Vikipediya - Yañı saifeler [crh]

Novosilkı (Boyarka şeer cemaatı)

2026-10-24T18:22:35Z

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Novosilkı |original adı = ''ukr.'' Новосілки |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23 |lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale...'

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Novosilkı
|original adı = ''ukr.'' Новосілки
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23
|lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Kıyiv vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı = 1415
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 941
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 4578
|poçta indeksi = 08070
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Novosilkı''' ({{lang-uk|Новосілки}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 941 kişi.

[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]

Aqquş qıralçası

2026-10-23T19:27:10Z

~2026-56625-91: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Film | tatarca adı = Aqquş qıralçası | orijinal adı = The Swan Princess | ژانр / kategorya = animatsiya, aile, fentezi | rejissör = Ричард Рич | prodüser = | stsenariy müellifi = | aktyorlar = | kompozitor = | operator = | montaj = | kino şirket = | distribütor = | müddet = 01:25:36 | til = inglizce | ülke = {{ABŞ bayrağı}} Amerika Bir...'

{{Film
| tatarca adı = Aqquş qıralçası
| orijinal adı = The Swan Princess
| ژانр / kategorya = [[animatsiya|animatsiya]], [[aile filmі|aile]], [[fentezi]]
| rejissör = [[Ричард Річ|Ричард Рич]]
| prodüser =
| stsenariy müellifi =
| aktyorlar =
| kompozitor =
| operator =
| montaj =
| kino şirket =
| distribütor =
| müddet = 01:25:36
| til = [[ingliz tili|inglizce]]
| ülke = {{ABŞ bayrağı}} [[Amerika Birleşik Devletleri|ABŞ]]
| yıl = 1994
| çıqış tarihi =
| bütcet = $21 mln.
| kassa ğeliri = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 iün 2012|archive-date=6 sentâbr 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref>
| reyting =
| imdb_id = 0111333
| sayt =
| aldaki =
| soñrakı =
| resim = Swanprincessposter.jpg
}}

'''«Aqquş qıralçası»''' (inglizce ''The Swan Princess'') — 1994 senesi çıqarılğan Amerika animatsion filmidir.

== Siyuzset ==
Tılsımlı qalalar, sirli ormanlar, fantastik hayvancıklar ve yaramaz tılsımcılar olğan o masal zamanlarında bu vaqa yüz berdi. Yaramaz tılsımcı Rotbart aqquşqa çevirgen güzel qıralça qızı ve printz Derek, Aqquş gölü boyunda yaşağan bütün müteessir yaratılışlar, olarnıñ sevgisi, dostluq ve yamanlıqqa qarşı küreşi aqqında bir istoriya.

== Bağlantılar ==
* {{IMDb title|0111333}}

== İhtar ==
{{ihtar}}

[[Kategoriya:1994 filmleri]]
[[Kategoriya:ABŞ filmleri]]
[[Kategoriya:Animatsion filmler]]
[[Kategoriya:Fentezi filmleri]]

Anastasiya (film, 1997)

2026-10-21T21:02:38Z

Хтосьці: /* */ +delete

{{delete|tüzetilmegen avtomatik tercime}}
{{Мультфильм
| ад = Anastasia
| túp = malovaný (rotoskop)
| жанр = {{br list
| [[drama]]
| [[komediya]]
| [[mюзикл]]
| [[fentezi]]
| [[macara]]
| [[aile filmı|aile]]
| [[multfilm]]
| [[mistika]]
}}
| rejissörler = Don Bluth, Gari Goldman
| scenarist = {{br list
| [[Suzan Gotye]]
| [[Brüs Grem]]
| [[Bob Tsudiker]]
| [[Noni Vayt]]
| [[Erik Tachman]] {{Small|(adaptatsiya)}}
}}
| seslevciler = {{br list
| [[Meg Ryan]]
| [[Kirsten Dunst]]
| [[Jon Kusak]]
| [[Kelsi Grammer]]
| [[Angela Lansbury]]
| [[Kristofer Lloyd]]
| [[Genk Azariya]]
}}
| operator =
| kompozitor = {{нп5|Devid Njuman (kompozitor)|Devid Njuman||David Newman (composer)}}
| kino şirketı = [[20th Century Fox]]
| uzunlıq = 94 dak.
| til = [[İngliz tili|İnglizce]]
| ülke = {{USA}}
| yıl = 1997
| çıqaruv künü = {{Date|1997|11|14}}
| büdjet = $ 53 mln
| kassa cıyıntıq = $ 139,8 mln
| reyting = 12+
| bcdb_link = 25025
}}
'''«Anastasiya»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[20th Century Fox]] korporatsiyası tarafından çıqarılğan [[Amerika Qoşma Şeerleri|Amerika]] tolun metrli [[animatsiya|animatsion]] fentezi filmidir. Rejissörleri — Don Bluth ve Gari Goldman. Multfilm [[rotoskopiya|fotoötkerüv usulı]]nen ve [[üç ölçülü grafik|üç ölçülü grafikalar]]nen yaratılğandır. Dünya premierası [[1997 senesi]] [[noyabr 14 künü]] olıp keçti.

Bluth ve Goldmanğa [[Anastasiya (film, 1956)|«Anastasiya»]] (1956) filmіniñ animatsion versiyasını ya da [[Meniñ güzel ledim (mюзикл)|«Meniñ güzel ledim»]] müzikliniñ esasında yapılmasını teklif ettiler. Neticede «Anastasiya» saylandı, onıñ temelinde [[Romanovlarnıñ öldürilmesi|patça ailesi öldürilgençeli soñ]] sağ qalğanı tanılğan ve keçmişini hatırlamağa çalışqan [[Büyük kнязь qızı|büyük kнязь qızı]] [[Anastasiya Nikolayevna (Nikolay II qızı)|Anastasiya Nikolayevna Romanova]] aqqında [[Anna Anderson|rivayet]] yatar.

Baş rollerni seslevciler: [[Meg Ryan]], [[Jon Kusak]], [[Genk Azariya]], [[Kristofer Lloyd]], [[Kirsten Dunst]] ve [[Angela Lansbury]].

Multfilm Tamaşaçılar tarafından yahşı qabul etildi, prokatta 140 million dollar qazandı ve «[[Oskar (kino mukâfatı)|Oskar]]» hem «[[Altın Globus]]» mukâfatlarına namzet olaraq kösterildi.

«Anastasiya»nıñ muvaf<bos>6eti yeni bir franşizanıñ doğmasına sebep olıp çıqtı, şu cümleden 1999 senesindeki [[Bartok Muhteşem|video formatındaki spin-off]] ve 2016 senesindeki [[Anastasiya (mюзикл)|sahna müzikli]].

== Syujet ==
Vaqialar 1916–1927 senelerinde devam ete. Qış sarayında Romanovlar hanedanlığınıñ 300 yıllığı qutlanğan vaqıtta, soñki rus imperatorı [[Nikolay II]]-niñ sekiz yaşındaki qızı Anastasiyağa onıñ büyük anası, imperatritsa [[Mariya Fedorovna (1847–1928)|Mariya Fedorovna]] [[fransız tili|fransız tilinde]] «''[[Paris]]te körüşkence''» dep yazılğan zıynet eşyası ve musiqiy qutu bağışlay.

Bayramğa saraydan hainlik için quvulğan [[Grigoriy Rasputin]] kire. Öz ruhını Şaytana satıp, sihirli kolba-artefakt alğan Rasputin patça ailesine lanet oquğandır.

İsyan vaqıtta sarayğa isyancılar kelip çıqadır, patça ailesi qaça. Anastasiya ve büyük anası saraydan gizli yolnen çıqalar. Rasputin olarğa yetişmege tırışa, amma onıñ astında buz sındı ve o suvğa batıp kete. Poyezge mingende Anastasiya başını urıp qala, büyük anası ise onı qurtaralmay.

10 yıl soñ Rusiyede [[Sovet Sotsialistik Jumhuriyetler İttifaqı|sovet ükümeti]] berkitile. Pariste yaşağan Mariya Fedorovna öz torunını tapqanğa büyük mukâfat ilan ete. Sankt-Peterburgda yaşağan eki fırtnalı fırıldaqçı — Dmitriy ve Vladimir — Anastasiyağa oşaağan qıznı tapıp, büyük anasına bermekçi olalar.

Şu vaqıtta keştigini unutqan 18 yaşındaki Alya yataqhaneden qaçıp öz keçmişini taba. İtler yardımınnen Sankt-Peterburğa barıp Dmitriy ve Vladimirnen körüşe. Olar Alyanı «Anastasiya» olaraq ögrete başlaylar.

Rasputin de qara küçlerniñ yardımınnen saq qalıp Anastasiyanı qıdıra. Dört kişi (Alya, Puşok iti, Dmitriy ve Vladimir) Pariske yol alalar. Yol boyunca olarğa türlü tehlikeler kete, şu vaqıtta Alya ve Dmitriy arasında duyğular uyanadır.

Pariske barıp Sofiniñ yardımınnen Anastasiya öz büyük anasınen körüşe. Mariya Fedorovna başta inanamay, amma musiqiy qutunı ve bala vaqtındakihatıralarnı körüp, olar birleşeler.

Dmitriyge berilgen 10 million rublden vazgeçe, çünki o Anastasiyanı seve. Amma Anastasiyanı köprü başında Rasputin tutmağa tırışa. Dmitriy yardımınnen Anastasiya Rasputinnıñ artefaktını qırıp taya, ve Rasputin kül olıp yoq ola.

Neticede Anastasiya ve Dmitriy beraber olmağa qarar berip geminen keteler.

== Seslevciler ==
* [[Meg Ryan]] — ''Anastasiya "Alya" Romanova''
** [[Kirsten Dunst]] — ''yaş Anastasiya''
* [[Jon Kusak]] — ''Dmitriy''
* [[Kelsi Grammer]] — ''Vladimir''
* [[Kristofer Lloyd]] — ''[[Grigoriy Rasputin]]''
* [[Genk Azariya]] — ''Bartok''
* [[Angela Lansbury]] — ''[[Mariya Fedorovna (1847–1928)|Mariya Fedorovna]]''

== Mukâfatlar ==
Film eki «Oskar» mukâfatına («İñ yahşı musiqi» ve «İñ yahşı yıl») namzet kösterildi.

== Bağlantılar ==
* {{IMDb title|0118617}}

[[Kategoriya:AQŞ filmleri]]
[[Kategoriya:20th Century Fox filmleri]]
[[Kategoriya:1997 senesi filmleri]]
[[Kategoriya:Animatsion filmler]]
[[Kategoriya:Müzikller]]

Secevütler

2026-10-16T21:30:06Z

Devlet Geray:

[[Fayl:Tamga of Seyciut.svg|thumb|right|Secevütlerniñ tamğası]]
'''Secevütler''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ nufuzlı bey soylarından biri. Soynıñ beyleri han yanındaki [[qaraçı]] beyleri arasında yer alğan, divan meclislerinde iştirak etken ve hanlıqnıñ siyasiy ayatında müim rol oynağanlar.<ref name="inalcik-tdv" /> Soynıñ belli olğan mülkleri Qırımnıñ şarqiy qısmında, Qarasuvbazar etrafında ve Keriç yarımadasında bulunğan.<ref name="umerov" />

== Aslı ve ilk hatırlanuvlar ==
Secevüt adı tarihiy edebiyatta ''Salciut'', ''Siciut'', ''Secut'' ve buña oşağan şekillerde rastkelgen moğol qabilesiniñ adınen bağlana. Bu qabilege mensüp beyler [[Altın Orda]]nıñ siyasiy tarihında da añıla. Qırım Secevütleri Altın Orda devrinden qalğan soy asılzadeliginiñ bir parçası olaraq baqıla. Lâkin eski qabile adınen Qırımdaki bey soyu arasındaki bağ, ayrı ailelerniñ XIII asırdan XIX asırğa qadar nesilden nesilge keçişini köstergen tam bir şecereniñ saqlanğanını bildirmey.<ref name="derin-origin" />

XVI asır başındaki diplomatik vesiqalarda soynıñ temsilcisi '''Mamış bey Secevüt''' añıla. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] qıralı Sigizmundğa yollağan antlaşma vesiqasında o, soynıñ başı ve hannıñ kiyevi olaraq kösterile. Aynı vesıqada Qırq Yer qaymaqamı Mamış ulan da ayrı bir kişi olaraq yazılğan. Böylece, adları bir olsa da, Mamış bey Secevüt ile Mamış ulannı bir kişi dep qabul etmek doğru degil.<ref name="kolodziejczyk" />

1508 senesi Moskva devletinen yapılğan antlaşmanı tasdıqlav sırasında Mamış bey, Manğıt Tevkel bey ve Qoñrat Sülemen bey ile beraber ayrı bir gruppa ant etken. [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ise başqa bir gruppada kösterilgen. Bu tertip Secevütlerniñ o vaqıtta sarayğa yaqın ve siyasiy ceetten emiyetli olğanını köstere; amma olarnıñ o devirde eski dört qaraçınen bir derecede bulunğanını şübesiz olaraq tasdıqlamay.<ref name="syro" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==

Hanlıqnıñ ilk devrindeki dört esas qaraçı soyu [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] olğan. Secevütlerniñ qaraçı beyleri arasındaki yeriniñ quvetlenmesi [[I Sahib Geray]] devrinen (1532–1551) bağlana. Sahib Geray hanlıqta akimiyetni bir merkezge toplamağa ve soy beyleriniñ tesirini azaltmağa tırışqan. Bu sebepten, Sahib Geray devri Secevütlerniñ Qırımda ilk peyda olğan vaqtı degil, evelden bar olğan soynıñ devlet idaresindeki yeriniñ quvetlengen devri edi.<ref name="inalcik-tdv" /><ref name="inalcik2022" />

Qaraçı beyleri soylarınıñ askeriy quvetlerine komandanlıq etken ve hannıñ devlet divanında müim meselelerni muzakere etkenler. Han tahtını saqlamaq içün olarnıñ destegine muhtac edi. Beylerniñ nufuzı saraydaki şahsiy vazifesinen sıñırlanmağan: olar hanlıqnıñ yerleşken ananelerine, soy bağlarına ve özlerine bağlı adamlarğa tayanğanlar. Soy beyleriniñ razılığı em içki siyaset, em de tışqı alâqalar içün emiyet taşığan.<ref name="inalcik2022" />

Ananege köre, bey ailesiniñ yaşça eñ büyük erkek azası soy başı saylana edi, han ise bu saylavnı tasdıqlay edi. Qaraçı beyleri yañı hannıñ saylanuvında de iştirak etken ve öz namzetleriniñ tahtqa çıquvını istegenler. Böylece, beylerniñ siyasiy nufuzı em soy içindeki yerine, em de devletniñ siyasiy tertibine bağlı edi.<ref name="inalcik-tdv" />

1587 senesi [[II İslâm Geray]] yanına kelgen Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ esabatında '''İnal bey Secevüt''' qaraçılar arasında añıla. Beyniñ adı rusça metinde «-{Иналей князь Чижиут}-» şeklinde berile. Sudakov kelgeninde bazı qaraçı beylerine Moskva çarından ayrı bahşışlar ketirilmegeni etrafında anlaşmazlıq çıqqan. İnal bey de ediye almağan beyler arasında olğan. Han özüne yollanğan kürk ve qalpaqlarnıñ bir qısmını olarğa bergen ve elçiden izaat talap etken. Sudakov ise ediyeler evelden belli olğan saray adamlarınıñ cedveline köre azırlanğanını, yañıdan qaraçı olğan kişiler aqqında malümat almağanını bildirgen. Bu vaqia soynıñ XVI asır soñunda qaraçı beyleri arasında yer alğanını doğrudan-doğru tasdıqlay.<ref name="sudakov" />

1608 senesi [[Toqtamış Geray]]nı han olaraq köterüv merasiminde Şırın, Barın, Secevüt ve [[Mansurlar|Mansur]] beyleri iştirak etkenler. Olar han oturğan kiyizni dört köşesinden tutıp, yuqarı kötergenler.<ref name="mavrina-politics" />

1632 senesi [[Canibek Geray]]nıñ [[Lehistan-Litvaniya]] devletinen antlaşmasında dört qaraçı soyı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt kösterilgen. Ayrı devirlerniñ vesiqalarında qaraçı soylarınıñ terkibi deñişe. [[I Devlet Geray]]nıñ bir vesiqasında ise altı qaraçı — Şırın, Manğıt, Barın, Arğın, Secevüt ve Qıpçaq beyleri — añılğan.<ref name="kolodziejczyk" />

XVII asırnıñ ekinci yarısında Secevütler Qırımnıñ eñ nufuzlı soyları arasında qalğanlar. [[Evliya Çelebi]] olarnı Şırınlar ve Mansurlarnen beraber hatırlay. Onıñ askeriy tertip aqqındaki tasvirinde de Secevüt beyleri ayrı bir yer tuta. Bu tasvirde hanlıqnıñ askerleri tek bir merkezden idare etilgen bir quvet olaraq degil, soy beyleriniñ yolbaşçılığındaki bölükler olaraq körüne. Secevütlerniñ adı em asılzadeler, em de askeriy komandanlar arasında rastkele.<ref name="celebi" />

1692 senesi mayıs 17 künü [[Or Qapı]] yanında [[Safa Geray]]nen keñeşken dört büyük qaraçı arasında '''Qutlu Geray bey Secevüt''' de olğan. Onıñ yanında Şırın, Mansur ve Arğın beyleri bulunğan.<ref name="mavrina-politics" />

XVIII asır ortasında da soynıñ nufuzı saqlanğan. [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ devlet tertibi aqqındaki malümatında dört qaraçı — Şırın, Mansuroğlu, Barın ve Secevüt beyleri — devletniñ esas tayançları olaraq tasvir etile. Müim devlet işlerini olarnıñ reyi ve razılığı olmadan başlamaq ananege zıt sayıla edi.<ref name="inalcik2022" />

== Mülkleri ==
Secevütlerniñ mülkleri aqqında saqlanğan malümat olarnıñ yerleriniñ Qırımnıñ bir qaç yerinde bulunğanını köstere. Qarasuvbazar etrafında [[Yañı Sala]], [[Köktaş]], [[Beşüy]] ve [[Baysuv]] köyleri soynıñ yerleri ve kelirleri ile bağlı olaraq añıla. XIX asır başında Batırşa mırzanıñ mülkü Salı volostındaki [[Köpürliköy]] yanında bulunğan. [[Keriç yarımadası]]nda ise [[Qırq Tay]], [[Qaralar]] ve [[Barış]] köyleri soynıñ yarlıqlarında añılğan.<ref name="umerov" />

1744–1751 senelerine ait qadı defterindeki bir yazı Qarasuv bölgesindeki Yañı Sala köyüniñ kelirleri '''Memetşa mırza'''ğa ayrılğanını bildire. O, Secevüt beylerinden Memet beyniñ qardaşı olaraq kösterile. Bu yazı Yañı Salanıñ kelirleri aynı soynıñ bir qaç azasına ayırıla bilgenini köstere.<ref name="derin-estates" />

1787 senesindeki yer tasvirinde Qutlu Geray mırza Secevütten qalğan yerlerniñ bir qısmı hazinege alınğanı qayd etilgen. Bu yerler [[Secevüt]] adlı köy yanında bulunğan. Qırımda aynı adı taşığan bir qaç köyniñ bulunuvı soynıñ tarihiy cayılışını ögrenmek içün emiyetlidir. Lâkin bir köyniñ adı özü onıñ bütün toprağı er devirde Secevüt beylerine ait olğanını isbatlamay; mülkniñ kimge ait olğanı ayrı vesiqalarnen belgilenmelidir.<ref name="umerov" />

Soyğa ait han yarlıqlarında yerden faydalanuv, köy kelirlerini aluv ve ealiniñ belli işlerni yapuvı aqqında qararlar bar. Baysuv köyüniñ kelirleri İslâm mırzağa, Keriç tarafındaki bazı köylerniñ kelirleri ise Memet ve Taymaz mırzalarğa ayırılğan. Ametça mırzağa ait yarlıqlardan birinde Yañı Salanıñ 75 evinden alınğan kelirler aqqında söz yürüle. Başqa bir yarlıqta köy sakinleriniñ oña öşür, yani mahsulnıñ onda birini berüvi ve yılda on eki kün çalışuvı talap etile. Yañı Sala halqınıñ şikâyetine köre çıqarılğan bir qarar, Memet beyge sakinlerni on eki kün degil, evelki tertipke köre sekiz kün çalıştırmağa emir ete. Bu vesiqalar beylerniñ kelirleri han qararlarınen belgilengeni ve köy ealisiniñ de hanğa şikâyet ete bilgenini köstereler.<ref name="lashkov-charters" />

Yarlıqlarnıñ saqlanğan tercimelerinde tarih ve ad hataları olğanından, bazılarınıñ yazılğan vaqtı kesen-kes belli degil.<ref name="mavrina-charters" />

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1783 senesi [[Rusiye imperiyası]] Qırımnı alğan soñ '''Memetşa mırza Secevüt''' Rusiye askeriy idaresi altında 1783–1784 seneleri işlegen muvaqqat Qırım ükümetiniñ azaları arasına kirgen. Bu idarege Memetşa bey Şırın reislik etken. Secevüt temsilcisiniñ ükümet terkibinde bulunuvı soynıñ hanlıq yıqılğan vaqıtta da yerli asılzadeler arasında nufuzını saqlağanını köstere.<ref name="cameral-government" />

1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen Qırım mırzalarınıñ cedvelinde Secevüt soyundan üç kişi yazılğan: Memetşa mırza, Devletşa bey ve Devletça mırza. Cedvelde olar Şırınlardan soñ, Mansur ve Arğınlardan evel berilgenler. Bu vesiqa bütün soynıñ umumiy nufusını degil, cedvelge kirsetilgen erkek asılzadelerni köstere; ondan Secevütlerniñ bütün nesli üç kişiden ibaret olğanı aqqında netice çıqarmaq olmaz.<ref name="cameral-list" />

1807 senesi [[Tavriya guberniyası]] asılzadeleriniñ başı Yevgeniy Notara bergen malümatta Secevütler Şırın, Mansur ve Arğınlarnen beraber bey soylarınıñ birinci derecesine kirsetilgen. Qıpçaq ve Yaşlav soyları ise ekinci derecede kösterilgen. Bu malümatta hanlıq devrinde Şırın, Mansur ve Secevüt beylerine han ailesiniñ qızlarınen evlenüv aqqı tanılğanı da qayd etilgen.<ref name="lashkov-status" />

=== XIX asır başında ===

1820 senesiniñ aile cedvelinde '''Batırşa mırza''' ve onıñ qardaşı '''Qaya mırza''' hatırlanalar. Batırşa 36 yaşında olıp, [[Köpürliköy]]de yaşağan; onıñ 2000 zan toprağı, meyva bağçası ve ormanlığı bar edi. 31 yaşındaki Qaya mırzanıñ ise öz mülkü yoq edi.<ref name="lashkov-family" />

1797 senesi noyabrniñ 27-sinde on üç asılzade imzalağan vesiqada olarnıñ dedesi Memet bey ve babası Ametça (Ametşa) mırza Secevüt soyundan olğanı tasdıqlanğan.<ref name="mavrina-nobility" /> Qardaşlarnıñ asılzadeligini tasdıqlav işi 1817 senesi açılğan. 1820 senesi mayıs 4 künü Tavriya asılzadeler deputatları meclisi olarnı tanıp, şecere kitabınıñ dörtünci qısmına kirsetken. Lâkin bu qarar Geroldiya tarafından soñuna qadar tasdıqlanmağan: iş 1840 senesiniñ talaplarına köre qoşma vesıqalar toplamaq içün qaytarılğan.<ref name="mavrina-nobility" />

=== Soynıñ soñraki taqdiri ===
1859–1860 seneleri başlanğan qıdıruvlarda Batırşa ve Qaya mırzalarnı ya da olarnıñ mirasçılarını Köpürliköy ve Bağça Elide tapmaq mümkün olmağan. 1861 senesi sentâbrniñ 6-sında gazetada ilân basılğan; cevap kelmegen soñ, oktâbrniñ 9-ında iş qapatılğan. Bu vesiqalar soynıñ bütün nesilleri yoq olğanını tasdıqlamay. Aileniñ soñraki taqdiri ve [[SSCB]] devrindeki nesilleri aqqında işançlı, bir-birine bağlanğan malümat belli degil.<ref name="mavrina-nobility" />

== Menbalar ==

<references>

<ref name="inalcik-tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi Kırım. II. Kırım Hanlığı], «Teşkilât» bölügi // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi.</ref>

<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Metinniñ diger nushası]. Kerç köyleriniñ adları bu çalışmada «Къырк-Тай, Каралар, Барыш», yarlıq tercimelerinde ise «Кырк-Тай, Халалар, Бараш» şeklinde berilgen.</ref>

<ref name="derin-origin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 59–60. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века). Исследование мирных договоров с последующими аннотированными документами (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 181–184. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref>

<ref name="syro">Сыроечковский В. Е. [https://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Syroechkovskiy_00.pdf Мухаммед-Герай и его вассалы] // Учёные записки МГУ. 1940. Вып. 61. История. Т. 2. С. 29, 34, 38–39.</ref>

<ref name="inalcik2022">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 14–16. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

<ref name="sudakov">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVI/Iv_Sudakov_SS_1587_88/text.phtml?id=5442 Статейный список московского посланника в Крыму Ивана Судакова в 1587–1588 году] / Публикация Ф. Ф. Лашкова // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1891. № 14. С. 53–58.</ref>

<ref name="mavrina-politics">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического дворянского депутатского собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–447.</ref>

<ref name="celebi">Эвлия Челеби. Книга путешествий. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641–1667 гг.) / Пер. М. Б. Кизилова. Симферополь: Таврия, 1996. С. 10, 104–105. [https://vostlit.narod.ru/Texts/rus7/Celebi/text1.htm Kirş bölügi]; [https://drevlit.ru/texts/ch/chelebi341.php askeriy tertip aqqındaki bölük].</ref>

<ref name="derin-estates">Derin Paşaoğlu D. Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras… 2021. С. 60. Menbada: Qırım qadı defterleri, 68-ci defter, 71b/1.</ref>

<ref name="lashkov-charters">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Одесса, 1889. Т. IV. С. 101–102. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / Çev. Y. Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. 10(1). S. 1076–1077.</ref>

<ref name="mavrina-charters">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 448–450.</ref>

<ref name="cameral-government">Лашков Ф. Ф. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text1.phtml?id=5708 О камеральном описании Крыма 1784 г.] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1887. № 2. С. 25–26.</ref>

<ref name="cameral-list">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Камеральное описание Крыма, 1784 года. Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам] // Известия Таврической учёной архивной комиссии. 1889. № 8. С. 13–14.</ref>

<ref name="lashkov-status">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 96–111; Y. Öztürkniñ 2026 senesi neşir etilgen tercimesi, s. 1071, 1083.</ref>

<ref name="lashkov-family">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве. 1889. С. 102; Y. Öztürkniñ tercimesi, s. 1077.</ref>

<ref name="mavrina-nobility">Маврина О. С. Дело рода Сиджеут… 2013. С. 450–453. Çalışmada incelengen arhiv işi: Qırım devlet arhivi, fond 49, opis 1, iş 491.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Qıpçaqlar (Qırım)

2026-10-16T21:03:31Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün Qıpçaqlar, tiller gruppası içün Qıpçaq tilleri saifelerine baqıñız.'' '''Qıpçaqlar''' — Qırım Hanlığınıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde Şırınlar, Barınlar ve Arğınlarnen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy v...'

