<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="crh">
	<id>https://crh.wikipedia.org/w/index.php?feed=atom&amp;title=Mahsus:YeniSayfalar</id>
	<title>Vikipediya - Yañı saifeler [crh]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://crh.wikipedia.org/w/index.php?feed=atom&amp;title=Mahsus:YeniSayfalar"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Mahsus:YeniSayfalar"/>
	<updated>2026-11-17T03:50:27Z</updated>
	<subtitle>QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.4</generator>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Yerden_%C3%A7%C4%B1qar%C4%B1l%C4%9Fan_yaq%C4%B1t</id>
		<title>Yerden çıqarılğan yaqıt</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Yerden_%C3%A7%C4%B1qar%C4%B1l%C4%9Fan_yaq%C4%B1t"/>
		<updated>2026-11-16T22:12:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;[[Taşkömür]] Deñizde neft çıqaruv platforması Gaznıñ yanması &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yerden çıqarılğan yaqıt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — qadimiy canlılarnıñ yer astında qalğan qalımtılarından millionlarca yıl devamında peyda olğan yanıcı maddelerdir. Esas çeşitleri — taşkömür, neft ve tabiiy gaz...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Coal.jpg|thumb|right|220px|[[Taşkömür]]]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Oil platform P-51 (Brazil).jpg|thumb|right|220px|Deñizde neft çıqaruv platforması]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Gas stove burner flame.jpg|thumb|right|220px|Gaznıñ yanması]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yerden çıqarılğan [[yaqıt]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — qadimiy canlılarnıñ yer astında qalğan qalımtılarından millionlarca yıl devamında peyda olğan yanıcı maddelerdir. Esas çeşitleri — [[taşkömür]], [[neft]] ve [[tabiiy gaz]]. Olar [[energiya]] almaq içün yaqıla, ayrıca [[sanayı]] içün hammal olaraq qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Peyda olması ==&lt;br /&gt;
Bu yaqıtlar [[ösümlik]], [[ayvan]] ve kiçik suv canlılarınıñ qalımtılarından peyda olğan. Çökündiler astında qalğan [[organik maddeler]] [[oksigen]] az olğan şaraitte çürügen. Uzun zaman boyunca yüksek araret ve basım olarnıñ terkibini deñiştirgen.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ösümlikleriniñ qalımtılarından, esasen, kömür peyda olğan. Neft ve tabiiy gaznıñ peyda olmasında ise suvda yaşağan [[plankton]]nıñ qalımtıları müim rol oynağan. Bu yaqıtlar tabiiy yollarnen alâ peyda olsa da, yedekleri qullanılğanı qadar tez yañarmaz. Şunıñ içün olar yañarmağan tabiiy resurslar sayıla.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Miller, G.; Spoolman, Scott (2007). Environmental Science: Problems, Connections and Solutions. Cengage Learning}-. ISBN 978-0-495-38337-6.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Yerden çıqarılğan yaqıt evlerni qızdırmaq, aş pişirmek, [[elektrik]] istisal etmek ve [[taşıt]]larnı işletmek içün qullanıla. Neftten [[benzin]], [[kerosin]] ve [[dizel yaqıtı]] alına. Ondan [[plastmassa]] ve başqa himiyaviy mahsulat da yapıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kömürniñ, soñ ise neftniñ keñ qullanılması [[sanayı inqilâbı]] ve [[naqliyat]]nıñ inkişafında müim rol oynadı. Bu yaqıtlar dünya iqtisadiyatınıñ esas energiya menbalarından olıp qala.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tabiatqa tesiri ==&lt;br /&gt;
Bu yaqıtlar yanğanda [[atmosfera]]ğa [[karbon dioksidi]] çıqa. Onıñ toplanması [[global isinüv]]ni tezleştire. Kömür ve neft mahsulatlarınıñ yanması avanı kirlete, ince toz ve zararlı gazlar çıqara.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Stephenson, Michael (2018). Energy and Climate Change: An Introduction to Geological Controls, Interventions and Mitigations. Elsevier}-. ISBN 978-0-12-812021-7.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yaqıtnı çıqaruv, işlev ve taşıv da topraq ve suvnı kirletip ola. Bu tesirlerni azaytmaq içün energiyanı tasarruflı qullanmaq ve [[yañarıp olğan energiya]] menbalarına keçmek teklif etile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Sanayı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Qur%C5%9Funatq%C4%B1%C3%A7</id>
		<title>Qurşunatqıç</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Qur%C5%9Funatq%C4%B1%C3%A7"/>
		<updated>2026-11-16T18:47:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:PK machine gun.jpg|thumb|right|250px|PKM universal qurşunatqıçı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Munster MG13 (dark1) noBG.png|thumb|right|250px|MG 13 yengil qurşunatqıçı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:111-SC-24659 - NARA - 55208929.jpg|thumb|right|250px|Vikkers (-{Vickers}-) qurşunatqıçı]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qurşunatqıç&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;pulemöt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — yerdeki, suv üstündeki ve avadaki nişanlarğa [[qurşun]] atmaq içün qullanılğan avtomatik [[nariye silâsı]]. Bir asker ya da bir qaç kişilik gruppa tarafından qullanıla. Avtomatik mehanizmi, adetince, [[barot]] gazlarınıñ ya da namlunıñ keri tepüv energiyasınen işley.&amp;lt;ref name=&amp;quot;BSE&amp;quot;&amp;gt;Пулемёт // Большая советская энциклопедия / баш муаррир А. М. Прохоров. — 3-ünci neşir. — Москва: Советская энциклопедия, 1969–1978.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qurşunatqıç aynı kalibrli başqa atıcı silâlardan uzun ve ağır namlusı, daa çoq patron alğan tertibatı ve devamlı atışqa uyğunlığınen farqlana.&amp;lt;ref&amp;gt;Пулемёт // Энциклопедия «Техника». — Москва: Росмэн, 2006.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve işlemesi ==&lt;br /&gt;
Esas qısımları namlu, namlu qutusı, qama, tetik mehanizmi ve nişangâhtır. Patronlar şeritten ya da magazinden berile. Atış mehanizmi er atıştan soñ silânı avtomatik olaraq yañıdan toldura.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qurşunatqıç qısqa ya da uzun nevbetlernen, ayrıca arasız atıp ola. Bazı modellerde birer atış yapmaq imkânı da bar. Şimdiki qurşunatqıçlarnıñ namlusı, adetince, avanen suvutıla; evel suvnen suvutuv da keñ qullanılğan.&amp;lt;ref&amp;gt;Пулемёт // Словарь военных терминов / тизгенлер А. М. Плехов, С. Г. Шапкин. — Москва: Воениздат, 1988.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Piyade qurşunatqıçlarınıñ yengil, mahsus tayançta qullanılğan ve universal çeşitleri bar. Yengil qurşunatqıçnı bir asker taşıp ola. Universal çeşitler ise em eki ayaqlı tayançta, em mahsus tezya üstünde qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qurşunatqıçlar [[tank]], [[zırhlı taşıt]], [[avtomobil]], [[gemi]], [[uçaq]] ve [[tikuçar]]larğa da qoyula. Avadaki nişanlarğa atmaq içün mahsus zenit tertibatları qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Qurşunatqıçnıñ selefleri qolnen işletilgen çoq namlulı silâlar edi. Olarnıñ meşur nümünelerinden biri 1862 senesi peyda olğan Gatling silâsıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Atış energiyasınen işlegen ilk avtomatik qurşunatqıçnı 1883 senesi [[Hayrem Maksim]] yaptı. XX asır başında yengil qurşunatqıçlar inkişaf etti. [[Birinci Cian cenki]] vaqtında qurşunatqıçlar bütün esas ordularda keñ qullanıldı; tank ve uçaqlarnıñ silâsı da oldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Silâ]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1l%C4%B1%C3%A7</id>
		<title>Qılıç</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1l%C4%B1%C3%A7"/>
		<updated>2026-11-16T18:43:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Swiss Sword.jpg|thumb|right|250px|Avropa qılıcı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Mainz sword.jpg|thumb|right|250px|[[Qadimiy Roma]] qılıcı — gladius]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Han iron sword and scabbard.jpg|thumb|right|250px|[[Han sülâlesi]] devrinden qalğan Çin demir qılıcı ve qını]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qılıç&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — kesmek ve sançmaq içün qullanılğan uzun [[namlu]]lı [[ateşsiz silâ]]. Namlusı [[pıçaq]] ya da [[hancer]] namlusından uzun olıp, sapqa bağlana. Qılıçnıñ şekli ve qullanılışı devir ve bölgege köre farqlana.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Qılıçnıñ esas qısımları [[namlu]] ve [[sap]]tır. Namlu tüz ya da qıyış, bir ya da eki ağızlı ola. Sançmağa uyğun qılıçlarnıñ namlusı, adetince, tüz ve ucu süyrüdir. Kesmege uyğun çeşitlerniñ namlusı ise sıqça qıyış ola. Bir çoq qılıç em kesmek, em de sançmaq içün qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sap elnen tutulğan qısımdır. Sapnen namlu arasında elni qorçalağan bir dayanç bulunıp ola. Qılıçnı taşımaq ve namlusını saqlamaq içün qın qullanıla. Qılıçlar bir ya da eki qolnen tutıp qullanmağa uyğun yapılğan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Qılıç [[tunç çağı]]nda [[pıçaq]] ve [[hancer]] kibi qısqa namlulı silâlardan inkişaf etti. Qılıç sayılğan eñ eski nümünelerden bazıları [[Türkiye]]deki [[Arslantepe]]de tapıldı. Milâttan evel 3300 senesi civarına ait bu silâlar arsenikli tunçtan yapılğan, uzunlığı ise qararnen 60 santimetrdir.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Yener, K. Aslihan (2021). The Domestication of Metals: The Rise of Complex Metal Industries in Anatolia. BRILL}-. 52–53 saifeler. ISBN 978-9004496934.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Soñraki devirlerde [[demir]] ve [[çelik]] qılıçlar tarqaldı. [[Qadimiy Roma]] ordusında qısqa ve uzun namlulı çeşitler qullanıldı. [[Orta asırlar]]da Avropa, Asiya ve başqa bölgelerde şekli ve qullanılışı farqlı qılıçlar inkişaf etti. Atlınıñ, piyadeniñ ve duelde çarpışqan adamnıñ ihtiyaclarına köre ayrı çeşitler peyda oldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ve emiyeti ==&lt;br /&gt;
Qılıç uzun zaman yaqın mesafeli cenkniñ müim silâlarından biri edi. O, saibiniñ mevqi ve nufuzınıñ timsali de oldı. Nariye silâları tarqalğanda qılıçnıñ arbiy emiyeti azaldı, amma atlı birlikler onı XX asır başına qadar qullanmağa devam etti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bugün qılıçlar arbiy merasim ve paradlarda saqlanıp qala. Tarihiy qılıçlarnıñ nümüneleri müzeylerde kösterile, olarnı qullanuv usulları ise tarihiy cenk sanatları çerçivesinde ögrenile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Silâ]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Tiku%C3%A7ar</id>
		<title>Tikuçar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Tiku%C3%A7ar"/>
		<updated>2026-11-16T17:37:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:ILPD Bell206.jpg|thumb|right|250px|-{Bell 206}- tikuçarı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Mil Mi-8 HIP.png|thumb|right|250px|Mi-8 tikuçarı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Vought-Sikorsky VS-300 (restored).png|thumb|right|250px|Sikorskiyniñ -{VS-300}- tecribe tikuçarı]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Tikuçar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;helikopter&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;vertolöt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — köterüv ve itüv quvetini köçürici aylandırğan [[pervane]]lerden alğan uçuv [[taşıt]]ı. Tikuçar tik köterilip qona, avada bir yerde tura, ileri, keri ve yan taraflarğa uçıp ola. Bu hususiyetleri sayesinde uzun uçuv-qonuv yolağı olmağan yerlerde de qullanıla.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Helicopters. Centennial of Flight. American Aviation Historical Society}-, 2003.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve uçuvı ==&lt;br /&gt;
Tikuçarnıñ esas qısımları — kevde, [[köçürici]], [[pervane]], uçucı kabinası ve qonuv tertibatıdır. Esas pervane kevdeniñ üstündedir. Onıñ qanatçıqları aylandırılğanda köterüv quveti peyda ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tikuçarlarnıñ çoqusında bir esas pervane ve quyruğında daa kiçik bir pervane bar. Quyruq pervanesi kevdeniñ esas pervanege ters yönelişte aylandırılmasına qarşı tesir ete. Eki esas pervaneli tikuçarlar da bar: pervaneleri bir-biriniñ üstünde, artında ya da yanında ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Uçucı pervane qanatçıqlarınıñ qıyalığını deñiştirip, tikuçarnıñ köterilüvini, alçaluvını ve uçuv yönelişini idare ete. Köçüriciniñ quveti pervanelerge transmissiya vastasınen berile.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Helicopter Flying Handbook. Federal Aviation Administration}-, 2024. 4-ünci bap: -{Helicopter Components, Sections, and Systems}-. https://www.faa.gov/regulations_policies/handbooks_manuals/aviation/helicopter_flying_handbook&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Tikuçarlar yolcu ve yük taşımaq, qıdıruv-qurtaruv işlerini ötkermek, hastalarnı hastahanege yetkizmek ve yanğın söndürmek içün qullanıla. Olar dağlıq ve yolsuz yerlerge barmağa, deñizdeki gemilerge adam ve yük yetkizmege yardım ete. Bazı tikuçarlar ağır yüklerni arqanğa asıp taşıy. Tikuçarlardan arbiy iş, politsiya hızmeti, qurucılıq, köy hocalığı ve avadan resimge aluvda da faydalana.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Helicopter Pilot Training Schools, Careers — Heliventures}-. https://heliventuresnc.com/&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Tikuçar yapmaq tecribeleri XIX asırda ve XX asır başında devam etti. Yeterli quvetli, yengil köçüricilerniñ peyda olması olarnıñ inkişafını tezleştirdi. 1936 senesi uçqan «-{Fokke-Vulf Fw 61}-» ilk ameliy ve tam idare etilgen tikuçar oldı. 1942 senesi -{Sikorsky R-4}- tikuçarınıñ büyük miqdarda istisalı başlandı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C3%A7inde_yanma_k%C3%B6%C3%A7%C3%BCrici</id>
		<title>İçinde yanma köçürici</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C3%A7inde_yanma_k%C3%B6%C3%A7%C3%BCrici"/>
		<updated>2026-11-16T17:09:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Colorized car engine.jpg|thumb|right|250px|Avtomobilniñ içinde yanma köçüricisi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:4StrokeEngine Ortho 3D Small.gif|thumb|right|250px|Dört taktlı köçüriciniñ işlemesi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Early-gasoline-engine-models.jpg|thumb|right|250px|İlk benzin köçüricileriniñ modelleri]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;İçinde yanma köçürici&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[yaqıt]] içinde yanğan ve yanuv gazlarınıñ energiyasını mehanik areketke çevirgen [[köçürici]]. Yanma kamerasında peyda olğan yüksek araretli ve basımlı gazlar kenişlenip, köçüriciniñ areketli qısımlarına tesir ete. Böylece yaqıtnıñ himiyaviy energiyası mehanik areketke çevirile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
İçinde yanma köçüricilerniñ porşenli ve rotorlı çeşitleri bar. Gaz turbinaları, reaktiv köçüriciler ve raketa köçüricileriniñ çoqusı da bu gruppadandır. Porşenli köçüricilerde yanma belli aralıqlarnen tekrarlana, gaz turbinalarında ise devamlı ola.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Pulkrabek, Willard W. (1997). Engineering Fundamentals of the Internal Combustion Engine. Prentice Hall}-. 2 saife. ISBN 978-0-13-570854-5.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İşlevi ==&lt;br /&gt;
Porşenli köçüricide yanğan gazlar tsilindr içindeki [[porşen]]ni ite. Porşenniñ ileri-keri areketi [[tizli mil]]ni aylandıra. Bu areket [[taşıt]]nıñ [[köpçek]]lerine ya da başqa bir mehanizmge berile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dört taktlı köçürici]]niñ iş çevrimi dört basamaqtan ibarettir: tsilindrge ava ya da ava-yaqıt qarışması alına, sıqıla, yanma neticesinde porşen itilip iş yapıla ve yanuv gazları tışqa çıqarıla. Bundan soñ çevrim tekrarlana.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Stone, Richard (1992). Introduction to Internal Combustion Engines. Macmillan}-. 1–2 saifeler. ISBN 978-0-333-55083-0.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Benzin]]li köçüricide ava-yaqıt qarışması elektrik qığılcımınen tutaştırıla. [[Dizel köçüricisi]]nde ise ava sıqılğanda qıza; içine püskürtilgen yaqıt bu yüksek araretniñ tesirinen yana. Köçüriciniñ qısımlarını artıq qızuvdan saqlamaq içün ava ya da şingenliknen suvutuv sisteması qullanıla. Sürtülgen qısımlar yağlana.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ==&lt;br /&gt;
İçinde yanma köçüriciler [[avtomobil]], [[mototsikl]], [[gemi]], [[dizel lokomotivi]], [[uçaq]] ve çeşit maşnalarda qullanıla. Olar elektrik generatorlarını da işlete. Esas yaqıtları — [[benzin]], [[dizel yaqıtı]] ve [[tabiiy gaz]]dır. Bioyaqıt ve başqa yaqıt çeşitleri de qullanılıp ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu köçüriciler XIX asırda inkişaf etti. Olarnıñ tarqalması avtomobil ve başqa motorlı taşıtlarnıñ inkişafında müim rol oynadı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Tehnologiya]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Suvast%C4%B1_gemisi</id>
		<title>Suvastı gemisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Suvast%C4%B1_gemisi"/>
		<updated>2026-11-16T17:02:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Virginia class submarine.jpg|thumb|right|250px|«Virciniya» (-{Virginia}-) sınfından suvastı gemisiniñ resmi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:NautilusNY.jpg|thumb|right|250px|«Nautilus» (-{USS Nautilus}-) atom suvastı gemisi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Fultondesign.jpg|thumb|right|250px|Robert Fultonnıñ suvastı gemisi leyhası, 1806 senesi]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Suvastı gemisi&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — suv astında mustaqil areket etip olğan [[gemi]]. Suv üstünde de yürip ola. Suvastı gemileri esasen arbiy maqsatlarnen qullanılsa da, ilmiy araştırma, qurtaruv işi, suvastı arheologiyası ve turizmde de qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve işlemesi ==&lt;br /&gt;
Suvastı gemisiniñ kevdesi suv basımına dayanacaq şekilde yapıla. Büyük gemilerniñ çoqusında sağlam içki kevde ve onı sarğan tışqı kevde bar. İçki kevde ekipaj ve tertibatlarnı suv basımından qorçalay. Geminiñ artındaki [[pervane]] onı areketke ketire.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Suvğa dalmaq ve suv üstüne çıqmaq içün ballast tsisternalarındaki suv ve ava miqdarı deñiştirile. Tsisternalar suvnen toldurılğanda gemi ağırlaşıp dala; suv sıqıştırılğan avanen sıqıp çıqarılğanda ise suv üstüne çıqa.&amp;lt;ref&amp;gt;-{The Fleet Type Submarine Online: Submarine Trim and Drain Systems. Navpers 16166}-. -{San Francisco Maritime National Park Association}-. https://maritime.org/&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Suvastı gemilerinde dizel-elektrik tertibatları ya da [[özek reaktorı|özek reaktorları]] qullanıla. Özek reaktorlı gemiler suv astında aftalar ve aylar devamında qalıp ola.&amp;lt;ref&amp;gt;-{History of USS Nautilus (SSN 571). Submarine Force Museum}-, 2006.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Arbiy suvastı gemileri duşman gemilerine ücüm etmek, keşif ötkermek ve başqa vazifelerni becermek içün qullanıla. Olarnıñ silâları arasında [[torpeda]] ve [[raketa]]lar bar. Suv astında gizlenmek olarnı tapmaqnı qıyınlaştıra.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Arbiy olmağan suvastı gemilerinden deñizni araştırmaq, batqan gemilerni ögrenmek, suvastı boru ve kabellerini teşkermek içün faydalanalar. Turistlerni suv astında kezdirmek içün de mahsus gemiler yapıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Qurulğanı aqqında işançlı malümat olğan ilk suvastı gemisini 1620 senesi [[Kornelis Drebbel]] (-{Cornelis Drebbel}-) yaptı. O, küreklernen areket etken.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Tierie, Gerrit (1932). Cornelis Drebbel (1572–1633). Rijksuniversiteit te Leiden}-. 92 saife.&amp;lt;/ref&amp;gt; XIX asırda suvastı gemileriniñ qurulışı mükemmelleşti. [[Birinci Cian cenki]] vaqtında olar ilk kere keñ ölçüde qullanıldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Ayaqma%C5%9Fna</id>
		<title>Ayaqmaşna</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Ayaqma%C5%9Fna"/>
		<updated>2026-11-16T16:37:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Left side of Flying Pigeon.jpg|thumb|right|250px|Şeer içinde qullanılğan ayaqmaşna]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Paris folding bike-2.jpg|thumb|right|250px|Qatlanır ayaqmaşna]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:The first bicycle.png|thumb|right|250px|İlk ayaqmaşnalardan biriniñ resmi]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ayaqmaşna&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — bir-biriniñ artında olğan eki [[köpçek]]li, [[pedal]]lerni aylandırğan adamnıñ quvetinen yürgen [[taşıt]]. Ayaqmaşna aydağan adamğa &amp;#039;&amp;#039;ayaqmaşnacı&amp;#039;&amp;#039; deyler. Ayaqmaşna künlük qatnav, kezinti, sport ve yük taşımaq içün qullanıla. Bazı çeşitlerinde areketke yardım etken elektrik köçüricisi de bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ==&lt;br /&gt;
Ayaqmaşnanıñ esas qısımları — çerçive, [[köpçek]], [[dümen]], [[eger]], [[pedal]] ve [[zıncır]]dır. Çerçive diger qısımlarnı bir-birine bağlay. Ayaqmaşnacı egerde oturıp, ayaqlarınen pedallerni aylandıra. Pedallerniñ areketi zıncır vastasınen art köpçekke berile. Dümen ög köpçekni burmağa ve yürüş yönelişini deñiştirmege imkân bere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Çana]]lar ayaqmaşnanı yavaşlatmaq ve toqtatmaq içün qullanıla. Olarnıñ qolnen ya da pedallernen işletilgen çeşitleri bar. Köpçeklerniñ [[şina]]ları ayaqmaşnanıñ qullanılacağı yolğa köre farqlana: tüz yollarda yürmek içün ensiz, topraqlı ve taşlı yollarda ise daa keñ şinalar qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ve qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Ayaqmaşnalar qullanılışına ve qurulışına köre farqlana. Şeer içinde qatnamaq, uzaq yolğa çıqmaq, dağ yollarında yürmek ve yarışmaq içün ayrı çeşitler çıqarıla. Taşımağa qolay qatlanğan ayaqmaşnalar, balalarğa mahsus modeller ve eki kişilik tandemler de bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayaqmaşna işke ve mektepke qatnamaq, alış-veriş etmek, kezmek ve beden terbiyesi içün qullanıla. Ondan poçta dağıtuv, kuryer hızmeti ve politsiya işinde de faydalanalar. Ayaqmaşna yarışları sport türlerinden biridir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Ayaqmaşna XIX asırda [[Avropa]]da peyda oldı. Onıñ ilk nümünelerinde pedal yoq edi: adam ayaqlarınen yerden iterilip yürgen. XIX asırnıñ ekinci yarısında pedalli modeller tarqaldı. Bugünki ayaqmaşnalarnıñ umumiy şekli 1885 senesi civarında çıqqan zıncırlı modellerge oşay. Soñraki devirde malzeme ve ayrı qısımlar mükemmelleştirilse de, esas qurulışı pek deñişmedi.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Herlihy, David V. (2004). Bicycle: The History. Yale University Press}-. 200–250, 266–271, 280 saifeler. ISBN 978-0-300-12047-9.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Ta%C5%9F%C4%B1t</id>
		<title>Taşıt</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Ta%C5%9F%C4%B1t"/>
		<updated>2026-11-16T16:25:30Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:09 Toyota Corolla.jpg|thumb|right|250px|Köpçekli taşıt - yengil [[avtomobil]]]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:TGVDuplex Centre.JPG|thumb|right|250px|Demiryol taşıtı — yüksek suratli yolcu [[tren]]i]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Container ship Hyundai Ambition leaving Hamburg in November 2013.jpg|thumb|right|250px|Deñiz taşıtı — konteyner taşığan yük gemisi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Lufthansa Airbus A380 At New York JFK.jpg|thumb|right|250px|Ava taşıtı — yolcu uçağı]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Taşıt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-en|vehicle}}, {{lang-ru|транспортное средство}}) — adam ya da yüklerni bir yerden başqa yerge taşımaq içün qullanılğan tehnik cihaz. [[Avtomobil]], [[ayaqmaşna]], [[araba]], [[tren]], [[gemi]] ve [[uçaq]]lar taşıtlarnıñ çeşitleridir. Taşıt köçürici, adamnıñ adale quveti, ayvan ya da yel yardımınen areket etip ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Taşıtlar yürgen müitine ve areket usulına köre ayırıla:&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yerde yürgen taşıtlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[avtomobil]], [[avtobus]], [[mototsikl]], [[ayaqmaşna]], [[araba]] ve [[çana]]lar.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Relsli taşıtlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[tren]], [[tramvay]] ve [[metro]] vagonları.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Suv taşıtları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[gemi]], [[qayıq]] ve suvastı gemileri.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ava taşıtları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[uçaq]], [[tikuçar]], [[planer]], [[aerostat]], [[dirijabl]]ler.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Kosmos taşıtları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[kosmos gemisi|kosmos gemileri]] ve apparatları.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Macmillan Contemporary Dictionary}-&amp;#039;&amp;#039;. 1979 senesi. 1106-ncı saife. ISBN 0020807805.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yerde yürgen taşıtlar [[köpçek]], [[tırtır]] ya da çañğı yardımınen areket etip ola. Suvda da, yerde de yürip olğan taşıtlarğa amfibiya deyler. Bir çeşit taşıtnıñ içinde de türlü qurulışlı modeller bulunıp ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Areket ve energiya ==&lt;br /&gt;
[[Ayaqmaşna]]nı adam [[pedal]]lerni aylandırıp yürsete, [[araba]]nı ise [[at]] ya da başqa ayvan çekip ola. [[Tirkeme]] kibi taşıtlar başqa bir taşıtqa taqılıp taşına. [[Yelken]]li taşıtlarda yelniñ quveti qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Köçüricili taşıtlarda energiya mehanik areketke çevirile. [[İçinde yanma köçürici]]leri [[benzin]], [[dizel yaqıtı]] ya da [[gaz]] kibi yaqıtlarnı qullana. [[Elektrik köçüricisi|Elektrik köçüricili]] taşıtlar energiyanı akkumulâtordan ya da tışqı elektrik şebekesinden alıp ola. Meselâ, [[tramvay]] ve [[trolleybus]]lar tellerge bağlanıp işley.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Taşıtnıñ yürgen müitine köre areketni asıl etken tertibat da deñişe: yerde [[köpçek]]ler, gemilerde [[pervane]], ava taşıtlarında ise pervane ya da [[reaktiv köçürici]] qullanılıp ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Taşıtlar şahsiy yolculıq, cemaat naqliyatı, yük taşımaq ve mahsus vazifeler içün qullanıla. Olarnıñ qurulışı taşılacaq yükke, yolcular sayısına ve yolnıñ vaziyetine uyğun azırlana.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Taşıtlarnı saylağanda olarnıñ tezligi, yük köterüv qabiliyeti, energiya sarfı ve idare etilüv hususiyetleri esapqa alına. Bir taşıt türlü vazifeler içün qullanılıp, aynı vazife ise türlü taşıtlarnen becerilip ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Ula%C5%9Ft%C4%B1rma</id>
		<title>Ulaştırma</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Ula%C5%9Ft%C4%B1rma"/>
		<updated>2026-11-16T16:17:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ulaştırma&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;naqliyat&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;transport&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — adam, ayvan ve yüklerni bir yerden başqa yerge köçürüv. Bu söz taşıtlar, yollar ve taşuvlarnı teşkil etken hızmetlerden ibaret sistemanı da ifade ete. Ulaştırma adamlarğa iş, tasil, ticaret ve seyaat içün yolğa çıqmaq, mallarnı ise istisal etilgen yerinden qullanılacaq yerine yetkizmek imkânını bere.  Ulaştıruv sadece köçüricili taşıtlarnen bağlı...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ulaştırma&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;naqliyat&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;transport&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — adam, ayvan ve yüklerni bir yerden başqa yerge köçürüv. Bu söz [[taşıt]]lar, [[yol]]lar ve taşuvlarnı teşkil etken hızmetlerden ibaret sistemanı da ifade ete. Ulaştırma adamlarğa iş, tasil, ticaret ve seyaat içün yolğa çıqmaq, mallarnı ise istisal etilgen yerinden qullanılacaq yerine yetkizmek imkânını bere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulaştıruv sadece köçüricili taşıtlarnen bağlı degil: cayav yürmek, [[ayaqmaşna]] aydamaq, ayvanğa minmek ve ayvannen yük taşımaq da onıñ çeşitleridir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Esas çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Ulaştırma çeşitleri qullanılğan yol, taşıt ve areket usulına köre ayırıla.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Avtomobil yolları boyunca ulaştıruv&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[avtomobil]], [[avtobus]], [[motosikl]], [[ayaqmaşna]] ve [[yük maşnaları]]nen taşuv. Bu taşıtlar türlü yollarğa keçip, yolcu ve yüklerni baracaq yerlerine yaqın yetkizip ola.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Demiryol naqliyatı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[rels]]ler boyunca yürgen [[tren]], [[tramvay]] ve başqa taşıtlarnen taşuv. Trenler şeerler arasında yolcu ve büyük miqdarda yük taşıy; [[metro]] ve tramvaylar şeer içindeki qatnavda emiyetlidir.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Suv naqliyatı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[gemi]], [[qayıq]] ve başqa suv taşıtlarınen [[deñiz]], [[okean]], [[özen]], [[göl]] ve [[kanal]]lar boyunca taşuv. Bu çeşit uzaq mesafelerge büyük miqdarda yük yetkizmek içün qullanıla.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ava naqliyatı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[uçaq]], [[tikuçar]] ve başqa ava taşıtlarınen taşuv. Uzaq mesafelerge tez yetmek imkânını bere, amma çoqusı allarda başqa çeşitlerden paalıdır.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Boru naqliyatı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[neft]], [[gaz]], [[suv]] ve başqa maddelerni [[boru]]lar boyunca yetkizüv.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Naqliyat çeşitini saylağanda mesafe, fiyat, tezlik, yolnıñ vaziyeti ve taşılacaq yükniñ hususiyetleri esapqa alına.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Global Logistics Management}-&amp;#039;&amp;#039;. 2004 senesi. 41–44-ünci saifeler. ISBN 9780702166419.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bir yolculıq ya da yük taşuvında bir qaç çeşit beraber qullanılıp ola: meselâ, konteyner limanğa geminen, soñ demiryol ya da yük maşnasınen yetkizile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astyapı ve taşıtlar ==&lt;br /&gt;
Ulaştırma astyapısı [[yol]]lar, [[demiryol]]lar, [[köpür]]ler, [[tunnel]]ler, [[kanal]]lar ve [[boru]]lardan ibarettir. [[Liman]], [[uçaq alanı]], demiryol stantsiyası, avtovokzal, ambar ve yaqıt stantsiyaları da taşuvlarnı teminley.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu yerlerde yolcular taşıtlarğa mine ve olardan tüşe, yükler yüklenip boşatıla. Ayrıca taşıtlarğa yaqıt berile, olar teşkerilip tamir etile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Taşıtlar arasında şahsiy avtomobilden büyük gemi ve uçaqlarğa qadar türlü maşnalar bar. Olarnıñ ölçüleri, kötergen yükü, yolcular sayısı ve energiya sarfı bir-birinden farq ete.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yolcu ve yük taşuvları ==&lt;br /&gt;
Yolcu ulaştıruv şahsiy ya da cemaat naqliyatı şeklinde ola. Şahsiy taşıtnı qullanğan adam yolculıq vaqtını ve yolunı saylay. Cemaat naqliyatında ise bir taşıttan çoq yolcu faydalana; avtobus, tramvay, metro ve tren hızmetleriniñ çoqusı belli cedvelge köre işley.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yük ulaştıruv mallarnı istisal etilgen yerlerden alıcılarğa yetkizmekni teminley. Mallar ambar, terminal ve limanlar arasında taşına. Konteynerler aynı yükni bir taşıttan başqasına keçirgende er bir malnı ayrı-ayrı boşatıp yañıdan yüklemek zaruretini azayta.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Taşuvlarnıñ yollarını, cedvellerini ve masraflarını uyğunlaştırmaq logistikanıñ esas işlerindendir. Yollar ve taşuv hızmetleri devletke, hususiy şirketlerge ya da olarnıñ ortaqlığına ait ola bile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
İlk devirlerde adamlar cayav yüre ve yüklerini taşıy edi. Soñ adamlar ayvanlarnı yük taşımaq içün qullanıp başladılar. [[Köpçek]]li [[araba]] ve [[çana]]larnıñ qullanılması daha ağır yüklerni taşımaq imkânını berdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://doi.org/10.1007/s11465-015-0358-6 -{Ancient road transport devices: Developments from the Bronze Age to the Roman Empire}-].&amp;lt;/ref&amp;gt; Kürekli ve yelkenli gemiler uzaq yerler arasında ticaretniñ inkişafında büyük rol oynadı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XIX asırda [[buv köçüricisi]], [[demiryol]] ve buv gemileri taşuvlarnı tezleştirdi. XX asırda [[avtomobil]] ve [[aviatsiya]] keniş tarqaldı. Konteyner taşuvlarınıñ inkişafı yüklerni memleketler arasında yetkizmekni qolaylaştırdı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Cemiyet ve etraf müit ==&lt;br /&gt;
Ulaştırma iqtisatnıñ işlemesi ve yerler arasındaki alâqalar içün zarurdır. Onıñ fiyatı, sıqlığı ve qullanmağa uyğunlığı adamlarnıñ iş, mektep ve başqa hızmetlerge yetip olmasına tesir ete.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunıñnen beraber, naqliyat yol qazaları, yollar tıqaluvı, şamatalıq ve avanıñ kirlenmesine sebep ola. Yaqıt yaquv neticesinde çıqqan [[karbon dioksidi]] [[iklim]]niñ deñişmesine tesir ete.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://doi.org/10.1073/pnas.0702958104 -{Climate forcing from the transport sectors}-].&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu tesirlerni azaytmaq içün cemaat naqliyatı, cayav ve ayaqmaşna yolları inkişaf ettirile, taşıtlarnıñ energiya sarfını azaytmaq yolları qıdırıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Gemi</id>
		<title>Gemi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Gemi"/>
		<updated>2026-11-16T14:03:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Cutty Sark June 2012.jpg|thumb|right|250px|Yelkenli gemi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Container ship Hyundai Ambition leaving Hamburg in November 2013.jpg|thumb|right|250px|Konteyner taşığan yük gemisi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:RMS Queen Mary 2 in san francisco bay.jpg|thumb|right|250px|Okeanda qatnağan yolcu gemisi]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Gemi&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[deñiz]], [[okean]], [[özen]] ve [[göl]]lerde yolcu ya da yük taşımaq, arbiy ve başqa mahsus vazifelerni becermek içün qullanılğan iri yaldavuq naqliyat vastası. Gemiler [[ticaret]], [[balıqçılıq]], ilmiy araştırmalar ve deñiz seyaatlarında emiyetli yer tuta. Gemiler adetince [[qayıq]]lardan büyük ola, amma aralarındaki farqnı tayin etken umumiy qaide yoq.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ==&lt;br /&gt;
