مسیر یک ذره

مقصد، خودِ مسیر است

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sun, 17 Jun 2012 05:18:00 +0000

نوشتن در این جا یک امتیاز بود، به چندین انگیزه. این که مدتی است در این‌جا نمی‌نویسم به خاطر کم‌رنگ شدن آن انگیزه‌ها و ضعیف شدن آن امتیاز است.

همیشه در نوجوانی برایم پرسش بود که چرا ویرانه‌های متروک به وجود می‌آیند. چگونه است که عمارتی باشکوه یا خانه‌ای دنج و زیبا رفته رفته خالی می‌شود، هویتش را از دست می‌دهد، و سپس رسماً ویرانه می‌شود. پنجره‌هایش انگار که با نیرویی غیبی، می‌شکنند و بی‌خانمان‌ها و ولگردها به درونش راه می‌گشایند. سوسک‌ها و موش‌ها و مارمولک‌ها مساحت و حجمش را با هم تقسیم می‌کنند و گیاهان بی‌عار از ترک‌های رو به گسترشش سربرمی‌آورند. دیدن ویران شدن‌های بسیار، این را برایم معلوم کرد که روح یک عمارت پیش از بنای آن ویران می‌شود. وقتی نو شدن روزمره زندگی در یک عمارت پژمرد، زمان‌سنج ویرانگی‌اش به کار می‌افتد، حتی اگر همان ساکنان پیشین هنوز در آن مقیم باشند.
نه که بخواهم تلخ‌کامی کنم، اما بنای این وبلاگ هم ویرانه شده. مدت زیادی است که دستی به قالبش نکشیده‌ام، چیز به‌‌دردبخوری این‌جا ننوشته‌ام و بدتر از همه، حالی از همسایه‌هایش نپرسیده‌ام. فکر کردم بیایم این یادداشت را بنویسم، تا دست‌کم زمانش را متوقف کنم، تا سند ویرانگی به جانش نخورد.

ناسپاسی نمی‌کنم. نوشتن در این‌جا خوب بود، و چند دوره مهم زندگی‌ام را این‌جا گذراندم. نوشتن اساساً خوب است، حتی اگر سیاه‌مشقی باشد برای خوانده نشدن.

قدردان همه خوانندگان و همسایگانم هستم، و هنوز گاهی که برسم به نوشته‌های‌تان سر می‌زنم. به نویسنده‌های خوب و نوشته‌های‌شان رشک می‌برم و این که فرصت نمی‌کنم بنویسم، آزارم می‌دهد. اما بنجل‌نویسی را بدتر از ننوشتن می‌دانم.

برای‌تان بهترین آرزوها را دارم، و دوست دارم فراغت بیشتری پیدا کنم که باز به میان‌تان بازگردم، شاید در پوستی نو.
خوب و شاد باشید.

مصطفی

شلوغی سر

noreply@blogger.com (Mostafa) — Thu, 05 Apr 2012 06:30:00 +0000

سرم شلوغ است. این قدری که ایمیل‌ها را نمی‌رسم جواب بدهم، این قدری که سال نو را به کمتر کسی شادباش گفته‌ام، این قدری که با حساب‌گری می‌خوابم و بی‌حساب بلند می‌شوم، این قدری که ناهار و شام زنگ تفریح‌اند.
سرم شلوغ است، اما خودم برگزیده‌ام که سرم شلوغ باشد، و این که با چه شلوغ باشد. آزادم، دست‌کم آن قدری که می‌شود آزاد بود.

سر او هم باید شلوغ باشد، اما آزاد نیست که برگزیند (و با این وجود یقین دارم سرش شلوغ است.). سرم که از شلوغی گیج می‌رود و دلم ناآرام می‌شود، این عکس آرام‌بخش است. سرش شلوغ باد و دلش آرام.

کتاب‌هایی برای سال نو

noreply@blogger.com (Mostafa) — Thu, 15 Mar 2012 06:25:00 +0000

امسال هم این رسم نوروزی که از وبلاگ راز آموخته‌ایم را اجرا می‌کنیم: از کتاب‌هایی که در سال گذشته خوانده‌ایم، بهترین‌ها را معرفی می‌کنیم، شاید کسی بخواهد و بتواند در تعطیلی‌های نوروز و یا زمانی در سال پیش رو، یکی دو تا از آن‌ها را بخواند. عذاب وجدان این پست سالیانه بخشی از انگیزهٔ امسال من برای کتاب خواندن بیشتر شد و بنابراین خودم هم دو کتاب را معرفی خواهم‌کرد. اما اتفاق هیجان‌انگیزتر برای من و لیلا امسال این است که مامان هم از بین کتاب‌هایی که امسال خوانده یکی را برگزیده و برای ما درباره‌اش نوشته‌است.

با این امید که در سال تازه یا زمانی پس از آن بتوانید برخی از این کتاب‌ها را بخوانید، توجه شما را به خانواده فرهیخته‌مان جلب می‌کنم.

مامان

من امسال پس از سال ها که فرصتی برای کتاب خواندن نداشتم، به توصیه‌ی دخترم که کتاب بخشی از زندگی اوست چند کتاب خواندم و مهم‌ترین کتاب را کتاب جای خالی سلوچ نوشته‌ی محمود دولت‌آبادی می دانم.

این کتاب در ابتدا به شدت مرا متاثر و منقلب کرد، اما پس از مدتی ، من هم مانند افرادی که در این کتاب راجع به آنها صحبت شده به این روش زندگی عادت کردم. متوقع بودم که کتاب به روشنائی برسد ولی نرسید اما در نهایت دریافتم که فقر همه چیز را می خورد. عواطف – اخلاق - روابط اجتماعی. و دیگر آن که تنها مرد این مجموعه زنی به نام مرگان است که مردم فرزندانش را بنام پدرشان که از خانه فرار کرده می خوانند.

لیلا

۱- خاطرات صفرخان

نشر چشمه

این کتاب ارزشمندترین کتابی بود که امسال خوندم . علی اشرف درویشیان عزیز در این کتاب با مرحوم صفدر قهرمانیان گفت و گو کرده است .صفر قهرمانیان کسی است که سی و دو سال از سال های عمرش را در زندان بوده است ( آدرس: کنار آرامگاه شاملو). کتاب بسیار جالبه و برخلاف تصور قبلی من خاطرات صفر خان از زندان های شاه موجب تبلیغ حکومت فعلی نشده است . تو این کتاب توضیح های خوبی از شرایط و وضعیت سال های اوایل حکومت پهلوی شده که برای من خیلی جدید بودن و همچنین خاطرات صفر خان از زندانی بودن با افرادی مانند عزت‌الله سحابی.

کتاب را باید از زیر پل کریمخان از فروشگاه نشر چشمه بخرید چون همون اوایل پخشش جمع‌آوری شد.

۲- آقای نویسنده و جنجال بر سر آپارتمان دولتی

ولاديمير نيكالايويچ واينوويچ - ترجمهٔ آبتین گل‌کار

نشر هرمس

کتاب خیلی جالب و نابی نیست ولی خوندنش را بسیار توصیه می کنم . سبک کتاب طنزه و داستان در زمان حکومت استالین اتفاق می افته . در حین خوندن شباهت های بسیاری براتون های لایت میشه. فکر می کنم خیلی راحت بتونین این کتاب رو از هر شهر کتابی تهیه کنید.

۳ – خانواده ی تیبو

روژه مارتن دوگار

ترجمهٔ ابوالحسن نجفی

نشر نیلوفر

کتاب بسیار پر کشش و قوی است .سبک خیلی جالبی داره و جملاتش پر از نبوغه و همه ی اینها رو کاملاْ در هنگام خواندن حس می کنید. از طرف دیگه ترجمه ی آقای نجفی هم عالی هست و همه ی این ها باعث میشه که کتابی به این ضخامت رو خیلی سریع بخونید.

مصطفی

1- The Art of Learning
Josh Waitzkin

Free Press

این کتاب را البته هنوز نرسیده‌ام تمام کنم، اما چون بیشترش را خوانده‌ام و چون برایم مهم بود که در این پست درباره‌اش بنویسم، به بعد موکولش نمی‌کنم.

نویسندهٔ کتاب جاش وِیتزکین است، یک استاد بزرگ شطرنج و نیز ورزش‌کار حرفه‌‌ای هنر رزمی تای-چی-چوآن که در هر دو زمینه چندین مدال ملی (آمریکا) و بین‌المللی دارد. در این کتاب تجربه‌های ذهنی و حسی‌اش دربارهٔ فرآیند یادگیری و یا به طور کلی‌تر، عمل‌کرد ذهنی پربازده را بررسی می‌کند و روند یادگیری را بر مبنای تجربه‌های خودش به مرحله‌های پایه‌ای‌تر تقسیم می‌کند و هر یک را به روشنی توضیح می‌دهد. ممکن است بپندارید کسی در سطح قهرمانی در شطرنج و هنرهای رزمی، احتمالاً در جهانی دیگر زندگی می‌کند و تجربه‌ها و تحلیل‌هایش به کار ما مردم عادی نمی‌آید. اما از دید خودم باید بگویم این کتاب یکی از سودمندترین متن‌هایی است که تاکنون خوانده‌ام و تحلیل‌های جاش وِیتزکین را بسیار دقیق، روشن و سودمند یافته‌ام. خواندنش را به هر کسی که هنوز سودای آموختن دانش، هنر، یا مهارتی را دارد توصیه می‌کنم.

کتاب را دوست و آموزگار گران‌قدری به من امانت داده و من با وجود این که بسیار جذبش شدم، هنوز نتوانسته‌ام به پایان برسانمش. تا جایی که خبر دارم، به فارسی ترجمه نشده، اما فایل نسخه الکترونیکی انگلیسی‌اش را می‌شود روی وب یافت.

2- خاک غریب

جومپا لاهیری

ترجمهٔ امیرمهدی حقیقت

نشر ماهی

وقتی نوشتن این پست را آغاز کردم، یادم نبود که این کتاب را هم امسال خوانده‌ام. یکی از چند کتابی بود که لیلا با وسواس زیاد برایم انتخاب کرده و فرستاده.

