Vikipediya - Soñki deñiştirmeler [crh]

Muqaddes Roma imperiyası

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 19:12:01 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 }}
 == Menbalar ==
 [[Kategoriya:Tarihiy devletler]]

Arhimed

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 19:05:55 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 {{Kişi}}
-'''Arhimed''' ({{lang-grc|Αρχιμήδης}}; tahminen m.e. 287 s., [[Sirakusa]] — m.e. 212 s., Sirakusa) - [[Qadimiy Yunanistan|qadimiy yunan]] [[matematika]]cı, [[fizika]]cı, [[müendis]], icatçı ve [[astronom]]. Onıñ ayatı aqqında pek az malümat olsa da, o, eñ büyük antik alimlerden biri sayıla.
+'''Arhimed''' ({{lang-grc|Ἀρχιμήδης}}; tahminen m.e. 287 senesi, [[Sirakusa]] — m.e. 212 senesi, Sirakusa) — [[Qadimiy Yunanistan|qadimiy yunan]] [[matematika]]cı, [[fizika]]cı, [[müendis]], icatçı ve [[astronom]]. O, qadimiy devirniñ eñ büyük alimlerinden biri sayıla.<ref name="mactutor">-{J. J. O’Connor, E. F. Robertson}-. [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Archimedes/ -{Archimedes of Syracuse}-] // -{MacTutor History of Mathematics}-.</ref>
 <references/>

Lıman süpürgisi

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:49:26 GMT

Don Alessandro adlı qullanıcı Lıman süpürgisi saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp Lıman sipirkisi dep deñiştirdi

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
 == Tarih ==
 == Qullanuv ==
 == Menbalar ==
 [[Kategoriya:Harkiv vilâyeti]]

Sudaq qadılığı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:46:35 GMT

Deñiştirmelerni köster

Holokost

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:31:18 GMT

Deñiştirmelerni köster

Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:28:24 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 18:28 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı''' ('''QMAT''', {{lang-ru\|Организация крымскотатарского национального движения, ОКНД}}) — 1989 senesi qurulğan içtimaiy-siyasiy teşkilât. O, [[qırımtatar milliy areketi]]niñ bir çoq teşebbüs gruppasını birleştirdi.<ref name="qurultay">[https://qtmm.org/en/catalog/1475/ Общая информация о Курултае крымскотатарского народа] // Меджліс.</ref>
	'''Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı''' (OMAT) Sovet devriniñ Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ varisi edi. [[Mustafa Cemilev]] başlığındaki gruppa qırımtatar vatandaşlıq aqları areketiniñ temin etilgen normalarını red etti; Qırımtatarlarnıñ sürgünligini ve marginalizatsiyasını leninci degerliklerden revizionist sapma dep sayğan Qırımtatar Milliy Areketinden farqlı olaraq, OMAT kommunizmge duşmanlıq kösterip, [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti\|Qırım ASSR]]<nowiki/>niñ tiklenüvini milliy reabilitatsiyanıñ esas komponenti dep saymay edi. Böyleliknen, gruppa ğarptan yardım aldı, onıñ azaları ise büyük sovet dissident gruppaları tarafından yardım aldılar. Şimdiki Qurultay ve Meclisniñ bir çoq azaları sabıq OMAT azalarıdır<ref>{{Cite book\|url=https://books.google.com/books?id=KrhWAAAAYAAJ\|title=Report on the USSR.\|publisher=RFE/RL, Incorporated}}</ref><ref>{{Cite book\|url=https://books.google.com/books?id=srR_4d3mjTAC&pg=PA285\|title=The Tatars of Crimea: Return to the Homeland : Studies and Documents\|publisher=Duke University Press}}</ref><ref>{{Cite book\|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA1190\|title=Encyclopedia of the World's Minorities\|publisher=Routledge}}</ref><ref>{{Cite book\|url=https://books.google.com/books?id=5_JoAAAAMAAJ\|title=Крымскотатарское национальное движение\|publisher=Российская академия наук}}</ref>.

	== ~~Qaydlar~~ ==		== Quruluvı ==
			1989 senesi aprelniñ 29-ından mayısnıñ 2-sine qadar [[Özbekistan]]nıñ [[Yañıyol]] şeerinde qırımtatar teşebbüs gruppalarınıñ beşinci umumittifaq toplaşuvı oldı. Gruppa vekilleri yañı teşkilât qurmağa qarar berdiler. Teşkilât Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ işini devam ettirdi. Onıñ nizamnamesi, programması ve saylanğan Merkeziy Şurası bar edi. Teşkilât reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı.<ref name="qurultay" />
	{{Reflist}}

			== Maqsatları ve faaliyeti ==
			QMAT sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ Qırımğa mümkün qadar tez qaytmasını talap etti. Teşkilât Qırımda qırımtatar milliy muhtariyeti qurulmasını istey edi.<ref name="osce">[https://www.osce.org/sites/default/files/f/documents/e/a/104309.pdf -{The Integration of Formerly Deported People in Crimea, Ukraine: Needs Assessment}-]. — -{OSCE High Commissioner on National Minorities}-, 2013 senesi.</ref><ref name="memo">[https://memo.site/ru/crimean_tatar_resistance История сопротивления крымских татар] // Мемориал.</ref>

			[[Yuriy Osmanov]]nıñ yolbaşçılıq etken [[Qırımtatarlarnıñ Milliy Areketi]] (QTMA, {{lang-ru\|Национальное движение крымских татар, НДКТ}}) ise qaytuvnı Sovet akimiyetiniñ yardımınen yavaş-yavaş teşkil etmek tarafdarı edi. QTMA [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni 1921 senesi çıqqan dekretke köre tiklemek istey edi.<ref name="osce" /><ref name="memo" />

			1990 senesi iyülniñ 15-inde QMATnıñ «[[Avdet (gazeta)\|Avdet]]» gazetasınıñ ilk sanı çıqtı.<ref>[https://cidct.org.ua/avdet/1990-1-15-lipnya/ «Авдет», № 1]. — 1990 senesi iyül 15 künü.</ref> 1991 senesi yanvarnıñ 20-sinde Qırımnıñ territorial muhtariyeti aqqında referendum ötkertildi. Milliy muhtariyetni talap etken QMAT qırımtatarlarnı bu referendumda iştirak etmemege çağırdı.<ref>Гульнара Бекирова. [https://ru.krymr.com/a/deportatsiya-i-vozvrashcheniye-krymskikh-tatar-ot-perestroyki-do-vtorogo-kurultaya/31270705.html Депортация и возвращение крымских татар: от перестройки до Второго Курултая] // Крым.Реалии.</ref>

			== Qurultay ve Meclis ==
			1990 senesi QMAT [[Qırımtatar Milliy Qurultayı]]nı toplamaq içün azırlıq körmege başladı. [[Ekinci Qurultay]] 1991 senesi iyünniñ 26-sında [[Aqmescit]]te açıldı.<ref name="qurultay" /> Qurultay vekilleri [[Qırımtatar Milliy Meclisi]]ni sayladılar. Meclisniñ 33 azasından 17-si QMAT azası edi. Meclis reisi Mustafa Cemilev oldı.<ref name="wilson">-{Andrew Wilson}-. -{Politics in and around Crimea: A Difficult Homecoming}- // [https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland. Studies and Documents}-]. — -{Duke University Press}-, 1998 senesi. — 285-inci saife.</ref>

			1991 senesi avgust ayında QMATnıñ birinci qurultayında Cemilev teşkilât reisliginden çekildi. Yerine [[Refat Çubarov]] saylandı. O, teşkilâtqa 1993 senesine qadar yolbaşçılıq etti.<ref>[https://qtmm.org/catalog/hronyka-deyatelnosty-medzhlysa-1991-god/ Хроника деятельности Меджлиса за 1991 год] // Меджліс.</ref><ref name="wilson" />

			QMAT Qurultaydan soñ da çalıştı ve kelecek Qurultay saylavlarında öz namzet cedvelini kösterdi.

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]]

Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:23:57 GMT

Milliy areket ve sovet qararları

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 18:23 tarihındaki alı
20 satır:		20 satır:
	1987 senesi ŞSCB reberligi [[Andrey Gromıko]] reisliginde [[Gromıko komissiyası\|devlet komissiyasını]] qurıp oña qırımtatarlarnıñ talaplarını ögrenmekni avale etti. Komissiya Qırım muhtarlığını tiklemege qarşı çıqtı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırladı. Qırımda bu tedbirler [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu\|cenübiy yalıboyundaki]] bir çoq yerge de ait edi.<ref>[https://krimoved-library.ru/books/krimskie-repatrianti-deportaciya-vozvraschenie-i-obustroystvo9.html Администрация СССР и крымскотатарский вопрос] // ''Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство''.</ref><ref>[https://meganorm.ru/mega_doc/dop_fire/postanovlenie_pravitelstva_rf_ot_03_02_2020_N_80_o_priznanii/3/postanovlenie_sovmina_sssr_ot_24_12_1987_N_1476_ob.html Постановление Совета Министров СССР № 1476], 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde.</ref>		1987 senesi ŞSCB reberligi [[Andrey Gromıko]] reisliginde [[Gromıko komissiyası\|devlet komissiyasını]] qurıp oña qırımtatarlarnıñ talaplarını ögrenmekni avale etti. Komissiya Qırım muhtarlığını tiklemege qarşı çıqtı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırladı. Qırımda bu tedbirler [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu\|cenübiy yalıboyundaki]] bir çoq yerge de ait edi.<ref>[https://krimoved-library.ru/books/krimskie-repatrianti-deportaciya-vozvraschenie-i-obustroystvo9.html Администрация СССР и крымскотатарский вопрос] // ''Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство''.</ref><ref>[https://meganorm.ru/mega_doc/dop_fire/postanovlenie_pravitelstva_rf_ot_03_02_2020_N_80_o_priznanii/3/postanovlenie_sovmina_sssr_ot_24_12_1987_N_1476_ob.html Постановление Совета Министров СССР № 1476], 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde.</ref>

	Milliy areket içinde türlü teşkilâtlar çalışa edi. 1989 senesi qurulğan [[Qırımtatar ~~milliy~~ ~~areketi~~ ~~teşkilâtı~~]]na (QMAT, {{lang-ru\|ОКНД}}) [[Mustafa Cemilev]] yolbaşçılıq etti. Qırımtatarlarnıñ ~~milliy-demokratik~~ ~~areketi~~ (~~QMDA~~, {{lang-ru\|НДКТ}}) teşkilâtınıñ yolbaşçısı [[Yuriy Osmanov]] edi.<ref>[https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland}-], -{Duke University Press}-, 1998 senesi.</ref><ref name="90.in.ua"/>		Milliy areket içinde türlü teşkilâtlar çalışa edi. 1989 senesi qurulğan [[Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı]]na (QMAT, {{lang-ru\|ОКНД}}) [[Mustafa Cemilev]] yolbaşçılıq etti. Qırımtatarlarnıñ Milliy Areketi (QTMA, {{lang-ru\|НДКТ}}) teşkilâtınıñ yolbaşçısı [[Yuriy Osmanov]] edi.<ref>[https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland}-], -{Duke University Press}-, 1998 senesi.</ref><ref name="90.in.ua"/>

	1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] halqlarnı zornen köçürmekni ve olarğa qarşı başqa repressiyalarnı qanunsız ve cinaiy dep tanıdı. O seneniñ noyabrnıñ 28-inde Yuqarı Şura qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını temin etmek içün ayrı bir qarar qabul etti. Eñ çoq qoranta 1980-li senelerniñ soñu ve 1990-lı senelerniñ başında köçip keldi.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 Декларация Верховного Совета СССР о признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению], 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde.</ref><ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/266527 Насильственное переселение крымскотатарского народа в 1944 году, ликвидация Крымской АССР: национальное движение за возвращение на Родину и восстановление автономии]. ''Крымское историческое обозрение''.</ref><ref name="wb"/>		1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] halqlarnı zornen köçürmekni ve olarğa qarşı başqa repressiyalarnı qanunsız ve cinaiy dep tanıdı. O seneniñ noyabrnıñ 28-inde Yuqarı Şura qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını temin etmek içün ayrı bir qarar qabul etti. Eñ çoq qoranta 1980-li senelerniñ soñu ve 1990-lı senelerniñ başında köçip keldi.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 Декларация Верховного Совета СССР о признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению], 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde.</ref><ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/266527 Насильственное переселение крымскотатарского народа в 1944 году, ликвидация Крымской АССР: национальное движение за возвращение на Родину и восстановление автономии]. ''Крымское историческое обозрение''.</ref><ref name="wb"/>

Qırım hanına tabi noğay orduları

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:11:23 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 18:11 tarihındaki alı
27 satır:		27 satır:
	<references/>		<references/>

	[[Kategoriya:Qırım ~~hanlığı~~]]		[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
	[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]		[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]
	[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]		[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]

Qırım hanına tabi noğay orduları

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 18:10:58 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Qırım hanına tabi noğay orduları''' — XVI—XVIII asırlarda Qara deñizniñ şimalindeki çöllerde ve Qubanda yaşağan noğay birlikleri. XVI asırnıñ ortalarında Noğay ordusındaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden Edil boyundan çoq noğay Qara deñizniñ şimalindeki çöllerge köçti. Azaq deñiziniñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu u...'