Geminiñ esas qısmı — kevdesidir. Şimdiki ticaret gemileriniñ kevdesi ekseriy allarda [[çelik]]ten yapıla. [[Ağaç]], [[alümin]] ve başqa materiallar da qullanıla. Kevdeniñ içinde yük ambarları, köçürici ve yardımcı tertibatlar bulunıp ola. Üst qısmında [[kögerte]], yolcu ve ekipaj içün odalar bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Geminiñ yolunı deñiştirmek içün [[dümen]] qullanıla. [[Lenger]] gemini belli bir yerde tutmaq içün kerek. Geminiñ ölçüleri, kevdesiniñ şekli ve içki bölükleriniñ tertibi onıñ vazifesine bağlıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Areketi ve çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Gemiler [[kürek]], [[yelken]] ya da [[köçürici]] yardımınen areket ete. Yelkenli gemiler yel quvetinen yüre. Şimdiki gemilerniñ çoqusında köçürici [[pervane]]ni aylandıra. [[Dizel köçüricisi|Dizel]] ve [[elektrik köçüricisi|elektrik]] köçüricileri, buv ve gaz turbinaları qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yük gemileri arasında konteyner taşıyıcılar, tankerler ve quru yük gemileri bar. Yolcu gemileri adam taşıy; [[parom]]lar avtomobillerni de taşıp ola. Arbiy, balıqçılıq ve ilmiy araştırma gemileri mahsus tertibatnen teminlene.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ve emiyeti ==&lt;br /&gt;
Gemiler qadimiy zamanlardan ticaret, köç ve seferler içün qullanıla edi. Yüz yıllar devamında yelkenler esas areket menbası oldı. XIX asırda [[buv gemileri]] tarqalıp başladı; soñraki devirde köçüriciler ve metal kevdeler gemi yapıcılığını deñiştirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Deñiz taşuvları dünya ticaretiniñ esas vastalarındandır. Gemiler uzaq mesafelerge büyük miqdarda yük taşıp ola. 2024 senesi dünya gemileriniñ umumiy yük köterüv qabiliyeti 2,4 milliard tonnağa yetti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2024 -{Review of Maritime Transport 2024}-] // -{UNCTAD}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Tren</id>
		<title>Tren</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Tren"/>
		<updated>2026-11-16T13:50:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:TGVDuplex Centre.JPG|thumb|right|250px|Yüksek suratli yolcu treni]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Freight train in Jacksonville, FL.jpg|thumb|right|250px|Yük treni]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Steamtrain-sharp.jpg|thumb|right|250px|Parovoz çekken tren]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Tren&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;poyezd&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[demiryol]] boyunca yolcu ve yük taşığan [[ulaştırma]] vastası. Tren bir-birine bağlanğan [[vagon]]lardan ibarettir. Adetince trenni [[lokomotiv]] çekip ya da itip yürsete. Lokomotivsiz, motorlı vagonlardan ibaret olğan trenler de bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve areketi ==&lt;br /&gt;
Trenlerniñ çoqusı çelik [[köpçek]]ler üzerinde eki [[rels]] boyunca yüre. Köpçeklerniñ ölçüleri relsler arasındaki mesafege uyğun olmalı. Lokomotiv ve vagonlar bir-birine mahsus bağlav tertibatlarınen bağlana. Çanalama sisteması trenniñ tezligini azaytmaq ve onı toqtatmaq içün qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Areket menbasına köre buv, dizelli ve elektrik trenleri ayırıla. [[Buv lokomotivi]]nde yaqılğan yaqıt suvnı buvğa çevirip, mehanizmni işlete. [[Dizelli lokomotiv]]de [[dizel köçüricisi]] qullanıla. [[Elektrik lokomotivi|Elektrik trenleri]] energiyanı tışqı elektrik tellerinden ala.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yolcu trenleri&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; adam taşımaq içün azırlana. Olar şeer etrafına, şeerler arasında ya da uzaq mesafelerge qatnay. Uzaqqa qatnağan trenlerde yataqlı ve restoran vagonları bulunıp ola. Tez yürgen yolcu trenleri orta mesafelerde avtomobil ve uçaqlarnen reqabet ete.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yük trenleri&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; kömür, aşlıq, konteyner ve başqa mallarnı taşıy. Vagonlarnıñ qurulışı taşılğan yükniñ çeşitine bağlıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Metro ve tramvaylar şeerde çoq sayıda yolcunı taşımaq içün qullanıla. Bir relsli yollar ve tik yamaçlar içün mahsus trenler de bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Trenlerden evel madenlerde relsli yollar boyunca atlar çekken vagonlar qullanıla edi. 1804 senesi Riçard Trevitik (-{Richard Trevithick}-) yapqan buv lokomotivi ilk buv trenini yürsetti.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Ultimate Train}-&amp;#039;&amp;#039;. 2000 senesi. 8–9-uncı saifeler. ISBN 0789446103.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XIX asırda demiryollar Avropa ve başqa qıtalarda tarqalıp, yolcu ve yük taşımaqnı tezleştirdi. XX asırda [[buv lokomotivi|buv lokomotivleriniñ]] yerini ekseriyette [[dizelli lokomotiv|dizelli]] ve [[elektrik lokomotivi|elektrik lokomotivleri]] aldı.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Ultimate Train}-&amp;#039;&amp;#039;. 2000 senesi. 14–15, 22–24-ünci saifeler. ISBN 0789446103.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Naqliyat]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9Flet%C3%BCv_sistemas%C4%B1</id>
		<title>İşletüv sisteması</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/%C4%B0%C5%9Flet%C3%BCv_sistemas%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-16T13:18:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;İşletüv sisteması&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-en|operating system}}, {{lang-ru|операционная система}}) — [[kompyuter]]niñ cihaz ve [[kompyuter programmaları|programma]] resurslarını idare etken, başqa programmalarğa umumiy hızmetler bergen kompyuter programmasıdır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://arxiv.org/abs/2411.17710 -{Agent Centric Operating System – a Comprehensive Review and Outlook for Operating System}-].&amp;lt;/ref&amp;gt; O, programmalar ile kompyuterniñ cihazları arasında vastacı olaraq işley.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Esas vazifeleri ==&lt;br /&gt;
İşletüv sisteması [[protsessor]] vaqtını, [[operativ afıza]]nı ve başqa resurslarnı programmalar arasında bölüştire. Bir qaç programma beraber işlegende, olarnıñ er birine kerekli resurslarnı ayırıp bere. Ayrıca programmalarnı bir-birinden qorçalay: bir programmadaki hata başqalarınıñ işine tesir etmemeli.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Anderson&amp;quot;&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Operating Systems: Principles and Practice}-&amp;#039;&amp;#039;. 2014 senesi. 7–10-uncı saifeler. ISBN 9780985673529.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Fayl sisteması]] vastasınen malümat [[fayl]] ve cüzdanlar şeklinde tertiplene. İşletüv sisteması fayllarnı açmaq, oqumaq, yazmaq ve yoq etmek amellerini becere. Cihazlarnen çalışmaq içün [[drayver]]ler qullanıla. Bular belli bir cihaznıñ hususiyetlerini esapqa alğan mahsus programmalardır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurulışı ve qullanılması ==&lt;br /&gt;
Sistemanıñ esas qısmına &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;özek&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deyler. O, programmalarnıñ işlevini, afızanıñ qullanılmasını ve cihazlarğa muracaat etilmesini idare ete. İşletüv sisteması özek ve başqa yardımcı programmalardan ibaret ola bile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qullanıcı işletüv sisteması ile [[interfeys]] vastasınen çalışa. Grafik interfeyste pencere, işaret ve menüler qullanıla; emir satırında ise emirler metin şeklinde yazıla. Telükesizlik vastaları qullanıcılarnıñ malümatqa irişmek ve onı deñiştirmek aqqını sıñırlay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
İşletüv sistemaları [[şahsiy kompyuter]], [[server]], [[smartfon]] ve başqa elektron cihazlarda qullanıla. Mahsus sistemalar arasında vaqialarğa belli bir müddet içinde cevap bermesi talap etilgen [[aqiqiy vaqıt sistemaları]] da bar. Olar, meselâ, sanayı ve aviatsiyada qullanıla.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Modern Operating Systems, Global Edition}-&amp;#039;&amp;#039;. 2023 senesi. 38-inci saife. ISBN 9781292727899.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir işletüv sisteması içün yazılğan programma başqasında doğrudan-doğruğa işlep olamay bile. Bunıñ içün onıñ kodunı ya da qullanğan programma vastalarını uyğunlaştırmaq kerek ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İnformatika]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Algoritm</id>
		<title>Algoritm</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Algoritm"/>
		<updated>2026-11-16T13:11:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Algoritm&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — belli bir çeşit meselelerni çezmek ya da esaplavnı yapmaq içün tayin etilgen, açıq añlatılğan amellerniñ soñlu silsilesi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/algorithm -{Algorithm}-] // -{Merriam-Webster}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Algoritmler matematika ve informatikada esaplavlar yapmaq ve malümatnı işlemek içün qullanıla.  == Esas hususiyetleri == Algoritm başlanğıç malümatnı alıp, emirlerge uyğun am...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Algoritm&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — belli bir çeşit meselelerni çezmek ya da esaplavnı yapmaq içün tayin etilgen, açıq añlatılğan amellerniñ soñlu silsilesi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/algorithm -{Algorithm}-] // -{Merriam-Webster}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Algoritmler [[matematika]] ve [[informatika]]da esaplavlar yapmaq ve malümatnı işlemek içün qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Esas hususiyetleri ==&lt;br /&gt;
Algoritm başlanğıç malümatnı alıp, emirlerge uyğun ameller neticesinde cevap bere. Er bir adımda ne yapılacağı añlayışlı olmalı. Algoritm soñlu sayıda adımnen tamamlanmalı. Onı kompyuter de, emirlerge köre areket etken adam da yerine ketirip ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Emirler sadece ardı-ardına becerilmey: belli bir şart yerine kelgende başqa amellerge keçilip ya da bazı ameller tekrarlanıp ola. Bazı algoritmler tesadufiy sayılarnı da qullana.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yazılışı ve ögrenilmesi ==&lt;br /&gt;
Algoritmni adiy til, [[psevdokod]], [[blok sheması]]nen ya da [[programmalav tili]]nde ifade etmek mümkün. Blok shemasında ameller ve olarnıñ becerilüv sırası şekil ve oqlarnen kösterile. Programmalav tili algoritmni kompyuter yerine ketirip olğan şekilde yazmağa yardım ete.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir meseleni türlü algoritmlernen çezmek mümkün. Olarnı teñeştirgende işleme vaqtı ve kerekli afıza miqdarı esapqa alına. İşlenecek malümat çoğalğan sayın bu sarflarnıñ nasıl deñişkeni de ögrenile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adınıñ kelişi ve tarihı ==&lt;br /&gt;
«Algoritm» sözü IX asır [[riyaziyat]]çı [[Muhammed ibn Musa el-Harezmiy]] adınıñ latinleştirilgen şeklinden kelip çıqqan. Onıñ esaplav aqqındaki eserleri [[orta asırlar]]da latin tiline tercime etilgen.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Information: A Historical Companion}-&amp;#039;&amp;#039;. 2021 senesi. 247-nci saife.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Algoritmler kompyuterlerden çoq evel qullanıla edi. Qadimiy nümünelerden biri — eki sayınıñ eñ büyük ortaq bölücisini tapmaq içün qullanılğan [[Evklid algoritmi]]dir.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{The History of Mathematics: A Brief Course}-&amp;#039;&amp;#039;. 2005 senesi. 9.1 bölügi. ISBN 9781118460290.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Riyaziyat]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İnformatika]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Protsessor</id>
		<title>Protsessor</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Protsessor"/>
		<updated>2026-11-16T12:56:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Protsessor&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;merkeziy protsessor&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-en|central processing unit}}, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-{CPU}-&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) — [[kompyuter]] [[kompyuter programmaları|programmalarınıñ]] emirlerini yerine ketirgen esas elektron cihaz.&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;-{Computer Fundamentals}-&amp;#039;&amp;#039;. 2008 senesi. 33-ünci saife. ISBN 9788121923880.&amp;lt;/ref&amp;gt; Protsessor esaplav ve mantıqiy amellerni becerip, malümatnıñ kompyuter parçaları arasında almaşuvını idare ete.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Quruluşı ==&lt;br /&gt;
Protsessornıñ esas parçaları — arifmetik-mantıqiy tertibat, idare tertibatı ve registrlerdir. Arifmetik-mantıqiy tertibat sayılarnen esaplavlar yapıp, qıymetlerni teñeştire. Registrler işlengen malümat ve esaplav neticelerini vaqtınca saqlay. İdare tertibatı protsessor parçalarınıñ işini uyğunlaştıra.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şimdiki protsessorlarnıñ çoqusı [[integral mikroshema]] şeklinde yapıla. Bir çipte bir ya da bir qaç [[esaplayıcı özek]] bulunıp ola. Özeklerniñ er biri programma emirlerini yerine ketirip ola.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.techtarget.com/searchdatacenter/definition/multi-core-processor -{What is a multicore processor and how does it work?}-] // -{TechTarget}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Protsessor içindeki [[keş afızası]] sıq qullanılğan malümatnı saqlap, esas afızadan malümat kelmesini beklev vaqtını qısqarta.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İşlemesi ==&lt;br /&gt;
Protsessornıñ işlemesi programma emirleriniñ ardı-ardına yerine ketirilmesine esaslana. Başta afızadan sıradaki emir oqup alına, soñ onıñ manası çezilip, kerekli amel becerile. Netice registrge ya da esas afızağa yazıla. Bundan soñ sıradaki emirge keçile. Bazı emirler programmanıñ başqa yerine keçmekni tayin ete; bu, şartqa köre işlemek ve amellerni tekrarlamaq imkânını bere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mürekkep protsessorlar bir qaç emirni bir vaqıtta işlep ola. Çoq özekli protsessorlarda programmanıñ işleri özekler arasında bölüştirilip ola. Bunıñ faydası programmanıñ nasıl yazılğanına bağlıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İşleme tezligi ==&lt;br /&gt;
Protsessornıñ işleme tezligine [[takt sıqlığı]], bir taktta becerilgen emirler sayısı ve afızanıñ tezligi tesir ete. Bu sebepten protsessorlarnı tek takt sıqlığına baqıp teñeştirmek yeterlik degil. Olarnıñ türlü programmalardaki işini ölçemek içün mahsus sınavlar qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İnformatika]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Qatt%C4%B1_disk</id>
		<title>Qattı disk</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Qatt%C4%B1_disk"/>
		<updated>2026-11-16T12:01:30Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:3.5 inch hard disk drive, side view.jpg|thumb|right|250px|Qattı diskniñ umumiy körünişi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Hard disk head.jpg|thumb|right|250px|Qattı diskniñ oquv ve yazuv başçığı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:IBM 350 RAMAC.jpg|thumb|right|250px|İlk qattı disklerden biri — -{IBM 350 RAMAC}-]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qattı disk&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-en|hard disk drive}}, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-{HDD}-&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) — [[kompyuter]]de raqamiy malümatnı saqlamaq ve oqup almaq içün qullanılğan elektromehanik cihaz. Onda malümat mıqnatis yazısı vastasınen saqlana. Elektrik kesilgende de yazılğan malümat coyulmay.&amp;lt;ref&amp;gt;https://doi.org/10.1109/SAMOS.2016.7818344&amp;lt;/ref&amp;gt; Qattı disklerge [[işletüv sisteması]], [[kompyuter programmaları|programma]], vesiqa, fotoresim, muzıka ve videolar yazıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Quruluşı ve işlemesi ==&lt;br /&gt;
Cihaznıñ içinde büyük tezliknen aylanğan bir ya da bir qaç qattı plastina bar. Olarnıñ yüzü ince mıqnatis qatlamınen örtülidir. Plastinalarnı elektrik köçüricisi aylandıra. Areketli bir qolğa bağlanğan oquv ve yazuv başçıqları plastinalarnıñ yüzüne pek yaqın turıp işley.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf -{Operating Systems: Three Easy Pieces. Hard Disk Drives}-]. 2014 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yazuv vaqtında başçıq plastina yüzündeki kiçik saalarnıñ mıqnatis vaziyetini deñiştire. Oquv vaqtında ise bu deñişmeler tanılıp, malümatqa çevirile. Malümat ekişerleme sayılav sistemasınen, yani sıfır ve birlerden ibaret şekilde saqlana.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Plastinalar aylana eken, başçıqlarnı taşığan qol olarnıñ merkezine ya da tış kenarına doğru avuşa. Böylece cihaz yüzniñ türlü yerlerindeki malümatnı oqup ola. Malümat bloklarına istenilgen sırada muracaat etmek mümkün; kerekli blokqa yetmek içün ondan evelki bütün yazılarnı oqumaq kerek degil.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
İlk qattı disk cihazını 1956 senesi -{IBM}- şirketi taqdim etti. -{IBM 350}- modeli -{IBM 305 RAMAC}- kompyuteri içün azırlanğan edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html -{IBM Archives: IBM 350 disk storage unit}-].&amp;lt;/ref&amp;gt; İlk cihazlar pek büyük olıp, az malümat saqlay edi. Soñraki yıllarda yazuv sıqlığı ve sığımlılıq artıp, cihazlarnıñ ölçüleri küçüldi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hususiyetleri ve qullanılışı ==&lt;br /&gt;
Qattı diskniñ sığımlılığı adette [[gigabayt]] ya da [[terabayt]] ile ölçene. İşleme tezligi plastinalarnıñ aylanuv tezligine, başçıqlarnıñ kerekli yerge avuşuv vaqtına ve malümatnı keçirüv tezligine bağlıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qattı diskler şahsiy kompyuter, server ve malümat saqlav sistemalarında qullanıla. Kompyuter içine taqılğan modeller yanında ayrıca qap içinde olğan tışqı qattı diskler de bar. Olar malümatnı taşımaq ve yedek nushalarını saqlamaq içün qullanıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İnformatika]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Kitaphane</id>
		<title>Kitaphane</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Kitaphane"/>
		<updated>2026-11-16T10:44:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Fayl:Interior view of Stockholm Public Library.jpg|thumb|right|250px|[[Stokholm]] şeer kitaphanesiniñ içki körünişi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Bibliotheca Alexandrina interior - 2008-07-17.JPG|thumb|right|250px|[[İskenderiye]] kitaphanesiniñ oquv zalı]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Dublin Trinity College Library Long Room 10.jpg|thumb|right|250px|[[Dublin]]de [[Triniti kolleci]]niñ (-{Trinity College}-) kitaphanesi]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Kitaphane&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[kitap]], [[gazeta]], [[mecmua]], [[elyazma]] ve başqa malümat menbalarını toplap saqlağan ve oquyıcılarğa berip turğan müessise. Kitaplar toplamına da kitaphane deyler. Kitaphanelerde [[harita]], [[fotoresim]], ses ve [[video]] yazıları, [[elektron kitaplar]] da saqlanıp ola. Oquyıcılar neşirlerni evge vaqtınca alıp ya da oquv hanesinde qullanıp olalar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarihı ==&lt;br /&gt;
Kitaphanelerniñ tarihı yazılı vesiqalarnı toplap tertipke qoyuvdan başlandı. [[Şumer]]de tapılğan ilk kitaphaneler çüy yazısınen yazılğan balçıq levhalardan ibaret edi. Bu levhalarnıñ bazıları milâttan evel 2600 senesine aittir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.britannica.com/topic/library/The-history-of-libraries -{The history of libraries}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Encyclopædia Britannica}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Levhalar arasında alış-veriş ve mallar esabına ait yazılar bar edi.&amp;lt;ref&amp;gt;Con Morris Roberts (-{John Morris Roberts}-). &amp;#039;&amp;#039;-{A Short History of the World}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Oxford University Press}-, 1997 senesi. 35-inci saife. ISBN 9780195115048.&amp;lt;/ref&amp;gt; Olarnı ağaç sandıq, sepet ya da raflarda saqlay ediler. [[Qadimiy Yunanistan]]da şahsiy kitap toplamları milâttan evel V asırda peyda oldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çeşitleri ==&lt;br /&gt;
Halq, universitet, mektep, bala ve mahsus kitaphaneleri bar. Halq kitaphaneleri er keske hızmet ete. Universitet kitaphaneleri talebe ve ocalarğa oquv ve ilmiy işlerinde yardım ete. Milliy kitaphaneler memlekette çıqqan neşirlerni toplap saqlay. Mahsus kitaphaneler oquyıcılarını belli bir ilim ya da iş saasına ait malümatnen teminley. Elektron kitaphaneler materiallarnı raqamiy şekilde saqlay; çoqusı olarnı internet vastasınen qullanmaq imkânını bere.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hızmetleri ==&lt;br /&gt;
Kitaplar ve başqa materiallarnı tez tapmaq içün olar belli bir sistemağa köre tertipke qoyula.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.britannica.com/science/library-classification -{Library classification}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Encyclopædia Britannica}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Kitaphaneciler yañı neşirlerni saylap ala, kitaplarnı saqlay ve oquyıcılarğa kerekli malümatnı tapmağa yardım ete. Kitaphanelerde ferdiy ve gruppalı oquv içün yerler ayrıla; kompyuter ve internetten faydalanmaq imkânı da berilip ola. Elektron kataloglar vastasınen kitaphanede bar olğan neşirlerni internetten qıdırmaq mümkün.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://doi.org/10.1108/EUM0000000003734 -{Online public access catalogs}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Academic and Library Computing}-&amp;#039;&amp;#039;. 1992 senesi. 9 (2). 9–13.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bazı elektron menbalarnı evden çıqmadan qullanıp olmaq mümkün. Kitaphaneden evge berilmegen neşirler arasında luğat ve başqa malümat kitapları da bar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Kitaplar]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Medeniyet]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Tarasivka_(Boyarka_%C5%9Feer_cemaat%C4%B1)</id>
		<title>Tarasivka (Boyarka şeer cemaatı)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Tarasivka_(Boyarka_%C5%9Feer_cemaat%C4%B1)"/>
		<updated>2026-11-15T21:00:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{MY  |tip                        = köy  |qırımtatar adı             = Tarasivka  |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Тарасівка  |memleket                   = Ukraina  |tuğra                      =   |bayraq                     =   |tuğra eni                  =   |bayraq eni                 =    |lat_deg =50 |lat_min =20 |lat_sec =21   |lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =29   |CoordAddon                =    |CoordScale...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{MY&lt;br /&gt;
 |tip                        = köy&lt;br /&gt;
 |qırımtatar adı             = Tarasivka&lt;br /&gt;
 |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Тарасівка&lt;br /&gt;
 |memleket                   = Ukraina&lt;br /&gt;
 |tuğra                      = &lt;br /&gt;
 |bayraq                     = &lt;br /&gt;
 |tuğra eni                  = &lt;br /&gt;
 |bayraq eni                 = &lt;br /&gt;
  |lat_deg =50 |lat_min =20 |lat_sec =21&lt;br /&gt;
  |lon_deg =30 |lon_min =18 |lon_sec =29&lt;br /&gt;
  |CoordAddon                = &lt;br /&gt;
  |CoordScale                = &lt;br /&gt;
 |memleket haritasınıñ büyükligi   = 300&lt;br /&gt;
 |region1 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region2 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region1 türü               = Vilâyet&lt;br /&gt;
 |region1                    = Kıyiv vilâyeti&lt;br /&gt;
 |cedvelde region1 adı       =&lt;br /&gt;
 |içki bölünüv               = &lt;br /&gt;
 |baş türü                   = &lt;br /&gt;
 |baş                        = &lt;br /&gt;
 |temeli qoyulğan tarihı     = &lt;br /&gt;
 |ilki añıluv                = &lt;br /&gt;
 |evelki adları              = &lt;br /&gt;
 |bu seneden berli statuslı  = &lt;br /&gt;
 |meydanlıq                  = &lt;br /&gt;
 |yükseklik                  = &lt;br /&gt;
 |iklim                      = &lt;br /&gt;
 |resmiy til                 = &lt;br /&gt;
 |resmiy til-ref             = &lt;br /&gt;
  |eali                      = 7 310&lt;br /&gt;
  |cedvelge aluv senesi      = &lt;br /&gt;
  |eali sıqlığı              = &lt;br /&gt;
  |aglomeratsiya             = &lt;br /&gt;
  |milliy terkip             = &lt;br /&gt;
  |diniy terkip              = &lt;br /&gt;
 |saat quşağı                = +2&lt;br /&gt;
 |DST                        = bar&lt;br /&gt;
 |telefon kodu               = +380 4598&lt;br /&gt;
 |poçta indeksi              = 08161&lt;br /&gt;
 |poçta indeksleri           = &lt;br /&gt;
 |avtomobil kodu             = &lt;br /&gt;
 |identifikator türü         = &lt;br /&gt;
 |raqamlı identifikator      = &lt;br /&gt;
 |Commons                    = &lt;br /&gt;
 |sayt                       = &lt;br /&gt;
 |sayt tili                  =&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Tarasivka&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-uk|Тарасівка}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 7 310 kişi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Visem</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Moskva_kinazl%C4%B1%C4%9F%C4%B1</id>
		<title>Moskva kinazlığı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Moskva_kinazl%C4%B1%C4%9F%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-15T18:55:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Don Alessandro adlı qulanıcı Moskva kinazlığı saifesiniñ adını Moskva Kinazlığı dep deñiştirildi.&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Tarihiy memleket&lt;br /&gt;
 |Qırımtatar adı        = Moskva kinazlığı&lt;br /&gt;
 |Original adı          = {{lang-ru|Московское княжество}}&lt;br /&gt;
 |Resmiy Qırımtatar adı = Moskva büyük kinazlığı&lt;br /&gt;
 |Resmiy Original adı  = {{lang-ru|Великое княжество Московское}}&lt;br /&gt;
 |Seneler               = [[1263]]—[[1547]] seneleri&lt;br /&gt;
 |date_end              = 1547 senesi yanvar 16 künü (eski taqvimnen)&lt;br /&gt;
 |Tuğra                 = Seal of Ivan 3 (reverse).svg&lt;br /&gt;
 |Harita                = Muscovy 1390 1525.png&lt;br /&gt;
 |Harita tasviri        = Moskva kinazlığınıñ 1300–1533 seneleri kenişlenmesi&lt;br /&gt;
 |Paytaht               = [[Moskva]]&lt;br /&gt;
 |Til                   = [[Rus tili]], [[kilse slavân tili]]&lt;br /&gt;
 |Devlet qurumı         = [[Monarhiya]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;1480 senesine qadar Ordağa bağlı&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-mongol-empire/rus-principalities/911C3421D072F30E76F46B3AD73DCA9D -{Langer, Lawrence N. The Rus′ Principalities}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Cambridge History of the Mongol Empire}-&amp;#039;&amp;#039;. 2023 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Din                   = [[Pravoslavlıq]]&lt;br /&gt;
 |title_leader          = Kinazlar, soñra büyük kinazlar&lt;br /&gt;
 |leader1               = [[Daniil Aleksandroviç]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-ru|Даниил Александрович}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader1          = ilk: [[1263]]—[[1303]] seneleri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/daniil-aleksandrovich-877d3d Даниил Александрович] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |leader2               = [[IV İvan]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-ru|Иван IV}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader2          = soñki: [[1533]]—[[1547]] seneleri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://collectiononline.kreml.ru/entity/PERSON/14 Иван IV Васильевич Грозный, 1530–1584] // Музеи Московского Кремля.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Para birlemi          = [[Ruble]] (esap birlemi), [[denga]], [[kapik]] (1535 senesinden)&amp;lt;ref&amp;gt;[https://library.fa.ru/files/Money-reform47-2022.pdf Денежная реформа 1947 года и её роль в восстановлении народного хозяйства СССР]. Москва, 2021 senesi. «Пять столетий российских денежных реформ» bölügi. 13–14-cü saifeler.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Moskva Kinazlığı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ru|Московское княжество}}), soñra &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Moskva Ulu Kinazlığı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ru|Великое княжество Московское}}) — [[Rus]]nıñ şimaliy-şarqiy qısmında XIII asırnıñ ekinci yarısında teşkil olğan kinazlıq. Paytahtı [[Moskva]] edi. Başta kiçik bir mülk olğan bu kinazlıq XIV–XV asırlarda quvetlenip, qomşu kinazlıq ve topraqlarnı akimiyeti altında birleştirdi. XV asırnıñ soñu ve XVI asırnıñ başında merkezleştirilgen Rus devletiniñ esası oldı. Bu deñişüvniñ soñraki bir basamağı 1547 senesi [[IV İvan]]nıñ [[çar]] tacını kiyüvi edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;langer&amp;quot;&amp;gt;[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe198 -{Langer, Lawrence N. Russia: 2. Moscow, Grand Duchy of (13th century to 1547)}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Encyclopedia of Empire}-&amp;#039;&amp;#039;. 2016 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Teşkil olunuvı ==&lt;br /&gt;
Moskva kinazlığınıñ başı adetince 1263 senesi ile bağlana. Bu sene [[Aleksandr Nevskiy]] ölgen soñ, Moskva ve çevresi onıñ kiçik oğlu [[Daniil Aleksandroviç]]ke qaldı. Böylece [[Vladimir büyük kinazlığı]]nıñ topraqlarından ayrı bir mülk teşkil olundı. Daniil Moskvanı idare etken [[Rürikler sülâlesi]]niñ bir qoluna temel qoydı. Başta [[Moskva özeni]]niñ orta aqımı ve [[Klâzma]] özeniniñ yuqarı taraflarındaki topraqlar Daniilge ait edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;daniil&amp;quot;&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/daniil-aleksandrovich-877d3d Даниил Александрович] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daniil zamanında kinazlıq kenişledi: [[Kolomna]] alındı, 1302 senesi ise o, miras olaraq qaldırılğan [[Pereyaslavl]] şeerini aldı. Cenkler ile beraber miras, topraq satın aluv ve kinazlar arasındaki añlaşmalar da Moskva mülkleriniñ ösüvine yardım etti. Moskva kinazlarınıñ arbiy quveti cenübiy Rus yerlerinden kelip hızmetke turğan adamlar esabına da arttı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;pravenc&amp;quot;&amp;gt;[https://www.pravenc.ru/text/2564236.html Московское великое княжество] // &amp;#039;&amp;#039;Православная энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;. 47-ci cılt. 486–492-ci saifeler.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Orda ile munasebetler ve büyük kinazlıq ==&lt;br /&gt;
Başqa rus kinazlıqları kibi, Moskva da [[Altın Orda]] hanlarına bağlı edi. Kinazlar hanğa bergi bere ve akimiyet aqlarını tasdıqlatmaq içün Ordağa bara edi. [[Vladimir büyük kinazı]]nı tayin etken &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;yarlıq&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;nı han bere edi. Bu unvan keniş topraqlarnı idare etüv aqqını bere ve başqa kinazlar arasındaki nufuznı arttıra edi. Moskva bu unvan içün, hususan, [[Tver kinazlığı]] ile küreşti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;orda&amp;quot;&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-mongol-empire/rus-principalities/911C3421D072F30E76F46B3AD73DCA9D -{Langer, Lawrence N. The Rus′ Principalities}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Cambridge History of the Mongol Empire}-&amp;#039;&amp;#039;. 2023 senesi. 753–776-cı saifeler.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daniilniñ oğlu [[Yuriy Daniiloviç]] 1317 senesi büyük kinazlıq yarlığını aldı. Onıñ qardaşı [[I İvan Kalita]] ise 1327 senesi Tverdeki Ordağa qarşı isyannı bastırğan yürüşke qatıldı. 1328 senesi Vladimir büyük kinazlığınıñ idaresi İvan ile [[Suzdal]] kinazı arasında bölündi; soñra İvan onıñ birden-bir ükümdarı oldı. XIV asırda Moskva kinazları Orda içün bergi toplavda emiyetli yer tuttı. Bu vazife ve hanlarnıñ destegi olarnıñ siyasiy quvetini arttırdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;pravenc&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;orda&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I İvan vaqtında Moskva [[Rus pravoslav kilsesi]]niñ de emiyetli merkezi oldı. [[Mitropolit]]ler, yani kilseniñ baş ruhaniyleri, anda yaşamağa başladı. Kilse ile ittifaq Moskva kinazlarınıñ nufuzını quvetlendirdi. Bunıñnen beraber, Vladimir büyük kinazlıq unvanı er vaqıt olarğa ait degil edi: XIV asır ortasında bu unvan içün küreş devam etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;pravenc&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Dmitriy Donskoy devri ==&lt;br /&gt;
[[Dmitriy İvanoviç Donskoy]] 1359 senesi Moskva kinazı oldı. 1362–1363 seneleri küreş neticesinde Vladimir büyük kinazlığını qolunda tuttı. 1367 senesi Moskvada aq taştan yañı [[Moskva Kremli|Kreml]] quruldı. Kinaz Tver ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] ile cenkleşip, şimaliy-şarqiy Rustaki vaziyetini quvetlendirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;dmitriy&amp;quot;&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/dmitrii-ivanovich-velikii-kniaz-vladimirskii-2f57ba Дмитрий Иванович (великий князь владимирский)] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1380 senesi [[Kulikovo uruşı]]nda başında Dmitriy olğan ordu [[Mamay]]nıñ quvetlerini yeñdi. Bu ğalebe kinaznıñ nufuzını arttırdı, amma Ordağa bağlılıqnı bitirmedi. 1382 senesi han [[Toqtamış]] Moskvağa yürüş yapıp, şeerni aldı ve yaqıp yıqtı. Ordağa bergi berüv devam etti. 1389 senesi Dmitriy ölgen soñ, Vladimir büyük kinazlıq tahtı onıñ oğlu [[I Vasiliy]]ge keçti. Böylece bu tahtnıñ Moskva sülâlesinde miras olaraq qaluvı quvetlendi. Moskva büyük kinazlığı bu birleştirilgen mülkler esasında inkişaf etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;dmitriy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== XV asırdaki taht küreşi ==&lt;br /&gt;
