çatışuvlardan zarar körgenlerni qorumaq ve olarğa yardım etmeknen oğraşa. Yaralılarğa, esirlerge ve cenkten zarar körgen ealige yardım ete, bir-birinden ayırılğan ailelerniñ yañıdan alâqa bağlamasına yardım ete.<ref name="areket"/>
			* '''Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay Cemiyetleri Federatsiyası''' (-{IFRC}-) — 1919 senesi [[Paris]]te qurulğan. Milliy cemiyetlerni birleştire ve olarnıñ çalışmasına yardım ete. Tabiat afatları, epidemiyalar ve başqa felâketler vaqtında halqara yardım işlerini teşkil ete.<ref>{{Cite web\|url=https://www.ifrc.org/who-we-are/about-ifrc/our-history-and-archives\|title=-{Our history and archives}-\|website=-{IFRC}-\|language=en}}</ref>
			* '''Milliy Qızıl Haç ve Qızıl Ay cemiyetleri''' — ayrı memleketlerde çalışqan teşkilâtlardır. Olar ilk yardım köstere, sağlıqnı qorumaq işlerinde iştirak ete ve felâketke oğrağanlarğa yardım ete. Milliy cemiyetler devlet teşkilâtlarınen işbirlik etip, mustaqilligini saqlay. 2026 senesine köre federatsiya 191 milliy cemiyetni birleştire.<ref>{{Cite web\|url=https://www.ifrc.org/who-we-are/international-red-cross-and-red-crescent-movement/about-national-societies\|title=-{About National Societies}-\|website=-{IFRC}-\|language=en}}</ref>

			== Tarihı ==
	** '''Halqara Qızılhaç Eyyeti''' (HQE), 1863 senesinde İsviçreniñ Cenevre şeerinde qurulğan hususiy bir teşkilâttır. 25 azalı eyyet, halqara ve içki silâlı çatışma qurbanlarınıñ ayatlarını ve menligini qorumaq için halqara cemiyeti tarafından özüne berilgen beñzeri yoq vekâletlerge saiptir.
			Areketniñ temelini qoyğanlardan biri [[Anri Dünan]]dır. O, 1859 senesi [[İtaliya]]daki Solferino uruşından soñ yaralı askerlerniñ ağır alını körip, olarğa yardım teşkil etti. Dünan cenk vaqtında yaralılarğa yardım etken göñülli cemiyetler qurmaqnı teklif etti. 1863 senesi Cenevrede kelecekteki Qızıl Haç Komitetiniñ temeli qoyuldı. 1864 senesi ise yaralı askerlerni ve olarğa baqqan tibbiy hızmetçilerni qorumaq içün birinci [[Cenevre şartnamesi]] qabul etildi.<ref>{{Cite web\|url=https://www.icrc.org/en/document/founding-and-early-years-icrc-1863-1914\|title=-{Founding and early years of the ICRC (1863–1914)}-\|website=-{ICRC}-\|language=en}}</ref>
	** '''Halqara Qızılhaç ve Qızılay Toplulıqları birşleşmesi''' (HQ ve QATF), 1919 senesi Pariste qurulğan teşkilâttır. Birleşme öz areketi çerçivesinde bütün milliy teşkilâtlarnı idare ete. Milliy teşkilâtlarnen yaqın işbirligi içinde, bayağı ihtiyatlarğa ihtiyacı olğan halqara insaniy ameliyatlarını keçire. Birleşmeniñ halqara kâtipligi İsviçreniñ Cenevre şeerinde bulunmaqta.
	** HQE tarafından tanılğan ve birleşmeniñ tam azası olğan 186 milliy topluluq tarafından temsil etilgen '''Qızılhaç ve Qızılay Milliy Topluluqları'''. Er biri öz devletinde halqara gumanitar uquq esaslarına ve areketniñ nizamnamelerine köre çalışa. Şaraitlerine köre, milliy topluluqlar, doğrudan halqara uquq ya da halqara areket azalarınıñ temsilcileri tarafından belgilenmegen qoşma insaniy vazifelerni becer bile.

			== Esas printsipleri ==
⚫	[[Fayl:Jean_Henri_Dunant.jpg~~\|thumb\|325x325px~~\|Anri Dünan]]
			Areket yedi esas printsipke tayana: '''insaniyetlilik''', '''ğarazsızlıq''', '''bitaraflıq''', '''mustaqillik''', '''göñülli hızmet''', '''birlik''' ve '''universallik'''. Bu esaslarğa köre yardım birinci nevbette eñ ağır alda olğanlarğa berilmeli. Areket teşkilâtları cenkleşken taraflarnıñ birine qoltutmamalı ve siyasiy ya da diniy davalarda taraf olmamalıdır. Er bir memlekette tek bir milliy cemiyet ola. Milliy cemiyetlerniñ statusı birdir ve olar bir-birine yardım eteler.<ref>{{Cite web\|url=https://www.icrc.org/en/our-fundamental-principles\|title=-{Our Fundamental Principles}-\|website=-{ICRC}-\|language=en}}</ref>
	[[Fayl:Original_Geneva_Conventions.jpg\|left\|thumb\|250x250px\|Geneva añlaşmanıñ asıl nushası, 1864]]

			== Alâmetleri ==
			Areketniñ tanılğan alâmetleri — Qızıl Haç, Qızıl Ay ve Qızıl kristall. Bu alâmetler tibbiy ve gumanitar yardım hızmetlerini tanımaq ve qorumaq içün qullanıla. Olar diniy alâmetler degildir.<ref>{{Cite web\|url=https://www.icrc.org/en/document/red-cross-red-crescent-and-red-crystal-what-do-they-mean-one-word-protection\|title=-{The red cross, red crescent and red crystal. What do they mean? In one word: protection}-\|website=-{ICRC}-\|language=en}}</ref> Alâmetler halqara gumanitar uquqnen qorçalana.<ref>{{Cite web\|url=https://www.icrc.org/en/document/protection-red-cross-red-crescent-and-red-crystal-emblems-factsheet\|title=-{The Protection of the Red Cross, Red Crescent and Red Crystal Emblems}-\|website=-{ICRC}-\|language=en}}</ref>