Yañı saife

'''Qırım hanına tabi noğay orduları''' — XVI—XVIII asırlarda [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerde ve [[Quban]]da yaşağan [[noğaylar|noğay]] birlikleri.

XVI asırnıñ ortalarında [[Noğay ordusı]]ndaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden [[Edil]] boyundan çoq noğay [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerge köçti. [[Azaq deñizi]]niñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu ulusnıñ bir qısmı [[Bucaq]]qa, bir qısmı [[Qırım]]ğa köçti. 1627 senesi azırlanğan coğrafiya kitabında Moloçna özeni boyunda köçip yürgen noğaylar da añıla.<ref>Шейхумеров А. А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/08/text_Seyhumerov.pdf Армия Крымского ханства: организация и тактика (XV–XVIII вв.)]. — Казань; Симферополь, 2019. — 107—108 s.</ref> Bir mırzağa tabi olğan bir qaç avul bir ulus teşkil ete edi. Hanğa tabi uluslar oña bergi bere ve seferlerine qoşula ediler. Ulusnıñ içki işlerini ise mırza idare ete edi.<ref name="gribovskiy"/> XVII asırda Bucaqta bir qaç ulustan ayrı ordu meydanğa keldi. [[Or Qapı]] civarında köçip yürgen noğaylarnıñ bir qısmı ise Or beyine tabi edi.<ref>Грибовський В. [https://resource.history.org.ua/publ/uacenter_2004_4_279 Формування локальної групи причорноморських ногайців у XVI–XVII ст.] // Україна в Центрально-Східній Європі. — 2004. — 4-inci çıqarılış. — 279—306 s.</ref>

== Ordular ve köçüvler ==
* [[Bucaq ordusı]] — XVI asırnıñ ekinci yarısında hanğa tabi noğaylar [[Bucaq]]qa yani [[Tuna]] ile [[Turla]] arasına köçti. Bucaq Osmanlı toprağı edi; 1663 senesi ordunı hannıñ "yalı ağası" idare ete edi.<ref> -{Katkó, Gáspár.}- [https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/D24B99500C3E439CA20D3E30BE61A5C3 -{The Budjak Tatars on the Polish-Ottoman Borderlands in the 16th and First Half of the 17th Centuries}-]. ''-{Türkiyat Mecmuası}-'', 33 (1), 2023, 127—145.</ref><ref name="gribovskiy">Грибовский В. В. [https://djvu.online/file/hq7zrKM8GMgw6 Управление ногайцами Северного Причерноморья в Крымском ханстве (40–60-е годы XVIII в.)] // Тюркологический сборник 2007–2008. — М.: Восточная литература, 2009. — 67—95 s.</ref>
* [[Quban ordusı]] — XVI asırnıñ ortalarında [[Azaq deñizi|Azaq]] boyuna köçken [[Kiçik Noğay ordusı]]ndan doğdı. Kiçik Noğay ordusı 1560 senesi Qırım hanınen ittifaq qurdı. XVII asırnıñ soñunda Quban noğayları hanğa tabi edi.<ref>Шалак М. Е. [https://journals.eco-vector.com/2311-1402/article/view/49604 Выстраивание взаимоотношений Малой Ногайской Орды с Крымским ханством в первые годы её существования] // Вестник Нижневартовского государственного университета. — 2018. — № 4. — 119—127 s.</ref><ref name="baser">-{Başer, Alper.}- [https://www.husj.harvard.edu/uploads/files/HUS%2036%201-2_Baser.pdf -{Conflicting Legitimacies in the Triangle of the Noghay Hordes, Crimean Khanate, and Ottoman Empire}-]. ''-{Harvard Ukrainian Studies}-'', 36 (1–2), 2019, 105—122.</ref>
* [[Yedisan ordusı]] — 1728 senesi Yedisan noğaylarını Qubandan Qara deñizniñ şimaline köçürdiler. Olar [[Turla]] ile [[Aq Suv]] arasındaki çöllerde köçip yürdi.<ref name="baser"/>
* [[Cemboyluq ordusı]] — evelleri [[Cem]] özeni boyunda yaşağan ve bundan sebep Cemboyluq adını alğan, soñra Qubanğa köçken ve 1728 senesi Qubandan [[Özü]]niñ sol yalısına köçip anda yaşadı.<ref>Канокова Ф. Ю. [https://xn----7sbabalfgj4as1arld1aqs8v.xn--p1ai/uploads/catalogfiles/385_kanokova-tekst-dissertacii.pdf Искусство ногайцев: эволюция художественно-образной целостности]. — М., 2018. — 1-ci cılt, 28 s.</ref><ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-72621 Ногайці] // Енциклопедія Сучасної України. — НАН України.</ref>
* [[Yediçqul ordusı]] — 1759 senesi Bucaq ve Qubandan Özüniñ aşağı aqımınıñ sol yalısına köçürilgen noğaylardan quruldı.<ref name="gribovskiy"/>

1696 senesi Yediçqul noğaylarınıñ bir qısmı qalmıq akimiyetinden qaçıp Qubanğa köçti. 1698 senesi Yedisan ve Cemboyluq noğaylarınıñ bir qısmı hanğa tabi oldı. 1723 senesi bu üç topluluqnıñ çoqusı hanğa tabi edi.<ref name="baser"/>

== Han ve ordular ==
XVIII asırda han Geray sülâlesinden [[serasker]]lerni tayin ete edi. Seraskerler han divanınıñ terkibinde edi, ordularda ise noğay mırzalarına tayana ediler. Mırzalar arasından [[qaymaqam]]lar da tayin etile edi. Cemboyluq ordusını bir vaqıt qaymaqam idare etti.<ref name="gribovskiy"/>

Ordular hanğa bergi bere ediler. Meselâ, Bucaq ve Yedisandan aşlıqnıñ onda biri alına edi. Han seferine atlı asker bermek mecburiy edi. Han qaç atlı kerek olğanını seraskerge bildire edi. Serasker baş mırzanen añlaşıp asker toplar, seferde taqımlarnı mırzalar idare ete ediler. Bazıda ordular han buyruğına boysunmay, seferge barmay ediler.<ref name="gribovskiy"/>

Mırzalar hannıñ izni olmadan da qomşu topraqlarğa basqın yapa ediler. 1739 senesi Belgrad barışından soñ han ve sultan bu basqınlarnı toqtatmağa tırıştı.<ref name="gribovskiy"/><ref name="baser"/>

== Soñki köçüvler ==
1771 ve 1772 seneleri Rusiye Qara deñiz boyundaki noğaylarnıñ bir qısmını Qubannıñ oñ yalısına köçürdi. 1783 senesi noğay isyanı bastırılğandan soñ çoq noğay Osmanlı idaresindeki sol yalığa qaçtı.<ref>Грибовский В. [https://www.historians.in.ua/index.php/en/doslidzhennya/1176-vladyslav-hrybovskyy-voina-plen-y-krepostnychestvo-v-ystoryy-prychernomorskykh-nohaitsev-kontsa-khviii-v Война, плен и крепостничество в истории причерноморских ногайцев конца XVIII в.]. — -{Historians.in.ua}-.</ref>

1790 senesi noğaylarnıñ bir qısmı Azaq deñiziniñ şimaline köçürildi. 1807 senesi Bucaqta qalğan noğaylardan da Azaq boyuna köçürilgenler oldı. XIX asırda Bucaq ve Azaq boyu noğaylarınıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına — Dobruca ve Anadoluğa köçti.<ref name="esu"/><ref>Урсу Д. П., Сейдаметов Э. Х. [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-6446-5/978-966-02-6446-5.pdf Крымскотатарская диаспора в Добрудже: формирование, социальная и культурная эволюция] // Схід і діалог цивілізацій. — К.: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2012. — 386, 397 s.</ref>

== Menbalar ==
<references/>

[[Kategoriya:Qırım hanlığı]]
[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]
[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]

Qırımda açlıq (1921 - 1923)

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:57:42 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
-[[Fayl:Самокиш. Голод в Крыму. 1923.jpg|thumb|346x346px|Nikolay Samokişniñ «Qırımda açlıq» resimi, 1923 s.]]
+[[Fayl:Самокиш. Голод в Крыму. 1923.jpg|thumb|346x346px|Nikolay Samokişniñ «Qırımda açlıq» resimi (1923 senesi)]]
 == Tüpyazılar ==
@@ 6 satır: / 23 satır: @@
 == Edebiyat ==
-* {{книга|автор=Зарубин А. Г., Зарубин В. Г.|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|место=Симферополь|издательство=АнтиквА|год=2008|язык=ru|страниц=728|isbn=978-966-2930-47-4|ref=Без победителей|ссылка=}} {{ref-ru}}
+* {{книга|автор=Зарубин А. Г., Зарубин В. Г.|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|место=Симферополь|издательство=АнтиквА|год=2008|язык=ru|страниц=728|isbn=978-966-2930-47-4|ref=Без победителей|ссылка=https://ru.djvu.online/file/ey7mZ7644TWfD}} {{ref-ru}}
-* {{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/krymskie-tatary-v-usloviyah-goloda-1921-1923-godov|автор=Кондратюк Г. Н.|заглавие=Крымские татары в условиях голода 1921–1923 годов|год=2022|язык=ru|издание=Крымское историческое обозрение|выпуск=1|страницы=31–39|issn=2313-612X}} {{ref-ru}}
+* {{Статья|ссылка=https://crimeanreview.ru/kio2022-n1-kondratyuk/|автор=Кондратюк Г. Н.|заглавие=Крымские татары в условиях голода 1921–1923 годов|год=2022|язык=ru|издание=Крымское историческое обозрение|выпуск=1|страницы=31–39|issn=2313-612X}} {{ref-ru}}
 [[Kategoriya:Qırım tarihı]]

Yıldızçıq

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:54:11 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 17:54 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''«Yıldızçıq-Ziroçka»''' (-{Йылдызчыкъ — Зірочка}-) — 1998 senesi oktâbr ayından 2003 senesi mart ayına qadar [[Aqmescit]]te çıqqan balalar mecmuası. Mecmua [[qırımtatar tili\|qırımtatar]] ve [[ukrain tili\|ukrain]] tillerinde basılğan edi.<ref name="esu">Н. А. Умеров. [https://esu.com.ua/article-12964 Йылдызчыкъ-зірочка] // Енциклопедія Сучасної України. — 2011 senesi.</ref>
	'''«Yıldızçıq-Ziroçka»''' — 1998-2003 seneleri [[Aqmescit]] şeerinde çıqqan eki tilli qırımtatar ve ukrain bala mecmuasıdır.

	== ~~Tarif~~ ==		== Neşir tarihı ==
			Mecmuanıñ ilk sanını «[[Vidrocennâ]]» (-{Відродження}-) halqara fondunıñ yardımınen basıp Ukrainada bedava tarqattılar. Mecmuanı «Dolâ» (-{Доля}-) neşriyatı yılda dört kere çıqara edi. Tirajı 5 biñge yaqın nusha edi.<ref name="esu" />
	Birinci sanı 1998 senesi oktâbr ayında [[Vidrocennâ]] halqara fondu tarafından maddiy yardım ile çıqtı, bedava tarqatıldı. Üçünci sanı 2001 senesiniñ mart ayında çıqtı. Soñra yılda 4 kere çıqqan edi, soñki sanı ise 2003 senesi mart ayında çıqtı. Mecmua «Dolâ» neşriyatında 5 biñge yaqın tirajnen neşir etildi.

			Mecmuanıñ tesisçisi ve baş muarriri yazıcı ve jurnalist [[Valeriy Basırov]] edi.<ref name="esu" /><ref>[https://detector.media/community/article/531/2003-03-04-vydavets-valeriy-basyrov-dolya-tse-moya-dolya/ Видавець Валерій Басиров: „Доля” – це моя доля…] // Детектор медіа. — 2003 senesi mart 4 künü.</ref> Şair [[Nuzet Ümerov]] mecmuanı çıqarmaq teşebbüsini köstergenlerden biri edi.<ref>[https://ctrcenter.org/uk/94-roky-vid-dnya-narodzhennya-nuzeta-umerova-poeta-zhurnalista-i-tvorczya-suchasnoyi-dytyachoyi-krymskotatarskoyi-literatury 94 роки від дня народження Нузета Умерова — поета, журналіста і творця сучасної дитячої кримськотатарської літератури] // Кримськотатарський Ресурсний Центр.</ref> Mecmuada [[Ablâziz Veliyev]]niñ tercimeleri de basıla edi.<ref>[https://ana-yurt.com/ablyazis-veliev-70-yyllygy-munasebetinen Аблязис Велиев 70-йыллыгъы мунасебетинен] // İ. Gasprinskiy adında qırımtatar kitaphanesi.</ref>
	Soñra «[[Yıldız (mecmua)\|Yıldız]]» mecmuasına ilâve olaraq 1000 nusha tirajnen, tek neşirniñ abunecileri elinde olğan ilâve olaraq neşir etildi.