I Vasiliy ölgen soñ, 1425 senesi onıñ oğlu [[II Vasiliy]] tahtqa çıqtı. Amma onıñ aqqını emcesi Yuriy Dmitriyeviç ve soñra Yuriy oğulları tanımadı. 1425 senesinden 1453 senesine qadar devam etken sülâle cenki vaqtında Moskva bir qaç kere qoldan qolğa keçti. 1446 senesi raqipleri II Vasiliyni esir alıp kör etti. O, kene de tarafdarlarınıñ yardımınen akimiyetke qaytıp, ğalebe qazandı. Bu cenk büyük kinaz akimiyetiniñ quvetlengeni ve ayrı mülkler saibi olğan soydaşlarınıñ zayıflaşqanı ile bitti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/moskovskaia-usobitsa-1425-1453-d27c64 Московская усобица 1425–1453] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== III İvan ve devletniñ kenişlevi ==&lt;br /&gt;
[[III İvan]] 1462 senesinden 1505 senesine qadar üküm sürdi. Onıñ devrinde Moskvağa bağlı topraqlar pek kenişlendi. 1478 senesi [[Novgorod cumhuriyeti]]niñ mustaqilligi bitirilip, topraqları büyük kinaznıñ idaresine keçti. 1485 senesi Tver de alındı. Moskva ile [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] arasındaki cenkler neticesinde ğarptaki bazı topraqlar Moskvağa keçti. III İvan «bütün Rusnıñ ükümdarı» unvanını qullanıp, akimiyetiniñ daa keniş yerlerge yayıluvını talap ete edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ivan&amp;quot;&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3871544 Иван III Васильевич] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1480 senesi [[Ugra özeni]] yanında Moskva ve [[Büyük Orda]] hanı [[Ahmed han|Ahmedniñ]] orduları qarşılaştı. Büyük bir uruş olmadan han keri çekildi. Bu vaqia adetince Moskvanıñ Ordağa siyasiy bağlılığınıñ soñu olaraq sayıla. III İvan Büyük Orda ve Litvaniyağa qarşı [[Qırım hanlığı]] ile ittifaq qurdı; onıñ müttefiqi han [[I Meñli Geray]] edi. Böylece Moskvanıñ mustaqil oluvında Ordanıñ parçalanması ve onıñ varisleri arasındaki raqiplik de rol oynadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;orda&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-inner-asia/rise-of-russia-the-fall-of-the-golden-horde-and-the-resilient-chaghatayids/C7BEE0D065984C4593D00F66E2724A93 -{The rise of Russia, the fall of the Golden Horde, and the resilient Chaghatayids}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{A History of Inner Asia}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İdare, cemiyet ve medeniyet ==&lt;br /&gt;
Devletni büyük kinaz idare ete edi. Oña asılzade [[boyar]]lar ve hızmetindeki başqa adamlar yardım ete edi. Topraqlarnıñ bir qısmı kinaz qorantasınıñ azaları arasında bölüne edi; olar büyük kinazğa bağlı olsalar da, ayrı saray ve ordularını saqlay edi. Vaqıt keçken sayın büyük kinaz bu mülklerni de qoluna topladı. Yerli idareciler bergi toplap, onıñ bir qısmını hızmetleri içün qaldıra edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/moskovskoe-velikoe-kniazhestvo-fef996 Московское великое княжество] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1497 senesi III İvan [[Sudebnik]] ({{lang-ru|Судебник}}) degen qanunlar mecmuasını çıqardı. O, çeşit topraqlarda umumiy makeme qaidelerini qullanmağa yardım etti. Köylülerniñ bir topraq saibinden başqasına köçüv aqqı yılda belgili bir qısqa vaqıtnen sıñırlandı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://history.ru/teacher/istoriya-rossii-ix-pervoy-treti-xvi-v/ivan-iii-gosudar-vseya-rusi/article/sudiebnik-1497-gh-event?content=article Судебник 1497 года] // &amp;#039;&amp;#039;История.РФ&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Pravoslav kilsesi]] büyük topraq saibi ve medeniyet merkezi edi. [[Manastır]]lar etrafında köyler peyda ola, kitaplar köçürile ve yılnameler yazıla edi. XIV asırnıñ soñu ve XV asırnıñ başında [[Andrey Rublöv]] kibi [[ikona]] ressamları çalıştı. III İvan devrinde İtaliyadan kelgen mimarlar Moskva Kremliniñ yañı divar, qulle ve kilseleriniñ quruluvında iştirak etti. Bu binalar paytahtnıñ körünişini deñiştirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;louvre&amp;quot;&amp;gt;[https://mini-site.louvre.fr/sainte-russie/EN/html/1.5.html -{The emergence of Moscow}-]. -{Musée du Louvre}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Rus çarlığına çevirilüvi ==&lt;br /&gt;
III İvannıñ oğlu [[III Vasiliy]] 1505 senesinden 1533 senesine qadar üküm sürdi. 1510 senesi [[Pskov]], 1514 senesi Litvaniyadan alınğan [[Smolensk]], 1521 senesi ise [[Râzan]] Moskva akimiyetine keçti. Böylece evelki kinazlıq esasındaki devlet bir çoq ayrı siyasiy merkezniñ topraqlarını birleştirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/vasilij-iii Василий III] // &amp;#039;&amp;#039;Татарская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[IV İvan]] 1547 senesi [[çar]] tacını kiydi. Bu vaqia [[Rus çarlığı]] tarihınıñ başı olaraq alına. Amma kiçik Moskva kinazlığından büyük bir devletke çevirilüv bir künde olğan deñişüv degil, bir qaç asır devam etken deñişmeler neticesi edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;langer&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Rus_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1</id>
		<title>Rus Çarlığı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Rus_%C3%87arl%C4%B1%C4%9F%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-15T18:38:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Tarihiy memleket  |Qırımtatar adı        = Rus çarlığı  |Original adı          = {{lang-ru|Русское царство}}  |Seneler               = 1547—1721 seneleri  |date_end              = 1721 senesi noyabr 2 künü&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;(eski taqvimnen 1721 senesi oktyabr 22 künü)&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/history/619684 Пётр I принял императорский титул. Россия стала империей...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Tarihiy memleket&lt;br /&gt;
 |Qırımtatar adı        = Rus çarlığı&lt;br /&gt;
 |Original adı          = {{lang-ru|Русское царство}}&lt;br /&gt;
 |Seneler               = [[1547]]—[[1721]] seneleri&lt;br /&gt;
 |date_end              = 1721 senesi noyabr 2 künü&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;(eski taqvimnen 1721 senesi oktyabr 22 künü)&amp;lt;/small&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/history/619684 Пётр I принял императорский титул. Россия стала империей] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Bayraq                = Flag of the Tzar of Muscovia.svg &amp;lt;!-- I Pyotrnıñ 1693 senesi qullanğan çar bayrağı --&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Tuğra                 = COA by Ivan IV of Russia 1577.png &amp;lt;!-- IV İvan devrindeki qartal, XVI asırnıñ soñu --&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Harita                = RussianEmpire1700.png&lt;br /&gt;
 |Harita tasviri        = Qararnen 1700 senesi Rus çarlığı&lt;br /&gt;
 |Paytaht               = [[Moskva]]&lt;br /&gt;
 |Til                   = [[Rus tili]], [[kilse slavân tili]] ve başqa tiller&lt;br /&gt;
 |Devlet qurumı         = [[Monarhiya]]&lt;br /&gt;
 |Din                   = [[Pravoslavlıq]] (üstün din)&lt;br /&gt;
 |title_leader          = Çarlar&lt;br /&gt;
 |leader1               = [[IV İvan]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-ru|Иван IV}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader1          = ilk: [[1547]]—[[1584]] seneleri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://collectiononline.kreml.ru/entity/PERSON/14 Иван IV Васильевич Грозный, 1530–1584] // Музеи Московского Кремля.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |leader2               = [[I Pötr]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-ru|Пётр I}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader2          = soñki: [[1682]]—[[1721]] seneleri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.pravenc.ru/text/2580356.html Петр I Алексеевич] // &amp;#039;&amp;#039;Православная энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Para birlemi          = [[Ruble]], [[kapik]], [[denga]], [[poluşka]]&amp;lt;ref&amp;gt;[https://library.fa.ru/files/Money-reform47-2022.pdf Денежная реформа 1947 года и её роль в восстановлении народного хозяйства СССР]. Москва, 2021 senesi. «Пять столетий российских денежных реформ» bölügi. 13–18-ci saifeler.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rus çarlığı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ru|Русское царство}}) — [[Moskva kinazlığı|Moskva büyük kinazlığı]] esasında inkişaf etken devletniñ 1547 senesinden 1721 senesine qadar olğan devri içün qullanılğan ad. Bu devir [[IV İvan]]nıñ çar tacını kiyüvi ile başlap, [[I Petro]]nıñ imperator unvanını qabul etüvi ile bite. Devletniñ topraqları [[Edil]] boyuna, [[Sibir]]ge ve [[Tınç okean]] yalılarına qadar kenişledi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;sibir&amp;quot;&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-russia/nonrussian-subjects/EBAC2264806A5F9CA4D6539DDD6C6EF4 -{Non-Russian subjects}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Cambridge History of Russia}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Paytahtı [[Moskva]] edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;hronologiya&amp;quot;&amp;gt;[https://assets.cambridge.org/052181/2275/frontmatter/0521812275_frontmatter.htm -{The Cambridge History of Russia. Volume I: From Early Rus’ to 1689. Chronology}-]. -{Cambridge University Press}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://historyrussia.org/sobytiya/21-maya-1712-goda-stolitsa-rossii-byla-perenesena-v-sankt-peterburg.html 21 мая 1712 года столица России была перенесена в Санкт-Петербург] // Российское историческое общество.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Çarlıqnıñ başı ve IV İvan devri ==&lt;br /&gt;
IV İvan 1547 senesi [[çar]] tacını kiydi. Bu unvan ükümdarnıñ büyük kinazlardan üstünligini ve başqa büyük devletlerniñ ükümdarları ile teñligini bildire edi. Devletniñ idaresi ve sülâlesi birden deñişmedi: evelki Moskva ükümdarı daa yüksek unvan qabul etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/rossiia-istoriia-russkoe-gosudarstvo-obrazovanie-stanovlenie-formirovanie-territorii-i-ebc93b Россия. История. Русское государство. Образование, становление, формирование территории и система управления в 15–16 вв.] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1550 senesi yañı [[Sudebnik]] ({{lang-ru|Судебник}}), yani qanunlar mecmuası qabul etildi. Ordu ve yerli idarede islâatlar yapıldı. 1552 senesi [[Qazan hanlığı]], 1556 senesi ise [[Hacı Tarhan hanlığı]] fetih etildi. Bu fetihlernen devletniñ ealisi til ve din ceetinden daa çeşit türlü oldı. XVI asırnıñ soñunda [[Sibir hanlığı]]na qarşı yürüşlernen şarqqa doğru kenişlev tezleşti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/history/1902481 Родился первый русский царь Иван IV Васильевич] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1558–1583 seneleri [[Baltıq deñizi]] çevresinde [[Livoniya cenki]] oldı. Rus devleti bu cenkte istegen deñiz limanlarını alıp olamadı. 1565–1572 seneleri çar topraqlarnıñ bir qısmını ayrı idarege ayırıp, [[opriçnina]] ({{lang-ru|опричнина}}) tertibini qurğan edi. Siyasiy raqiplerni taqip etüv, mülklerini aluv ve toplu qırğınlar memleketni zayıflaştırdı. Cenkler ve iqtisadiy sıqıntılar da bu vaziyetni ağırlaştırdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ordu&amp;quot;&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/fighting-for-a-living/military-service-and-the-russian-social-order-16491861/A43B1AFE711E37EBF2DAE8E2B95CCE50 -{Military Service and the Russian Social Order, 1649–1861}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Fighting for a Living}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;hronologiya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Smuta devri ==&lt;br /&gt;
1598 senesi çar [[I Födor]] ölgen soñ, devletni idare etken [[Rürikler sülâlesi]]niñ Moskva qolu kesildi. Çar olaraq [[Boris Godunov]] saylandı. XVII asır başında büyük açlıq, halq isyanları, taht davaları ve yabancı devletlerniñ işğali memleketni ağır kriziske ketirdi. Bu devirge [[Smuta]] ({{lang-ru|Смута}}), yani qarışıqlıqlar devri deyler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smuta&amp;quot;&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-russia/time-of-troubles-16031613/40761D949BD0F37F53394601AB545D23 -{The Time of Troubles (1603–1613)}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Cambridge History of Russia}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tahtqa şahzade [[Dmitriy (şahzade)|Dmitriy]] olğanını iddia etken adamlar ve başqa raqipler talip oldı. [[Lehistan-Litvaniya]] devleti ve [[İsveçiya]] arbiy işğal etti. 1610 senesi leh garnizonı Moskvada turdı. 1612 senesi halqtan toplanğan ordu Moskvadaki garnizonnı teslim olmağa mecbur etti. 1613 senesi [[Mihail Romanov]] çar saylanıp, [[Romanovlar sülâlesi]]niñ saltanatı başlandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smuta&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;hronologiya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Romanovlar devrinde devlet ve cemiyet ==&lt;br /&gt;
Mihail devrinde idare, bergi toplav ve ordu qaytadan tertipke qoyuldı. Onıñ oğlu [[Aleksey Mihayloviç]] 1645 senesi tahtqa çıqtı. 1649 senesi [[Sobornoye ulojeniye]] ({{lang-ru|Соборное уложение}}) degen keniş qanunlar mecmuası qabul etildi. O, devlet idaresi, makeme ve topraq saipliginiñ esas qaidelerini belgiledi. Hususiy topraq saipleriniñ köylüleri ve olarnıñ nesilleri saiplerine bağlandı; qaçqanlarnı qıdırıp qaytarmaq içün vaqıt sıñırı lâğu etildi. Böylece [[topraq qulluğı]] quvetlendi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3588630 Соборное уложение 1649] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1654 senesi [[Qazaq Getmanlığı]] ile Moskva arasında bağlılıq ve arbiy yardım aqqında añlaşma yapıldı. Bunıñ ardından [[Lehistan-Litvaniya]] ile uzun cenk başladı. 1667 senesi [[Andrusovo kelişmesi]] neticesinde [[Smolensk]] ve [[Özü özeni|Özüniñ]] sol yaqasındaki ukrain topraqları Rus çarınıñ idaresinde qaldı. Sibirde ise yañı qaleler qurulıp, yerli halqlardan kürk şeklinde &amp;#039;&amp;#039;yasaq&amp;#039;&amp;#039; bergisi toplandı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/andrusovskoe-peremirie-1667-a051bc Андрусовское перемирие 1667] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;sibir&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1650-ci senelerde patriarh [[Nikon (patriarh)|Nikonnıñ]] başlatqan kilse islâatları kilse bölünüvine ketirdi. Eski adetlerni saqlağan dindarlar taqip etildi. Ağır bergiler ve devlet zorbalığı şeer ve köylerde isyanlar doğurdı. 1670–1671 seneleri [[Stepan Razin]] başında olğan büyük isyan bastırıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/collections/2035589 Раскол в Русской православной церкви] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;hronologiya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İdare ve iqtisat ==&lt;br /&gt;
Devletni çar, asılzade [[boyar]]lar şurası ve [[prikaz]] degen merkez idareleri idare ete edi. [[Zemskiy sobor]] toplaşuvlarına ruhaniyler, hızmetteki asılzadeler ve şeer ealisiniñ temsilcileri qatıla edi. Olar bazı emiyetli qararlar ve çar saylavında iştirak etti. Amma XVII asırnıñ ekinci yarısında bu toplaşuvlarnıñ emiyeti azaldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/text/3042245 Русское государство] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ealiniñ büyük qısmı çiftçiliknen yaşay edi. Topraq saipleri arbiy hızmet ete, köylüler ise olarğa emek ve mahsul bere edi. Şeerlerde ticaret ve esnaflıq inkişaf etti. XVII asırda büyük ustahane ve manufakturalar peyda oldı. Ordunıñ masrafları bergi yüküni arttırdı; muntazam ordu quruluvı devletniñ idare ve cemiyet tertibine de tesir etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ordu&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qırım hanlığı ile munasebetler ==&lt;br /&gt;
[[Qırım hanlığı]] ile munasebetlerde deñiz ve çöl yolları, sıñır topraqları, esirler ve [[Osmanlı Devleti]]nıñ siyaseti emiyetli edi. Qazan ve Hacı Tarhan fetih etilgen soñ, raqiplik keskinleşti. Qırım ve noğay atlılarınıñ yürüşleri cenübiy rus yerlerine büyük zarar ketire edi. Moskva ükümeti sıñır boyunca qale ve qorçalav hatları qurdı. Bunıñ yanında elçilikler almaşıla, Moskva han sarayına aqça ve bahşışlar yollay edi. Rus menbalarında buña «pominki» ({{lang-ru|поминки}}) deyler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qirim&amp;quot;&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3892808 Крымское ханство] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1571 senesi han [[I Devlet Geray]]nıñ yürüşi vaqtında Moskvanıñ büyük bir qısmı yandı. 1572 senesi han Moskvağa yañı yürüş yaptı, amma [[Molodi uruşı]]nda yeñildi. Yürüşlernen beraber barışıq muzakereleri de devam etti. Esirlerniñ azat etilmesi ve satın qaytarıluvı diplomatik munasebetlerniñ emiyetli meselelerinden edi. [[Qazaq]] birlikleriniñ çöldeki yürüşleri de barışıq muzakerelerini qıyınlaştırdı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bigenc.ru/c/ivan-iv-vasil-evich-f7714d Иван IV Васильевич] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;qirim&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;kochegarov&amp;quot;&amp;gt;[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/381765 Между Батуриным и Бахчисараем: Запорожская Сечь в первые месяцы после заключения русско-крымского перемирия 1681 г.] // &amp;#039;&amp;#039;Крымское историческое обозрение&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1681 senesi Rus devleti, Qırım hanlığı ve Osmanlı devleti arasında [[Bağçasaray barışığı]] yapıldı. Yigirmi yıllıq barışıq aqqındaki bu añlaşma Özü boyunda taraflarnıñ aqlarını belgiledi. 1687 ve 1689 seneleri rus ordusı Qırımğa eki büyük yürüş yaptı, amma muvafaqiyet qazanamadı. 1700 senesi İstanbul kelişmesi Moskvanıñ hanğa aqça berüvini resmen lâğu etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kochegarov&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;ordu&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;qirim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== I Pötr ve imperiyanıñ ilân etilmesi ==&lt;br /&gt;
XVII asırnıñ soñunda [[I Pötr]] idare ve ordunı keniş islâatlarğa oğrattı. Yañı donanma quruldı, arbiy tasil ve istisal kenişledi. 1711 senesi [[Senat]], 1721 senesi ise kilseni idare etken [[Sinod]] teşkil olundı. Kilse çar akimiyetine daa sıq bağlandı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/node/659326 История Правительствующего Сената представлена на портале Президентской библиотеки] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3664473 Синод] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1696 senesi rus ordusı Osmanlı qalesi [[Azaq]]nı aldı, amma 1711 senesi muvafaqiyetsiz [[Prut yürüşi]]nden soñ onı Osmanlılarğa qaytarmağa mecbur oldı. [[İsveçiya]]ğa qarşı 1700–1721 seneleri [[Şimaliy cenk]] ise Baltıq deñizi saillerinde yañı topraqlar alınuvı ile bitti. 1721 senesi Niştadt barışığı bu neticelerni tasdıqladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;&amp;gt;[https://www.prlib.ru/history/619684 Пётр I принял императорский титул. Россия стала империей] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.prlib.ru/node/619419 Русские войска овладели турецкой крепостью Азов] // Президентская библиотека.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3170407 Прутский мир 1711] // &amp;#039;&amp;#039;Большая российская энциклопедия&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1721 senesi noyabrnıñ 2-sinde (eski taqvimnen oktâbrnıñ 22-sinde), Pötr imperator unvanını qabul etti. Bu vaqia [[Rusiye İmperiyası]] devriniñ başı olaraq alına. Devletniñ akimiyeti ve idareleri devam etti, amma ükümdarnıñ yañı unvanı onıñ Avropadaki artqan quvetini bildirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Hac%C4%B1_Geray</id>
		<title>Hacı Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Hac%C4%B1_Geray"/>
		<updated>2026-11-15T18:17:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{disambig}} * I Hacı Geray * II Hacı Geray&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{disambig}}&lt;br /&gt;
* [[I Hacı Geray]]&lt;br /&gt;
* [[II Hacı Geray]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Venedik_Cumhuriyeti</id>
		<title>Venedik Cumhuriyeti</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Venedik_Cumhuriyeti"/>
		<updated>2026-11-15T18:13:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Хтосьці: ВЫЫ–ВЫЫЫ асырлар → VII–VIII асырлар&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Tarihiy memleket&lt;br /&gt;
 |Qırımtatar adı        = Venedik cumhuriyeti&lt;br /&gt;
 |Original adı          = {{lang-it|Repubblica di Venezia}}&lt;br /&gt;
 |Resmiy Original adı   = {{lang-it|Serenissima Repubblica di Venezia}}&lt;br /&gt;
 |Seneler               = -{VII–VIII}- asırlar—[[1797]] senesi&lt;br /&gt;
 |date_end              = 1797 senesi mayıs 12 künü&lt;br /&gt;
 |Bayraq                = Flag of Republic of Venice (1659-1675).svg &amp;lt;!-- 1659–1675 senelerindeki doj bayrağı --&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Tuğra                 = Lion of Saint Mark (Venice).svg&lt;br /&gt;
 |Harita                = Republic of Venice – Blank map of the main territories.png&lt;br /&gt;
 |Harita tasviri        = Venedikniñ çeşit devirlerde idare etken esas topraqları&lt;br /&gt;
 |Paytaht               = [[Venedik]]&lt;br /&gt;
 |Til                   = [[Venedik tili]], [[latin tili]], [[italyan tili]] ve başqa tiller&lt;br /&gt;
 |Devlet qurumı         = [[Cumhuriyet|Asılzadeler cumhuriyeti]]&lt;br /&gt;
 |Din                   = [[Katoliklik]] (üstün din)&lt;br /&gt;
 |title_leader          = Dojlar&lt;br /&gt;
 |leader1               = [[Orso İpato]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-it|Orso Ipato}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader1          = ilk belgili: qararnen [[726]]—[[737]] seneleri&lt;br /&gt;
 |leader2               = [[Ludoviko Manin]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-it|Ludovico Manin}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader2          = soñki: [[1789]]—[[1797]] seneleri&lt;br /&gt;
 |Para birlemi          = [[Dukat|Altın dukat]], [[lira]], [[soldo]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Venedik Cumhuriyeti&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-it|Repubblica di Venezia}}) — [[İtaliya]]nıñ şimaliy-şarqında teşkil olğan, VII–VIII asırlardan 1797 senesine qadar mevcut olğan devlet. Paytahtı [[Venedik]] edi. [[Adriatik deñizi]]niñ şimalindeki adalarda doğğan bu devlet soñra [[Aq deñiz]]niñ eñ quvetli deñiz ve ticaret devletlerinden biri oldı. Onıñ mülkleri İtaliyanıñ bir qısmı, Adriatik yalıları ve şarqiy Aq deñizdeki adalardan ibaret edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;umumiy&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/repubblica-di-venezia/ -{Venezia, Repubblica di}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyetniñ timsali Aziz Marknıñ qanatlı arslanı edi. Onıñ tasviri bayraq ve devlet binalarında qullanıla edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://live.comune.venezia.it/it/2025/04/il-leone-di-san-marco -{Il leone di San Marco}-]. Venedik şeer idaresi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Teşkil olunuvı ==&lt;br /&gt;
V–VII asırlarda İtaliyanıñ şimalindeki cenklerden qaçqan adamlar [[Venedik lagunası]]nıñ adalarına köçe edi. Say suv ve batqaqlıqlar bu yerlerni quru yoldan kelgen ordulardan qorçalay edi. Başta bu adalar [[Rum imperiyası]]na bağlı edi. Yerli idare, deñizcilik ve ticaret inkişaf etken sayın, Bizansqa bağlılıq zayıfladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;başlanğıç&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/le-origini-dell-identita-lagunare_(Storia-di-Venezia)/ -{Pavan, Massimiliano; Arnaldi, Girolamo. Le origini dell’identità lagunare}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Storia di Venezia}-&amp;#039;&amp;#039;. 1992 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rivayetke köre, ilk [[doj]] 697 senesi saylanğan. Lâkin bu tarih soñraki yılnamecilerniñ yazılarına esaslana; devlet bir künde teşkil olunmadı. İlk belli doj olaraq [[Orso İpato]] ({{lang-it|Orso Ipato}}; qararnen 726–737 seneleri) sayıla. IX asırnıñ başında idare merkezi Rialto adalarına, yani bugünki Venedikniñ merkezine keçirildi. Bizansqa bağlılıq yavaş-yavaş zayıflaşıp, Venedik mustaqil devlet oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;başlanğıç&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;doj&amp;quot;&amp;gt;[https://palazzoducale.visitmuve.it/wp-content/uploads/sites/2/2025/06/IL-DOGE-ITA-ENG-2020.pdf -{Il Doge / The Doge}-]. Venedik şeer müzeyleri.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Deñiz quvetiniñ ösüvi ==&lt;br /&gt;
1000 senesi Venedik flotu [[Dalmatsiya]] yalılarına yürüş yaptı. 1082 senesi Rum imperatorı Venedik tuccarlarına keñ ticaret imtiyazları berdi. Olar imperiyanıñ limanlarında bir çoq alımdan azat etildi. Bu, şeerniñ Şarq ile alış-verişini quvetlendirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/venezia_(Dizionario-di-Storia)/ -{Venezia}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Dizionario di Storia}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Treccani}-, 2011 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dörtünci haçlılar seferi]] Venedikniñ tarihında büyük bir dönüm oldı. Doj [[Enriko Dandolo]] ({{lang-it|Enrico Dandolo}}) yolbaşçılığındaki venedikliler haçlılarğa gemiler berdi. 1204 senesi olar haçlılar ile beraber [[Konstantinopolis]]ni alıp yağmaladı. Rum topraqlarınıñ bölünmesi neticesinde Venedik şarqiy Aq deñizde liman, ada ve ticaret merkezleri elde etti. [[Girit]] adası bu mülklerniñ eñ emiyetlilerinden biri oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu ticarette baş raqip [[Cenova cumhuriyeti]] edi. Eki devlet arasında tekrar-tekrar deñiz cenkleri oldı. 1378–1381 senelerindeki Kiyocca uruşında cenovalılar Venedikniñ yaqınındaki Kiyocca ({{lang-it|Chioggia}}) şeerini aldı. Venedikliler olarnı sıqıştırıp, ğalebe qazandı. 1381 senesi Turinde yapılğan barışıq añlaşması cenkni bitirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İdare qurumı ==&lt;br /&gt;
Devlet başında ömürlik saylanğan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;doj&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-it|doge}}) tura edi. Bu söz latin tilindeki «reis» manasındaki &amp;#039;&amp;#039;-{dux}-&amp;#039;&amp;#039; sözünden kele. Dojnıñ akimiyeti vaqıt keçken sayın sıñırlandı: o, qararlarnı şuralar ile beraber qabul etmege ve saylanğanda bergen antına riayet etmege mecbur edi. Böylece akimiyetniñ bir qorantada miras olaraq qaluvına qarşı tedbirler körüldi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;doj&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Esas siyasiy organ &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Büyük şura&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; edi. 1297 senesi başlanğan deñişüvler neticesinde oña azalıq aqqı belli qorantalar içinde miras olaraq keçmege başladı. Bu qorantalarnıñ vekillerine [[patritsiy]] dey ediler. Adiy şeerlilerniñ devlet idaresinde patritsiyler ile teñ aqqı yoq edi. Cumhuriyetniñ uzun ömürli siyasiy qurumı asılzadelerniñ akimiyetine esaslandı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/venezia-e-le-altre-citta-marinare_(Storia-della-civilt%C3%A0-europea-a-cura-di-Umberto-Eco)/ -{Venezia e le altre città marinare}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Senat]] tışqı siyaset, ticaret ve para işleri ile meşğul ola edi. 1310 senesi teşkil etilgen &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Onlar şurası&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; devletniñ emniyetini qorçalay, fitne ve siyasiy suçlarnı teşkere edi. Çeşit organlarnıñ bir-birini yoqlavı bir adamnıñ bütün akimiyetni qoluna toplamasını qıyınlaştıra edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://palazzoducale.visitmuve.it/de/rundgang/institutional-chambers/2-floor/ -{The Institutional Chambers on the 2nd floor}-]. Venedik Dojlar sarayı müzeyi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ticaret ve iqtisat ==&lt;br /&gt;
Venedik Avropa ile şarqiy Aq deñiz arasında ticariy aracı edi. Şeerge [[baharat]], [[yipek]], [[pamuq]] ve başqa mallar ketirile, olar başqa Avropa bazarlarına dağıtıla edi. Aşlıq, tuz ve kereste alış-verişi de emiyetli edi. Devlet ticaret seferlerini tertip ete, gemilerni silâlı qaravul ile yollay edi. Ticaret gemileri sıq-sıq beraber yüre, böylece [[korsan]]larğa qarşı qorçalanıp ola edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/sea-in-history-the-medieval-world/naval-power-of-venice-in-the-eastern-mediterranean-in-the-middle-ages/63C370F28C317B672D0162CBD264B006 -{The naval power of Venice in the eastern Mediterranean in the Middle Ages}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Sea in History: The Medieval World}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Flotnıñ esası kürek ve yelken ile yürgen [[qadırğa]]lar edi. XII asırdan inkişaf etken Arsenal devletniñ büyük gemi yapıcılığı merkezi oldı. Anda gemi yapma, silâ azırlama ve malzeme saqlav işleri bir yerde toplandı. Pek çoq usta bir-birine bağlı işlerni yapa edi. 1284 senesi darp etilmege başlanğan altın [[dukat]] ise uzaq memleketlerde de işançlı para olaraq qullanıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.comune.venezia.it/it/node/11174 -{Storia dell’Arsenale di Venezia}-]. Venedik şeer idaresi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://iris.unive.it/retrieve/e4239ddb-544e-7180-e053-3705fe0a3322/Venezia_Istanbul_tutto%20ridotto.pdf -{La moneta veneziana e l’Impero ottomano}-]. -{Università Ca’ Foscari Venezia}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qara deñiz ve Qırım ==&lt;br /&gt;
XIII–XV asırlarda [[Qara deñiz]] ticareti Venedik içün emiyetli edi. Tuccarlar [[Qırım]]daki [[Sudaq]]ta (italyan menbalarında {{lang-it|Soldaia}}) ticaret ete edi. [[Azaq deñizi]] yanında, [[Don]] özeniniñ ağzındaki [[Tana]]da da Venedik tuccarlarınıñ cemaatı bar edi. Bu merkezler vastasınen [[Altın Orda]], [[Kavkaz]] ve Asiyanıñ içki topraqları ile alış-veriş yapıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/sea-in-history-the-medieval-world/venetian-navigation-to-the-black-sea-areas-13th15th-centuries/FF9F276883A8A16B87CB3EE9FCEECC01 -{Venetian navigation to the Black Sea areas, 13th–15th centuries}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Sea in History: The Medieval World}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cenovalılar ile raqiplik bu yerde de keskin edi. 1365 senesi cenevezler Sudaqnı alıp, Venedikniñ Qırımdaki imkânlarını tarlaştırdı. Tana ticaretinde aşlıq ve başqa mallar ile beraber qullar da satıla edi. Venedik tuccarlarınıñ bu alış-verişte iştiraki Qara deñiz ile Aq deñiz arasındaki qul ticaretiniñ bir qısmı edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.circassianworld.com/pdf/PhD_Thesis_Khvalkov_vol1_main.pdf -{Khvalkov, Ievgen. The Colonies of Genoa in the Black Sea Region: Evolution and Transformation}-]. 2015 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://real-j.mtak.hu/21471/1/Annual_of_Medieval_Studies_at_CEU_Vol_18_2012.pdf -{Khvalkov, Ievgen A. The Slave Trade in Tana}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Annual of Medieval Studies at CEU}-&amp;#039;&amp;#039;. 18-ci cılt, 2012 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Quru topraqları ve Osmanlılar ile cenkler ==&lt;br /&gt;
XV asırda Venedik İtaliyanıñ şimalinde keñ mülkler elde etti. [[Padova]], [[Verona]] kibi şeerler onıñ idaresine keçti. Bu topraqlar şeerni aşlıq ve başqa mallarnen temin ete, bergi ve asker bere edi. Venedik mında yerli idare ve qanunlarnıñ bir qısmını saqladı. 1509 senesi Anyadello ({{lang-it|Agnadello}}) yanında Frenkistan ordusı venediklilerni yeñdi, amma Venedik soñra mülkleriniñ büyük qısmını keri aldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/italian-renaissance-state/venice-and-the-terraferma/498C1203078F9EEE3572AC42721F3D40 -{Venice and the Terraferma}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Italian Renaissance State}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Osmanlı Devleti]]niñ kenişlemesi Venedikniñ deñiz mülklerine tehdit oldı. Cumhuriyet Osmanlılar ile em cenkleşe, em de ticaret yapıp muqaveleler bağlay edi. 1570–1571 seneleri Osmanlılar [[Qıbrız]]nı aldı. Venedik flotu 1571 senesi [[Lepanto uruşı]]nda müttefiq flot terkibinde ğalebe qazansa da, Qıbrıznı keri alıp olamadı. Ada 1573 senesi barışıq muqavelesi ile Osmanlı Devletine qaldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;mülkler&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/colonie-d-oltremare_(Storia-di-Venezia)/ -{Arbel, Benjamin. Colonie d’oltremare}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Storia di Venezia}-&amp;#039;&amp;#039;. 1996 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1645–1669 senelerindeki uzun cenkten soñ Venedik [[Girit]]niñ büyük qısmını da coydı. XVII asırnıñ soñunda [[Moreya]]nı, yani Peloponnesni elde etti, lâkin 1715 senesi Osmanlılar onı keri aldı; 1718 senesi barışıq bu vaziyetni tasdıqladı. Cumhuriyetniñ qolunda [[İstriya]], [[Dalmatsiya]]nıñ bir qısmı ve [[İoniya adaları]] qaldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;mülkler&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/venezia/ -{Venezia}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Medeniyet ==&lt;br /&gt;
Venedik [[Renessans]]nıñ büyük merkezlerinden biri edi. Ressamlar [[Covanni Bellini]], [[Titsiano Veçellio]] ve [[Tintoretto]] şeerde çalıştı. Olarnıñ eserleri zengin renkleri ve yarıq-kölgeniñ ustalıqnen tasvir etilmesi ile tanıldı. Saray, kilse ve cemaat binalarınıñ süslenmesi sanatnıñ inkişafına yardım etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/sixteenth-century-painting-in-venice-and-the-veneto -{Sixteenth-Century Painting in Venice and the Veneto}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1469 senesi Venedikte ilk basma kitap çıqtı. XV asırnıñ soñunda şeer Avropanıñ büyük kitap basuv merkezine çevirildi. Neşirci [[Aldo Manutsio]] yunan ve latin eserlerini bastı. Ticaret bağları kitap, bilgi ve sanat usullarınıñ çeşit memleketler arasında tarqalmasına yardım etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bibliotecanazionalemarciana.cultura.gov.it/sites/default/files/repositoryfile/eventi/2015/allegati/opendaymanuziano31ottobreopereillustrate-2.pdf -{Due date da non dimenticare}-]. -{Biblioteca Nazionale Marciana}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Cumhuriyetniñ soñu ==&lt;br /&gt;