وقتی در ایران بودم داستان کوتاهی از جومپا لاهیری خوانده‌بودم (در یک مجموعه داستان از نویسنده‌های مختلف که احتمالاً نشر ماهی منتشر کرده‌بود) و خوشم نیامد. اتفاقاً آن داستان یکی از چند داستان کوتاهی بود که در کنار هم بخش‌های مختلف این کتاب (خاک غریب) را شکل می‌دهند. بنابراین وقتی این کتاب را دست گرفتم، اشتیاق زیادی به خواندن از این نویسنده نداشتم و تا جایی از کتاب، ایرادی که از ابتدا به لاهیری داشتم، برایم پررنگ‌تر شد. ماجراهای کتاب یک‌سره برای کسانی از خانواده‌های هندی بنگالی رخ می‌دهد که در آمریکا زندگی می‌کنند و هر داستان کوتاه بخشی از زندگی یکی را روایت می‌کند که در کل کتاب به هم ربط پیدا می‌کنند و بی آن که داستان واحد بزرگ‌تری بسازند، در کنار هم خط روایی مشخصی رسم می‌کنند. پس نمی‌شود گفت کتاب دربارهٔ کیست یا داستانش چیست (و اگر هم می‌شد، من از بازگو کردن خلاصهٔ داستان یک کتاب یا فیلم بیزارم).

ایرادم به لاهیری همان ایرادی است که به بسیاری از نویسندگانی دارم که داستان‌هایی دربارهٔ داستان‌نویس‌ها می‌نویسند، و این خودشیفتگی آمیخته با ناتوانی‌شان من را آزار می‌دهد. این که لاهیری (که خود هندی‌تبار است) هم یک‌سره از هندی‌ها می‌نویسد برای من قابل قبول نبود و آن را نشانهٔ کم‌مایه بودنش از تجربه‌های دیگر می‌دانستم. چگونه چنین نویسنده‌ای جهانی شده؟

متن خوب کتاب (هرچند ایرادهایی به ترجمه امیرمهدی حقیقت دارم که برای نمونه، east coast را ترجمه نکرده وهمان «ایست کست» نوشته‌است)، کمک کرد تا ایرادم به روایت کلی را کنار بگذارم و پیش بروم و از جایی به بعد، جذب متن شدم.

برداشت کلی‌ام از این کتاب این است که اگرچه در ظاهر کتابی است بیشتر دربارهٔ هندی‌های ساکن آمریکا، اما در کل کتابی است دربارهٔ مهاجرت و دور از خانه بودن به مفهوم وسیعش (که نام کتاب هم به آن اشاره می‌کند)، و تبار بنگالی قالبی است که لاهیری مستقیماً می‌شناسد و برای بیان یک مسأله کلی‌تر انسانی به کار می‌بندد.

متن در عین ساده و روان بودن پرمایه است و چارچوب و خط سیر داستان‌ها نیز خواننده را سردرگم نمی‌کند و در پایان آشفته رها نمی‌کند. شاید این کتاب یکی از کتاب‌هایی باشد که خودم بخواهم زمانی در تعطیلات نوروزی (که در این‌جا ندارم) دوباره بخوانم.

در پایان این پست یاد سیمین دانشور را گرامی می‌داریم و آرزو می‌کنیم همهٔ نویسندگان زندانی کشورمان در سال تازه از بند رها شوند، چه آن‌ها که پشت میله‌ها هستند و چه آنان که با زنجیری بر پای، به قید وثیقه آزادند.

گزارش یک برش پیتزا

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sun, 11 Mar 2012 06:50:00 +0000

نه که حوصلهٔ خوراک پختن نداشته‌باشم، فقط هوس بی‌خودی پیتزا من را به همان دکان همیشگی کشاند، و همان جور پیتزایی را هم که می‌خواستم، داشت. سیستمش این جوری است که انواع پیتزاها را آماده دارد و می‌روی و یک برش نسبتاً بزرگ از هر کدام که بخواهی سفارش می‌دهی که اندازه‌اش برای یک وعده مناسب است. الآن که فکرش را می‌کنم، می‌بینم سیستم هوشمندانه‌ای است برای جلب مشتری‌هایی که یک پیتزای کامل نمی‌خواهند و فقط در پی خوراک یک‌وعده‌ای ارزانی هستند.

دو نفر جلوتر از من بودند. یکی‌شان انگار پیتزای کامل می‌خواست و سفارش داد و نفر بعد، زنی بود سبزه‌رو (به احتمال بسیار، هندی) با کالسکه‌ای که دختر خردسالش در آن بود. یک برش پپرونی (ارزان‌ترین نوع پیتزا) سفارش داد، یک بسته کوچک چیپس برای دخترش گرفت و یک دلار و خرده‌ای انعام داد، چیزی که تاکنون در این دکان ندیده‌بودم، چون انعام دادن در این سیستم زیاد معنی ندارد.

سفارش که دادم، تا تکه پیتزای من را در کوره‌اش گرم کند رفتم و میز خالی کوچکی پیدا کردم و نشستم. زن هندی آمد و روبه‌روی من سر میز بزرگتری با کودکش نشست. پاکت مغازه یک‌دلاری که همراه داشت و اسباب‌بازی‌های ارزان کودکش، تنها دو نشانه دیگر بودند بر کم‌درآمد بودنش. چیزی که من دربارهٔ این مملکت و مخصوصاً شهرهای کوچک‌ترش دوست دارم، این است که مجبور نیستم نگران تلف شدن این جور آدم‌ها در کشاکش تأمین کردن بدیهی‌ترین نیازهای‌شان باشم. فقیرترین آدم‌ها هم حداقلی از امنیت را دارند، یا دست‌کم این طور به نظر من می‌رسد، چیزی که از تهران خودمان به یاد نمی‌آورم.
حالا من مشغول خوردن هستم و او و کودکش نیز. اگر بخواهم نگاهشان نکنم، باید سرم را بچرخانم و اطراف را دید بزنم، یا سرم را پایین بیاندازم و از هر دو کار بدم می‌آید. چند باری نگاه‌مان به هم می‌افتد و بار نخست لبخند می‌زنم و سر تکان می‌دهم. واکنش او حالا در کنار انگلیسی شکسته و انعام دادنش، تازه‌وارد بودنش را ثابت می‌کند. لبخند من دوستانه و عادی است. اما او را مضطرب می‌کند. تشویش او من را معذب می‌کند. پیتزا کوفتم می‌شود. بروکلی روی پیتزا برایم بدمزه می‌شود و می‌فهمم چرا همیشه از بروکلی پخته و کدوی پخته بیزار بوده‌ام: چون همیشه با موقعیت‌های نکبت‌بار همراه بوده‌اند. این موقعیت‌ هم نکبت‌بار است و مزه بروکلی روی این پیتزا را (که پیش‌تر دوست داشتم) برایم ناخوش‌آیند می‌کند. یاد این می‌افتم که یک دلار و بیست و پنج سنت هم برای برش سه دلار و خرده‌ای پپرونی انعام داده. یعنی از غرور هندی‌اش است؟

به خوردن و نوشیدنم ادامه می‌دهم و حالا بر خلاف خواسته‌ام ناچارم در و دیوار را نگاه کنم. اما حتی وقتی چشمم از رویش رد می‌شود، نگاهم را با تشویش می‌قاپد. چرا تشویش؟ پیتزا خوردن شرم‌آور است، یا من موجود خطرناکی به نظر می‌رسم؟

متوجه چیزی می‌شوم: با دست خوردن معروف هندی‌ها، که شاید تاکنون از نزدیک ندیده‌بودم، و به ویژه به چشم می‌آید، چون کف دستش روشن‌تر از بقیه پوستش است. پیتزا را البته همه با دست می‌خورند، اما روی میز مقابل من داستان متفاوتی در جریان است. رویه پیتزا (سوسیس‌ها و پنیر) را با دست جدا می‌کند و در دهان کودکش می‌گذارد و نان زیرینش را لقمه می‌گیرد و خودش می‌خورد. اگر کودکش بزرگ‌تر بود، لابد برایش می‌گفت از پیتزا فقط نانش را دوست دارد. مادر است. برای این که پیتزا زهرمارم شود دیگر چیزی کم ندارم.

12 اسفند کتاب بخوانیم

noreply@blogger.com (Mostafa) — Wed, 29 Feb 2012 22:02:00 +0000

دو روز مانده به انتخابات مجلس و می‌توانم مجسم کنم که نامزدهای ریز و درشت، بیشترشان در عکس‌هایی آراسته به چادرهای سیاه و ریش‌های انبوه، شهرهای ایران را مزین فرموده‌اند. حکومت ایران با چیزی که رخ خواهدداد بیگانه نیست. انتخابات دور هفتم مجلس و دور دوم شوراها نمونه‌های روشنی از قهر مردم از حکومت بودند، در پی چیزی که در دوره‌های پیش از هر کدام از آن انتخابات رخ داد.

اما بعید است نفرت مردم از نظام در آستانهٔ هیچ انتخاباتی تاکنون فراگیرتر و ژرف‌تر از اکنون بوده‌باشد. انتخابات این دورهٔ مجلس در وضعی می‌خواهد چند مشکل نظام را با هم حل کند که هنوز خودش زیر غبار آوار انتخابات پیشین ریاست جمهوری دست و پا می‌زند. آن‌هایی که همیشه رأی ندادن را تجویز کرده‌اند، حالا بیش از هر زمانی می‌توانند گردن برافرازند و آینده‌بینی‌شان را به رخ بکشند. اما من برعکس، فکر می‌کنم وضعیت ناگواری که در این انتخابات برای نظام ایجاد شده، نتیجه رأی‌هایی است که در دور قبل به صندوق‌ها ریخته شد و پایمردی مردم در فریاد کردن خیانتی که در حق آن رأی‌ها شد. اگر امروز علی مطهری را می‌بینیم که (هرچند در آستانهٔ انتخابات) حرف از نقد رهبری و جنایت‌های 30 خرداد 88 می‌زند، یا محمد نوری‌زاد را که نامه‌هایش حرف ما را از آمیخته با نگاهی شرعی و سنتی می‌زند، این‌ها نتیجه‌های دو سال نبرد تن‌به‌تن مردم و نظام است. پافشاری بر غنی‌سازی اورانیوم در درصدهای بالاتر از نیاز نیروگاهی و در آغوش کشیدن تحریم‌ها و خطر حملهٔ نظامی، ترفند قدیمی برای خاموش کردن صدای معترض داخلی است با اهرم دشمن خارجی. سال‌هاست کسی خریدار ایدهٔ «دشمن» نیست و حالا نظام می‌کوشد روحی بر تن آن مجسمه بدمد، و این بار این ترفند وضع را برایش بدتر خواهدکرد.