			== Galereya ==
			<gallery mode="traditional" widths="240" heights="200" perrow="2">
		⚫	Fayl:Jean_Henri_Dunant.jpg\|Anri Dünan
			Fayl:Original_Geneva_Conventions.jpg\|1864 senesi birinci Cenevre şartnamesiniñ nushası
			</gallery>

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Halqara teşkilâtlar]]

Qullanıcı:ChomponU Pongsawet

Manchiu — Fri, 16 Oct 2026 14:34:04 GMT

Manchiu, ChomponU Pongsawet (1 deñiştirme) qullanıcısınıñ adını VocalCat2207 olaraq deñiştirdi per request

Safa Geray

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:30:23 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 12:30 tarihındaki alı
23 satır:		23 satır:
	Safa Geray askerlerni qaytarmağa tırıştı, lâkin muvafaq olamadı. İstanbulğa muracaat etip, isyancılarğa ceza berilmesini istedi. Beyler ve mırzalar ise padişadan I Selim Geraynı yañıdan han tayin etmesini talap ettiler.<ref name="halim"/>		Safa Geray askerlerni qaytarmağa tırıştı, lâkin muvafaq olamadı. İstanbulğa muracaat etip, isyancılarğa ceza berilmesini istedi. Beyler ve mırzalar ise padişadan I Selim Geraynı yañıdan han tayin etmesini talap ettiler.<ref name="halim"/>

	1692 senesi oktâbr ayında Safa Geray tahttan alındı ve [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine I Selim Geray üçünci kere han oldı.~~<ref name="enwiki"/>~~ Safa Geraynıñ hanlığı qararnen on ay devam etti.<ref name="halim"/>		1692 senesi oktâbr ayında Safa Geray tahttan alındı ve [[Rodos]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine I Selim Geray üçünci kere han oldı. Safa Geraynıñ hanlığı qararnen on ay devam etti.<ref name="halim"/>

	== Sürgünligi ve ölümi ==		== Sürgünligi ve ölümi ==

I Qaplan Geray

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:29:50 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 {{kişi}}
 == Menbalar ==
 {{Qırım Hanları}}
 {{DEFAULTSORT:Qaplan Geray 1}}

Gize ehramları

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:23:54 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
-'''Giza ehramları (piramidaları)''' - [[Mısır]]nıñ paytahtı olğan [[Qaire]] şeeriniñ yanındaki Gize Platosında bulunğan [[Qadimiy Mısır]] ehramlarından ibaret bir taqımdır. Bu qadimiy abideler taqımı, [[Nil]] üzerindeki qadimiy Gize şeerinden sahranıñ merkezine qararnen 8 km ve Qaire şeer merkeziniñ qararnen 25 km şimaliy ğarbında buluna.
+'''Giza ehramları''' ya da '''Giza piramidaları''' — [[Mısır]]da, [[Qaire]] şeeriniñ cenübiy ğarbında bulunğan [[Qadimiy Mısır]] abideleri taqımı. Olar [[Nil]]niñ ğarp yalısındaki Giza platosında buluna. Bu yerniñ eñ belli abideleri — Hufu, Hafra ve Menkaur [[firavun]]larınıñ üç büyük ehramı ve [[Büyük Sfinks]].<ref name="giza">{{Cite web|url=https://giza.fas.harvard.edu/gizaintro/|title=-{Introduction to Giza}-|website=-{Digital Giza, Harvard University}-|language=en}}</ref>
 </gallery>
 [[Kategoriya:Tarih]]

Elektron muzıkası

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:18:00 GMT

Don Alessandro, Elektron muzıkası yollama saifesini üzerine yazılması içün yoq etti “Elektron musiqiysi” saifesiniñ adını deñiştirip olmaq içün yoq etildi

Elektron musiqiysi

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:18:00 GMT

Don Alessandro, Elektron musiqiysi saifesiniñ adını yönetme üzerinden Elektron muzıkası dep deñiştirdi

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 12:18 tarihındaki alı
(Aynı qullanıcınıñ yapqan aradaki başqa bir deñiştirmesi kösterilmey)
1 satır:		1 satır:
			'''Elektron muzıkası''' — elektron aletler ve [[kompyuter]] programmaları yardımınen yaratılğan ya da deñiştirilgen seslerge esaslanğan [[muzıka]]nıñ umumiy adıdır. Bu ad çeşit üslüplerni birleştire: bir qısım eserler oynamaq içün, başqaları ise diñlemek ve yañı seslerni sınamaq içün yaratıla.
	'''Elektron musiqiysi''' yada '''Elektron muzıkası''' - öyle keniş bir ıstıladır ki, o, elektron aletler ve kompyuter muzıka programmalarını qullanıp yaratılğan muzıkanı bildire.

			== Seslerniñ yaratılması ==
	E. Denisovnıñ nümüneviy tarifine köre, elektron muzıkası - ‘ses obyektlerini elektron şecelikler yaratqan muzıkadır. Bu tarifine köre elektron muzıkanıñ maddiy temeli, elektronika yardımınen işlep çıqarılğan, azırlanğan ve icatiletilgen seslerdir.
			Elektron muzıkasında [[sintezator]]lar keñ qullanıla. Sintezator — elektrik signallarından çeşit sesler yaratqan alet ya da kompyuter programmasıdır. Onıñ yardımınen başqa çalğı aletleriniñ sesine oşağan seslerni de, büs-bütün yañı seslerni de yaratmaq mümkün.<ref name="sintezator">{{Cite web\|url=https://learningsynths.ableton.com/en/\|title=-{Learning Synths: Get started}-\|website=-{Ableton}-\|language=en}}</ref>

			Evelden yazılıp alınğan sesler de qullanıla. Olarnıñ qısqa parçalarını kesip birleştirmek, tekrar etmek, tezligini ve sesiniñ yüksekligini deñiştirmek mümkün. Böylece, insan sesinden, çalğı aletiniñ sesinden ya da etraftaki davuşlardan yañı bir muzıka eseri yaratılır.<ref name="ses">{{Cite web\|url=https://www.ableton.com/en/blog/studio-as-an-instrument-part-1/\|title=-{A Brief History of The Studio As An Instrument: Part 1}-\|website=-{Ableton}-\|language=en}}</ref>
	'Elektron muzıkası’ ıstılası 1951 senesi, Kölndeki RTF Elektronische Musik (E.M.A.K.) studiyasında çalışqan çalğıcılar taqımınıñ beyannamesinde ilk sefer peyda olğan.