Yañı deñiz yollarınıñ açıluvı ve başqa Avropa devletleriniñ quvetlenmesi Venedikniñ evelki üstünligini zayıflattı. XVIII asırda cumhuriyet büyük cenklerden uzaq turmağa tırıştı. Ticaret ve medeniy ayat devam etse de, onıñ arbiy ve siyasiy quveti büyük devletler ile yarışmağa yetişmey edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;umumiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1797 senesi [[Napoleon Bonapart]] ordusınıñ tazyığı altında eski idare dağıldı. 1797 senesi mayıs 12 künü Büyük şura akimiyetinden vazgeçti, soñki doj [[Ludoviko Manin]] vazifesini taşladı. Şeerde vaqtınca belediye idaresi teşkil etildi. 1797 senesi oktâbr 17 künü bağlanğan [[Kampo-Formio muqavelesi]] Venedik ve mülkleriniñ büyük qısmını Avstriyağa berdi; İoniya adaları Frenkistanğa keçti. Böylece biñ yıldan ziyade devam etken devletniñ tarihı bitti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/il-corpo-aristocratico_(Storia-di-Venezia)/ -{Il corpo aristocratico}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Storia di Venezia}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/italia_(Dizionario-di-Storia)/ -{Italia}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Dizionario di Storia}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Treccani}-, 2010 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İtaliya tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Cenova_Cumhuriyeti</id>
		<title>Cenova Cumhuriyeti</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Cenova_Cumhuriyeti"/>
		<updated>2026-11-15T17:58:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Tarihiy memleket&lt;br /&gt;
 |Qırımtatar adı        = Cenova cumhuriyeti&lt;br /&gt;
 |Original adı          = {{lang-it|Repubblica di Genova}}&lt;br /&gt;
 |Resmiy Original adı   = &lt;br /&gt;
 |Seneler               = XI asırnıñ soñu—[[1797]] senesi&lt;br /&gt;
 |date_end              = 1797 senesi iyün 14 künü&lt;br /&gt;
 |Bayraq                = Flag of Genoa.svg&lt;br /&gt;
 |Tuğra                 = Coat of arms of Republic of Genoa.svg &amp;lt;!-- XVIII asırnıñ soñundaki gerb --&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Harita                = Republic of Genoa 1789.svg&lt;br /&gt;
 |Harita tasviri        = Qararnen [[1789]] senesi Cenova cumhuriyeti&lt;br /&gt;
 |Paytaht               = [[Cenova]]&lt;br /&gt;
 |Til                   = [[Ligur tili]], [[latin tili]], [[italyan tili]] ve başqa tiller&lt;br /&gt;
 |Devlet qurumı         = [[Cumhuriyet]]&amp;lt;br /&amp;gt;1528 senesinden asılzadeler cumhuriyeti&lt;br /&gt;
 |Din                   = [[Katoliklik]] (üstün din)&lt;br /&gt;
 |title_leader          = Dojlar&lt;br /&gt;
 |leader1               = [[Simone Bokkanegra]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-it|Simone Boccanegra}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader1          = ilk: [[1339]]—[[1344]]; [[1356]]—[[1363]] seneleri&lt;br /&gt;
 |leader2               = [[Cakomo Mariya Brinyole]]&amp;lt;br /&amp;gt;&amp;lt;small&amp;gt;{{lang-it|Giacomo Maria Brignole}}&amp;lt;/small&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |year_leader2          = soñki: [[1795]]—[[1797]] seneleri&amp;lt;ref&amp;gt;[https://economia.unige.it/sites/economia.unige.it/files/pagine/inventario_doria-lamba.pdf -{Fondo «Francesco Doria Lamba»}-]. Cenova universiteti. 20-ci saife.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Para birlemi          = [[Cenovino]], [[lira]], [[skudo]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Cenova Cumhuriyeti&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-it|Repubblica di Genova}}, {{lang-lij|Repubbrica de Zena}}) — [[İtaliya]]nıñ şimaliy ğarbında, [[Ligur deñizi]] yalısında teşkil olğan deñiz ve ticaret devleti. Paytahtı [[Cenova]] edi. Qırımtatar tilinde bu devletke tabi adamlarğa cenevezler deyler ({{lang-it|genovese}} sözünden). XI asırnıñ soñunda quvetlengen şeer idaresi esasında inkişaf etip, 1797 senesine qadar mevcut oldı. Esas topraqları [[Liguriya]]da edi; çeşit devirlerde [[Korsika]] ve [[Aq deñiz]] ile [[Qara deñiz]] boyundaki topraqlarnı da idare etti. [[Orta asırlar]]da [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Piza]] ile beraber İtaliyanıñ eñ quvetli deñiz devletlerinden biri edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;umumiy&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/repubblica-di-genova/ -{Genova, Repubblica di}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyetniñ bayrağı aq zemin üstünde qırmızı haçtan ibaret edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://smart.comune.genova.it/sites/default/files/uploads/2019/La%20bandiera%20di%20San%20Giorgio%20-%20Opuscolo%20ITA%20%281%29.pdf -{La bandiera di San Giorgio}-]. Cenova şeer idaresi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Teşkil olunuvı ==&lt;br /&gt;
Cenova şeer cemaatınıñ mülkiy ve ticariy aqqları X–XI asırlarda keñledi. 1056 senesi yerli akimniñ bazı aqlarından vazgeçüvi şeer muhtariyetini quvetlendirdi. Tuccar ve maalle ealisiniñ birlikleri yavaş-yavaş umumiy bir şeer idaresine birleşti. Bu idare &amp;#039;&amp;#039;-{Compagna communis}-&amp;#039;&amp;#039; degen birlikke esaslandı. Onıñ başında saylanğan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[konsul]]lar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; tura edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/genova_(Dizionario-di-Storia)/ -{Genova}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Dizionario di Storia}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Treccani}-, 2010 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XI asırnıñ soñundaki [[Haçlılar seferleri|haçlılar seferlerinde]] cenevezler gemi ve askerler ile iştirak etti. Yardımlarına qarşılıq olaraq şarqiy Aq deñiz limanlarında ticaret imtiyazları ve ayrı maalleler aldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;koloniya&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/genova/ -{Genova}-]. «-{I domini coloniali}-» bölügi // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Deñiz quveti ve müstemlekeler ==&lt;br /&gt;
Tuccarlar çet limanlarda ambar, tükân ve evler açıp, yerli ükümdarlar ile muqaveleler bağlay edi. Bu mülkler ayrı maalle, liman, qale ve adalardan ibaret edi. Bu mülklerniñ bir qısmını tuccar şirketleri ve ayrı qorantalar idare ete edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;koloniya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1261 senesi [[Rum imperiyası]] ile bağlanğan muqavele Cenovanıñ Şarqtaki vaziyetini quvetlendirdi. Cenevezler Bizans limanlarında büyük imtiyazlar elde etip, soñra [[Konstantinopolis]] qarşısındaki [[Galata]]da yerleşti. Bu yerden olarnıñ ticaret yolları Qara deñizge uzandı. [[Saqız adası]] (Hios) ve başga Aq deñiz merkezleri de Cenova ticaretinde emiyetli rol oynadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;koloniya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Başta Cenovanıñ büyük raqibi [[Piza]] edi. Eki devlet [[Korsika]], [[Sardiniya]] ve deñiz yolları içün küreşti. 1284 senesi [[Meloriya uruşı]]nda Cenova flotu Pizanı yeñdi. Bu ğalebe onıñ ğarbiy Aq deñizdeki nufuzını quvetlendirdi. Venedik ile raqiplik ise daa uzun devam etti. Cenovalılar 1298 senesi Korçula adası ({{lang-hr|Korčula}}) yanında venediklilerni yeñse de, olarnı ticaretten sıqıştırıp çıqarıp olamadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;umumiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1378–1381 senelerindeki cenk vaqtında Cenevez flotu Venedikniñ yaqınındaki Kiyocca ({{lang-it|Chioggia}}) şeerini aldı. Lâkin venedikliler qarşı ücüm yapıp, 1380 senesi Cenova flotunı teslim olmağa mecbur etti. 1381 senesi bağlanğan Turin barışığı eki devletni de ağır masraflarğa oğratqan cenkni bitirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;umumiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İdare ve içki küreş ==&lt;br /&gt;
Konsullardan soñ şeerni çetten çağırılğan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[podesta]]lar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; da idare etti. Olar yerli qorantalar arasındaki küreşte tarafsız qalmalı edi. 1257 senesi &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[halq kapitanı]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; vazifesi teşkil etildi. Bu vazife zengin şeerlilerniñ tesirini arttırdı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.visitgenoa.it/en/node/21408 -{The history of Genoa}-]. Cenova şeeriniñ resmiy saytı.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-boccanegra_(Dizionario-Biografico)/ -{Balbi, Giovanna. Boccanegra, Simone}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Dizionario Biografico degli Italiani}-&amp;#039;&amp;#039;. 11-ci cılt, 1969 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1339 senesi [[Simone Bokkanegra]] ({{lang-it|Simone Boccanegra}}) ilk &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[doj]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; olaraq saylandı. Başta doj ömürlik saylana edi. Amma asılzade qorantalar ve tuccarlar arasındaki küreşler devam etti. XIV–XV asırlarda şeer bazı devirlerde [[Milan]] ükümdarları ya da [[Frenkistan]] qırallarınıñ akimiyetini tanıdı. Bu, cumhuriyetniñ mustaqilligini sıñırlay edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;keñ-tarih&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/genova_(Enciclopedia-Italiana)/ -{Genova}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Enciclopedia Italiana}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Treccani}-, 1932 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qırımdaki Cenova mülkleri ==&lt;br /&gt;
Cenevezler XIII asırnıñ ekinci yarısında [[Qırım]] yalılarında ticaret merkezleri qurdı. Olarnıñ eñ büyük limanı [[Kefe]] ({{lang-it|Caffa}}) edi. [[Balıqlava]]daki Çembalo ({{lang-it|Cembalo}}) ve 1365 senesi alınğan [[Sudaq]] ({{lang-it|Soldaia}}) da emiyetli mülkler edi. Bu şeerlerni konsullar idare ete edi. Cenovalılar [[Altın Orda]], soñra [[Qırım Hanlığı]] ile bergi ve ticaret aqqında muqaveleler bağlay edi. Bazı devirlerde olar arasında cenkler de çıqa edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qırım&amp;quot;&amp;gt;[https://www.circassianworld.com/pdf/PhD_Thesis_Khvalkov_vol1_main.pdf -{Khvalkov, Ievgen. The Colonies of Genoa in the Black Sea Region: Evolution and Transformation}-]. 2015 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kefe Qırımnı [[Kavkaz]], [[Rus]] ve Aq deñiz limanları ile bağlağan büyük bazar oldı. Anda aşlıq, balıq, kürk ve başga mallar ile beraber qullar da satıla edi. Şeerde italyan, ermeni, rum, yeudiy ve başqa cemaatlar yaşay edi. 1453 senesi Qara deñiz mülkleriniñ idaresi [[San Corco şirketi]]ne ({{lang-it|Casa di San Giorgio}}) berildi. Lâkin 1475 senesi [[Gedik Ahmed Paşa]] komandanlığındaki [[Osmanlı Devleti|Osmanlı]] ordusı Kefe ve başga cenevez şeerlerini aldı. Qırımnıñ bu sail topraqları doğrudan-doğru Osmanlı idaresine keçti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qırım&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;sangiorgio&amp;quot;&amp;gt;[https://www.lacasadisangiorgio.eu/main.php?do=quattrosecoli -{La Casa delle Compere e dei Banchi di San Giorgio}-]. Cenova Devlet arhiviniñ vesiqaları.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1528 senesi deñişüvler ==&lt;br /&gt;
XVI asırnıñ başında Cenova İtaliya topraqları içün küreşken [[Frenkistan]] ve [[Habsburglar]] arasında qaldı. 1528 senesi admiral [[Andrea Doria]] Frenkistan hızmetinden imperator [[V Karl]]nıñ tarafına keçip, Cenovanıñ mustaqilligini tikledi. Cumhuriyet İspaniya Habsburgları ile yaqın bağlar saqladı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-doria/ -{Doria, Andrea}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yañı qurumda dojnı eki senege saylay başladılar. Büyük ve Kiçik şuralar idarede esas rol oynadı; asılzade qorantalarınıñ azaları devlet vazifelerine saylana edi. Bular eski asılzadeler ve zenginleşken tuccar aileleri edi. Adiy ealiniñ siyasiy iştiraki sıñırlı qaldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://palazzoducale.genova.it/en/il-palazzo/la-storia/ -{The palace across the centuries}-]. Cenova Dojlar sarayı.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ticaret ve para işleri ==&lt;br /&gt;
Cenovanıñ iqtisadı deñiz ulaştırması, alış-veriş, gemi yapıcılığı ve para işlerine esaslana edi. Tuccarlar baharat, yipek, aşlıq ve başga mallarnı çeşit memleketler arasında taşıy edi. Seferler masraflı olğanı içün, bir qaç tuccar beraber para qoyıp, qazançnı bölüşe edi. Ticaret bağları İberiya ve şimaliy Afrika limanlarına qadar uzandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;keñ-tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1407 senesi teşkil etilgen &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;San Corco şirketi&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; devletniñ borclarını idare ete edi. Cumhuriyet borclarnıñ ödenüvi içün bazı bergilerni toplav aqqını oña berdi. Şirket para saqlav ve ödev işlerini de ötkere, ayrı devirlerde mülklerni idare etip, olarnı qorçalamaq içün masraflar yapa edi. Böylece o, em para işleri, em de devlet idaresinde tesirli oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;sangiorgio&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XVI asırnıñ ekinci yarısı ve XVII asırnıñ başında Cenova bankçıları İspaniya qırallarına büyük miqdarda borcğa para berdi. Olar bir memleketten başqasına para keçirüvni tertip etip, qırallıqnıñ cenk ve idare masraflarını qarşılamağa yardım etti. Bu işler Cenevez qorantalarına büyük qazanç ketirdi. Amma qırallıq ödevlerini toqtatqanda, bankçılar da ağır vaziyetke tüşe edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-economic-history/article/abs/una-fiera-senza-luogo-was-bisenzone-an-international-capital-market-in-sixteenthcentury-italy/67B86B0E90D1C995EDFF4719C7725DB8 -{“Una fiera senza luogo”: Was Bisenzone an International Capital Market in Sixteenth-Century Italy?}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Journal of Economic History}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/revista-de-historia-economica-journal-of-iberian-and-latin-american-economic-history/article/abs/philip-ii-against-the-cortes-and-the-credit-freeze-of-15751577/3D50F00C9AA41B80A49F22B6E51C82C3 -{Philip II against the Cortes and the Credit Freeze of 1575–1577}-].&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Medeniyet ==&lt;br /&gt;
Ticaret ve bank işlerinden zenginleşken qorantalar saray, kilse ve sanat eserlerine para sarf ete edi. XVI–XVII asırlarda Cenovada [[Renessans]] ve [[barokko]] üslüplerinde büyük saraylar quruldı. [[Rolli sarayları]] ({{lang-it|Palazzi dei Rolli}}) devletniñ mahsus cedvellerine yazılğan edi: çetelden kelgen elçi ve başga mertebeli musafirler bu hususiy evlerde qabul etile edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1211/ -{Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Zayıflaşqanı ve soñu ==&lt;br /&gt;
Osmanlı Devletiniñ kenişlemesi Cenovanıñ Şarqtaki mülklerini azayttı. Soñraki asırlarda cumhuriyet deñiz ve para merkezi olaraq qalsa da, büyük Avropa devletleriniñ basımına qarşı turmaqta qıyınlıq çeke edi. 1684 senesi Frenkistan flotu Cenovanı bombaladı. 1746 senesi şeer [[Avstriya İmperiyası|Avstriya]] ordusınıñ qoluna keçti, lâkin ealiniñ baş köterüvi işğalcilerni çıqardı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/genova_(Il-Libro-dell%27-Anno)/ -{Genova}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Treccani}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Korsika]]da Cenovağa qarşı uzun isyanlar oldı. Adanıñ büyük qısmında cumhuriyetniñ akimiyeti zayıfladı. 1768 senesi bağlanğan muqavele ile Cenova Korsikanıñ idaresini Frenkistanğa berdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/corsica_(Enciclopedia-Italiana)/ -{Corsica}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Enciclopedia Italiana}-&amp;#039;&amp;#039;. -{Treccani}-, 1931 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1797 senesi [[Napoleon Bonapart]]nıñ tazyığı ve şeerdeki siyasiy çatışmalar neticesinde eski idare bitti. 1797 senesi iyün 14 künü soñki doj [[Cakomo Mariya Brinyole]] ({{lang-it|Giacomo Maria Brignole}}) reisliginde vaqtınca idare teşkil etildi. Eski cumhuriyetniñ yerine Frenkistanğa bağlı [[Liguriya cumhuriyeti]] meydanğa keldi. 1805 senesi Frenkistan Liguriyanı doğrudan-doğru idare etimege başladı. 1814 senesi Cenova cumhuriyeti qısqa vaqıtqa tiklendi, amma 1815 senesi şeer ve Liguriya topraqları [[Sardiniya qırallığı]]na berildi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/giacomo-maria-brignole_(Dizionario-Biografico)/ -{Ciappina, Maristella. Brignole, Giacomo Maria}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Dizionario Biografico degli Italiani}-&amp;#039;&amp;#039;. 14-ci cılt, 1972 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.storiapatriagenova.it/Docs/Biblioteca_Digitale/SB/aaf535a76b222e2018bb2778067e0f7b/98735691789148cdedf9ebd782a728b1.pdf &amp;#039;&amp;#039;-{Giornale Ligustico}-&amp;#039;&amp;#039;.]&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;tarih&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:İtaliya tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Antik_%C3%A7a%C4%9F</id>
		<title>Antik çağ</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Antik_%C3%A7a%C4%9F"/>
		<updated>2026-11-15T17:30:56Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Don Alessandro adlı qulanıcı Antik çağ saifesiniñ adını Antik Çağ dep deñiştirildi.&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Antik Çağ&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Antik Devir&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[Qadimiy Yunanistan]] ve [[Qadimiy Roma]] medeniyetleri ile bağlı tarihiy devir. Onıñ başı adetince milâttan evel VIII asırğa, soñu ise milâttan soñ V–VI asırlarğa ait dep sayıla. Bu devirde [[Aq deñiz]] çevresindeki şeer ve devletler [[Avropa]], [[Yaqın Şarq]] ve [[Şimaliy Afrika]] tarihına büyük tesir etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;geometrik&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/geometric-art-in-ancient-greece -{Geometric Art in Ancient Greece}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Añlamı ve devirlerge bölünüvi ==&lt;br /&gt;
«Antik» sözü {{lang-la|antiquus}} — «qadimiy», «eski» sözünden kele.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.etymonline.com/word/antique -{Antique}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Online Etymology Dictionary}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu añlam esasen yunan ve Roma dünyasınıñ tarihını añlatmaq içün qullanıla. [[Qadimiy Mısır]], [[Mesopotamiya]], [[İndistan]] ve [[Çin]] tarihınıñ ise ayrı devirlerge bölünüvi bar. Yunan ve romalılar Mısır, [[Finikiya]], İran ve başqa memleketlerniñ tecribesinden faydalanğanı içün, antik dünya olarnen sıq bağlı edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/ja/essays/ancient-greek-colonization-and-trade-and-their-influence-on-greek-art -{Ancient Greek Colonization and Trade and their Influence on Greek Art}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yunan tarihında &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;arhaik devir&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ni — milâttan evel VIII–VI asırlarnı, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;klassik devir&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ni — milâttan evel V–IV asırlarnı ve &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ellinizm devri&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ni — milâttan evel 323 senesinden 30 senesine qadar olğan vaqıtnı ayıralar. Roma tarihı ise qırallıq, cumhuriyet ve imperiya devirlerine bölüne. Bu sıñırlar şartlıdır: akimiyet deñişken soñ da til ve yaşayış adetleri devam ete edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;klassik&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-classical-greece-ca-480-323-b-c -{The Art of Classical Greece (ca. 480–323 B.C.)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;ellinizm&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/met-publications/pergamon-and-the-hellenistic-kingdoms-of-the-ancient-world -{Pergamon and the Hellenistic Kingdoms of the Ancient World}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yunan dünyası ve polisler ==&lt;br /&gt;
Milâttan evel VIII asırğa doğru yunan dünyasında &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[polis]]ler&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; teşkil olunmağa başladı. Polis — şeer ve onıñ çevresindeki köy ve tarlalarnı birleştirgen devlet edi. [[Atina]], [[Sparta]] ve [[Korint]] olarnıñ eñ belli nümüneleridir. Polislerniñ idare şekilleri çeşit türlü edi. Ortaq til ve bayramlar yunanlarnı bağlasa da, olar bir devletke birleşmedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;geometrik&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Milâttan evel VIII–VI asırlarda yunanlar Aq deñiz ve [[Qara deñiz]] yalılarına köçip, yañı şeerler qurdı. Bu şeerlerge &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;müstemleke&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ve ya &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;koloniya&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deyler, amma olar adetince ana şeerden siyasiy ceetten mustaqil edi. Olar yerli halqlarnen ticaret etti, cenkleşti ve adetleriniñ bir qısmını aldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;koloniyalar&amp;quot;&amp;gt;[https://academic.oup.com/edited-volume/61673/chapter-abstract/548072641 -{Colonization, Greek}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Oxford Classical Dictionary}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Milâttan evel V asırda yunan şeerleriniñ birligi [[Ahameniş İmperiyası]]nıñ ücümlerine qarşı turdı. Soñ Atina deñiz birliginiñ başına keçip zenginleşti. Anda inkişaf etken &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;demokratiya&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;da qararlar vatandaşlarnıñ toplaşuvında qabul etile edi. Amma siyasiy ayatqa tek yetişken erkek vatandaşlar qatılıp ola edi; qadın, qul ve başqa yerden kelgen ealiniñ böyle aqları yoq edi. Atina ile Sparta arasındaki cenkler yunan dünyasını zayıflaştırdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;klassik&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Büyük Eskender ve ellinizm ==&lt;br /&gt;
Milâttan evel IV asırda Makedoniya yunan dünyasınıñ eñ quvetli devletlerinden biri oldı. Qıralı [[Büyük Eskender]] ({{lang-grc|Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας}}) Ahamenişler devletini yeñip, Mısırdan İndistan sıñırlarına qadar uzanğan büyük bir imperiya qurdı. Eskender milâttan evel 323 senesi ölgen soñ, serdarları cenkleşip ayrı devletler teşkil etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ellinizm&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ellinizm devrinde yunan medeniyeti ile Mısır, Suriye, İran ve Orta Asiyadaki medeniyetler bir-birine tesir etti. [[İskenderiye]], [[Antakya]] ve [[Pergam]] büyük şeer ve ilim merkezleri oldı. Saraylar alim, şair ve sanatkârlarğa yardım ete edi. Yunan tili ticaret ve tasil vastası olaraq yayıldı; Roma akimiyeti vaqtında da qullanıldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ilim&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/intellectual-pursuits-of-the-hellenistic-age -{Intellectual Pursuits of the Hellenistic Age}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Roma cumhuriyeti ve imperiyası ==&lt;br /&gt;
[[Roma]] İtaliyadaki bir şeerden büyük devletke çevirildi. Ananeviy tarihqa köre, milâttan evel 509 senesi qıral akimiyetine soñ berilip, [[cumhuriyet]] teşkil olundı. Devletni saylanğan vazifedarlar idare ete, [[senat]] ve halq toplaşuvları qararlar qabul ete edi. Siyasiy ayatta zengin ve asılzade aileler üstün edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;cumhuriyet&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/the-roman-republic -{The Roman Republic}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Roma cenk ve ittifaqlar vastasınen evel İtaliyanıñ büyük qısmını, soñ ise Aq deñiz çevresindeki topraqlarnı aldı. Fetihler zenginlik ketirse de, cemiyetteki zıtlıqlar arttı. Uzun içki cenklerden soñ [[Avgust]] ({{lang-la|Augustus}}) akimiyetni qolunda topladı. Milâttan evel 27 senesi [[Roma imperiyası]]nıñ başı dep alınır. Senat saqlansa da, esas quvet imperatorda edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;cumhuriyet&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/the-roman-empire-27-b-c-393-a-d -{The Roman Empire (27 B.C.–393 A.D.)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I–II asırlarda Roma imperiyası Aq deñizniñ bütün yalılarını birleştirdi. Ordu, vilâyetler idaresi, yollar ve aqça alış-verişi bu bağlarnı quvetlendirdi. Ğarbiy yerlerde latin, şarqiy yerlerde ise yunan tili keniş qullanıla edi. Yerli til ve adetler de saqlandı. 212 senesi Roma vatandaşlığı imperiyanıñ serbest ealisine berildi; qullar ise bundan faydalanmadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/7-5-the-regions-of-rome -{The Regions of Rome}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Cemiyet ve kündelik ayat ==&lt;br /&gt;
Adamnıñ aqları serbest yahut qul, vatandaş yahut yabancı olmasına, zenginligine ve cınsiyetine bağlı edi. [[Qulluq]] em yunan, em Roma dünyasında keniş yayılğan edi. Qullar cenk esirleri, qul analardan doğğan balalar ve başqa yollarnen serbestligini coyğan adamlardan ibaret edi. Olar tarlada, madenlerde, ustahane ve evlerde çalışa edi. Qul qanunğa köre başqa adamnıñ mülkü sayılğanı içün, ağır cezalarğa ve satıluvğa oğrap ola edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qulluq&amp;quot;&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/7-2-slavery-in-the-roman-empire -{Slavery in the Roman Empire}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Serbest çiftçi ve esnaf da çoq edi. Ücretli işçi, tuccar ve ustalar iqtisatta büyük yer tuta edi. Serbest bıraqılğan qullar ayrıca bir cemiyet gruppasını teşkil ete edi. Qadınlarnıñ vaziyeti yer ve devirge köre deñişe edi. Olar qoranta, din ve iqtisadiy ayatta iştirak ete edi; bazıları büyük servetke saip edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qulluq&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;aile&amp;quot;&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/7-1-the-daily-life-of-a-roman-family -{The Daily Life of a Roman Family}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İqtisat ve ticaret ==&lt;br /&gt;
Ealiniñ büyük qısmı köy hocalığınen yaşay edi. [[Aşlıq]], [[yüzüm]] ve [[zeytün]] Aq deñiz çevresiniñ esas mahsulları edi. Şeerler etraftaki köylerden ve uzaq vilâyetlerden azıq ala edi. Keramik savut, maden eşya, toquma, şarap ve zeytün yağı istisalı inkişaf etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ticaret&amp;quot;&amp;gt;[https://oxrep.site.ox.ac.uk/osre-trade-commerce-state -{Trade, Commerce, and the State in the Roman World}-]. -{Oxford Roman Economy Project}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Deñizden taşuv uzaq mesafe içün qara yolundan daa ucuz edi. Limanlar yunan ve Roma dünyasınıñ emiyetli merkezleri oldı. Antik ticaret [[Yipek yolu]], [[Qızıl deñiz]] ve [[İnd okeanı]] vastasınen İran, İndistan ve Çinnen de bağlı edi. Bu yollarnen mallar ile beraber din, sanat ve tehnikiy bilgi de yayıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/trade-between-the-romans-and-the-empires-of-asia -{Trade between the Romans and the Empires of Asia}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Din ve inançlar ==&lt;br /&gt;
Yunan ve romalılar çoq [[tañrı]]larğa inana edi. Tañrılar ve qaramanlar aqqındaki efsaneler tabiat ve yaşayışnı añlatmağa yardım ete edi. İbadethane, qurban ve diniy bayramlar cemiyet ayatınıñ bir qısmı edi. Ortaq bayramlarda sport yarışları ve sanat kösterüvleri de ötkerile edi. [[Olimpiya oyunları]] böyle diniy bayramlarnıñ eñ belli nümünesidir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/greek-gods-and-religious-practices -{Greek Gods and Religious Practices}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Roma imperiyası çeşit halq ve dinlerni birleştirdi. Yunan ve Roma tañrılarına inanuv yanında Mısır ve Yaqın Şarqtan kelgen inançlar da yayıldı. [[Yeudiy]] cemaatları imperiyanıñ çoq şeerinde yaşay edi. I asırda Yaqın Şarqta doğğan [[hristianlıq]] asta-asta başqa vilâyetlerge yayıldı. Hristianlar bazı devirlerde taqip etilse de, IV asırda imperatorlarnıñ destegini aldı. Asırnıñ soñuna doğru hristianlıq Roma dünyasınıñ esas dini oldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/eastern-religions-in-the-roman-world -{Eastern Religions in the Roman World}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Felsefe, ilim ve tasil ==&lt;br /&gt;
Tabiat, bilgi, ahlâq ve devlet aqqında felsefiy mektepler teşkil olundı. [[Sokrat]], [[Platon]] ve [[Aristotel]] kibi felsefeciler yaşayışnıñ manası, doğru bilgi ve adil cemiyet aqqında fikirleşti. Olar fikirni delillernen esaslamağa ve muzakere etmege büyük emiyet bere edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ilim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Matematika]], [[astronomiya]], [[tibbiyet]] ve [[coğrafiya]] inkişaf etti. Alimler matematik teoremalarnı isbatlamağa, hastalıqlarnı añlamağa ve [[seyyare]]lerniñ areketini esaplamağa tırıştı. İskenderiyedeki kitaphane ve &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Museyon&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-grc|Μουσεῖον}}) alimlerniñ çalışqan merkezleri edi. Mısır ve Mesopotamiya bilgileri yunan tilinde qaytadan ögrenildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ilim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tasilniñ esasları oquv, yazuv ve esap edi. Soñra edebiyat, muzıka, beden terbiyesi ve belâğat (ritorika), yani tesirli ve güzel laf etüv sanatı ögrenile edi. Tasil imkânları servetke bağlı edi; bütün adamlar oqup yazıp olamay edi. Kitaplar elnen köçürilip, [[papirus]] ya da [[pergament]]ke yazıla edi. [[Yunan elifbesi]] Finikiya yazısı esasında teşkil olundı; [[latin elifbesi]] ise yunan ve etrusk yazılarınen bağlı edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;geometrik&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;aile&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Edebiyat, sanat ve mimarlıq ==&lt;br /&gt;
[[Homer]]niñ adına bağlı [[İliada]] ve [[Odisseya]] destanları yunan medeniyetinde büyük yer tuttı. Tarihiy eser, şiir ve nutuqlar da yazıldı. Yunan teatrinde [[tragediya]] ve [[komediya]] inkişaf etti; oyunlar diniy bayramlarda ötkerile edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/theater-in-ancient-greece -{Theater in Ancient Greece}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Roma yazıcıları bu çeşitlerni latin tilinde inkişaf ettirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;geometrik&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;ilim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yunan sanatında insan bedeniniñ nisbetleri, areket ve duyğularını köstermekke büyük emiyet berildi. [[Mermer]] ve [[tunç]] [[eykel]]ler, resimli keramik savutlar, ibadethane ve teatrler yaratıldı. Roma sanatında portret, divar resmi (freska) ve [[mozaika]]lar keniş yayıldı. Romalılar yunan sanatından faydalanıp, onıñ eserlerini köçürdi ve yañı şekiller de yarattı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;klassik&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mimarlıqta sutun, kemer ve qubbe qullanıldı. Beton qurucılığı büyük bina, amfiteatr ve amamlar yapmaq imkânını kenişletti. Yollar, köpür ve suv kemerleri şeerlerniñ yaşayışı ve devlet idaresi içün emiyetli edi. [[Kolizey]] ve [[Panteon]] bu mimarlıqnıñ eñ belli abideleridir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://resources.metmuseum.org/resources/metpublications/pdf/Roman_Art_A_Resource_for_Educators.pdf -{Roman Art: A Resource for Educators}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Soñki antik devir ==&lt;br /&gt;
III asırdan başlap Roma dünyası içki cenk, iqtisadiy sıqıntı ve sıñırlardaki ücümlernen qarşılaştı. Ordu, bergi ve idare sisteması deñişti. IV asırda [[Konstantinopol]] yañı imperatorlıq merkezi oldı. Hristianlıqnıñ yayılması ve halqlarnıñ köçü cemiyetni deñiştirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
476 senesi [[Ğarbiy Roma İmperiyası|ğarbiy Roma imperatorınıñ]] tahttan endirilüvi sıq-sıq antik çağnıñ soñu olaraq qabul etile.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/13-1-the-post-roman-west-in-the-early-middle-ages -{The Post-Roman West in the Early Middle Ages}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Amma [[Şarqiy Roma imperiyası]], yaşamağa devam etti. Qanun, şeer ayatı ve antik tasil adetleriniñ bir qısmı anda saqlandı. Antik devirden [[Orta Asırlar]]ğa keçüv bir senede olıp bitmegen uzun deñişmeler devri edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Antik çağda Qırım ==&lt;br /&gt;
[[Qırım]]nıñ dağlıq ve yalı yerlerinde [[tavrlar]], çöllerinde ise [[skit]] ve başqa halqlar yaşay edi. Milâttan evel VII–VI asırlarda yunanlar sahilde [[Pantikapey]] (bugünki [[Keriç]]) ve [[Teodosiya]] (bugünki [[Kefe]]) — kibi şeerler qurdı. Milâttan evel V asırda ise yarımadanıñ cenübiy ğarbında [[Hersones]] quruldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qirim&amp;quot;&amp;gt;[https://journals.gmu.edu/whc/article/download/4057/2263?inline=1 -{Burstein, Stanley M. Chersonesus Between Greece and Scythia}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{World History Connected}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Keriç boğazı]]nıñ eki yaqasındaki şeer ve topraqlar [[Bospor devleti]]nde birleştirildi. Onıñ merkezi Pantikapey edi. Hersones ise ayrı bir polis olaraq inkişaf etti. Bu şeerler aşlıq, balıq, şarap ve başqa mallarnı satıp, Aq deñiz dünyasınen bağlar saqladı. Hersones çevresindeki tarlalar ve bağlar şeer iqtisadınıñ emiyetli qısmı edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.georgianencyclopedia.ge/en/form_eng/488 -{The Bosporan Kingdom}-] // -{Georgian Encyclopedia}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1411 -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Soñra Bospor ükümdarları ve Hersones Roma ile siyasiy ve arbiy bağlar qurdı. Qırımnıñ bazı yerlerinde Roma askerleri turdı, amma bütün yarımada bir türlü idare etilgen Roma vilâyeti olmadı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/britannia/article/sound-of-magic-bells-in-roman-britain/3D0FD630E59F4810E623ECC09AFA5EA5 -{The Sound of Magic? Bells in Roman Britain}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Britannia}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Yunan şeerleri, yerli halqlar ve Roma arasındaki munasebetler bazen ittifaq, bazen ise cenk şeklinde edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;qirim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Mirası ve ögrenilüvi ==&lt;br /&gt;