به نظرم تحریم کردن این انتخابات و نمایاندن تحریم، حرکتی مهم است و اگر خودم در ایران بودم حتماً می‌کوشیدم در روز انتخابات در خانه بمانم و حتی اگر شده به اندازهٔ یک نفر، شهر را خلوت بگذارم. این تحریم را دست‌کم سه چشم خواهددید: یکی رسانه‌های خارجی (که البته حضور رسمی در ایران ندارند و دوست ما هم نیستند، اما ابزار اطلاع‌رسانی هستند)، و دیگری خود جناب نظام (که البته انکار خواهدکرد و «حماسه حضور پرشور» را فریاد خواهدزد، اما همچنان پیام را دریافت خواهدکرد و دردش را خواهدچشید)، و مهم‌تر از همه، خود ما مردم، که این گونه با هم حرف می‌زنیم.انتخابی وجود ندارد و دست‌کم برای حفاظت از محیط زیست، بهتر است نام تأییدشدگان دستگاه آقای جنتی بر روی کاغذ نوشته نشود. بیایید در روز 12 اسفند در خانه بمانیم و یک کتاب خوب بخوانیم.

تا شاید بدانی که چه نمی‌دانی

noreply@blogger.com (Mostafa) — Thu, 23 Feb 2012 04:43:00 +0000

دو روز دیگر راهی سفری دوهفته‌ای هستم، و حس‌های پیش از سفر (که مدت‌ها بود چشم‌انتظار فرصت بودند)، دوباره بیدار شده‌اند. الآن داشتم با خودم فکر می‌کردم که تا وقتی برنامهٔ سفر پیش نیامده‌بود نمی‌دانستم این‌جا، در این گوشه از دنیا، دل‌بستگی های ریز و درشتی پیدا کرده‌ام. سفر رفتن مثل بیل زدن و زیر و رو کردن خاک است برای حس‌های کهنه‌شدهٔ آدم. مجبوری چند وقتی را دور از جایی که آشیانهٔ عادت‌هایت شده بگذرانی و آزار دوری را حس می‌کنی. طبعاً هر قدر بیشتر و پرتناوب‌تر این دور و نزدیک شدن‌ها را تجربه کنی، حس‌هایت را بیشتر به جریان می‌اندازی، بیشتر می‌شناسی‌شان و درست‌تر می‌توانی به هم ربط‌شان دهی. مثل ورزش کردن است که خونت را به جریان می‌اندازد و نفست را پرشماره می‌کند، و هماهنگی را به حرکت‌ها و اندیشه‌هایت اجبار می‌کند و اگر اهل جنب و جوش نباشی آزار می‌بینی، اما همیشه می‌دانی که برایت خوب است. این که سفر رفتن بسیار را مایه پختگی دانسته‌اند، باید بخش‌اش از همین به گردش انداختن حس‌ها و ناچار کردن آدم به رویارویی با حس‌هایی باشد که در گوشه‌های گرم و تاریکش آرمیده‌اند. حالا جدا از تشویش‌های ناگزیر کسی که اهل سفر رفتن نیست و نمی‌خواهد چیزی را فراموش کند، این زیر و رو شدن حس‌ها هم ذهنم را مشغول کرده. چیزی از درونت سر برمی‌آورد که همیشه فکر می‌کردی می‌شناسی‌اش و در کنترلش داری، و حالا می‌بینی آن حس شاید بیشتر بر تو فرمان می‌راند، تا تو بر او. ندانستن به قدر کافی خطرناک هست، و خطرناک‌تر از آن، این که بپنداری کم و بیش می‌دانی چه چیزهایی را نمی‌دانی. این پندارِ خطرناک‌تر و البته همه‌گیرتری است.

سعید ملک‌پور

noreply@blogger.com (Mostafa) — Fri, 03 Feb 2012 05:16:00 +0000

بعد از یک روز پرکار و دردسر که البته با شادی تمام شد، برگشته‌ام خانه و به رسم دانشجوهای قرن بیست و یکم دارم آداب فیس‌بوکی را به جای می‌آورم. دو مطلب می‌بینم که دربارهٔ سعید ملک‌پور به اشتراک گذاشته‌اند. هر دو را سرسری می‌خوانم تا اصل حرف‌شان را بفهمم. همین جور که نی آب‌میوه در دهانم است و با یک دست لیوانش را نگه داشته‌ام، زبانه‌های آن دو صفحه را می‌بندم. بعد با خودم فکر می‌کنم یک نفر آدم احتمالاً بی‌گناه هر شب را با ترس این که آفتاب فردا را نبیند به صبح می‌رساند، خانواده‌اش به او و پرونده‌اش دسترسی ندارند، و حساسیتی که من به این موضوع نشان می‌دهم تناسبی با یک آدمیزاد شریف ندارد. لیوان آب‌میوه را می‌گذارم کنار و می‌کوشم فکرم را متمرکز کنم و قدری شرف جمع‌آوری نمایم.

مسأله برای من گناه‌کار بودن یا نبودن سعید ملک‌پور نیست. حتی پیش از آن است. ممکن بود هر کدام از ما جای او باشیم. به کدام جرم؟ مسأله دقیقاً همین است. وقتی حکومت تصمیم می‌گیرد کسی را بکشد یا حبس کند، باید بتوان دربارهٔ دلیل این مجازات از حکومت چراجویی کرد؟ چرا؟ چون من می‌خواهم اگر حکومت من را گرفت یا کُشت، بقیه بتوانند چراجویی کنند. در غیر این صورت چه امنیتی برای مردم از دست حکومت باقی می‌ماند؟ مسأله برای من این است: می‌خواهید یک شهروند را بکشید، باید به همه توضیح بدهید چرا. باید کارتان را توجیه کنید. فراتر از این که حکومت چه قدر خوب یا بد است، این میزان از شفافیت را باید داشته‌باشد، نه در برابر شهروندانش، که در برابر همه مردم جهان.

اما مردم ما به این ترفند عادت کرده‌اند. وقتی نظام روی عبوس می‌کند و تندی به خرج می‌دهد، خیلی‌ها توجیه‌گر می‌شوند: لابد یک کاری کرده که می‌خواهند اعدامش کنند. تو سرت به کار خودت باشه. دنبال دردسری مگه؟ حکومت در این‌جا با این ترفند در نقش بزرگتری ظاهر می‌شود که دربارهٔ جان و مال شهروندان صلاحیتی بیش از خودشان دارد، کم و بیش همان مفهوم ولایت مطلقه. پلیدی این کردار در این است که برای گستراندن و پایستن نظام، مردم را از هم می‌ترسانند و بیگانه می‌کنند و نظام را یگانه قیم و محرم باصلاحیتی وانمود می‌کنند که حقش بر شهروندان مانند حق شوهر بر زن یا پدر بر دختر در فقه اسلامی است و دلسوزی‌اش نیز به همان شکل فرض گرفته می‌شود. قدرت مردم عادی که در ایستادن و پرسیدن و پای فشردن بر حق خود و یکدیگر است، به این شکل از خودشان پوشیده داشته می‌شود و پایه‌های حکومت ترس محکم‌تر می‌شود.

دربارهٔ جزئیات اتهام سعید ملک‌پور اطلاعات دقیقی منتشر نشده، به جز دست داشتن در راه‌اندازی و اداره کردن سایت‌های هرزه‌نگاری فارسی. طبق معمول هم پای دژمن خارجی در میان است. واقعیت این است که وضعیت هرزه‌نگاری فارسی بسیار پیچیده و آلوده است. هیچ ایرانی عاقلی (جدا از نوع اعتقادش) حاضر نیست در چنین چارچوبی ظاهر شود، به دلیل خطر بسیار بالای آن. بیشتر محتوایی که از این نوع روی وب منتشر می‌شده عکس‌ها و ویدئوهایی بوده که بدون رضایت و اطلاع کسانی که در آن‌ها ظاهر شده‌اند، منتشر گشته و معمولاً هم آن‌ها را به دردسرهای جدی انداخته. تقصیر هم البته بیشتر از حکومت است که با فشار آوردن بر مردم و جوانان در هر زمینه‌ای که به جنسیت مربوط است، التهاب و اضطراب جنسی را بالا نگه داشته. تلاش برای اعدام کردن ملک‌پور هم پنهان کردن آن مشکل است، حتی اگر ملک‌پور واقعاً دست‌اندرکار آن سایت‌ها بوده‌باشد، که بعید به نظر می‌رسد.

در حد همین زمزمهٔ وبلاگی می‌گویم: سعید ملک‌پور را اعدام نکنید. این قدر او و خانواده‌اش را آزار ندهید. او مجرم‌تر از خودتان نیست.

اگر همه زمزمه کنیم، ستم‌گران چاره‌ای از شنیدن نخواهندداشت.

رموز بی‌خودی

noreply@blogger.com (Mostafa) — Tue, 31 Jan 2012 05:31:00 +0000

این را اتفاقی کشف کردم و از آن به بعد چند باری امتحانش کرده‌ام و همیشه خوب بوده.

روی تختم دو سه تا بالش حجیم و سفت دارم که همانا ابزار مطالعه هستند. حالت ایده‌آل مطالعه برای من همان است که این‌ها را روی هم بچینم و پشتم را به آن‌ها بدهم.

یک شب که خسته بودم، هدفون وایرلس را توی گوشم (در واقع، روی کله‌ام) گذاشتم و یک سمفونی مالر را به همین حالت گوش کردم. طبعاً در میانه‌اش به خواب رفتم، اما آخرش بیدار شدم و حال خیلی خوبی داشتم. دفعه‌های بعد با موسیقی شجریان امتحانش کردم و از جمله امشب با «رندان مست».

همیشه حالت بهینهٔ موسیقی شنیدن برای من معما بوده. در موسیقی شنیدن سخت می‌گیرم و تلاش می‌کنم گوشم را با شنیدن چیزهای به‌دردنخور خراب نکنم. اما شنیدن موسیقی خوب هم راحت نیست، مگر این که تبدیلش کنید به موسیقی متن که به قول «علما» نقض غرض است.
می‌دانم، قیمت کالا در ایران روز‌به‌روز بالا می‌رود و پول‌مان بی‌ارزش می‌شود. سرطان سیاست‌مان (همان عین دیانت‌مان) است که به اقتصاد متاستاز کرده. می‌دانم، بهترین مردم‌مان در زندان‌ها هستند، هوا و زمین و زمان تهران کثیف است، دشمن‌سازی خارجی جمهوری اسلامی دارد به ثمر می‌رسد، مردم دل‌مرده‌اند و هزار درد دیگر. از بی‌خبری و خامی نیست که می‌گویم بالش پشتم می‌گذارم و هدفون وایرلس روی کله‌ام. این برای خودش راه‌حل یک مسأله است، گیرم که دردی از دردهای بزرگ‌مان کم نکند، اما شاید به درد دیگری بخورد.
محکومیم به زندگی کردن، و از این محکومیت نمی‌گریزم.