⚫	[[Fayl:Teleharmonium1897.jpg~~\|thumb~~\|Telarmonium, ~~Thaddeus~~ ~~Cahill,~~ ~~1897]]~~
			Elektron muzıkasınıñ tanılğan yönelişleri arasında ''-{house}-'', ''-{techno}-'' ve ''-{drum and bass}-'' bar.<ref>{{Cite web\|url=https://www.ableton.com/en/blog/loop-5-perspectives-on-sampling/\|title=-{Loop: Five Perspectives on Sampling}-\|website=-{Ableton}-\|language=en}}</ref>
	[[Fayl:Mixtur_Trautonium.jpg\|thumb\|Trautonium, 1928]]

			== Tarihı ==
			Elektriknen ses yaratqan ilk aletler XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında peyda oldı. Olar arasında elektromehanik telarmonium, daa soñra ise elektron termenvoks ve trautonium bar edi.<ref>{{Cite web\|url=https://moogfoundation.org/timeline/\|title=-{Timeline of Synthesis}-\|website=-{The Bob Moog Foundation}-\|language=en}}</ref>

			1948 senesi [[Frenkistan]]da [[Pyer Şeffer]] yazılıp alınğan kündelik seslerge esaslanğan muzıka eserlerini yarattı.<ref name="ses"/> 1951 senesi [[Almaniya]]nıñ [[Köln]] şeerinde -{NWDR}- radio şirketiniñ elektron muzıka studiyasınıñ temeli qoyuldı. Bu studiyada [[Herbert Aymert]] ve [[Karlhaynts Ştokhauzen]] kibi bestekârlar çalıştı.<ref>{{Cite web\|url=https://www1.wdr.de/unternehmen/der-wdr/profil/chronik/nordwestdeutscher-rundfunk-100.html\|title=-{Der Nordwestdeutsche Rundfunk, Der Neuanfang}-\|website=-{WDR}-\|language=de}}</ref>

			XX asırnıñ ekinci yarısında sintezatorlar keñ tarqaldı.<ref>{{Cite web\|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/wonderful-things-vcs3-synthesiser/\|title=-{Wonderful Things: VCS3 Synthesiser}-\|website=-{Science Museum}-\|language=en}}</ref> Soñra kompyuterler ve sesnen çalışmaq içün programmalar muzıka yaratmaqnı daa qolaylaştırdı.<ref name="sintezator"/>

			== Galereya ==
			<gallery mode="traditional" widths="240" heights="200" perrow="2">
		⚫	Fayl:Teleharmonium1897.jpg\|Telarmonium — erte elektromehanik çalğı aletlerinden biri
			Fayl:Mixtur_Trautonium.jpg\|1952 senesi yaratılğan -{Mixtur-Trautonium}-. Bonn şeerindeki Almaniya müzeyi
			</gallery>

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Muzıka]]

Arğınlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 12:10:56 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda Qırım Hanlığınıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri qaraçı bey unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar Şırınlar, Barınlar ve Qıpçaqlarnen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatar...'

Yañı saife

'''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri [[qaraçı bey]] unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]]nen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/argyn Аргын] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref><ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9. № 2. С. 10–39, особенно с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

Soynıñ topraqları esasen [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nda edi. Bu yerde Arğın beyleriniñ adını taşığan bir [[qadılıq]] olğan. [[Rusiye imperiyası]] devrinde soy vekilleri rusça vesiqalarda '''Arginskiyler''' ({{lang-ru|Аргинские}}) soyadınen qayd etilgenler. Olarnıñ Qırımda yaşavı, topraq saipligi ve devlet hızmeti XIX asırda da devam etken.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref><ref name="kravchuk2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20. № 1. С. 47–60, особенно с. 51. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref>

== Aslı ve Altın Orda devri ==

Arğınlarnıñ Qırımda tutqan yeri [[Altın Orda]]nıñ siyasiy ve arbiy nizamınen bağlıdır. Bu nizamda han beyleriniñ idaresinde olğan soylarnıñ askerlerine tayanğan. Altın Orda dağılğanda böyle soy birlikleriniñ qolları ayrı hanlıqlarda yerleşken ve yerli asılzadelerniñ müim bir qısmını teşkil etken.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

Tarihiy rivayetlerde Arğınlar Şırın, Barın ve Qıpçaqlarnen beraber [[Toqtamış]] hannıñ mahsus [[nöker]]leri arasında kösterile. Nökerler hanğa bağlı arbiy hızmetkârlar olğan. Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da bu soylarnıñ beyleri añıla. Bu haberler Arğınlarnıñ Qırım hanlarınen bağlarını Altın Orda devrine bağlağan siyasiy ananeni akis ettire.<ref name="derin" />

Qırım Arğınlarınıñ şeceresinde '''Qara Hoca bey''' soynıñ atası olaraq kösterile. Onıñ adı [[Edige destanı]]nda da Arğınlarnıñ reisi olaraq keçe. Soy şeceresi ve destan rivayetleri Arğınlarnıñ Altın Orda devri aqqındaki tarihiy afızasınen bağlıdır.<ref name="ishakov">Исхаков Д. М. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв.] Казань: Мастер Лайн, 1998.</ref>

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==
Qırım Hanlığında [[qaraçı beyler]] büyük topraq saipleri ve arbiy yolbaşçılar olğanlar. Olarnıñ tesiri han [[divan]]ındaki yerlerine, özlerine bağlı [[mırza]]larğa ve sefer vaqtında çıqarğan askerlerine tayanğan. Arğın beyi de böyle bir siyasiy ve arbiy birliginiñ başında turğan. Devlet işleri, cenk ve sulh meseleleri han ve esas beyler arasında muzakere etilgen.<ref name="inalcik" />

Beyler han tahtı içün küreşte de müim quvet olğanlar. Hanlıq Geray hanedanına ait olğan, qaraçı beyler ise bu hanedan azalarından biriniñ tarafını tutıp, onıñ tahtqa çıquvına yardım etkenler. Beylerniñ umumiy areket etüvi hannıñ vaziyetini küçlendire ya da aksine zayıflata bilgen. Beyler divan meclislerine ve seferlerge qatnaşuvdan vazgeçip, hanğa basqı köstere bilgenler.<ref name="inalcik" />