''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün [[Qıpçaqlar]], tiller gruppası içün [[Qıpçaq tilleri]] saifelerine baqıñız.''

'''Qıpçaqlar''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Arğınlar]]nen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy ve askeriy idaresinde iştirak etken.<ref name="manz" />

Rusiye vesiqalarında soy azalarınıñ soyadı Kipçakskiy ({{lang-ru|Кипчакский}}) ve Kipçatskiy (''Кипчатский'') şekillerinde yazılğan. Qıpçaq soyundan çıqqan mırzalar XIX–XX asırlarda devlet ve [[zemstvo]] idaresinde, maarif ve musulman diniy teşkilâtlarında çalışqanlar.<ref name="lashkov" /><ref name="islam" /><ref name="zadereychuk" />

== Adı ve ilk tarihı ==
[[Qırım Hanlığı]]ndaki Qıpçaq soyunıñ tarihı [[Altın Orda]]dan qalğan beyler ve el teşkilâtınen bağlıdır. XVIII asırda yazılğan Qırım tarihiy eserlerinde [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve Qıpçaqlar Toqtamış hannıñ hususiy [[nöker]] elleri, yani hanğa şahsen hızmet etken toplulıqlar arasında kösterile. Aynı tarihiy ananede bu dört elniñ beyleri Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da añıla. Bu rivayetler soyunıñ ilk tarihını Altın Orda siyasiy müitine bağlay, amma er bir Qıpçaq ailesiniñ nesilden nesilge uzanğan şeceresini bermey.<ref name="derin" />

Hanlıq tarihına ait menbalarda ''soy'', ''el'' ve bir bey etrafında toplanğan adamlar er vaqıt aynı manağa kelmey. Siyasiy ve askeriy birlikler tek qan-qardaşlardan ibaret olmay bilgen; vesiqalardaki «qardaş» ve «ağa» kibi sözler de er vaqıt doğrudan-doğru nesepni bildirmegen.<ref name="manz" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==

Qıpçaq beyi hanlıqnıñ ilk devrindeki [[dört qaraçı]]dan biri olğan. [[Qaraçı]] beyleri han etrafındaki adiy memurlar degil, öz elleriniñ askeriy ve siyasiy quvetine tayanğan soy başlıqları edi. Adet üzre, bey ailesiniñ yaşça büyük azası soy reisi saylana, han ise bu saylanuvnı tasdıqlay edi. Beylik mevqisi bir aile içinde nesilden nesilge keçken.<ref name="tdv" />

Qaraçı beyleri han [[divan]]ına qatılıp, devletniñ müim işlerini, cenk ve barış meselelerini muzakere etkenler. Olar hanlıqqa namzetniñ desteklenmesinde, tahta çıqarılmasında ve hanğa qarşı çıqışlarda müim yer tutqanlar. Han öz siyasetini yalıñız saray adamlarına tayanıp alıp baramağan; beylerniñ asker ve el üzerindeki nufuzını da esapqa almağa mecbur olğan. Qıpçaqlarnıñ idaredeki yeri bu qaraçı teşkilâtınıñ bir parçası edi.<ref name="inalcik" />

Qıpçaqlar öz beyleriniñ yolbaşçılığında asker çıqarğanlar. 1543 senesindeki Çerkesiya seferi içün toplanğan saylama asker arasında Şırınlar 5000, Arğınlar ve Qıpçaqlar beraber 3000, Mansurlar ise 2000 kişi bergen. Menbadaki 3000 sayısı eki soyğa beraber aittir; onı tek Qıpçaqlarnıñ asker sayısı dep añlamaq doğru degil.<ref name="inalcik" />

== XVI asırdaki beyler ve diplomatik faaliyeti ==
XVI asır başında soyunıñ başında '''Mahmud bey''' turğan. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] ükümdarı I Sigizmundğa bergen barış vesiqasını tasdıqlağan Qırım büyükleri arasında Qıpçaq qaraçısı Mahmud bey de añıla. 1508 senesinde ise o, başqa qaraçı beylerinen beraber, [[Moskva devleti]]nen barışnı saqlamaq içün ant etken.<ref name="kolo" />

'''Mamış ulan''' ve '''Appaq'''nıñ Qıpçaq soyuna ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında bir fikir yoq. V. E. Sıroyeçkovskiy ve A. L. Horoşkeviç olarnı bu soyğa bağlaylar. Beatris Forbes Manz ise bu qarışıq saray toplulığınıñ tamamını Qıpçaq soyu dep tanımağa qarşı çıqıp, bağlarnıñ bir qısmını siyasiy ve hızmet bağları olaraq añlata. Mamış ulan nufuzlı saray ve diplomatiya adamı olğan, amma aynı devirde Qıpçaq qaraçısı mevqisini Mahmud bey tutqan.<ref name="khorosh" /><ref name="manz" /><ref name="kolo" />

1587–1588 senelerine ait Moskva elçilik vesiqalarında '''Abdulla bey Qıpçaq''' qaraçılar arasında kösterilgen. Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ ketirgen bahşışlarından bazı qaraçılarğa pay berilmegeni han sarayında narazılıq doğurğan. Abdulla bey de bahşış talap etken beyler arasında olğan. Han elçiden ne içün olarnıñ adet olğan payları berilmegenini sorağan. Bu vaqia qaraçı beyleriniñ diplomatik merasimde ve yabancı devletlernen munasebetlerde ayrı bir yeri olğanını köstere.<ref name="mavrina" />

== Yaşlavlar ve Süleşoğulları ==

Qıpçaq eline bağlı soylar arasında [[Yaşlavlar]] da kösterile. Rusça vesiqalarda olarnıñ bir qolu ''Süleşevler'' yahut ''Süleşovlar'' adınen añıla. Yaşlavlar-Süleşoğulları XVI–XVII asırlarda han sarayında ve Moskva ile diplomatik munasebetlerde nufuz qazanğanlar; olar rus ükümdarınen alâqalarnı alıp barğan ''amiyatlar'' arasında yer alğanlar. Bunıñnen beraber, Yaşlav adı bütün Qıpçaqlarnıñ başqa bir adı degil, ayrı bir bey soyunıñ adı olaraq da qullanılğan.<ref name="belyakov" />

1584–1588 senelerindeki taht qavğaları sırasında bu aileden '''Yanşa mırza''' Moskvağa barıp, anda qalğan. 1591 senesinde o, [[İsveçiya]]ğa qarşı cenk içün [[Novgorod]]ğa yollanğan. Oğulları Yuriy ve Vasiliy Süleşovlar [[pravoslavlıq]]nı qabul etip, Rus devletinde [[kinaz]] unvanını taşığanlar. Yuriy 1615 senesinde [[boyar]] olğan, 1623–1625 senelerinde Tobolsk voyevodası olaraq hızmet etken. Bu, Qırım Hanlığı yıqılmasından çoq evel Rus devletine keçken bir aile qolunıñ tarihıdır.<ref name="belyakov" />

== Nufuzınıñ deñişmesi ==
Hanlıqta qaraçı soylarınıñ terkibi ve olarnıñ bir-birine nisbeten nufuzı deñişip turğan. XVI asırda Mansur oğulları ve [[Secevütler]] quvetlengen sayın, Qıpçaqlar ve Barınlarnıñ evelki yeri daralğan. 1632 senesinde [[Canibek Geray]]nıñ barış vesiqasında dört qaraçı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt beyleri añıla; Qıpçaq beyi bu cedvelde yoq.<ref name="kolo" />

XVIII asır ortasına ait başqa bir cedvelde ise dört esas soy Şırın, Mansur, Barın ve Secevüt olaraq kösterile. Böylelikle hanlıqnıñ ilk devrine ait dört soy cedvelini bütün soñraki devirler içün deñişmez bir nizam dep añlamaq olmaz. Qıpçaqlar ilk qaraçı soylarından olsalar da, hanlıqnıñ soñki devrinde esas soylar arasındaki evelki yerini saqlap qalmağanlar.<ref name="tdv" />

== Topraq mülkleri ==
Qıpçaq beyleriniñ hanlıq devrindeki mülkleriniñ tam sıñırları yeterli derecede belli degil. Qırımda Qıpçaq adını taşığan köylerniñ çoq olğanı, hususan [[Or Qapı]] etrafındaki yerlerniñ bu soynen bağını araştırmaq içün esas bergen. Lâkin toponimlerge tayanğan böyle bir tahminni, bütün bu köylerniñ aynı bey ailesine ait olğanını isbatlağan mülkiyet vesiqasınen bir tutmaq olmaz.<ref name="umerov" />

XIX asır başındaki aile vesiqaları daa muayyen malümat bere. Qıpçaqlarğa ait mülkler arasında [[Aqmescit qazası]]nda [[Bağça Eli]], [[Keñ Toğay]] ve [[Acı Eli]]; [[Or Qapı qazası]]nda ise [[Yuqarı Qıpçaq]], [[Aşağı Qıpçaq]] ve [[Kerdeli]] kösterilgen. Or Qapı qazasında başqa köyler yanında 1800 [[desâtina]]ğa qadar topraqları da añıla. 1820-ci yıllarda bu mülkler Süyün Ğazı Qıpçaq ve onıñ üç qız qardaşınıñ bölünmegen ortaq mülkiyeti olğan. Aqmescit qazasında [[Qadıaskerköy]] ve [[Köneçi]] yanında başqa bir Qıpçaq mırzasınıñ 2500 desâtinadan ziyade toprağı olğan.<ref name="lashkov" />

Yaşlav qolunıñ mülkleri ayrı bir bölgede bulunğan: [[Qırq Yer]] ile [[Alma (özen)|Alma]] arasında, [[Büyük Yaşlav]] ve [[Küçük Yaşlav]] etrafında.<ref name="umerov" />

== Rusiye imperiyası devri ==
1783 senesin hanlıq yıqılğanından soñ Qıpçaq aileleri Qırımda qalğan. 1807 senesinde [[Tavriya guberniyası]]nıñ asılzadeler başı E. İ. Notara Qıpçaqlar ve Yaşlavlarnı bey soylarınıñ ekinci derecesine ait dep köstergen. Birinci derecege Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın soyları kirsetilgen. Qıpçaqlar Rusiye asılzadeler tabaqasına qabul etilmek içün hanlıq devriniñ soy vesiqalarından ziyade, rus idaresindeki hızmetlerine tayanğanlar. Bu sebepten soyunıñ evelki tarihına ait arhiv malümatı azdır.<ref name="lashkov" />

1797 senesiniñ noyabrniñ 27-sinde '''Memetça mırza Kipçakskiy''' Secevüt soyundan Qaya ve Batırşa mırzalarnıñ eski bey soyundan olğanını tasdıqlağan şeadetnameni imzalağan. 1820 senesi ise '''Niyetça bey Kipçakskiy''' Qırımnıñ musulman soylarınıñ asılzadelik aqqını incelegen komissiyanıñ işinde Qıpçaqlar adından iştirak etken. Bu vesiqalar hanlıq yıqılğanından soñ da soyunıñ başqa bey aileleri arasında tanılğanını köstere.<ref name="mavrina" />

Soy azaları guberniya idaresinde de hızmet etkenler. '''Celâl mırza Qıpçaq''' 1819–1820 senelerinde Aqmescitniñ zemstvo makemesiniñ azası olğan. Niyetça bey 1825–1831 seneleri, '''Arslan bek mırza Kipçatskiy''' ise 1836–1845 seneleri Tavriya guberniyasınıñ ''vicdan makemesi''nde ({{lang-ru|совестный суд}}) azalıq etkenler. Arslan bek 1838 senesi titulârnıy sovetnik rütbesini taşığan. Bular hanlıq devrindeki irsiy qaraçılıq vazifesi degil, Rusiye idaresiniñ makeme ve memuriyet vazifeleri edi.<ref name="krav2020" /><ref name="krav2021" />

'''Mustafa mırza Kipçakskiy''' (1861 — ?) soyunıñ eñ belli soñki temsilcilerinden biridir. Babası kollegiya registratorı olğan ve Aqmescit qazasında yer saibi edi. Mustafa mırza [[Aqyar]]daki Konstantinov real mektebinde oquğan, 1882 senesi Kezlev qazası asılzadeler başınıñ yazıhanesinde çalışmağa başlağan. 1891–1918 seneleri Aqmescit qazası zemstvo meclisinde iştirak etken, 1900–1908 seneleri ise qaza zemstvo idaresiniñ reisi olğan. Onıñ faaliyeti hastahaneler, ekimlerniñ azırlanması, mektepler, yol ve köylerniñ iqtisadiy meselelerinen bağlı olğan.<ref name="zadereychuk" />

'''Memet mırza Kipçakskiy''' 1896 senesi Tavriya [[qadıasker]]i tayin etilgen ve [[müfti]] vazifesini de vaqtınca yerine ketirgen. O, musulman diniy idaresiniñ arhivini tertipke ketirmek, onıñ azaları ve yazıhane hızmetçileriniñ maddiy vaziyetini yahşılaştırmaq içün çalışqan. 1902 senesinde sağlığı sebebinden istifa etken.<ref name="islam" />

Soy azaları hayır cemiyetlerine de qatılğanlar. 1897 senesi iyünniñ 7-sinde Aqmescitte açılğan faqır musulmanlarğa yardım cemiyetiniñ ilk umumiy toplaşuvına Memet mırza Kipçakskiy reislik etken, kâtip ise [[İsmail Gasprinskiy]] olğan. Cemiyet idaresiniñ hazinedarı olaraq Mustafa mırza Kipçakskiy saylanğan. Cemiyet faqırlarğa, hastalarğa, yetimlerge yardım etken ve maarif işlerini desteklegen.<ref name="abibullayeva" />

'''Selâmet mırza Kipçakskiy''' de cemaat işlerinde iştirak etken. 1910 senesinde o, Aqmescit qazası asılzadeler başınıñ yardımcısı olğan.<ref name="prokhorov" />

== 1917–1920 seneleri ==

1917 senesiniñ başında Selâmet mırza Kipçakskiy Tavriya qadıaskeri vazifesinde olğan. Fevral inqilâbından soñ, mart 17 künü, dindaşlarınıñ serbest saylavınen saylanmağanını bildirip, vazifeden azat etilmesini istegen. Aynı yıl musulman qurultayı [[Noman Çelebicihan]]nı müfti olaraq saylağan.<ref name="islam" />

1918 senesiniñ küzünde Mustafa mırza Kipçakskiy [[Suleyman Sulkeviç]] reisligindeki [[Qırım ülke ükümeti]]ne ülke kontrolörı (devlet nezaretçisi) olaraq kirgen. 1919 senesi [[Aq ordu]] idaresi Tavriya musulman diniy idaresini yañıdan tiklegende, Selâmet mırza Kipçakskiy onıñ başına ketirilgen. Böylece soy azaları imperiya yıqılğanından soñki siyasiy ve diniy deñişmelerde de iştirak etkenler.<ref name="svod" /><ref name="vozgrin" />

== Sovet devri ==
Sovet devrine ait malümatlar ayrı ailelerniñ tarihında saqlanğan. Mustafa mırzanıñ ailesini tasvir etken ve 1920-ci yıllarnıñ ilk yarısına ait olğan bir foto saqlanğan. Fotoda Mustafa mırza, oğlu İsmail, torunları ve başga aile azaları kösterilgen. Mustafa mırzanıñ oğlu İlyasnıñ ve Cevair Ulanovanıñ qızı '''Hatice Kipçakskaya''' 1930-cı yıllarnıñ soñunda Said bey Bulğaqovnıñ oğlu Begadin Bulğaqovnen evlengen. Aile Pâtigorskta yaşağan; Hatice ve qızları Elmira ile Eleonora 1996 senesinde Aqmescitke daimiy yaşamağa qaytqanlar.<ref name="svod" />

== Başqa hanlıqlarda Qıpçaq adı ==

[[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da Qıpçaq adlı nufuzlı bey soyları olğan; olarnıñ başlıqları qaraçı bekler arasında yer alğan. Bu, Qıpçaq adınıñ Altın Orda mirasçısı olğan bir qaç devlette siyasiy ve soy adı olaraq qullanılğanını köstere. Bunıñnen beraber, ayrı hanlıqlardaki Qıpçaq beyleriniñ tarihını, şahsiy şecereleri tasdıqlanmadan, Qırım ailesiniñ şeceresine qoşmaq olmaz. Başqa halqlarnıñ terkibindeki aynı adnı taşığan qabileler ve [[qıpçaq tilleri]] ise bu maqaleniñ mevzusı degil.<ref name="tatarica" />

== Menbalar ==
<references>
<ref name="manz">Manz B. F. [https://www.yumpu.com/en/document/view/39547166/harvard-ukrainian-studies-see-also-harvard-university The Clans of the Crimean Khanate, 1466–1532] // Harvard Ukrainian Studies. 1978. Vol. 2, № 3. P. 282–309, hususan p. 284, 292–293.</ref>

<ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве (1889). Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / terc. Yücel Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, № 1. S. 1067–1088, hususan s. 1071, 1080.</ref>

<ref name="islam">Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова З. З. [https://kpfu.ru/docs/F391140829/Islam.v.krymu.pdf Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов]. Симферополь: Элиньо, 2009. С. 190–194.</ref>

<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82, hususan s. 62–63. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

<ref name="tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım. Kırım Hanlığı (1441–1783)] // TDV İslâm Ansiklopedisi.</ref>

<ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, hususan s. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

<ref name="kolo">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века)… (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 167–196, hususan s. 181–184, 37 ve 41-inci izaatlar. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref>

<ref name="khorosh">Хорошкевич А. Л. [https://ru.djvu.online/file/prPE6ELNW9IHa Русь и Крым. От союза к противостоянию. Конец XV — начало XVI вв.]. Москва: Эдиториал УРСС, 2001. С. 95–96.</ref>

<ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–455, hususan s. 445–446, 451–452.</ref>

<ref name="belyakov">Беляков А. В. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2016/04/ЗО-1-2016_макет.pdf Крымские выходцы в России: служба и правовой статус] // Золотоордынское обозрение. 2016. № 1. С. 137–157, hususan s. 145–146.</ref>

<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100.</ref>

<ref name="krav2020">Кравчук А. С. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, hususan s. 23–24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref>

<ref name="krav2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20, № 1. С. 47–60. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref>

<ref name="zadereychuk">Задерейчук А. [https://nbuv.gov.ua/j-pdf/gileya_2013_74_6.pdf М. М. Кипчакский в органах земського самоврядування Таврійської губернії] // Гілея: науковий вісник. 2013. Вип. 74 (7). С. 20–22.</ref>

<ref name="abibullayeva">Абибуллаева Д. И. [https://doi.org/10.37279/2413-1741-2021-7-1-3-18 Формирование и развитие мусульманских благотворительных обществ в Крыму (в конце XIX — начале XX века)] // Ученые записки КФУ им. В. И. Вернадского. Исторические науки. 2021. Т. 7 (73), № 1. С. 3–18.</ref>

<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://journals.rcsi.science/2619-1636/article/view/346916 Крымские татары в социально-экономической жизни Таврической губернии во второй половине XIX — начале XX в.] // Историческая этнология. 2025. Т. 10, № 2. С. 266–281. DOI: 10.22378/he.2025-10-2.266-281.</ref>

<ref name="svod">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/svod-pamyatnikov-krmtat-3tom.pdf Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар. Т. III. г. Симферополь] / сост. Н. Р. Абдульвапов; науч. ред. Р. Р. Салихов. Белгород: Константа, 2018. С. 149, 333. ISBN 978-5-906952-68-4.</ref>

<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar270.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава I, § 8 «Деникинщина».</ref>

<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kipchak Кипчак] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Mansurlar

2026-10-16T20:34:37Z

Don Alessandro:

'''Mansurlar''' ('''Mansur oğulları''') — [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri, [[Manğıtlar|Manğıt]] asılzadeleriniñ Qırım qolu. Soy öz aslını [[Altın Orda]] emiri [[Edige]]niñ oğlu Mansur beyge bağlağan. Mansurlar hanlıq idaresinde, askeriy işlerde ve [[Noğay Ordası]]nen munasebetlerde müim yer tutqanlar.<ref name="trep2019" />

Hanlıq devleti yoq etilgen soñ da soy devam etken. XIX–XX asır başı Rusiye vesıqalarında onıñ vekilleri ekseriyetle '''Mansurskiy''' soyadınen añıla.<ref name="mavrina" />

== Aslı ve Qırımğa kelüvi ==
Mansurlarnıñ tarihı [[Altın Orda]]nıñ soñki devrindeki [[manğıtlar|manğıt]] emirlerine bağlıdır. Edigeden soñ onıñ oğulları han tahti içün küreşlerge qatılğan, Mansur bey ise [[beklerbek]] vazifesini alğan. Soynıñ siyasiy ananeleri hanlıq tahti etrafında toplaşqan beylerniñ askeriy ve iqtisadiy quvetine esaslanğan.<ref name="derin" />

XV asırnıñ soñunda Mansurnıñ oğlu '''Temir bey''' ve onıñ aqrabaları [[I Meñli Geray]]nen bağlar qurğanlar. 1480-ci yıllarda Temir Qırım hanınıñ imayesine kirgen. 1502 senesi [[Ulu Orda]] mağlüp etilgen soñ, onıñ manğıt beyleriniñ ve uluslarınıñ bir qısmı Geraylarğa tabi olğan. Bu keçişler Qırımdaki Mansur beyleriniñ quvetlenmesine yol açqan.<ref name="baser" />

Edige evlâtları bir siyasiy toplulıq olaraq qalmağanlar. [[Noğay Ordası]] idaresinde Nureddin qolunıñ evlâtları yükselgen, Mansur qolu ise [[Ulu Orda]] ve Qırımnen bağlanğan. Bu eki qol arasında XV asır ortalarında başlağan qan davası uzun vaqıt devam etken; aqrabalıq olarnıñ siyasette daima beraber areket etmesini temin etmegen.<ref name="trep2019" />

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==
Mansur beyi [[qaraçı bey]] olaraq hanlıq [[divan]]ınıñ işine qatılğan. Qaraçı beyler han saylanuvında, taht deñişmelerine, cenk ve barış meselelerine tesir etkenler. Olarnıñ razılığı ve askeriy yardımı han içün pek müim edi. Beylerniñ divanğa kelmemesi yaki askerlerini alıp ketmesi hanğa qarşı basqı vastası ola bilgen.<ref name="inalcik" />