Antik eserler Bizans, hristian ve islâm dünyasında kitap ve tercimeler vastasınen saqlandı. [[Renessans]] devrinde Avropa alim ve sanatkârları bu eserlerge yañıdan büyük meraq kösterdi. Yunan felsefesi, teatr, mimarlıq, latin tili ve Roma uquqı soñraki medeniyetlerge tesir etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/highereducation/books/roman-law-in-european-history/C674E514A286F0D8EB4927CBEB9618D4 -{Stein, Peter. Roman Law in European History}-]. -{Cambridge University Press}-, 1999 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Roma uquqında mülkiyet, muqavele, miras ve aile munasebetleri aqqında işlenip çıqılğan qaideler ayrıca emiyetke saip oldı. VI asırda imperator [[I Yustinian]] emrinen cıyılğan qanunlar ve uquqşınaslarnıñ eserleri bu mirasnı saqladı. Antik dünya yazma eser, kitabe, sikke, papirus ve arheologik qazmalar vastasınen ögrenile. Bular adiy adamlarnıñ yaşayışını da añlata.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/highereducation/books/roman-law-in-european-history/C674E514A286F0D8EB4927CBEB9618D4/introduction/92E60426A0155054400B8EFE84FA4569 -{Roman Law in European History: Introduction}-]. -{Cambridge University Press}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Tarih]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Orta_As%C4%B1rlar</id>
		<title>Orta Asırlar</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Orta_As%C4%B1rlar"/>
		<updated>2026-11-15T10:37:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Orta Asırlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Orta Çağ&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Orta Devir&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) — [[Avropa]] tarihında [[Antik çağ]] ile [[Yañı çağ]] arasındaki, umumen [[V asır]]dan [[XV asır]]nıñ soñuna qadar devam etken devir. Devirniñ sıñırları şartlıdır: cemiyet, iqtisat ve medeniyetteki deñişmeler er yerde bir vaqıtta olmadı. «Orta asırlar» añlamı Avropa tarihını devirlerge bölmek içün doğğan, soñ ise başqa memleketlerniñ tarihını añlatqanda da qullanılıp başlanğan. Amma Asiya, Afrika ve Amerikadaki cemiyetlerniñ tarihı Avropadakinen aynı devirlerge bölünmey.&amp;lt;ref name=&amp;quot;global&amp;quot;&amp;gt;[https://routledgetextbooks.com/textbooks/9781138103399/chapters.php -{Global Medieval Contexts 500–1500: Connections and Comparisons. Chapter 0 — Orientation}-]. -{Routledge}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adı ve devirniñ sıñırları ==&lt;br /&gt;
Bu ad [[Renessans]] devriniñ Avropa alimleri arasında yayıldı. Olar [[Antik çağ|qadimiy Yunanistan ve Romanıñ]] medeniyetine büyük qıymet bere, o devir ile yaşağan zamanları arasındaki asırlarnı «orta» bir devir dep saya edi. {{lang-la|medium aevum}} ibaresi de «orta devir» demektir.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.khanacademy.org/humanities/medieval-world/beginners-guide-to-medieval-europe/basics-medieval/a/introduction-to-the-middle-ages -{Introduction to the Middle Ages}-]. -{Khan Academy}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Başlanğıç noqta içün sıq-sıq 476 senesi — [[Ğarbiy Roma imperiyası]]nıñ soñu alına. Lâkin Roma idaresiniñ dağılması uzun bir deñişme edi; onıñ qanun, til ve adetleri yañı devletlerde de saqlandı. Soñu içün ise 1453 senesi [[Konstantinopol]]niñ Osmanlılar tarafından alınması, XV asırda kitap basuvnıñ yayılması yahut 1492 senesi [[Hristofor Kolumb]]nıñ Amerikağa ilk seyaatı kibi vaqialar qabul etile.&amp;lt;ref name=&amp;quot;roma&amp;quot;&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/13-1-the-post-roman-west-in-the-early-middle-ages -{The Post-Roman West in the Early Middle Ages}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{World History, Volume 1: to 1500}-&amp;#039;&amp;#039;. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.loc.gov/exhibits/1492/columbus.html -{Christopher Columbus: Man and Myth}-]. -{Library of Congress}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adetince üç büyük devir ayırıla:&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;İlk orta asırlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — V – X asırlar. Roma devletiniñ ğarbiy topraqlarında yañı qırallıqlar teşkil olundı.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Orta asırlarnıñ inkişaf devri&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — XI – XIII asırlar. Eali arttı, çiftçilik, şeer ve ticaret inkişaf etti.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Soñki orta asırlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — XIV – XV asırlar. Qırğınlıq ve cenkler yanında, yañı medeniy ve siyasiy şekiller doğdı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www2.epl.ca/public-files/great-courses-pdfs/Understanding-the-Marvels-of-Medieval-Technology.pdf -{Understanding the Marvels of Medieval Technology}-]. -{The Great Courses}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İlk orta asırlar ==&lt;br /&gt;
Ğarbiy Roma imperiyasınıñ yerinde [[franklar|frank]], [[gotlar|got]] ve başqa qavimlerniñ qırallıqları peyda oldı. Roma ealisi ve köçip kelgen qavimlerniñ adetleri bir-birine tesir etti. Qırallar ordu, yerli zadegân ve kilsege tayana edi. Eski şeerlerniñ bir qısmı kiçirildi, uzaq memleketler arasındaki ticaret bazı yerlerde zayıflaştı. Deñiz yolu, bazar ve aqça alış-verişi ise saqlanıp qaldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;roma&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Frank ükümdarı [[Büyük Karl]] ({{lang-la|Carolus Magnus}}) 800 senesi imperator tacını kiydi. Onıñ sarayında mektepler açıldı, eski kitaplar köçürildi ve yazı islâatına emiyet berildi. Bu medeniy canlanuvğa &amp;#039;&amp;#039;[[Karolingler Renessansı]]&amp;#039;&amp;#039; deyler. Karl ölgen soñ imperiyası parçalansa da, tasil adetleri devam etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/carolingian-art -{Carolingian Art}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şarqta ise [[Bizans imperiyası|Bizans, yani Rum imperiyası]] Roma devletiniñ devamı olaraq yaşadı. Onıñ merkezi [[Konstantinopolis]] edi. Anda imperator idaresi ve Roma uquqı saqlandı. Bizanslılar özlerini romalılar dep saya edim; «Bizans» adını zemaneviy tarihçılar qullanıp başladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Cemiyet ve akimiyet ==&lt;br /&gt;
Ğarbiy Avropada topraq esas zenginlik menbası edi. Qıral büyük topraq saiplerine, olar ise daa kiçik saip ve cenkçilerge tayana edi. Bir büyük saipke sadıqlıq ve hızmet sözü bergen adamğa &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[vassal]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deyler. Bunıñ qarşılığında o, topraqtan kelir almaq aqqını yahut başqa destekni elde etip ola edi. Vassal adetince silâlı hızmet etken serbest adam edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;feodal&amp;quot;&amp;gt;[https://historiska.se/en/explore-history/history-hub/medieval-professions-and-the-feaudal-society/ -{Medieval professions and the feudal system}-]. -{The Swedish History Museum}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buña beñzegen topraq, hızmet ve tabilik munasebetlerini añlatmaq içün &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[derebeylik]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yahut &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;feodalizm&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; añlamı qullanıla. Amma er ülkede tertip aynı degil edi. Qıral, zadegân, şeer ve köylülerniñ aqları yer ve devirge köre farq ete edi. Feodalizmni bütün devir boyunca deñişmegen bir sistema dep añlamaq doğru degil.&amp;lt;ref name=&amp;quot;roma&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bazı ruhaniy müellifler cemiyetni «dua etkenler», «cenkleşkenler» ve «çalışqanlar» dep üçke böle edi. Bular ruhaniyler, cenkçi zadegânlar ve köylüler edi. Bu, cemiyetniñ nasıl olmağa kerekligi aqqındaki tasavur edi. Kerçek ayatta tuccar, esnaf ve başqa gruppalar da bar edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://bartholomew.stanford.edu/humanscitext.html -{Bartholomew’s World: Human Science. The Three Orders of Medieval Society}-]. -{Stanford University}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Köy ayatı ve çiftçilik ==&lt;br /&gt;
Ealiniñ büyük qısmı köylerde yaşap, topraq işley ve ayvan baqa edi. Köylülerniñ bir qısmı serbest topraq saibi olsa da, başqaları derebey yahut manastırnıñ toprağında çalışa edi. Olar bereketniñ bir qısmını, aqça yahut emekni saipke bermege mecbur ola edi. Topraqqa bağlı köylülerniñ köçmek ve evlenmek aqları da sıñırlandırılıp ola edi. Köylülerniñ böyle tabiligine &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[topraq qulluğı]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deyler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;feodal&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XI–XIII asırlarda Avropanıñ çoq yerinde yañı tarlalar açıldı, batqaqlıqlar qurultıldı ve ormanlarnıñ bir qısmı kesildi. Ağır saban, at qoşumınıñ yahşılaşması, suv ve yel degirmenleriniñ yayılması istisalnı arttırdı. Bazı yerlerde tarlalar üç qısımğa bölünip, birine qışlıq, ekincisine yazlıq ekin ekile, üçüncisi ise topraq raatlansın dep boş qaldırıla edi. Bereketniñ artması eali ve şeerlerniñ ösmesine yardım etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;iqtisat&amp;quot;&amp;gt;[https://alg.manifoldapp.org/read/world-history/section/9064f59c-5d0d-447d-a52f-722553a8cc15 -{Western Europe and Byzantium circa 1000–1500 CE}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{World History: Cultures, States, and Societies to 1500}-&amp;#039;&amp;#039;. -{University of North Georgia Press}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qadın ve balalar da tarla ve ev işlerinde çalışa edi. Qadınlarnıñ yaşayışı ailesi, zenginligi ve uquqiy vaziyetine bağlı edi; olar bazarda mal satıp, zenaat yahut ticaretnen de oğraşa edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.nationalarchives.gov.uk/education/teaching-resources/medieval-women/ -{Medieval women}-]. -{The National Archives}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Şeerler ve ticaret ==&lt;br /&gt;
XI asırdan başlap şeerler, esnaf ustahaneleri, bazar ve yarmalıqlar östi. Bir zenaatnen oğraşqan ustalar &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[gildiya]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yahut &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[tseh]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; kibi birleşmeler teşkil ete edi. Bu birleşmeler malnıñ keyfiyetini közete, şegirtlerni ögrete ve ustalarnıñ aqlarını qorçalay edi. Şeer cemaatları bazı yerlerde qıral yahut derebeyden ayrıca aqlar alıp, şuranı saylamaq ve yerli işlerni idare etmek imkânını qazandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;iqtisat&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Cenova]] kibi liman şeerleri [[Aq deñiz]] ve [[Qara deñiz]] yollarında emiyetli yer tuta edi. Şimaliy Avropada [[Hanza]] birligine bağlı tuccarlar deñiz ticaretini inkişaf ettirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.hansemuseum.eu/en/exhibition/ -{The Hanse: Permanent Exhibition}-]. -{Europäisches Hansemuseum}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; Aqça almaştırmaq, borc bermek ve ödevlerni uzaqtan yapmaq usulları yayıldı. Ticaret tek qıymetli [[yipek]] ve [[baharat]]nen sıñırlanmay edi: aşlıq, tuz, balıq, yün, toquma ve maden de taşına edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.cambridge.org/core/books/abs/new-cambridge-medieval-history/towns-and-the-growth-of-trade/E915A7FF95B71715988977547F6B66BE -{Towns and the Growth of Trade}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The New Cambridge Medieval History}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;ticaret&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/trade-and-commercial-activity-in-the-byzantine-and-early-islamic-middle-east -{Trade and Commercial Activity in the Byzantine and Early Islamic Middle East}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Din ve kilse ==&lt;br /&gt;
Din dünya aqqındaki fikirler, evlenüv, tasil ve siyasetke tesir ete edi. Ğarbiy Avropada [[Roma papası]] ve [[katolik]] kilisesi, Bizans ile Şarqiy Avropanıñ büyük qısmında ise [[pravoslav]] kilseleri emiyetli edi. Kilse ve [[manastır]]lar topraqqa saip ola, mektep, hastahane ve yardım evlerini saqlay edi. Papa, imperator ve qırallar arasında ruhaniylerni tayin etmek ve akimiyetniñ sıñırları aqqında küreşler ola edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;roma&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.english-heritage.org.uk/learn/story-of-england/medieval/introduction/ -{Introduction to Medieval England}-]. -{English Heritage}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XI asırnıñ soñunda başlağan [[Haçlılar seferleri|haçlılar seferleri]] din ve siyasiy menfaatlarnı birleştirdi. Haçlılar [[Qudus]] ve başqa yerlerni almağa tırıştı, Şarqta devletler qurdı. Bu cenkler musulman, yeudiy ve bazen de başqa hristianlarğa qarşı zorbalıqnen keçti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/13-4-the-crusading-movement -{The Crusading Movement}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt; 1204 senesi dörtünci seferniñ ordusı Konstantinopolisni alıp taladı. Amma cenkler yanında, çeşit dinlerge mensüp adamlar arasında ticaret, tercime ve medeniy alış-veriş de devam etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/the-crusades-1095-1291 -{The Crusades (1095–1291)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tasil ve ilim ==&lt;br /&gt;
İlk orta asırlarda Ğarbiy Avropanıñ kitap yazuv ve tasil merkezleriniñ çoqusı kilse ve manastırnen bağlı edi. [[Keşiş]]ler diniy kitaplardan başqa qadimiy müelliflerniñ edebiy, tarihiy ve ilmiy eserlerini de köçüre edi. Kitaplarnı [[pergament]]ke elnen köçürmek uzun ve paalı iş edi. Soñra [[kâğıt]] ve şeerlerdeki kitap ustahaneleri yayıldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kitap&amp;quot;&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-the-book-in-the-middle-ages -{The Art of the Book in the Middle Ages}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XI–XIII asırlarda [[Bolonya]], [[Paris]] ve [[Oksford]] kibi şeerlerde [[universitet]]ler teşkil olundı. Olar oca ve talebelerniñ birleşmeleri edi. Anda [[mantıq]], [[tibbiyet]], [[uquq]] ve [[ilâhiyat]] oqula edi. Ğarbiy Avropada tasilniñ esas tili latin tili edi. Derslerde kitaplar oqulıp şerh etile, meseleler delillernen muzakere etile edi. Din ile aqılnı bağlamağa tırışqan bu usulğa &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[sholastika]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deyler.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110377613-010/html -{The Medieval University}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Handbook of Medieval Culture}-&amp;#039;&amp;#039;. -{De Gruyter}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bilgi tek Ğarbiy Avropada toplanmay edi. Bizans ve [[islâm]] dünyasınıñ alimleri yunan, iran ve ind menbalarını ögrenip, [[riyaziyat]], [[tibbiyet]], [[astronomiya]] ve [[felsefe]]ni inkişaf ettirdi. [[Bağdat]] ve [[Qaire]] büyük ilim merkezleri edi. [[Arapça]] ve [[yunanca]]dan [[latince]]ge tercimeler Avropa mektepleriniñ oquvına tesir etti. Bu devirni yalıñız «qaranlıq asırlar» dep añlatmaq doğru degil.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/astronomy-and-astrology-in-the-medieval-islamic-world -{Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://academic.oup.com/chicago-scholarship-online/book/20051/chapter-abstract/179027021 -{The Medieval Universities of Oxford and Paris}-]. -{University of Chicago Press}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Sanat ve edebiyat ==&lt;br /&gt;
Sanatta din yanında saray ve kündelik ayat da tasvir etildi. Ğarbiy Avropada XI–XII asırlarnıñ &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[Roma üslübi]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; qalın divar, yarım tögerek kemer ve taş tavanlı kilselernen bellidir. XII asırdan yayılğan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;[[gotik üslüp]]&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;te süyrü kemer, yüksek tavan ve renkli camdan yapılğan büyük pencereler qullanıldı. Bizans sanatında [[mozaika]] ve [[ikona]]lar inkişaf etti. İslâm sanatında [[üsnühat]] (güzel yazı) ve nağışqa büyük emiyet berildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;bizans&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/calligraphy-in-islamic-art -{Calligraphy in Islamic Art}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/romanesque-art -{Romanesque Art}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.metmuseum.org/essays/gothic-art -{Gothic Art}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Frenk, italyan, alman, ingiliz ve başqa tillerde edebiyat östi. Qaramanlıq dastanları, rıtsar romanları, sevgi şiirleri, tarihiy yılname ve diniy ikâyeler yazıldı. Ağızdan-ağızğa keçken yır ve masallar da medeniyetniñ büyük bir qısmı edi. Devirniñ soñuna doğru şeerli zenginler de daa çoq kitap oquy edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kitap&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;roma&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Avropa ve başqa memleketler ==&lt;br /&gt;
[[İslâm]] VII asırda [[Arabistan]]da doğıp, [[Yaqın Şarq]], [[Şimaliy Afrika]] ve [[İberiya yarımadası]]na yayıldı. Bizans, musulman devletleri ve Avropa ülkeleri bir-birinen cenkleşse de, aralarında tuccar, elçi, seyaatçı ve alimler qatnay edi. [[Aq deñiz]], [[Qara deñiz]] ve [[İpek yolu]] boyu mal ve fikir alış-verişi devam ete edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ticaret&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XIII asırda [[Moğol imperiyası]]nıñ teşkil olunuvı Avrasiyanıñ büyük qısmını bir-birine bağladı. Moğol fetihleri çoq şeer ve köyge ağır zarar ketirdi. Soñ ise olarnıñ devletlerinde yollar, poçta ve ticaret bağları inkişaf etti. Avropa ile [[Çin]] arasındaki seyaat ve haberleşüv imkânları arttı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://edspace.american.edu/silkroadjournal/wp-content/uploads/sites/984/2017/09/SilkRoad_v1_n1_15Jan2003.pdf -{The Mongols and the Silk Road}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{The Silk Road}-&amp;#039;&amp;#039;. 2003 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Soñki orta asırlar ==&lt;br /&gt;
XIV asırda Avropanıñ çoq yerinde ağır sıqıntılar başlandı. Bereketniñ azlığı açlıqqa sebep oldı. 1347–1351 seneleri Avropağa yayılğan [[Qara ölüm]] — [[veba]] qırğınlığı — pek çoq adamnıñ ölümine sebep oldı. Hastalıq Yaqın Şarq ve Şimaliy Afrikağa da zarar ketirip, soñraki yıllarda tekrarlandı. İşçi azlığı emekniñ qıymetini arttırıp, köylü ve saipler arasındaki munasebetlerni deñiştirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/16-3-the-black-death-from-east-to-west -{The Black Death from East to West}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/16-4-the-long-term-effects-of-global-transformation -{The Long-Term Effects of Global Transformation}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1337 senesinden 1453 senesine qadar [[İngiltere]] ile [[Frenkistan]] arasında [[Yüz yıllıq cenk]] devam etti. Cenk, ağır [[bergi]]ler ve yerli zıtlıqlar köylü ve şeer isyanlarına sebep ola edi. Bir sıra qırallıqlarda ükümdarlar devamlı bergi ve ordu teşkil etip, merkezniñ akimiyetini quvetlendirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/16-1-asia-north-africa-and-europe-in-the-early-fourteenth-century -{Asia, North Africa, and Europe in the Early Fourteenth Century}-]. -{OpenStax}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XIV asırda [[İtaliya]]da başlağan [[Renessans]] areketi başqa yerlerge de yayıldı. 1450-li yıllarda [[Yohannes Gutenberg]]niñ areketli ariflernen kitap basuv usulı Avropada kitaplarnı çoğaltuvnı tezleştirdi. Deñiz seyaatları ve yañı ticaret yolları da dünya bağlarını deñiştirdi. Bu deñişmeler [[Yañı devir]]ge keçmege yardım etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://guides.loc.gov/gutenberg -{The Gutenberg Bible at the Library of Congress: A Resource Guide}-]. -{Library of Congress}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;global&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Orta asırlarda Qırım ==&lt;br /&gt;
[[Qırım]] orta asırlarda çöl ile deñiz yollarınıñ qavuşqan yerlerinden biri edi. Onıñ cenübiy qısmı [[Bizans]] dünyasınen bağlı ola, çöllerinde ise çeşit [[türkiy]] qavimlerniñ tesiri arta edi. XIII asırda yarımadanıñ büyük qısmı [[Altın Orda]] akimiyetine keçti. [[Eski Qırım|Qırım, yani Solhat]] idare, ticaret ve islâm medeniyetiniñ merkezlerinden biri oldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.academia.edu/50241136/Between_the_Mongols_and_Byzantium_The_Incorporation_of_the_Crimean_Peninsula_into_the_State_of_the_Golden_Horde -{Between the Mongols and Byzantium. The Incorporation of the Crimean Peninsula into the State of the Golden Horde}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Migration and Identity in Eurasia: From Ancient Times to the Middle Ages}-&amp;#039;&amp;#039;. 2021 senesi.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yalı boyunda [[Cenova Cumhuriyeti|Cenevez]] tuccarlarınıñ [[Kefe]], [[Sudaq]] ve başqa limanları, cenübiy-ğarbiy dağlıq yerlerde ise [[Teodoro beyligi]] bar edi. XV asırnıñ ortalarında [[Hacı Geray]] yolbaşçılığında [[Qırım hanlığı]] teşkil olundı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://doaj.org/article/2aa4940ac9f7499b9d36389899ae5b8e -{Northern Black Sea Region in 1400–1442 and the Origin of the Crimean Khanate}-].&amp;lt;/ref&amp;gt; 1475 senesi Osmanlı ordusı Cenevez mülkleri ve Teodoronı aldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.e-anthropology.com/English/Catalog/Archaeology/STM_DWL_xExg_puXIElO9cz0J.aspx -{The Historical Geography of the Genoese Gazaria 1275–1475}-]. -{Stratum Publishing House}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://brill.com/previewpdf/book/edcoll/9789047441526/Bej.9789004179172.i-438_006.xml -{Kaffa. The Genoese Colony in the Crimea and the Eastern Question (1453–1475)}-]. -{Brill}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Devirniñ til bağlarını [[Codex Cumanicus|-{Codex Cumanicus}-]] kibi elyazmalar da köstere. XIV asırda azırlanğan bu cıyıntıqta [[latin tili|latin]], [[fars tili|fars]], [[alman tili|alman]] ve [[qıpçaq tili|qıpçaq]] tilleriniñ sözleri, diniy metin ve tapmacalar bar. O, Qaradeñiz çevresindeki til ve medeniyet bağlarını ögrenmek içün emiyetli menbadır.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.iranicaonline.org/articles/codex-cumanicus/ -{Codex Cumanicus}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{Encyclopaedia Iranica}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Tarih]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Avstriya_%C4%B0mperiyas%C4%B1</id>
		<title>Avstriya İmperiyası</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Avstriya_%C4%B0mperiyas%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-15T10:05:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Tarihiy memleket  |Qırımtatar adı        = Avstriya imperiyası  |Original adı          = {{lang-de|Kaisertum Österreich}}  |Resmiy Qırımtatar adı =   |Resmiy Original adı   =   |Seneler               = 1804—1867 seneleri  |Bayraq                = Flag of the Habsburg Monarchy.svg  |Tuğra                 = Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria (1815).svg  |Harita                = Austrian Empire (1815).svg  |Harita tas...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Tarihiy memleket&lt;br /&gt;
 |Qırımtatar adı        = Avstriya imperiyası&lt;br /&gt;
 |Original adı          = {{lang-de|Kaisertum Österreich}}&lt;br /&gt;
 |Resmiy Qırımtatar adı = &lt;br /&gt;
 |Resmiy Original adı   = &lt;br /&gt;
 |Seneler               = [[1804]]—[[1867]] seneleri&lt;br /&gt;
 |Bayraq                = Flag of the Habsburg Monarchy.svg&lt;br /&gt;
 |Tuğra                 = Imperial Coat of Arms of the Empire of Austria (1815).svg&lt;br /&gt;
 |Harita                = Austrian Empire (1815).svg&lt;br /&gt;
 |Harita tasviri        = 1815 senesi Avstriya imperiyası&lt;br /&gt;
 |Gimn.                 = &amp;#039;&amp;#039;-{Gott erhalte}-&amp;#039;&amp;#039; (imperator gimni)&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/de/kapitel/eine-hymne-fuer-den-kaiser -{Eine Hymne für den Kaiser}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Paytaht               = [[Vena]]&lt;br /&gt;
 |Til                   = [[Alman tili]]&lt;br /&gt;
 |Devlet qurumı         = [[Monarhiya]]&lt;br /&gt;
 |Din                   = [[Katoliklik]] (resmiy ve üstün din), [[pravoslavlıq]], [[protestantlıq]], [[yeudilik]]&lt;br /&gt;
 |title_leader          = İmperatorlar&lt;br /&gt;
 |leader1               = [[I Frants]]&lt;br /&gt;
 |year_leader1          = ilk: [[1804]]—[[1835]] seneleri&lt;br /&gt;
 |leader2               = [[I Frants Yozef]]&lt;br /&gt;
 |year_leader2          = soñki: [[1848]]—[[1867]] seneleri&lt;br /&gt;
 |title_deputy          =&lt;br /&gt;
 |deputy1               =&lt;br /&gt;
 |year_deputy1          =&lt;br /&gt;
 |deputy2               =&lt;br /&gt;
 |year_deputy2          =&lt;br /&gt;
 |stat_year1            = 1851&lt;br /&gt;
 |stat_pop1             = 36 398 000&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/peoples-and-languages-of-the-austrian-empire-in-19th-century-ethnographic-maps -{Peoples and languages of the Austrian Empire in ethnographic maps}-]. -{British Library}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
 |Para birlemi          = [[Avstriya guldeni|Gulden (florin)]]&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.oenb.at/die-oenb/geschichte-der-oenb/bankhistorisches-archiv/archivbestaende/II-4-Wiener-W-hrung--W.W.-.html -{Wiener Währung (W.W.)}-]. -{Oesterreichische Nationalbank}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Avstriya imperiyası&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-de|Kaisertum Österreich}}) — [[Orta Avropa]]da [[Habsburglar sülâlesi]] ({{lang-de|Habsburg}}) idare etken çoq milletli devlet. Bu ad 1804 senesinden 1867 senesine qadar qullanıldı. Bundan evel Habsburglarğa bağlı qırallıq, dukalıq ve başqa ülkelerniñ episi içün bir umumiy resmiy ad yoq edi. Olar bir ükümdarğa bağlı olsa da, ayrı qanun ve idarelerini saqlay edi. Tarih kitaplarında bu devletke &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Habsburglar monarhiyası&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; da deyler.&amp;lt;ref&amp;gt;-{Takács, Péter}-. [https://doi.org/10.1017/glj.2020.71 -{On the Names of States: Naming System of States Based on the Country Names and on the Public Law Components of State Titles}-] // &amp;#039;&amp;#039;-{German Law Journal}-&amp;#039;&amp;#039;. 2020 senesi. 21-ci cılt. 1257–1282 saifeler.&amp;lt;/ref&amp;gt; Avstriya imperiyası 1804 senesi avgustnıñ 11-inde ilân etildi; 1806 senesi ise [[Muqaddes Roma imperiyası]] dağıtıldı. Devletniñ paytahtı [[Vena]] edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/events/foundation-empire-austria-1804 -{The foundation of the Empire of Austria in 1804}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Devletniñ teşkil olunuvı ==&lt;br /&gt;
Monarhiyanıñ temeli [[Avstriya]] topraqları edi. 1282 senesi [[I Rudolf]] Avstriya ve [[Ştiriya]]nı oğullarına berdi. Soñraki ükümdarlar evlenüv, miras ve cenkler vastasınen topraqlarını kenişletti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/periods/babenberg-legacy -{The Babenberg Legacy}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; 1526 senesi [[Mohaç uruşı]]ndan soñ [[I Ferdinand]] [[Çehiya]] ve [[Macaristan]] qıralı saylandı. O, Macaristanda başqa taht namzetleri ve [[Osmanlı Devleti]]nen küreşti; başta ülkeniñ tek şimaliy ve ğarbiy qısımlarını idare etti. Bu vaqialardan soñ Avstriya, Çehiya ve Macaristan ülkeleri monarhiyanıñ esas qısımları oldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/ferdinand-i-new-crowns-habsburgs -{Ferdinand I: new crowns for the Habsburgs}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XVI asırda Habsburglar sülâlesi Avstriya ve İspaniya pıtaqlarına bölündi. Avstriya şubesini I Ferdinand başlattı; [[İspaniya]] ve onıñ müstemlekelerini ise sülâleniñ başqa pıtağı idare etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/birth-austrian-line-ferdinand-i -{The birth of the Austrian line: Ferdinand I}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Muqaddes Roma imperiyası|Muqaddes Roma imperatorı]] unvanını da çoq vaqıt Habsburglar taşıy edi. Lâkin bu imperiya ve sülâleniñ idaresindeki ülkeler ayrı siyasiy birlikler edi. Habsburglar bütün imperiyanı bir devlet kibi idare etmey edi; anda başqa sülâlelerge bağlı çoq memleket de bar edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/house-austria-habsburgs-and-empire -{The House of Austria – the Habsburgs and the Empire}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kenişlev ve islâat ==&lt;br /&gt;
[[Osmanlı Devleti]]nen cenkler monarhiyanıñ tarihında büyük yer tuta edi. 1529 ve 1683 seneleri Osmanlı orduları [[Viyana]]nı muasara etti. Ekinci muasara muvafaqiyetsiz bitken soñ, Habsburglar ücümge keçti. 1699 senesi imzalanğan [[Karlofça añlaşması]] neticesinde Macaristannıñ büyük qısmı ve [[Transilvaniya]] olarnıñ idaresine keçti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/turkenpoldl-and-austrian-heroic-age -{‘Türkenpoldl’ and the Austrian Heroic Age}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; 1714 senesi İspaniya mirası içün cenk bitkende, cenübiy Niderlandlar ve İtaliyadaqı bir sıra topraqlar Habsburglarğa keçti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/battle-spanish-inheritance -{The battle for the Spanish inheritance}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1740 senesi tahta çıqqan [[Mariya Tereziya]] devlet idaresi, ordu ve bergi sistemasını deñiştirdi. Onıñ devrinde [[Sileziya]]nıñ büyük qısmı [[Prussiya]]ğa keçti. Ülkeler arasındaki idare farqlarını azaltmaq ve merkezniñ akimiyetini arttırmaq içün islâat ötkerildi. 1774 senesi balalar içün mecburiy başlanğıç tasil aqqında qarar çıqarıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/maria-theresa-and-her-reforms -{Maria Theresa and her reforms}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Onıñ oğlu [[II Yozef]] 1781 senesi köylülerge topraq saibiniñ ruhseti olmadan evlenmek ve başqa yerge köçmek aqqını bergen ferman çıqardı. Amma saipler içün ücretsiz işlev mecburiyeti daa saqlandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;koylu&amp;quot;&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/peasant-provider-people -{The peasant as ‘provider for the people’}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1772 senesi [[Lehistan]] birinci kere bölüşilgende, [[Galiçiya]] Habsburglarğa keçti. Böylece monarhiyanıñ şarqiy sıñırları daa da kenişledi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/settlement-projects-jews-and-protestants -{Settlement projects for Jews and Protestants}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İmperiyanıñ ilân etilüvi ==&lt;br /&gt;
[[Napoleon Bonapart]] 1804 senesi [[Frenkistan]] imperatorı olğanda, Habsburg ükümdarı da imperator unvanını sülâlede miras olaraq saqlamaq istedi. Muqaddes Roma imperatorı II Frants Avstriya imperatorı [[I Frants]] oldı. 1806 senesi eski imperiya dağıtılğanda, o, Avstriya imperatorı olaraq qaldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;imperiya&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/franz-i-and-austrian-empire -{Franz I and the Austrian Empire}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Napoleon yeñilgen soñ, 1814–1815 seneleri ötkerilgen [[Viyana kongressi]]nde Avstriya Avropanıñ büyük devletlerinden biri olaraq iştirak etti. Tışqı işler naziri [[Klemens fon Metternih]] (-{Klemens von Metternich}-) monarhlarnıñ akimiyetini saqlamaq ve inqilâplarnıñ ögüni almaq siyasetini kütti. Avstriya yañı teşkil olunğan [[Alman birligi]]nde esas yer tuta edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/new-ordering-europe-181415 -{The new ordering of Europe in 1814/15}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ealisi ve iqtisadı ==&lt;br /&gt;
Monarhiyada [[almanlar|alman]], [[macarlar|macar]], [[çehler|çeh]], [[slovaklar|slovak]], [[lehler|leh]], [[ukrainler|ukrain]], [[romenler|romen]], [[slovenler|sloven]], [[hırvatlar|hırvat]], [[sırplar|sırp]], [[italyanlar|italyan]] ve [[yeudiler]] yaşay edi. Til ve milliy aqlar meselesi XIX asırda siyasiy ayatnıñ esas meselelerinden biri oldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.n/n098639.htm?LANGUAGE=en -{Nationalitätenfrage}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Österreich-Lexikon}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; İqtisat da er yerde bir degil edi. Avstriya ve Çehiya ülkelerinde sanayı inkişaf ete, Macaristanda ise köy hocalığı büyük yer tuta edi. [[Demiryol]]larınıñ quruluvı ticaret ve fabrikalarnıñ inkişafına yardım etti.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/every-region-its-task-division-labour-habsburg-lands -{To every region its task? ‘Division of labour’ in the Habsburg lands}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1848 senesi inqilâpları ve Avstriya-Macaristan ==&lt;br /&gt;
1848 senesi [[Viyana]], [[Praga]] ve başqa şeerlerde inqilâbiy areketler başlandı. Adamlar [[konstitutsiya]], matbuat serbestligi ve milliy aqlarnı talap etti. Metternih vazifesinden ketti. Aynı sene [[I Frants Yozef]] tahtqa çıqtı. Köylülerniñ [[feodal]] saipler ögündeki mecburiyetleri lâğu etildi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/events/revolution-march-1848 -{The revolution of March 1848}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;koylu&amp;quot;/&amp;gt; Macaristanda mustaqillik içün başlağan küreş 1849 senesi Avstriya ve Rusiye orduları tarafından bastırıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ww1.habsburger.net/en/chapters/hungarian-war-independence-184849 -{The Hungarian war of independence 1848/49}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Der Erste Weltkrieg und das Ende der Habsburgermonarchie}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Avstriya 1859 senesi [[Lombardiya]]nı, 1866 senesi ise [[Venedik]] ülkesini ğayıp etti. 1866 senesi [[Prussiya]]dan yeñilüvi onıñ alman devletleri arasındaki liderligini de bitirdi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://ww1.habsburger.net/en/chapters/viva-litalia-italian-irredentism-and-habsburg-monarchy -{Viva l’Italia! Italian irredentism and the Habsburg Monarchy}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Der Erste Weltkrieg und das Ende der Habsburgermonarchie}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/german-confederation-and-german-question -{The German Confederation and the German question}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; 1867 senesi ükümdar macar zadegânlarınen añlaşmağa mecbur oldı. Neticede [[Avstriya-Macaristan]] teşkil olundı. Avstriya ve Macaristannıñ ayrı parlament ve ükümetleri, ortaq ükümdar, ordu ve tışqı siyaseti bar edi.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/chapter/empire-two-halves-compromise-hungary -{An empire in two halves: the Compromise with Hungary}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bu monarhiya [[Birinci Cian cenki]]niñ soñunda, 1918 senesi dağıldı.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://www.habsburger.net/en/events/1918-end-habsburg-rule -{1918: The end of Habsburg rule}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Die Welt der Habsburger}-&amp;#039;&amp;#039;.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Tarihiy devletler]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Avstriya tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/K%C3%BC%C3%A7s%C3%BCzleme</id>