			Soñra «Yıldızçıq» «[[Yıldız (mecmua)\|Yıldız]]» mecmuasına ilâve olaraq çıqmağa başladı. Bu ilâve 2013 senesi daa çıqa edi.<ref name="yablonovskaya">Н. В. Яблоновская. [https://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2017/01/024_yabl.pdf Возникновение и развитие крымскотатарских СМИ для детей] // Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского. Серия «Филология. Социальные коммуникации». — 2013 senesi. — Cılt 26 (65), san 3, saife 138.</ref>
	Mecmuanıñ baş muarriri ve tesisçisi yazıcı ve jurnalist [[Valeriy Basırov]], neşirniñ teşebbüsçileri arasında şair [[Nuzet Ümerov]], [[Daniil Kononenko]] ve [[Ablâziz Veliyev]].

			== Mündericesi ==
	Mecmuanıñ rubrikaları arasında «Masallar dünyasında», «Qalem sınavı», «Mektep tebessümleri» ve «Til bürüşikleri» kibi rubrikalar bar edi. «Dostluq luğatı» bölügi sayesinde balalar yavaş-yavaş [[qırımtatar tilini]] ögrenmege mümkün oldılar. «Yıldız» mecmuasınıñ ilâvesiniñ soñki basamağında böyle rubrikalar mevcut edi: «Qartanamnıñ sırlı sandığı», «Yıldızçıqnıñ musafiri», «Bayramlarımız», «Edep qaideleri», «Pek meraqlı», «Tılsımlı boyalar», «Oyun».
			Mecmuada şiir, qısqa ikâye, masal, tezaytım ve balalar yırları basıla edi. Qırımtatar halq masallarınıñ ukrain tiline tercimeleri de berile, yırlar ise notalarınen beraber basıla edi.<ref name="esu" /><ref name="yablonovskaya" />

			Balalar yazğan ikâyeler «Yaş qalemler» bölüginde basıla edi. «Dostluq luğatı» bölüginde ise sözler eki tilde berile edi.<ref name="yablonovskaya" />

			«Yıldız» mecmuasınıñ ilâvesinde «Qartanamnıñ sırlı sandığı», «Yıldızçıqnıñ musafiri», «Bizim bayramlarımız», «Edep qaideleri», «Pek meraqlı», «Tılsımlı boyalar», «Oyunlar» ve «Luğatçıq» bölükleri bar edi.<ref name="yablonovskaya" />

	== Edebiyat ==		== Edebiyat ==
			* [[Daniil Kononenko]] (Данило Кононенко). Добридень, «Зіронько»! Селям алейкум, «Йылдызчыкъ» // Кримська світлиця. — 1998 senesi oktâbr 30 künü.<ref name="esu" />
		⚫	* Гульнара Усеинова. На страницах детского журнала «Йылдызчыкъ — Зірочка» // Голос Крыма. — 2000 senesi noyabr 24 künü. — 6-ncı saife.

			== Menbalar ==
⚫	* Гульнара Усеинова. На страницах детского журнала «Йылдызчыкъ — Зірочка» // Голос Крыма. — 2000~~. —~~ 24 ~~ноября~~. — С. 6.
			<references/>

	[[Kategoriya:Qırımtatar mecmuaları]]		[[Kategoriya:Qırımtatar mecmuaları]]

Qırımtatar milliy areketiniñ teşkil etilmesi

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:37:48 GMT

Don Alessandro adlı qullanıcı Qırımtatar milliy areketiniñ teşkil etilmesi saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı dep deñiştirdi

Yañı saife

'''Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı''' (OMAT) Sovet devriniñ Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ varisi edi. [[Mustafa Cemilev]] başlığındaki gruppa qırımtatar vatandaşlıq aqları areketiniñ temin etilgen normalarını red etti; Qırımtatarlarnıñ sürgünligini ve marginalizatsiyasını leninci degerliklerden revizionist sapma dep sayğan Qırımtatar Milliy Areketinden farqlı olaraq, OMAT kommunizmge duşmanlıq kösterip, [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım ASSR]]<nowiki/>niñ tiklenüvini milliy reabilitatsiyanıñ esas komponenti dep saymay edi. Böyleliknen, gruppa ğarptan yardım aldı, onıñ azaları ise büyük sovet dissident gruppaları tarafından yardım aldılar. Şimdiki Qurultay ve Meclisniñ bir çoq azaları sabıq OMAT azalarıdır<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KrhWAAAAYAAJ|title=Report on the USSR.|publisher=RFE/RL, Incorporated}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=srR_4d3mjTAC&pg=PA285|title=The Tatars of Crimea: Return to the Homeland : Studies and Documents|publisher=Duke University Press}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA1190|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5_JoAAAAMAAJ|title=Крымскотатарское национальное движение|publisher=Российская академия наук}}</ref>.

== Qaydlar ==
{{Reflist}}

Qaraşay ve Ğazı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:37:12 GMT

@@ 1 satır: / 1 satır: @@
-== Peyda oluv ==
+== Variantları ==
 == Münderice ==
 [[Kategoriya:Edebiyat]]

Silâlı quvetler

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:29:40 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 17:29 tarihındaki alı
(Aynı qullanıcınıñ yapqan aradaki başqa bir deñiştirmesi kösterilmey)
1 satır:		1 satır:
			'''Silâlı quvetler''' — devletniñ [[Arbiy telükesizlik\|arbiy telükesizligini]] temin etmek içün qurulğan teşkilât. Olarnıñ baş vazifesi memleketni silâlı ücümden qorçalamaqtır. Keniş manada silâlı quvetlerge '''ordu''' da deyler. «Ordu» sözü qara quvetleri manasında da qullanıla.<ref name="dcaf">{{Cite web
	'''Silâlı quvetler''' ya da '''Ordu''' — devletniñ ya da devletler gruppasınıñ esas silâlı teşkilâtı. [[Arbiy havfsızlıq]] temin etmek, agressiya ve [[cenk]] etkende devlet menfaatlarını qorçalamaq, devletler arasındaki barışıqlıqqa telükeniñ ögüne keçmek içün qullanıla.
			\|title=-{The Armed Forces: Roles and responsibilities in good security sector governance}-
			\|url=https://www.dcaf.ch/armed-forces-roles-and-responsibilities-good-security-sector-governance
			\|publisher=-{DCAF – Geneva Centre for Security Sector Governance}-
			\|language=en
			}}</ref>

			== Terkibi ve idaresi ==
	Silâlı quvetlerge berilgen esas vazifelerni becermekten ğayrı, olar felâketli vaziyetlerde devlette tertipni saqlavğa, tabiiy ve tehnogen afatlarnıñ neticelerini yoq etmege, em de nasıldır başqa devlet ve halqara vazifeleri becere.
			Silâlı quvetlerniñ terkibi devletten devletke deñişe. Olarnıñ esas çeşitleri şulardır:<ref name="dcaf"/>
			* '''Qara quvetleri''' qarada areket ete. Olarnıñ terkibinde piyade, tank ve topçu bölükleri ola.
			* '''Deñiz arbiy flotu''' deñiz yolları ve yalılarnı qorçalay. Flot arbiy gemi, bazı devletlerde ise [[suvastı gemi]]lerini de qullana.
			* '''Ava arbiy quvetleri''' memleketniñ ava boşluğını qorçalay. Olar [[uçaq]] ve [[helikopter]] qullana.

			Bazı devletlerde başqa çeşitler de bar. Meselâ, [[Amerika Birleşken Devletleri]]nde kosmos quvetleri ayrı bir çeşittir.<ref>{{Cite web
			\|title=-{Learn about the U.S. military branches}-
			\|url=https://www.usa.gov/us-military
			\|website=-{USAGov}-
			\|language=en
			}}</ref>

			Silâlı quvetlerniñ terkibinde alâqanı temin etken, yaralılarğa yardım etken, askerlerge azıq ve yaqıt yetkizgen bölükler de ola. Arbiy qısımlarnı komandanlar idare ete. Bütün silâlı quvetlerge kim yolbaşçılıq etecegini devletniñ qanunları tayin ete.<ref name="dcaf"/>

			== Arbiy hızmet ve yedek ==

			Arbiy hızmet göñülli ya da mecburiy ola. Mecburiy askerlik olğan devletlerde vatandaşlarnı qanunğa köre hızmetke çağıralar. Bazı devletlerde eki usul da qullanıla.<ref name="dcaf"/>

			Bir çoq devlette daimiy hızmet etken askerlerden ğayrı '''yedek''' de bar. Yedekteki adamlarnı talimge, kerek olğanda ise arbiy hızmetke çağırıp olalar. Meselâ, seferberlik (mobilizatsiya) vaqtında yedekteki adamlar silâlı quvetlerni toldura.<ref name="dcaf"/>

			== Tınçlıq vaqtındaki vazifeler ==
			Tınçlıq vaqtında askerler talim ötkere ve arbiy tehnikanı [[cenk]]ke azır tutalar. Bazı devletlerde silâlı quvetler ağır vaziyetlerde yerli idare ve qurtarma hızmetlerine yardım ete. Meselâ, suv taşqını ya da büyük yanğın olğanda askerler adamlarnı telükeli yerlerden çıqarıp, olarnı havfsız yerlerge yetkize.<ref name="dcaf"/><ref>{{Cite web
			\|title=-{Operation LENTUS}-
			\|url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/operation-lentus.html
			\|publisher=-{Government of Canada}-
			\|language=en
			}}</ref>

			Devletler [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ barıştırıcı operatsiyalarına asker yollay. Bu askerlerge, meselâ, ateşniñ toqtatılğanını közetmek ya da tınç ealini qorçalamaq vazifesi berilip ola.<ref>{{Cite web
			\|title=-{Military personnel}-
			\|url=https://peacekeeping.un.org/en/military-personnel
			\|website=-{United Nations Peacekeeping}-
			\|language=en
			}}</ref>

			== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Arbiy iş]]		[[Kategoriya:Arbiy iş]]

Yedi Cami

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 17:24:45 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 17:24 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Yedi Cami''' ya da '''Kinski Vodı''' — [[Uluğ Ulus]] devrinde, XIV asırda ve XV asırnıñ başında bar olğan qasaba. Qasabanıñ yıqıntıları [[Zaporijjâ vilâyeti]]niñ Zaporijjâ rayonındadır. Olar [[Konka]] özeniniñ eki yalısında, [[Yurkivka]] ve [[Tavriyske]] köyleri yanında tapıldı.<ref name="intervyu">[https://zprz.city/news/view/arheolog-rozpoviv-yak-na-teritorii-suchasnih-sil-zaporizkoi-oblasti-znajshli-mechet-chasiv-zolotoi-ordi-eksklyuziv Інтерв’ю з археологом Михайлом Єльниковим про городище «Кінські Води»]. — -{ZPRZ.CITY}-, 2023.</ref><ref>[https://decentralization.gov.ua/newgromada/3957 Таврійська територіальна громада] // Децентралізація в Україні.</ref>
	'''Yedi Cami''' — [[Uluğ Ulus]] ve XIII-XVII asırlardaki Qırım hanlığı devirlerinden qalğan qasaba, o, Taz dağ töpesinde ve onıñ etraflarında, [[Zaporijjâ vilâyeti\|Zaporojye vilâyetiniñ]] Orehov rayonınıñ zemaneviy Yurkovka köyü yanında mevcut edi. Ticaret, zenaat ve diniy merkezi müimdir.

			Qasabanıñ orta asırlardaki adı belli degil. Arheologlar bu yerge özenniñ adlarından birine köre ''Kinski Vodı'' ({{lang-uk\|Кінські Води}}) deyler.<ref name="intervyu"/>

	== Tarih ==		== Tarih ==
			Qasaba ticaret yolları kesişken yerde edi. Bu yollardan birini [[Büyük yipek yolu]]nıñ şimaliy pıtağınen bağlaylar.<ref name="tarih">Єльников М. В. [https://history.znu.edu.ua/index.php/journal/article/view/449 Городище «Кінські Води» у писемних джерелах XVII–XX ст.] // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. — 2016. — 46-ncı çıqarılış, 1-inci cılt. — 19—23 s.</ref>

			1627 senesi azırlanğan «-{Книга Большому Чертежу}-» adlı coğrafiya kitabında Konka boyunda yedi «tatar camisi» añıla. Eski yazılarda dürbelerge de «cami» dey ediler. Qasabada qaç cami olğanı belli degil.<ref name="tarih"/>
	Rus menbalarında şeerniñ adı Konskiye Vodı ([Konskaya] özeniniñ eki yalısında yerleşken), arap haritalarında Nekropol (Ölülerniñ şeeri) olaraq belgilengen, italyanlar ise onı Yedi Cami dep adlandırğanlar. Şeerde yedi musulman diniy binası bar edi.