Beylerniñ quveti arbiy seferlerde açıq körüngen. 1543 senesindeki Çerkes seferi aqqında berilgen malümatta Arğın ve Qıpçaq birlikleriniñ umumiy sayısı 3 biñ kişi olaraq kösterile. Bu raqam eki soynıñ beraber çıqarğan quvetine aittir. Soy askerleri han ordusınıñ müim bir qısmını teşkil etken, olarnıñ komandanları ise devlet siyasetine tesir etüv imkânına saip olğanlar.<ref name="inalcik" />

Beylik soy içinde miras olaraq keçken, lâkin bey olmaq içün hannıñ tasdıqı de kerek olğan. Arğın beylerine berilgen yarlıqlar evelki yolbaşçılarnıñ ve atalarnıñ aq-uquqlarına tayanğan. Beyniñ emrindeki adamlar oña boysunmağa ve hızmet etmege mecbur olğanlar. Beylik topraq saipliginen beraber ealini idare etüv ve arbiy hızmetni teşkil etüv aqqını da bildirgen.<ref name="usmanov">Усманов М. А. [https://djvu.online/file/WHoSYZQgtIdjY Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв.] Казань: Издательство Казанского университета, 1979. С. 42–52, 225–226, 249–250; документы № 25, 40, 48.</ref>

Qaraçı soylarnıñ sayısı ve aralarındaki quvet nisbeti bütün hanlıq devrinde bir türlü qalmağan. Şırın, Barın, Arğın ve Qıpçaqlarnen beraber soñraki devirlerde [[Mansurlar|Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] beyleriniñ de tesiri artqan. Bu deñişmeler han ve beyler arasındaki iqtidar küreşinen bağlı olğan.<ref name="derin" />

== Hanlıq devrindeki vekilleri ==

XVI asır başında soynıñ başında '''Mardan bey''' turğan. 1508 senesi [[Moskva devleti]]nen barışıq saqlamağa ant etken Qırım zadegânları arasında onıñ adı «Arğın beyi Mardan» ({{lang-ru|Аргинский князь Мардан}}) şeklinde qayd etilgen. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ hanlıqnıñ tışqı siyasetine ve halqara antlaşmalarnıñ tasdıqına qatnaşqanını köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/464144 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века) (7)] // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13. № 3. С. 162–188, примечание 39. DOI: 10.22378/kio.2026.3.162-188.</ref>

'''Yağmurçı Hacı bey'''niñ aq-uquqları [[I Devlet Geray]]nıñ 1551 senesindeki yarlığında tasdıqlanğan. Yarlıqta onıñ ataları evelden idare etken eli ve nökerleri özüne berilgeni bildirilgen. Beyniñ adamları oña boysunmağa, onıñnen beraber arbiy hızmet etmege mecbur olğanlar. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ vazifesiniñ evelden kelgen bir ananege tayanğanını köstere.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul">Sıtkı Özkul B. [https://tezara.org/theses/289730 Kırım Hanlığı’na Ait Tarhanlık ve Soyurgal Yarlıklarının Dil ve Üslup İncelemesi (1549–1597 Yılları Arası)]. Yüksek lisans tezi. Muğla Üniversitesi, 2011. Документы KY7, KY10, KY14. YÖK Tez No: 289730.</ref>

1577 senesi oktâbrniñ 5-inde [[II Mehmed Geray]] '''Can Muhammed bey'''niñ Arğın qaraçısı olğanını tasdıq etken. Yağmurçı Hacı bey vefat etken soñ beylik Can Muhammedge keçken. 1585 senesi noyabr ayında [[II İslâm Geray]] Yağmurçı Hacınıñ oğlu '''Qara bey'''ni Arğın beyi olaraq tasdıq etken.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul" />

Arğınlar XVII asırda da hanlıqnıñ siyasiy vesiqalarında anıla. [[Canibek Geray]]nıñ 1632 senesi [[Lehistan]] qıralına bergen ahitnamesinde Arğın beyi ve onıñ qardaşları başqa esas bey soylarınen beraber kösterilgen. Han sulh şartlarını saqlav mesüliyetini olar içün de boynuna alğan. Ahitnamede tek soy başı degil, onıñ qardaşları ve soy çevresi de ayrıca añılğan.<ref name="feizkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / Составитель, транслитерация Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. Документ № 20. С. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref>

Meşur [[Toğay bey]]niñ qaysı soydan olğanı aqqında tetqiqatlarda farqlı fikirler bar. Yuriy Mıtsık onı Arğın soyundan çıqqan devlet ve arbiy erbabı olaraq köstere. Aleksey Novoselskiy ise Qırım menbaları Toğay beyni [[Şırın]] mırzaları arasında köstergenini yaza. Toğay bey [[III İslâm Geray]] devrinde Or beyi olğan ve 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]]nen ittifaqta areket etken Qırım ordusına komandanlıq etken.<ref name="mytsyk">Мицик Ю. А. [https://www.history.org.ua/?termin=Tuhaj_bej Тугай-бей] // Енциклопедія історії України. Т. 10. Київ: Наукова думка, 2013.</ref><ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 389, примечание 88.</ref>

== Topraqları ==
Arğın beyleriniñ esas topraqları [[Şırın]] ve [[Barın]] mülklerine qomşu olğan. Qarasuvbazar qaymaqamlığındaki [[Arğın qadılığı]] soynıñ adını taşığan. Beylik Qırımnıñ eski paytahtı olğan Eski Qırım tarafındaki topraqlarnen bağlı olğan.<ref name="umerov" />

XIX asırnıñ ilk yarısında soynıñ mülkleri '''Arğın–Nayman''' adınen de qayd etilgen. [[Arğın]], [[Nayman]] ve başqa köyler yanındaki umumiy mülkniñ meydanı '''25 637 desâtina''', yani taqriben '''28 biñ gektar''' olğan. Mülk tarla, çayır ve orman yerlerinden ibaret olıp, soy vekilleriniñ bölünmegen saipliginde qalğan.<ref name="umerov" /><ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/journal/article/download/432/409/ Бейський рід Аргін на шляху до дворянства (ХІХ ст.)] // Східний світ. 2014. № 2. С. 23–32. DOI: 10.15407/orientw2014.02.023.</ref>