		<title>Küçsüzleme</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/K%C3%BC%C3%A7s%C3%BCzleme"/>
		<updated>2026-11-07T21:37:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;~2026-60804-38: /* */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Küçsüzleme&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;reduktsiya&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ([[latin tili|latince]] -{reducire}- — qısqartmaq) — insan qulağınen duyulğan laf elementiniñ sesli hasiyetiniñ zayıflaşqanını bildirgen lingvistik ıstıla.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Edebiyat ==&lt;br /&gt;
* {{книга&lt;br /&gt;
 | автор         = Kürkçi U.O.&lt;br /&gt;
 | заглавие      = Qırımtatar tilinde rusça qarşılıqları ile grammatika terminleri luğatı&lt;br /&gt;
 | место         = Aqmescit &lt;br /&gt;
 | издательство  = -{РИА &amp;quot;АЯН&amp;quot;}-&lt;br /&gt;
 | год           = 2008&lt;br /&gt;
 | страниц       = 64&lt;br /&gt;
 | серия         = &lt;br /&gt;
 | isbn          = 978-966-2913-66-8&lt;br /&gt;
 | ref           = &lt;br /&gt;
}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>HıyarAşa</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Pereviz_(Fastiv_rayon%C4%B1)</id>
		<title>Pereviz (Fastiv rayonı)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Pereviz_(Fastiv_rayon%C4%B1)"/>
		<updated>2026-11-07T19:53:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{MY  |tip                        = köy  |qırımtatar adı             = Pereviz  |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Перевіз  |memleket                   = Ukraina  |tuğra                      =   |bayraq                     =   |tuğra eni                  =   |bayraq eni                 =    |lat_deg =50 |lat_min =14 |lat_sec =33   |lon_deg =30 |lon_min =00 |lon_sec =11   |CoordAddon                =    |CoordScale                =...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{MY&lt;br /&gt;
 |tip                        = köy&lt;br /&gt;
 |qırımtatar adı             = Pereviz&lt;br /&gt;
 |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Перевіз&lt;br /&gt;
 |memleket                   = Ukraina&lt;br /&gt;
 |tuğra                      = &lt;br /&gt;
 |bayraq                     = &lt;br /&gt;
 |tuğra eni                  = &lt;br /&gt;
 |bayraq eni                 = &lt;br /&gt;
  |lat_deg =50 |lat_min =14 |lat_sec =33&lt;br /&gt;
  |lon_deg =30 |lon_min =00 |lon_sec =11&lt;br /&gt;
  |CoordAddon                = &lt;br /&gt;
  |CoordScale                = &lt;br /&gt;
 |memleket haritasınıñ büyükligi   = 300&lt;br /&gt;
 |region1 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region2 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region1 türü               = Vilâyet&lt;br /&gt;
 |region1                    = Kıyiv vilâyeti&lt;br /&gt;
 |cedvelde region1 adı       =&lt;br /&gt;
 |içki bölünüv               = &lt;br /&gt;
 |baş türü                   = &lt;br /&gt;
 |baş                        = &lt;br /&gt;
 |temeli qoyulğan tarihı     = &lt;br /&gt;
 |ilki añıluv                = &lt;br /&gt;
 |evelki adları              = &lt;br /&gt;
 |bu seneden berli statuslı  = &lt;br /&gt;
 |meydanlıq                  = &lt;br /&gt;
 |yükseklik                  = &lt;br /&gt;
 |iklim                      = &lt;br /&gt;
 |resmiy til                 = &lt;br /&gt;
 |resmiy til-ref             = &lt;br /&gt;
  |eali                      = 340&lt;br /&gt;
  |cedvelge aluv senesi      = &lt;br /&gt;
  |eali sıqlığı              = &lt;br /&gt;
  |aglomeratsiya             = &lt;br /&gt;
  |milliy terkip             = &lt;br /&gt;
  |diniy terkip              = &lt;br /&gt;
 |saat quşağı                = +2&lt;br /&gt;
 |DST                        = bar&lt;br /&gt;
 |telefon kodu               = +380 4571&lt;br /&gt;
 |poçta indeksi              = 08620&lt;br /&gt;
 |poçta indeksleri           = &lt;br /&gt;
 |avtomobil kodu             = &lt;br /&gt;
 |identifikator türü         = &lt;br /&gt;
 |raqamlı identifikator      = &lt;br /&gt;
 |Commons                    = &lt;br /&gt;
 |sayt                       = &lt;br /&gt;
 |sayt tili                  =&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Pereviz&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-uk|Перевіз}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 340 kişi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Visem</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/K%C3%B6z</id>
		<title>Köz</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/K%C3%B6z"/>
		<updated>2026-11-07T19:25:13Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;InternetArchiveBot: Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Köz&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ([[latin tili|latince]] -{oculus}-) — körülgen dalğa boyu diapozonında ceryan-mıqnatisiy şavlemelerni alğılamaq qabiliyetine saip olğan ve körüvniñ sezgirli funktsiyasını temin etken sezgirli müçedir. İnsannıñ etraftaki dünyadan alınğan malümatlarınıñ tahminen 90% köz vastasınen alına.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url = http://koleso.mostinfo.ru/sciencediscoveries_374_705 |title = Körüvniñ insan ömür faaliyetinde emiyeti ve onıñ ruhiy şahsiyetli inkişafta bozuluvınıñ aqibetleri. |author = Volkova İ.P. |lang = ru |date = 2008-05-20 |publisher = koleso.mostinfo.ru |access-date = 2013-04-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130218140049/http://koleso.mostinfo.ru/sciencediscoveries_374_705 |archive-date = 2013-02-18 |url-status = dead}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
[[Fayl:Eye-diagram.svg|250px|thumb|right|&lt;br /&gt;
1. [[Campiçim teni]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
2. [[Tişpiçim kenarı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
3. [[Kirpikli adale]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
4. [[Kirpikli quşaqçıq]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
5. [[Şlemm kanalı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
6. [[Köz bebegi]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
7. [[Ög köz ücresi]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
8. [[Közzar]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
9. [[Quzaqzarlı zarf]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
10. [[Büllürçik qabuğı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
11. [[Büllürçik özegi]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
12. [[Kirpikaitli çıqıntı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
13. [[Bağzarânğı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
14. [[Aşağı qılıy adale]]&amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
15. [[Aşağı sai adale]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
16. [[Ortatabalı sai adale]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
17. [[Şahdamarlar ve çilter damarları]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
18. [[Kör leke]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
19. [[Qattı miyli zarfı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
20. [[Çilterniñ orta šahdamarı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
21. [[Çilterniñ orta damarı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
22. [[Körüvaitli sıñır]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
23. [[Közdamarzarlı damarlar]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
24. [[Köz zarfı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
25. [[Sarı leke]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
26. [[Orta oyuçıq]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
27. [[Közaq]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
28. [[Közniñ damarlı zarfı]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
29. [[Yuqarı sai adale]] &amp;lt;br&amp;gt;&lt;br /&gt;
30. [[Çilter]]&lt;br /&gt;
]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Ageev iris.jpg|thumb|left|&lt;br /&gt;
Orta digerboyalıqlı adamnıñ sol közü]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
* {{книга&lt;br /&gt;
 | автор         = Lümanov M.O. &lt;br /&gt;
 | заглавие      = Rusça-qırımca tibbiy luğat&lt;br /&gt;
 | место         = Aqmescit&lt;br /&gt;
 | издательство  = Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı&lt;br /&gt;
 | год           = 2006&lt;br /&gt;
 | страниц       = 520&lt;br /&gt;
 | серия         = &lt;br /&gt;
 | isbn          = 966-354-130-X&lt;br /&gt;
 | ref           = &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/01/1/l_011_01.html Evolution of the eye]&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20071024001211/http://webvision.med.utah.edu/anatomy.html Diagram of the eye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024001211/http://webvision.med.utah.edu/anatomy.html |date=2007-10-24 }}&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20090330092618/http://www.cotc.edu/studentlife/TutoringCenter/resourcessite/heye.htm A collection of resources for eye anatomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330092618/http://www.cotc.edu/studentlife/TutoringCenter/resourcessite/heye.htm |date=2009-03-30 }}&lt;br /&gt;
* [http://www.lensshopper.com/eye-anatomy.asp Anatomy of the eye - flash animated interactive.]&lt;br /&gt;
* [http://www.pharmacyproductinfo.com/eye.html Eyes ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915165458/http://www.pharmacyproductinfo.com/eye.html |date=2017-09-15 }}- Eyes are organs that detect light, and send signals along the optic nerve to the visual and other areas of the brain.&lt;br /&gt;
* [http://home.etu.unige.ch/~alvarra0/Roberto_ALVAREZs_Personal_Page/About_Me_files/Eye_project.pdf Detection of weak optical signals by the human visual system : Perspectives in Neuroscience and in Quantum Physics]&lt;br /&gt;
* [https://web.archive.org/web/20110629095351/http://www.popsci.com/archive-viewer?id=oiUDAAAAMBAJ&amp;amp;pg=120&amp;amp;query=Vol.+144 Are Your Eyes Right] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629095351/http://www.popsci.com/archive-viewer?id=oiUDAAAAMBAJ&amp;amp;pg=120&amp;amp;query=Vol.+144 |date=2011-06-29 }} February 1944 [[Popular Science]]&lt;br /&gt;
* [http://webvision.med.utah.edu/ Webvision. The organisation of the retina and visual system.] An in-depth treatment of retinal function, open to all but geared most toward graduate students.&lt;br /&gt;
* [http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2001/03/28_wers1.html Eye strips images of all but bare essentials before sending visual information to brain, UC Berkeley research shows]&lt;br /&gt;
* {{cite web |url = http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2065.html |url-status = live |title = Közniñ qısqa tarihı |author = Zaytsev A.. |lang = ru |website = -{Знание—сила}-, 2003, №3 |publisher = &amp;lt;small&amp;gt;znanie-sila.ru; archive.org&amp;lt;/small&amp;gt; |access-date = 2013-03-30 |ref = Zaytsev, 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20030729130001/http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2065.html |archive-date = 2003-07-29}}&lt;br /&gt;
* [http://eyesfor.me/home/anatomy-of-the-eye/ Köz teşrisi üzerinde maqaleler] // &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://eyesfor.me&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references /&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>HıyarAşa</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1r%C4%B1m_han%C4%B1na_tabi_no%C4%9Fay_ordular%C4%B1</id>
		<title>Qırım hanına tabi noğay orduları</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1r%C4%B1m_han%C4%B1na_tabi_no%C4%9Fay_ordular%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-06T18:10:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qırım hanına tabi noğay orduları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — XVI—XVIII asırlarda [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerde ve [[Quban]]da yaşağan [[noğaylar|noğay]] birlikleri.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XVI asırnıñ ortalarında [[Noğay ordusı]]ndaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden [[Edil]] boyundan çoq noğay [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerge köçti. [[Azaq deñizi]]niñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu ulusnıñ bir qısmı [[Bucaq]]qa, bir qısmı [[Qırım]]ğa köçti. 1627 senesi azırlanğan coğrafiya kitabında Moloçna özeni boyunda köçip yürgen noğaylar da añıla.&amp;lt;ref&amp;gt;Шейхумеров А. А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/08/text_Seyhumerov.pdf Армия Крымского ханства: организация и тактика (XV–XVIII вв.)]. — Казань; Симферополь, 2019. — 107—108 s.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bir mırzağa tabi olğan bir qaç avul bir ulus teşkil ete edi. Hanğa tabi uluslar oña bergi bere ve seferlerine qoşula ediler. Ulusnıñ içki işlerini ise mırza idare ete edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;/&amp;gt; XVII asırda Bucaqta bir qaç ulustan ayrı ordu meydanğa keldi. [[Or Qapı]] civarında köçip yürgen noğaylarnıñ bir qısmı ise Or beyine tabi edi.&amp;lt;ref&amp;gt;Грибовський В. [https://resource.history.org.ua/publ/uacenter_2004_4_279 Формування локальної групи причорноморських ногайців у XVI–XVII ст.] // Україна в Центрально-Східній Європі. — 2004. — 4-inci çıqarılış. — 279—306 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ordular ve köçüvler ==&lt;br /&gt;
* [[Bucaq ordusı]] — XVI asırnıñ ekinci yarısında hanğa tabi noğaylar [[Bucaq]]qa yani [[Tuna]] ile [[Turla]] arasına köçti. Bucaq Osmanlı toprağı edi; 1663 senesi ordunı hannıñ &amp;quot;yalı ağası&amp;quot; idare ete edi.&amp;lt;ref&amp;gt; -{Katkó, Gáspár.}- [https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/D24B99500C3E439CA20D3E30BE61A5C3 -{The Budjak Tatars on the Polish-Ottoman Borderlands in the 16th and First Half of the 17th Centuries}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Türkiyat Mecmuası}-&amp;#039;&amp;#039;, 33 (1), 2023, 127—145.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;&amp;gt;Грибовский В. В. [https://djvu.online/file/hq7zrKM8GMgw6 Управление ногайцами Северного Причерноморья в Крымском ханстве (40–60-е годы XVIII в.)] // Тюркологический сборник 2007–2008. — М.: Восточная литература, 2009. — 67—95 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Quban ordusı]] — XVI asırnıñ ortalarında [[Azaq deñizi|Azaq]] boyuna köçken [[Kiçik Noğay ordusı]]ndan doğdı. Kiçik Noğay ordusı 1560 senesi Qırım hanınen ittifaq qurdı. XVII asırnıñ soñunda Quban noğayları hanğa tabi edi.&amp;lt;ref&amp;gt;Шалак М. Е. [https://journals.eco-vector.com/2311-1402/article/view/49604 Выстраивание взаимоотношений Малой Ногайской Орды с Крымским ханством в первые годы её существования] // Вестник Нижневартовского государственного университета. — 2018. — № 4. — 119—127 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;baser&amp;quot;&amp;gt;-{Başer, Alper.}- [https://www.husj.harvard.edu/uploads/files/HUS%2036%201-2_Baser.pdf -{Conflicting Legitimacies in the Triangle of the Noghay Hordes, Crimean Khanate, and Ottoman Empire}-]. &amp;#039;&amp;#039;-{Harvard Ukrainian Studies}-&amp;#039;&amp;#039;, 36 (1–2), 2019, 105—122.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Yedisan ordusı]] — 1728 senesi Yedisan noğaylarını Qubandan Qara deñizniñ şimaline köçürdiler. Olar [[Turla]] ile [[Aq Suv]] arasındaki çöllerde köçip yürdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;baser&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Cemboyluq ordusı]] — evelleri [[Cem]] özeni boyunda yaşağan ve bundan sebep Cemboyluq adını alğan, soñra Qubanğa köçken ve 1728 senesi Qubandan [[Özü]]niñ sol yalısına köçip anda yaşadı.&amp;lt;ref&amp;gt;Канокова Ф. Ю. [https://xn----7sbabalfgj4as1arld1aqs8v.xn--p1ai/uploads/catalogfiles/385_kanokova-tekst-dissertacii.pdf Искусство ногайцев: эволюция художественно-образной целостности]. — М., 2018. — 1-ci cılt, 28 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;esu&amp;quot;&amp;gt;[https://esu.com.ua/article-72621 Ногайці] // Енциклопедія Сучасної України. — НАН України.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[Yediçqul ordusı]] — 1759 senesi Bucaq ve Qubandan Özüniñ aşağı aqımınıñ sol yalısına köçürilgen noğaylardan quruldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1696 senesi Yediçqul noğaylarınıñ bir qısmı qalmıq akimiyetinden qaçıp Qubanğa köçti. 1698 senesi Yedisan ve Cemboyluq noğaylarınıñ bir qısmı hanğa tabi oldı. 1723 senesi bu üç topluluqnıñ çoqusı hanğa tabi edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;baser&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Han ve ordular ==&lt;br /&gt;
XVIII asırda han Geray sülâlesinden [[serasker]]lerni tayin ete edi. Seraskerler han divanınıñ terkibinde edi, ordularda ise noğay mırzalarına tayana ediler. Mırzalar arasından [[qaymaqam]]lar da tayin etile edi. Cemboyluq ordusını bir vaqıt qaymaqam idare etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ordular hanğa bergi bere ediler. Meselâ, Bucaq ve Yedisandan aşlıqnıñ onda biri alına edi. Han seferine atlı asker bermek mecburiy edi. Han qaç atlı kerek olğanını seraskerge bildire edi. Serasker baş mırzanen añlaşıp asker toplar, seferde taqımlarnı mırzalar idare ete ediler. Bazıda ordular han buyruğına boysunmay, seferge barmay ediler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mırzalar hannıñ izni olmadan da qomşu topraqlarğa basqın yapa ediler. 1739 senesi Belgrad barışından soñ han ve sultan bu basqınlarnı toqtatmağa tırıştı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gribovskiy&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;baser&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Soñki köçüvler ==&lt;br /&gt;
1771 ve 1772 seneleri Rusiye Qara deñiz boyundaki noğaylarnıñ bir qısmını Qubannıñ oñ yalısına köçürdi. 1783 senesi noğay isyanı bastırılğandan soñ çoq noğay Osmanlı idaresindeki sol yalığa qaçtı.&amp;lt;ref&amp;gt;Грибовский В. [https://www.historians.in.ua/index.php/en/doslidzhennya/1176-vladyslav-hrybovskyy-voina-plen-y-krepostnychestvo-v-ystoryy-prychernomorskykh-nohaitsev-kontsa-khviii-v Война, плен и крепостничество в истории причерноморских ногайцев конца XVIII в.]. — -{Historians.in.ua}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1790 senesi noğaylarnıñ bir qısmı Azaq deñiziniñ şimaline köçürildi. 1807 senesi Bucaqta qalğan noğaylardan da Azaq boyuna köçürilgenler oldı. XIX asırda Bucaq ve Azaq boyu noğaylarınıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına — Dobruca ve Anadoluğa köçti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;esu&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Урсу Д. П., Сейдаметов Э. Х. [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-6446-5/978-966-02-6446-5.pdf Крымскотатарская диаспора в Добрудже: формирование, социальная и культурная эволюция] // Схід і діалог цивілізацій. — К.: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2012. — 386, 397 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Rusiye tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1r%C4%B1m_Strategik_Tedqiqat_%C4%B0nstitut%C4%B1</id>
		<title>Qırım Strategik Tedqiqat İnstitutı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Q%C4%B1r%C4%B1m_Strategik_Tedqiqat_%C4%B0nstitut%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-05T17:07:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Арслан Фазилов: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Картка:Організація&lt;br /&gt;
|назва = NGO Crimean Institute for Strategic Studies&lt;br /&gt;
|назва_укр = Громадська організація Кримський інститут стратегічних досліджень&lt;br /&gt;
|абревіатура = ГО КІСД; NGO CISS&lt;br /&gt;
|лого = Логотип ГО Кримський інститут стратегічних досліджень.png&lt;br /&gt;
|країна = Україна&lt;br /&gt;
|розташування = м.Київ&lt;br /&gt;
|засновано = 2014 рік&lt;br /&gt;
|ключові особи = Жумаділов Арсен, Аблялімова-Чийгоз Ельміра&lt;br /&gt;
|сайт = https://ciss.org.ua/ua/home.html&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qırım Strategik Tedqiqat İnstitutı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (QSTİ; ingl. &amp;#039;&amp;#039;Crimean Institute for Strategic Studies, CISS&amp;#039;&amp;#039;) – 2014 senesi qırımtatar halqınıñ inkişafına yardım etmek içün, cemaat munaqaşalarına mütenasip ğayelerni kirsetmek ve içtimaiy-siyasiy esnaslarda konstruktiv qararlarnı ileriletmek içün qurulğan içtimaiy teşkilâttır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Umumiy malümat ===&lt;br /&gt;
Teşkilât 2014 s. ilk küz ayınıñ 19-nda Kıyivde peyda oldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İdare reisi – Arsen Jumadilov&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Faaliyet ===&lt;br /&gt;
Qırım Strategik Tedqiqat İnstitutı içtimaiy teşkilâtınıñ iş yönelişlerinden biri – “Medeniy miras” gruppası – 2017 senesinden itibaren o, öz faaliyetini Ukrayinanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında medeniy miras obyektleriniñ qoruv vaziyetini nezaret etüvge ve halqara gumanitar uquq qaideleriniñ közünden bu saada esas tendentsiyalarnı talil etüvge bağışlay.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/about.html|title=Наша команда|website=Громадська організація &amp;quot;Кримський інститут стратегічних досліджень&amp;quot;|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
QSTİ-nıñ alimlerni, abidelerniñ qoruvı boyunca mütehassıslarnı, tarihçılarnı, arheologlarnı, medeniyetşınaslarnı, halqara gumanitar ve cinaiy uquq, halqara insan aqları uquqı ve cemaat erbaplarını birleştirgen mustaqil bir platformadır&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://reherit.org.ua/operators/krymskyj-instytut-strategichnyh-doslidzhen/|title=Кримський інститут стратегічних досліджень|last=|first=|date=30.06.2026|website=REHERIT}}&amp;lt;/ref&amp;gt; .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Esas funktsional yönelişleri:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Tetqiqat – medeniy miras obyektleriniñ qoruv ve saqlanuv vaziyetini ögrenüv, halqara gumanitar uquqnıñ bozuluvları ve tendentsiyalarını belgilev; &lt;br /&gt;
* Haber berüv – Ukrayinanıñ tamır halqları ve timçpler tarafından işğal etilgen Ukrayina topraqlarında medeniy mirasqa qarşı yapılğan bozuvlar aqqında faktologik kontentniñ yaratılması;&lt;br /&gt;
* Tasil – taqiqat ve prokuratura organlarınıñ vekilleri içün silâlı zıddiyette medeniy qıymetlerge qarşı cinayetler içün mesüliyetke çeküv mehanizmleri boyunca treningler keçirüv.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Bozuluvlar malümat bazası ====&lt;br /&gt;
2021 senesi ilk qış ayında QSTİ Ukrayina vaqtınca işğal etilgen topraqlarında medeniy degerliklerge qarşı bozuvlar malümat bazasını taqdim etken eki tilli (ukrayince-inglizce) saytnı taqdim etti. 2026 senesi iyün ayına bazanıñ 1180 obyekti bar edi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/reestr-obektiv-postrajdalih-vid-rosiskoii-agresiii.html|title=Реєстр об’єктів, постраждалих від російської агресії|date=2026-06-26|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Baza aşağıdaki bozuvlarnı qayd ete: obyektlerniñ yoq etilmesi, bozulması ve saip etilmesi, müzey qıymetleriniñ avuştırılması, qanunsız arheologik qazmalarnıñ neticesinde müzey qıymetiniñ eşyalarınıñ alınması ve abideniñ aqiqiyligini coyğan obyektlerniñ deñiştirilmesi (modifikatsiyası). Reyestr, bozuluv ve regionğa köre filtrlenüvnen temin etile. Tedqiqatlar territoriyası Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ territoriyasını, Donetsk, Luğansk, Zaporijjâ ve Herson vilâyetleriniñ vaqtınca işğal etilgen rayonlarını qaplay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Komanda ====&lt;br /&gt;
QSTİ taqımına alimler, abidelerniñ qorçalavı boyunca mütehassıslar, tarihçılar, arheologlar, medeniyetşınaslar ve halqara gumanitar uquqnıñ uquqçıları kire&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/about.html|title=Команда проєкту|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt; . Esas taqımnı (core team) teşkilâtnıñ devamlı koordinatsiyasını ve nezaretini temin etken Elmira Ablâlimova-Çiygoz ve Denis Yaşnıy teşkil ete. İşke davet etilgen mütehassıslar, şu cümleden Dmıtro Koval ve Katerina Busol da celp etile.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Ortaqlıqlar ====&lt;br /&gt;
Öz faaliyetinde QSTİ bir sıra ilmiy ve ihtisas müessiselerinen emekdeşlik ete, şu cümleden:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ukrayina Milliy İlimler Akademiyasınıñ Arheologiya institutı&lt;br /&gt;
* Ukrayina halqara uquq assotsiatsiyası (UAMP)&lt;br /&gt;
* “Feza tehnologiyaları merkezi” İT&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Leyhalar ===&lt;br /&gt;
2018 senesi – &amp;quot;Vaqtınca işğal etilgen Qırım sakinleriniñ memuriy hızmetlerge irişimini eyileştirüv&amp;quot; leyhası. Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonınıñ Novooleksiyivka köyünde Memuriy hızmetler merkezi meydanğa ketirildi &amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ua.krymr.com/a/news-u-novooleksiivtsi-vidkryly-tsnap-de-krymchany-mozhut-oformyty-dokumenty/29717536.html|title=Новини - У Новоолексіївці відкрили Центр надання адмінпослуг, де кримчани можуть оформляти документи (+фото)|website=КримРеалії}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2018 senesi – &amp;quot;Qırım ve Ukrayinanıñ cenübi: medeniyetler alanı&amp;quot; leyhası. Leyhanıñ ömürge keçirilmesi esnasında “Ukrayinanıñ cenübi aqqında 10 mif” radio efirleri ve “Kiyik degil çöl” videoları yaratıldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2016-2019 senesinden başlap bugünge qadar – vaqtınca işğal etilgen topraqlarda medeniy asabalıq obyektleriniñ qoruv vaziyetini nezaret etmek içün leyhalar amelge keçirile. Vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ territoriyasında qalğan medeniy mirasnıñ nezareti boyunca metodik tevsiyeler işlep çıqarıldı; &amp;quot;İşğal etilgen territoriyalarda medeniy degerliklerniñ qoruvı boyunca halqara mehanizmler&amp;quot; baqıluvı; &amp;quot;İşğal etilgen Qırımda medeniy miras obyektleriniñ vaziyeti&amp;quot; broşürası; Qırımnıñ medeniy degerliklerine qarşı bozuluvlar içün mesüliyetke çeküvniñ esas mehanizmleri boyunca metodik tevsiyeler; &amp;quot;Tavrida&amp;quot; yolunıñ qurucılığı vaqtında arheologik viranelerniñ interaktiv haritası &amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|last=КІСД|date=травень 2026|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt; .&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2023 senesi – “Zincir/Ланцюг – hatıra zıncırları” leyhası&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100094754484745|title=Проєкт ZINCIR- Ланцюг - ланки пам&amp;#039;яті|website=Фейсбук}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Leyha çerçivesinde Qırım halqlarınıñ medeniyetlerini populârlaştırmağa ve olarnıñ tarihını demifilojizatsiya etmege, Qırım ve esas Ukrayinanıñ medeniy bağlarınıñ ayırılmazlığına qıymetli yönelişlerni yaratmağa doğrultılğan sergi, tasil ve audiovizual leyhalar yaratıldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2024 senesinden itibaren teşkilât öz tetqiqatlarını feza tehnologiyalarınen birleştire, neticede tedqiqatlar:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* UNESCO Dünya mirası obyektiniñ “Hersones Tavriyskiy ve onıñ horası” misalinde medeniy degerlerniñ qoruvı saasında halqara gumanitar uquq qaideleriniñ bozuluvınıñ aqibetleri&lt;br /&gt;
* Medeniy landşaftnıñ askeriyleştirilmesi: cenübiy-ğarbiy Qırımnıñ arheologik obyektleri arbiy qullanuv meydanı olaraq&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/modeli.html|title=Фотограмметричні моделі|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Fotogrammetrik modeller yaratılğan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Halqara faaliyeti ====&lt;br /&gt;
Teşkilâtnıñ 2025 senesiniñ esabatına &amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt; köre, QSTİ temsilcileri muntazam sürette halqara konferentsiyalarda, UNESCO profil organlarınıñ toplaşuvlarında ve silâlı zıddiyet şaraitinde medeniy mirasnıñ qoruvına bağışlanğan diger tedbirlerde iştirak eteler, şu cümleden:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;13-15.05.2024 (Gaaga, Felemenk)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – UNESCO konferentsiyası “Medeniy miras ve barışıq”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;25-26.06.2024&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – Dünya mirası Konventsiyasınıñ Devlet Tarafları Açıq İşçi Gruppasınıñ (UNESCO) toplaşuvı&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;22-23.05.2024 (Parij)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – Dünya mirası konventsiyasınıñ (UNESCO) Devlet Tarafları Açıq İşçi Gruppasınıñ toplaşuvı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;4-5.07.2024&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – Medeniy mirasnıñ qoruvı ve silâlı zıddiyet şaraitinde medeniy yoq etilüvge qarşılıq kösterüv halqara konferentsiyasınıñ teşkil etilmesi ve keçirilmesi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;21-30.07.2024 (New-Deli, İndistan)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – UNESCO Dünya mirası komitetiniñ 46-ncı sessiyası. Ukrayina ilk sefer Dünya mirası komitetiniñ toplaşuvında iştirak etti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;11-12.12.2024 (Parij)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – UNESCO Medeniy degerliklerniñ qoruvı boyunca devletlerara komitetiniñ 19-ncı toplaşuvında Ukrayinanıñ UNESCO yanındaki Daimiy Temsilciligi, Ukrayinanıñ Medeniyet ve strategik kommunikatsiyalar Nazirligi, Ukrayina Baş prokurorınıñ ofisi ve Ukrayina halqara uquq assotsiatsiyasınıñ (UAMP) vekilleri de kirgen resmiy devlet eyyeti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;26.02.2025&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; UNESCO Dünya mirası – Hersones Tavriyskiy ve onıñ horası obyektiniñ misalinde halqara gumanitar uquq normalarınıñ bozuluvı aqibetleri tedqiqiniñ neticeleriniñ onlayn taqdim etilüvi, QSTİ tarafından Ukrayinanıñ UNESCO yanındaki Daimiy Temsilciligi, Ukrayina Tış işler nazirligi ve Ukrayina medeniyet ve strategik kommunikatsiyalar nazirligi işbirliginde teşkil etildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qırım Muhtar Cumhuriyetinde vaziyetni taqip etüv boyunca UNESCO Baş müdiriniñ esabatı, UNESCO İcra şurasınıñ 220-nci sessiyasınıñ kün tertibine kirsetildi (orta küz ayı 2024 senesi &amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391785|title=UNESCO: Programme and Meeting Document|last=UNESCO|date=2024|website=unesdoc.unesco.org}}&amp;lt;/ref&amp;gt; ).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
QSTİ ekspertleri Avropa parlamentiniñ medeniyet komiteti içün tedqiqniñ azırlanılmasına qoşuldı. Protecting cultural heritage from armed conflicts in Ukrayine and beyond&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Merkeziy icra akimiyet organları ve taqiqat ve prokuratura organlarına ekspert-analitik destek ===&lt;br /&gt;
Teşkilâtnıñ 2025 senesiniñ esabatına köre, QSTİ ekspertleri:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* namzetlik dosyeleriniñ qıymetlendirilüvi şeklini işlep çıqardılar, onı Ukrayina MSKN qabul etti;&lt;br /&gt;
* 25 UNESCO iştirakçi memleketinden 25 namzetlik dosyesiniñ qıymetlendirüvlerini azırladılar. Neticeler yalıñız sıñırlı miras meselelerini degil de, muayyen nominatsiyalarnıñ tarihiy ve geosiyasiy manasını da qaplap alalar. Böyleliknen, Ukrayina bu ya da diger dosyege rey bergende öz mevamını daa ince şekillendire bildi.&lt;br /&gt;
* Devletlerniñ cedvelde temsil etilüvini çeşitleştirüv meselesi üzerinde çalışqan İş gruppaları çerçivesinde Ukrayinanıñ toplaşuvlarına azırlanmasını qolaylaştırdı. Komitet toplaşuvı vaqtında QSTİ Ukrayina eyyetine Ukrayina ve dünya içün müim olğan medeniy mirasnıñ saqlanuv meseleleri boyunca interventsiyalarnı azırlamağa yardım etti.&lt;br /&gt;
* silâlı zıddiyet şaraitinde medeniy mirasqa qarşı cinayetlerniñ vesiqalı ve uquqiy tasnifi boyunca taqiqat ve prokuratura organları içün treningler keçire&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtarlar ==&lt;br /&gt;
{{reflist}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/about.html|title=Наша команда|website=Громадська організація &amp;quot;Кримський інститут стратегічних досліджень&amp;quot;|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://reherit.org.ua/operators/krymskyj-instytut-strategichnyh-doslidzhen/|title=Кримський інститут стратегічних досліджень|last=|first=|date=30.06.2026|website=REHERIT|url-status=live|access-date=30.06.2026}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/home.html|title=Головна - Кримський Інститут Стратегічних Досліджень|last=КІСД|date=30.06.2026|website=ciss.org.ua|language=uk|access-date=2026-06-30}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/reestr-obektiv-postrajdalih-vid-rosiskoii-agresiii.html|title=Реєстр об’єктів, постраждалих від російської агресії|date=2026-06-26|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|archive-url=|archive-date=|url-status=live}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/about.html|title=Команда проєкту|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|url-status=live}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ua.krymr.com/a/news-u-novooleksiivtsi-vidkryly-tsnap-de-krymchany-mozhut-oformyty-dokumenty/29717536.html|title=Новини - У Новоолексіївці відкрили Центр надання адмінпослуг, де кримчани можуть оформляти документи (+фото)|website=КримРеалії}}&lt;br /&gt;