			1680 senesi Qırımğa barğan elçiler Konka boyunda eski taş binalarnıñ yıqıntılarını kördiler. Qasabanıñ ne vaqıt ve ne sebepten boş qalğanı belli degil. XVIII asırnıñ soñunda eski binalardan qalğan taşlarnıñ bir qısmı Tavriyskedeki kilseni qurmaq içün qullanıldı.<ref name="tarih"/>
	Yedi Cami [[Büyük yipek yolu\|Büyük yipek yolu]]niñ bir pıtağında yerleşe edi, şeerden Qırımdan Qıtayğa kervanlar keçe ve aksine.

		⚫	== Arheologik qazılmalar ==
	Yedi Caminiñ ealisi qırımtatarlar, monğollar, ruslar (ukrainler) edi.
			1993 senesi [[Zaporijjâ vilâyet ülkeşınaslıq müzeyi]]niñ arheologları Meçet-Moğıla ({{lang-uk\|Мечеть-Могила}}) töpesinde ilk arheologik araştırmalarnı ötkеrdiler. Olar anda tolaları saqlanıp qalğan bir binanıñ yıqıntılarını taptılar.<ref name="qazmalar">Єльников М. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Yelnykov_M/Novi_doslidzhennia_kultovoi_sporudy_na_zolotoordynskomu_poselenni_Mechet-Mohyla.pdf Нові дослідження культової споруди на золотоординському поселенні Мечеть-Могила] // Старожитності Лівобережного Подніпров’я — 2011. — Київ; Полтава, 2011. — 174—181 s.</ref>

			2005 senesi Yurkivka sakinlerinden biri arheologlarğa taş sutunnıñ başlığını berdi. Onıñ ornamenti [[Eski Qırım]]daki [[Han Özbek Camisi]]niñ sutunlarındaki ornamentlerine beñzey.<ref name="qazmalar"/>
	Şeerniñ yıqılması İpek yolunıñ emiyetini coymasınen bağlıdır. O, Volga ve Dnepr vilâyetleriniñ bütün çöl şeerlerini yoq ettirgen Timur Tamerlannıñ devrinde yıqıcılıqqa oğradı, çünki Çingizhannıñ iradesine köre, bu yerlerde monğollar yaşamamaq kerekler - Tamerlan atta monğol olmağanına baqmadan.

	Lâkin daa XVII asırda noğay tatarları ve Zaporojye kazakları arasındaki sıñır Yurkovkadan şimalde, Konsk özeni boyu keçkende, Şavrova Moğıla töpesinde tatar qalesi ve cami olğan aul bar edi.

	Endi taşlanğan şeer ekinci kere XVIII asırnıñ ekinci yarısında rus ordusı askerleri tarafından yıqıldı.

	Şimdi tek yer astında saqlanğan şeyler saqlanıp qaldı.

⚫	== Arheologik qazılmalar ==
	Tarihiy diqqatqa lâyıq yerni ilk kere 1993 senesi [[Zaporojye rayon müzeyi\|Zaporojye rayon müzeyi]] mütehassısları taptılar, olar o yerlerde arheologik ekspeditsiya keçirdiler. Lâkin 1990-ncı seneleri ağır iqtisadiy vaziyet sebebinden bütün işler toqtatıldı. 2007 - 2008 seneleri qasabanıñ arheologik araştırması keçirildi, anda qasaba 20 gektarğa yaqın yerni qaplap alğanı ve öz suv resursı, mezarı, balaban camileri, hamam ve zenaat ustahaneleri olğanı tapıldı. Arheologlar keşyu mahsulatlarını ve şarqiy nağışlarnen taşlarnı taptılar.

			2007 senesi Zaporijjâ milliy universitetiniñ arheologları töpede beş binanıñ yıqıntılarını taptılar. Qazmalar 2008 senesi başlanıp 2021 senesine qadar devam etti. Arheologlar qazılğan binalardan birini evelâ cami ya da dürbe dep tahmin ettiler. Soñ bu dürbeniñ içinde tolada örülgen eki qabir tapıldı. Dürbeniñ divarları renkli çini tolalarnen süslengen edi.<ref name="qazmalar"/><ref name="intervyu"/>
	Bundan da ğayrı, 2005 senesi arheologlar şarqiy nağışlarnen yaraştırılğan sutunnıñ parçasını taptılar. [[Eski Qırım\|Eski Qırım]]daki [[Han Özbek Camisi\|Han Özbek Camisi]] sutunlarına pek beñzey edi.

			== Menbalar ==
	Arheologlar caminiñ temelini de qazdılar.
			<references/>

			[[Kategoriya:Uluğ Ulus]]
	== Daa baqıñız ==
			[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]
	[[Шехр-аль-Джедід\|Мамай-Сарай]]

Lâtife

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:59:31 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 16:59 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Lâtife''' — qırımtatar halqı arasında aytılğan qısqa, külkünçli ikâyeler. Bu söz «şaqa» manasında da qullanıla. Lâtifeler ağızdan ağızğa keçip kelgen. Olarnıñ çoqusı kündelik yaşayış aqqındadır. Bazılarında cemiyet ve siyaset meseleleri de añlatıla. O. Kıslıy lâtifelerniñ orta asırlarda peyda olğanını yaza.<ref name="kısliy">{{Cite web
	'''Latife''' (qırım tar lâtifesinden tercime) Qırımtatar halq nesir qısqa mündericeli, ibretli ve yumoristik tabiatlı ikâyeleri. Olar orta asırlar devamında peyda olıp, bir sıra etnografik delillerni qavrap alalar, o vaqıttaki, esasen kündelik, bazıda içtimaiy-siyasiy adiselerni aks eteler. Olarnıñ bir çoq süjetleri folklor ananelerinden alınğan, Şarq memleketlerinde [[Hoca Nasredin\|Hoca Nasredin]] aqqında ikâyeler devirinden bellidir. Bir çoq L.-lerniñ baş qaramanı Qırım sakini Ahmet aqay (Ahmed emce). Seriya L. Özenbaş qasabasınıñ sakinleri aqqında (şikanizm elementlerinen ya da kündelik davranışnıñ menfiy taraflarını samimiy mısqıllavnen) tasvir ete (şimdi Sçastlivoye köyü [[Bahçasaray rayonı\|Bahçasaray Qırım Cumhuriyeti]]. L.niñ bir çoq qaydları sovet devirinde basıldı. Lâkin bu neşirlerde yerleştirilgen metinlerniñ ekseriyeti, olarnıñ spetsifik edebiy işlemesi vastasınen, asıl (ikâye etken) L. mündericesini bozuq şekilde yetkizeler.Tedqiqat közetüvlerine köre, qırımtatarlarnıñ bir qısmı Qırımğa qaytarılğan soñ (baq. [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi \| Qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi]] 1944 s.
			\|last=Кислий
			\|first=О. Є.
			\|title=Лятіфе
			\|url=https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIu&P21DBN=EIU&S21CNR=20&S21COLORTERMS=0&S21FMT=eiu_all&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN%3D&S21REF=10&S21STN=1&S21STR=Lyatife&Z21ID=
			\|website=Енциклопедія історії України
			\|year=2009
			\|language=uk
			}}</ref>

	==~~Menbalar~~ ~~ve edebiyat~~ ==		== Qaramanlar ==
			Lâtifelerniñ eñ belli qaramanları — [[Hoca Nasredin]] ve [[Ahmet aqay]]. Bazı qırımtatar lâtifeleri Şarqnıñ başqa halqları arasında Hoca Nasredin aqqında aytılğan ikâyelerge beñzey.<ref name="kısliy"/><ref>{{Cite web
	* ''Кислий О.Є.'' [http://history.org.ua/?termin=Lyatife Лятіфе]
			\|last=Возгрин
			\|first=В. Е.
			\|title=Виды словесного творчества
			\|website=История крымских татар
			\|url=https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar126.html
			\|language=ru
			}}</ref>

			Bir çoq lâtifede Ahmet aqay [[Bağçasaray rayonı]]ndaki [[Büyük Özenbaş]] köyünde yaşağan azırcevap adamdır. Bu ikâyelerde köy ealisiniñ yaşayışı añlatıla. Adamlarnıñ yaramay qılıqları da külküge alına.<ref name="kısliy"/>
⚫	=== Edebiyat ===

	*Мирер С. Ахмед-Ахай Озенбашский. Первая книга сказок. М., 1940
			== Lâtifelerniñ yazıp alınması ==
	*Гордлевский В.А. Ахмет-Ахай. В кн.: Гордлевский В.А. Избранные сочинения, т. 4. М., 1968
			Alupka saray-muzeyi hadimleri 1934–1937 seneleri bir çoq lâtifeni yazıp aldılar. Hoca Nasredin ve Ahmet aqay aqqındaki ikâyelerniñ bir qısmı 1937 senesi ayrı bir cıyıntıqta basıldı.<ref>{{Cite web
⚫	*Лятифе. В кн.: Музафаров Р., Короткая А. Крымско-татарская энциклопедия~~, т~~. 2. ~~Симферополь~~, 1995.
			\|author=К. Ю. Кашлявик, З. И. Кирнозе, А. Е. Лобков
			\|title=У истоков научного изучения крымско-татарского народного творчества (фольклорные сборники Алупкинского дворца-музея)
			\|url=https://publications.hse.ru/chapters/203693957
			\|year=2017
			\|language=ru
			}}</ref> Kıslıynıñ yazğanına köre, sovet devrinde basılğan lâtifelerniñ çoqusı neşirge azırlanğanda deñiştirilgen.<ref name="kısliy"/>

			[[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi]]nden soñ Qırımğa qaytqan bazı qartlar XX asırnıñ 90-ncı seneleri subetlerinde kündelik yaşayış aqqındaki evelki lâtifelerni ara-sıra ayta ediler.<ref name="kısliy"/>

		⚫	== Edebiyat ==
			* С. И. Мирер. [https://irsl.narod.ru/books/Mirer_S_I/Mirer_S_I_Ahmet-ahay-ozenbassky_1940.pdf Ахмет-Ахай Озенбашский. Первая книга сказок]. Moskva, «Советский писатель», 1940 senesi.
			* В. А. Гордлевский. «Ахмет-ахай (Эскиз)» // [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GORDLEVSKIY_Vladimir_Aleksandrovich/_Gordlevskiy_V.A..html Избранные сочинения]. 4-ünci cılt. Moskva, «Наука», 1968 senesi.
		⚫	* «Лятифе» // Р. Музафаров, А. Короткая. ''Крымско-татарская энциклопедия''. 2-nci cılt. Aqmescit, 1995 senesi.

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]]

Boğaz (suv yolu)

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:56:26 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 16:56 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	[[Fayl:Diomede Islands Bering Sea Jul 2006.jpg\|thumb\|~~415x415px\|~~Bering boğazı. Küçük Diomed (~~solda AQŞ~~) ve Büyük Diomed (~~sağda~~ Rusiye)]]		[[Fayl:Diomede Islands Bering Sea Jul 2006.jpg\|thumb\|[[Bering boğazı]]ndaki Diomed adaları. Solda Küçük Diomed (ABD), oñda Büyük Diomed (Rusiye).]]
			'''Boğaz''' — eki qara parçası arasındaki tar tabiiy suv yoludır. O, eki suv havuzını ya da bir havuznıñ eki qısmını birleştire.<ref name="bse">[https://terminy.info/literature/great-soviet-encyclopedia/proliv Пролив] // [[Большая советская энциклопедия\|Büyük Sovet Ensiklopediyası]].</ref> Boğaz eki qıta, qıta ile ada ya da eki ada arasında ola. Boğazlar göllerde de bar. Meselâ, Makinak boğazı (-{Straits of Mackinac}-) [[Mişigan (göl)\|Mişigan]] ve [[Huron]] göllerini birleştire.<ref>[https://www.glerl.noaa.gov/res/straits/ -{Predicting Currents in the Straits of Mackinac}-]. -{NOAA Great Lakes Environmental Research Laboratory}-.</ref>
	'''Boğaz''' — eki qara meydanlıq arasında yerleşken ve qomşu suv havuzlarını ya da olarnıñ qısımlarını birleştirgen suv obyektidir<ref name="bse">''Пролив'' — статья из [[Большая советская энциклопедия\|Большой советской энциклопедии]]. </ref>.