Bey soylarınıñ sırası asırlarnen deñişken. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]], [[Arğınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]] ögge çıqqan olsa, XVI–XVII asırlarda Mansurlarnıñ nufuzı artqan. XVIII asır menbalarında Mansur beyi Şırın beyinden soñ, Barın ve [[Secevütler|Secevüt]] beylerinden evel kösterile. Bu sıra soynıñ devlet idaresindeki yüksek yerini ifade ete.<ref name="derin" />

Bey özüne tabi mırzalarnı ve atlı askerlerni toplamaq imkânına saip edi. 1543 senesindeki Çerkes seferinde Manğıtlar 2000, Şırınlar 5000, Arğın ve Qıpçaqlar ise beraber 3000 asker çıqarğanlar. Bu raqamlar bütün soylarnıñ nufusını degil, belli bir seferdeki asker sayısını köstere.<ref name="inalcik" />

Noğay uluslarınıñ hanğa bağlılığında belli bir serbestlik saqlanğan. Han, [[qalğa]] yaki [[nureddin]] sefer azırlağanda noğay mırzalarına davet yiberilgen; mırzalar davetni qabul etken yaki red etken, asker sayısını da özleri tayin etkenler. XVII asırda Mansur oğulları, Ulu Noğay, Kiçik Noğay ve başqa toplulıqlar ayrı ayrı añıla. Bu toplulıqlarnıñ episi tek bir beyge tabi olmağan.<ref name="shalak" />

== XVI asırdaki vekilleri ==
XVI asırda soynıñ eñ tanılğan vekilleri Temirniñ oğlu Hasan beyniñ oğulları — '''Baqi bey''', '''Hoca Ahmet bey''' ('''Hoca Tay'''), '''Aq Bibi mırza''' ve '''Divey bey''' olğanlar. Baqi bey başta [[I İslâm Geray]]nıñ tarafını tutqan, soñ ise onıñ raqibi [[I Sahib Geray]]nen anlaşqan. 1537 senesi İslâm Geraynıñ öldürilüvinde Baqi ve Divey qatılğanlar.<ref name="bakhtin" />

Soñra Baqi beyniñ Sahib Geraynen arası bozulğan; Baqi ve Aq Bibi hannıñ emrinen öldürilgenler. Hoca Ahmet bey ve Divey soynıñ siyasiy yerini saqlağanlar. [[I Devlet Geray]] 1563 senesi Diveyni qaraçı bey yapqan. Divey [[Moskva devleti]]ne qarşı seferlerde asker başlarından biri olğan, 1572 senesi [[Molodi uruşı]]nda esir alınğan. Hannıñ onı azat ettirmek içün yapqan teşebbüsleri netice bermegen.<ref name="bakhtin" />

Diveyniñ oğulları '''Arslanay''' ve '''Eseney''' de hanlıqta nufuzlı olğanlar. 1584 senesi [[II Mehmed Geray]] tahttan ketirilgen soñ, olar onıñ oğullarınıñ taht içün küreşini devam ettirmesine yardım etkenler. Bu siyasiy bağlar Divey evlâtlarını Geraylarnıñ içki küreşlerine çekken. [[II Ğazı Geray]] vaqtında Arslanay ve onıñ ulusı Qırımğa qaytqan.<ref name="novoselsky" />

== XVII asırdaki siyasiy küreşler ==
XVII asır başında [[Qan Temir]] mırza, Arslanaynıñ oğlu ve Diveyniñ torunı, soynıñ eñ quvetli vekillerinden biri olğan. O, [[Bucaq]]taki noğaylarnıñ başına keçken. 1621 senesindeki [[Hotin uruşı]]ndan soñ Osmanlı idaresi onı Özü beylerbeyi yapqan. Osmanlı sarayınen doğrudan bağlar Qan Temirniñ Qırım hanlarına qarşı mustaqil areket etmesine imkân bergen.<ref name="baser" />

[[Canibek Geray]]nıñ ekinci hanlığı devrinde Mansur mırzalarınıñ devlet işlerine tesiri soñ derece artqan. Şırınlar ve Mansurlar arasında hakimiyet içün küreş küçleşken. Mansurlar hanğa askeriy tayanç olğanlar ve onıñ qararlarına tesir etkenler.<ref name="derin" />

1637 senesi [[İnayet Geray]] Qan Temirge qarşı Bucaq seferini yapqan. Qan Temir [[Osmanlı]] topraqlarına qaçqan. Seferden qaytqanda Mansur tarafdarlarınıñ ücüminde qalğa Hüsam Geray ve nuraddin Saadet Geray öldürilgenler. İnayet Geray tahtını ğayıp etken; soñra o da, Qan Temir de İstanbulda öldürilgenler. 1639 senesi [[I Bahadır Geray]]nıñ emrinen çoq Mansur mırzası öldürilgen. Öldürilgenler arasında Ali, Gülim ve Nart mırzalar da bar edi.<ref name="novoselsky" />

Lâkin Mansurlar siyasiy yerini ğayıp etmegen. 1647 senesi İstanbuldan qaytqan '''Qaya mırza''' [[III İslâm Geray]]ğa yardım etken. [[Murad Geray]]nıñ hanlığı devrinde de Mansur beyleriniñ nufuzı artqan; han olarnı Şırınlarğa qarşı tayanç olaraq qullanğan.<ref name="baser" />

Mansurlar devletlerarası vesiqalarda da ayrı bir soy olaraq kösterile. III İslâm Geraynıñ 1646 senesi [[Rusiye]] [[çar]]ına bergen şertnamesinde hanğa tabi gruppalar arasında Mansur soyu añılğan. XVII asırnıñ ekinci yarısındaki diplomatik vesiqalarda da Mansurlar başqa bey soylarınen beraber yemin ve barış şartlarına bağlı taraflar arasında yer alğanlar.<ref name="feiz" />

== Hanlıqnıñ soñki devri ==
XVIII asırnıñ soñuna doğru Mansurlar hanlıq siyasetinde yerlerini saqlağanlar. 1772 senesi noyabrinde [[Qarasuvbazar]]da Rusiyenen yapılğan antlaşmanı [[II Sahib Geray]]nen beraber Şırın ve Mansur beyleri de imzalağanlar. Antlaşmada hanlıqnıñ Osmanlı devletinden siyasiy ayırılması ve Rusiye ile bağları tesbit etilgen.<ref name="fisher" />

[[Şahin Geray]] tahta kelgende Mansurlarnıñ bir qısmınıñ yardımına tayanğan ve olarnıñ vekillerini yañı divanğa alğan. Lâkin hannıñ idare ve askeriy islâatları beylerniñ ananeviy aqqını sıñırlağanı içün, evelki tarafdarlarınen de anlaşmamazlıqlar çıqqan. 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilüvi hanlıq devletini ve beylerniñ evelki siyasiy vazifelerini soñuna yetkizgen.<ref name="fisher" />

== Topraqları ve mülkleri ==
Mansurlarnıñ yarımadadaki esas yerleri [[Kezlev]] etrafındaki ve [[Or Qapı]]ğa doğru uzanğan çöllerde olğan. Bu yerler [[Manğıt Eli]] adınen añılğan; [[Kezlev qaymaqamlığı]]nda [[Manğıt qadılığı]] da bar edi. Qadılıq bütün topraqlarınıñ aynı vaqıtta soynıñ mülkü olğanı ise tam olaraq tesbit etilmegen. Mansur beyleriniñ yerleşken yerlerinden biri [[Baqqal]] köyü olğan.<ref name="umerov" />

Soynıñ quveti yarımadadaki mülklernen sıñırlanmağan. Oña bağlı uluslarnıñ [[yaylaq]] ve [[qışlaq]]ları Or Qapıdan şimalinde, [[Özü özeni]]ne doğru uzanğan çöllerde de olğan. XVI asırda şarqtan kelgen noğaylarnıñ sayı artqan sayın, Mansur oğullarınıñ askeriy tayançı da kenişlegen.<ref name="trep2019" />

Mansur toplulıqları [[Bucaq]] ve [[Dobruca]]da da yerleşkenler. Bu yerler em Osmanlı, em Qırım siyasetinde müim edi. Osmanlı idaresi noğaylarnı sıñır boyunı qorçalavda qullanğan; Qırım hanları ise olarnı öz tesiri astında tutmağa tırışqanlar. Qan Temirniñ yükselüvi bu eki akimiyet merkezi arasındaki munasebetlernen bağlı olğan.<ref name="gemil" />

XIX asır başındaki aile malümatına köre, Mansur beyleriniñ altı qoluna ayrı-ayrı ait topraqlar 15000 [[desâtina]] teşkil etken. Bunlar Nuralı, Boqatan, Abay ve başqa köyler yanında bulunğan. Bu ölçü XIX asır başında qayd etilgen mülklerge aittir.<ref name="lashkov" />

[[Dvorân]]lıq içün berilgen yarlıqlarnıñ XIX asırda neşir etilgen tasvirinde '''Hoca Dost Muhammed'''ge 32 köy üzerinde evelki idare aqqını tasdıqlağan Devlet Geray yarlığı añıla. Onda köylülerniñ beynen seferge çıquvı ve yerli davalarnı baqıp üküm çıqaruv aqqı kösterilgen. Bu vesiqa Mansur beyliginiñ kelir menbası olmaqnen beraber askeriy ve idariy vazifelerge de saip olğanını köstere.<ref name="lashkov" />

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1784 senesi fevralniñ 10-u tarihlı mırzalar cedvelinde Mansur soyuna ait sekiz qayd bar. Olar arasında '''Üsein bey''', '''Merdimşa mırza''', '''Ali mırza''' ve '''Abdışa mırza''' kösterilgen. Cedveldeki sekiz qayd bütün soynıñ nufusını köstermegen.<ref name="cameral" />

Mansurskiylerniñ bir qısmı Rusiye devlet hızmetine kirgen. '''Merdimşa Mansurskiy''' Kezlev uyezdinde dvorânlar başı ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan, tatar atlı polklarını teşkil etüvge qatılğan ve altın saatnen mukâfatlanğan. '''Amet mırza Mansurskiy''' 1802–1803 seneleri Or Qapı, 1804–1814 seneleri Kezlev zemstvo makemelerinde aza olğan.<ref name="kravchuk" />

Soynıñ Rusiye [[dvorân]]lığına qabul etilüvi uzun vaqıt devam etken. 1820 senesi '''Abdışa bey Mansurskiy''' soy vekillerini dvorânlar şecere kitabına kirsetmek içün muracaat etken. [[Tavriya guberniyası]] dvorânlar deputatları meclisi olarnıñ aslını tanığan, amma Senatta bütün soynıñ aqqı tasdıqlanmağan.<ref name="mavrina" />

Ayrı aileler devlet hızmetine ait delillernen dvorânlıq alğanlar. '''Halil mırza Mansurskiy'''niñ ve oğullarınıñ irsiy dvorânlığı 1888 senesi aprel 7-sinde, onıñ devlet hızmeti ve IV dereceli [[Aziz Vladimir ordeni]] esasında tasdıqlanğan. Merdimşa mırzanıñ hızmetine ve ondan qalğan mülkke ait vesiqalarnı bergen '''Ümer mırza Mansurskiy''' ve oğlu '''Osman''' 1904 senesi iyün 8-inde irsiy dvorân olaraq tanılğanlar. Ümerniñ ailesi [[Oğuz Oğlu]] köyünde yaşağan; Osman 1915 senesindeki vesiqalarda da irsiy dvorân olaraq qayd etilgen.<ref name="mavrina" />

== XX asır ve Sovet devri ==
Sovet devrinde repressiyağa oğrağan '''Ümer Üsein Mansurskiy''' 1887 senesi [[Aqmescit]]te doğğan, soñ [[Bağçasaray]]da yaşağan ve restoran tutqan. 1930 senesi iyül 24-ünde [[OGPU]] tarafından tutulğan; avgust 30 künü OGPU «üçlügi» «Sovetlerge qarşı teşviqat» qabaatınen oña beş yıllıq lager cezasını bergen. 1996 senesi fevralniñ 5-inde reabilitatsiya etilgen. Onıñ qaydında aslı «dvorân - mırzalardan» dep kösterile; XIX asır şecerelerindeki ayrı qollardan angisine ait olğanı bu menbada kösterilmegen.<ref name="rehab" />

== Başqa devletlernen bağları ==
Soynıñ [[Qazan Hanlığı]]nen bağlarında [[Nur Sultan]] hanım müim yer tutqan. Temir beyniñ qızı olğan Nur Sultan evelâ Qazan hanları Halil ve İbrahimniñ, soñ ise [[I Meñli Geray]]nıñ refiqası olğan. Qazan hanları [[Muhammed Emin]] ve [[Abdüllâtif Han|Abdüllâtif]] onıñ oğulları edi. Nur Sultan Qırım, Qazan ve Moskva arasında diplomatik yazışuvlar etken, 1510–1511 seneleri Moskva ve Qazanğa barıp muzakerelerge qatılğan.<ref name="nur" /><ref name="bakhtin" />

Manğıt beyleri [[Noğay Ordası]], [[Hacı Tarhan Hanlığı]] ve Qazan hanlığında da idareci soylar arasında olğanlar. «Manğıt» adı Qırım Mansurlarından daa keniş bir toplulıqnı añlatqan: Noğay Ordası başında ekseriyetle Edigeniñ başqa oğlu Nurуddinniñ evlâtları turğan.<ref name="tatarica" /><ref name="trep2019" />

Orta Asiyada [[manğıtlar]]nıñ başqa qolları da bulunğan. [[Buhara]]da XVIII asır ortasında akimiyetke kelgen Manğıt hanedanınıñ qurucısı Muhammed Rahim bey Tuq Manğıt qoluna ait edi. Soñraki ükümdarlar Muhammed Daniyal beyniñ evlâtları olğanlar. Bu hanedan 1920 senesine qadar devam etken.<ref name="iranica" />

== Menbalar ==
<references>
<ref name="trep2019">Трепавлов В. В. [https://crimeanreview.ru/en/kio2019-n2-trepavlov-2/ Степной щит Юрта: формирование ногайского населения Крымского ханства (XVI — первая половина XVII в.)] // Крымское историческое обозрение. 2019. № 2. С. 108–125. DOI: 10.22378/kio.2019.2.108-125.</ref>
<ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/index.php/journal/article/download/515/485/ Бейський рід Мансур (Мансурських) у Криму в ХІХ — на початку ХХ століття] // Східний світ. 2013. № 2–3. С. 36–54. DOI: 10.15407/orientw2013.02.036.</ref>
<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>
<ref name="baser">Başer A. [https://www.academia.edu/13111291 Kırım Hanlığı Tarihinde Mangıt Kabilesi] // Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım / ed. Y. Öztürk. İstanbul: Çamlıca, 2015. S. 75–98.</ref>
<ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, в частности с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>
<ref name="shalak">Шалак М. Е. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/295844 Сведения о ногаях и крымских татарах в сочинении османского историка XVII в. Хюсейна Хезарфена] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 1. С. 115–128. DOI: 10.22378/kio.2025.1.115-128.</ref>
<ref name="bakhtin">Бахтин А. Г. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2021/06/%D0%97%D0%9E-2-2021-395-422.pdf Жизнь и смерть мангытского карачи-бека Дивея] // Золотоордынское обозрение. 2021. Т. 9, № 2. С. 395–422. DOI: 10.22378/2313-6197.2021-9-2.395-422.</ref>
<ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 20–34, 248–250, 282–284.</ref>
<ref name="feiz">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/dokumenty-krymskogo-hanstva.pdf Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова] / сост. и транслитерация Р. Р. Абдужемилева; отв. ред. И. М. Миргалеев. Симферополь: Константа, 2017. Документы № 104, 219. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref>
<ref name="fisher">Фишер А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Fisher-99-128-1.pdf Крымские татары (2)] / пер. Л. С. Сейтхалиловой, А. Ю. Алиевой // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 99–128. DOI: 10.22378/kio.2022.2.99-128.</ref>
<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref>
<ref name="gemil">Джемил Т. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2015/12/%D0%97%D0%BE%D0%BB-%D0%9E%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%801-164-176.pdf Татары Добруджи и Буджака] // Золотоордынское обозрение. 2013. № 1. С. 164–176, в частности с. 168–169.</ref>
<ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве // Труды VI археологического съезда в Одессе (1884). Т. IV. Одесса, 1889. С. 100–101. Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/5547629 Öztürk Y. Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, S. 1. S. 1075–1076.</ref>
<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в крымском полуострове мурзам с показанием кто имянно которого поколения. 10 февраля 1784 г.] // Камеральное описание Крыма, 1784 года / публ. Ф. Ф. Лашкова.</ref>
<ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, в частности с. 24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref>
<ref name="rehab">[https://www.reabit.org.ua/files/store/Krym.Tom.4.pdf Реабилитированные историей. Автономная Республика Крым]. Кн. 4. Симферополь: АнтиквА, 2008. С. 60. ISBN 978-966-2930-25-2. Запись «Мансурский Умер Усеин»; архивное дело: ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 09617.</ref>
<ref name="nur">Сабирзянов Г. С. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/nur-sultan Нур-Султан] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref>
<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/mangyt Мангыт] // Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН Республики Татарстан.</ref>
<ref name="iranica">von Kügelgen A. [https://www.iranicaonline.org/articles/manghits/ Manghits] // Encyclopaedia Iranica. 2004.</ref>
</references>

[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]
[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Arğınlar

2026-10-16T12:10:56Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda Qırım Hanlığınıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri qaraçı bey unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar Şırınlar, Barınlar ve Qıpçaqlarnen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatar...'

'''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri [[qaraçı bey]] unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]]nen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/argyn Аргын] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref><ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9. № 2. С. 10–39, особенно с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

Soynıñ topraqları esasen [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nda edi. Bu yerde Arğın beyleriniñ adını taşığan bir [[qadılıq]] olğan. [[Rusiye imperiyası]] devrinde soy vekilleri rusça vesiqalarda '''Arginskiyler''' ({{lang-ru|Аргинские}}) soyadınen qayd etilgenler. Olarnıñ Qırımda yaşavı, topraq saipligi ve devlet hızmeti XIX asırda da devam etken.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref><ref name="kravchuk2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20. № 1. С. 47–60, особенно с. 51. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref>

== Aslı ve Altın Orda devri ==

Arğınlarnıñ Qırımda tutqan yeri [[Altın Orda]]nıñ siyasiy ve arbiy nizamınen bağlıdır. Bu nizamda han beyleriniñ idaresinde olğan soylarnıñ askerlerine tayanğan. Altın Orda dağılğanda böyle soy birlikleriniñ qolları ayrı hanlıqlarda yerleşken ve yerli asılzadelerniñ müim bir qısmını teşkil etken.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref>

Tarihiy rivayetlerde Arğınlar Şırın, Barın ve Qıpçaqlarnen beraber [[Toqtamış]] hannıñ mahsus [[nöker]]leri arasında kösterile. Nökerler hanğa bağlı arbiy hızmetkârlar olğan. Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da bu soylarnıñ beyleri añıla. Bu haberler Arğınlarnıñ Qırım hanlarınen bağlarını Altın Orda devrine bağlağan siyasiy ananeni akis ettire.<ref name="derin" />

Qırım Arğınlarınıñ şeceresinde '''Qara Hoca bey''' soynıñ atası olaraq kösterile. Onıñ adı [[Edige destanı]]nda da Arğınlarnıñ reisi olaraq keçe. Soy şeceresi ve destan rivayetleri Arğınlarnıñ Altın Orda devri aqqındaki tarihiy afızasınen bağlıdır.<ref name="ishakov">Исхаков Д. М. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв.] Казань: Мастер Лайн, 1998.</ref>

== Hanlıqnıñ idaresindeki yeri ==
Qırım Hanlığında [[qaraçı beyler]] büyük topraq saipleri ve arbiy yolbaşçılar olğanlar. Olarnıñ tesiri han [[divan]]ındaki yerlerine, özlerine bağlı [[mırza]]larğa ve sefer vaqtında çıqarğan askerlerine tayanğan. Arğın beyi de böyle bir siyasiy ve arbiy birliginiñ başında turğan. Devlet işleri, cenk ve sulh meseleleri han ve esas beyler arasında muzakere etilgen.<ref name="inalcik" />

Beyler han tahtı içün küreşte de müim quvet olğanlar. Hanlıq Geray hanedanına ait olğan, qaraçı beyler ise bu hanedan azalarından biriniñ tarafını tutıp, onıñ tahtqa çıquvına yardım etkenler. Beylerniñ umumiy areket etüvi hannıñ vaziyetini küçlendire ya da aksine zayıflata bilgen. Beyler divan meclislerine ve seferlerge qatnaşuvdan vazgeçip, hanğa basqı köstere bilgenler.<ref name="inalcik" />

Beylerniñ quveti arbiy seferlerde açıq körüngen. 1543 senesindeki Çerkes seferi aqqında berilgen malümatta Arğın ve Qıpçaq birlikleriniñ umumiy sayısı 3 biñ kişi olaraq kösterile. Bu raqam eki soynıñ beraber çıqarğan quvetine aittir. Soy askerleri han ordusınıñ müim bir qısmını teşkil etken, olarnıñ komandanları ise devlet siyasetine tesir etüv imkânına saip olğanlar.<ref name="inalcik" />

Beylik soy içinde miras olaraq keçken, lâkin bey olmaq içün hannıñ tasdıqı de kerek olğan. Arğın beylerine berilgen yarlıqlar evelki yolbaşçılarnıñ ve atalarnıñ aq-uquqlarına tayanğan. Beyniñ emrindeki adamlar oña boysunmağa ve hızmet etmege mecbur olğanlar. Beylik topraq saipliginen beraber ealini idare etüv ve arbiy hızmetni teşkil etüv aqqını da bildirgen.<ref name="usmanov">Усманов М. А. [https://djvu.online/file/WHoSYZQgtIdjY Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв.] Казань: Издательство Казанского университета, 1979. С. 42–52, 225–226, 249–250; документы № 25, 40, 48.</ref>

Qaraçı soylarnıñ sayısı ve aralarındaki quvet nisbeti bütün hanlıq devrinde bir türlü qalmağan. Şırın, Barın, Arğın ve Qıpçaqlarnen beraber soñraki devirlerde [[Mansurlar|Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] beyleriniñ de tesiri artqan. Bu deñişmeler han ve beyler arasındaki iqtidar küreşinen bağlı olğan.<ref name="derin" />

== Hanlıq devrindeki vekilleri ==

XVI asır başında soynıñ başında '''Mardan bey''' turğan. 1508 senesi [[Moskva devleti]]nen barışıq saqlamağa ant etken Qırım zadegânları arasında onıñ adı «Arğın beyi Mardan» ({{lang-ru|Аргинский князь Мардан}}) şeklinde qayd etilgen. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ hanlıqnıñ tışqı siyasetine ve halqara antlaşmalarnıñ tasdıqına qatnaşqanını köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/464144 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века) (7)] // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13. № 3. С. 162–188, примечание 39. DOI: 10.22378/kio.2026.3.162-188.</ref>

'''Yağmurçı Hacı bey'''niñ aq-uquqları [[I Devlet Geray]]nıñ 1551 senesindeki yarlığında tasdıqlanğan. Yarlıqta onıñ ataları evelden idare etken eli ve nökerleri özüne berilgeni bildirilgen. Beyniñ adamları oña boysunmağa, onıñnen beraber arbiy hızmet etmege mecbur olğanlar. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ vazifesiniñ evelden kelgen bir ananege tayanğanını köstere.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul">Sıtkı Özkul B. [https://tezara.org/theses/289730 Kırım Hanlığı’na Ait Tarhanlık ve Soyurgal Yarlıklarının Dil ve Üslup İncelemesi (1549–1597 Yılları Arası)]. Yüksek lisans tezi. Muğla Üniversitesi, 2011. Документы KY7, KY10, KY14. YÖK Tez No: 289730.</ref>

1577 senesi oktâbrniñ 5-inde [[II Mehmed Geray]] '''Can Muhammed bey'''niñ Arğın qaraçısı olğanını tasdıq etken. Yağmurçı Hacı bey vefat etken soñ beylik Can Muhammedge keçken. 1585 senesi noyabr ayında [[II İslâm Geray]] Yağmurçı Hacınıñ oğlu '''Qara bey'''ni Arğın beyi olaraq tasdıq etken.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul" />

Arğınlar XVII asırda da hanlıqnıñ siyasiy vesiqalarında anıla. [[Canibek Geray]]nıñ 1632 senesi [[Lehistan]] qıralına bergen ahitnamesinde Arğın beyi ve onıñ qardaşları başqa esas bey soylarınen beraber kösterilgen. Han sulh şartlarını saqlav mesüliyetini olar içün de boynuna alğan. Ahitnamede tek soy başı degil, onıñ qardaşları ve soy çevresi de ayrıca añılğan.<ref name="feizkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / Составитель, транслитерация Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. Документ № 20. С. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref>