# {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|last=КІСД|date=травень 2026|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100094754484745|title=Проєкт ZINCIR- Ланцюг - ланки пам&amp;#039;яті|website=Фейсбук}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/modeli.html|title=Фотограмметричні моделі|website=Кримський інститут стратегічних досліджень}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|url-status=live|access-date=30.06.2026}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391785|title=UNESCO: Programme and Meeting Document|last=UNESCO|date=2024|website=unesdoc.unesco.org|url-status=live|access-date=2026-06-30}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|url-status=dead|access-date=30.06.2026|archive-date=2024-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809002856/https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html}}&lt;br /&gt;
# ↑ {{Cite web|url=https://ciss.org.ua/ua/nashi-vydannia.html|title=Наші видання|website=Кримський інститут стратегічних досліджень|url-status=live|access-date=30.06.2026}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Ukrayina içtimaiy teşkilâtlar]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Арслан Фазилов</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Yedisan</id>
		<title>Yedisan</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Yedisan"/>
		<updated>2026-11-04T21:58:31Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Хтосьці: /* Тарих */ XВЫ–XВЫЫЫ &amp;gt; XVI–XVIII&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Yedisan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Cetisan&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[Qara deñiz]]niñ şimal-ğarbında, [[Turla]] ve [[Aq Suv]] özenleri arasındaki tarihiy bölge. Bazı menbalarda Aq Suvdan [[Özü]] özenine qadar olğan yerler de Yedisanğa ait sayıla.&amp;lt;ref name=&amp;quot;eiu&amp;quot;&amp;gt;[https://history.org.ua/?termin=ochakivska_zemlja Очаківська земля] // Енциклопедія історії України.&amp;lt;/ref&amp;gt; Bugün onıñ büyük qısmı [[Ukraina]]nıñ cenübinde, bir qısmı ise [[Moldova]]nıñ şarqındadır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;snl&amp;quot;&amp;gt;[https://snl.no/Jedisan -{Jedisan}-] // -{Store norske leksikon}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Coğrafiya ==&lt;br /&gt;
Bölgeniñ cenübiy sıñırı Qara deñizge, şimal-ğarp sıñırı ise Yagorlıq ve Qodıma özenlerine barıp dayana edi. Ğarpta Turla onı [[Bucaq]]tan ayıra edi. Yedisannıñ merkezi Özü şeeri ve qalesi (şimdiki [[Oçakiv]]) edi. Bu sebepten bölgege «Özü yeri» de dey ediler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;eiu&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yedisanda [[çöl]] ve [[otlaq]]lar keniş yer ala edi. İç qısımlarında töpe ve özen vadiyleri, yalı boyunda ise daa tegiz yerler bar edi. Tuzlu göllerden tuz çıqarıla edi. Eali at, qoy ve müyüzli tuvar besley, tarı ve arpa östüre edi. Deñiz yalıları ve özenler boyunca ticaret yolları keçe edi. Özü qalesi ve limanı bu yollarnı nezaret astında tutmaq içün müim edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tunmann&amp;quot;&amp;gt;И. Тунманн. [https://history.mk.ua/edisan-edsan-multi-tur-yedisan.htm Крымское ханство. Глава III. Едисан или Западный Ногай] (metin parçası).&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarih ==&lt;br /&gt;
Orta asırlarda bu yerler [[Altın Orda]]nıñ, soñ ise [[Litvaniya Büyük Kinazlığı]]nıñ tesiri altında edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;snl&amp;quot;/&amp;gt; -{XVI–XVIII}- asırlarda bölgeniñ tarihı [[Osmanlı Devleti]] ve [[Qırım Hanlığı]]nen bağlı edi. Özü qalesi ve etrafını Osmanlı memurları idare ete, çölde yaşağan noğaylar ise Qırım hanına bağlı edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;tunmann&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
«Yedisan» adı XVIII asırnıñ ilk yarısında bu yerlerge köçip kelgen [[Yedisan ordası]]nen bağlıdır. Ad başta noğay ordasını bildirgen, soñ onıñ yaşağan yerleri içün de qullanılmağa başlanğan.&amp;lt;ref&amp;gt;[https://history.org.ua/?termin=jedysan Єдисан] // Енциклопедія історії України.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XVIII asırnıñ soñunda Rus–Osmanlı cenkleri neticesinde bölgeniñ siyasiy vaziyeti deñişti. 1774 senesi Aq Suv ile Özü arasındaki yerler, 1792 senesindeki [[Yaş barışıq anlaşması]]na köre ise Aq Suv ile Turla arasındaki yerler [[Rusiye İmperiyası]]na berildi. Rusiye idaresi devrinde bölgege ukrain, rus, moldovan ve almanlar köçip keldi. Yañı köyler qurulıp, şeerler östi. Yedisan adı resmiy idariy qullanuvdan çıqıp, tarihiy ad olaraq saqlanıp qaldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;snl&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;tunmann&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım Hanlığı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Halim_Geray</id>
		<title>Halim Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Halim_Geray"/>
		<updated>2026-11-04T15:00:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Kişi}} &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Halim Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|حليم كراى}}; 1689—1759) — 1756—1758 seneleri Qırım hanı. IV Saadet Geraynıñ oğlu, I Selim Geraynıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. —...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Halim Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|حليم كراى}}; 1689—1759) — 1756—1758 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[IV Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 82—83 s. — ISBN 966-8295-31-5.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hanlıqtan evelki ayatı ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[II Meñli Geray]] han olğan vaqıtta Halim Geray [[nureddin]] vazifesini becerdi. II Meñli Geray ölgen soñ [[Osmanlı Devleti]]ndeki Sarac Eli köyünde yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 153—154 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tarihiy menbalarda onıñ tasilli, yaşlığında cesür ve çevik bir adam olğanı yazıla. Tahtqa çıqqan vaqıtta ise qart ve hasta edi. Bu al onıñ devlet işleri ile oğraşmasını qıyınlaştırdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 80—82 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahtqa çıquvı ==&lt;br /&gt;
1756 senesi [[Arslan Geray]] tahttan tüşürilgen soñ Halim Geray Qırım hanı olaraq tayin etildi. O, qardaşı Devlet Geraynı [[qalğa]], diger qardaşı Mehmed Geraynı ise nureddin olaraq tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Han devletniñ başqa müim vazifelerini de yaş aqrabalarına berdi. Olarnıñ bazılarınıñ idare işlerinde tecribesi az edi. Bu tayinler halq arasında narazılıq doğurdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Noğaylarnıñ isyanı ==&lt;br /&gt;
Halim Geray Said Geraynı [[Yedisan]] noğaylarınıñ [[serasker]]i olaraq tayin etti. Said Geray yaşlığını [[Rumeli]]de keçirgeni içün noğaylarnıñ adetlerini yahşı bilmey edi. Bu sebepten yerli aqsaqallarnen arası bozulğan edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Arslan Geray devrinde hanğa boysunmağa mecbur etilgen [[Bucaq]] ve Yedisan noğayları kene isyan köterdi. Hannıñ idaresinden narazı olğan Geraylar da isyanğa qol tuttı. Olar arasında Mahmud Geraynıñ oğlu Hacı Geray ve [[Qırım Geray]] bar edi. Qırım Geray noğaylar arasında büyük nufuzğa saip olıp, isyannıñ esas reberlerinden biri oldı. Halim Geray isyannı bastırmağa tırıştı, amma bunı yapıp olamadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İsyan devamında noğay taqımları [[Boğdan]] topraqlarına ücüm etip mal yağmaladı. Bu vaziyet Osmanlı ükümetini de tedbir almağa mecbur etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1758 senesi oktâbr ayında Halim Geray hanlıqtan alındı. İlk olaraq tahtqa Arslan Geraynı qaytarmaq qararı berildi. Lâkin Qırım Gerayğa qol tutqanlar onıñ han olmasını talap etti. Osmanlı ükümeti bu talapnı qabul etip Qırım Geraynı han olaraq tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Halim Geray Sarac Eli köyüne qaytıp, 1759 senesi anda vefat etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Arslan_Geray</id>
		<title>Arslan Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Arslan_Geray"/>
		<updated>2026-11-04T14:01:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Kişi}} &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Arslan Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|آرسلان كراى}}) — 1748—1756 seneleri Qırım hanı. 1767 senesi ekinci kere han tayin etildi, amma Qırımğa yetmeden vefat etti. II Devlet Geraynıñ oğlu ve I Selim Geraynıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымс...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Arslan Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|آرسلان كراى}}) — 1748—1756 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. 1767 senesi ekinci kere han tayin etildi, amma Qırımğa yetmeden vefat etti. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 80—81, 88, 90 s. — ISBN 966-8295-31-5.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hanlıqtan evelki ayatı ==&lt;br /&gt;
Doğğan senesi menbalarda farqlıca kösterile: 1692 ya da icriy 1114 (1702—1703) senesi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 150—152 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.&amp;lt;/ref&amp;gt; Yaşlıqta bir [[çerkes]] beyiniñ qorantasında terbiye aldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Emcesi [[I Qaplan Geray]] devrinde [[nureddin]], [[II Fetih Geray]] devrinde ise [[qalğa]] olaraq hızmet etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Soñra [[Rumeli]]deki [[Vize]] qasabasında yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Birinci kere tahtqa çıquvı ==&lt;br /&gt;
1748 senesi [[II Selim Geray]] ölgen soñ, Arslan Geray han tayin etildi. II Fetih Geraynıñ oğlu [[III Selim Geray|Selim Geraynı]] qalğa, [[Qırım Geray]]nı ise nureddin tayin etti. Qırım Geray bu vazifeni bıraqqan soñ, onıñ yerine Maqsud Geray keldi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hannıñ oğulları da müim vazifeler aldı. Selim Geray [[Or Qapı]] beyi, Devlet Geray [[Bucaq]], Şahbaz Geray ise [[Yedisan]] seraskeri oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 76—82 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurucılıq ve hayır işleri ==&lt;br /&gt;
1736 ve 1737 seneleri rus ordusı Qırımda bir çoq şeer ve köyni harap etti. Arslan Geray [[Bağçasaray]]da başlanğan tamir işlerini devam ettirip, başqa yerlerde de qurucılıq işlerini teşkil etti. [[Or Qapı]] ve [[Arabat]] qaleleri, Üç Oba, [[Çonğar]] ve [[Sıvaş]]taki mudafaa qurulışlarını tamir ettirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kezlev]]de [[I Devlet Geray]] qurdurğan camini yañıdan tikletti. Bağçasaraydaki [[Büyük Han Cami]]siniñ yanında mektep ve medrese qurdurdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; [[Aqmescit]], Kezlev ve [[Ortaköy]]de çeşmeler qurdurıp, eskilerini tamir ettirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rumelideki Saray Vize qasabasında mülkleriniñ bir qısmını vaqıf etti. Bu mülklerniñ kelirinden hannıñ nesline de pay berilmeli edi. Ergene özeni üzerinde köpür qurdurğanı da belli.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İçki ve tış siyaseti ==&lt;br /&gt;
Arslan Geray Geraylar sülâlesi azaları arasındaki qavğalarnı toqtatmağa tırıştı. Evelki hanlarğa qarşı çıqqan bazı hanzadeler Çerkesiya, Quban ve Bucaqta isyanlarğa qoltuta ediler. Han olarnı Qırımğa çağırıp, hızmet ve imtiyazlar berdi. Bu yolnen sülâleniñ büyük bir qısmını barıştırıp, hanlıqtaki qarışıqlıqlarnı azlattı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tışqı siyasette [[Osmanlı Devleti]], [[Rusiye]] ve [[Lehistan]] ile barışnı saqlamağa emiyet berdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; 1751 senesi padişa [[I Mahmud]] onı qomşu devletlernen yahşı munasebetleri ve sıñır qalelerini tamir ettirgeni içün maqtadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1752 senesi [[Özü qazaqları]] ile qırımtatarlar arasındaki qarşılıqlı şikâyetler İstanbulda muzakere etildi. Rusiye han yanında ve [[Siç]]te daimi vekiller bulundırmaqnı teklif etti. Osmanlı ükümeti bu teklifni qabul etmedi. Arslan Geraydan bu mesele aqqında da fikir soraldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1754 senesi Rusiyeniñ Yañı Serbiya bölgesinde qale quruvı da eki devlet arasında muzakere etildi. Osmanlı ükümeti bu meselede de han ile haberleşti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan tüşürilmesi ==&lt;br /&gt;
1756 senesi padişa Arslan Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine [[Halim Geray]] han oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Arslan Geray Saqız (Hios) adasına sürgün etildi, soñra [[Gelibolu]]da yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1758 senesi padişa Halim Geraynıñ yerine Arslan Geraynı tahtqa qaytarmaq istedi. Lâkin hanlıq Qırım Gerayğa berildi. Arslan Geray Qırımğa qaytmayıp, kene Saqızğa yollandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ekinci kere han tayin etilmesi ve ölümi ==&lt;br /&gt;
1767 senesi martnıñ 14-ünde Arslan Geray III Selim Geraynıñ yerine yañıdan han tayin etildi. Oğlu [[IV Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, II Selim Geraynıñ oğlu [[II Qaplan Geray|Qaplan Geraynı]] ise nureddin tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1767 senesi Qırımğa ketken yolunda Qavşan (şimdiki Kauşen (-{Căușeni}-), [[Moldova]]) qasabasında vefat etti. Cenazesi Bağçasarayğa ketirilip, [[Hansaray]] yanındaki Han qabristanında defin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; Onıñ yerine [[Maqsud Geray]] han oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Menbalar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Selim_Geray</id>
		<title>II Selim Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Selim_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T21:05:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;II Selim Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٢ سليم كراى}}; 1708—1748) &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qattı Selim Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; lağabınen de belli — 1743—1748 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Qaplan Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahtqa çıquvı ==&lt;br /&gt;
1742 senesi emcesi [[II Selâmet Geray]] tarafından [[qalğa]] tayin etildi. 1743 senesi II Selâmet Geray tahttan tüşürilgen soñ, onıñ yerine Qırım hanı oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hanlıqta müim vazifelerni Geraylar sülâlesiniñ başqa azalarına berdi. Adil Geraynıñ oğlu Şahin Geraynı qalğa, Quban seraskeri [[Bahti Geray]]nıñ oğlu Selim Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Osmanlı Devletinen munasebetleri ==&lt;br /&gt;
II Selim Geray tış siyasette [[Osmanlı Devleti]]nen birlikte areket etmege emiyet berdi. Bu ceetten qartbabası I Selim Geraynıñ yolunı devam ettirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osmanlı Devleti [[Acemistan]] ile cenkleşken vaqıtta, han oña yardımğa qırımtatar askerlerini yolladı. Askerlerge nureddin Selim Geray ve Qasım Geray reberlik ettiler. Olar evelâ deñiz yolu ile ketecek ediler, amma küçlü furtunalar sebebinden quru yoldan barmağa mecbur oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt; Qırımtatar askerleri osmanlılarğa müim yardım kösterdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Acemistan seferinden qaytqan soñ, nureddin Selim Geray vefat etti. Onıñ yerine Mehmed Geraynıñ oğlu ve [[II Devlet Geray]]nıñ torunı Ahmed Geray nureddin tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1746—1747 seneleriniñ qış aylarında II Selim Geray [[İstanbul]]da padişanı ziyaret etti. [[I Mahmud]] hannı büyük ürmetnen qabul etti. Bu ziyaret vaqtında devlet işleri muzakere etildi. 1747 senesi fevral ayında han Qırımğa qaytmaq içün İstanbuldan ketti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Rusiyenen munasebetleri ==&lt;br /&gt;
II Selim Geray [[Rusiye]] ile barışnı saqlamağa tırıştı. Osmanlı Devleti ile Rusiye arasındaki añlaşmağa köre, rus esirlerini qaytarıp berdi. Ayrıca Qubandaki noğaylarnıñ rus topraqlarına ücümlerini toqtatmağa ve olarnı barış şartlarına boysundırmağa tırıştı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunıñnen beraber, Rusiye ile bütün meseleler çezilmedi. İstanbuldaki rus vekili Rusiyeniñ Bağçasarayda bir konsulı olmasını teklif etti. Osmanlı ükümeti bu meseleni doğrudan-doğruğa han ile muzakere etmek kerek olğanını bildirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İçki siyaseti ve Şahin Geraynıñ isyanı ==&lt;br /&gt;
Tarihiy menbalarda II Selim Geray devlet işlerini yahşı bilgen, amma sert idare etken bir han olaraq tasvir etile. «Qattı» lağabı da onıñ bu hususiyetinen bağlı edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İstanbul ziyaretinden qaytqan soñ, han Şahin Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Şahin Geray evelâ Yanboluğa ketti. 1748 senesi ise [[Bucaq]]ta hanğa qarşı isyan köterdi. Bucaq seraskeri Hacı Geray onı yeñdi. Şahin Geray [[Jeç Pospolita|Lehistanğa]] qaçtı. Soñra Osmanlı topraqlarına qaytıp, handan afu istedi. II Selim Geray padişadan onıñ afu etilmesini istedi. Şahin Geray afu etildi, lâkin Saqız (Hios) adasına sürgün etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ölümi ve qorantası ==&lt;br /&gt;
II Selim Geray 1748 senesi mayıs 18-inde [[Bağçasaray]]da vefat etti. Onıñ yerine [[Arslan Geray]] han oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt; II Selim Geray [[Hansaray]] yanındaki Han qabristanında defin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Onıñ oğlu [[II Qaplan Geray]] 1770 senesi Qırım hanı oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 78—79, 92 s. — ISBN 966-8295-31-5.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 149—150 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 71—76 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Selim Geray 2}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Sel%C3%A2met_Geray</id>
		<title>II Selâmet Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Sel%C3%A2met_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T16:35:27Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;II Selâmet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٢ سلامت كراى}}; 1691—1751) — 1740—1743 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden, [[I Selim Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İlk yılları ==&lt;br /&gt;
1713—1715 seneleri ağası [[I Qaplan Geray]]nıñ ekinci hanlığı vaqtında Or beyi edi, yani [[Or Qapı]] ve onıñ etrafındaki yerlerni idare ete edi. Başqa ağası [[II Meñli Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde, 1724—1727 seneleri [[nureddin]], 1727—1730 seneleri ise [[qalğa]] oldı. II Meñli Geray 1737 senesi tahtqa qaytqan soñ, Selâmet Geray kene qalğa vazifesini aldı ve 1740 senesine qadar bu vazifede qaldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nureddin olğan vaqtında [[Osmanlı Devleti]]niñ [[Acemistan]]ğa qarşı cenkinde iştirak etti. 1726 senesiniñ soñlarında onıñ reberligindeki qırımtatar askerleri hastalıq ve yorğunlıqtan çoq çekti. Neticede, olarğa [[Trabzon]] arqalı deñiz yolu ile Qırımğa qaytmağa izin berildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahtqa çıquvı ==&lt;br /&gt;
II Meñli Geray ölgen soñ, Qırım üleması ve asılzadeleri Selâmet Geraynıñ han olmasına qoltuttılar. Osmanlı padişası [[I Mahmud]] bu saylavnı tasdıqladı. 1740 senesiniñ yanvar ayında padişa oña hanlıq yarlığını ve ediyeler yolladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yañı han ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ oğlu Azamet Geraynı qalğa, II Meñli Geraynıñ oğlu Toqtamış Geraynı ise nureddin tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1742 senesi Selâmet Geray padişanıñ daveti ile [[İstanbul]]ğa bardı ve onıñnen devlet işlerini muzakere etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt; Qırımğa qaytqan soñ, Azamet Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Onıñ yerine I Qaplan Geraynıñ oğlu, kelecekteki han [[II Selim Geray|Selim Geraynı]] tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bağçasaraynıñ yañıdan tiklenmesi ==&lt;br /&gt;
II Selâmet Geraynıñ eñ müim işlerinden biri, rus ordusı 1736 senesi yaqıp yıqqan [[Bağçasaray]]nı yañıdan tiklemek oldı. Onıñ hanlığı vaqtında [[Hansaray]]nıñ ve saray camileriniñ büyük tamiri başlandı. [[Büyük Han Cami]]sine ayrıca emiyet berildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Padişa I Mahmud da bu işlerge yardım etip, caminiñ kitaphanesi içün kitaplar yolladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Büyük ve Küçük Han camilerindeki, Divan zalınıñ qapısındaki yazılarda II Selâmet Geraynıñ adı saqlanğan. XX asırnıñ başına qadar sarayda «Selâmet Geray köşkü» adlı bir köşük de bar edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tışqı siyaseti ==&lt;br /&gt;
1735—1739 senelerindeki cenkten soñ müim meselelerden biri Rusiye ile sıñırnı belgilemek edi. Selâmet Geray [[Aq Suv]] özeni boyundaki sıñırnı belgilev işlerine qatıldı. 1741 senesi I Mahmud bu hızmetini maqtadı ve [[Azaq]] ile [[Or Qapı]] etrafındaki sıñır meselelerinen de oğraşmağa emir etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
II Selâmet Geray Rusiyeniñ cayılmasını Qırım Hanlığı içün telüke dep saya edi. O, Avropa devletlerinen, hususan [[İsveç]]nen işbirligi yapıp, Rusiyege qarşı turmaqnı tüşündi. Lâkin Osmanlı ükümeti yañı rus-osmanlı cenkini istemey edi. Padişa hannıñ bu teşebbüslerine izin bermedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Barışnıñ müim şartlarından biri esirlerni qaytarmaq edi. Lâkin Qırım ve Qubanda rus esirleri qala berdi. Rusiye vekilleri tuz almağa kelgen [[qazaqlar]]ğa ücüm etilgeni, olarnıñ malları alınğanı ve adamlar esir etilgeni aqqında İstanbulğa şikâyet ete ediler. Padişa handan bu areketlerni toqtatmaqnı, esirlerni azat etmekni ve alınğan malnı qaytarmaqnı talap etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1743 senesi padişa Acemistanğa qarşı sefer içün Qırımdan beş biñ asker istedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri ==&lt;br /&gt;
1743 senesi padişa barış şartlarınıñ yerine ketirilmegeni içün II Selâmet Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine qalğa Selim Geray han oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tahttan tüşürilgen Selâmet Geray evelâ [[Gelibolu]] etrafında yaşadı. Bir vaqıt soñra padişa onı afu etti. Selâmet Geray [[Yanbolu]] (bugünki Yambol, [[Bulğaristan]]) yaqınındaki Fındıqlı köyünde yaşamağa başladı. Ayatınıñ soñki senelerinde diniy ilimlernen oğraştı. 1751 senesi vefat etti ve bu köyniñ camisi yanındaki qabristanda defin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tarihiy menbalarda II Selâmet Geray doğru sözlü, yımşaq tabiatlı, hayırlı işlerge meyilli ve dindar bir ükümdar olaraq tasvir etile.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Onıñ üyken oğlu [[Maqsud Geray]] 1767 senesi Qırım hanı oldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;maqsud&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь}-, 2003. — 76—77 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 148—149 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{Смирнов В. Д.}- [https://militera.org/books/pdf/common/smirnov_vd01.pdf -{Крымское ханство в XVIII веке}-]. — -{Москва: Ломоносовъ}-, 2014. — 36—37, 56—59 s. — ISBN 978-5-91678-230-1.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;&amp;gt;[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/kirim_hanlarina_namei_humayun.pdf -{Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn (2 Numaralı Name Defteri)}-]. — -{İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü}-, 2013. — Vesiqalar 31, 33, 35, 36, 38, 39. — ISBN 978-975-19-5859-4.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;maqsud&amp;quot;&amp;gt;-{Birinci, Onur}-. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/381507 -{Maksud Giray Khan in Light of Pierre Ruffin’s “Crimean Diary” (Bin Selyamet Giray Khan)}-] // -{Крымское историческое обозрение}-. — 2025. — Cılt 12, № 4. — 16—52 s. — DOI: 10.22378/kio.2025.4.16-52.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Selâmet Geray 2}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Han_Cami</id>
		<title>Han Cami</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Han_Cami"/>
		<updated>2026-11-03T16:23:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{disambig}}&lt;br /&gt;
* [[Büyük Han Cami|Han Cami (Bağçasaray)]]&lt;br /&gt;
* [[Han Cami (Kezlev)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/%C3%96z%C3%BC_qazaqlar%C4%B1</id>
		<title>Özü qazaqları</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/%C3%96z%C3%BC_qazaqlar%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-03T14:00:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Хтосьці: XВЫ—XВЫЫЫ асырларда → XVI—XVIII асырларда&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Özü qazaqları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ya da &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Zaporog qazaqları&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — XV asırnıñ soñlarında şekillenip, -{XVI—XVIII}- asırlarda [[Özü özeni|Özü]] özeniniñ aşağı qısımlarında yaşağan ukrain qazaqları. Olarnıñ arbiy ve siyasiy merkezi [[Siç]] degen qorçalanğan yerleşme edi. Qazaqlar öz yolbaşçılarını saylay, ordu toplay ve qomşu devletlernen munasebetler qura ediler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adı ve topraqları ==&lt;br /&gt;
«Zaporog» adı Özüniñ taşlıq bosağalarından aşağıda yaşağanlarnı añlata. «Qazaq» sözü ise türk tillerinde serbest, öz başına yaşağan adam manasında qullanılğan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlarnıñ topraqları Özüniñ er eki yalısındaki çöllerge yayıla edi. Ğarpta olar [[Aq Suv]] (Pivdennıy Buh) özenine, cenübiy-şarqta ise [[Azaq deñizi]]ne qadar uzana edi. Cenüpte bu yerler [[Qırım Hanlığı]]nen sıñırdaş edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;ozu&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Meydanğa kelüvi ==&lt;br /&gt;
Qazaqlar devlet akimiyeti zayıf olğan sıñır boylarında toplandılar. Olarnıñ arasında köylüler, şeerliler, cenkçiler ve topraq saiplerinden qaçqan adamlar bar edi. Ealiniñ çoqusını ukrainler teşkil etse de, qazaqlarğa tatarlar, lehler ve başqa halqlardan adamlar da qoşula edi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
XVI asırda adalarda ve özen yalılarında qazaq qaleleri peyda oldı. XVI asırnıñ ortasında [[kinaz]] [[Dmıtro Vışnevetskiy]] [[Mala Hortitsa]] adasında bir qale qurdı. Bu qale [[Siç]]niñ inkişafında emiyetli yer tuttı. Soñraki devirlerde Siçniñ yeri bir qaç kere deñişti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;sich&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Siçte meydan, kilse, qazaqlarnıñ yaşağan evleri, silâ ve azıq saqlanğan anbarlar bar edi. Onı topraq ve ağaç istihkamlar qorçalay edi. Etraftaki topraqlarda ise qazaqlarnıñ köyleri ve qışlavları bulunğan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tertibi ve yaşayışı ==&lt;br /&gt;
Müim meseleler &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;rada&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; degen umumiy qazaq toplaşuvında çezile edi. Rada arbiy reberlerni saylay, cenk ve barış aqqında qararlar ala edi. Siçniñ yolbaşçısı ataman edi. O, saylanğan diger reberlernen beraber künlük işlerini idare ete edi. Soñki devirlerde arbiy reberlerniñ tesiri artıp, umumiy toplaşuvnıñ emiyeti eksildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;council&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlar «kurin» degen arbiy ve idariy taqımlarğa bölüne edi. Er kurinniñ öz atamanı ve umumiy yaşav binası bar edi. Siçte adette 38 böyle taqım sayıla edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kurin&amp;quot;/&amp;gt; Qazaqlarnıñ ekseriyeti [[pravoslav]] hristianlar edi. Kilseniñ diniy ayatta ve cemaatniñ birliginde emiyeti büyük edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlar tek cenknen oğraşmay ediler. Balıq tutmaq, avcılıq, tuvarcılıq, balqurtçılıq ve tuz çıqarmaq olarnıñ müim kelir menbaları edi. Qışlavlarda topraq işlene, tuvar beslene edi. Qırım ve diger qomşu yerlernen ticaret etile edi. Arbiy seferlerden alınğan ğanimet de kelir menbalarından biri edi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Zaman keçken sayın qazaqlar arasında mal-mülk farqlığı arttı. Zengin qazaqlarnıñ büyük çiftlikleri bar edi, olar özlerine işçi tuta ediler. Qorantalı qazaqlar adette Siçniñ tışındaki qışlavlarda yaşay ediler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Arbiy seferleri ve siyasiy munasebetleri ==&lt;br /&gt;
1572 senesi [[Lehistan]] qıralı qazaqlarnıñ bir qısmını devlet hızmetine aldı. Olarnıñ adları mahsus cedvelge — reyestrge — yazıldı, olarğa aylıq ve bazı aqlar berildi. Bu qazaqlarğa [[reyestr qazaqları]] degen ediler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Özü qazaqları piyade ve atlı asker olaraq cenkleşe, tüfek ve toplardan faydalana ediler. «Çayka» degen yengil qayıqlarında [[Qara deñiz]]ge çıqıp, [[Osmanlı]] yalısındaki limanlarğa ücüm ete ediler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlar Oçaq qalesine ([[Oçakiv]]) ve başqa Osmanlı qalelerine de ücüm ete ediler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ozu&amp;quot;/&amp;gt; 1616 senesi [[Petro Sagaydaçnıy]] reberligindeki qazaqlar [[Kefe]] limanına ücüm etip, esirlerni azat ettiler. Böyle ücümlerde şeer ve köyler de harap ola edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kefe&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlar [[Qırım Hanlığı]]nen cenkleşe, ittifaq yapa ve ticaret ete ediler. Sıñır boylarında qarşılıqlı ücümler ola, adamlar esir alına edi. Bunıñnen beraber, 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]] [[III İslâm Geray]]nen ittifaq yaptı. Qırım ordusı qazaqlarnen beraber Lehistanğa qarşı cenkleşti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;crimea&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1648 senesi başlağan isyandan soñ Hmelnitskiy başında turğan qazaq devleti — [[ Qazaq Getmanlığı|Getmanlıq]] — meydanğa keldi. Onıñ resmiy adı da «Özü ordusı» edi. Şunıñ içün Özü qazaqları adı bazan Siçten tışta yaşağan qazaqlar içün de qullanıla. Siç qazaqları ise öz saylavlı idaresini saqladılar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1667 senesi [[Andrusovo añlaşması]]na köre Siç [[Rus Çarlığı]] ve [[Lehistan-Litvaniya]] devletiniñ ortaq akimiyeti altına keçti. 1686 senesi ise Moskvanıñ akimiyetine keçti. Qazaqlar bunıñnen beraber içki özidaresini saqladılar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== XVIII asır ve Siçniñ soñu ==&lt;br /&gt;
1709 senesi qazaqlarnıñ bir qısmı [[İvan Mazepa]] ve [[İsveçiya]] qıralı [[XII Karl]]ğa qoltuttı. Rus ordusı Siçni yıqtı. Qazaqlar Qırım hanınıñ imayesindeki yerlerge yerleşti. 1711—1734 seneleri olar hannıñ imayesinde yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;sich&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1734 senesi qazaqlar Rusiye imayesini qabul etip, evelki topraqlarına qayttılar ve Yañı Siçni qurdılar. Lâkin rus ükümeti olarnıñ özidare aqlarını tarlaştırdı. 1775 senesi [[II Yekaterina]]nıñ emrinen rus ordusı Siçni aldı, onıñ idaresini ve ordu teşkilâtını lâğu etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qazaqlarnıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına, [[Tuna]] özeniniñ aşağı qısımlarına köçti. Anda qurulğan qazaq merkezi 1828 senesine qadar yaşadı. Başqa bir qısmı Rusiye hızmetine keçti. Olardan teşkil etilgen [[Qara deñiz qazaq ordusı]] 1792—1793 seneleri [[Quban]] boyuna köçürildi. Bu qazaqlar soñraki [[Quban qazaqları]]nıñ şekillenüvinde iştirak ettiler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;sich&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CZ%5CA%5CZaporozhianSich.htm -{Zaporozhian Sich}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;zap&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm -{Zaporizhia, The}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;council&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CI%5CSichCouncil.htm -{Sich Council}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;kurin&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CU%5CKurin.htm -{Kurin}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;ozu&amp;quot;&amp;gt;-{Temel Öztürk}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/ozu -{ÖZÜ}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — 2007. — Cılt 34. — 133—134 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;kefe&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/pages%5CT%5CE%5CTeodosiia.htm -{Teodosiia}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;crimea&amp;quot;&amp;gt;[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pagesC%5CR%5CCrimea -{Crimea}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Ukraina tarihı]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Posttravmatik_stress_boz%C4%9Funl%C4%B1%C4%9F%C4%B1</id>
		<title>Posttravmatik stress bozğunlığı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Posttravmatik_stress_boz%C4%9Funl%C4%B1%C4%9F%C4%B1"/>
		<updated>2026-11-03T13:51:20Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;HıyarAşa: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Posttravmatik stress bozğunlığı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (PTSB, [[ingliz tili|inglizce]] PTSD, post-traumatic stress disorder) — insannıñ ruhiyetli sağlığına ğayet şiddetli negativ şekilde tesirlegen vaqialarnıñ neticesinde peyda olğan bir [[aqıl bozğunlığı|aqıl bozğunlığıdır]]. Vaqialarnıñ saqatlığı, insannıñ telükeli şaraitlerde effektiv şekilde areket etip olamamasından sebep öz çaresizlik ile sıqı bağlıdır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Fayl:Tom Lea - 2000 Yard Stare.jpg|thumb|right|[[Tomas Li|Tomas Liniñ]] &amp;quot;Eki biñ yardlıq baqış&amp;quot; resmi]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>HıyarAşa</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Fetih_Geray</id>
		<title>II Fetih Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Fetih_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T13:15:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Kişi}} &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;II Fetih Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٢ فتح كراى}}; 1696 — 1746 s. sentâbr 9) — 1736—1737 seneleri Qırım hanı. II Devlet Geraynıñ oğlu ve I Selim Geraynıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;  == İlk yılları == Fetih Geray Geraylar sülâlesindendir. Yaşlığınıñ bir qısmını çerkesler arasında keçirdi. Emcesi I Qaplan Geraynıñ üç...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;II Fetih Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٢ فتح كراى}}; [[1696]] — [[1746]] s. sentâbr 9) — [[1736]]—[[1737]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İlk yılları ==&lt;br /&gt;