			== Peyda oluvı ==
⚫	== Boğazlarnıñ hususiyetleri ==
			Bazı boğazlar qaranıñ bir qısmı çöküp suv altında qalğanda peyda ola. Deñiz seviyesi köterilgende de boğaz açılıp ola.<ref name="ng">[https://education.nationalgeographic.org/resource/strait/ -{Strait}-]. -{National Geographic Education}-.</ref>

			Soñki [[buzluq devri]]nde bugünki Bering boğazınıñ yerinde [[Asiya]] ile [[Şimaliy Amerika]]nı birleştirgen qara bar edi. Buzluqlar irigende deñiz seviyesi köterildi. Bu yerni suv basqanda, eki qıta arasında boğaz açıldı.<ref>[https://www.nps.gov/subjects/beringia/about.htm -{About Beringia}-]. -{National Park Service}-.</ref>
	Boğazlar uzunlığı, eñ kiçik ve eñ büyük keñligi ve terenliginen harakterlene. Aqımnıñ yönelişi ve suratı da kösterile. Gemicilik boğazları içün [[uçucılar\|uçucılar]] tertip etildi.

		⚫	== Boğazlarnıñ hususiyetleri ==
	Yer yüzündeki eñ uzun boğaz [[Mozambik boğazı]], uzunlığı 1760 km, eñ keñ ve teren — [[Dreyk keçiti]], keñligi 950 km<ref name=bse/>, глубина 5840 м<ref name=bse/>.
			Boğazlar uzunlıq, keñlik ve terenliklerine köre farqlana. Bir boğaznıñ keñligi ve terenligi yerden yerge deñişe. Aqıntınıñ tezligi ve qaysı tarafqa aqqanı da müimdir.<ref name="bse"/>

			Bazı boğazlarda suv yuqarı ve aşağı qatlamlarda farqlı taraflarğa aqa. Meselâ, [[İstanbul boğazı]]nda yuqarıdaki suv, adet üzre, [[Qara deñiz]]den [[Marmara deñizi]]ne aqa. Aşağıdaki daa tuzlu suv ters tarafqa aqa.<ref>[https://doi.org/10.1029/2010JC006861 -{On flow variability in the Bosphorus Strait}-]. ''-{Journal of Geophysical Research: Oceans}-'', 2011 senesi.</ref>
	== Boğazlarnıñ tasnifi ==

			== Gemi qatnavı ==
	* Okean havuzındaki boğazlar
			Bir çoq deñiz ticareti yolu boğazlardan keçe. Boğaz tar ya da aqıntısı gür olsa, gemini idare etmek qıyın ola. Deñiz haritalarında suvnıñ terenligi ve suv astındaki qayalar kösterile. Deñizciler içün yazılğan qılavuzlarda ise aqıntı, ruzgâr ve gemiler toqtap turğan yerler aqqında malümat berile.<ref name="ng"/><ref>[https://oceanservice.noaa.gov/facts/chart_map.html -{What's the difference between a nautical chart and a map?}-] ve [https://nauticalcharts.noaa.gov/publications/coast-pilot/index.html -{United States Coast Pilot}-]. -{NOAA}-.</ref>
	* Qıta boyunca boğazlar

			[[BMT]]niñ [[Deñiz uquqı aqqında konventsiya]]nda halqara gemi qatnavında qullanılğan boğazlar içün qaideler bar. Konventsiya bazı boğazlarda gemilerge boğazdan keçüv, uçaqlarğa ise boğaz üstünden uçuv aqqını bere. Bu aqqa tranzit keçüv aqqı deyler.<ref>[https://static.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_r.pdf Конвенция ООН по морскому праву], III qısım, 37 ve 38-inci maddeler.</ref>
⚫	== ~~Qaydlar~~ ==

		⚫	== Misaller ==
			* [[Keriç boğazı]] [[Qara deñiz\|Qara]] ve [[Azaq deñizi\|Azaq]] deñizlerini birleştire.<ref>[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CE%5CKerchStrait.htm -{Kerch Strait}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref>
			* [[Cebelitarıq boğazı]] [[Avropa]] ile [[Afrika]] arasındadır. O, [[Atlantik okean]] ile [[Aq deñiz]]ni birleştire.<ref name="ng"/>
			* [[Mozambik boğazı]] [[İnd okeanı]]nda, Afrika ile [[Madagaskar]] arasındadır. Onıñ uzunlığı qararnen 1760 kilometrdir.<ref>[https://africa.academic.ru/2168/Мозамбикский_пролив Мозамбикский пролив] // Африка. Энциклопедический справочник.</ref>
			* [[Dreyk boğazı]] [[Cenübiy Amerika]] ile [[Antarktika]] yarımadası arasındadır. Keñligi qararnen 850 kilometrdir. Bazı yerlerinde terenlik 4–5 kilometrge yete.<ref>[https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/520136/ -{Morphological and geological features of Drake Passage, Antarctica, from a new digital bathymetric model}-]. ''-{Journal of Maps}-'', 2019 senesi.</ref><ref>[https://doi.org/10.1029/2025PA005194 -{Miocene Ocean Gyre Circulation and Gateway Transports}-]. ''-{Paleoceanography and Paleoclimatology}-'', 2025 senesi.</ref>

			== Menbalar ==
			<references/>

			[[Kategoriya:Coğrafiya]]

Taşkent onluğı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:47:45 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 16:47 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
			'''Taşkent onluğı''' ({{lang-ru\|Ташкентская десятка}}) — [[qırımtatar milliy areketi]]niñ 1969 senesi [[Taşkent]]te makemege çekilgen on faali. Olar sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ [[Qırım]]ğa qaytması içün küreşe ediler.<ref name="bekirova">{{Cite web
	'''Taşkent onluğı''' ({{lang-ru\|Ташкентская десятка}}) - 1969 senesi [[Taşkent]]te makeme etilgen [[qırımtatar milliy areketi]]niñ on faali. 1969 s. iyülniñ 1-sinden avgustnıñ 5-inece on qırımtatar insan aqları faali Taşkent şeer makemesinde [[RŞFSC]] [[Ceza kodeksi]]niñ 190-1 maddesi ve buña beñzegen başqa cumhuriyet kodeksleriniñ maddelerinen makeme etilgen. [[Prokuror]] Boris Berezovskiyniñ aytqanına köre, makeme davasınıñ sebebi - «sözde "qırımtatar meselesi"niñ [sic] çezilmesinde faal iştirak etkenleri»dir. O devirde standart olğanı kibi, mahkeme vesiqalarında qırımtatarlarğa «evelde Qırımda yaşağan tatar milletli vatandaşlar» dep aytılıp ve «sözde qırımtatarlar» kibi aşalayıcı ibareler qullanılıp, qırımtatarlarnı ayrı bir millet olaraq tanımaqtan qaçına edi.<ref>{{Cite web\|last=Bekirova\|first=Gulnara\|date=23 липня 2015\|title=Ташкентский процесс\|url=https://ru.krymr.com/a/27148574.html\|accessdate=2021-10-11\|website=Крым.Реалии\|language=ru\|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref>.
			\|last=Бекирова
			\|first=Гульнара
			\|title=Ташкентский процесс
			\|url=https://ru.krymr.com/a/27148574.html
			\|date=2015-07-23
			\|website=Крым.Реалии
			\|language=ru
			}}</ref>

	== ~~Cevapkârlar~~ ==		== Makeme ==
			[[Özbek ŞSC]] Yuqarı Makemesi oturışlarını Taşkent şeer makemesiniñ binasında ötkerdi. Oturışlar 1969 senesi iyülniñ 1-inden avgustnıñ 5-ine qadar devam etti. Tahqiqatqa Berezovskiy reislik etti. Makemede [[prokuror]] Yenkalov devlet adından qabaatlavnı bildirdi.<ref name="bekirova"/><ref name="hronika">{{Cite web
⚫	* [[Svetlana Ametova]]
			\|title=-{10 Crimean Tatars on trial, Jul-Aug ’69 (9.2)}-
⚫	* [[Reşat Bayramov]]
			\|url=https://chronicle-of-current-events.com/2013/10/09/9-2-the-trial-of-ten-crimean-tatars-tashkent/
⚫	* [[Ayder Bariyev]]
			\|website=-{A Chronicle of Current Events}-
⚫	* [[Ruslan Eminov]]
			\|language=en
⚫	* [[Ridvan Ğafarov]]
			}}</ref>
⚫	* [[İzzet Hairov]]
⚫	* [[Münire Halilova]]
⚫	* [[Rollan Qadıyev]]
⚫	* [[Riza Ümerov]]
⚫	* [[İsmail Yazıcıyev]]

			Qabaatlav vesiqasına köre, dava «-{Траурная информация № 69}-» adlı yazı sebebinden açıldı. Yazıda 1968 senesi mayıs ayında militsiyanıñ Moskvada qırımtatar vekillerini tutıp döggeni añlatıla edi. Qabaatlav vesiqasında qırımtatarlar içün «evelleri Qırımda yaşağan tatar milletinden adamlar» degen sözler qullanıldı.<ref name="grigorenko">{{Cite book
	== Bibliografiya ==
			\|last=Григоренко
⚫	* Ташкентский процесс: Суд над десятью представителями крымскотатарского народа ~~(1 июля — 5 августа 1969 г~~.): Сборник документов с иллюстрациями.~~ —~~ Амстердам: Фонд ~~імені~~ Герцена, 1976.~~ —~~ 854 с.~~, [4] л. іл.: портр., факс. — (Серія~~ «Библиотека ~~Самиздата~~»; №~~ ~~7)
			\|first=Пётр
			\|title=Мысли сумасшедшего
			\|chapter=Кто же преступники?
			\|url=https://www.belousenko.com/books/grigorenko/grigorenko_crazy.htm
			\|publisher=Фонд имени Герцена
			\|year=1973
			\|language=ru
			}}</ref><ref>{{Cite web
			\|last=Эминов
			\|first=Руслан
			\|title=Крым — Москва 1967–68 гг.
			\|url=https://proza.ru/2025/07/09/1163
			\|language=ru
			}}</ref>

			Faallerni sovet devlet ve cemiyet quruluşı aqqında bile-bile yalan malümat tarqatuvnen qabaatladılar. Qabaatlav vesiqasında olarnıñ yazılar azırlap tarqatqanı, imza toplağanı ve toplaşuvlar ötkergeni aytıldı. Faaller ise yazılarında kerçek vaqialarnı añlatqanlarını ayttılar.<ref name="bekirova"/>

			Qabaatlavda [[RŞFSC]] [[Ceza kodeksi]]niñ 190-1, [[Ukraina ŞSC]] kodeksiniñ 187-1 ve [[Özbek ŞSC]] kodeksiniñ 191-4 maddeleri kösterildi. [[İsmail Yazıcıyev]]ni [[Tacik ŞSC]] kodeksiniñ 203-1 maddesi ile de qabaatladılar.<ref name="hronika"/><ref name="grigorenko"/>

			== Makemelengenler ve üküm ==
			1969 senesi avgustnıñ 5-inde makeme on faalniñ episini qabaatlı dep tanıp, olarğa ceza berdi.<ref name="bekirova"/>

		⚫	* [[Svetlana Ametova]] — on ay apis
		⚫	* [[Reşat Bayramov]] — üç yıl apis
		⚫	* [[Ayder Bariyev]] — bir buçuq yıl apis
		⚫	* [[Ruslan Eminov]] — altı ay tüzetüv işi
		⚫	* [[Ridvan Ğafarov]] — bir yıl apis
		⚫	* [[İzzet Hairov]] — bir buçuq yıl apis
		⚫	* [[Münire Halilova]] — on ay apis
		⚫	* [[Rollan Qadıyev]] — üç yıl apis
		⚫	* [[Riza Ümerov]] — şartlı üküm
		⚫	* [[İsmail Yazıcıyev]] — bir yıl apis

			Ametova ve Halilova tahqiqat vaqtında on ay apiste qalğanları içün üküm çıqqan künü azat etildiler. Ümerov da makeme zalından azat etildi.<ref name="bekirova"/><ref>{{Cite web
			\|last=Эминов
			\|first=Руслан
			\|title=Ташкентский процесс 1969 год
			\|url=https://proza.ru/2023/05/31/1000
			\|language=ru
			}}</ref>

			Üküm çıqqan soñ makeme binasınıñ ögünde toplanğan qırımtatarlar narazılıq bildirip, prokuratura binasına doğru yürüdiler. Militsiya numayışnı dağıtıp, bazı iştirakçilerni tuttı.<ref name="hronika"/>

			== Edebiyat ==
		⚫	* [https://vtoraya-literatura.com/publ-3442 Ташкентский процесс. Суд над десятью представителями крымскотатарского народа]. Сборник документов с иллюстрациями. Амстердам, Фонд имени Герцена, 1976. 854 saife. «Библиотека самиздата», № 7.

			== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]]		[[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]]

Qullanıcı:Mralext20

Mfield — Fri, 06 Nov 2026 16:44:10 GMT

Mfield, Mralext20 (0 deñiştirme) qullanıcısınıñ adını Xela-zone olaraq deñiştirdi per request

Boğaz

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:43:15 GMT

Don Alessandro adlı qullanıcı Boğaz saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp Boğaz (suv yolu) dep deñiştirdi

Yañı saife

[[Fayl:Diomede Islands Bering Sea Jul 2006.jpg|thumb|415x415px|Bering boğazı. Küçük Diomed (solda AQŞ) ve Büyük Diomed (sağda Rusiye)]]
'''Boğaz''' — eki qara meydanlıq arasında yerleşken ve qomşu suv havuzlarını ya da olarnıñ qısımlarını birleştirgen suv obyektidir<ref name="bse">''Пролив'' — статья из [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]]. </ref>.