Meşur [[Toğay bey]]niñ qaysı soydan olğanı aqqında tetqiqatlarda farqlı fikirler bar. Yuriy Mıtsık onı Arğın soyundan çıqqan devlet ve arbiy erbabı olaraq köstere. Aleksey Novoselskiy ise Qırım menbaları Toğay beyni [[Şırın]] mırzaları arasında köstergenini yaza. Toğay bey [[III İslâm Geray]] devrinde Or beyi olğan ve 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]]nen ittifaqta areket etken Qırım ordusına komandanlıq etken.<ref name="mytsyk">Мицик Ю. А. [https://www.history.org.ua/?termin=Tuhaj_bej Тугай-бей] // Енциклопедія історії України. Т. 10. Київ: Наукова думка, 2013.</ref><ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 389, примечание 88.</ref>

== Topraqları ==
Arğın beyleriniñ esas topraqları [[Şırın]] ve [[Barın]] mülklerine qomşu olğan. Qarasuvbazar qaymaqamlığındaki [[Arğın qadılığı]] soynıñ adını taşığan. Beylik Qırımnıñ eski paytahtı olğan Eski Qırım tarafındaki topraqlarnen bağlı olğan.<ref name="umerov" />

XIX asırnıñ ilk yarısında soynıñ mülkleri '''Arğın–Nayman''' adınen de qayd etilgen. [[Arğın]], [[Nayman]] ve başqa köyler yanındaki umumiy mülkniñ meydanı '''25 637 desâtina''', yani taqriben '''28 biñ gektar''' olğan. Mülk tarla, çayır ve orman yerlerinden ibaret olıp, soy vekilleriniñ bölünmegen saipliginde qalğan.<ref name="umerov" /><ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/journal/article/download/432/409/ Бейський рід Аргін на шляху до дворянства (ХІХ ст.)] // Східний світ. 2014. № 2. С. 23–32. DOI: 10.15407/orientw2014.02.023.</ref>

== Rusiye imperiyası devrinde ==
1783 senesi Qırım Hanlığı yoq etilgen soñ Arğın beyleriniñ evelki devlet vazifeleri soñuna yetken. 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen mırzalar cedvelinde «Arğın nesli» ayrı bir topluq olaraq kösterilgen. Cedvelde on bir kişi, o cümleden İslâm bey, Memetşa mırza, Azamat mırza, Qasım mırza ve başqaları qayd etilgen.<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам с показанием, кто именно которого поколения. 10 февраля 1784 года] // Камеральное описание Крыма 1784 года. Публикация Ф. Ф. Лашкова.</ref><ref name="tatarica" />

Soynıñ bir adamları Rusiye devlet hızmetine keçkenler. 1795 senesi '''Memetşa Arginskiy''' Tavriya vilâyetiniñ Hazine işleri palatasında hızmet etken ve [[nadvornıy sovetnik]] rütbesine saip olğan. Bu devirde mırzalar ve beylerniñ yerli idarege celp etilüvi yañı akimiyetke Qırım ealisinen alâqa saqlamağa yardım etken; hızmetke kirgen asılzadeler ise rütbe ve maaş alğanlar.<ref name="kravchuk2021" />

'''Azamat mırza Arginskiy''' 1795 senesi Aqmescit aşağı zemstvo [[makeme]]siniñ reisi, 1807–1818 senelerinde ise Tavriya guberniyasınıñ vicdan makemesinde aza olğan. '''Qasım mırza Arginskiy''' Kefe aşağı zemstvo makemesiniñ başında çalışqan ve 1810 senesi altın medalnen mukâfatlanğan. '''Toğay mırza Arğın''' 1819–1821 senelerinde Kefe zemstvo makemesinde, '''Murat mırza Arginskiy''' ise 1813–1814 senelerinde Aqmescit zemstvo makemesinde aza olaraq hızmet etken. Zemstvo makemeleri bu devirde yerli idare ve nizam saqlav vazifelerini de yerine ketirgen.<ref name="kravchuk2020">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, особенно с. 22. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref><ref name="kravchuk2021" />

== Dvorânlıqnıñ tanıluvı ==
Arginskiyler XVIII asır soñundan itibaren Rusiye [[dvorân]]lığınıñ tanıluvına irişmege tırışqanlar. 1797 senesi olarnıñ asıl kelip çıqışını tasdıqlağan bir şeadetname azırlanğan. 1820 senesi Qasım mırza Tavriya dvorân deputatları meclisine muracaat etip, han yarlıqlarını, Osmanlı padişasınıñ bir fermanını, şecere ve aile cedvelini taqdim etken. Meclis Arginskiylerni nesil kitabına yazmağa qarar bergen, lâkin Senat Geroldiyasınıñ soñki tasdıqı alınmağan.<ref name="mavrina" />

1832–1833 senelerinde ayrı qollar atalarnıñ arbiy ve devlet hızmetindeki rütbelerine tayanıp yañı muracaatlar etkenler. Azamat mırzanıñ oğulları, Qasım mırzanıñ oğulları Batır ve Qadır, em de Murat mırzanıñ ailesi ayrı işler esasında nesil kitabına yazılğanlar. Yerli meclisniñ qararınen Senatnıñ tasdıqı arasında farq olğan: soy vekilleri dvorân aq-uquqlarından faydalanğanlar, amma tasdıq etilüv işi bitirilmegen.<ref name="mavrina" />

Soynıñ mülk saipligi XIX asırnıñ ekinci yarısında da devam etken. 1871 senesi Murat ve Ametşa mırzalar [[Or Qapı uyezdi]]ndeki bir topraqlarnı satqanlar. 1913 senesi Arğın köyünde yaşağan '''Seit Geray mırza Arginskiy''' pasport almaq içün babası İslâm mırzanıñ dvorân nesil kitabında qayd etilgenini tasdıqlağan vesiqa alğan.<ref name="mavrina" />

== Sovet devrinde ==
[[Şuralar Birligi|Sovet]] devrinde Arginskiyler eski bey ve mırza soylarına qarşı alıp barılğan repressiyalarğa oğrağanlar. 1928 senesi Qarasuvbazar rayonında Devlet Arginskiyniñ ve oğulları Mustafa ve Ametniñ aileleri tutulğan. Asan ve Ğazi Arginskiyler de ailelerinen beraber Arğın köyünde yaşağanlar ve repressiyağa oğrağanlar. Bu vaqialar eski topraq saiplerini ve dvorân ailelerini Qırımdan sürgün etüv kampaniyasınen bağlı olğan.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава XI, раздел 5 «Как кончали с „мурзаками“».</ref>

Repressiyalar tek büyük mülk saiplerine qarşı ötkerilmegen. Eski mırza ailelerinden çıqqan, şeerlerde memur ya da muallim olaraq çalışqan adamlar da asılzade soyundan çıqqanları sebebinden repressiyağa oğrağanlar. Arginskiy soyadı bu devirniñ sürgün cedvellerinde başqa belli qırımtatar asılzade soylarınen beraber qayd etilgen.<ref name="vozgrin" />

== Başqa tatar hanlıqlarındaki qolları ==

Arğınlar Qırımdan başqa [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım hanlıqlarınıñ]] da müim asilzade soyları arasında olğanlar. Bu devletlerde de soy vekilleri han divanında yer alğanlar. Arğınlarnıñ türlü hanlıqlarda oluvı Altın Orda siyasiy ananeleriniñ onıñ mirasçı devletlerinde devam etkenini köstere.<ref name="tatarica" />

Qazan Arğınları [[Çora batır]] ve babası Narıq aqqındaki destan ve şecere rivayetlerinen bağlana. Bu malümatqa tayanğan bir faraziyege köre, Qazan Hanlığınıñ [[Galiç daruğası]] Arğın beyleriniñ iqtidar yeri olğan. Bu daruğanıñ Arğınlarğa ait olğanı aqqındaki fikir tarihiy bir faraziye olaraq baqıla.<ref name="ishakov" />

Qasım Hanlığında 1600 senesi [[Uraz Muhammed]]ni tahtqa çıqaruv merasiminde qatnaşqan dört bey arasında Arğın '''Canış bey''' de olğan. [[Çanışevler]]niñ onıñ neslinden kelgeni aqqında faraziye bar. Qasım Arğınları da Şırın ve Qıpçaq soylarınen beraber hanlıqnıñ idare ananesinde yer tutqanlar.<ref name="ishakov" />

== Menbalar ==
<references />

[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]

Şırınlar

2026-10-16T10:00:57Z

Don Alessandro: /* Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri */

'''Şırınlar'''<ref name="atama">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım] // TDV İslâm Ansiklopedisi. «Kırım Hanlığı (1441–1783)» bölügi.</ref> — [[Altın Orda]] devrinde yükselgen, [[Qırım Hanlığı|Qırım]], [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarınıñ siyasiy ayatında büyük rol oynağan bir asılzade soyu. Qırımda Şırın beyi [[qaraçı beyler]]niñ birincisi, yani ''baş qaraçı'' edi. Şırınlar [[Geraylar]] sülâlesiniñ tahtqa yerleşmesinde iştirak etken, hanlarnıñ saylanuvına, devletniñ içki ve tışqı siyasetine tesir etkenler. Hanlıq 1783 senesi yoq etilgen soñ da soynıñ Qırımda qalğan qolları ''Şirinskiy'' soyadınen topraq saipleri, zabitler ve memurlar olaraq yaşağanlar.<ref name="derin2021">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/kio2021-n1-derinpasoglu/ Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. S. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref><ref name="mavrina2010">Мавріна О. С. Деякі зауваги до генеалогічної історії мурз Ширінських у ХІХ ст. // [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-5736-8/978-966-02-5736-8.pdf Орієнтальні студії в Україні. До ювілею Л. В. Матвєєвої]. Київ, 2010. S. 296–311.</ref>

== Menşesi ve ilk tarihı ==
Şırınlarniñ aslı [[Altın Orda]]nıñ soy [[aristokratiya]]sınen bağlıdır. XVIII asır tarihçılarınıñ ve aile [[şecere]]leriniñ haberlerine köre, olarnıñ ataları arasında Danğı bey ve oğlu Ruqtemür, ya da Rektemür, olğan. Ruqtemür XIV asırnıñ soñunda [[Toqtamış]] hannıñ yaqın adamlarından biri olaraq yükselgen. Şecerelerde o, hanğa yardım etken ve bunıñ qarşılığında özü ve nesli içün devlet idaresinde büyük aqlarğa saip olğan bey olaraq tasvir etile. Bazı menbalarda Şırınlar ''As'' degen qabile ile bağlana, lâkin bu qabileniñ etnik tamırı aqqında tetqiqatçılarnıñ fikirleri bir degildir.<ref name="derin2014">Derin Paşaoğlu D. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/tariharastirmalari/article/603080 Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar] // Tarih Araştırmaları Dergisi. 2014. C. 33, № 56. S. 147–190.</ref>

Soynıñ erte tarihını ögrengende şecere rivayetleri ile başqa menbalarnıñ haberlerini ayırmaq kerek. Şırınlarnıñ eki esas şeceresi belli: birincisi [[Abdülğaffar Qırımiy]]niñ 1748 senesi bitirilgen ''Umdet ül-ahbar'' eserinde saqlanğan; ekincisi XIX asırda Rusiye idaresine [[asılzade]]liklerini isbat etmek içün berilgen. Çaba Göncölniñ tetqiqatına köre, bu eki metin, ihtimal, 1660-ıncı senelerinde yazılğan umumiy bir şecereden faydalanğan. Bundan dolayı olarnıñ bir-birine oşağan haberleri er vaqıt eki ayrı delil sayılamaz.<ref name="goncol">Göncöl Cs. [https://goldhorde.ru/en/stati2017-4-8/ Philological Remarks on Two Genealogies of the Crimean-Tatar Clan Shirin] // Golden Horde Review. 2017. Vol. 5, № 4. S. 811–824. DOI: 10.22378/2313-6197.2017-5-4.811-824.</ref>

XV asırda Şırın beyleri Altın Ordanıñ parçalanması ve Qırımda ayrı hanlıqnıñ meydanğa kelüvi ile bağlı vaqialarda iştirak etkenler. Şecereler Qırım qolunı Tegene bey ile bağlay. Onıñ neslinden çıqqan beyler [[I Hacı Geray]]nı ve onıñ varislerine qoltutıp, yañı devletniñ siyasiy temelini teşkil etken asılzade soylarından biri olğanlar.<ref name="derin2014"/>

== Qırım Hanlığınıñ idaresindeki yeri ==
Hanlıqta yüksek akimiyet Geraylarğa ait olsa da, han büyük soylarğa dayanmağa mecbur edi. Şırın, [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaq]] beyleri ''qaraçı'' degen yüksek mevqini tutqanlar. Soñraki devirlerde [[Mansurlar|Manğıt-Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] soylarınıñ tesiri de artqan; qaraçı soylarnıñ terkibi menbalarğa ve devirge köre deñişe. Şırın beyi bu aristokratiyanıñ başında bulunğan ve devlet divanında eñ nufuzlı adamlardan biri olğan.<ref name="derin2021"/>

Qaraçı beyler müim devlet meselelerini han ile beraber muzakere etkenler, asker toplağanlar ve seferlerde öz birliklerine komandanlıq yapqanlar. Olarnıñ razılığı han içün em siyasiy, em askeriy ceetten müim edi. Beyler hanğa qarşı çıqqanda divanğa kelmey, askerlerini ondan ayırıp, başqa bir Geraynı destekley bile ediler. Şırınlar han tahtına öz soylarından birini çıqarmağa degil, Geraylar arasından özlerine uyğun namzetni keçirüvge tırışqanlar. Osmanlı padişasınıñ han tayin etüv aqqı quvetlengen soñ da yerli beylerniñ qoltutuvı zarur olaraq qalğan.<ref name="inalcik">İnalcık H. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. T. 9, № 2. S. 10–39. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref>

Soy başınıñ mevqisi, adetke köre, büyük yaşlı erkek aqrabalarğa keçe edi; o, er vaqıt evelki beyniñ büyük oğlu olmay edi. Şırınlarnıñ Geraylar ile nikâh bağları da bar edi: han qızları ve qız qardaşları bu soynıñ nufuzlı adamlarını evlendiler. Böyle bağlar olarnıñ sarayğa yaqınlığını arttırsa da, han ile aralarındaki siyasiy ihtilâflarnı yoq etmey edi.<ref name="inalcik"/><ref name="safarov">Safarov M. A. [https://kpfu.ru/portal/docs/F1396284261/11.pdf The Shirinsky Family Chronicles throughout the Centuries] // Tatarica. 2016. № 2 (7). S. 156–163.</ref>

Şırın beyi özüne bağlı topraqlarda idare ve makeme işlerine de tesir ete edi. Onıñ akimiyeti yerli ealini, soy aqrabalarını ve olarnıñ adamlarını birleştire edi. Aynı vaqıtta beylerniñ makeme salâhiyetleri [[şeriat]] [[qadı]]larınıñ vazifelerinen yanaşa mevcut olğan; bu nizamı bey bütün davalarnı öz başına çezgen şeklinde añlamaq doğru degildir.<ref name="akchurin">Акчурин М. М. [https://iriran.ru/sites/default/files/Akchurin_diss.pdf Административно-территориальное устройство Мещеры XV — начала XVII веков (этнополитические аспекты)]: диссертация. Казань, 2019. S. 61–66.</ref>

== Topraqları ve rezidentsiyaları ==
Şırın beyleriniñ ''beylik'' degen esas mülkleri Qırımnıñ şarqında, [[Qarasuvbazar]] ile [[Eski Qırım]] etrafında, dağ eteklerinde ve şarqqa doğru uzanğan çöllerde bulunğan. E. Ümerov olarnıñ tesir saasını Qarasuvbazardan [[Keriç]]ke ve [[Azaq deñizi]] tarafına qadar tasvir ete. Lâkin soynıñ siyasiy tesir saası, beyge ait yerler ve ayrı mırzalarnıñ şahsiy mülkleri aynı bir şey degil edi.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref>

1784 senesiniñ [[kameral tasvir]]inde ''Şırın qadılığı'' 40 köyni birleştire. XIX asır başınıñ vesıqaları beylikniñ esas özegini soñra [[Kefe uyezdi]]niñ [[Salı]] volostı olğan yerde köstere. Bu yerlerde [[Ortalan]], [[Toplu]], [[Sartana]], [[Suvuq Sala]] ve [[Qızıltaş]] kibi köyler bulunğan. Beylerniñ tanılğan rezidentsiyası Qarasuvbazarğa yaqın [[Qatırşa Saray]] köyünde edi; daa evelki merkezleri arasında Eski Qırım añıla.<ref name="umerov"/>

Şırınlarniñ zenginligi tek tarlalarğa tayanmağan. Olar bağlar, ormanlar, otlaqlar ve degirmenlerden faydalanğanlar, bazı tuz göllerinden ve [[Arabat beli]]nden keçirilgen tuvardan kelir alğanlar. XIX asırda da ayrı aileleriniñ mülkleri bir qaç köyge tarqalğan; çiftçilik yerleri ile beraber meyva bağları, yüzüm bağları ve suv degirmenleri olğan.<ref name="umerov"/><ref name="mavrina2010"/>

== Hanlıq devrindeki tanılğan vekilleri ==
'''[[Mamaq Şırın|Mamaq]] bey''' ve onıñ qardaşı '''[[Eminek]] bey''' XV asırnıñ ekinci yarısındaki taht küreşlerinde büyük rol oynağanlar. Mamaqnıñ ölüminden soñ Eminek soynıñ başına keçken ve [[I Meñli Geray]]nıñ eñ müim destekçilerinden biri olğan. O, 1475 senesindeki Osmanlı ordusınıñ Qırımğa seferi ve Qırımnıñ Osmanlı devleti ile bağlarınıñ şekillenmesinde faal iştirak etken. Şırınlarniñ qoltutuvı Meñli Geraynıñ 1478 senesi tahtta tekrar yerleşmesinde müim olğan.<ref name="derin2014"/>

XVI asır başında Şırınlarniñ içinde de siyasiy birlik yoq edi. '''[[Mamış]] bey''' ile '''[[Bahtiyar Şırın|Bahtiyar]] bey''' arasındaki reqabet hanlar arasındaki küreşnen qarışqan. Bahtiyar evelâ [[I Saadet Geray]]nı desteklegen, lâkin hannıñ öz akimiyetini quvetlendirmesi soñra onıñ ile de ihtilâfqa ketirgen. 1520-nci senelerniñ soñu ve 1530-ncı senelerniñ başında bir sıra Şırın beyleri ve olarnıñ aqrabaları öldürilgen. Bu vaqialar soynıñ büyük nufuzına rağmen, onıñ hanğa qarşı daima bir saf olaraq çıqmağanını köstere.<ref name="inalcik"/>

Hanlıqnıñ soñki zamanlarında '''Memetşa bey Şırın''' müim şahıslardan biri edi. [[Şahin Geray]] devrine ait yarlıqlar onı Şırın beyliginiñ başı olaraq köstere.<ref name="akchurin"/> [[Rusiye imperiyası]] 1783 senesi Qırımnı anneksiya etken soñ o, yañı idare ile işbirligi yapqan asılzadeler arasında olğan. 1783–1784 seneleri Rusiye idaresi teşkil etken «Qırım ükümeti»nde bu soynıñ bir qaç vekili vazife alğan.<ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://pifk.magtu.ru/doc/2016/1/278-295.pdf Крымские татары в органах управления Таврической области после присоединения Крыма к России (1783–1787 гг.)] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2016. № 1. S. 278–295.</ref>

== Rusiye imperiyası zamanında ==
Hanlıq yoq etilgen soñ Şırınlarnıñ evelki siyasiy ve askeriy akimiyeti soñuna yetken. Rusiye idaresi beyler ve mırzalarnı imperiya asılzadeler tabaqasına qoşmağa tırışqan. Ailelerniñ eski aqları bütünley saqlanmağan: olar nesillerini, hanlardan alğan vesiqalarını ve mülklerini isbat etmege mecbur olğanlar. Şırınlarnıñ bir qısmı yerli idare, makeme ve askeriy hızmet vastasınen yañı nizamda öz yerini tapqan.<ref name="prokhorov"/><ref name="kravchuk">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. S. 19–31. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref>

1820 senesi soy vekilleri [[Tavriya guberniyası]] asılzadeler deputatları meclisine ({{lang-ru|дворянское собрание}}) 21 aile cedvelini taqdim etkenler; işniñ protokollarında olardan 20-si incelengen. 1847 senesinden başlap cedveller yañartılğan, 1852 senesi ise meclis 18 aileni asılzadelikte tanımaq aqqında qarar alğan. Vesıqalar Şırınlarnıñ mülkleri, aile bağları ve hızmetleri aqqında tafsilâtlı malümat bere. Soynıñ zengin qolları XIX asırda da Qırımnıñ büyük topraq saipleri arasında qalğan.<ref name="mavrina2010"/>

Bu devirniñ tanılğan vekillerinden '''Ali mırza Şirinskiy''' [[Kefe atlı tatar polku]]na komandanlıq yapqan, gvardiya polkovnigi derecesine yetken ve Kefe uyezdi asılzadeleriniñ reberi ({{lang-ru|предводитель дворянства}}) olğan. '''Atay mırza Şirinskiy''' de asılzadeler teşkilâtında hızmet etken. '''Bahtişa mırza''' ve başqa soy vekilleri uyezd makemelerinde ve asılzadeler meclisinde çalışqanlar. Böylece evelki bey soyu vekilleriniñ bir qısmı imperiyanıñ yerli askeriy ve memur çevrelerine bağlanğan.<ref name="kravchuk"/>

XX asır başında da Şırınlarnıñ bazı adamları cemaat ayatında iştirak etkenler. 1918–1919 seneleri [[Aqmescit]]te çıqqan, rusça ve qırımtatarca saifeleri olğan ''Aq ses — Golos pravdı'' gazetasınıñ resmiy muarrir eyetine '''Selâmet mırza Şirinskiy''' başçılıq yapqan. Gazetanı desteklegen mırzalar ve din adamları [[ekinci Qırım ülke ükümeti]]ne ve [[Göñülliler ordusı]]na yaqın siyasiy çevrelerni temsil etkenler.<ref name="press">Яблоновская Н. В., Джелилова Л. Ш. [https://vestnik.journ.msu.ru/books/2021/1/krymskotatarskaya-gazeta-ak-ses-golos-pravdy-1918-1919-ideyno-politicheskaya-pozitsiya-i-problemno-t/ Крымскотатарская газета «Акъ сес — Голос правды» (1918–1919): идейно-политическая позиция и проблемно-тематическое своеобразие] // Вестник Московского университета. Серия 10: Журналистика. 2021. № 1. S. 126–149. DOI: 10.30547/vestnik.journ.1.2021.126149.</ref>

== Sovet devrinde ==
Sovet akimiyeti qurulğan soñ asılzadelik imtiyazları yoq etilgen, büyük mülkler devletleştirilgen. Şırınlar da başqa eski bey ve mırza aileleri kibi iqtisadiy temelini coyğanlar. Soydan kelgen adamlarnıñ bir qısmı memur, muallim ve başqa hızmetlerde çalışsa da, asılzade menşesi olarnıñ taqibine sebep ola bilgen.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. T. III. XI bap, «Как кончали с “мурзаками”».</ref>

1928 senesi eski topraq saiplerini Qırımdan çıqaruvğa ait cedvellerde Şirinskiy aileleri de añılğan. Tarihçı [[Valeriy Vozgrin]] taqipke oğrağanlar arasında yer qurulışı mütehassısı Selâmet Suleyman oğlu Şirinskiyni köstere. Aynı tedqiqatqa köre, Ali Murat oğlu Şirinskiyniñ ailesi aqqındaki sürgün işi 1935–1936 seneleri devam etken. Böylelikle repressiyalar tek büyük mülk saiplerini degil, artıq başqa işlerde çalışqan eski asılzadelerni de qaplap alğan.<ref name="vozgrin"/>

Repressiya qurbanlarınıñ hatıra kitabında asılzade menşeli, [[kolhoz]]da esapçı olıp çalışqan 'Murat Mustafa Şirinskiyniñ adı bar. O, 1937 senesi tutuqlanğan, [[NKVD üçlügi]]niñ qararınen 1938 senesi yanvarnıñ 17-sinde atılğan ve 1989 senesi aqlanğan.<ref>Книга памяти Автономной Республики Крым: Ширинский Мурат Мустафа, 1888 г. р. ГААРК, ф. Р-4808, оп. 1, д. 015672. [https://ru.openlist.wiki/Ширинский_Мурат_Мустафа_(1888) Vesıqanıñ elektron qaydı].</ref>

== Başqa devletlerdeki qolları ==
Şırınlarniñ ayrı qolları Altın Orda dağılğan soñ bir qaç tatar devletinde bulunğan. [[Qazan Hanlığı]]nda olar eñ nufuzlı qaraçı soylarından biri olğanlar. XVI asırnıñ birinci yarısında Bolat Şırın [[Şah Ali]], [[Can Ali]] ve [[Safa Geray]] hanlar devrinde müim rol oynağan. Onıñ oğlu Nur Ali de Şah Ali ükümetiniñ beklerbegi olğan. Böylece aynı soy Qırımda ve Qazanda yüksek devlet vazifelerini tutqan.<ref name="tatarica">Измайлов И. Л. [https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/shirin Ширин] // Татарская энциклопедия TATARICA.</ref>

[[Qasım Hanlığı]]nda ve [[Meşçera]] ülkesinde Şırınlarnıñ başqa qolları yerleşken. Qasımda da olar qaraçı soylar arasında birinci yerni tutqanlar. Olarnıñ tarihı [[Qasım]] etrafındaki [[Podlipki]] ve [[Kadom]] etrafındaki [[Bogdanovo]] kibi köylernen bağlıdır. Hanlıq yoq etilgen soñ bu qollarnıñ bazıları ticaretke keçken. XIX asır soñu — XX asır başında Hüsein Cafer oğlu Şirinskiy Moskvada kürk tuccarı ve hayırsever olaraq tanılğan, Bogdanovoda yañı usulnen oqutqan mektepni desteklegen. Onıñ aqrabası Fazılâ Şirinskaya (1901–1992) sovet devrinde Moskva musulman cemaatınıñ din ayatında tanılğan qadınlardan biri olğan.<ref name="safarov"/>

Rusiye şecere edebiyatında [[hristianlıq]]nı qabul etken Şirinskiy-Şihmatov [[kinaz]]ları da Şırınlar ile bağlana. Bu qoldan Rusiye halq maarifi naziri [[Platon Şirinskiy-Şihmatov]] çıqqan. Olarnıñ kinazlıq derecesi 1836 senesi Senat tarafından tasdıqlanğan.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Ширинские-Шихматовы Ширинские-Шихматовы] // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Санкт-Петербург, 1903. T. XXXIXa. S. 590–591.</ref>

== Menbalar ==
<references/>

[[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]]
[[Kategoriya:Qırım tarihı]]
[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]

Bola Tinubu

2026-10-16T01:53:23Z

Sultantepenn: Bola Tinubu Haqqinda saife yarattim

{{Kişi|name=Bola Tinubu|original name=Bola Tinubu|resim=Bola Tinubu portrait.jpg|doğum tarihı=29 Mart 1952|doğğan yeri=[[Nigeriya]]|zenaatı=[[siyasetçi]]|Ömür arqadaşı=[[Remi Tinubu]]}}

'''Bola Tinubu''' [[Nigeriya|Nigeriyanıñ]] 16-ncı prezidenti. İlk olaraq siyasetke sotsial-demokratik partiyanen (SDP) kirdi. 1994 senesi demokratiyanı yaqlağanı içün apske alındı, soñra tış memleketlerge qaçtı. 1999 senesi Tinubu, şimdi "Demokratiya içün ittifaq" (AD) firqasınıñ bir qısmı olaraq Lagos ştatınıñ gubernatoru olaraq saylandı. 2023 senesi, Bütün progressivlerniñ kongresi (APC) ile saylavlara kirdi ve prezident oldı.<ref>https://www.britannica.com/biography/Bola-Tinubu</ref>

Nove (Fastiv rayonı)

2026-10-15T20:57:41Z

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Nove |original adı = ''ukr.'' Нове |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =17 |lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |memlek...'