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1783 senesi Qırım Hanlığı yoq etilgen soñ Arğın beyleriniñ evelki devlet vazifeleri soñuna yetken. 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen mırzalar cedvelinde «Arğın nesli» ayrı bir topluq olaraq kösterilgen. Cedvelde on bir kişi, o cümleden İslâm bey, Memetşa mırza, Azamat mırza, Qasım mırza ve başqaları qayd etilgen.<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам с показанием, кто именно которого поколения. 10 февраля 1784 года] // Камеральное описание Крыма 1784 года. Публикация Ф. Ф. Лашкова.</ref><ref name="tatarica" />

Soynıñ bir adamları Rusiye devlet hızmetine keçkenler. 1795 senesi '''Memetşa Arginskiy''' Tavriya vilâyetiniñ Hazine işleri palatasında hızmet etken ve [[nadvornıy sovetnik]] rütbesine saip olğan. Bu devirde mırzalar ve beylerniñ yerli idarege celp etilüvi yañı akimiyetke Qırım ealisinen alâqa saqlamağa yardım etken; hızmetke kirgen asılzadeler ise rütbe ve maaş alğanlar.<ref name="kravchuk2021" />

'''Azamat mırza Arginskiy''' 1795 senesi Aqmescit aşağı zemstvo [[makeme]]siniñ reisi, 1807–1818 senelerinde ise Tavriya guberniyasınıñ vicdan makemesinde aza olğan. '''Qasım mırza Arginskiy''' Kefe aşağı zemstvo makemesiniñ başında çalışqan ve 1810 senesi altın medalnen mukâfatlanğan. '''Toğay mırza Arğın''' 1819–1821 senelerinde Kefe zemstvo makemesinde, '''Murat mırza Arginskiy''' ise 1813–1814 senelerinde Aqmescit zemstvo makemesinde aza olaraq hızmet etken. Zemstvo makemeleri bu devirde yerli idare ve nizam saqlav vazifelerini de yerine ketirgen.<ref name="kravchuk2020">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, особенно с. 22. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref><ref name="kravchuk2021" />

== Dvorânlıqnıñ tanıluvı ==
Arginskiyler XVIII asır soñundan itibaren Rusiye [[dvorân]]lığınıñ tanıluvına irişmege tırışqanlar. 1797 senesi olarnıñ asıl kelip çıqışını tasdıqlağan bir şeadetname azırlanğan. 1820 senesi Qasım mırza Tavriya dvorân deputatları meclisine muracaat etip, han yarlıqlarını, Osmanlı padişasınıñ bir fermanını, şecere ve aile cedvelini taqdim etken. Meclis Arginskiylerni nesil kitabına yazmağa qarar bergen, lâkin Senat Geroldiyasınıñ soñki tasdıqı alınmağan.<ref name="mavrina" />

1832–1833 senelerinde ayrı qollar atalarnıñ arbiy ve devlet hızmetindeki rütbelerine tayanıp yañı muracaatlar etkenler. Azamat mırzanıñ oğulları, Qasım mırzanıñ oğulları Batır ve Qadır, em de Murat mırzanıñ ailesi ayrı işler esasında nesil kitabına yazılğanlar. Yerli meclisniñ qararınen Senatnıñ tasdıqı arasında farq olğan: soy vekilleri dvorân aq-uquqlarından faydalanğanlar, amma tasdıq etilüv işi bitirilmegen.<ref name="mavrina" />

Soynıñ mülk saipligi XIX asırnıñ ekinci yarısında da devam etken. 1871 senesi Murat ve Ametşa mırzalar [[Or Qapı uyezdi]]ndeki bir topraqlarnı satqanlar. 1913 senesi Arğın köyünde yaşağan '''Seit Geray mırza Arginskiy''' pasport almaq içün babası İslâm mırzanıñ dvorân nesil kitabında qayd etilgenini tasdıqlağan vesiqa alğan.<ref name="mavrina" />

== Sovet devrinde ==
[[Şuralar Birligi|Sovet]] devrinde Arginskiyler eski bey ve mırza soylarına qarşı alıp barılğan repressiyalarğa oğrağanlar. 1928 senesi Qarasuvbazar rayonında Devlet Arginskiyniñ ve oğulları Mustafa ve Ametniñ aileleri tutulğan. Asan ve Ğazi Arginskiyler de ailelerinen beraber Arğın köyünde yaşağanlar ve repressiyağa oğrağanlar. Bu vaqialar eski topraq saiplerini ve dvorân ailelerini Qırımdan sürgün etüv kampaniyasınen bağlı olğan.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава XI, раздел 5 «Как кончали с „мурзаками“».</ref>

Repressiyalar tek büyük mülk saiplerine qarşı ötkerilmegen. Eski mırza ailelerinden çıqqan, şeerlerde memur ya da muallim olaraq çalışqan adamlar da asılzade soyundan çıqqanları sebebinden repressiyağa oğrağanlar. Arginskiy soyadı bu devirniñ sürgün cedvellerinde başqa belli qırımtatar asılzade soylarınen beraber qayd etilgen.<ref name="vozgrin" />

== Başqa tatar hanlıqlarındaki qolları ==

Arğınlar Qırımdan başqa [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım hanlıqlarınıñ]] da müim asilzade soyları arasında olğanlar. Bu devletlerde de soy vekilleri han divanında yer alğanlar. Arğınlarnıñ türlü hanlıqlarda oluvı Altın Orda siyasiy ananeleriniñ onıñ mirasçı devletlerinde devam etkenini köstere.<ref name="tatarica" />

Qazan Arğınları [[Çora batır]] ve babası Narıq aqqındaki destan ve şecere rivayetlerinen bağlana. Bu malümatqa tayanğan bir faraziyege köre, Qazan Hanlığınıñ [[Galiç daruğası]] Arğın beyleriniñ iqtidar yeri olğan. Bu daruğanıñ Arğınlarğa ait olğanı aqqındaki fikir tarihiy bir faraziye olaraq baqıla.<ref name="ishakov" />

Qasım Hanlığında 1600 senesi [[Uraz Muhammed]]ni tahtqa çıqaruv merasiminde qatnaşqan dört bey arasında Arğın '''Canış bey''' de olğan. [[Çanışevler]]niñ onıñ neslinden kelgeni aqqında faraziye bar. Qasım Arğınları da Şırın ve Qıpçaq soylarınen beraber hanlıqnıñ idare ananesinde yer tutqanlar.<ref name="ishakov" />