== Boğazlarnıñ hususiyetleri ==

Boğazlar uzunlığı, eñ kiçik ve eñ büyük keñligi ve terenliginen harakterlene. Aqımnıñ yönelişi ve suratı da kösterile. Gemicilik boğazları içün [[uçucılar|uçucılar]] tertip etildi.

Yer yüzündeki eñ uzun boğaz [[Mozambik boğazı]], uzunlığı 1760 km, eñ keñ ve teren — [[Dreyk keçiti]], keñligi 950 km<ref name=bse/>, глубина 5840 м<ref name=bse/>.

== Boğazlarnıñ tasnifi ==

* Okean havuzındaki boğazlar
* Qıta boyunca boğazlar

== Qaydlar ==

Tumlar

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:41:51 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 16:41 tarihındaki alı
(Aynı qullanıcınıñ yapqan aradaki başqa bir deñiştirmesi kösterilmey)
1 satır:		1 satır:
	'''Tum''' ~~(belki~~ {{lang-he\|~~טומאה~~}} ~~sözünden~~) - [[XVII asır]]nıñ ekinci yarısında ve [[XVIII asır]]nıñ birinci yarısında – [[musulman]] ~~erkegi~~ ~~(ekseriyetnen türk ya da qırımtatar) ve~~ esir [[hristian]] ~~qadını~~ ~~(ekseriyetnen~~ ~~rus~~ ~~ya da ukrain) arasında olğan qarışıq evlenüvden doğğan~~ ~~adam~~. ~~Tumlarnıñ çoqusı musulman din ve adetlerini kütken edi.~~		'''Tum''' — eski ukrain sözü ({{lang-uk\|тума}}). Ana-babasınıñ biri türk ya da qırımtatar, digeri ukrain olğan adamğa tum dey ediler.<ref>[https://sum11.com.ua/tuma/ Тума] // Словник української мови: в 11 томах.</ref> [[XVII asır]]nıñ ekinci yarısında ve [[XVIII asır]]nıñ birinci yarısında bu sözni, adette, [[musulman]] baba ile esir [[hristian]] anadan doğğanlar içün qullana ediler.<ref name="ume">{{УМЕ15\|частина=Тума\|сторінки=1939}}</ref>

			Sözniñ qaydan kelgeni belli degil. Bir fikirge köre, o {{lang-he\|טומאה}} sözünden kele.
	Bir ukrain halq yırı: «Tuma [[qazaqlar\|qazağı]] seni deli etecek, o seni sevmez...» dep tenbiley edi<ref name=ume>{{УМЕ15\|частина=Тума\|сторінки=1939}}</ref>.

			Bir ukrain halq yırında: «Tum [[qazaqlar\|qazaq]] seni deli eter, seni sevmez…» — dep aytıla.<ref name="ume"/>
	[[Özü qazaqları]]nıñ [[Qırım hanlığı]]na ya da [[Osmanlı devleti]]ne qarşı yapqan muvafaqiyetli seferlerinde, qazaqlar tumlarnı (anaları ve başqa hristian qullarınen beraber) «azat etip», hristian toprağına alıp kete ediler. Qazaqlarnıñ tumlarğa munasebetleri yaramay edi. [[Velıçko yılnamesi]] 1675 senesi olğan bir vaqia tarif ete: [[İvan Sirko]]nıñ Qırımğa ücüminden soñ, qazaqlar 7 biñ hristian ve tumnı alıp kettiler, olardan 3 biñi Qırımğa qaytmağa istediler, çünki: "olarnıñ Qırımda endi öz mülkler ve çiftlikleri olğanı, ya Rus şeerlerinde bir şeyi olmağanı içün Rustan ziyade anda yaşamağa isteyler". Sirko, o adamlarnı Qırımğa yibergen soñ, olarnıñ Rusqa qaytacaqlarına ümüt ete edi. O, anda olğan qabirge çıqıp, ketkenler körünmegence, olarğa baqtı. Ve olarnıñ ep bir Qırımğa ketkenlerini körip, deral biñlernen yaş qazaqlarğa atlarına minip, ketkenlerni tutıp, episini iç bir merametsiz parça-kesek etip öldürmege emir etti. Özü de ketken tumlarğa ve onıñ emiri nasıl kerçekleştirgenini baqmaq içün artından ketmege mecbur etti. Qazaqlar, Sirkodan böyle emir alğan soñ, ketken tumlarnı yaqaladı ve Sirkonıñ emrine köre areket ettiler ki, bir tiri cannı da qaldırmadılar. Az vaqıt keçken soñ, Sirko özü, atına minip, emri yerine ketirilgen yerge sekirdi. Ve anda kelip, onıñ buyruğı yerine kelgenini körip, o yerde çalışqan qazaqlarğa teşekkür bildirdi ve ölü cesetlerge böyle sözlerni ayttı: «Bizni bağışlañız, qardaşlar, amma siz özüñiz mında Rabbiniñ soñki ükmünde yuqlaysıñız. Nasıl etip Qırımda bizim hristian cesür başlarımız üstündeki kâfirler arasında çoqlaşmaq kerek olur ediñiz, amma olarnıñ ebediy yoq etilmesine suvğa batırılmayıp»<ref>[[Величко Самійло Васильович\|''Самійло Величко'']]. [[Літопис Самійла Величка\|Літопис]] / Пер. з книжної української мови, комент. В. О. Шевчука; Відп. ред. О. В. Мишанич.— К.: Дніпро, 1991. — [http://litopys.org.ua/velichko/vel33.htm Розділ шістнадцятий]</ref>.

			== Velıçko yılnamesindeki vaqia ==
⚫	== Menbalar ==
			[[Özü qazaqları]] [[Qırım hanlığı]]na ve [[Osmanlı devleti]]ne yapqan seferlerinden qaytqanda bazıda tumlarnı anaları ve başqa hristian esirlernen beraber alıp kete ediler.
⚫	* [[Величко Самійло Васильович\|''Самійло Величко'']]. [[Літопис Самійла Величка\|Літопис]] / Пер. з книжної української мови, комент. В.~~ ~~О.~~ ~~Шевчука; ~~Відп~~. ред. О.~~ ~~В.~~ ~~Мишанич.— К.: Дніпро, 1991.~~ ~~— [~~http~~://litopys.org.ua/velichko/vel33.htm Розділ шістнадцятий]
⚫	* [[Голобуцький Володимир Олексійович\|''Володимир Голобуцький'']]. Запорозьке козацтво.~~ ~~— К.: Вища шк., 1994. [~~http~~://litopys.org.ua/holob/hol14.htm Розділ XII. Запорозьке козацтво у 1657—1687 роках. Руїна]
⚫	* ''[[Мушкетик Юрій Михайлович\|Юрій Мушкетик]]''. [https://web.archive.org/web/20070703224826/http://www.ukrcenter.com/Library/read.asp?id=1176&page=173 Яса]

		⚫	[[Velıçko yılnamesi]]nde [[İvan Sirko]]nıñ Qırım seferi 1675 senesi vaqiaları arasında añlatıla. Yılnamege köre, qazaqlar Qırımdan hristian esir ve tumlarnı alıp kettiler. Olarnıñ episi olıp 7 biñ kişi edi. Sirko olarğa qazaqlarnen beraber ketmege de, Qırımğa qaytmağa da izin berdi. 3 biñ kişi qaytmaq istedi. Olar Qırımda ev ve mülkleri bar olğanını, qazaqlar ketken yerlerde ise iç bir şeyleri olmağanını ayttılar.<ref name="velichko">[[:uk:Величко Самійло Васильович\|Самійло Величко]]. [[:uk:Літопис Самійла Величка\|Літопис]] / Пер. з книжної української мови, комент. В. О. Шевчука; відп. ред. О. В. Мишанич. — К.: Дніпро, 1991. — [https://litopys.org.ua/velichko/vel33.htm Розділ шістнадцятий].</ref>

			Sirko olarnı evelâ qoyıp yiberdi. Soñ Qırımğa doğru ketkenlerini körip, qazaqlarğa olarnıñ artından barıp episini öldürmege emir etti. Yılnamede qazaqlarnıñ bu emirge boysunıp qaytqanlarnıñ episini öldürgeni yazıla. Sirko soñra ölülerniñ yanına kelip olardan afu tiledi.<ref name="velichko"/>
⚫	== ~~Qaydlar~~ ==

		⚫	== Edebiyat ==
		⚫	* [[:uk:Голобуцький Володимир Олексійович\|''Володимир Голобуцький'']]. Запорозьке козацтво. — К.: Вища шк., 1994. [https://litopys.org.ua/holob/hol14.htm Розділ XII. Запорозьке козацтво у 1657—1687 роках. Руїна]
		⚫	* ''[[:uk:Мушкетик Юрій Михайлович\|Юрій Мушкетик]]''. [https://web.archive.org/web/20070703224826/http://www.ukrcenter.com/Library/read.asp?id=1176&page=173 Яса]

		⚫	== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Qırım tarihı]]		[[Kategoriya:Qırım tarihı]]

Körfez

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:27:18 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 16:27 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	[[Fayl:Балаклавская бухта 4.jpg\|thumb\|[[Balıqlava körfezi]]]]		[[Fayl:Балаклавская бухта 4.jpg\|thumb\|[[Balıqlava körfezi]]]]
	'''Körfez''' — [[okean]], [[deñiz]], [[göl]] ya da başqa suv ~~havuzı~~ qara içine ~~terence~~ uzanğan, ~~amma~~ ~~suv~~ ~~havuzınıñ~~ esas ~~qısmınen~~ ~~serbest~~ ~~suv~~ ~~almaşuvı~~ ~~olğan~~ ~~bir~~ ~~qısmıdır~~. ~~Körfezler arasında çeşit türlüleri bar~~: ~~liman~~ ~~körfezleri~~ ~~yani~~ ~~buhtalar,~~ ~~özen~~ ~~ağzı~~ ~~körfezleri,~~ ~~fyordlar, lagunalar ve ilâhre.~~		'''Körfez''' — [[okean]], [[deñiz]], [[göl]] ya da başqa bir suv havuzınıñ qara içine uzanğan qısmıdır. Suv körfezge havuznıñ esas qısmından erkin kirip çıqa.<ref name="geo">Д. Я. Фащук. [https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 Залив] // Большая российская энциклопедия. {{Arhivlengen\|url=https://web.archive.org/web/20240725125555/https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 \|date=2024-07-25 }}</ref>

			Körfezlerniñ çeşitleri çoq. Olarnıñ arasında ufaq liman körfezleri, özen ağzındaki körfezler ve [[fyord]]lar bar. Deñiz suvu basqan [[yanardağ]] ağızları ve [[atoll]]larnıñ içindeki [[laguna]]lar da körfez sayıla.<ref name="geo"/>
	Körfezniñ gidrologik ve gidrohimik şaraitleri terkibinde olğan suv havuzınıñ şaraitlerinen aynıdır. Bazı allarda yerli iklim hususiyetleri ve qıta aqıntıları köfezlerniñ yüzü qatlamınıñ gidrologik hususiyetlerine bazı özgün hususiyetler bere bile.

			Körfezniñ suvu, adet üzre, o açılğan deñiz ya da gölniñ suvuna beñzey. Yerli iklim ve qaradan aqqan suv körfezniñ üst qatlamına tesir ete. Meselâ, özen suvu körfezdeki suvnıñ tuzlulığını eksiltip ola.<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_estuaries/est01_whatis.html -{What is an estuary?}-] // -{NOAA Ocean Service}-.</ref>
⚫	~~[[Dünya okeanı]]nıñ eñ büyük köfezleri~~ [[Alâska körfezi\|Alâska]], [[Bengaliya körfezi\|Bengaliya]], [[Biskaya körfezi\|Biskaya]], [[Büyük Avstraliya körfezi\|Büyük Avstraliya]] ve [[Gvineya körfezi\|Gvineya]] körfezleridir.

		⚫	[[Alâska körfezi\|Alâska]], [[Bengaliya körfezi\|Bengaliya]], [[Biskaya körfezi\|Biskaya]], [[Büyük Avstraliya körfezi\|Büyük Avstraliya]] ve [[Gvineya körfezi\|Gvineya]] körfezleri [[Dünya okeanı]]nıñ eñ büyük körfezleridir.
	Bazı allarda gidrologik rejimine köre deñiz olğan suv havuzlarına ananeviy olaraq «körfez» adı berilgen (meselâ, [[Meksika körfezi]], [[Hadson körfezi]], [[Basra körfezi]], [[Kaliforniya körfezi]]).