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Nove
|original adı = ''ukr.'' Нове
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =17
|lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =25
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Kıyiv vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv = 1993
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 388
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 4598
|poçta indeksi = 08150, 08168
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Nove''' ({{lang-uk|Нове}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 388 kişi.

[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]

III Ğazı Geray

2026-10-15T18:08:38Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Ğazı Geray''' (1674—1708) — Geraylar sülâlesinden Qırım hanı. 1704—1707 seneleri üküm sürdi. I Selim Geraynıñ oğlu edi.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-iii -{Gazi Giray III}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 453.</ref><ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Со...'

{{Kişi}}
'''III Ğazı Geray''' (1674—1708) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1704—1707 seneleri üküm sürdi. [[I Selim Geray]]nıñ oğlu edi.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-giray-iii -{Gazi Giray III}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 13. — S. 453.</ref><ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 66. Başqa menbalarda yaşağan seneleri 1673—1709 olaraq kösterile.</ref>

== Han olmazdan evel ==
1692—1699 seneleri [[Bucaq ordusı]]nıñ [[serasker]]i edi. 1699 senesi ağası [[II Devlet Geray]] han olğan soñ, Ğazı Geraynı [[nureddin]] tayin etti.

Ğazı Geray noğaylarnen birleşip, ağasına qarşı isyan köterdi. İsyancılar yeñilgen soñ ağasından afu istedi. Oña [[Rumeli]]de yaşamağa izin berdiler. Amma [[Edirne]]ge kelgende, Osmanlı padişasınıñ emrinen apiske alındı. Birazdan [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="inalcik"/>

Babası I Selim Geray dörtünci kere han olğan soñ, Ğazı Geray Qırımğa qayttı ve [[qalğa]] oldı.<ref name="gayvoronskiy"/>

== Hanlıq devri ==
1704 senesi dekabr ayında babası vefat etken soñ, Ğazı Geray han tayin etildi. Qardaşı [[I Qaplan Geray|Qaplan Geraynı]] qalğa, [[II Meñli Geray|Meñli Geraynı]] ise nureddin tayin etti.<ref name="inalcik"/>

Han olğan soñ, özü de Bucaq noğaylarınıñ isyanınen qarşılaştı. Noğaylar Qırım hanına boysunmağa istemey ediler. Ğazı Geray Osmanlı padişasınıñ yardımınen isyancılarnı yeñdi.<ref name="gayvoronskiy"/>

Memlekette tınçlıqnı saqlamağa tırıştı. 1704 senesi [[Bağçasaray]]da [[katolik]] missiyasınıñ açılmasına izin berdi.<ref name="gayvoronskiy"/>

== Tahttan tüşürilüvi ==
Ğazı Geraynıñ hanlığı vaqtında [[Rusiye]] ve [[İsveçiya]] arasında cenk devam ete edi. Osmanlı Devleti ise Rusiyenen barışıqta edi. İstanbuldan hanğa bu cenkke qarışmamağa emir berildi.<ref name="inalcik"/>

Amma noğaylarnıñ Rusiye ve [[Lehistan]] topraqlarına basqınları devam etti. Rus elçileri İstanbulğa şikâyet etip, bu basqınlarda hannı qabaatladılar. Ğazı Geray Osmanlı ükümetiniñ Bucaq noğaylarını Qırım hanından ayırıp, İstanbulğa boysundırmaq istegine de qarşı çıqtı. İstanbulğa çağırılğan veziri Mustafa Ağa da hannı qabaatladı. Qardaşı Qaplan Geray ise tahtnı elde etmek içün İstanbulda oña qarşı areket etti.<ref name="inalcik"/>

Hannıñ tahttan tüşürilmesinde İstanbuldaki saray adamlarınıñ özara küreşi de müim rol oynadı. Olarnıñ er biri Qırım tahtına öz namzetini çıqarmağa istey edi.<ref name="gayvoronskiy"/>

1707 senesi Ğazı Geray tahttan tüşürildi. Yerine qardaşı I Qaplan Geray han oldı.<ref name="inalcik"/>

== Ölümi ve qorantası ==
Tahttan tüşürilgen soñ, Ğazı Geray Rumelideki [[Qarın Abad]]ğa (bugünki [[Karnobat]], [[Bulğaristan]]) yerleşti. 1708 senesi iyül ayında [[taun]] hastalığından vefat etti. [[Yanbolu]]daki caminiñ azbarında defin etildi.<ref name="inalcik"/> Qabri saqlanmağan.<ref>-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, № 304. — S. 889—931.</ref>

Abid ve Azamet adlı eki oğlu bar edi. Azamet Geray qalğa oldı.<ref name="inalcik"/>

== Menbalar ==
<references/>

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Ğazı Geray 3}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

III Saadet Geray

2026-10-15T17:19:15Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Saadet Geray''' (1645—1695) — Geraylar sülâlesinden Qırım hanı. 1691 senesi bir qaç ay üküm sürdi. Qalğa Qırım Geraynıñ oğlu, I Selâmet Geraynıñ torunı ve II Hacı Geraynıñ qardaşı edi.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003....'

{{Kişi}}
'''III Saadet Geray''' (1645—1695) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1691 senesi bir qaç ay üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[II Hacı Geray]]nıñ qardaşı edi.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 60—62.</ref>

== Tahtqa çıquvı ==
[[Murad Geray]]nıñ hanlığı vaqtında (1678—1683) [[nureddin]] edi.<ref name="gayvoronskiy"/>

1691 senesi [[I Selim Geray]] hanlıqtan öz isteginen vazgeçip, [[acılıq]]qa barmağa qarar berdi. Yerine Saadet Geraynı tevsiye etti. Osmanlı ükümeti bu tevsiyeni qabul etip, Saadet Geraynı han tayin etti.<ref name="gayvoronskiy"/>

Saadet Geray I Selim Geraynıñ oğlu [[II Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, Fetih Geraynı ise nureddin tayin etti.

== Avstriya seferi ==
Bu devirde Qırım hanları Osmanlı padişasınıñ emrinen arbiy seferlerge iştirak ete ediler.<ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/giray -{Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 76—78.</ref> Saadet Geray da hanlıq fermanını alğan soñ, daa İstanbulda olğanda, [[Avstriya]]ğa qarşı sefer içün ordu cıymağa emir aldı. Qırımğa barmadan, [[Qara deñiz]]niñ ğarp yalısı boyunca yolğa çıqtı. Qırımdan asker istedi, özü ise [[Tuna]] boyundaki noğaylardan asker cıydı.<ref name="gayvoronskiy"/>

Beylerniñ bir qısmı onıñ han tayin etilmesine qarşı edi. Han olarnı özüne boysunmağa mecbur etti. Seferge barmaq istemegen noğaylarnı da ordusına qoştı. Qalğa Devlet Geraynıñ özüne qarşı çıqmağa azırlanğanını eşitip, onı vazifesinden aldı. Sefer vaqtında yerli halqqa zulum etken askerlerge de ağır ceza berdi.<ref name="gayvoronskiy"/>

Tarihçı Mehmed Geray da bu seferde iştirak etti. Onıñ yazğanına köre, askerler öz şikâyetlerini hanğa bildirmek içün onı temsilci sayladılar. Amma hazine işlerine baqqan Ali Ağa onıñ hanğa irişmesine mani oldı. Bundan soñ qırımtatar askerleri hannı taşlap, Qırımğa qayttılar.<ref name="demir">-{Uğur Demir}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-giray -{Mehmed Giray}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — Ankara, 2019. — Qoşma cılt 2. — S. 225—226.</ref>

Ordu cıyılması uzun sürgeni içün Saadet Geray muarebege keç qaldı. 1691 senesi avgust ayında Slankamen yanında Osmanlı ordusı Avstriya ordusına yeñildi. Sadrazam [[Köprülü Fazıl Mustafa Paşa]] bu muarebede elâk oldı. Qırım ordusı muarebege iştirak etip olamadı.

== Tahttan tüşürilüvi ve vefatı ==
Muvafaqiyetsiz seferden soñ Saadet Geray 1691 senesi tahttan tüşürildi. Yerine [[Safa Geray]] han tayin etildi. Saadet Geray hanlığı vaqtında Qırımğa kelip olamadı.<ref name="gayvoronskiy"/>

Tahttan tüşürilgen soñ evelâ [[Yanbolu]] etrafına, soñra [[Rodos]] adasına sürgün etildi.

1695 senesi Rodosta vefat etti ve anda defin etildi.<ref name="gayvoronskiy"/>

== Menbalar ==
<references/>

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Saadet Geray 3}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

II Hacı Geray

2026-10-15T15:46:44Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Hacı Geray''' (1644 ya da 1648 — 1689) — Geraylar sülâlesinden Qırım hanı. 1683—1684 seneleri üküm sürdi. Qalğa Qırım Geraynıñ oğlu, I Selâmet Geraynıñ torunı ve III Saadet Geraynıñ qardaşıdır.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmesci...'

{{Kişi}}
'''II Hacı Geray''' (1644 ya da 1648 — 1689) — [[Geraylar]] sülâlesinden [[Qırım hanlığı|Qırım hanı]]. 1683—1684 seneleri üküm sürdi. [[Qalğa]] Qırım Geraynıñ oğlu, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[III Saadet Geray]]nıñ qardaşıdır.<ref name="gayvoronskiy">-{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-. — Aqmescit, 2003. — S. 60—61.</ref><ref name="inalcik">-{Halil İnalcık}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-giray-ii -{Hacı Giray II}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — İstanbul, 1996. — Cılt 14. — S. 475—476.</ref>

== Han olmazdan evel ==
Doğğan senesi aqqında menbalarda farqlı malümat bar. [[Oleksa Gayvoronskiy]] 1644 senesini, [[Halil İnalcıq]] ise 1648 senesini köstere.<ref name="gayvoronskiy"/><ref name="inalcik"/>

Hacı Geray han olmazdan evel Osmanlı askerlerinen beraber Avstriyağa qarşı cenklerde iştirak etti. Cenklerden birinde askeriy bayraqnı duşman eline tüşmekten qurtardı.<ref name="gayvoronskiy"/> 1683 senesi [[Viyana]] qamaçavında da bulundı.<ref name="inalcik"/>

== Tahtqa çıquvı ==
Osmanlı ordusı Viyana yanında yeñilgen soñ, sadrazam [[Merzifonlu Qara Mustafa Paşa]] mağlübiyetten [[Murad Geray]]nı mesül saydı. 1683 senesi sentâbrniñ 30-unda onı tahttan tüşürip, yerine Hacı Geraynı tayin etti. Hanlıq fermanı oña sadrazamnıñ çadırında berildi.<ref name="inalcik"/>

Hacı Geray [[II Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, Azamet Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti. Ekisi de [[I Selim Geray]]nıñ oğulları edi.<ref name="inalcik"/>

Qırımğa barğanda Hacı Geray [[Lehistan]] qıralı yollağan [[Özü qazaqları|qazaq]] ve [[Boğdan]] askerlerine qarşı çıqtı. 1684 senesi başında olarnı [[Reni]] yanında yeñdi. Bu ğalebe içün Osmanlı padişası oña ediyeler yolladı.<ref name="inalcik"/>

== Hanlıq devri ==
Qırımğa kelgen soñ, Hacı Geray beyler ve memurlarğa berilgen paralarnı kesti. Bu paralar hannıñ kelirlerinden ve İstanbuldan kelgen yardımdan berile edi. Bundan ğayrı, Şirin beylerini cezalamaq istedi. Beyler ve memurlar hannıñ bu qararlarından narazı oldılar.<ref name="gayvoronskiy"/>

Bu narazılıqtan I Selim Geraynı yañıdan tahtqa qaytarmaq istegenler faydalandılar. Qalğa Devlet Geray, nureddin Azamet Geray ve hannıñ veziri Bahadır Ağa da Hacı Gerayğa qarşı çıqtılar. 1683 senesi dekabr ayında Qara Mustafa Paşanıñ idam etilmesi de hannıñ vaziyetini qıyınlaştırdı. Bu vaqiadan soñ Hacı Geray İstanbuldaki esas imayecisini ğayıp etti.<ref name="inalcik"/>

== Tahttan tüşürilüvi ve vefatı ==
Hanğa qarşı çıqqan beyler [[Aqqaya]]da toplandılar. Soñra isyancılar [[Bağçasaray]]ğa kelip, [[Hansaray]]nı zapt ettiler. Hacı Geray paytahttan qaçıp, [[Mangup]] qalesine sığındı. İsyancılar onı anda qamaçavğa aldılar ve İstanbulğa haber yollap, I Selim Geraynıñ yañıdan han tayin etilmesini istediler.<ref name="gayvoronskiy"/><ref name="inalcik"/>

Yañı Osmanlı sadrazamı Qara İbraim Paşa da Hacı Geraynıñ tahttan tüşürilmesini istedi. 1684 senesi iyün ayında Hacı Geray hanlıqtan alındı. Yerine I Selim Geray ekinci kere han oldı. Hacı Geray ise [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="inalcik"/>

II Hacı Geray 1689 senesi iyün ayında Rodosta vefat etti ve anda defin etildi.<ref name="inalcik"/>

== Menbalar ==
<references/>

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Hacı Geray 2}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

I Bahadır Geray

2026-10-15T11:59:14Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''I Bahadır Geray''' ({{lang-crh-ar|١ بهادر كراى}}; 1601 ya da 1602 — 1641) — 1637—1641 seneleri Qırım hanı ve şair. I Selâmet Geraynıñ oğludır. == Yaşlıq yılları ve tahtqa çıqqanı == Babası üküm sürgen vaqıtta Bahadır Geray Osmanlı padişasına reine olaraq yiberildi. O, Yanboluda, bugünki Bulğaristan topraqlarında östi. Anda yahşı tasil aldı, alimler...'

{{Kişi}}
'''I Bahadır Geray''' ({{lang-crh-ar|١ بهادر كراى}}; 1601 ya da 1602 — 1641) — 1637—1641 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]] ve şair. [[I Selâmet Geray]]nıñ oğludır.

== Yaşlıq yılları ve tahtqa çıqqanı ==
Babası üküm sürgen vaqıtta Bahadır Geray Osmanlı padişasına [[reine]] olaraq yiberildi. O, [[Yanbolu]]da, bugünki [[Bulğaristan]] topraqlarında östi. Anda yahşı tasil aldı, alimler ve şairler ile yaqın munasebetler qurdı.

1637 senesi iyün ayınıñ 7-sinde Osmanlı padişası [[IV Murad]] tahttan tüşürilgen [[İnayet Geray]]nıñ yerine Bahadır Geraynı han tayin etti. Yañı han Osmanlı donanmasınen Qırımğa keldi.<ref name="soylemez">-{Yavuz Söylemez. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/turktarars/article/368799 I. Bahadır Giray: Han ve Şair (d. 1601? ölm. 1641)] // Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. — 2017. — Cilt 2, Sayı 2. — S. 129—154.}-</ref>

== İçki siyaseti ==
Bahadır Geray qardaşı [[III İslâm Geray|İslâm Geraynı]] [[qalğa]], diger qardaşı Safa Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti. Safa Geray 1640 senesi ölgen soñ, nureddin vazifesine Qırım Geray ketirildi.

Han [[Şirinler|Şirin]] soyunıñ beylerine dayandı ve [[Mansurlar]]nıñ tesirini azlatmağa tırıştı. Onıñ emrinen qalğa İslâm Geray Bucaq noğaylarını hanlıq topraqlarına köçürdi. Bahadır Geray olarğa İnayet Geraynıñ qardaşları Husam ve Saadet Geraylarnı öldürgenleri içün intiqam almaycağını vade etti.

1639 senesi Mansur beyleri ve Bucaq mırzalarınıñ [[Azaq]]taki [[Don qazaqları]]nen gizli munasebetleri açıldı. Mayıs ayında han Bucaq mırzalarınıñ bir qısmını Bağçasarayğa çağırıp, öldürtti. Uraq mırza ve Salman Şah da öldürilgenler arasında edi. Soñra Safa Geray han emrinen Mansur soyunıñ beylerine qarşı çıqtı. Gülüm bey ve onıñ yaqınları öldürildi. Sağ qalğanlarnıñ bir qısmı Azaqqa ve Lehistanğa qaçtı. Bu vaqialardan soñ Mansurlarnıñ quveti zayıflandı, hannıñ akimiyeti ise küçlendi.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.7.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XV. — С. 229—256.</ref>

== Azaq içün küreş ==
Bahadır Geray tahtqa kelgen 1637 senesi [[Don qazaqları]] [[Azaq]] qalesini aldılar. [[Don]] özeniniñ ağzında bulunğan bu Osmanlı qalesi ticaretni ve deñizge çıquv yolunı nezaret ete edi. Azaqnıñ alınması Qırımda büyük telüke olaraq qabul etildi.

Osmanlı padişası handan qaleni qaytarıp almasını talap etti. Qırım beyleri ise tek atlı askerler ile taş qaleni alıp olamaycaqlarını ayttılar. Bunıñ içün ağır toplar ve müendisler kerek edi. Bahadır Geray başta meseleni muzakerelernen çezmege tırıştı. Moskva çarı Don qazaqlarınıñ öz başlarına areket etkenini bildirdi. Han Moskvanen barışnı saqlap, yıllıq ödemelerniñ arttırılmasını istedi.

1638 senesi Bahadır Geray Azaqqa elçiler yiberdi. Qazaqlar qaleden çıqmaqnı red ettiler. Aynı senesi han Osmanlı donanmasınıñ yardımınen Azaqqa sefer yaptı. Lâkin ağır toplar olmadan qalege ücüm etip olamadı. Qırım ordusı qazaqlarğa azıq ve barot ketirgen yollarnı qapattı. Küz kelgen soñ han Qırımğa qayttı.

1641 senesi Osmanlı Devleti Deli Üsein Paşa komandanlığında büyük bir ordu ve toplar yiberdi. Bahadır Geray da ordusınen bu seferge qoşuldı. Osmanlı askerleri qaleni toplarnen urıp, bir qaç kere ücüm ettiler. Qırım atlı askerleri ise etraftaki yollarnı qapatmağa tırıştılar.

Uzun sürgen qamaçav netice bermedi. Orduda azıq ve barot azaldı, küzniñ suvuqları başlandı. Bahadır Geray Qırımğa qaytacağını bildirdi. Bundan soñ Osmanlı ordusı da qamaçavnı toqtattı. Azaq qazaqlarnıñ elinde qaldı.<ref name="gaiv2009"/>

== Lehistannen munasebetleri ==
Bahadır Geray [[Lehistan]]nen barışnı saqlamağa ve añlaşmalarda kösterilgen yıllıq ödemelerni almağa tırıştı. Lâkin 1639 senesiniñ soñunda Osmanlı padişası Qırım ordusını Lehistanğa seferge yibermege emir etti.

Qalğa İslâm Geray [[Kıyiv]] etrafına sefer yaptı ve çoq esir aldı. Qırım askerleri 1640 senesiniñ başında qayttılar. Bu sefer vaqtında nureddin Safa Geray elâk oldı.<ref name="gaiv2009"/>

== Şiiriyeti ve qorantası ==
Bahadır Geray şiirlerini '''Rezmiy''' tahallüsinen yazdı. Onıñ lirik şiirleriniñ bir qısmı künümizge qadar saqlanğan. Aşq lirikasınen beraber, eserlerinde [[sufiylik]] [[remiz]]leri de bar.

Apayı Hanzade Hanım [[II Ğazı Geray]]nıñ qızı ve İnayet Geraynıñ qız qardaşı edi. O da şiir yazğan, lâkin eserleri saqlanmağan.

Bahadır Geraynıñ oğlu [[I Selim Geray]] soñra dört defa Qırım hanı oldı. XVIII asırda üküm sürgen Qırım hanlarınıñ çoqusı Bahadır Geraynıñ soyundan keldi.<ref name="gaiv2009"/><ref name="soylemez"/>

== Vefatı ==
1641 senesi Azaq seferinden qaytqanda Bahadır Geraynıñ evelden olğan hastalığı ağırlaştı. O, [[Kezlev]]de vefat etti. Naaşı [[Bağçasaray]]ğa ketirilip, [[Hamuşan]] maallesinde babası I Selâmet Geraynıñ dürbesinde defin etildi. Bu dürbe saqlanmağan. Onıñ yerine qardaşı [[IV Mehmed Geray]] han oldı.<ref>Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 48.</ref>

== Tüpyazılar ==
<references/>

== Menbalar ==
* -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}-
* -{Yavuz Söylemez. I. Bahadır Giray: Han ve Şair (d. 1601? ölm. 1641) // Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. — 2017. — Cilt 2, Sayı 2. — S. 129—154.}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Bahadır Geray 1}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

İnayet Geray

2026-10-15T11:04:19Z

Don Alessandro:

{{Kişi}}
'''İnayet Geray''' ({{lang-crh-ar|عنایت كراى}}; 1597 — 1637) — 1635—1637 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Ğazı Geray]]nıñ oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır.

== Yaşlığı ==
1608 senesi ağası [[Toqtamış Geray]] tahttan tüşürildi ve qardaşı Sefer Geraynen beraber öldürildi. Bundan soñ vezir Ahmed Ağa İnayet Geraynı ve onıñ qardaşları Husam, Saadet ve Ayvaz Geraylarnı Osmanlı Devletine yiberdi. Bu, olarnı ölümden saqlamaq içün yapılğan edi. İnayet Geray yaşlığınıñ büyük bir qısmı Osmanlı topraqlarında keçti.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.6.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть XIV. — С. 197—219.</ref>

== Tahtqa kelgeni ve içki siyaseti ==
1635 senesi Osmanlı padişası [[IV Murad]] [[Canibek Geray]]nı tahttan tüşürip, yerine İnayet Geraynı han tayin etti. Yañı han qardaşı Husam Geraynı [[qalğa]], Saadet Geraynı ise [[nureddin]] yaptı.