گلو را گرفته‌اند و فشار می‌دهند (*)

noreply@blogger.com (Mostafa) — Mon, 30 Jan 2012 10:12:00 +0000

چند سال است که خوانندهٔ مرضیه رسولی هستم و هرگز به یاد ندارم مطلب مستقیم سیاسی یا حتی اشاره سیاسی نامحتاطانه در نوشته‌اش دیده‌باشم. برای شرق و بعد برای اعتماد می‌نوشت و البته در وبلاگش که حالا وجود ندارد، و لابد در نشریه‌هایی دیگر نیز که من نمی‌خواندم.

می‌دانی، در قرن بیست و یکم نابود و غیرقابل دسترس کردن یک وبلاگ، آن هم وبلاگ چنین نویسنده‌ای، نمود کتاب‌سوزی است. امروز دیگر نمی‌شود کتابی را با سوزاندن از بین برد، چون نسخه‌برداری الکترونیکی یک جور جاودانگی ایجاد کرده. اما کتاب‌سوزی از بین نرفته، که شکلش عوض شده. حالا نویسنده را می‌گیرند و شخصی‌ترین نوشته‌هایش را در همگانی‌ترین عرصه از بین می‌برند.

چرا باید مرضیه رسولی و البته پرستو دوکوهکی و چندین تن دیگر را بگیرند؟ روشن است که نظام از این‌ها بیزار است، اما این آدم‌ها با خودسانسوری و سر به زیر انداختن، شرایط را تحمل کردند که بهانه به دست جناب نظام ندهند، پس دیگر چه مرگش است این نظام مقدس؟

این‌ها بدترین دشمنان نظامند؛ کسانی که شعار نمی‌دهند، از این و آن طرف‌داری نمی‌کنند، اما به جای آن، بودن و زیستن و اندیشیدنی را می‌نویسند که اصول نظام در آن نقش ندارند. این‌ها باطل بودن نظام را روشن‌تر از هر کس دیگری نشان می‌دهند، با بودن خود و ندیدن آن. این‌ها آدم‌هایی هستند که بلدند حرف‌شان را بزنند که ما به آن تشنه‌ایم و نظام و سرشت باطلش با غایب بودنش در متن آن سخن‌ها خوار می‌شود. نظام از این‌ها چرا خشمگین نباشد؟ اما نمی‌داند چه کارشان هم بکند. می‌داند که بهانه به دستش نخواهندداد، اما آن که پیشه‌اش وقاحت است چه نیازی به دلیل و بهانه دارد؟

نظام از مرضیه و هر کسی مثل مرضیه می‌ترسد، چون می‌داند دوستش ندارند و می‌داند دوست‌ داشته‌می‌شوند، و رشک می‌ورزد و نیز می‌داند اگر بنا بر مقابله داشته‌باشند، با همین واژه‌هایی که دعوی سِحر و اعجازشان نیست زخم‌های دردناک بر پیکر ناپاکش می‌زنند.

این‌ها مثل اورانیوم غنی‌شده‌ای هستند که جهان نمی‌خواهد در دست رهبران ایران باشد، بی آن که بتواند ثابت کند نیت ساختن جنگ‌افزار هسته‌ای دارند. نظام هم از این سو نمی‌تواند نیت مرضیه را روشن کند، اما از چابکی و نفوذ نوشته‌هایش می‌ترسد، و همان طور که جهان می‌داند نظام ما هیچ کس را دوست ندارد، نظام هم می‌داند مرضیه دوستش ندارد.

مرضیه و پرستو حالا در اوین هستند. جای خوش‌خیالی نیست، صحبت از بند سپاه و بازجوهای هتاک و شکنجه است ...

همانا ...

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sun, 29 Jan 2012 09:32:00 +0000

“Our worst fears lie in anticipation”
~ Mad Men

جدایی حاتمی‌کیا

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sat, 21 Jan 2012 07:11:00 +0000

کاش حاتمی‌کیا دربارهٔ فرهادی و جدایی نادر از سیمین چیزی نگفته‌بود. آدم‌هایی مثل حاتمی‌کیا را خیلی کم داریم و با این حسادت علنی سابقهٔ تاریکی برای خودش و ما ساخت.

یادم هست چند سال پیش در یک مصاحبهٔ تلویزیونی می‌گفت خدا را شکر که جشنواره‌های خارجی کار من را نمی‌پسندند. برای من البته عجیب بود و هنوز هم هست که چرا فیلمی مثل ارتفاع پست نباید با اقبال جهانی روبه‌رو شود. اما مسأله نسبتاً صورت مشخصی داشت: فیلم‌سازهایی را داشتیم و داریم که ذائقهٔ جشنواره‌های اروپایی را می‌فهمند و برای جایزه گرفتن از آن‌ها فیلم می‌سازند. این‌ها نمی‌توانند در تکنیک یا محتوا با فیلم‌های برتر جهان رقابت کنند، پس سوژهٔ فیلم را باید تبدیل به نقطه‌ٔ برتری‌شان کنند و معمولاً هم به قول رسانه‌های نظام «سیاه‌نمایی» می‌کنند. نظر من این است که بیشتر این فیلم‌ها هم واقعاً چرند هستند، چیزهایی مثل بادکنک سفید، کیسهٔ برنج و رنگ خدا. گاهی بینندهٔ ایرانی این فیلم‌ها را پس از آن که جایزه‌های خارجی‌شان را گرفتند می‌بیند و حوصله‌اش سر می‌رود یا گیج می‌شود که به این فیلم چرند جایزهٔ چی را داده‌اند آخر.

در سوی دیگر، فیلم‌هایی را داریم که درون ایران مورد استقبال تماشاگران با طرز فکرهای مختلف قرار می‌گیرند؛ در این‌جا منظورم فقط پرفروش شدن فیلم نیست، چون اخراجی‌ها (نماد و استاندارد تاریخی فیلم بنجل و دروغ و عوام‌پسند) هم ممکن است مردم را به سینما بکشاند، اما بی‌وزنی‌شان برای بینندگان آشکار است. فیلم‌هایی مانند مارمولک، من ترانه ...، به رنگ ارغوان، دربارهٔ الی و صورتی (بله، این فریدون جیرانی نادان فیلم خوب هم ساخته)، برای بینندهٔ درون ایران قابل فهم‌اند و غنای محتوائی خوبی هم دارند، اما برای بینندهٔ بیرون از ایران چندان جالب نیستند، چون وابستگی زیادی به محیط درون ایران دارند که با همه جای دنیا متفاوت است و در ضمن همچنان از نظر تکنیکی با سطح جهانی فاصله دارند.

جدایی نادر از سیمین یکی از کم‌شمار نمونه‌های فیلم‌هایی است که هم درون ایران فهمیده و دوست داشته شد و هم در سطح جهان. هیجانی که ما برای این فیلم و سازنده‌اش داریم تا حد زیادی به همین خاطر است: این داستان ما است. اگر قبول ندارید، استعاره‌گشایی همایون خیری را بخوانید. شیوه و فضای بیان داستان هم، برای ما مأنوس است. تناقضی در داستان نیست، تقلبی یا تعصبی نمی‌شود دید، یا دست‌کم من نتوانستم ببینم. در فضای سانسور و سرکوب درون ایران، فرهادی داستان ما را به رمز درآورده، و ما این رمز را می‌فهمیم، حتی اگر ناخودآگاه، با آن درمی‌آمیزیم و لذت می‌بریم، هرچند با درد. سوی دیگر این لذت آن است که می‌دانیم ده‌نمکی و سلحشور و شمقدری و بقیهٔ نادان‌ها این رمز را اگر بفهمند هم نمی‌توانند هضم کنند. آن‌ها سهمی از این لذت ندارند، چون خیلی ساده، این داستان آن‌ها نیست. این به لذت ما هیجان و حس انتقام‌گیری می‌دهد، به ویژه از آن جهت که آن گروه دیگر، خود ایجاد کننده و ادامه‌دهنده وضعیت بیمار کنونی هستند که مسألهٔ موضوع فیلم را ایجاد کرده. در عین این که واپس‌گرایان نمی‌توانند این لذت را بچشند، حس کردن این لذت خودش شناسنامه‌‌ای است برای جامعهٔ ما در برابر گروه آن‌ها.

جدایی، مانند سمفونی‌های شوستاکوویچ است که زیر خفقان رژیم کمونیستی، حرفش را به رمز و با انتزاع موسیقایی می‌گفت. ممکن است ما امروز موسیقی شوستاکوویچ را بشنویم و بدون فهمیدن آن استعاره از خود آن هم لذت ببریم، همچنان که جدایی را می‌شود بدون فهمیدن استعاره‌هایش هم دید و به وجد آمد، آن گونه که شاید بسیاری از غیرایرانیان می‌بینندش.

حالا این که داستان ما را یکی از خودمان به این خوبی گفته که هم ما می‌فهمیم و می‌نوشیم و هم جهان بیرون از ایران می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند، برای ما چیزی فراتر از شادی معمولی دارد: آن واژه‌های مبتذل‌شده‌ای که نقل و نبات رسانه‌های نظام است: افتخار و سربلندی.

این گونه موفقیت، و مهم‌تر از آن، محبوبیت و سربلندی، که هم‌زمان درون و بیرون از ایران برای فرهادی و تیمش به دست آمده، البته رشک‌برانگیز است و همان طور که کیومرث پوراحمد هم گفته، غرغر کردن حاتمی‌کیا از روی حسادت است.

پوراحمد در پاسخ به این سئوال که « یعنی موضع حاتمی کیا را ناشی از حسادت می‌دانید؟» می‌گوید: «چیزی توی این مایه‌ها! وگرنه اصغر فرهادی، کی در صف «سفارت خرس نشان» ایستاده است؟ فرهادی کدام فیلمش را برای فستیوال‌های جهانی ساخته است. فرهادی فیلم‌هایش را برای ایران ساخته است. «جدایی نادر از سیمین» در جشنواره فجر هم بیشترین جایزه را گرفت. اکرانش در ایران هم بسیار موفق بود و با استقبال مردم مواجه شد.

اصغر فرهادی آدمی نبوده که فیلم ساخته باشد تا به فلان جشنواره برود. او فیلمی درباره دغدغه‌های شخصی خودش ساخته است. من این حرف را درباره آن یکی آقا می‌گویم که فکر می‌کند اگر دو برنده جایزه اسکار را وارد فیلمش کند، فیلمش اسکاری می‌شود. چقدر این رویکرد کوته‌بینانه است. شما باید دغدغه و زخم و خلاقیت داشته باشی تا فیلمت جهانی و اسکاری شود.»