			Bazı körfezlerni suvlarınıñ hususiyetlerine köre deñizler arasında da sayalar. [[Meksika körfezi\|Meksika]], [[Hadson körfezi\|Hadson]], [[Basra körfezi\|Basra]] ve [[Kaliforniya körfezi\|Kaliforniya]] körfezleri bularğa misaldir.<ref name="geo"/><ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/46552 -{Exploration of the Northern Guaymas Basin}-] // -{NOAA Institutional Repository}-.</ref>
	Bundan da ğayrı, [[yanardağ]]larnıñ suv basqan kraterleri ve [[atoll]]larnıñ lagunası, adet üzre, körfez olaraq tasnif etile<ref>https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 {{Arhivlengen\|url=https://web.archive.org/web/20240725125555/https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 \|date=2024-07-25 }}</ref>.

			== Halqara uquqta ==
	1982 senesi [[BMT]]niñ Deñiz qanunı aqqında konventsiyasında kösterilgen halqara uquqtaki tarifke köre, «körfez yalı boyunıñ yahşı belli olğan oyuqlığı olaraq añlana, o, qarağa öyle derecede - keñligine mütenasıp çıqa. Onıñ kirişiniñ - onıñ içinde deñizge çıqmağan suvlar olğanını ve yalı boyunıñ sade egriliginden ziyade bir şeyni teşkil ete. Lâkin oyuq, eger onıñ meydanlığı yarım daireniñ meydanlığına musaviy ya da ondan büyük olmasa, bu oyuqnıñ kirişini kesken sızıq olğanda, buhta olaraq tanılmay». Yani köfeniñ suv meydanınıñ meydanlığı diametri kirişniñ keñligine musaviy olğan yarım daireniñ meydanından eksik olmamaq kerek. Eger oyuqta adalar olğanı sebebinden bir qaç kiriş olsa, ayrı kirişlerniñ keñlikleriniñ cemisi olaraq kirişniñ keñligi alına. Oyuq içindeki adalarnıñ meydanlığı suv meydanlığına qoşula. Körfezniñ meydanlığı ve kirişlerniñ keñligi alçaq aqıntı sızığınen ölçene<ref>{{cite web\|url=http://www.mezhdunarodnik.ru/dictionary/?id=1100\|title=Дипломатический словарь\|website=Международник\|lang=ru\|archive-url=https://archive.today/20080616071804/http://www.mezhdunarodnik.ru/dictionary/?id=1100\|archive-date=2008-06-16\|deadlink=yes\|access-date=2007-09-01}}</ref><ref name="lawsea" />.
			[[BMT]]niñ 1982 senesi qabul etilgen [[Deñiz uquqı aqqında konventsiya]]nıñ 10-uncı maddesi yalıları bir devletke ait körfezler aqqındadır. Bu maddege köre, körfez yalı sızığınıñ açıq körüngen bir oyuğı olmalı. Oyuq qara içine uzanıp, suv bir qaç taraftan qara ile sarılmalı. Oyuqnıñ meydanlığı eñ az yarımdaireniñ meydanlığı qadar olmalı. Yarımdaireniñ diametri körfez ağzınıñ keñligine teñdir.<ref name="lawsea">[https://static.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_r.pdf Конвенция ООН по морскому праву], 10-ıncı madde.</ref> Ölçev içün deñiz eñ çoq tartılğandaki yalı sızığı esas alına. Körfez ağzınıñ eki ucunı tüz sızıqnen birleştireler. Bu sızıq ile yalı arasında qalğan meydanlıq ölçene. Adalar sebebinden bir qaç ağız olsa, yarımdaireniñ diametrini tapmaq içün olarnıñ keñliklerini qoşalar. Körfez içindeki adalarnıñ meydanlığı da körfezniñ meydanlığına qoşula.<ref name="lawsea"/>

	== ~~Qaydlar~~ ==		== Menbalar ==
			<references/>

	[[Kategoriya:Coğrafiya]]		[[Kategoriya:Coğrafiya]]

Lenin bayrağı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:23:16 GMT

Yañı Dünya saifesine yollandı

Yañı saife

#REDIRECT[[Yañı Dünya]]

On yedilikniñ mektübi

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:20:48 GMT

Don Alessandro adlı qulanıcı On yedilikniñ mektübi saifesiniñ adını On yediniñ mektübi dep deñiştirildi.

Deñiştirmelerni köster

Elektrik

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 16:02:49 GMT

Deñiştirmelerni köster

Zabolotne (Tulçın rayonı)

Spokiyny — Fri, 06 Nov 2026 14:46:33 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 14:46 tarihındaki alı
48 satır:		48 satır:
	\|sayt tili =		\|sayt tili =
	}}		}}
	'''Zabolotne''' ({{lang-uk\|Заболотне}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Tulçın rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı ~~1 397~~ kişi.		'''Zabolotne''' ({{lang-uk\|Заболотне}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Tulçın rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 669 kişi.

	[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki köyler]]		[[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki köyler]]

Cetisan

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 14:08:46 GMT

Yedisan saifesine yollandı

Yañı saife

#REDIRECT[[Yedisan]]

Cedisan

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 14:08:19 GMT

Yedisan saifesine yollandı

Yañı saife

#REDIRECT[[Yedisan]]

Kategoriya:Qırımtatar tarihı

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 14:07:10 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 14:07 tarihındaki alı
1 satır:		1 satır:
	[[Kategoriya:Qırım tarihı]]		[[Kategoriya:Qırım tarihı]]
			[[Kategoriya:Qırımtatarlar]]

Gromıko komissiyası

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 14:06:29 GMT

Deñiştirmelerni köster

Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 13:49:52 GMT

Sürgünlik saifesine yollandı

Yañı saife

#REDIRECT[[Sürgünlik]]

Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 12:56:24 GMT

Don Alessandro, Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması yollama saifesini üzerine yazılması içün yoq etti “Avdet” saifesiniñ adını deñiştirip olmaq içün yoq etildi

Avdet

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 12:56:24 GMT

Don Alessandro, Avdet saifesiniñ adını yönetme üzerinden Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması dep deñiştirdi

Deñiştirmelerni köster

Silâ

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 12:23:44 GMT

Deñiştirmelerni köster

Sarf

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 11:31:28 GMT

Deñiştirmelerni köster

Klassik ğarp muzıkası

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:51:52 GMT

Deñiştirmelerni köster

Volfgang Amadeus Motsart

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:12:28 GMT

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 10:12 tarihındaki alı
2 satır:		2 satır:
	[[Fayl:Mozart (unfinished) by Lange 1782.jpg\|thumb\|right\|Volfgang Amadey Motsart, Yozef Langeniñ yapqan resmi]]		[[Fayl:Mozart (unfinished) by Lange 1782.jpg\|thumb\|right\|Volfgang Amadey Motsart, Yozef Langeniñ yapqan resmi]]
	{{Commonscat\|Wolfgang Amadeus Mozart\|Volfgang Amadey Motsart}}		{{Commonscat\|Wolfgang Amadeus Mozart\|Volfgang Amadey Motsart}}
	'''Volfgang ~~Amadey~~ Motsart''' ({{lang-de\|Wolfgang Amadeus Mozart}}; 1756 yanvar 27, [[Zaltsburg]] — 1791 dekabr 5, [[Viyana]]) — avstriyalı bestekâr ve pianinocı. [[~~klassik devir\|~~Klassik devir]]niñ eñ müim bestekârlarından biridir. 600-den ziyade eser yazdı.		'''Volfgang Amadeus Motsart''' ({{lang-de\|Wolfgang Amadeus Mozart}}; 1756 yanvar 27, [[Zaltsburg]] — 1791 dekabr 5, [[Viyana]]) — avstriyalı bestekâr ve pianinocı. [[Klassik devir]]niñ eñ müim bestekârlarından biridir. 600-den ziyade eser yazdı.

	[[Muqaddes Roma İmperiyası]]ndaki (şimdi [[Avstriya]]) Zaltsburg şeerinde doğdı.		[[Muqaddes Roma İmperiyası]]ndaki (şimdi [[Avstriya]]) [[Zaltsburg]] şeerinde doğdı.

	Babası [[Leopold Motsart]] bestekâr ve kemaneci edi. Motsart ilk muzıka derslerini babasından aldı ve beş yaşında muzıka yazmağa başladı. Balalıqta babası ile beraber Avropanıñ bir çoq şeerine seyaat etti. Saraylarda [[klavesin]] ve [[kemane]] çaldı.		Babası [[Leopold Motsart]] bestekâr ve kemaneci edi. Motsart ilk muzıka derslerini babasından aldı ve beş yaşında muzıka yazmağa başladı. Balalıqta babası ile beraber Avropanıñ bir çoq şeerine seyaat etti. Saraylarda [[klavesin]] ve [[kemane]] çaldı.

Muzakere:Volfgang Amadey Motsart

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:11:59 GMT

Don Alessandro adlı qulanıcı Muzakere:Volfgang Amadey Motsart saifesiniñ adını Muzakere:Volfgang Amadeus Motsart dep deñiştirildi.

Yañı saife

Volfgang Amadey Motsart

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:11:59 GMT

Don Alessandro adlı qulanıcı Volfgang Amadey Motsart saifesiniñ adını Volfgang Amadeus Motsart dep deñiştirildi.

Yañı saife

{{Kişi}}
[[Fayl:Mozart (unfinished) by Lange 1782.jpg|thumb|right|Volfgang Amadey Motsart, Yozef Langeniñ yapqan resmi]]
{{Commonscat|Wolfgang Amadeus Mozart|Volfgang Amadey Motsart}}
'''Volfgang Amadey Motsart''' ({{lang-de|Wolfgang Amadeus Mozart}}; 1756 yanvar 27, [[Zaltsburg]] — 1791 dekabr 5, [[Viyana]]) — avstriyalı bestekâr ve pianinocı. [[klassik devir|Klassik devir]]niñ eñ müim bestekârlarından biridir. 600-den ziyade eser yazdı.

[[Muqaddes Roma İmperiyası]]ndaki (şimdi [[Avstriya]]) Zaltsburg şeerinde doğdı.

Babası [[Leopold Motsart]] bestekâr ve kemaneci edi. Motsart ilk muzıka derslerini babasından aldı ve beş yaşında muzıka yazmağa başladı. Balalıqta babası ile beraber Avropanıñ bir çoq şeerine seyaat etti. Saraylarda [[klavesin]] ve [[kemane]] çaldı.

1781 senesi [[Viyana]]ğa köçti. Anda bestekâr ve pianinocı olaraq meşur oldı. Ömrüniñ soñki senelerinde para qıyınlıqları çekti.

Motsart 600-den ziyade eser yazdı. Eserleri arasında [[opera]]lar, [[simfoniya]]lar, [[kontsert]]ler, [[sonata]]lar ve telli kvartetler bar. Hor içün de muzıka yazdı. Onıñ eserleri bugün de bütün dünyada icra etile.

Motsart 35 yaşında Viyanada öldi. «Rekviyem»ni bitirip olamadı. Bu eserni onıñ ölüminden soñ talebesi [[Frants Ksaver Züsmayr]] bitirdi.