İnayet Geray [[Şırınlar|Şırın]] soyunıñ beylerine ve olarnıñ ittifaqdaşlarına qoltuttı. Olar Canibek Geray devrinde tesiri artqan [[Mansur]]larğa qarşı çıqa ediler. Mansurlarnıñ bir qısmı hanğa boysundı, bir qısmı mağlübiyetke oğradı, digerleri ise Osmanlı Devletine qaçtı. Han memleketniñ içindeki tınçlıqnı tiklemege ve Osmanlılarnıñ tesirini azaltmağa tırıştı.<ref name="gaiv2003">Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 46—47.</ref>

Bu yıllarda [[Edil]] ve [[Quban]] boylarından çoq sayıda [[noğaylar|noğay]] Qırım Hanlığınıñ topraqlarına köçip kele edi. Edil noğayları [[qalmuqlar]]nıñ ücümlerinden qaça ediler. İnayet Geray ve qardaşları köçip kelgenlerni qarşılap, hanlıq topraqlarına yerleştirdiler. Yañı kelgenler han ordusınıñ sayısını arttırdı.

== Osmanlı Devletinen çatışuvı ==
Tahtqa kelgende İnayet Geray Osmanlılarnıñ İranğa qarşı cenkine qoşulmağa söz bergen edi. 1635 senesi ordusınen [[Çerkesiya]]ğa ketti, lâkin küz kelgen soñ Qırımğa qayttı.

1636 senesi baarde IV Murad handan altmış biñ asker ile İranğa ketmesini talap etti. Padişa bu emrine boysunılmasa, İnayet Geraynı ve qardaşlarını öldürtecegini bildirdi. Qırım beyleri ise seferge çıqmağa razı olmadılar. Olar [[Bucaq]] noğaylarınıñ yolbaşçısı [[Qantemir]] Qırımğa ücüm ete bile, dep, memleketni ordusız qaldırmaq istemey ediler.

Osmanlı elçisi seferge çıqmasalar, Qırım ealisinden [[harac]] — ğayrımusulmanlardan alınğan bergi — alınacağını bildirdi. Bundan soñ toplanğan qurultayda beyler, mırzalar ve diger iştirakçiler padişanıñ emirlerine boysunmamağa ve İnayet Geraynı mudafaa etmege ant ettiler.<ref name="gaiv2009"/>

İnayet Geray Osmanlı askerleriniñ Qırımğa kelmesini beklemey, [[Kefe]]ni aldı. Şeer cenkleşmeden hannıñ eline keçti. Husam Geray Kefe beylerbeyi İbraim Paşanı ve bir qaç Osmanlı memurını öldürtti. Han Kefe ve Cenübiy yalıboyunı idare etmek içün öz vekilini tayin etti.

İnayet Geray [[Lehistan]] ve [[Moskva devleti]]nen barıştı. Lehistan qıralı [[IV Vladislav]]dan imaye ve Osmanlılarğa qarşı arbiy yardım istedi. Lâkin qıral Osmanlı Devletinen cenkleşmek istemedi. Han [[Zaporog qazaqları]]nı da hızmetke çağırdı. Onıñ ordusında [[Pavlo But]] komandanlığında qararnen altı yüz qazaq bar edi.

== Qantemirnen küreşi ==
İnayet Geray başta Qantemirni özüne ittifaqdaş etmege tırıştı. Lâkin Qantemir bu teklifni red etip, Osmanlı padişasına sadıq qalacağını bildirdi.

1637 senesi yanvar ayında han büyük bir ordu ile [[Bucaq]]qa sefer yaptı. Osmanlılardan yardım alamaycağını añlağan Qantemir İstanbulğa qaçtı. Bucaq mırzaları ise hanğa boysunıp, onıñ talabınen Qırımğa yaqın topraqlarğa köçmege razı oldılar. Husam Geray [[Kiliya]] qalesini de alıp, Qantemirniñ hazinesini elde etti.

İnayet Geray padişağa mektüp yiberip, Qantemirni özüne bermesini talap etti. Qantemir berilmese, İstanbulğa ordu ile kelecegini yazdı. Lâkin Osmanlı donanmasınıñ Qırımğa yiberilecegini eşitip, memleketine qaytmağa mecbur oldı.

Han ordusınıñ esas qısmınen Qırımğa qayttı. Husam ve Saadet Geraylar ise Bucaq noğaylarını köçürmek içün [[Özü]] boyunda qaldılar. Anda noğay mırzaları qardaşlarnıñ ordugâhına ücüm etip, ekisini de öldürdiler. Bucaq noğayları [[Turla]] boyuna qayttılar. İnayet Geray eki esas yardımcısını ğayıp etti. Onıñ vaziyeti daa qıyınlaştı.<ref name="gaiv2009"/>

== Tahttan tüşürilüvi ve ölümi ==
1637 senesi iyün ayınıñ 13-ünde Osmanlı donanması Kefege keldi. Donanmanen beraber İnayet Geraynıñ yerine tayin etilgen [[I Bahadır Geray]] da Qırımğa keldi. İnayet Geray qarşılıq köstermedi. Ertesi künü padişanen barışmaq ve öz areketlerini añlatmaq içün İstanbulğa ketti.

1637 senesi iyül ayınıñ 1-inde İnayet Geray ve Qantemir IV Muradnıñ qabulına kirdiler. Padişa hannı isyan etkeni, Kefe ve Kiliyanı alğanı, Osmanlı memurlarını öldürtkeni içün qabaatladı. Onıñ emrinen İnayet Geray boğıp öldürildi. Han İstanbulnıñ [[Eyüp semti]]nde defin etildi.

Doquz kün soñ, iyülniñ 10-ında, Qantemir de padişanıñ emrinen öldürildi.<ref name="gaiv2009"/>

== Tüpyazılar ==
<references/>

== Menbalar ==
* -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}-

{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

I Selâmet Geray

2026-10-15T10:42:37Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''I Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|١ سلامت كراى}}; 1558 — 1610) — 1608—1610 seneleri Qırım hanı. I Devlet Geraynıñ eñ kiçik oğludır. == Tahtqa kelmezden evel == 1581 senesi Selâmet Geray ve ağası Alp Geray han II Mehmed Geraynen kelişalmadılar. Olar şikâyetlerini Osmanlı padişası III Muradğa bildirmek içün İstanbulğa kettiler. Yolda qazaqlar olarnı esir...'

{{Kişi}}
'''I Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|١ سلامت كراى}}; 1558 — 1610) — 1608—1610 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Devlet Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.

== Tahtqa kelmezden evel ==
1581 senesi Selâmet Geray ve ağası Alp Geray han [[II Mehmed Geray]]nen kelişalmadılar. Olar şikâyetlerini Osmanlı padişası [[III Murad]]ğa bildirmek içün [[İstanbul]]ğa kettiler. Yolda [[qazaqlar]] olarnı esir aldılar. 1582 senesi azat olğan qardaşlar İstanbulğa barıp, saraynıñ yardımını qazandılar. Soñra II Mehmed Geraynen barışıp, Qırımğa qayttılar.

1584 senesi Osmanlı padişası II Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, yerine [[II İslâm Geray]]nı han tayin etti. Selâmet Geray ağaları Alp, Mubarek ve Fetih Geraylarnen beraber yañı hannıñ tarafını tuttı. Tahttan tüşürilgen II Mehmed Geray noğaylarğa qaçmağa tırıştı. Selâmet Geray onıñ peşinden ketkenler arasında edi. II Mehmed Geray [[Or Qapı]] yaqınında Alp Geraynıñ emrinen öldürildi.

1588 senesi [[II Ğazı Geray]] han olğanda Selâmet Geraynı bağışlap, [[qalğa]] tayin etti. Lâkin Selâmet Geray [[Mansur]] soyunıñ asılzadeleriniñ intiqamından qorqıp, [[Kefe]]ge qaçtı. 1596 senesi [[I Fetih Geray]]nıñ qalğası oldı. II Ğazı Geray tahtqa qaytqanda da bu vazifede qaldı.<ref name="gaiv2007">Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. Том 1: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. — Киев—Бахчисарай, 2007.</ref>

== Osmanlı Devletindeki ayatı ==
1601 senesi II Ğazı Gerayğa qarşı fitne açılğan soñ, han Selâmet Geraydan da şübelendi. Selâmet Geray Qırımdan ketip, Osmanlı Devletine sığındı. Padişa onı [[Anadolu]]ğa sürgün etti.

Anadoluda o, [[Qara Yazıcı]] ve [[Deli Hasan]]ğa qoşulıp, Osmanlı ükümetine qarşı isyanda iştirak etti. İsyan bitkende Selâmet Geray ve yanında olğan [[III Mehmed Geray|Mehmed Geray]] padişadan afu istep bağışlandılar. Lâkin soñra II Ğazı Geraynıñ talabınen İstanbuldaki [[Yediqule]] qalesine apiske alındılar. Selâmet Geray anda bir qaç sene keçirdi.<ref name="gaiv2009">Олекса Гайворонский. [https://rikonti-khalsivar.narod.ru/G2.2.htm Повелители двух материков. Том 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие]. — Киев—Бахчисарай, 2009. — Часть X. — С. 23—39.</ref>

== Hanlığı ==
II Ğazı Geray ölgen soñ, Qırım beyleri onıñ oğlu [[Toqtamış Geray]]nı han sayladılar. Lâkin Osmanlı padişası [[I Ahmed]] bu saylavnı tasdıqlamadı. 1608 senesi aprel ayında Selâmet Geraynı apisten azat etip, Qırım hanı tayin etti. Mehmed Geray qalğa oldı. Padişa onıñ İstanbulğa sadıq bir han olacağını bekley edi.<ref name="gaiv2009"/>

Selâmet Geray deñiznen Qırımğa keldi. Mehmed Geray ise [[yeñiçeri]]lernen quru yoldan ketti. Yolda o, İstanbulğa barğan Toqtamış Geray ve onıñ qardaşı Sefer Gerayğa ücüm etti. Ağa-qardaş da bu çarpışuvda öldürildi.

Mehmed Geraynıñ qardaşı Şahin Geray [[Çerkesiy]]adan Qırımğa qaytıp, [[nureddin]] oldı. Olar [[II Saadet Geray]]nıñ oğulları ediler. Şu vaqıtta hannıñ ağası Mubarek Geraynıñ tul apayı Dur Bike, oğulları [[Canibek Geray]] ve Devlet Geraynen beraber Qırımğa keldi. Selâmet Geray Dur Bikege evlendi ve onıñ oğullarını evlâtlıqqa aldı.

1609 ve 1610 seneleri Canibek Geray [[Moskva devleti]]ne seferler yaptı. Bu seferler vaqtında Qırım askerleri eki kere Oqa özenini keçtiler.

=== Mehmed ve Şahin Geraylarnen küreşi ===
1609 senesi Mehmed ve Şahin Geraylar Selâmet Gerayğa qarşı fitne azırladılar. Canibek Geray bunı hanğa bildirdi. Selâmet Geray Mehmed Geraynı öldürtmege qarar berdi. Bundan haber alğan qardaşlar [[Kavkaz]]ğa qaçıp, noğay ve çerkeslerden asker topladılar. Han Canibek Geraynı qalğa, onıñ qardaşı Devlet Geraynı ise nureddin tayin etti.

Selâmet Geray Osmanlı padişasından yardım istedi. Padişanıñ Kefege yiberilgen elçisi Rızvan Paşa taraflarnı barıştırmağa muvaffaq oldı. Añlaşmağa köre, Mehmed ve Şahin tahtqa iddialarından vazgeçmeli, han ise olarğa evelki vazifelerini qaytarmalı edi. Amma qardaşlar Bağçasarayğa kelip yetişmezden evel Selâmet Geray vefat etti.<ref name="gaiv2009"/>

== Vefatı ve soyu ==
Selâmet Geray 1610 senesi mayıs ayınıñ soñunda ya da iyün ayınıñ başında ağır hastalıqtan vefat etti. [[Bağçasaray]]nıñ [[Hamuşan]] maallesinde bir dürbege defin etildi. Bu dürbe saqlanmağan.<ref name="gaiv2009"/>

Ölgeninden soñ Mehmed Geray tahtnı almağa tırıştı. Lâkin Osmanlı padişası Canibek Geraynı han tayin etti.

Selâmet Geraynıñ oğulları [[I Bahadır Geray]], [[III İslâm Geray]] ve [[IV Mehmed Geray]] soñra Qırım hanı oldılar. [[I Selim Geray]] Bahadır Geraynıñ oğlu ve Selâmet Geraynıñ torunı edi. Geraylar sülâlesiniñ soñrakı hanlarınıñ çoqusı Selâmet Geraynıñ soyundan keldi.<ref>Олекса Гайворонский. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus Созвездие Гераев]. — Симферополь, 2003. — С. 40—41.</ref>

== Tüpyazılar ==
<references/>

== Menbalar ==
* -{Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Симферополь, 2003.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 1. — Киев—Бахчисарай, 2007.}-
* -{Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009.}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Selâmet Geray 1}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]

III Mehmed Geray

2026-10-15T09:19:44Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''III Mehmed Geray''' ({{lang-crh-ar|٣ محمد كراى}}; 1584 — 1629) — 1623–1628 seneleri üküm sürgen Qırım hanı. II Saadet Geraynıñ oğlu, II Mehmed Geraynıñ torunı. Ondan evel ve soñ Canibek Geray üküm sürdi. == Yaşlığı == Mehmed Geraynıñ qorantası Qırım tahtı içün küreşte yeñilgen soñ vatandan ketmege mecbur oldı. Onıñ balalığı qumuq t...'

{{Kişi}}
'''III Mehmed Geray''' ({{lang-crh-ar|٣ محمد كراى}}; [[1584]] — [[1629]]) — [[1623]]–[[1628]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. [[II Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[II Mehmed Geray]]nıñ torunı. Ondan evel ve soñ [[Canibek Geray]] üküm sürdi.

== Yaşlığı ==
Mehmed Geraynıñ qorantası Qırım tahtı içün küreşte yeñilgen soñ vatandan ketmege mecbur oldı. Onıñ balalığı [[qumuq]] topraqlarında ve [[Hacı Tarhan]]da keçti. [[II Ğazı Geray]] üküm sürgen vaqıtta qorantası Qırımğa qayttı.

Soñra Mehmed Geray [[I Selâmet Geray|Selâmet Geraynen]] beraber [[Osmanlı Devleti]]ne ketti. Olar [[Qara Yazıcı]]nıñ padişağa qarşı isyanına qoşuldılar. Mehmed Geray bir qaç sene [[İstanbul]]daki [[Yediqule]] qalesinde apiste oturdı.

1608 senesi Selâmet Geray han olğan soñ Mehmed Geraynı [[qalğa]] tayin etti. Qırımğa barayatqanda Mehmed Geraynıñ askerleri evelki han [[Toqtamış Geray]]nen çarpıştı. Toqtamış Geray bu uruşta elâk oldı.

Mehmed Geray ve qardaşı Şahin Geray birazdan Selâmet Geraynen añlaşalmayıp, Qırımdan kettiler. 1610 senesi Selâmet Geray ölgen soñ Mehmed Geray tahtnı almağa tırıştı. Amma padişa [[Canibek Geray]]nı han tayin etti.

1614 senesi Mehmed Geray yañıdan İstanbulda apiske tüşti. 1618 senesi qaçtı, amma yañıdan tutulıp, [[Rodos]] adasına yiberildi.<ref name="Gaiv2003">Гайворонский О. Созвездие Гераев: Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь: Доля, 2003. — С. 44–45.</ref>

== Tahtqa çıqması ve içki siyaseti ==
1623 senesi sadrazam [[Mere Hüsein Paşa]]nıñ yardımınen Mehmed Geray han oldı. Padişa [[I Mustafa]] onı Canibek Geraynıñ yerine tayin etti. Mehmed Geray qalğa vazifesine qardaşı Şahin Geraynı, [[nureddin]] vazifesine ise Devlet Çoban Geraynı ketirdi.

Han beylerniñ devlet işlerine tesirini eksiltmege ve han akimiyetini küçlendirmege tırıştı. Bu siyasette onıñ eñ yaqın yardımcısı Şahin Geray edi. Şahin Geray qarşı çıqqan bazı beylerni ölümge mahküm etti. Bu tedbirler asılzadeler arasında narazılıq doğurdı.

Mehmed Geray Osmanlılarnıñ Qırım işlerine qarışmasını sıñırlamağa istedi. O, padişanıñ [[İran|Acemistan]]ğa asker yiberüv talabını red etti. Bu ise İstanbulnen munasebetlerini daa da bozdı.

== 1624 senesi Osmanlı ordusınen cenki ==
1624 senesi yañı padişa [[IV Murad]] Mehmed Geraynı tahttan tüşürip, Canibek Geraynı qaytarmağa qarar berdi. Canibek Geray osmanlı askerlerinen beraber [[Kefe]]ge keldi. Mehmed ve Şahin Geraylar padişanıñ qararını qabul etmediler ve qarşılıq köstermek içün asker topladılar.

[[Qarasuvbazar]] yaqınında, [[Sarı Suv]] boyunda olğan uruşta osmanlı ordusı yeñildi ve Kefege çekildi. Hannıñ tarafında esirlikten azat etilgen [[Zaporog qazaqları]] da cenkleşti. Şahin Geray Kefege kirdi. Osmanlı komandanları Mehmed Geraynıñ hanlıqta qalmasına razı oldılar. Soñra padişa da onıñ hanlığını yañıdan tasdıqladı.

== Tış siyaseti ve qazaqlarnen ittifaqı ==
Şahin Geray Osmanlı Devletine qarşı ittifaqdaşlar qıdırdı. O, [[Lehistan]] qıralınen ve Zaporog qazaqlarınen muzakereler yaptı. Qırımnıñ [[İran|Acemistan]]nen bağları da quvetleşti. Qardaşlar [[noğaylar]]nıñ hanğa boysunmasını temin etmege tırıştılar.

1624 senesi dekabrniñ 24-ünde ([[yañı taqvim]]ge köre 1625 senesi yanvarnıñ 3-ünde), Şahin Geray Zaporog qazaqlarınen arbiy ittifaq añlaşması tizdi. Taraflar bir-birine ücüm etmemek ve duşman ücüm etkende bir-birine yardım etmek içün añlaştılar.<ref name="Gaiv2009">Гайворонский О. [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov60.html Друзья и недруги] // Повелители двух материков. — Т. 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие. — К.—Бахчисарай, 2009. — Часть XII.</ref>

1626 senesi padişanıñ talabınen Mehmed Geray Lehistanğa qarşı seferge qoşuldı. Şahin Geray bu seferge qarşı edi.

== 1628 senesi tahttan tüşürilmesi ==
Mehmed ve Şahin Geraylarnıñ [[Bucaq]] noğaylarınıñ başı [[Qantemir mırza]]nen munasebetleri bozulğan edi. 1628 senesi Şahin Geray oña qarşı seferde yeñildi. Qantemirniñ ordusı Qırımğa kirdi. Nureddin Azamet Geray ve Mansur beyleriniñ bir qısmı Qantemir tarafına keçti.

Mehmed ve Şahin Geraylar [[Qırq Yer]] qalesine sığındılar. Qantemir qaleni qamaçavğa aldı. Qardaşlarğa yardımğa getman [[Mıhaylo Doroşenko]] baş olğan qazaqlar keldi. Qazaqlar ve hannıñ tarafdarları Qantemirni yeñip, qamaçavnı toqtattılar. Bu cenklerde Doroşenko elâk oldı.

Soñra qardaşlar Kefege çekilgen Qantemirni qamaçavğa aldılar. Amma Kefege osmanlı donanması ve Canibek Geray keldi. Qırım ordusınıñ komandanları Canibekni han olaraq tanıdılar. Askerlerinden ayırılğan Mehmed Geray dağlarğa qaçtı. Şahin Geray ise qazaqlarnen beraber Zaporog topraqlarına ketti. Mehmed Geray da birazdan oña qoşuldı.<ref>Гайворонский О. [https://krimoved-library.ru/books/poveliteli-dvuh-materikov63.html Поцелуй на рассвете] // Повелители двух материков. — Т. 2. — К.—Бахчисарай, 2009. — Часть XII.</ref>

== Soñki seferleri ve ölümi ==
Qardaşlar Lehistan ükümetinden ve Zaporog qazaqlarından yardım istediler. Qazaqlar ve olarnıñ qırımtatar tarafdarları 1628 senesi küzde ve 1629 senesi baarde Qırımğa seferler yaptılar. Amma bu seferler Mehmed Geraynı tahtqa qaytarıp olamadı.

1629 senesi [[Or Qapı]] yaqınındaki soñki sefer vaqtında Mehmed Geray elâk oldı. [[Oleksa Gayvoronskiy]]niñ yazğanına köre, hannı Canibek Gerayğa teslim olmağa istegeni içün ittifaqdaş qazaqlar öldürdiler. Şahin Geray ise qurtulıp, soñra Acemistanğa ketti.

Hannıñ cesedi Qırımğa ketirildi. O, [[Eski Yurt]]taki dürbede, babası ve qartbabasınıñ yanında defin etildi.<ref name="Gaiv2003"/>

== Tüpyazılar ==
<references/>

== Menbalar ==
* -{Гайворонский О. Созвездие Гераев: Краткие биографии крымских ханов. — Симферополь: Доля, 2003. — С. 44–45.}-
* -{Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 2: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие. — К.—Бахчисарай, 2009.}-

{{Qırım Hanları}}

{{DEFAULTSORT:Mehmed Geray 3}}
[[Kategoriya:Qırım hanları]]

Murad Geray

2026-10-15T07:40:04Z

Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''Murad Geray''' ({{lang-crh-ar|مراد كراى}}; 1627 — 1696) — 1678–1683 seneleri üküm sürgen Qırım hanı. Nureddin Mubarek Geraynıñ oğlu ve I Selâmet Geraynıñ torunıdır. == Ayatı == === Yaşlığı === Murad Geray Yanbolu etrafında ösip yetişti. Bu yerler o vaqıt Osmanlı Devletine ait edi, şimdi ise Bulğaristan sıñırları içindedir. Babası ölgen...'

{{Kişi}}
'''Murad Geray''' ({{lang-crh-ar|مراد كراى}}; [[1627]] — [[1696]]) — [[1678]]–[[1683]] seneleri üküm sürgen [[Qırım hanları|Qırım hanı]]. Nureddin Mubarek Geraynıñ oğlu ve [[I Selâmet Geray]]nıñ torunıdır.

== Ayatı ==

=== Yaşlığı ===
Murad Geray [[Yanbolu]] etrafında ösip yetişti. Bu yerler o vaqıt [[Osmanlı Devleti]]ne ait edi, şimdi ise [[Bulğaristan]] sıñırları içindedir. Babası ölgen soñ onı emcesi [[I Bahadır Geray|Bahadır Geray]] terbiye etti.

1659–1663 seneleri başqa emcesi [[IV Mehmed Geray]]nıñ ükümranlığı vaqtında [[nureddin]] vazifesini yaptı. Bu vazifeden ayırılğan soñ Osmanlı memleketinde yaşadı.

=== Tahtqa çıqması ===
1678 senesi Osmanlı padişası [[IV Mehmed]] Murad Geraynı [[I Selim Geray]]nıñ yerine Qırım hanı olaraq tayin etti. Selim Geray 1677 senesi [[Çigirin]] qalesini almaq içün yapılğan sefer muvafaqiyetsiz olğan soñ tahttan tüşürilgen edi.

Murad Geray [[qalğa]] vazifesine Safa Geraynıñ oğlu Toqtamış Geraynı tayin etti. Qalğa Qırım Geraynıñ oğlu [[III Saadet Geray|Saadet Geray]] ise nureddin oldı.

== Ükümranlığı ==

=== Rus-Osmanlı cenki ve Bağçasaray barışı ===
Murad Geray 1676–1681 seneleri olğan Rus-Osmanlı cenkinde Osmanlı Devletiniñ tarafında cenkleşti. 1678 senesi sadrazam [[Merzifonlı Qara Mustafa Paşa]]nıñ ordusınen beraber [[Çigirin]] seferine qoşuldı. O seneniñ avğust ayında osmanlı ve Qırım askerleri qaleni aldı.

1681 senesi Murad Geray rus elçilerinen muzakereler yapıp, [[Bağçasaray barışı]]nıñ imzalanmasında iştirak etti. Añlaşma Osmanlı Devleti, Qırım hanlığı ve Rus devleti arasında 20 yıllıq barışnı közde tuta edi. [[Özü]] özeni esas sıñır olaraq qabul etildi. [[Kıyiv]] Rus devletiniñ elinde qaldı.<ref name="Yalvar">-{Cihan Yalvar}-. [https://dergipark.org.tr/tr/pub/yutad/article/591156 -{Suçlamaların Gölgesinde Bir Kırım Hanı: Murad Giray Han}-] // ''-{Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi}-''. — 2019. — Cılt 3, № 6. — S. 1–18.</ref>

=== İçki siyaseti ===
Murad Geray hannıñ akimiyetini küçlendirmege ve hanlıqnıñ içki işlerinde Osmanlı tesirini eksiltmege tırıştı.