متأسفانه خود حاتمی‌کیا از خودش دفاع بدتری هم کرده و به مبتذل‌ترین شیوه (رسالت تاریخی و صراحت و ...) خواسته نامه‌اش به میرکریمی را توجیه کند. میرکریمی هم انگار که متن آن نامه را یادمان رفته‌باشد، رفتار طعنه‌آمیز حاتمی‌کیا را تعبیر به نقد کرده.

بدترین قسمت داستان به نظر من، دنده‌عقب رفتن حاتمی‌کیا به سمت آوینی است. آوینی شخصیتی بود که با صدا، قلم و شخصیت اغواگرش سال‌ها به کار رمانتیک‌سازی جنگ مشغول بود و از این جهت شاید یکی از بزرگ‌ترین خدمت‌گزاران راه تحریف تاریخ جنگ بود تا نظام اسلامی بی‌دردسر بتواند آن را به نفع خود و برای خود مصادره کند و نسل پشت نسل را با آن بکوبد و تحقیر کند. نسل ما که در جنگ به دنیا آمد و در میان جنگ و با پیامدهای آن بزرگ شد، پیش از آن که مجال بیابد بفهمد برای جنگ‌افروزی و جنگ‌طلبی نظام باید از او طلب‌کار باشد، بدهکار ادعای «خون شهدا» شد که لابد برای ولایت مطلقه و حجاب اجباری و انتخابات فرمایشی به زمین ریخته شد، و «فرهنگ جبهه و شهادت» که مستقیماً در تضاد با شیوهٔ زندگی مورد پسند ما بود. آدم‌هایی مثل آوینی خوراک رسانه‌ای این سیستم را پیوسته و پرحجم می‌پختند.

برای من عجیب است که کارهای حاتمی‌کیا این قدر از آوینی جلوتر است (نامهٔ آوینی به حاتمی‌کیا دربارهٔ فیلم از کرخه تا راین را بخوانید و ببینید چه قدر از خود آن فیلم عقب‌تر است) و در عین حال همچنان آوینی را چنان که انگار نماد و نمونهٔ اندیشه‌ای ناب، شعار خود می‌کند یا حتی به آن پناه می‌برد. شاید آوینی در زمان جنگ و از دید حاتمی‌کیای آن زمان توجیه‌پذیر بوده، اما چنگ انداختن به او برای خرده گرفتن به جدایی، به پس رفتن است و نیز تف انداختن به روی خورشید.

کاش حاتمی‌کیا دیگر دربارهٔ فرهادی و فیلمش چیزی نگوید، و کاش برگردد سراغ فیلم ساختنش، به جای آن که برای خودش «رسالت بسیجی» ببیند و بخواهد آن را با کنایه‌هایی بسیار فروتر از ادبیات فیلم‌نامه‌هایش ادا کند. چه اشکالی دارد سال دیگر حاتمی‌کیا را ببینیم که جایزه‌های جهانی می‌گیرد؟

درد و آلودگی

noreply@blogger.com (Mostafa) — Tue, 17 Jan 2012 22:22:00 +0000

روی یکی از این تی‌شرت‌های «خودجوش» نوشته‌بود: من نیازی به سکس ندارم، دولتم هر روز ترتیبم را می‌دهد.

وضع من، دست‌کم امروز، این جوری است. آمده‌ام دانشگاه که مثلاً کار کنم، خبر بازداشت پرستو دوکوهکی را می خوانم. نویسندهٔ مورد علاقهٔ من نبوده هیچ وقت، اما از آن آدم‌هایی است که برایش احترام زیادی قائلم. هنوز در نخ این خبرم که مشت محکم فرود می‌آید: مرضیه رسولی را هم گرفتند، وسائلش را هم ضبط کردند و الآن در اوین است. دارم با خودم فکر می‌کنم آدم به‌دردبخوری در ایران باقی مانده که در سایهٔ نظام اسلامی پایش به اوین نرسیده باشد؟ دارم به گذرنامه‌اش فکر می‌کنم که تازگی رفع توقیف شده‌بود، و آن یادداشتی که در وبلاگش نوشت که می خواهد برود سفر. دارم به این فکر می‌کنم که ... که خبر بعدی پیدا می‌شود: فرج‌الله سلحشور (این مگس کثیف) گاله را گشوده و هر چیزی که شایستهٔ خودش و کارهای بی‌ارزش خودش است، دربارهٔ فرهادی و «جدایی نادر از سیمین» گفته. برای‌تان پیش آمده که بروید گورستان برای تشییع یا عزای کسی که به تازگی از دست داده‌اید؟ و همین که بر سر خاکش می‌خواهید بروید در هوای ماتم خودتان، یکی از این «مداح»های دوره‌گرد می‌رسد و بی‌اجازه شروع می کند به زوزه کشیدن. و مجبورید کمی تحملش کنید و بعد یک چیزی در جیبش بگذارید که دست از سرتان بردارد، در حالی که در واقع می خواهید در یکی از همان گورهای خالی چالش کنید. وزوز کردن سلحشور در این شرایط هم مثل زوزهٔ همان مداح دوره‌گرد است. بیل هست خدمت شما؟

***

اگر یک نفر به اسم شما یا مثلاً با خودروی شما برود و جایی کار زشتی بکند، مثلاً جنایتی مرتکب شود، در حالی که شما نه خبر داشته‌اید و نه رضایت، آیا اعتراض نمی‌کنید؟ دامن‌تان را از گرد آن زشتی نمی‌تکانید؟

در این شرایطی که آقای نوری‌زاد تجویز می کند برای آقای خامنه‌ای نامه بنویسیم، خواستم خدمت خود خدا عرض کنم این جمهوری، اسمش اسلامی است و دارد این کارها را می کند. احیاناً به شما برنمی‌خورد؟

پیشنهاد

noreply@blogger.com (Mostafa) — Tue, 17 Jan 2012 05:09:00 +0000

جنبش صرفه‌جویی در علامت تعجب در نوشته‌ها، به ویژه در فیس‌بوک!

نظریه، آزمون، تحلیل

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sat, 14 Jan 2012 19:41:00 +0000

همان گونه که تجربه (آزمایش) راه تجربی شناخت جهان از راه برهم‌کنش با آن است، برهم‌کنش با دیگر آدمیان هم راه شناخت خود است. و همان طور که آزمایش‌ها در دانش یا برای آزمودن یک نظریه و یا سنجیدن یک کمیت یا کیفیت هستند، برهم‌کنش با دیگران نیز شیوه‌ای است برای آزمودن اندیشه‌های خود، یا سنجیدن ویژگی‌های شخصی خویش.

دانش‌پیشگان بسیاری را می‌بینی که در کار تجربی غرق می‌شوند و نه نظریه‌پردازی می‌کنند و نه نظریه‌های موجود را مطالعه می‌کنند. این مانند همان تخدیری است که بسیاری از مردم را در آن می‌بینی: غرق شدن در رابطه‌های رنگارنگ و فرار کردن از خلوتی که برای اندیشیدن لازم است، چرا که نمی‌توانند تنهایی ناگزیر خلوت را تاب آورند.
نظریه‌پردازان بلندپروازی را هم می‌بینی که از ضرورت آزمودن تجربی اندیشه‌های خود می‌گریزند و لایه‌لایه اندیشه‌ها و نظریه‌های بیمار روی هم می‌چینند، چرا که جسارت یا توان آزمون تجربی را ندارند. این‌ها هم برای من شبیه مردمی هستند که از برهم‌کنش اجتماعی و رابطه‌ها و هزینه‌های گوناگونی که در بر دارد، می‌هراسند و (اگرچه با ظاهری متین) در تاریکی تنهایی پنهان می‌شوند. تنهایی تنها در بازه‌های معقول می‌توانند خلوت اندیشیدن انگاشته شود و بیش‌تر از آن، زایش‌گاه اندوه‌های بی‌ثمر و اندیشه‌های بیمار است.

اما چه در دانش و چه در زندگی، فراوان‌ترین دسته آن‌هایی هستند که در مرحله سوم کوتاهی می کنند: کسانی که تجربه (رابطه‌ها) را در سطح معقولی پی می‌گیرند، و چه بسا در نظریه‌پردازی (اندیشه) نیز گام‌هایی بردارند، اما به گزارش کردن یا اندوختن مشاهده‌ها و تجربه‌ها بسنده می کنند. مقاله‌های فراوانی را می‌بینی از تجربی‌کاران مختلفی که تحلیل خوبی از مشاهده‌های‌شان به دست نمی‌دهند و همین که بتوانند داده‌های تمیز ارائه دهند، خرسندشان می‌کند. به همین گونه هم مردمی را می‌بینی که تجربه‌شان با دیگر آدم‌ها را به پستوهای تاریک ذهن می رانند تا بپوسد، و پویندگی لازم برای پرداختن تجربه‌ها و آموختن از آن‌ها را ندارند. به این ترتیب نظریه‌های آینده‌شان از تجربهٔ مشاهده‌های گذشته بهره نمی‌گیرد.

هر سه مرحله در هر دو زمینه لازم هستند.

زیستن در میان اکوسیستم آزاد

noreply@blogger.com (Mostafa) — Fri, 13 Jan 2012 03:02:00 +0000

می‌دانم که مدت زیادی است بسیار کم در این‌جا می‌نویسم و مدت بیشتری است که دربارهٔ مسائل فنی چیزی ننوشته‌ام، اما سابقه بد دلیل نمی‌شود که کم‌کاری را ادامه دهم.

تقریباً چهار سال است که من به طور کامل از ویندوز به سیستم‌های لینوکسی آمده‌ام و پشت‌سرم را هم هرگز با تأسف نگاه نکرده‌ام. البته همهٔ مردم نمی‌توانند این کار را بکنند. مثلاً کسانی که کارشان با ویرایش ویدئو درهم‌تنیده است، ابزارهای محدودی روی لینوکس خواهندیافت که بیشترشان در حد برنامه‌های پیشرفتهٔ این کار روی ویندوز نیستند. مشکل دیگر این افراد ناهماهنگی فرمت‌های صدا، تصویر و فایل است که به کدک‌ها مربوط می‌شود و بیشتر کدک‌ها هم آزاد نیستند (با تأسف!). نمونهٔ دیگرش آن‌هایی هستند که با نرم‌افزاری مانند اتوکد کار می‌کنند. وضعیت نرم‌افزارهای کد روی لینوکس زیاد جالب نیست (این را خودم نمی‌دانم و از استالمن نقل به مضمون می‌کنم.)، که البته می‌توان از اتوکد روی لینوکس استفاده کرد.