== Saylama eserler ==

=== Operalar ===
* ''Figaronıñ toyu'' (''-{Le nozze di Figaro}-'', 1786)
* ''Don Covanni'' (''-{Don Giovanni}-'', 1787)
* ''Siiriy fleyta'' (''-{Die Zauberflöte}-'', 1791)

=== Orkestr eserleri ===
* ''Kiçik gece serenadası'' (''-{Eine kleine Nachtmusik}-'', 1787)
* ''40-ıncı simfoniya'' (1788)
* ''41-inci simfoniya — «Yupiter»'' (1788)

=== Hor eserleri ===
* ''Rekviyem'' (''-{Requiem}-'', 1791)

=== Fortepiano eserleri ===
* ''16-ncı sonata'' (1788)
* ''Fortepiano içün 20-nci kontsert'' (1785)
* ''Fortepiano içün 21-inci kontsert'' (1785)

== Atıflar ==
<references/>

{{DEFAULTSORT:Motsart, Volfgang Amadey}}
[[Kategoriya:Avstriya adamları]]
[[Kategoriya:Almaniya adamları]]
[[Kategoriya:Bestekârlar]]
[[Kategoriya:1756 senesinde doğğanlar]]
[[Kategoriya:1791 senesinde ölgenler]]

Fonema

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:07:04 GMT

Fonema ve onıñ aytılışları

← Evelki alı		Saifeniñ 2026 s. noyabrniñ 6 10:07 tarihındaki alı
6 satır:		6 satır:
	Bir fonema türlü yerlerde farqlı aytılıp ola. Onıñ aytılış çeşitlerine [[allofonlar]] deyler. Qaysı variant aytılacağı qomşu seske, urğuğa ya da sesniñ sözdeki yerine bağlıdır. [[Nutuq]]ta aytılğan ayrı seske ''fon'' deyler.<ref name="allofon"/>		Bir fonema türlü yerlerde farqlı aytılıp ola. Onıñ aytılış çeşitlerine [[allofonlar]] deyler. Qaysı variant aytılacağı qomşu seske, urğuğa ya da sesniñ sözdeki yerine bağlıdır. [[Nutuq]]ta aytılğan ayrı seske ''fon'' deyler.<ref name="allofon"/>

	Meselâ, ingliz ~~tilinde~~ ''-{pin}-'' sözünüñ başındaki -{/p/ [pʰ]}- şeklinde aytıla. ''-{Spin}-'' sözünde ise -{/s/}- sesinden soñ -{[p]}- aytıla. -{[pʰ]}- aytılğanda ağızdan daa küçlü ava çıqa. İngliz tilinde -{[p]}- ve -{[pʰ]}- bir fonemanıñ variantlarıdır. Hindi ~~tilinde~~ ise -{/p/}- ve -{/pʰ/}- ayrı fonemalardır.<ref>[https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/linguistics/02.introduction_to_phonetics_and_phonology/17._phonemic_analysis/et/7660_et_et_17.pdf -{Phonemic Analysis}-]. -{e-PG Pathshala}-.</ref>		Meselâ, [[ingliz tili]]nde ''-{pin}-'' sözünüñ başındaki -{/p/ [pʰ]}- şeklinde aytıla. ''-{Spin}-'' sözünde ise -{/s/}- sesinden soñ -{[p]}- aytıla. -{[pʰ]}- aytılğanda ağızdan daa küçlü ava çıqa. İngliz tilinde -{[p]}- ve -{[pʰ]}- bir fonemanıñ variantlarıdır. [[Hindi tili]]nde ise -{/p/}- ve -{/pʰ/}- ayrı fonemalardır.<ref>[https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/linguistics/02.introduction_to_phonetics_and_phonology/17._phonemic_analysis/et/7660_et_et_17.pdf -{Phonemic Analysis}-]. -{e-PG Pathshala}-.</ref>

	Bir sesniñ tilde qaysı yerlerde qullanılğanına onıñ tarqaluvı deyler. Bir allofon bir yerde, ekincisi başqa yerde aytılğanı içün olarnıñ qullanılğan yerleri ayrı ola. Bazı allofonlarnı ise aynı yerde biriniñ yerine ekincisini aytıp olalar. Sözniñ manası aynı qalğan bu alğa ''serbest variantlaşuv'' deyler.<ref name="trubetskoy">[https://lingvistkredsen.ku.dk/udgivelser/travaux/arkiv/tclc_27_proofread.pdf -{Trends in Phonological Theory}-], § 3.4, «-{Phoneme and Variant}-».</ref>		Bir sesniñ tilde qaysı yerlerde qullanılğanına onıñ tarqaluvı deyler. Bir allofon bir yerde, ekincisi başqa yerde aytılğanı içün olarnıñ qullanılğan yerleri ayrı ola. Bazı allofonlarnı ise aynı yerde biriniñ yerine ekincisini aytıp olalar. Sözniñ manası aynı qalğan bu alğa ''serbest variantlaşuv'' deyler.<ref name="trubetskoy">[https://lingvistkredsen.ku.dk/udgivelser/travaux/arkiv/tclc_27_proofread.pdf -{Trends in Phonological Theory}-], § 3.4, «-{Phoneme and Variant}-».</ref>

Nutuq

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:06:27 GMT

Don Alessandro, Nutuq saifesini yoq etti eski metin: “#REDIRECT Nutuq (Atatürk)” ve isse qoşqan tek bir qullanıcı “Don Alessandro” (muzakere)

Fonema

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 10:06:04 GMT

Deñiştirmelerni köster

Klassik ğarb muzıkası

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 09:48:53 GMT

Don Alessandro adlı qulanıcı Klassik ğarb muzıkası saifesiniñ adını Klassik ğarp muzıkası dep deñiştirildi.

Yañı saife

[[Fayl:Eindhoven4.jpg|thumb|250x250px|<center>Sinfonik orkestrası</center>]]
[[Fayl:FHM-Choir-bjs2005-01.jpg|thumb|250x250px|<center>Münhen universitetiniñ Akademik koral kollektivi Ludwig-Maximilian, dekabr 2005</center>]]

'''Klassik muzıka''' - kontekstke köre üç manada qullanılğan bir añlamdır: 

# Kefil baalav manasında (lat. classicus - numüneviy): zaman sınavından keçip, zemaneviy cemiyette seyircisi olğan keçmiş muzıkası. Artıq bugün tek «yüksek» muzıka sanatınıñ incileri klassik degil de, keçmişniñ eglence janrlarınıñ eñ yahşı numüneleri de qabul etile: misal olaraq, XIX - XX asırnıñ başında fransız ve ven öperettasınıñ töpeleri, valsler [1]. İogann Ştrausnıñ ve ilâhre. Bu manada «caz klassikası», «klassik estrada» ve başqa ibareler köstergiçtir. Gaydn, Motsart ve Bethovenniñ Vena klassikleri olaraq turğun harakteristikasında muzıka kompozitsiyasınıñ ilerideki inkişafı içün esas olaraq olarnıñ icadına keyfiyetli qıymet kesüvniñ belli bir qısmı da bar. Muzıka entsiklopediyalarında klassik muzıkanıñ bu talili, adet üzre, «Muzıkalı klassikler» şiarı altında taqdim etile. 2. Tar tarihiy ve muzıkalı nazariy manada: XVIII asırnıñ ekinci yarısı – XIX asırnıñ başı muzıkası, ananeviy olaraq klassitsizm devrinen korrelâtsiyalanğan. Tarihiy ceetten muzıkada klassitsizmden evel barokko devri, ondan soñ ise romantizm devri peyda ola. Vena klassik mektebi klassik muzıkanıñ inkişaf merkezi oldı, onıñ sayesinde muzıkaşınaslıqta da «vena klassitsizmi» termini yerleşti. Bu devirniñ eñ has hususiyetleri şeffaflıq ve açıqlıq, muzıka toqumasınıñ nisbeten qısqa konstruktsiyalarğa açıq bölünmesi, omofoniyanıñ (barokko polifoniyasından farqlı olaraq) tarqaluvıdır. Klassik bestekârlarnıñ icadında klassik sekiz baratlı devirniñ, klassik uyğunlıqnıñ şekillenüvi, sonata şekiliniñ ve klassik simfoniya, kvartet, kvintet ve diger janrlarnıñ şekillenüvi olıp keçti, orkestrniñ ise klassik kompozitsiyası [1]. meydanğa keldi (baqıñız da Mangeym simfoniya mektebi). Bu yönelişniñ eñ körümli vekilleri Yozef Gaydn, Volfgang Amadey Motsart ve Lüdvig van Bethovendir. Ğarbiy Avropa muzıkaşınaslığı da Vena klassik mektebiniñ selektivlerini klassik bestekârlar olaraq tasnif ete - Kristof Villibard Glük, S. F. E. Bah, V. F. Bah. Klassitsizm devirine italyan bestekârları Mütsio Klementi, Luici Bökkerini, Luici Çerubini, Domeniko Çimaroza, ukrain bestekârları Maksim Berezovskiy, Dmitriy Bortnânskiy ve Artem Vedel, polâk bestekârı M. Öginskiy ve digerleri de kireler. Frants Şübertniñ icadı klassik muzıkadan romantik muzıkağa keçüv basamaq sayıla. 3. Tipologik manada - böyle adlandırılğan. akademik muzıka, birinci nevbette janrlarnı (meselâ, sonata, simfoniya, opera ve ilâhre), kompozitsiya printsiplerini (hususan garmoniya, şekil, doquma ve ilâhre), aletlerni (esasen simfonik orkestrniñ aletlerini) taqlit ete, em de peyda olğan XVII - XVII asırnıñ başında Avropa muzıkasında icra ananeleri. XX asır XX asırda ayrı akademik bestekârlar (asırnıñ başında – Novovedskiy mektebiniñ bestekârları, soñra – avangard artistleri) muzıka ananesinen qarşılıqqa keleler, muzıka ekspressivliginiñ yañı şekillerini qıdıralar, amma böyle çatışmalar akademik anane ile ağır dialognıñ ifadesidir, digerleri ise Böyle dialog estradadan başlap cazğace zemaneviy muzıka çeşitleri içün adetten tıştır.

== Klassik ve eglenceli muzıkanı qarşılaştırmaq ==
Zemaneviy medeniyette «klassik muzıka» ve er bir muzıka arasında, ciddiy eglence olsun, ister yüksek alçaq muzıka arasında qarşılıq bar. Bu qarşılıq uyğunsızdır: muzıka tilniñ seçimi özü bediiy beyanatnıñ mündericesini ya da eglendirici eyecannı kefalet etmey, çünki, bir taraftan, simfoniya primitiv ve yüzsüz ola bile, amma, diger taraftan, caz kompozitsiyası ... ola bile. eglendirmekten ziyade manalı.

Bu ya da başqa şekilde yüksek ve alçaq qarşılığı er vaqıt umumen medeniyette ve hususan muzıka medeniyetinde mevcut olğan: misal olaraq, XVIII asırnıñ muzıka medeniyeti içün. «Yüksek» muzıka, birinciden, kilse muzıkası olsa, kömik opera ya da oyun süitası «alçaq», eglendirici muzıkağa kelişe edi. XX asır ciddiy ve eglendirici muzıka arasında peyda olğan daa emiyetli boşluq bir sıra sebeplernen bağlıdır: medeniy globalleşüv Avropa muzıka meydanına avropadan tış muzıka ananeleriniñ kenişlemesine ketire, içtimaiy-iqtisadiyet qurulışındaki radikal deñişmeler original muzıka auditoriyasını radikal şekilde kenişletti, bu auditoriyanı folklor içün seçip aldı, içtimaiy ayat şekilleriniñ çeşitligini terenleştirdi ve ilâhre.

Aynı vaqıtta «klassik muzıka» ğa «populâr» elementleri kirgen çoq sayılı eserler bellidir. Meselâ, C. Brams akademik merasim üvertürasında, Kurt Ueylniñ «Üç para operasında» student içken yırını ve 20 asırnıñ ortalarında caz elementlerini qavrap alğan çoqtan-çoq eserlerde, meselâ, M. Ravelniñ «Blüz 2» adlı kemane sonatasınıñ bir qısmını qullandı. .» Halq muzıkasınıñ tesirini XX asırnıñ bir çoq «klassik» bestekârları, postmodern, minimalist ve postminimalist areketleri tanıdılar.

== Başqa tillerdeki termin ==
Plutaninanıñ «klassik muzıka» añlamına bağlı olğan manası Avropa tilleriniñ çoqusına hastır.

«Klassik muzıka» termini 1836 senesi çıqqan «Oksford ingliz tili luğatında» peyda ola ve C. S. Bahtan L. Bethovenge qadar olğan devirni «altın zenginlik» olaraq «kanonlaştırmağa» areketnen bağlıdır. Şu sebepten muzıkadaki klassik devirge (tahminen 1750-1830 seneleri) «klassik» de deyler.

Buña beñzegen ekimanalı terminler alman (alman klassischer Musik), fransız (fransız musique classique), italân (italyan Musica classica) tillerinde de peyda ola, olar hususan ingliz-amerikan ticaret standartlarınıñ kenişletilmesine ve audio mahsulatlarnıñ tasnifine alışqanlar.

Lâkin polâk tilinde klassitsizm devrine ait olğan klassik muzıka (polâk. Muzyka klasycystyczna) ve akademik muzıka (Muzyka poważna) arasında açıq farq bar. Rus tilinde de daa keniş söz çeşiti bar (rus klassik muzıkası), onıñ ilmiy edebiyatta öz analogı ya «akademik muzıkada», ya da «opus muzıkasında» bar.

== Daa baq ==

* [[Musiqiy|Müzik]]
{{Reflist|2}}

== Edebiyat ==

* ''Чередниченко Т. В.'' Музыка в истории культуры. Монография. В двух томах. Долгопрудный, «Аллегро-пресс», 1994 (2-е изд.: однотомник (344 с.). (рос.)

== Mısalı ==

* [http://www.classicalarchives.com/ Classical archives] [Архівовано 7 Липня 2015 у Wayback Machine.] — інтернет-сайт? присвячений класичній музиці. (англ.)
* [http://composer.ucoz.ua/publ/muzika_klasichna_muzika_akademichna_i_muzika_rozvazhalna/16-1-0-149 Музика класична, музика академічна і музика розважальна] [Архівовано 5 Листопада 2016 у Wayback Machine.]

Kategoriya:Uquq

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 09:48:20 GMT

Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: 'Kategoriya:Cemiyet'

Yañı saife

[[Kategoriya:Cemiyet]]

Vaqıf

Don Alessandro — Fri, 06 Nov 2026 09:47:47 GMT

Deñiştirmelerni köster