XVIII asır tarihçısı Mehmed Rizağa köre, Murad Geray [[şeriat]] yerine eskiden qalğan [[töre]] yani [[Cengiz han]] qanunlarını qullanmaq istedi. Tarihçınıñ yazğanına köre, han baş [[qadı]] olğan [[qadıasker]] yerine «törebaşı» adlı bir memur tayin etti. Törebaşı makeme işlerini töre qanunlarına köre yürsetecek edi. Amma bu ikâyeniñ doğrulığı şübelidir. Leh tarihçıları Dariuş Kolodzeyçık ve Nataliya Krulikovskanıñ tedqiqatına esaslanıp, şeriatnıñ töre ile deñiştirilgeni aqqındaki ikâyeni asılsız dep sayalar.<ref>-{Dariusz Kołodziejczyk}-. [https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/32/01Kolodziejczyk.pdf -{Divided Sovereignty in the Genghisid States as Exemplified by the Crimean Khanate: “Oriental Despotism” à rebours?}-] // ''-{Acta Slavica Iaponica}-''. — 2012. — Cılt 32. — S. 1–21.</ref>

=== Viyana seferi ve tahttan tüşürilmesi ===
1683 senesi Murad Geray Qırım ordusınen Osmanlılarnıñ [[Viyana]] seferine qoşuldı. Osmanlı ordusı şeerni qamaçavğa aldı. Sefer vaqtında han ile sadrazam Qara Mustafa Paşa arasında añlaşmamazlıqlar çıqtı. Sadrazam hannıñ tekliflerine qulaq asmadı.

Bazı osmanlı tarihçıları Murad Geraynı [[Tuna]] özeninden keçip, Viyanağa yardımğa kelgen leh ordusını toqtatmağanı içün qabaatlaylar. Bu menbalarda han sadrazamnıñ aqaretlerine darılıp, oña aselet yardım etmegeni aytıla. Amma hannıñ areketleri ve mağlübiyetke tesiri tarihçılar arasında davalıdır. Seferniñ muvafaqiyetsizligini ordudaki azıq qıtlığı, askerlerniñ yorğunlığı ve komandanlar arasındaki añlaşmamazlıqlarnen de añlatalar.<ref name="Yalvar"/>

1683 senesi sentâbrniñ 12-nde osmanlı ordusı Viyana yanında yeñildi. Mağlübiyetten soñ Qara Mustafa Paşanıñ talabınen Murad Geray tahttan tüşürildi. Onıñ yerine [[II Hacı Geray]] tayin etildi.

== Soñki seneleri ==
Murad Geray padişanıñ qararına qarşı çıqmadı ve Qırımdan ketti. [[Acılıq]]qa barğan soñ Yanbolu yanındaki Saraçeli çiftligine yerleşti. Ayatınıñ soñki 13 yılını anda keçirdi. 1696 senesi Saraçelide vefat etti ve anda defin etildi.

== Tüpyazılar ==
<references/>

== Menbalar ==
* Галенко О. І. [https://www.history.org.ua/?termin=Murad_Herej Мурад-Ґерей] // Енциклопедія історії України. — К.: Наукова думка, 2010. — Т. 7. — С. 134.

{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

Canibek Geray

2026-10-14T09:54:01Z

Don Alessandro:

{{Kişi}}
'''Canibek Geray''' ({{lang-crh-ar|جانيبک كراى}}; 1568 — 1636) — 1610–1623 ve 1628–1635 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. Mubarek Geraynıñ oğlu, [[I Devlet Geray]]nıñ torunıdır. [[I Selâmet Geray]] onı evlâtlıqqa alğan.

== Qorantası ve yaşlıq yılları ==
Babası Mubarek Geray hanlıq içün küreşte Alp Gerayğa yardım etti. 1588 senesi [[II Ğazı Geray]] tahtqa çıqqan soñ, Mubarek Geraynıñ ailesi Şimaliy Kavkazğa ketti. Canibek Geraynıñ anası o yerli edi.

Babası ölgen soñ, anası [[I Fetih Geray]]ğa, daa soñra ise [[I Selâmet Geray]]ğa aqayğa çıqtı. Selâmet Geray Canibekni ve onıñ kiçik qardaşı Devlet Geraynı evlâtlıqqa aldı. 1609 senesi Canibek Geraynı [[qalğa]] yaptı. Canibek Geray bu vazifede Qırımdan qaçqan Mehmed Geraynıñ yerine keçti.<ref name="gayvoronsky2003">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Созвездие Гераев: краткие биографии крымских ханов|location=Симферополь|publisher=Доля|year=2003|pages=42–43|url=https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus|language=ru}}</ref>

== Birinci saltanatı ==
Selâmet Geray ölgen soñ, Canibek Geray 1610 senesi tahtqa çıqtı. Kiçik qardaşı Devlet Geraynı qalğa, Selâmet Geraynıñ oğlu Azamat Geraynı ise [[nureddin]] yaptı.

Canibek Geray [[Osmanlı Devleti]]niñ müttefiqi edi. Osmanlı padişasınıñ emrinen [[İran]] ve [[Lehistan]]ğa seferler yaptı. 1621 senesi [[II Osman]]nıñ ordusınen beraber [[Hotin]] yanındaki uruşta iştirak etti. Olarğa Lehistan ve Litvaniya askerleri, em de [[ukrain qazaq]]ları qarşı turdı. Osmanlı ve Qırım askerleri duşmannıñ ordugâhını alıp olamadı. Cenk barışıq muqavelesinen bitti.<ref name="gayvoronsky2009">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков. Крымские ханы первой половины XVII столетия и борьба за самостоятельность и единовластие|volume=2|location=Киев — Бахчисарай|year=2009|isbn=978-966-2260-03-8|language=ru}}</ref>

Canibek Geray devletniñ müim meseleleri aqqında beylernen aqıl tanışa edi.<ref name="gayvoronsky2003"/>

== Taht içün küreş ==
1623 senesi Canibek Geray tahttan tüşürildi. Onıñ yerine [[III Mehmed Geray]] han oldı.

1624 senesi Osmanlı padişası [[IV Murad]] Canibek Geraynı kene han etip tayinledi. Canibek Geray Osmanlı askerlerinen beraber Qırımğa keldi. Amma III Mehmed Geray ve onıñ qardaşı Şahin Geray Osmanlı ordusını yeñdiler. Canibek Geray tahtqa çıqıp olamadı. III Mehmed Geray han olaraq qaldı.<ref name="gayvoronsky2009"/>

== Ekinci hanlığı ==
1628 senesi Canibek Geray III Mehmed Geraynıñ yerine kene han oldı. Tahtqa qaytmasında oña Mansur soyunıñ arbiy yardımı müim rol oynadı.

Bu vaqıtta Qırımda [[Şırınlar|Şırın]] ve [[Mansurlar|Mansur]] soyları arasında silâlı çarpışuvlar ola edi. Hannıñ Mansurlarğa tayanuvı diger soylarnıñ beylerini narazı etti. Canibek Geray beyler arasındaki ihtilâflarnı toqtatıp olamadı.<ref name="gayvoronsky2003"/>

Ekinci hanlığınıñ başında qalğa kene qardaşı Devlet Geray edi. 1631 senesi bu vazife Azamat Gerayğa berildi. 1632 senesi ise Azamat Geray hannıñ emrinen öldürildi. Ondan soñ Canibek Geray qalğa vazifesine oğlu Mubarek Geraynı tayin etti.<ref name="gayvoronsky2009"/>

1632–1634 seneleri olğan [[Smolensk cenki]]nde Canibek Geray Lehistanğa yardım etti. Qırım askerleri [[Moskva devleti]]niñ topraqlarına seferler yaptı.<ref name="gayvoronsky2003"/>

== Tahttan tüşürilmesi ve ölümi ==
1635 senesi Canibek Geray İranğa yañı bir seferge çıqtı. Ordusı [[Quban]]da olğanda, IV Murad onı tahttan tüşürgeni aqqında emir keldi. Padişa hanlıq vazifesine [[İnayet Geray]]nı tayin etti. Canibek Geray [[Rodos]] adasına sürgün etildi.<ref name="gayvoronsky2009"/>

1636 senesi bu adada vefat etti. Murad Reys camisi yanındaki bir dürbede defin etildi. Dürbe ve içindeki mermer mezar taşı saqlanıp qalğan.<ref>{{cite journal|author=Агеев В. В.|title=Погребения Гераев в архитектурном комплексе Мурад Рейса|journal=Материалы по археологии и истории античного и средневекового Крыма|year=2014|issue=6|pages=242–257|url=https://maiask.ru/data/documents/MAIASK_6_Ageev.pdf|language=ru}}</ref>

== Tüpyazılar ==
<references/>

{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

Toqtamış Geray

2026-10-14T08:42:01Z

Don Alessandro:

{{Kişi}}
'''Toqtamış Geray''' ({{lang-crh-ar|طوقتامش كراى}}; 1589 — 1608) — 1607–1608 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Ğazı Geray]]nıñ üyken oğlu ve [[I Devlet Geray]]nıñ torunı. Qırım beyleri onı han sayladı, amma osmanlı padişası bu saylavnı tasdıqlamadı.

== Taht mirasçısı ==
Ğazı Geray tahtnıñ ondan soñ üyken oğluna keçmesini istey edi. Bu meselede osmanlı padişası [[III Murad]]nen añlaşqan edi.

Toqtamış Geray babasınıñ sağlığında [[qalğa]] etip tayin etildi. Qalğa hannıñ birinci muavini edi. Ğazı Geray bu yolnen oğlunı kelecekteki hanlıqqa azırlay edi.<ref name="sozvezdie">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Созвездие Гераев: краткие биографии крымских ханов|location=Симферополь|publisher=Доля|year=2003|pages=39|url=https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus|language=ru}}</ref>

== Hanlığı ==
1607 senesi Ğazı Geray [[taun]] hastalığından vefat etti. Qırım beyleri Ğazı Geraynıñ istegine köre Toqtamış Geraynı yañı han sayladı. Onıñ hanlığı qararnen dört ay devam etti.<ref name="sozvezdie"/>

Toqtamış Geray qardaşı Sefer Geraynı qalğa etip tayin etti. Sefer Geray bundan evel babasınıñ [[nureddin]]i edi.

Amma [[Osmanlı Devleti]]niñ padişası [[I Ahmed]] Toqtamış Geraynıñ hanlığını tasdıqlamadı. Padişa Qırım tahtında İstanbulğa daa bağlı bir ükümdar körmek istey edi. 1608 senesi o, Toqtamış Geraynıñ emcesi [[I Selâmet Geray]]nı han etip tayin etti.<ref name="poveliteli">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=2|location=Киев — Бахчисарай|year=2009|pages=26–27|isbn=978-966-2260-03-8|language=ru}}</ref>

== Ölümi ==
Toqtamış Geray padişanıñ qararını deñiştirmek içün 1608 senesi [[İstanbul]]ğa ketti. Onıñnen beraber qardaşı Sefer Geray da yola çıqtı.

[[Aq Suv]] (Cenübiy Bug) özeni yanındaki keçitte olar Selâmet Geraynıñ qalğası [[III Mehmed Geray|Mehmed Geray]]nen qarşılaştı. Mehmed Geray [[yeñiçeri]]lerinen Toqtamış Geraynıñ adamlarına ücüm etti. Çarpışuvda Toqtamış Geray ve Sefer Geray elâk oldılar.<ref name="poveliteli"/>

== Menbalar ==
<references/>

{{Qırım Hanları}}

[[Kategoriya:Qırım hanları]]

Zakatekas

2026-10-14T01:10:00Z

Sultantepenn: Zakatekas haqqinda saife yarattim

Zakatekas ([[İspan tili|İspanca:]] ''Zacatecas'') — şimal [[Meksika|Meksikada]] bir ştat. Paytahtı —[[Zakatekas (şeer)|Zakatekas]]. [[Kolumb|Kolumbdan evel]] bir çoq tamır halqlar yaşağan. [[İspaniya|İspanlar]] kelgen soñ, çoq kümüş tapıp, Zakatekasta şeerler qurdılar. [[Meksika inqilâbı|Meksika inqilâbından]] soñ, ştat oldı.<ref>https://www.indigenousmexico.org/articles/the-history-of-zacatecas-from-indigenous-territory-to-a-silver-based-economy</ref>

{{Memuriy birlem|Status=[[Meksika]] ştatı|Qırımtatar adı=Zakatekas|Renk={{Renk|Meksika}}|Original adı=Zacatecas|Bayraq=Flag of Zacatecas.svg|Tuğra=Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|Memleket=[[Meksika]]|Harita=Zacatecas in Mexico (location map scheme).svg|Eali=1622138|Meydanlıq=75284}}

Litvaniya Ulu Kinazlığı

2026-10-13T11:26:12Z

Don Alessandro:

{{universal infocard}}
'''Litvaniya Ulu Kinazlığı (Prinsligi)''' ({{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}, [[ruten tili|rutence]] -{''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''}-, {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}, {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII asırnıñ ortasından 1795 senesine qadar [[Şarqiy Avropa]]da bar olğan devlet. Onıñ topraqları çeşit devirlerde zemaneviy [[Litvaniya]], [[Belarus]], [[Ukraina]] ve qomşu memleketlerniñ bir qısmını qavrap alğan. XIV asırdan başlap esas siyasiy merkezi [[Vilnüs]] edi. 1569 senesi kinazlıq [[Lehistan]]nen birleşip, [[Reç Pospolita]]nı teşkil etti. Bu birlik içinde ayrı idaresini, ordusını ve qanunlarını saqladı.<ref name="ldk">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

== Adı ve topraqları ==
Devletniñ tolu adı ''Litvaniya, Rus ve Jemaytiya Ulu Kinazlığı'' edi. Rus adı [[Kıyiv Rusı]]nen bağlı şarqiy slav topraqlarına ait edi. [[Jemaytiya]] ya da [[Samogitiya]] ise Litvaniyanıñ ğarbındaki tarihiy bölgedir.

Kinazlıq XIV–XV asırlarda şarqqa ve cenüpke kenişlep, Avropanıñ eñ büyük devletlerinden biri oldı. Litvan topraqlarından ğayrı, [[Polotsk]], [[Vitebsk]], [[Minsk]], [[Kıyiv]], [[Volın]] ve [[Podillâ]] de kinazlıq terkibinde edi. XV asırnıñ başında onıñ topraqları [[Qara deñiz]] yalılarına qadar uzana edi.<ref name="rusyna">{{cite web|author=Русина О. В.|title=Велике князівство Литовське|url=https://www.history.org.ua/?termin=Velyke_Kniazivstvo_Lytovske|website=Енциклопедія історії України|date=2003|language=uk}}</ref>

== Tarihı ==
=== Devletniñ peyda oluvı ===
XIII asırnıñ başında [[litvan]] ve başqa balt qabileleriniñ topraqlarında bir qaç kinaz üküm süre edi. [[Tevton ordeni]] ve [[Livoniya ordeni]]niñ ücümlerine qarşı olar birleşmege başladılar.

[[Mindaugas]] başqa kinazlarnı boysundırıp, XIII asırnıñ ortasında bir devlet qurdı. 1251 senesi [[katolik]] dinini qabul etti. 1253 senesi oña Litvaniya qıralınıñ tacı kiysetildi. 1263 senesi Mindovg öldürildi, amma onıñ qurğan devleti dağılmadı. Soñraki ükümdarlar qıral yerine [[ulu kinaz]] unvanını qullandılar.<ref name="history">{{cite web|title=-{Lietuvos istorija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-istorija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

=== XIV asırda kenişlev ===
[[Gediminas]] üküm sürgen 1316–1341 seneleri devlet quvetlendi. O, qomşu kinazlarnen añlaşmalar tizdi, evlilikler vastasınen sülâleler arasında bağlar qurdı. [[Vilnüs]] bu devirde devletniñ esas merkezi oldı.

Gediminasnıñ oğulları [[Algirdas]] ve [[Keystutis]] 1345 senesi akimiyetni elde ettiler. Algirdas daa ziyade şarqiy topraqlarnen oğraştı. Keystutis ise ğarpta Tevton ordenine qarşı cenk etti. [[Kök Suvlar uruşı]]nda Algirdasnıñ ordusı [[Altın Ordu]] quvetlerini yeñdi. Bundan soñ Litvaniya [[Kıyiv]] ve [[Podillâ]]da daa sağlam yerleşti. Algirdas [[Moskva]] üzerine de seferler yaptı, amma şeerni alıp olamadı.<ref name="algirdas">{{cite web|title=-{Algirdas}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/algirdas/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

Şarqiy slav topraqları Litvaniyağa cenkler, añlaşmalar ve sülâle evlilikleri vastasınen qoşuldı. Bir çoq yerde yerli qanunlar, adetler ve idare şekilleri saqlandı.

=== Lehistan ile yaqınlaşuv ve Vitautas devri ===
1385 senesi ulu kinaz [[Yogayla]] [[Lehistan]] ile [[Krevo añlaşması]]nı tizdi. 1386 senesi [[katolik]] dinini qabul etip, Lehistan qıraliçesi [[Yadviga]] ile evlendi ve Lehistan qıralı oldı. Böylece eki devletni bir ükümdar idare etip başladı. Lâkin olarnıñ idareleri ve qanunları ayrı qaldı. 1387 senesi litvan ealisini katolik dinine keçirüv başlandı.<ref name="history"/>

Yogayla ve Keystutisniñ oğlu [[Vitautas]] arasında akimiyet içün küreş oldı. 1392 senesi olar añlaşıp, Litvaniya idaresi Vitautasqa berildi. Vitautas 1430 senesine qadar üküm sürdü. O, bölgelerni idare etken kinazlarnıñ yerine oña boysunğan memurlarnı tayinledi.

[[Fayl:Grand Duchy of Lithuania 1430.png|thumb|320px|Litvaniya Ulu Kinazlığı Vitovt vaqtında (1430).]]

1410 senesi Litvaniya ve Lehistan orduları [[Grünvald uruşı]]nda Tevton ordenini yeñdiler. Bu yeñiş ordenniñ quvetini zayıflattı. 1422 senesi [[Melno barışığı]]nen orden [[Jemaytiya]] üzerindeki iddialarından vazgeçti. Vitautas vaqtında kinazlıq eñ keñ topraqlarına ve büyük siyasiy tesirge saip oldı. Vitautas Litvaniya qıralı olmaq istedi, amma 1430 senesi tac kiyüv merasiminden evel vefat etti.<ref name="vytautas">{{cite web|title=-{Vytautas Didysis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/vytautas-didysis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

Vitautas ölgen soñ kene taht içün küreşler başlandı. [[Kazimir Yagellon]] 1440 senesi Litvaniya ulu kinazı, 1447 senesi ise Lehistan qıralı oldı. [[Yagellonlar]] sülâlesi Litvaniyada 1572 senesine qadar üküm sürdi.<ref name="rusyna"/>

=== Moskva ile cenkler ve Lublin birligi ===
XV asırnıñ soñundan başlap Litvaniya ile [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasında cenkler sıqlaştı. Litvaniya bu cenklerde bir qısım topraqlarını coydı. 1514 senesi [[Smolensk]] Moskvağa keçti. Aynı sene [[Orşa uruşı]]nda [[Konstantin Ostrojskiy]] komandanlıq yapqan Litvaniya ve Lehistan askerleri Moskva ordusını yeñdiler. Lâkin Smolenskni keri alıp olamadılar.<ref name="orsha">{{cite web|title=-{Oršos mūšis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/orsos-musis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

1558–1583 seneleri devam etken [[Livoniya cenki]] Litvaniyağa ağır masraflar ketirdi. Litvaniya asılzadeleri Lehistan yardımınen devletni qorçalamağa tırıştılar.

1569 senesi [[Lublin añlaşması]]nen Lehistan ve Litvaniya [[Reç Pospolita]] adlı ortaq bir devlet qurdı. Qıral ve seym eki taraf içün ortaq oldı. Aynı vaqıtta [[Kıyiv]], [[Volın]], [[Bratslav]] ve [[Podlâşye]] topraqları Litvaniyadan ayırılıp, Lehistan tacına bağlandı. Kinazlıq ayrı ordusını, qaznasını, makemelerini ve qanunlarını saqladı.<ref name="lublin">{{cite web|title=-{Liublino unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/liublino-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

=== Reç Pospolita içinde ve devletniñ soñu ===
XVII asırda Reç Pospolita [[Rusiye]] ve [[İsveç]] ile uzun vaqıt cenk etti. 1654–1667 senelerindeki cenk vaqtında Rusiye ordusı Litvaniya topraqlarınıñ büyük bir qısmını zapt etti. 1655 senesi Vilnüs de alındı. Cenkler, açlıq ve hastalıqlar memleketni viran etip, ealiniñ sayısını keskin azalttı.

1700–1721 senelerindeki [[Büyük Şimal cenki]] de memleketke büyük zarar ketirdi. XVIII asırda merkeziy akimiyet zayıflap, büyük topraq saipleri arasında küreşler sıqlaştı. Rusiye ve başqa qomşu devletler Reç Pospolitanıñ içki işlerine daa ziyade qarıştılar.

[[Fayl:Grand duchy of Lithuania.png|thumb|320px|Reç Pospolita içindeki Litvaniya Ulu Kinazlığı (1619).]]

Devletni quvetlendirmek içün islâat yapmağa tırıştılar. 1791 senesi mayısnıñ 3-ünde yañı esas qanun qabul etildi. O, merkezi akimiyetni quvetlendirdi. Amma Rusiyege tayanğan islâat duşmanları bu deñişmelerni toqtattılar. 1794 senesi [[Tadeuş Kostsüşko]] yolbaşçılığında çıqqan isyan da bastırıldı.

1772, 1793 ve 1795 seneleri Reç Pospolitanıñ topraqları qomşu devletler arasında üç kere bölüşildi. 1795 senesi soñki bölüşüvden soñ Litvaniya Ulu Kinazlığı devlet olaraq yoq oldı. Topraqlarınıñ büyük qısmı [[Rusiye imperiyası]]na, ğarbındaki küçük bir qısmı ise [[Prussiya]]ğa keçti.<ref name="late">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė po Liublino unijos (1569–1795)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-po-liublino-unijos-1569-1795/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

== Devlet idaresi ve qanunlar ==
Devlet başı [[ulu kinaz]] edi. Soñraki devirlerde asılzadeler şurasınıñ tesiri arttı. Şura ulu kinaz ile birge devletniñ müim meselelerini çezdi. Seymde ise asılzadelerniñ vekilleri toplana edi. Topraqlar [[voyevodalıq]]larğa bölündi. Orduğa [[getman]] komandanlıq yapa edi.<ref name="institutions">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė nuo Krėvos sutarties iki Liublino unijos (14 a. pabaiga–1569: institucinės monarchijos laikotarpis)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-nuo-krevos-sutarties-iki-liublino-unijos-14-a-pabaiga-1569-institucines-monarchijos-laikotarpis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

1529, 1566 ve 1588 seneleri üç [[Litvaniya Statutı]] azırlandı. Bular devletniñ esas qanun cıyıntıqları edi. Statutlarda idare, makeme, mülk ve cinayet meseleleri içün qaideler belgilendi. Olar asılzadelerniñ aqlarını qorçalağanınen beraber, köylülerniñ topraq saiplerine bağlılığını da quvetlendirdi. Üçünci Statut Lublin birliginden soñ da Litvaniya qanunlarınıñ ayrı qalmasına yardım etti.<ref name="statutes">{{cite web|title=-{Lietuvos Statutai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-statutai/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

Köylüler ve şeer ealisiniñ çoqusı devlet idaresinde iştirak etip olamadı. Asılzadelerniñ arasında da farqlar bar edi. [[Radzivill]] ve [[Sapega]] kibi büyük topraq saibi sülâleler adiy asılzadelerden daa küçlü edi.<ref name="institutions"/>

== Eali, tiller ve dinler ==
Ealiniñ esas qısmı [[litvanlar]]dan ve şarqiy [[slavlar]]dan ibaret edi. Slav topraqları zemaneviy [[beloruslar|belorus]] ve [[ukrainler|ukrain]] halqlarınıñ tarihında müim yer aldı. Şeerlerde [[lehler]], [[nemseler]] ve [[yeudiler]] de yaşadı. [[Tatarlar]]nıñ ve [[qaraylar]]nıñ ayrı cemiyetleri bar edi.

Devlet yazıhanesinde ve makemelerde uzun vaqıt şarqiy slav yazı tili qullanıldı. Bu tilge ''[[ruten tili]]'' dep aytalar. Litvaniya Statutları da bu tilde yazıldı. [[Latin tili]] diplomatiyada, katolik kilsesinde ve tasilde qullanıla edi. Zaman keçkeninen asılzadeler arasında [[leh tili]] keñ tarqaldı. 1697 senesi devlet yazıhanesinde ruten tiliniñ yerine leh tili qullanılmağa başlandı. Litvan tili ise ealiniñ bir qısmınıñ künlük yaşayışında saqlandı.<ref name="language">{{cite journal|author=-{Vita Diemantaitė}-|title=-{Rusėniškojo greitraščio grafika XVII amžiaus LDK teismų knygose: inicialai ir didžiosios raidės}-|journal=-{Lietuvos istorijos studijos}-|year=2017|volume=39|pages=9–23|url=https://www.zurnalai.vu.lt/lietuvos-istorijos-studijos/article/download/10760/8853/11594|language=lt}}</ref>

İlk devirlerde litvanlarnıñ çoqusı [[putperest]] edi. Şarqiy slav ealisiniñ çoqusı ise [[ortodoks]] [[hristian]] edi. Devlette çeşit dinler saqlandı, amma [[katolik]] ve ortodoks asılzadelerniñ siyasiy aqları er vaqıt bir türlü olmadı.