== Menbalar ==
<references />

[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Gitara

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:41:12 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 11:41 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Gitara''' ({{lang-es\|guitarra}}) — [[tel]]leri çertilip çalınğan bir [[çalğı aleti]]dir. O, adetince altı teli ola, lâkin yedi ve on eki telli çeşitleri de bar. Gitara çalğan adamğa '''gitaracı''' deyler.
	'''Gitara''' ({{Lang-es\|guitarra}}) - [[lavta]] ailesiniñ telli bir çalğı aletidir. Ses, teller tepretüvinden yaratılıp, rezonator olğan aletniñ dekosı ile quvetlendirile. Gitaralar akustik, elektroakustik, elektrik ve yarı akustiklilerge ayırıla. Bundan ğayrı, gitaralarnı teller sayısı ve malzemesinden, kevde qurulışı ve maqsadından farq etile.

			Gitara ayrı başına ya da başqa çalğı aletlerinen beraber çalına. Onı yırğa refaqat etmek içün de qullanalar. Gitara [[klassik muzıka]], [[flamenko]], [[blüz]], [[caz]], [[rok]] ve halq muzıkasında keñ tarqalğan.
	Gitara, çeşit türlü muzıka yönelişlerinde solo, eşlik ve taqım aleti olaraq qullanıla.

			== Qurulışı ve çalınuvı ==
	[[Fayl:Mousai_Helikon_Staatliche_Antikensammlungen_Schoen80_n1.jpg\|thumb\|291x291px\|Lekif: İham perisi kifara ile, Akhilleusnıñ vaza ressamı, Berlin antik taqımı]]
			Gitaranıñ keñ qısmına korpus, uzun qısmına ise sap deyler. Teller sap boyunca kerile. Gitaracı bir elinen tellerge basa, ekinci elinen olarnı çertip çala. Telge basılğan yerge köre sesniñ yüksekligi deñişe. Teller parmaqlarnen ya da mediatornen — küçük ince bir levhanen — çalına.<ref>{{Cite web\|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/acoustic_guitar/mechanism/\|title=-{How a guitar makes sound}-\|website=-{Yamaha}-\|language=en}}</ref>
	[[Fayl:Jan_Vermeer_van_Delft_013.jpg\|right\|thumb\|Gitaracı. Jan Vermeer tarafından yapılğan resim (1672-ge yaq.)]]

⚫	[[Fayl:Jean-Nicolas_Grobert_-_Early_Romantic_Guitar,_Paris_around_1830.jpg\|~~thumb\|Romantik~~ ~~adeviri~~ ~~gitarası~~ ~~(1830-ğa yaq~~., Paris) ~~Jean-Nicolas~~ ~~Grobertniñ~~ ~~(1794-1869) eserleri.]]~~
			== Çeşitleri ==
⚫	[[Fayl:Шевченко-гітара.jpg~~\|thumb~~\|Taras Şevçenko. Gitaralı ~~bir~~ ~~ecnebiyniñ~~ portreti. (~~1848-1849~~)]]
			* '''Akustik gitara''' — telniñ titrevi ağaç korpus ve onıñ içindeki avanı da titretip, sesni quvetlendire. Klassik gitaralarda neylon, başqa çoq akustik gitaralarda ise çelik teller qullanıla.<ref>{{Cite web\|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/classical_guitar/mechanism/mechanism002.html\|title=-{Classical guitars are great for this}-\|website=-{Yamaha}-\|language=en}}</ref>
⚫	[[Fayl:Gibson_Les_Paul_Studio_c.jpg\|~~left\|thumb\|~~Les Paul ~~yapılı~~ ~~Gibson~~ gitarası]]
			* '''Elektrik gitara''' — telniñ titrevi mahsus qurulma vastasınen elektrik signalına çevirile. Signal ses quvetleştirgicine berile.<ref>{{Cite web\|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/electric_guitar/mechanism/\|title=-{What kind of instrument is an electric guitar?}-\|website=-{Yamaha}-\|language=en}}</ref>
			* '''Elektroakustik gitara''' — ses quvetleştirgicine bağlamaq içün mahsus qurulması olğan akustik gitaradır. Onı adiy akustik gitara kibi de çalmaq mümkün.

			Elektrik gitaralarnıñ tolu, içi boş ve qısmen boş korpuslı çeşitleri bar. Qısmen boş korpuslılarına '''yarı akustik gitaralar''' deyler.<ref name="elektrik">{{Cite web\|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/electric_guitar/structure/structure002.html\|title=-{The electric guitar family}-\|website=-{Yamaha}-\|language=en}}</ref>

			== Tarihı ==
			Gitara XVI asırda Avropada keñ qullanıla edi. O vaqıtta teller sıq çift-çift qoyula edi. XVIII asırnıñ soñu ve XIX asırnıñ başında altı ayrı teli olğan gitaralar tarqaldı. XIX asırda [[İspaniya]]lı usta [[Antonio de Torres]] zemaneviy klassik gitaranıñ şekillenüvine büyük tesir etti.<ref>{{Cite web\|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-spanish-guitar\|title=-{The Spanish Guitar}-\|author=-{Daniel Wheeldon}-\|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-\|language=en}}</ref>

			XX asırnıñ birinci yarısında elektrik gitaralar peyda oldı. Olar soñra [[caz]] ve [[rok]] muzıkasında büyük emiyet qazandı.<ref name="elektrik"/>

			== Galereya ==
			<gallery mode="traditional" widths="220" heights="220" perrow="2">
			Fayl:Jan_Vermeer_van_Delft_013.jpg\|Yan Vermer. «Gitaracı» (1672 senesi civarında)
		⚫	Fayl:Jean-Nicolas_Grobert_-_Early_Romantic_Guitar,_Paris_around_1830.jpg\|Jan-Nikola Grober yasağan gitara. Paris, 1830 senesi civarında
		⚫	Fayl:Шевченко-гітара.jpg\|Taras Şevçenko. «Gitaralı adı belli olmağan adamnıñ portreti» (1848–1849)
		⚫	Fayl:Gibson_Les_Paul_Studio_c.jpg\|-{Gibson Les Paul Studio}- elektrik gitarası
			</gallery>

			== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Çalğı aletleri]]		[[Kategoriya:Çalğı aletleri]]

Cenüp qutubı

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:37:37 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 11:37 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Cenüp qutubı''' ya da '''coğrafiy сenüp qutubı''' — [[Yer]]niñ [[aylanma köçeri]] Yer yüzüni kesken cenübiy noqtası. Bu, dünyanıñ eñ cenübiy noqtasıdır. O, [[Antarktida]]nıñ içki qısmında, [[Şimal qutubı]]nıñ tam qarşı tarafında buluna.<ref name="poles">{{Cite web\|url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/geography-and-geology/geography/poles-and-directions/\|title=-{Poles and directions}-\|website=-{Australian Antarctic Program}-\|language=en}}</ref>
⚫	[[Fayl:Geographic_Southpole.jpg~~\|right\|thumb~~\|Coğrafiy Cenüp ~~Qutubı]]~~
	'''Cenüp qutubı''' (coğrafik ya da yerli Cenüp qutubı) - Yerniñ hayaliy dönüm köçeri ile episi coğrafik tuldaireleri birleşken, dünya üzeri kesilişiniñ eki noqtasından biridir. Cenübiy yarımkürrede yerleşe, dünyanıñ eñ cenübiy noqtası, dünyanıñ Şimal qutubından qarşı tarafında buluna. Cenüp qutubı, Antarktidanıñ Qutup platosı sıñrında, deñiz seviyesinden tahminen 2800 metr yüksekligindedir.

	== Coğrafiya ==		== Coğrafiya ==
			Cenüp qutubınıñ [[coğrafiy enlik\|coğrafiy enligi]] — 90° cenüp enligi. Episi [[meridian]]lar mında birleşe. Qutuptan uzaqlaşqan adam angi tarafqa yürse de, şimalge kete.<ref>{{Cite web\|url=https://sorpolen2011.npolar.no/en/did-you-know/2011-11-29-every-direction-from-the-south-pole-is-north.html\|title=-{Did you know that every direction from the South Pole is north?}-\|website=-{Norwegian Polar Institute}-\|language=en}}</ref>
	[[Fayl:Ceremonial_South_Pole.jpg\|right\|thumb\|200x200px\|Resmiy Cenüp qutubı]]

	Çoqusı allarda coğrafik Cenüp qutubı, aylanma Yer köçeri Yer üzerini kesken eki cenübiy noqtadan biri olaraq tayin etile (digeri Şimal qutubı oladır). Aqiqatta, faqat aylanma yer köçeri nutatsiya ve pretsesiya esnasında, pek az olsa da, belli bir teprentilerge oğray, şunıñ içün qutupnıñ bir qaç koordinat tayin etilüvinden faydalanalar: qutup ''bir'' ''anlik'' (muayyen bir vaqıt anine ait), orta (belli bir devirge) ve efemeridli (ögünden esap etilgen) ola bile.
			Qutup [[Antarktika platosı]]nda, deñiz seviyesinden qararnen 2835 metr yüksekliginde buluna. Bu yerni qalın bir buz qatlamı qaplay.<ref name="nsf">{{Cite web\|url=https://www.nsf.gov/od/opp/ail/amundson-scott-south-pole-station\|title=-{NSF Amundsen-Scott South Pole Station}-\|website=-{U.S. National Science Foundation}-\|language=en}}</ref>

			Coğrafiy Cenüp qutubı ve [[Cenüp mıqnatis qutubı]] başqa-başqa yerlerde buluna. Coğrafiy qutup Yerniñ aylanuvınen, mıqnatis qutubı ise onıñ [[mıqnatis alanı]]nen bağlıdır.<ref name="poles"/>

			Coğrafiy qutupnıñ yeri mahsus belgi ile kösterile. Buz qatlamı yılda qararnen 10 metr areket ete. Şunıñ içün qutupnı köstergen belgi er yıl yañıdan qoyula. Yaqınında merasimler içün qullanılğan başqa bir belgi de bar: onıñ töpesinde parlaq bir küre, etrafında ise bayraqlar buluna.<ref>{{Cite web\|url=https://science.nasa.gov/blogs/notes-from-the-field/2017/12/19/south-pole-station-the-last-stop-before-the-traverse/\|title=-{South Pole Station: The Last Stop Before the Traverse}-\|website=-{NASA}-\|date=2017-12-19\|language=en}}</ref>

			== İklim ==
			Cenüp qutubında iklim pek suvuq ve quru. Ortalama yıllıq ava arareti qararnen −49 °C-dir. Qışta araret −80 °C-den de aşağı tüşe bile.<ref name="nsf"/>

			Mında qararnen altı ay [[qutup kündüzi]], altı ay ise [[qutup gecesi]] devam ete. Küneş sentâbr ayında doğa ve mart ayında bata. Yaz aylarında o, ufuqtan aşağı tüşmey; qış aylarında ise ufuqtan yuqarı köterilmey.<ref>{{Cite web\|url=https://www.nesdis.noaa.gov/news/nighttime-begins-the-south-pole-no-sunrise-the-next-six-months\|title=-{Nighttime Begins at the South Pole: No Sunrise for the Next Six Months}-\|website=-{NOAA NESDIS}-\|date=2021-03-19\|language=en}}</ref>

			== Tarih ve ilmiy tetqiqatlar ==
			Cenüp qutubına ilk olaraq norvegiyalı tetqiqatçı [[Rual Amundsen]] ve onıñ dört yoldaşı 1911 senesi dekabrniñ 14-ünde barıp yetti. 1912 senesi yanvarnıñ 17-sinde qutupqa [[Robert Skott]] yolbaşçılığındaki britaniya ekspeditsiyasınıñ beş azası keldi.<ref>{{Cite web\|url=https://www.southpole.aq/activities/historic.html\|title=-{Historic activities}-\|website=-{South Pole Antarctic Specially Managed Area}-\|language=en}}</ref>

			Qutupnıñ yaqınında [[Amerika Birleşken Devletleri]]niñ '''Amundsen—Skott''' ilmiy stantsiyası buluna. Oña bu eki tetqiqatçınıñ adı berilgen. Stantsiya yıl boyu işley. Alimler mında avanı, iklimni ve buz qatlamını ögreneler, astronomik közetüvler keçireler.<ref name="nsf"/>