اما من مشکل بزرگی روی لینوکس نداشته‌ام، بلکه اصلاً نرم‌افزارهای متداول روی لینوکس را معقول‌تر و کاربرپسندتر از نمونه‌های ویندوزی یافته‌ام. مثلاً Gnumeric که یک برنامهٔ صفحه گسترده (spreadsheet) است، بسیار سبک‌تر و روان‌تر از اکسل مایکروسافت یا حتی LibreOffice Calc کار می‌کند و گراف‌های زیباتری هم می‌سازد. نمونهٔ دیگرش، gedit است که به نظر من بهترین ویرایشگر متن است و همچنین Nautilus که مرورگر فایلی بسیار خوبی است و قابلیت sftp و نیز اسکریپت‌های آن بخش جداناپذیری از زندگی روزانه من شده‌اند. می‌توانم این فهرست را ادامه دهم و البته می‌دانم که خیلی‌ها به هر دلیل با من موافق نیستند و می‌خواهند بر ضد کدام از مثال‌های من دلیل بیاورند. بحثم در این یادداشت روی این موضوع نیست.

چیزی که این‌جا می‌خواهم بگویم در ایران و هر جای دیگری که کپی‌رایت رعایت نمی‌شود و در ضمن آزادی اطلاعات هم یک شوخی است، مفهوم زیادی ندارد. البته من هم طرف‌دار بی چون و چرای کپی‌رایت نیستم، اما اگر اساساً با کپی‌رایت مخالف هم باشید، نمی‌توانید به دل‌خواه از هر محصولی استفاده کنید و پول نپردازید. در کشورهایی که کپی‌رایت جدی است، (برای نمونه) استفاده کردن از یک نرم‌افزار انحصاری بدون اجازه ناشر آن می‌تواند شما را حسابی به دردسر بیاندازد. یک پیامد این مسأله، این است که در استفاده کردن از ابزارهای تازه و سپس ترکیب کردن خلاقانه ابزارهای مختلف با هم، محدود به مجوزهایی می‌شوید که می‌توانید و یا می‌خواهید بخرید. برای نمونه، استاد بزرگوار من برای رسم کردن گراف‌ها از Matlab استفاده می‌کند که شبیه راندن یک تریلی به فروشگاه برای خریدن خوار و بار روزانه است (overkill). یک دلیل استفاده کردنش از این نرم‌افزار این است که بخش فیزیک مجوز آن را از طریق سرویس کامپیوتری مرکزی دانشگاه دارد و استادم مجبور نیست برایش پول بدهد. اگر مجبور بود، احتمالاً می‌رفت سراغ گزینه‌های دیگر، و یا با توجه به سن بالایش و دشواری‌اش در یادگیری نرم‌افزار، از خیر آن می‌گذشت. نمونهٔ دیگر که برای گروه ما پیش آمد، نرم‌افزاری بود که دینامیک مولکولی را با سرعت بسیار بالا (به ادعای سازندگانش) روی تراشه‌های گرافیکی Nvidia اجرا می‌کرد و قیمت گزافی هم داشت. هر دو استادم مدتی خریدن مجوز این نرم‌افزار را سبک و سنگین کردند و خوشبختانه منصرف شدند. گروه ما از نرم‌افزاری استفاده می‌کند که همان کار را می‌کند، اما رایگان و آزاد است و با مجوز GPL ارائه می‌گردد. سرعت اجرا شدن آن روی تراشه‌های گرافیکی در حد ادعای آن گروه دیگر نیست، اما دست‌کم قابل اطمینان است و ما هم الآن واقعاً کمبود توان پردازشی نداریم. این که برای تولید کردن نتیجه‌های علمی از نرم‌افزارهای بسته و انحصاری استفاده کنیم، به نظر من از اساس توجیه‌ناپذیر است، هرچند بسیاری از مردم این کار را می‌کنند.

وقتی در اکوسیستمی از نرم‌افزارها کار و زندگی کنید که بنیان‌اش بر آزادی نرم‌افزار و اطلاعات باشد، معمولاً دست‌تان برای استفاده کردن از ابزارهای تازه باز است و مجبور نیستید بودجهٔ مالی‌تان را برای استفاده از ابزارهای تازه بسنجید. امشب به ذهنم رسید امکان اجرا کردن بازی Fifa (محصول EA) روی اوبونتو را جستجو کنم و به بستهٔ نرم‌افزاری PlayOnLinux رسیدم (که ظاهراً بسیار مشهور است، اما من هم مانند شما همهٔ چیزهای مشهور را نمی‌شناسم.). البته برای اجرا کردن هر یک از نرم‌افزارهای تجاری غیررایگان از طریق PlayOnLinux، باید مجوز آن را بخرید و یا داشته‌باشید، اما خود این نرم‌افزار رایگان و آزاد است (زیر مجوز GPL) و مسألهٔ اصلی این است که گزینه‌های بسیاری را برای‌تان به رایگان فراهم می‌کند. مثلاً فرض کنید مجوز نسخه‌ای از اتوکد را برای ویندوز دارید، اما نمی‌خواهید یا نمی‌توانید هزینهٔ استفاده از ویندوز را بپردازید. می‌توانید آن را به رایگان بر روی PlayOnLinux اجرا کنید. در مورد خودم، حاضر نیستم برای بازی کردن برگردم به سوی ویندوز. هرگز! اما ممکن است بخواهم نسخه‌ٔ ارزان بعضی از بازی‌ها را بخرم و بازی کنم و این راه‌حل خوبی برای من است.

این البته دیدگاه کاربر است: زیستن در میان و همسایگی نرم‌افزارهای آزاد، بازمتن و (در بیشتر موارد) رایگان، امکان تجربه‌های بیشتر و خلاقانه‌تری را فراهم می‌کند. نمونه‌های دیگرش که این روزها بحث‌شان گرم است، نرم‌افزارهای مجازی‌سازی و هایپروایزرها هستند. در مورد نرم‌افزارهای علمی و پژوهشی هم تا حد زیادی همین گونه است.

از دیدگاه سازندگان نرم‌افزار؟ طبعاً برای آن‌ها ساده‌تر و دل‌پذیرتر است که کاربران برای کوچک‌ترین ابزارها و مجوزها هم تک‌تک پول بپردازند. اما جیب کاربران نامتناهی نیست و اگر به فرض هم شما آن قدر زرنگ باشید که کاربران نرم‌افزار یا سرویس‌تان را مجبور کنید برای هر چیزی پول بدهند (مانند مشتریان مفلوک آی‌تونز که برای هر ترانه‌ای جداگانه خراج می‌دهند و حتی اجازه ندارند فایل آن را برای خودشان روی نرم‌افزاری غیراپلی پخش کنند)، طبیعت اقتصاد و بازار رقابت، قدرت مانور شما را محدود خواهدکرد. در مورد آی‌تونز، اگر ترانه یا قطعه موسیقی‌ای را بخواهید، حتماً می‌توانید از جایی دیگر پیدایش کنید و اختیار خودتان را در دست بگیرید. اگر غیر از این بود، مطمئناً شادروان استیو جابز می‌کوشید انحصار مطلق فروختن صدا را از آن خود کند.

اما با فرض این که ارائه‌کنندگان نرم‌افزار و محتوا به سوی گرایش‌های آزادانه‌تر بروند، بالأخره چه‌طور باید حداقلی از سود را به دست بیاورند که کسب و کارشان را توجیه‌پذیر کند و امکان ماندن در بازار را به‌شان بدهد؟ همان طور که سودجویی نامتناهی از مشتری واقع‌بینانه نیست، انتظار آزاداندیشی و خیرخواهی مطلق از سازنده نرم‌افزار و محتوا هم نمی‌توان داشت.

پاسخ دادن به این پرسش دشوار است، اما دست‌کم می‌توان به شرکت‌هایی مانند ردهت، کنونیکال و نیز نویسندگانی مانند کوری داکتروف و صدها تن کسانی که محتوای باکیفیت و رایگان تولید می‌کنند و روی سایت‌هایی مانند یوتیوب می‌گذارند، اشاره کرد. همهٔ آن شرکت‌ها و بسیاری از آن افراد هم از این راه درآمد دارند، بی آن که لزوماً هرگز پولی از شمای کاربر یا مخاطب بگیرند. کسب و کار و فعالیت بر مبنای آزادی اطلاعات، به اکوسیستم اجتماعی و اقتصادی متفاوتی می‌انجامد که زیبایی‌ها و توانایی‌های بسیاری دارد، اما ممکن است به ایجاد نرم‌افزاری مانند فتوشاپ هم نیانجامد. ترجیح شخصی من البته گسترش آن گرایشی است که آزادی اطلاعات را مبنا بگیرد، و حدس می‌زنم و امیدوارم این گرایش پیوسته فراگیرتر شود و راه‌های تازه‌ای برای تولید کردن نرم‌افزار و محتوای بسیار تخصصی ارائه کند، اما تا آن‌جا راه درازی در پیش است.

اندر باب احترام استاد

noreply@blogger.com (Mostafa) — Wed, 11 Jan 2012 02:08:00 +0000

استاد بزرگوارم که سنش در حدود هفتاد است و باشد که به هفتصد برسد، اخبار این آزمایش نوترینوهایی که به ظاهر تندتر از نور حرکت می‌کنند (کرده‌اند) را به شدت تعقیب می‌کند. یک همکار دیگرش که او هم مثل استادم بازنشسته است، نظریه‌ای در این مورد داده که ایشان جدی گرفته. در این آزمایش برای سنجش مکان از جی‌پی‌اس استفاده شده و نظریه او این است که شاید آمریکایی‌ها در سیستم جی‌پی‌اس خطایی عمدی کار گذاشته‌اند که آزمایش‌گرها از آن خبر ندارند و باعث بروز خطا شده. البته من این نظریه را زیاد جدی نمی‌گیرم و نظریه‌پردازش هم فقط به عنوان احتمالی ضعیف مطرحش کرده، اما جناب استاد دوست دارد دائم دربارهٔ آن نظریه بپرسد و برایش هم مهم نیست که احتمالش کم است، یا من جدی نمی‌گیرمش. امروز دوباره درباره‌اش از من پرسید و من همان جواب همیشگی را دادم: نمی‌دانم، شاید، اما بعید است... سپس استادم (انگار که نظر من را نپرسیده و با فرض درست بودن آن نظریه) برای خودش شروع به پیشروی و گفت: باورنکردنیه. این آدم‌ها باید بهتر از هر کس دیگه‌ای این چیزها رو بدونند، نه؟

با خنده عرض کردم: خوب، من می‌تونم مثل همینو دربارهٔ خودت بگم، می‌خوای بشنوی؟ و این بار نوبت من بود که منتظر نظرش نشوم: تو سه تا دانشجوی دکترا روی بیوفیزیک محاسباتی داری. کدنویسی خودت چه‌طوره؟ و بدین‌سان هر دو بلندبلند خندیدیم.