XVI asırda [[Reformatsiya]] ğayeleri tarqaldı. Soñra katolik kilsesi tesirini arttırdı. 1596 senesi [[Brest kilse birligi]] qabul etildi. Ortodoks ealiniñ bir qısmı [[Roma papası]]nıñ akimiyetini tanıdı, amma şarqiy diniy merasimlerini saqladı. Böylece [[grek-katolik kilsesi]] quvetlendi. Bu deñişme diniy añlaşmamazlıqlarğa da sebep oldı.<ref name="brest">{{cite web|title=-{Brastos bažnytinė unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/brastos-baznytine-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

== İqtisat ve medeniyet ==
Ealiniñ çoqusı köylerde yaşap, aşlıq ekti ve ayvan asradı. Şeerler ticaret ve zenaat merkezleri edi. Aşlıq ve orman malları özenler ve [[Baltıq]] limanları arqalı başqa memleketlerge satıldı.

XVI asırda büyük topraq saipleriniñ çiftlikleri kenişledi. 1557 senesi topraq islâatı içün qanun çıqarıldı. Topraqlar ölçenip, köylülerniñ ödeyecek bergileri ve yapacaq işleri tayin etildi. [[Topraq qulluğı]] quvetlendi. Köylüler saipleriniñ toprağında çalışmağa mecbur ediler. Bir çoq şeer [[Magdeburg uquqı]]na saip olıp, yerli işlerini ayrı idare ete bildi.<ref name="economy">{{cite web|title=-{Valakų reforma}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/valaku-reforma/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

XVI asırda kitap basuv inkişaf etti. [[Frantsisk Skorina]] 1522 senesi Vilnüste kinazlıqta basılğan ilk kitapnı neşir etti. Soñraki matbaalarda diniy eserler, qanunlar ve mektep kitapları basıldı.<ref name="skorina">{{cite web|title=-{Pranciškus Skorina}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pranciskus-skorina/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1579 senesi Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı [[Stefan Batoriy]] Vilnüste universitet açılmasına izin berdi. Universitet tasil ve ilimniñ müim merkezine çevrildi.<ref name="university">{{cite web|title=-{Facts and history}-|url=https://www.vu.lt/en/university/facts-and-history|website=-{Vilnius University}-|language=en}}</ref>

El yazmaları, tarihiy yılnameler ve qanun kitapları bu devrniñ yaşayışı aqqında müim menbalardır.

== Qırımnen munasebetler ve Litvaniya tatarları ==
Litvaniya kinazları [[Altın Ordu]] hanlarınen bazen cenk etti, bazen ise ittifaq tizdi. Vitautas tahtını coyğan han [[Toqtamış]]qa yardım etti. 1399 senesi Vorskla özeni yanında Altın Ordu ordusı Vitautasnıñ ve Toqtamışnıñ quvetlerini yeñdi.<ref name="vytautas"/>

[[Qırım hanlığı]]nıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]] bir vaqıt Litvaniyada yaşadı. 1440-lı senelerniñ başında Qırımğa qaytıp, akimiyetni elde etüvinde Litvaniya ulu kinazı [[Kazimir]] oña yardım etti. Hacı Geray Litvaniya ile ittifaqnı saqladı.<ref name="haci">{{cite web|title=Хаджи-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/hadzhi-girej|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> Soñraki devirlerde munasebetler deñişti. [[I Meñli Geray]] 1482 senesi Kıyiv üzerine sefer yaptı. Soñraki devirlerde cenübiy topraqlarğa Qırım seferleri devam etti.<ref name="crimea">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref>

XIV asırnıñ soñundan başlap Altın Ordudan kelgen [[tatarlar]] Litvaniya topraqlarında yerleşti. Vitautas oña askerlik hızmeti yapqan tatarlarğa topraq berdi. Tatar askerleri kinazlıqnıñ cenklerinde, şu cümleden Grünvald uruşında iştirak etti. Olar [[musulman]] dinini ve cemiyetlerini saqladılar. Zaman keçkeninen çoqusı yerli slav tillerine keçti. Bu toplulıqlar [[Litvaniya tatarları]] ya da [[Lipka tatarları]] dep biline.<ref name="tatars">{{cite web|title=-{Lietuvos totoriai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-totoriai-1/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref>

== Menbalar ==
<references/>

[[Kategoriya:Tarihiy devletler]]
[[Kategoriya:Litvaniya tarihı]]
[[Kategoriya:Belarus tarihı]]
[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]

Yüzüklerniñ Sahibi

2026-10-12T23:37:04Z

Sultantepenn: Yüzüklerniñ Sahibi haqqinda saife yarattim

[[Fayl:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|küçükresim|Yazar: [[Con Ronald Ruel Tolkin]]]]
'''Yüzüklerniñ Sahibi''' ([[İngliz tili|İnglizce]]: ''The Lord of the Rings'') [[Con Ronald Ruel Tolkin|Con Ronald Ruel Tolkinniñ]] yazğan fantastik masalıdır. Üç kitaptan ibarettir:[[Yüzükniñ Qardaşlığı]], [[Eki Qulle]], ve [[Hannıñ Avdeti]]. Tolkinniñ uydurma [[Orta Yer]] dünyasında olıp keçe. İkâyede orta yerniñ serbest halqı yaman efendi Sauronnıñ qudretli yüzügini yoq etmek içün çalışa. Bütün dünya boyunca 150 milliondan ziyade nushada satıldı. 17 [[Oskar]] kazanğan 3 filmge çevirildi: [[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]], [[The Lord of the Rings: The Two Towers]] ve [[The Lord of the Rings: The Return of the King]].

Duka

2026-10-12T08:06:15Z

Don Alessandro: /* Başqa tillerde */

'''Duka''' ya da '''gertsog''' — [[Avropa]]da eñ yüksek [[asılzade]] unvanlarından biri. Duka mustaqil bir devletniñ ükümdarı ya da [[qıral]]ğa tabi asılzade ola bile. Duka idare etken ülke ya da vilâyetke ''dukalıq'' ya da ''gertsoglıq'' deyler.<ref name="Collins">[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/duke -{Duke}-] // ''-{Collins English Dictionary}-''.</ref>

''Duka'' sözü [[yunan tili]]ndeki ''δούκας'' (eski şekli ''δοῦκα'') sözünden kelip çıqqan. Yunan sözüniñ menbası [[latin tili]]ndeki ''-{dux}-'' («yolbaşçı», «serdar») sözüdir.<ref name="Greek">[https://www.pyli.greeklanguage.gr/index.php?catid=69&id=611&option=com_content&pageS=649&tab=2&view=article δούκας] // ''Λεξικό της κοινής νεοελληνικής''.</ref> ''Gertsog'' sözü ise alman tilindeki ''-{Herzog}-'' sözünden rus tilindeki ''герцог'' şekli vastasınen kirgen.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/г/герцог Герцог] // ''Этимологический словарь русского языка''.</ref>

Qadın dukağa '''dukessa''' ya da '''gertsogin''' deyler.

[[Roma İmperiyası]]nda ''-{dux}-'' adı serdarlar içün qullanılğan. IV asırda bu unvan imperiyanıñ sıñır vilâyetlerindeki askerlerni idare etken komandanlarğa berilgen. [[Orta asırlar]]nıñ başında [[Frank devleti]]nde dukalar büyük vilâyetlerni idare etken. German qabilelerinde ise cenk vaqtında saylanğan serdarlar da duka dep adlandırılğan. Feodalizm devrinde duka unvanı ve onıñnen bağlı üküm nesilden nesilge miras olaraq keçmege başlağan. Bazı dukalar mustaqil ükümdar olğan; başqa yerlerde ise unvan saipleri qıralğa tabi qalğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Duke -{Duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>

Duka unvanınıñ mertebesi memleketke ve devirge köre deñişken. Bir çoq memlekette duka qıraldan ve qıral ailesiniñ şahzadelerinden aşağı, markiz ve graflardan ise yuqarı turğan.<ref name="Collins"/> Meselâ, [[Birleşken Qırallıq]]ta asılzade unvanları yuqarıdan aşağığa doğru '''duka''' > '''markiz''' > '''graf''' > '''vikont''' ve '''baron''' sırasınen kele.<ref>[https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10635/ -{Peerages and membership of the House of Lords}-] // -{House of Commons Library}-.</ref>

== Başqa tillerde ==
Unvannıñ bazı Avropa tillerindeki adları:<ref name="Collins"/>
{| class="wikitable"
! Til !! Yazılışı !! Aytılışı
|-
| İnglizce || -{duke}- || dyük
|-
| Frenkçe || -{duc}- || dük
|-
| Almanca || -{Herzog}- || hertsog
|-
| İtalyanca || -{duca}- || duka
|-
| İspanca || -{duque}- || duke
|-
| Portugalca || -{duque}- || dukı
|-
| Rusça || -{герцог}- || gertsıg
|-
| Yunanca || δούκας || dukas
|-
| Danca || -{hertug}- || heatu
|-
| İsveççe || -{hertig}- || hetig
|-
| Lehçe || -{książę}- || kşönje
|-
| Macarca || -{herceg}- || hertseg
|}

== Arhiduka ==
'''Arhiduka''' ({{lang-de|Erzherzog}}, {{lang-en|archduke}}, {{lang-ru|эрцгерцог}}) — mertebece adiy dukadan yüksek olğan unvan. Bu unvan XIV asırda [[Avstriya]]da peyda olğan; 1453 senesi imperator [[III Fridrih]] onı resmen tanığan. Soñra arhiduka unvanını [[Habsburglar]] sülâlesiniñ erkek azaları da qullanğan.<ref>[https://www.habsburger.net/en/chapter/almost-crown-austrian-archducal-coronet -{Almost a crown: The Austrian archducal coronet}-] // -{Die Welt der Habsburger}-.</ref>

== Ulu duka ==
'''Ulu duka''' ya da '''büyük duka''' ({{lang-de|Großherzog}}, {{lang-it|granduca}}, {{lang-fr|grand-duc}}) — mertebece qıraldan aşağı, adiy dukadan ise yuqarı turğan ükümdar unvanı.<ref name="GrandDuke">[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grand-duke -{Grand-duke}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref> Ğarbiy Avropada bu unvan Toskana ile bağlı olaraq peyda olğan: 1569 senesi [[Roma papası]] [[V Piyus]] Toskana ükümdarı [[I Kozimo]] [[Mediçi]]ge büyük duka unvanını bergen.<ref name="Toscana">[https://sias-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?Chiave=80902&TipoPag=prodpersona -{Cosimo I de' Medici}-] // -{Sistema informativo degli Archivi di Stato}-.</ref> Rus tilindeki ''великий князь'' unvanı ingliz tiline ''-{grand duke}-'' olaraq da tercime etile; bu ise menbası başqa olğan unvandır.<ref name="GrandDuke"/> XIX asırda bu unvan Baden, Gessen ve başqa Alman devletlerinde de qullanılğan.<ref name="GrandDuke"/> [[Lüksemburg]] 1815 senesi Viyana kongressiniñ qararınen büyük dukalıq olğan.<ref>[https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy -{The Constitutional Monarchy}-] // -{Cour grand-ducale}-.</ref> Bugün Lüksemburg dünyada saqlanğan yekâne mustaqil büyük dukalıqtır.<ref name="Luxembourg">[https://luxembourg.public.lu/fr/societe-et-culture/systeme-politique/grand-duc.html -{Le Grand-Duc}-] // -{Luxembourg.public.lu}-.</ref>

== Mustaqil ve muhtar dukalıqlar ==
Avropa tarihında mustaqil ya da keñ muhtariyetli dukalıqlar emiyetli yer tutqan. Orta asırlarda olarnıñ bazıları qıralğa ya da imperatorğa resmen tabi olğan. Meşur nümüneler:
* [[Burgundiya dukalığı]] — XIV–XV asırlarda büyük siyasiy küçke saip olğan. Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları mustaqil siyaset alıp barğan ve Flandriya ile Brabantta da büyük topraqlar idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Burgundy -{Burgundy}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Bretan dukalığı]] — [[Frenkistan]]nıñ şimal-garbındadır. Orta asırlarnıñ soñunda Frenkistan qıralına resmen tabi olsa da, dukaları memleketni mustaqil idare etken.<ref>[https://www.jstor.org/stable/j.ctvh1ds5g.29 -{The Duchy of Brittany}-] // ''-{Seats of Power in Europe during the Hundred Years War}-''.</ref> 1532 senesi Frenkistannen birleştirilgen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Brittany -{Brittany}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Savoya dukalığı]] — Alp dağları ve Pyemontta bir devlet. 1416 senesi dukalıq olğan; onıñ ükümdarı soñ Sardiniya qıralı unvanını alğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Savoy,_House_of -{Savoy, House of}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Milan dukalığı]] — İtaliyanıñ şimalindeki küçlü devlet; 1395 senesi dukalıq olğan.<ref>[https://82nd-and-fifth.metmuseum.org/toah/ht/08/eustn.html -{Venice and Northern Italy, 1400–1600 A.D.}-] // -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Onı Viskonti ve Sfortsa sülâleleri idare etken.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Milan -{Milan}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Parma dukalığı]] — 1545 senesi İtaliyada qurulğan devlet. Napoleon cenklerinden soñ 1815 senesi mustaqil dukalıq olaraq qayta tiklengen.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Parma -{Parma}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Modena dukalığı]] — 1452 senesi İtaliyada qurulğan, ''-{Este}-'' sülâlesi idare etken devlet. Napoleon cenklerinden soñ qayta tiklengen; XIX asırda İtaliyanıñ birleşmesi vaqtında mustaqilligini coyğan.<ref>[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Modena -{Modena}-] // ''-{Encyclopædia Britannica}-''. — 1911 senesi.</ref>
* [[Nassau dukalığı]] — 1806–1866 seneleri mevcut olğan mustaqil Alman devleti; 1866 senesi Prussiyağa qoşulğan.<ref>[https://history.state.gov/countries/nassau -{Nassau}-] // -{Office of the Historian, U.S. Department of State}-.</ref>

== Menbalar ==
<references/>

[[Kategoriya:Avropa tarihı]]
[[Kategoriya:Asılzade mertebeleri]]

I Maksimilian

2026-10-12T03:47:34Z

Sultantepenn: I Maksimillian haqqinda saife yarattim

'''I Maksimilian''' (6 İyül 1832–19 İyun 1867) [[Avstriya]] asıllı [[Meksika]] imperatorı. 1864 senesi [[III Napolyon|III Napolyonnıñ]] yardımınen imperator oldı. Başta muhafazacılarnıñ yardımınen akimiyetke kelse de, liberal islâatları sebebinden olarnıñ yardımını coydı. III Napolyon yollağan askerlerini çekip alğan soñ, 1867 senesi Maksimilian isyancılarnıñ qoluna esir tüşe ve öldürile.<ref>https://www.unofficialroyalty.com/execution-of-maximilian-i-emperor-of-mexico-1867/</ref><ref>https://www.ebsco.com/research-starters/history/maximilian-i-mexico/#early-life</ref><ref>https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/biographies/maximilian-i-1832-1867-emperor-of-mexico/</ref><ref>https://americasquarterly.org/article/long-view-when-an-austrian-archduke-became-emperor-of-mexico/</ref><ref>https://hrc.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15878coll71</ref>

{{Kişi|name=I Maksimilian|original name=Ferdinand Maximilian Josef Maria von Habsburg-Lothringen|resim=Maximilian of Mexico bw.jpg|doğum tarihı=6 İyül 1832|ölüm tarihı=19 İyün 1867|doğğan yeri=[[Viyana]],[[Avstriya]]|ölgen yeri=[[Meksika]]|zenaatı=[[İmparator]]|baba=[[Franz Karl]]|ana=[[Prenses Sofi]]|ömür arqadaşı=[[Belçikalı Şarlotta]]}}

Kısılifon

2026-10-12T00:53:59Z

Sultantepenn: Kısılifon haqqinda saife yarattim

[[Fayl:Xylophone (PSF).svg|küçükresim|Kısılifon]]
'''Kısılifon''' Muzıkada qullanılğan bir urulğan alet. Millâtan evel 2000 yaqınlarında cenüp-şarqiy [[Asiya|Asiyada]] uydurıldı. Adet üzre ağaçtan yapıla, amma soñki vaqıtlarda başqa materiallar da qullanılıp başladı.<ref>https://everythingpercussion.weebly.com/history-of-the-xylophone.html</ref> <ref>https://www.boullard.ch/en/blog/tips-maintenance-and-musical-techniques/what-is-a-xylophone/</ref>

İpek

2026-10-11T19:46:00Z

Sultantepenn: Ipek haqqinda saife yarattim

[[Fayl:Rajshahi silk sopura silk mills (8).jpg|küçükresim|271x271pik|'''İpek''']]
'''İpek''', ya da '''Yipek''', [[Yipek Qurtu|Yipek Qurtundan]] elde etilgen qumaş. Urba yapmaq içün qullanıla. Milâttan evel 4000 senesi [[Çin|Çinde]] yapılğan edi. Andan [[Yipek Yolı]] ile ğarpqa darqaldı.<ref>https://sewport.com/fabrics-directory/silk-fabric</ref> <ref>https://nazmiyalantiquerugs.com/blog/the-long-and-fascinating-history-of-silk/</ref>

== Nasıl yapılğan ==
[[Yipek Qurtu|Yipek Qurtuları]] 300-500 yımırta qoyalar. Yipek qurtları kakun yapqance besleneler. Soñ kankunlar qaynağan suvğa qoyalar. Qaynağan suvda yımşaqlaşqan kakunlarnı ince yipler etip ayıralar. Yiplerni boyalap, urbalar toquylar. <ref>https://biddlesawyersilks.com/how-is-silk-made-a-step-by-step-guide/</ref>

Afğanistan bayrağı

2026-10-10T04:10:51Z

Sultantepenn: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '326x326pik 15 Avgust 2021 künü qabul etilgen Afğanistannıñ resmiy bayrağıdır. Beyaz fon üstünde qaranen yazılğan şehadet bar.'

[[Fayl:Flag of the Taliban.svg|küçükresim|326x326pik]]
15 Avgust 2021 künü qabul etilgen [[Afğanistan|Afğanistannıñ]] resmiy bayrağıdır. Beyaz fon üstünde qaranen yazılğan şehadet bar.

Togo bayrağı

2026-10-09T01:04:05Z

Sultantepenn:

[[Fayl:Flag of Togo.svg|küçükresim|Togo Bayrağı]]
[[Paul Ahyi]] tarafından teşkil etilgen [[Togo]] memleketiñin bayrağı. 1960 senesi qullanuvğa kirdi. Qırmızı, yeşil, sarı ve beyaz renklerden ibaret. Qırmızı şeitlerniñ qanını, yeşil ümüt, sarı birlik, beyaz ise bilgini ifade etmek içün qullanıla. Yıldız serbestlik ve ümütni ifade ete.<ref>https://flagpedia.net/togo</ref><ref>https://www.crwflags.com/fotw/flags/tg.html</ref>

Malütânka

2026-10-08T18:50:40Z

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Malütânka |original adı = ''ukr.'' Малютянка |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =17 |lat_sec =28 |lon_deg =30 |lon_min =16 |lon_sec =11 |CoordAddon = |CoordScale...'

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Malütânka
|original adı = ''ukr.'' Малютянка
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =17 |lat_sec =28
|lon_deg =30 |lon_min =16 |lon_sec =11
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Kıyiv vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv =
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 2 137
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 4598
|poçta indeksi = 08158
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Malütânka''' ({{lang-uk|Малютянка}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 2 137 kişi.

[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]

Meksika bayrağı

2026-10-08T02:31:46Z

Sultantepenn: Meksika Bayragi haqqinda maqale yarattim

[[Fayl:Flag of Mexico.svg|küçükresim|307x307pik|Meksika bayrağı]]
1821 senesi yapılğan qırmızı, yeşil ve beyaz bayraq. Yeşil tüs serbestlikni, beyaz tüs katoliklikni, qırmızı tüs ise birlikni bildire. Emblema qadimiy Aztek imperiyasınıñ temel efsanesini köstere. Efsanege köre, Aztekler ber gölniñ ortasındaki adada ğağasında yılan tutqan kaktus üstünde oturğan qartalnı körip, böyleliknen Meksika şeeriniñ temelini qoyğanlar. <ref>https://www.britannica.com/topic/flag-of-Mexico</ref>

Saddam Üsein

2026-10-06T16:43:22Z

Don Alessandro:

{{kişi
|resim=SaddamStatue.jpg
|zenaat=inqilâpçı, hırsız, cinayetçi
}}
'''Saddam Üsein Abdül Mecid et-Tikriti''' ({{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}; 1937 s., [[Iraq]] — 2006 s. Iraq) — Iraqlı ve [[araplar|arap]] inqilâpçısı, [[Baas]]ist Iraqnıñ diktatorı, hırsız, halqara cinayetçi. Iraqlı arap şovinisti<ref>''Merip'' [https://www.merip.org/2006/06/the-whole-range-of-saddam-husseins-war-crimes/ Hussein's Sadisms] – [[Merip]] 2006</ref>, islâmcı<ref> [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-nov-04-mn-107-story.html Turn to the Faith Campaign] </ref> ve imperialisti.

[[Türkmenler]], [[kürtler]], [[yeudiler]] ve başqa halqlarnıñ soyqırımı teşkil etken.

== Tarih ==
* 1957 - 1963 ss. — Üsein «[[Baas]]» fırqasına qoşula.
* 1968 - 1979 ss. – Ahmed Hasan al-Bekir Üseinni vitse-prezident yaptı.
* 1979 s. - 1993 s. — Saddam resmiy olaraq prezident ola ve Iraqta puska başlay, duşmanlarını cinaiy sindikat kibi temizleyi ve para talap ete.
* 1993 s. - 2003 s. — [[Saddamizmniñ İman aqqında aktsiyası]], İslâmizatsiya, mafiyalarnıñ ve repreasiyalarnıñ devami.
* 2003 s. - 2006 s. – [[Amerika Qoşma Ştatları|AQŞ]] Üseinni akimietten çıqarmaq içün 2003 senesi mart 20-de İraqqa ücüm ettiler. 2003 senesi dekabrʹ ayında Üsein esir alındı, soñra 2004-2006 seneleri sudqa berildi.
* 2006 s. — ölüm.

== Bugün ==
2020 s. İraqta Üseini taqdirlev 9%<ref>[https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/how-iraqis-view-life-after-fall-saddam-twenty-years-ago-and-today Как иракцы оценивают жизнь после падения режима Саддама — двадцать лет назад и сегодня]</ref>.

== İhtar ==
<references/>

{{İraq liderleri}}
{{DEFAULTSORT:Üsein, Saddam}}
[[Kategoriya:Iraq adamları]]
{{stub}}

Knâjıçi (Fastiv rayonı)

2026-09-29T19:33:37Z

Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Knâjıçi |original adı = ''ukr.'' Княжичі |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =50 |lon_deg =30 |lon_min =08 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale...'

{{MY
|tip = köy
|qırımtatar adı = Knâjıçi
|original adı = ''ukr.'' Княжичі
|memleket = Ukraina
|tuğra =
|bayraq =
|tuğra eni =
|bayraq eni =
|lat_deg =50 |lat_min =19 |lat_sec =50
|lon_deg =30 |lon_min =08 |lon_sec =00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|memleket haritasınıñ büyükligi = 300
|region1 haritasınıñ büyükligi =
|region2 haritasınıñ büyükligi =
|region1 türü = Vilâyet
|region1 = Kıyiv vilâyeti
|cedvelde region1 adı =
|içki bölünüv =
|baş türü =
|baş =
|temeli qoyulğan tarihı =
|ilki añıluv = 991
|evelki adları =
|bu seneden berli statuslı =
|meydanlıq =
|yükseklik =
|iklim =
|resmiy til =
|resmiy til-ref =
|eali = 1 347
|cedvelge aluv senesi =
|eali sıqlığı =
|aglomeratsiya =
|milliy terkip =
|diniy terkip =
|saat quşağı = +2
|DST = bar
|telefon kodu = +380 4598
|poçta indeksi = 08143
|poçta indeksleri =
|avtomobil kodu =
|identifikator türü =
|raqamlı identifikator =
|Commons =
|sayt =
|sayt tili =
}}
'''Knâjıçi''' ({{lang-uk|Княжичі}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 1 347 kişi.

[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]