			== Galereya ==
			<gallery mode="traditional" widths="240" heights="180" perrow="2">
		⚫	Fayl:Geographic_Southpole.jpg\|Coğrafiy Cenüp qutubını köstergen belgi.
			Fayl:Ceremonial_South_Pole.jpg\|Merasimler içün qullanılğan kürreli belgi ve onıñ etrafındaki bayraqlar.
			</gallery>

			== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Antarktika]]		[[Kategoriya:Antarktika]]

Qullanıcı:Dgscci

Céréales Killer — Fri, 16 Oct 2026 11:22:11 GMT

Céréales Killer, Dgscci (0 deñiştirme) qullanıcısınıñ adını Dgschk olaraq deñiştirdi per request

Barınlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:14:45 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 11:14 tarihındaki alı
30 satır:		30 satır:
	Barın beyleriniñ ''beylik'' degen esas topraqları Qırımnıñ orta qısmında, [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyundan şimaldeki çöllerge doğru uzanğan. XVIII asırnıñ soñuna ait yer tasvirleri bu mülklerniñ yerleşüvi aqqında malümat bere.<ref name="umerov"/>		Barın beyleriniñ ''beylik'' degen esas topraqları Qırımnıñ orta qısmında, [[Qarasuvbazar]] etrafında ve [[Qarasuv]] özeni boyundan şimaldeki çöllerge doğru uzanğan. XVIII asırnıñ soñuna ait yer tasvirleri bu mülklerniñ yerleşüvi aqqında malümat bere.<ref name="umerov"/>

	Abdülhamit ağa ~~ile~~ ~~Karatsenov~~ tüzgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. Onıñ yerleri [[Barın (Qarasuvbazar rayonı)\|Barın]] köyünden Qarasuvbazar yolundaki taş köpürge ve başga taraftan [[Sarısuv]] özenine qadar uzanğan. [[Qurtluq]] yanında orman payı, [[Qaraqoba]]da bağ, [[Arğınçıq]] yanında Qarasuv boyunda çayır ve [[Qulaqçı]] degen yerde orman añıla. Başqa yerleriniñ sıñırları [[Salğır]] özeni ve [[Sadaqçı]] köyü ile bağlanğan.<ref name="umerov"/>		1780-li seneleri Abdülhamit ağa ve Mihail Karatsenovnıñ tizgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. tüzgen yer tasvirinde '''Niyetçi bey Barın'''nıñ mülkleri kösterilgen. Onıñ yerleri [[Barın (Qarasuvbazar rayonı)\|Barın]] köyünden Qarasuvbazar yolundaki taş köpürge ve başga taraftan [[Sarısuv]] özenine qadar uzanğan. [[Qurtluq]] yanında orman payı, [[Qaraqoba]]da bağ, [[Arğınçıq]] yanında Qarasuv boyunda çayır ve [[Qulaqçı]] degen yerde orman añıla. Başqa yerleriniñ sıñırları [[Salğır]] özeni ve [[Sadaqçı]] köyü ile bağlanğan.<ref name="umerov"/>

	Barın köyü 1784 senesiniñ kameral tasvirinde [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nıñ [[Tüp Çonğar qadılığı]]nda kösterilgen. E. Ümerov bu köyni Barın beyleriniñ evelki mülkü ve, ihtimal, oturğan yeri dep esaplay. Beylerniñ rezidentsiyası mında bulunğanı kesin tasdıqlanmağan.<ref name="umerov"/>		Barın köyü 1784 senesiniñ kameral tasvirinde [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nıñ [[Tüp Çonğar qadılığı]]nda kösterilgen. E. Ümerov bu köyni Barın beyleriniñ evelki mülkü ve, ihtimal, oturğan yeri dep esaplay. Beylerniñ rezidentsiyası mında bulunğanı kesin tasdıqlanmağan.<ref name="umerov"/>

Safa Geray

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:12:12 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 11:12 tarihındaki alı
10 satır:		10 satır:

	== Hanlığı ==		== Hanlığı ==
	1691 senesiniñ soñunda [[III Saadet Geray]] tahttan tüşürilgen soñ, Safa Geray han tayin etildi. Qalğa vazifesinde ~~I Selim Geraynıñ oğlu~~ [[II Devlet Geray\|Qara Devlet Geray]], nureddin vazifesinde ise Toqtamış Geraynıñ oğlu Şahin Geray bulundı.<ref name="halim"/>		1691 senesiniñ soñunda [[III Saadet Geray]] tahttan tüşürilgen soñ, Safa Geray han tayin etildi. Qalğa vazifesinde [[III Devlet Geray\|Qara Devlet Geray]], nureddin vazifesinde ise Toqtamış Geraynıñ oğlu Şahin Geray bulundı.<ref name="halim"/>

	Safa Geray han olğan soñ zorlap aqça toplap, öz baylığını arttırğan. Han [[sabun]] ve [[balıq]] ticaretinen oğraşqan, bergi cıyuv aqqını da öz adına alğan. Gayvoronskiy onıñ çoq içki içkenini de qayd ete. Hannıñ bu areketleri beyler ve mırzalarnıñ narazılığına sebep olğan.<ref name="gayvoronskiy"/>		Safa Geray han olğan soñ zorlap aqça toplap, öz baylığını arttırğan. Han [[sabun]] ve [[balıq]] ticaretinen oğraşqan, bergi cıyuv aqqını da öz adına alğan. Gayvoronskiy onıñ çoq içki içkenini de qayd ete. Hannıñ bu areketleri beyler ve mırzalarnıñ narazılığına sebep olğan.<ref name="gayvoronskiy"/>

Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:10:16 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: 'Kategoriya:Qırımtatarlar Kategoriya:Qırım tarihı'

Yañı saife

[[Kategoriya:Qırımtatarlar]]
[[Kategoriya:Qırım tarihı]]

Şırınlar

Don Alessandro — Fri, 16 Oct 2026 11:09:48 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. oktâbrniñ 16 11:09 tarihındaki alı
57 satır:		57 satır:
	<references/>		<references/>

			[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]
	[[Kategoriya:Qırım tarihı]]		[[Kategoriya:Qırım tarihı]]
	[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]		[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]