Fetih Geray [[Geraylar]] sülâlesindendir. Yaşlığınıñ bir qısmını [[çerkesler]] arasında keçirdi. Emcesi [[I Qaplan Geray]]nıñ üçünci hanlığı vaqtında [[nureddin]], soñra ise [[qalğa]] vazifelerinde bulundı. Qalğa Adil Geray ölgen soñ, Fetih Geray onıñ yerine tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;wiki-en&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Acemistan seferi ==&lt;br /&gt;
[[Osmanlı Devleti]]niñ [[Acemistan]]nen cenki vaqtında Fetih Geray Qırım ordusına reberlik etti. Askerlerinen [[Derbent]]ten keçip, [[Gence]] qalesine yardımğa bardı. Qaleniñ komandanı Ali paşanen beraber Nadirniñ ordusına qarşı cenkleşti ve muasaranıñ kesilmesine yardım etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gence muasarası vaqtında Nadir qalege sığınğan Acem emiriniñ oña berilmesini talap etti. Fetih Geray sığınğan adamnı teslim etmege razı olmadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu hızmetleri içün oña [[Vize]] sancağınıñ kelirlerinden faydalanmaq aqqı berildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hanlıqqa tayin etilmesi ==&lt;br /&gt;
1736 senesi [[Minih]]niñ ordusı Qırımğa kirip, [[Bağçasaray]] ve diger yerlerni harap etti. Bundan soñ [[I Qaplan Geray]] tahttan tüşürildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Osmanlı padişası [[I Mahmud]] 1736 senesiniñ avgust ayında Fetih Geraynı han tayin etti. Padişa oña yazğan mektübinde Qırımnı mudafaa etüvdeki hızmetlerini maqtadı. Ondan rus askerlerini Or Qapıdan uzaqlaştırmasını istedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fetih Geray qardaşı [[Arslan Geray]]nı qalğa, başqa bir qardaşı Mahmud Geraynı ise nureddin yaptı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; Bağçasaray yanğanı içün han [[Qarasuvbazar]]da yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;wiki-en&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Memlekette vaziyet ağır edi. Cenkteki haraplıqlarnen beraber açlıq, paalılıq ve taun ealige büyük zarar ketirdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1736—1737 seneleriniñ qışında Fetih Geray [[Özü özeni|Özüden]] keçip, Rusiyege bağlı Ukraina topraqlarına sefer yaptı. Nureddin Mahmud Geray da [[Don]] boyundaki yerlerge ücüm etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1737 senesi rus ordusınıñ Qırımğa kirüvi ==&lt;br /&gt;
1737 senesi [[Pötr Lassi]]niñ ordusı Qırımğa yañı bir sefer yaptı. Rus askerleri [[Cenişke]] ve [[Arabat]] tarafından yarımadağa kirdiler. Fetih Geraynıñ ordusı duşmannı toqtatıp olamadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rus ordusı Qarasuvbazarğa yetip, şeerni yaqtı. Etraftaki köyler de harap etildi, ealiniñ bir qısmı esir alındı. Qırım askerleri ve Osmanlı taqımları duşmanğa qarşı küreşni devam ettirdiler. Qalğa Arslan Geray bazı esirlerni azat etmege muvaffaq oldı. Soñra rus ordusı Qırımdan çekildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan ketmesi ve ölümi ==&lt;br /&gt;
Qırımnıñ yañıdan istilâğa oğramasından soñ Osmanlı ükümeti Fetih Geraynı hanlıqtan aldı. 1737 senesi onıñ yerine [[II Meñli Geray]] yañıdan han tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fetih Geray [[Rumeli]]deki Çaqıllı köyüne ketip yerleşti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; 1746 s. sentâbr 9 vefat etti. [[Saray (Tekirdağ)|Saray]] şeerindeki Ayas paşa caminiñ azbarında defin etildi. Qabir taşında ölüm tarihı 22 şaban 1159 olaraq yazılğan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qorantası ==&lt;br /&gt;
Fetih Geraynıñ qardaşları Arslan Geray ve [[Qırım Geray]] daa soñra Qırım hanı oldılar. Oğlu [[III Selim Geray]] de tahtqa çıqtı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;wiki-en&amp;quot;/&amp;gt; Qızı Sahib Sultan Haniyniñ Vizede yaptırğan çeşmesi «Sultan Çeşme» adınen belli edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 75 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. -{А. Ильми}-niñ metni esasında -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2008. — 145—148 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{В. Д. Смирнов}-. [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии}-]. — Odessa, 1889. — 60—65 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;name&amp;quot;&amp;gt;[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/kirim_hanlarina_namei_humayun.pdf -{Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn}-]. — İstanbul, 2013. — 21 numaralı vesiqa, 52—53 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;&amp;gt;-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, sayı 304.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;wiki-en&amp;quot;&amp;gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Fetih_II_Giray -{Fetih II Giray}-] // -{English Wikipedia}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Fetih Geray 2}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Me%C3%B1li_Geray</id>
		<title>II Meñli Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/II_Me%C3%B1li_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T12:05:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;InternetArchiveBot: Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;II Meñli Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٢ منكلى كراى}}; [[1678]] — [[1740]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;olum&amp;quot;&amp;gt;Halim Geraynıñ «-{Розовый куст ханов}-» eserinde (2008, 144 s.) 29 ramazan 1152 (1739 s. dekabr 30), -{Oleksa Gayvoronskiy}-niñ «-{Созвездие Гераев}-» kitabında ise (2003, 74 s.) 1740 senesiniñ ilk künleri kösterile.&amp;lt;/ref&amp;gt;) — [[1724]]—[[1730]] ve [[1737]]—[[1740]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selim Geray]]nıñ oğludır. [[Geraylar]] sülâlesindendir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İlk yılları ==&lt;br /&gt;
Meñli Geray babası sürgünlikte yaşağan [[Rodos]] adasında doğdı. 1704—1707 seneleri ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ [[nureddin]]i edi. [[I Qaplan Geray]]nıñ birinci ve ekinci hanlığı vaqtında [[qalğa]] vazifesinde edi. Qaplan Geray tahttan tüşürilgen soñ, Rumelide yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Birinci hanlığı (1724—1730) ==&lt;br /&gt;
1724 senesi ağası [[IV Saadet Geray]] tahttan ketken soñ, Meñli Geray han tayin etildi. Onıñ esas vazifesi beyler arasındaki küreşni toqtatmaq ve han akimiyetini küçlendirmek edi. Başta o, narazı beylernen yahşı munasebet qurmağa tırıştı ve Saadet Geray devrinde vazifelerini ğayıp etken bazı adamlarnı yañıdan hızmetke aldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Meñli Geray qalğa vazifesinde qardaşı Safa Geraynı qaldırdı, qardaşı Selâmet Geraynı ise nureddin yaptı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; Osmanlı Devleti [[Acemistan]] cenkine asker istegende, han oña qarşı çıqqan beylerniñ bir qısmını bu seferge yolladı. Olardan bazıları hannıñ talabınen Osmanlı komandanları tarafından öldürildi. Qırımda qalğan Şırın beyi Hacı Cantemir ve onıñ tarafdarları ise memleketten qaçtılar.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Safa Geray soñradan qalğalıqtan alınıp, [[Saqız (ada)|Saqız]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine qardaşı Adil Geray qalğa oldı. Lâkin 1727—1728 seneleri Adil Geray da vazifeden alındı ve Bucaq noğayları arasında hanğa qarşı isyan köterdi. Osmanlı ükümeti Meñli Gerayğa qoltuttı ve isyan bastırıldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Han [[Quban]]daki noğaylarnı da özüne boysundırmağa tırıştı. Ağası [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu Baht Geray, hanğa qarşı çıqqan bey ve mırzalarğa yardım ete edi. Meñli Geray onı qarşılıqtan vazgeçmege razı etti ve bağışladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu devirde han bazı bergilerni eksiltti. Er haneden bir qoyun alınğan bergini lâğu etti. Öz haberlerini yetkizmek içün poçta stantsiyaları açtı ve diniy alimlerge aylıq tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan tüşürilmesi ve sürgünlik ==&lt;br /&gt;
1730 senesi İstanbulda çıqqan isyan neticesinde [[III Ahmed]] tahttan tüşürildi. Yañı padişa [[I Mahmud]] Meñli Geraynı hanlıqtan alıp, yerine [[I Qaplan Geraynı]] tayin etti. Meñli Geray Rodos adasına sürgün etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ekinci hanlığı (1737—1740) ==&lt;br /&gt;
1736 ve 1737 seneleri rus orduları Qırımğa kirip, şeer ve köylerni harap ettiler. [[Bağçasaray]] ve [[Hansaray]] da büyük zarar kördi. 1737 senesi [[II Fetih Geray]] tahttan alınıp, Meñli Geray yañıdan han tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu defa o, qardaşı [[II Selâmet Geray|Selâmet Geraynı]] qalğa, IV Saadet Geraynıñ oğlu Salih Geraynı ise nureddin yaptı. Salih Geray ölgen soñ, nureddin vazifesine Salih Geraynıñ qardaşı [[Halim Geray]] tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1738 senesi [[Pötr Lassi]]niñ ordusı [[Sıvaş]]tan keçip, [[Or Qapı]]ğa arqa taraftan keldi. Rus askerleri qaleni alıp harap ettiler, amma daa ilerige ketmeyip keri qayttılar. Qırımtatar ve Osmanlı askerleri çekilgen orduğa ücüm etip turdılar.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;lassi&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1739 senesi Osmanlı ükümeti Rusiyenen barış şartlarını muzakere etkende, hannıñ fikrini de soradı. Meñli Geray cenkni toqtatıp, barış yapmağa qoltuttı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Medeniyet ve qurucılıq ==&lt;br /&gt;
Meñli Geray şiirler yazdı ve Nevayi tahallüsini qullandı. Şiirleri [[osmanlı tili|Osmanlı edebiy tilinde]] yazılğan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;isen&amp;quot;/&amp;gt; O, [[sufiylik]]ke de meraqlandı, diniy ve oquv yurtlarına yardım etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Onıñ devrinde [[Qarasuvbazar]]da eki minareli cami ve dervişler içün tekiye, Bucaqtaki Tatarpınarı qasabasında medrese, İstanbulnıñ Tophane semtinde ise başqa bir tekiye quruldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;isen&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ölümi ==&lt;br /&gt;
II Meñli Geray Bağçasarayda vefat etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;olum&amp;quot;/&amp;gt; Hansaray yanındaki han mezarlığında, üstü açıq bir dürbede defin etildi. Qabrindeki kitabesi fars tilindedir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;ferrari&amp;quot;/&amp;gt; Tahtqa qardaşı II Selâmet Geray keçti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 73—74 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. -{А. Ильми}-niñ metni esasında -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2008. — 137—144 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;smirnov&amp;quot;&amp;gt;-{В. Д. Смирнов}-. [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии}-]. — Odessa, 1889.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;isen&amp;quot;&amp;gt;-{Mustafa İsen}-. [https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/nevayi-ii-mengli-giray -{NEVÂYÎ, II. Mengli Giray}-] // -{Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü}-. — 2014.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;lassi&amp;quot;&amp;gt;[https://old.bigenc.ru/military_science/text/2130143 -{Ласси (Ласи) Пётр Петрович}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20241108005936/https://old.bigenc.ru/military_science/text/2130143 |date=2024-11-08 }} // -{Большая российская энциклопедия}-.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;ferrari&amp;quot;&amp;gt;-{Nicole Kançal-Ferrari}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3602/tur -{Saray&amp;#039;a Bağlı Bir Cami ve Haziresi: Kırım Hanlığı&amp;#039;nın Payitahtı Bahçesaray&amp;#039;daki Hansaray&amp;#039;ın Haziresi}-] // -{Belleten}-. — 2002. — Cılt 66, sayı 246.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Meñli Geray 2}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/IV_Saadet_Geray</id>
		<title>IV Saadet Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/IV_Saadet_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T11:06:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Kişi}} &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;IV Saadet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٤ سعادت كراى}}; 1662 — 1732) — 1717—1724 seneleri Qırım hanı. I Selim Geraynıñ oğludır. Geraylar sülâlesindendir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;  == Han olmazdan evel == Han olmazdan evel Saadet Geray ağası II Devlet Geraynıñ ekinci hanlığı vaqtında qalğa edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Ağası tahttan tüşürilgen soñ, Yanbolu yaq...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;IV Saadet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٤ سعادت كراى}}; [[1662]] — [[1732]]) — [[1717]]—[[1724]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selim Geray]]nıñ oğludır. [[Geraylar]] sülâlesindendir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Han olmazdan evel ==&lt;br /&gt;
Han olmazdan evel Saadet Geray ağası [[II Devlet Geray]]nıñ ekinci hanlığı vaqtında [[qalğa]] edi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Ağası tahttan tüşürilgen soñ, [[Yanbolu]] yaqınlarında, Sarac Eli adlı çiftlikte yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hanlıqqa tayin etilmesi ==&lt;br /&gt;
1717 senesiniñ başında, Qırım beyleriniñ [[III Devlet Geray]]ğa boysunmaq istemegeninden soñ, Osmanlı padişası [[III Ahmed]] Saadet Geraynı han tayin etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yañı han qalğa vazifesine [[I Selâmet Geray]]nıñ soyundan olğan İnayet Geraynı, [[nureddin]] vazifesine ise öz qardaşı Safa Geraynı tayin etti. İnayet Geray ölgen soñ, Safa Geray qalğa oldı. Nureddin vazifesini evelâ hannıñ başqa bir qardaşı Adil Geray aldı. Adil Geray vazifeden ketken soñ, nureddin olaraq hannıñ qardaş oğlu İslâm Geray tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Avstriya seferi ==&lt;br /&gt;
Avstriyağa qarşı seferge çağırılğan han qışnı [[Bucaq]]ta keçirdi. Soñra askerlerinen [[Sofiya]]ğa doğru ketti. Amma 1718 senesi [[Osmanlı Devleti]] Avstriyanen barış añlaşması yaptı. Han [[Edirne]]de padişanen körüşip, Qırımğa qayttı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qabarda seferi ==&lt;br /&gt;
Saadet Geray [[I Qaplan Geray]] devrinde Qırımğa boysunmaqtan vazgeçken [[çerkes]] beylerini yañıdan boysundırmağa tırıştı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Bu işte [[Qabarda]]da terbiyelengen ve andaki beylernen bağları olğan oğlu Salih Geraynıñ yardımından faydalandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1720 senesi han [[Qabarda]]ğa sefer yaptı. Qabarda beyleriniñ bir qısmı Qırımğa qol tuttı, başqaları ise qarşılıq kösterip, Rusiyeden yardım istediler. 1721 senesiniñ başında Qırım askerleri ve olarnıñ çerkes ittifaqdaşları uruşta yeñildiler. Qabardanı bütünley boysundırmaq mümkün olmadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;sotavov&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İçki siyaseti ve beylernen küreşi ==&lt;br /&gt;
Saadet Geray özüne sadıq adamlarnı yüksek vazifelerge tayin etti. Bunıñ neticesinde bazı nufuzlı bey ve mırzalar evelki kelirlerini ğayıp ettiler ve hanğa qarşı çıqtılar. Qalğa Safa Geray da olarnıñ tarafına keçti. Padişağa yollanğan şikâyetlerde han qorqaqlıq, areketsizlik ve davalarnı adaletsiz çezüvde qabaatlandı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bazı [[Şırınlar|Şırın]] beyleri çerkes seferinde alınğan esirlerden özlerine yeterli pay berilmegenini bildirdiler. Hanğa qarşı çıqqanlarğa bazı [[ülema]] da qoşuldı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hannıñ qarşısına çıqqanlarnıñ başında Şırın beyi Hacı Cantemir turdı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;veinstein&amp;quot;/&amp;gt; Bu devirde eki mırza arasında [[Arğınlar|Arğın]] beyiniñ qızına evlenmek aqqında dava çıqtı. Han mırzalardan biriniñ tarafını tuttı. Davağa Şırın beyleri de qarıştı ve añlaşmamazlıq daa kerginleşti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tahttan ketmesi ve soñki ayatı ==&lt;br /&gt;
1724 senesi beyler handan tahttan vazgeçmesini talap ettiler. Nureddin İslâm Geray isyancılarnı cezalamaqnı teklif etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; Amma Saadet Geray içki cenk çıqmasını istemedi ve Qırımdan ketti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Evelâ Bucaqta toqtadı, soñra Sarac Elideki çiftligine yerleşti. Osmanlı ükümeti onıñ tahttan ketmesini qabul etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt; Yerine qardaşı [[II Meñli Geray]] han tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qırımdaki Frenkistan konsulı Ksaverio Glavani hanğa Yanboluğa qadar refaqat etti. Konsulnıñ bu vaqialar aqqındaki haberleri saqlanıp qalğan ve soñradan tarihçı Jil Vaynstayn (-{Gilles Veinstein}-) tarafından neşir etilgen.&amp;lt;ref name=&amp;quot;veinstein&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
IV Saadet Geray 1732 senesi Yanboluda vefat etti. Şeerdeki caminiñ azbarında defin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; Oğlu [[Halim Geray]] daa soñra Qırım hanı oldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 71—72 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/28.phtml?id=12948 -{Третий Саадет Гирай}-] // -{Розовый куст ханов}-. -{А. Ильми}-niñ ilâvelerinen. -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2004. Eserde bu han III Saadet Geray dep kösterile.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;sotavov&amp;quot;&amp;gt;-{Н. А. Сотавов}-. [https://ru.djvu.online/file/VOQ5z9puhkSii -{Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в.}-]. — Moskva: -{Наука}-, 1991. — 42 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;veinstein&amp;quot;&amp;gt;-{Gilles Veinstein}-. [https://www.persee.fr/doc/cmr_0008-0160_1971_num_12_3_1850 -{La révolte des mirza tatars contre le khan, 1724–1725}-] // -{Cahiers du monde russe et soviétique}-. — 1971. — Cılt 12, sayı 3. — 327—338 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Saadet Geray 4}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/III_Devlet_Geray</id>
		<title>III Devlet Geray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/III_Devlet_Geray"/>
		<updated>2026-11-03T08:38:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Don Alessandro: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{Kişi}} &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;III Devlet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٣ دولت كراى}}), &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qara Devlet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; adınen de belli (1647 — 1717) — 1716—1717 seneleri Qırım hanı. Geraylar sülâlesindendir. Hanlıq etken vaqtında Qırımğa kelip yetişmedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;  == Soyu ve ilk hızmeti == III Devlet Geray, I Selâmet Geraynıñ torunı ve nureddin Adil Geraynıñ oğludır. Babası 1659 senes...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Kişi}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;III Devlet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-crh-ar|٣ دولت كراى}}), &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qara Devlet Geray&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; adınen de belli ([[1647]] — [[1717]]) — [[1716]]—[[1717]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesindendir. Hanlıq etken vaqtında Qırımğa kelip yetişmedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Soyu ve ilk hızmeti ==&lt;br /&gt;
III Devlet Geray, [[I Selâmet Geray]]nıñ torunı ve [[nureddin]] Adil Geraynıñ oğludır. Babası 1659 senesi vefat etti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Safa Geray]] hanlıq etken 1691—1692 seneleri Devlet Geray [[qalğa]] vazifesinde bulundı. Safa Geray tahttan tüşürilgen soñ, o da hızmetten ketti. Bundan soñ [[Yanbolu]] şeeri yaqınındaki bir köyde yaşadı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hanlıqqa tayin etilmesi ==&lt;br /&gt;
1716 senesiniñ soñunda Osmanlı padişası [[III Ahmed]], [[I Qaplan Geray]]nı tahttan tüşürip, onıñ yerine III Devlet Geraynı tayin etti. Yañı han büyük bir ordu toplap, Avstriyağa qarşı cenkleşken Osmanlı ordusına qoşulmağa söz berdi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunıñ siyasiy sebebi de bar edi. Soñki yıllarda Qırım tahtında [[I Selim Geray]] ve onıñ oğulları üküm süre edi. Bu qorantanıñ em Qırımda, em de Osmanlı Devletinde itibarı yüksek edi. Padişa Selim Geray oğullarınıñ tesirini eksiltmek içün, tahtqa Selim Geray oğullarından olmağan birini tayin etmege istedi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
III Devlet Geray, Safa Geraynıñ oğlu Bahadır Geraynı qalğa, öz oğlu Maqsud Geraynı ise nureddin yaptı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Beylernen añlaşmamazlığı ve tahttan tüşürilmesi ==&lt;br /&gt;
Han Avstriya seferi içün asker toplamaq maqsadınen [[Bucaq]]qa ketti. Qalğa Bahadır Geraynı ise Qırım ordusını alıp kelmek içün [[Bağçasaray]]ğa yolladı.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lâkin Qırım beyleri yañı hannı qabul etmege istemediler. Olar İstanbulğa mektüp yollap, Devlet Geraynıñ soyu ile evelden añlaşmamazlıqları olğanını bildirdiler. Beyler tahtqa Selim Geray oğullarından biriniñ tayin etilmesini talap ettiler.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu vaqıtta Bahadır Geray Qırım ordusınen [[Aqkerman]]ğa qadar keldi. Hannıñ özü Bucaq askerlerinen [[Tuna]] özenine yetti. Bazı beyler oña sadıqlıq yemini de ettiler. Amma sefer devam etmeden, hannıñ tahttan tüşürilgeni aqqında haber keldi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Padişa cenk vaqtında Qırımda isyan çıqmasını istemedi ve beylerniñ talabını qabul etti. 1717 senesiniñ başında III Devlet Geraynıñ yerine [[IV Saadet Geray]] han tayin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt; III Devlet Geraynıñ hanlığı üç ayğa yaqın devam etti.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Soñki ayları ve ölümi ==&lt;br /&gt;
Tahttan tüşürilgen soñ, III Devlet Geray [[Yanbolu]]ğa qayttı. 1717 senesi anda vefat etti ve caminiñ azbarında defin etildi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Halim Geray onı öz devriniñ sayğılı ve yahşı quylu adamlarından biri olaraq tasvir ete.&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tarihçı [[Haqan Qırımlı]]nıñ tedqiqatına köre, hannıñ qabri saqlanmağan. Geraylar sülâlesiniñ bir çoq azası defin etilgen Yanboludaki Eski caminiñ özü saqlansa da, onıñ yanındaki mezarlıq yoq olğan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== İhtar ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;gaiv&amp;quot;&amp;gt;-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 69—70 s.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;halim&amp;quot;&amp;gt;-{Халим Гирай-султан}-. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/27.phtml?id=12947 -{Девлет Гирай Чёрный}-] // -{Розовый куст ханов}-. -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2004.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;ref name=&amp;quot;kirimli&amp;quot;&amp;gt;-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, sayı 304.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/references&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Qırım Hanları}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{DEFAULTSORT:Devlet Geray 3}}&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Qırım hanları]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Don Alessandro</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Novosilk%C4%B1_(Boyarka_%C5%9Feer_cemaat%C4%B1)</id>
		<title>Novosilkı (Boyarka şeer cemaatı)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Novosilk%C4%B1_(Boyarka_%C5%9Feer_cemaat%C4%B1)"/>
		<updated>2026-10-24T18:22:35Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Visem: Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: &amp;#039;{{MY  |tip                        = köy  |qırımtatar adı             = Novosilkı  |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Новосілки  |memleket                   = Ukraina  |tuğra                      =   |bayraq                     =   |tuğra eni                  =   |bayraq eni                 =    |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23   |lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12   |CoordAddon                =    |CoordScale...&amp;#039;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{MY&lt;br /&gt;
 |tip                        = köy&lt;br /&gt;
 |qırımtatar adı             = Novosilkı&lt;br /&gt;
 |original adı               = &amp;#039;&amp;#039;ukr.&amp;#039;&amp;#039; Новосілки&lt;br /&gt;
 |memleket                   = Ukraina&lt;br /&gt;
 |tuğra                      = &lt;br /&gt;
 |bayraq                     = &lt;br /&gt;
 |tuğra eni                  = &lt;br /&gt;
 |bayraq eni                 = &lt;br /&gt;
  |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23&lt;br /&gt;
  |lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12&lt;br /&gt;
  |CoordAddon                = &lt;br /&gt;
  |CoordScale                = &lt;br /&gt;
 |memleket haritasınıñ büyükligi   = 300&lt;br /&gt;
 |region1 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region2 haritasınıñ büyükligi    =&lt;br /&gt;
 |region1 türü               = Vilâyet&lt;br /&gt;
 |region1                    = Kıyiv vilâyeti&lt;br /&gt;
 |cedvelde region1 adı       =&lt;br /&gt;
 |içki bölünüv               = &lt;br /&gt;
 |baş türü                   = &lt;br /&gt;
 |baş                        = &lt;br /&gt;
 |temeli qoyulğan tarihı     = 1415&lt;br /&gt;
 |ilki añıluv                = &lt;br /&gt;
 |evelki adları              = &lt;br /&gt;
 |bu seneden berli statuslı  = &lt;br /&gt;
 |meydanlıq                  = &lt;br /&gt;
 |yükseklik                  = &lt;br /&gt;
 |iklim                      = &lt;br /&gt;
 |resmiy til                 = &lt;br /&gt;
 |resmiy til-ref             = &lt;br /&gt;
  |eali                      = 941&lt;br /&gt;
  |cedvelge aluv senesi      = &lt;br /&gt;
  |eali sıqlığı              = &lt;br /&gt;
  |aglomeratsiya             = &lt;br /&gt;
  |milliy terkip             = &lt;br /&gt;
  |diniy terkip              = &lt;br /&gt;
 |saat quşağı                = +2&lt;br /&gt;
 |DST                        = bar&lt;br /&gt;
 |telefon kodu               = +380 4578&lt;br /&gt;
 |poçta indeksi              = 08070&lt;br /&gt;
 |poçta indeksleri           = &lt;br /&gt;
 |avtomobil kodu             = &lt;br /&gt;
 |identifikator türü         = &lt;br /&gt;
 |raqamlı identifikator      = &lt;br /&gt;
 |Commons                    = &lt;br /&gt;
 |sayt                       = &lt;br /&gt;
 |sayt tili                  =&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Novosilkı&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-uk|Новосілки}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 941 kişi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Visem</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://crh.wikipedia.org/wiki/Anastasiya_(film,_1997)</id>
		<title>Anastasiya (film, 1997)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://crh.wikipedia.org/wiki/Anastasiya_(film,_1997)"/>
		<updated>2026-10-21T21:02:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Хтосьці: /* */ +delete&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{delete|tüzetilmegen avtomatik tercime}}&lt;br /&gt;
{{Мультфильм&lt;br /&gt;
| ад             = Anastasia&lt;br /&gt;
| túp            = malovaný (rotoskop)&lt;br /&gt;
| жанр           = {{br list&lt;br /&gt;
| [[drama]]&lt;br /&gt;
| [[komediya]]&lt;br /&gt;
| [[mюзикл]]&lt;br /&gt;
| [[fentezi]]&lt;br /&gt;
| [[macara]]&lt;br /&gt;
| [[aile filmı|aile]]&lt;br /&gt;
| [[multfilm]]&lt;br /&gt;
| [[mistika]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
| rejissörler    = Don Bluth, Gari Goldman&lt;br /&gt;
| scenarist      = {{br list&lt;br /&gt;
| [[Suzan Gotye]]&lt;br /&gt;
| [[Brüs Grem]]&lt;br /&gt;
| [[Bob Tsudiker]]&lt;br /&gt;
| [[Noni Vayt]]&lt;br /&gt;
| [[Erik Tachman]] {{Small|(adaptatsiya)}}&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
| seslevciler    = {{br list&lt;br /&gt;
| [[Meg Ryan]]&lt;br /&gt;
| [[Kirsten Dunst]]&lt;br /&gt;
| [[Jon Kusak]]&lt;br /&gt;
| [[Kelsi Grammer]]&lt;br /&gt;
| [[Angela Lansbury]]&lt;br /&gt;
| [[Kristofer Lloyd]]&lt;br /&gt;
| [[Genk Azariya]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
| operator       = &lt;br /&gt;
| kompozitor     = {{нп5|Devid Njuman (kompozitor)|Devid Njuman||David Newman (composer)}}&lt;br /&gt;
| kino şirketı   = [[20th Century Fox]]&lt;br /&gt;
| uzunlıq        = 94 dak.&lt;br /&gt;
| til            = [[İngliz tili|İnglizce]]&lt;br /&gt;
| ülke           = {{USA}}&lt;br /&gt;
| yıl            = 1997&lt;br /&gt;
| çıqaruv künü   = {{Date|1997|11|14}}&lt;br /&gt;
| büdjet         = $ 53 mln&lt;br /&gt;
| kassa cıyıntıq = $ 139,8 mln&lt;br /&gt;
| reyting        = 12+&lt;br /&gt;
| bcdb_link      = 25025&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Anastasiya»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[20th Century Fox]] korporatsiyası tarafından çıqarılğan [[Amerika Qoşma Şeerleri|Amerika]] tolun metrli [[animatsiya|animatsion]] fentezi filmidir. Rejissörleri — Don Bluth ve Gari Goldman. Multfilm [[rotoskopiya|fotoötkerüv usulı]]nen ve [[üç ölçülü grafik|üç ölçülü grafikalar]]nen yaratılğandır. Dünya premierası [[1997 senesi]] [[noyabr 14 künü]] olıp keçti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bluth ve Goldmanğa [[Anastasiya (film, 1956)|«Anastasiya»]] (1956) filmіniñ animatsion versiyasını ya da [[Meniñ güzel ledim (mюзикл)|«Meniñ güzel ledim»]] müzikliniñ esasında yapılmasını teklif ettiler. Neticede «Anastasiya» saylandı, onıñ temelinde [[Romanovlarnıñ öldürilmesi|patça ailesi öldürilgençeli soñ]] sağ qalğanı tanılğan ve keçmişini hatırlamağa çalışqan [[Büyük kнязь qızı|büyük kнязь qızı]] [[Anastasiya Nikolayevna (Nikolay II qızı)|Anastasiya Nikolayevna Romanova]] aqqında [[Anna Anderson|rivayet]] yatar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Baş rollerni seslevciler: [[Meg Ryan]], [[Jon Kusak]], [[Genk Azariya]], [[Kristofer Lloyd]], [[Kirsten Dunst]] ve [[Angela Lansbury]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Multfilm Tamaşaçılar tarafından yahşı qabul etildi, prokatta 140 million dollar qazandı ve «[[Oskar (kino mukâfatı)|Oskar]]» hem «[[Altın Globus]]» mukâfatlarına namzet olaraq kösterildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
«Anastasiya»nıñ muvaf&amp;lt;bos&amp;gt;6eti yeni bir franşizanıñ doğmasına sebep olıp çıqtı, şu cümleden 1999 senesindeki [[Bartok Muhteşem|video formatındaki spin-off]] ve 2016 senesindeki [[Anastasiya (mюзикл)|sahna müzikli]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Syujet ==&lt;br /&gt;
Vaqialar 1916–1927 senelerinde devam ete. Qış sarayında Romanovlar hanedanlığınıñ 300 yıllığı qutlanğan vaqıtta, soñki rus imperatorı [[Nikolay II]]-niñ sekiz yaşındaki qızı Anastasiyağa onıñ büyük anası, imperatritsa [[Mariya Fedorovna (1847–1928)|Mariya Fedorovna]] [[fransız tili|fransız tilinde]] «&amp;#039;&amp;#039;[[Paris]]te körüşkence&amp;#039;&amp;#039;» dep yazılğan zıynet eşyası ve musiqiy qutu bağışlay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bayramğa saraydan hainlik için quvulğan [[Grigoriy Rasputin]] kire. Öz ruhını Şaytana satıp, sihirli kolba-artefakt alğan Rasputin patça ailesine lanet oquğandır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İsyan vaqıtta sarayğa isyancılar kelip çıqadır, patça ailesi qaça. Anastasiya ve büyük anası saraydan gizli yolnen çıqalar. Rasputin olarğa yetişmege tırışa, amma onıñ astında buz sındı ve o suvğa batıp kete. Poyezge mingende Anastasiya başını urıp qala, büyük anası ise onı qurtaralmay.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
10 yıl soñ Rusiyede [[Sovet Sotsialistik Jumhuriyetler İttifaqı|sovet ükümeti]] berkitile. Pariste yaşağan Mariya Fedorovna öz torunını tapqanğa büyük mukâfat ilan ete. Sankt-Peterburgda yaşağan eki fırtnalı fırıldaqçı — Dmitriy ve Vladimir — Anastasiyağa oşaağan qıznı tapıp, büyük anasına bermekçi olalar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şu vaqıtta keştigini unutqan 18 yaşındaki Alya yataqhaneden qaçıp öz keçmişini taba. İtler yardımınnen Sankt-Peterburğa barıp Dmitriy ve Vladimirnen körüşe. Olar Alyanı «Anastasiya» olaraq ögrete başlaylar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rasputin de qara küçlerniñ yardımınnen saq qalıp Anastasiyanı qıdıra. Dört kişi (Alya, Puşok iti, Dmitriy ve Vladimir) Pariske yol alalar. Yol boyunca olarğa türlü tehlikeler kete, şu vaqıtta Alya ve Dmitriy arasında duyğular uyanadır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pariske barıp Sofiniñ yardımınnen Anastasiya öz büyük anasınen körüşe. Mariya Fedorovna başta inanamay, amma musiqiy qutunı ve bala vaqtındakihatıralarnı körüp, olar birleşeler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dmitriyge berilgen 10 million rublden vazgeçe, çünki o Anastasiyanı seve. Amma Anastasiyanı köprü başında Rasputin tutmağa tırışa. Dmitriy yardımınnen Anastasiya Rasputinnıñ artefaktını qırıp taya, ve Rasputin kül olıp yoq ola.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Neticede Anastasiya ve Dmitriy beraber olmağa qarar berip geminen keteler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Seslevciler ==&lt;br /&gt;
* [[Meg Ryan]] — &amp;#039;&amp;#039;Anastasiya &amp;quot;Alya&amp;quot; Romanova&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
** [[Kirsten Dunst]] — &amp;#039;&amp;#039;yaş Anastasiya&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
* [[Jon Kusak]] — &amp;#039;&amp;#039;Dmitriy&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
* [[Kelsi Grammer]] — &amp;#039;&amp;#039;Vladimir&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
* [[Kristofer Lloyd]] — &amp;#039;&amp;#039;[[Grigoriy Rasputin]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
* [[Genk Azariya]] — &amp;#039;&amp;#039;Bartok&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
* [[Angela Lansbury]] — &amp;#039;&amp;#039;[[Mariya Fedorovna (1847–1928)|Mariya Fedorovna]]&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Mukâfatlar ==&lt;br /&gt;
Film eki «Oskar» mukâfatına («İñ yahşı musiqi» ve «İñ yahşı yıl») namzet kösterildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bağlantılar ==&lt;br /&gt;
* {{IMDb title|0118617}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:AQŞ filmleri]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:20th Century Fox filmleri]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:1997 senesi filmleri]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Animatsion filmler]]&lt;br /&gt;
[[Kategoriya:Müzikller]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>~2026-56421-09</name></author>
	</entry>
</feed>