خواستم عرض کنم چنین روابطی دارم با استادم که با وجود همهٔ بهانه‌گیری‌هاش همدیگه رو تحمل می‌کنیم.

2011+1

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sat, 31 Dec 2011 19:05:00 +0000

چهارمین سال نوی میلادی است که از خانه دورم. تا الآن یک دهم عمرم بیرون از ایران گذشته و دیگر دوری‌اش آن قدر آزار نمی‌دهد. ایران حالا شده یک ظرف که وابستگی های مهمی درونش جا گذاشته‌ام. بی‌تعارف: همه چیز با گذشت زمان رنگ می‌بازد و حس را نمی‌توان مقید به اخلاق کرد. می‌توانم از آن ظرف دل بکنم اگر چیزی که درونش برایم مهم است را بیرون بکشم. این لابد حال خیلی‌های دیگر است که از خانه‌ای نیمه‌ویران می‌گریزند.

سال 2011 برای من سال خوبی بود. اتفاق‌های خوبی افتاد، چیزهای بسیار مهمی یاد گرفتم که باید سال‌ها پیش می‌آموختم. چیزهایی که دیدم و منشم را عوض کرد و حالم را بهتر.

بیرون از من چه؟ 2011 سال جنبش مصر و جنگ لیبی بود و البته جنبش‌های سوریه و بحرین و یمن. بهار عربی؟ عنوان مبتذلی است. بیداری اسلامی؟ از آن هم مبتذل‌تر. داستان البته ظاهراً از تونس آغاز شد، اما اوباما (با همهٔ نادانی‌اش) این را درست گفته که داستان از ایران شروع شد. حالا مردم مصر می‌کوشند مملکت‌شان را خود به دست بگیرند و مثل مردم ایران میان دو فک تحجر دینی (اخوان‌المسلمین − قم) و زور نظامی (ارتش حاکم بر دولت − سپاه) گرفتارند. مردم سوریه شگفتی‌سازند. اما از سوریه هم مانند لیبی خبرهای فراوان و اطلاعات اندک می‌رسد. چگونه است که ده‌ده کشته می‌دهند و همچنان پای می‌فشارند؟ سوریه که سال‌ها برای ما کشور مزار زینب و سفارت کانادا بود، حالا غیرقابل‌درک می‌نماید.

2011 در ضمن سال حبس خانگی میرحسین موسوی و مهدی کروبی نیز بود. در شرایطی که نظام اسلامی دیگر تاب کنش‌گری محدود این دو را نیز ندارد و بر خلاف قانون خود بی‌محاکمه محبوس‌شان کرده، حبس خانگی چیزی از اعتبار و شرف‌شان پیش مردم نخواهدکاست.

2011 سال فاجعه فوکوشیما هم بود، و این که به یاد بیاوریم چه قدر ژاپنی‌ها را نمی‌شناسیم. مصیبت‌های بزرگ فرصت‌های شناخت هستند و ملت ژاپن بزرگی‌اش را به رخ کشید.

2011 سال ادامه تخریب ایران بود: گسترش تحریم‌ها، وسعت یافتن فساد، دامنه‌دار شدن دعوای مبتذل گروه احمدی‌نژاد و بقیه بنیادگراهای بی‌بنیاد ایران، رشد آلودگی آب و هوا و زمین، روباه پیر و میمون جوان، سال اعتصاب‌های غذا و اعدام‌ها و سالی که هاله با عزت رفت.

اما اتفاق‌های خوبی هم برای ایران افتاد: «جدایی نادر از سیمین»، «سیمرغ»، و دست‌های برافراشتهٔ نسرین ستوده چیزهایی است که از این سال با خوشی به یاد می‌آورم. نه، باید نامه‌های نوری‌زاد را هم اضافه کنم، و اخیراً، نامه‌های دیگران را. این‌ها ماندنی است و برای ما سرمایه خواهدبود.

2011 سالی بود که کم نوشتم و کمی بیشتر خواندم و بسیار آموختم. سالی بود که برای من نیمه‌تاریک آغاز شد و هر چه پیش‌تر رفت روشن‌تر شد.

از 2012 انتظارهای بسیار دارم، برای خودم و شما.

دامپ!

noreply@blogger.com (Mostafa) — Thu, 15 Dec 2011 12:38:00 +0000

دیدنش در جهان واقعی هم تجربهٔ تکان‌دهنده‌ای بود، و تجربه کردنش که باید مهیب باشد. هر دو از دوستانم بودند و به ویژه در دوره‌ای در حدود دو سال پیش زمان زیادی را با هم گذراندیم. از همان زمان رابطه‌شان آغاز شد و هفتهٔ پیش به پایان رسید. دو جور آدم مختلف بودند و از بسیاری شنیدم که زوج عجیبی هستند. من تلاش می‌کنم در برابر پیچیدگی آدم‌ها فروتن باشم و قضاوت نکنم. اما خوب، عجیب بود. م همان موقع‌ها از همتای پیشینش جدا شده‌بود که آن زمان آخرهای دکترایش بود. آن بی‌نوا هم در هم شکست، اگرچه بعداً خودش را بازیافت، دکترایش را به پایان برد و مشغول پست‌داک شد. ر مشکلی در جذب کردن دخترها نداشت. گیرایی‌اش در صورت یا اندام نبود. می‌توانست و می‌تواند هر کسی را به خنده بیاندازد، و صورت بی‌تفاوت خود را حفظ کند. م رسماً می‌رفت پیش ر تا خندانده شود. هر که نداند من می‌دانم.

با این حال حتی تا چند ماه نخست رابطه‌شان هم باور کردنش برای من که با هر دو دوست بودم دشوار بود و برای بقیه دوستان مشترک‌مان نیز. اما رابطه پیش رفت. م فوق‌لیسانسش را تمام کرد و رفت شهری دیگر در همین نزدیکی. ر هم کمی بعد فوقش را تمام کرد و دوره دکتری را شروع کرد. به جز وقت‌هایی که کلاس یا کار یا جلسه داشت، این‌جا نمی‌ماند. به شوخی می‌گفتم ر شغلش را عوض کرده و خانه‌دار شده. همین یک ماه پیش هر دو آمده‌بودند خانه‌ام، با چند دوست دیگر. اینش برای من آزاردهنده است. دیده‌اید این فیلم‌ها را که از آغاز داستانش را می‌دانید و قرار است شخصیت اصلی بمیرد؟ دارم فکر می‌کنم م هم آن وقتی که روی کاناپه قرمز من نشسته‌بود شاید می‌دانست می‌خواهد از ر جدا شود. این تصمیم‌ها که یک‌شبه گرفته نمی‌شود، می‌شود؟ اینش برای من مهیب است. یک رابطه را از آغاز تا انجام دیدم، بسیاری‌اش را. و رابطهٔ میان دو آدم خودش شخصیت دارد، زندگی دارد. مهیب بودنش در این اندیشه است که آیا وقتی آخرین بار م را دیدم می‌دانست می‌خواهد این موجود را نابود کند؟ بحث ارزش‌گذاری یا داوری کردن هم نیست. فقط مسألهٔ بودن و نبودن یک موجود واقعی، همان رابطه، است، و آگاهی پیشین از نابود کردنش.

ر را دیشب در جمع دوستانم دیدم. به شوخی پرسیدم چرا اینجایی، و گفت م رابطه را تمام کرده. دامپ! شوکه شدم، حتی با وجود آن که از ظاهرش می‌شد حدس‌هایی زد.

وسوسهٔ داوری کردن همیشه هست. بی داوری پرسش‌ها در ذهنت وول می‌خورند. م دو آدم درست و حسابی که من می‌شناسم را در هم شکسته. در زمانی در حدود دو سال. در عین حال نمی‌توانم بگویم بی‌ثبات یا بدجنس است. سرشت رابطه پیچیده است. همین.

«موی گربه نماز ندارد»

noreply@blogger.com (Mostafa) — Wed, 14 Dec 2011 13:16:00 +0000

روی مبل چرت می زند، هر روز با یک ادا. بالای سرش که می روم، سرش را بلند می‌کند و صدایی می دهد که هر دفعه من را به خنده می اندازد. صبح یا هر وقت دیگر که از خواب بلند شوم، می‌توانم بروم سراغش و بیدارش کنم. هرگز اعتراض نمی‌کند، شاید چون هر وقت بخواهد می‌تواند بخوابد. همیشه همان صدا را می‌دهد و سرش را بلند می‌کند و با شگفتی تماشا می‌کند. به خنده افتادنم در آغاز روز تضمین‌شده است. بعد که می‌روم برای صبحانه درست کردن، دنبالم می‌آید درون آشپزخانه و به آب و غذای خودش ناخنکی می‌زند. بعد که برمی‌گردم به اتاقم دنبالم می‌آید. حضور یکی دیگر، یکی که با او اهلی باشد را به کنج تنهایی و چرت زدن ترجیح می‌دهد. از این خصلت در کسی سراغ دارید؟

می‌آید درون اتاقم و می‌رود کنار کیفم می‌نشیند. دروغ چرا، این کارش مایهٔ مباهات است! این که در اتاق من گوشه‌ای برای خودش انتخاب کرده و رفتاری خانگی برگرفته. از جمله والاترین نیازهای آدمی است که آشیان کسی باشد، و گرچه یک حیوان این نیاز را برنمی‌آورد، دست‌کم می‌تواند وجود آن را به روشنی به تو بنمایاند، و این کم چیزی نیست.

می‌پنداریم حیوانات خانگی را اهلی خودمان کرده‌ایم، اما شاید آن‌ها بیشتر ما را اهلی کرده‌اند. ما را واداشته‌اند آب و غذای‌شان بدهیم، مواظب بهداشت و سلامتی و نیازهای‌شان باشیم، و رفتارهای شخصی‌شان را با ذوق دنبال کنیم و بالاتر از همه، در جهانی که خود ما ناچار می‌شویم با معیارهای بیرونیِ رفتار تطبیق پیدا کنیم، سگ و گربه‌های خانگی را ازاد می‌گذاریم که شخصیت خودشان را پیدا کنند و از خود شدن‌شان ذوق می‌کنیم.

می‌داند که در را خواهم‌بست، پس با شتاب دنبالم می‌آید درون اتاق و می‌رود در همان کنجی که برای خودش برگزیده می‌نشیند. این‌جوری

گاهی می‌نشیند و من را که پشت میزم نشسته‌ام و با کامپیوترم مشغولم، از پشت سر مدتی تماشا می‌کند. این جوری

اخیراً یک مرحله پیش‌تر رفته و همان‌جا کنار کوله‌پشتی‌ام چرت می‌زند. این‌جوری

بعد از مدتی هم می‌رود کنار در و من را نگاه می‌کند که یعنی درو باز کن بذار من برم بیرون.

سگ و گربه تنهایی آدم را پر نمی‌کند. هیچ چیز تنهایی آدم را پر نمی‌کند، اگر آدم آن قدر آدم باشد که تنهایی‌اش را بفهمد. اما دست‌کم مدل ساده‌ای از شخصیت آزاد را نشان آدم می‌دهد، همان گونه که مدل‌های ساده در دانش به کار شناخت مقدماتی جهان پیچیده می‌آیند، سگ‌ها و گربه‌ها هم می‌توانند به شناختن پیچیدگی‌های انسانی کمک کنند، با رفتارهایی که نشان می‌دهند و نیز با حس‌هایی که در تو برمی‌انگیزند.

فاینمن خیلی شبیه گربه‌هایی است که در تهران می‌بینی، و من را بسیار به یاد آن‌ها می‌اندازد. «موی گربه نماز ندارد». سگ هم که بیچاره نجس است. بیچاره سگ نیست. بیچاره آدمی است که با این همه نجس احاطه شده. بیچاره عمهٔ من است که وسواس نجس و طاهری دارد در تنگاتنگ بیماری و ناتوانی و بی‌کسی. بیچاره همهٔ مایی هستیم که با این همه نجس‌ها و حرام‌ها به دور ذهن‌مان پیله تنیدیم و جهان را با نشناختنش شناختیم، که توانایی‌های‌مان را خرج ناتوان شدن کردیم، که جسارت کودکی، شور نوجوانی و میوه‌های جوانی‌مان را با این طرز فکر بیمار سوزاندیم. بیچاره پروردگان اندیشه‌ای هستند و هستیم که یگانه ابزار جهت‌یابی‌اش ترس است. ترس از شناختن، تغییر کردن، تجربه کردن، درد کشیدن، نادان پنداشته شدن، و بالاتر از همه، ترس از ترس. ترس بزرگ‌ترین پاسدار خویش است، و تا ترس هست، رشد نیست، پیشرفت نیست، و شادی نیست، حتی به قدر نوازش کردن یک گربه.

Experience

noreply@blogger.com (Mostafa) — Fri, 28 Oct 2011 03:22:00 +0000

"Experience is what you get when you don't get what you want."

I'm just just getting too much experience these days.

Stuffing

noreply@blogger.com (Mostafa) — Tue, 25 Oct 2011 06:13:00 +0000

تا سال 77 که اسباب‌کشی کردیم به خانهٔ کنونی‌مان، ده دوازده سال در خانهٔ امیرآباد بودیم. خانه که یعنی آپارتمان کوچکی با کمتر از 90 متر مربع زیربنا. یک یا دو سال پیش از سالی که باید به دبستان می‌رفتم رفتیم به آن آپارتمان، زمانی که اتوبان کردستان هنوز وجود نداشت و خیلی از خیابان‌های شلوغ کنونی آن‌جا هنوز خاکی بود و حتی بقایایی از زندان قزل‌قلعه را می‌توانستی در گوشه و کنار بیابی. مامان پرستار بود در بیمارستان امیرکبیر (شاید اولش که رفتیم به آن خانه در بیمارستان شریعتی بود، درست یادم نیست). بیمارستان امیرکبیر الآن دیگر وجود ندارد و محلش (روبروی مسجد‌النبی در بالای امیرآباد) تبدیل شد به مرکز بهداشت و الآن نمی‌دانم چیست. من و مهدی را صبح‌ها می‌گذاشت مهدکودک دانشگاه تهران (که الآن شده دانشکده کارآفرینی) یا شاید هم آمادگی (که ساختمانش اصطبلی قدیمی بود و الآن شده موزه پزشکی). فکر کنم شیفت روزش ساعت 2 تمام می‌شد. ماشینش را فروخته‌بود که آن آپارتمان را بخریم و رفت و آمدمان با اتوبوس خط 88 بود که از کنار میدان قزل‌قلعه رد می‌شد، یا خط 91 که مستقیم امیرآباد را می‌رفت پایین و از کنار بیمارستان شریعتی رد می‌شد. هر دو خط از انتهای امیرآباد می‌رفتند به ترمینال شهید فیاض‌بخش (پارک‌شهر) و طبعاً هیچ یک از آن دو خط الآن وجود ندارند و جای‌شان را به خط‌های کوتاه‌تر داده‌اند. اتوبوس‌های منطقهٔ 6 همگی بنزهای نیمی آبی و نیم بالا سفید بودند. منطقه‌های دیگر رنگ‌های دیگری به جای آبی داشتند. مثلاً خط‌های سیدخندان سبز بودند (سبز علوی، نه سبز فتنه‌گر لجنی). دنیای من هم با همین چیزها تعریف می‌شد. محدودهٔ خانه، محدودهٔ اتوبوس‌های آبی بود و رنگ‌های دیگر مال خارج بودند.

مامان ما دو تا را هر صبح به دندان می‌گرفت و با اتوبوس آبی می‌برد به مهدکودک و بعدازظهر خسته و خراب برمی‌گرداند. شاید گاهی سر راه از میدان قزل‌قلعه هم خرید می‌کرد.

زمان جنگ و بعد موشک‌باران بود. به جز دورهٔ خیلی کوتاهی که با خانوادهٔ مامان رفتیم شمال (بابا در تهران ماند)، ما همیشه در تهران بودیم. آن دوره گذشت و ما جان سالم به در بردیم. جنگ‌افروزها هم یا در چاه پیدا شدند و اعدام‌شان کردند یا به جایگاه ابدی سفر کردند. دو رهبر عرب هم که در جنگ به ایران کمک کردند، یکی چند روز پیش در سوراخ دیگری پیدا شد و عمرش به محاکمه قد نداد، و دیگری هم با عزت و احترام پای تلفن مرحوم شد و پسرش امروز ده تا ده تا آدم می‌کشد. بله، رسم روزگار چنین است. دستم گرم شده که بنویسم، اما اصلاً این نوشته را به نیت دیگری آغاز گردم. عنوانش را ببینید، این چیزهایی که نوشتم اصلاً ربطی به stuffing دارد؟ برای stuffing همانند پارسی خوبی نیافتم. معنی‌اش می‌شود با چیز و میز پر کردن، با خرت و پرت انباشتن.

چرا از ماجرای خانهٔ امیرآباد شروع کردم؟ چون اصل مسیر فکری این چیزی که می‌خواهم بگویم، به آن خانه برمی‌گردد. جای‌مان کوچک بود. اولش زیاد نه، اما به خصوص من و مهدی که به مدرسه رفتیم، و بعداً که حضرت لیلا علیهاسلام ظهور کردند، جای مان تنگ‌تر و تنگ‌تر شد. با وجود تنگی آن آپارتمان، من همیشه دلبسته‌اش بودم. خانهٔ دنجی بود و خانهٔ کودکی‌های ما بود و ساخته شدن محله در اطرافش را دیده بودیم و اتفاق‌های خوب زیادی در آن‌جا برای ما افتاده‌بود (مثلاً همان ماجرای ظهور). از آن‌جا که رفتیم، هیچ وقت در هیچ جای دیگری تا امروز هم حس خانه را آن قدر قوی نداشته‌ام که در آن خانه داشتم. باز هم دارم منحرف می‌شوم (جریان انحرافی).

من و مهدی که به دبستان می‌رفتیم، بابا یک پروژه بلندمرتبه‌سازی را شروع کرد که فکر کنم بیش از یک هفته طول کشید. کنار پروژه که یکی از دو اتاق‌خواب خانه رخ می‌داد، از این تابلوهای زردرنگ نبود که بگوید پروژه چیست و چه هدفی دارد و پیمانکار و مجری و ناظر کدام است. اما پروژه این بود که یکی از دو اتاق‌خواب تبدیل به اتاق کار شود تا کودکان دبستانی (امیدهای امام راحل) میز کار و قفسه داشته‌باشند. مصالح؟ از این قفسه‌های پیچ و مهره‌ای دژپاد. بابا را معمولاً به خاطر بدسلیقگی‌اش ملامت می‌کنیم، اما من از آن سیستم راضی بودم. حاصلش این شد که سه میز کار با قفسه‌هایی بلند در بالای هر کدام ایجاد شد. این سیستم برای ما خوب کار کرد. چند سال بعد تصمیم گرفته‌شد که اتاق کار من و مهدی باید جدا باشد تا کلهٔ هر کدام‌مان 90 درجه کمتر از میز کار منحرف باشد و بدین سان میز کار من و بابا به اتاق دیگر منتقل شد و مهدی در آن اتاق ماند. سال 77 که زمان اسباب‌کشی شد، هیچ دست و دلم نمی‌رفت به باز کردن آن سیستم قفسه‌ها از هم. تا آن زمان بین میز کار من و بابا یک قفسه تلویزیون و یک قفسه ضبط‌صوت و یک طبقه برای کاست‌های من (همگی با مجوز ارشاد) و یکی دو تای دیگر هم برای جزوه‌ها و کتاب‌هایم (به جز فضایی که بالای میزم داشتم) اضافه شده‌بود.

به خانهٔ تازه که رفتیم، قرار بود شیک بشویم (اگرچه وام‌ها و خرج شدن همهٔ موجودی بانکی تا چند سال رمقی باقی نگذاشت) و دیگر نمی‌شد همهٔ آن سیستم را عَلَم کرد. اما من واقعاً جایگزین دیگری نمی‌شناختم و چون فقط همان قفسه‌ها را داشتیم، برای خودم یک میز با همان‌ها سر هم کردم که رویش برای کنکور بی‌صاحاب درس بخوانم. آن میز چند سالی دوام آورد تا وقتی میز تحریر بزرگ و بدقواره‌ای را خریدم که الآن هم در اتاقم هست. تا این‌جا را خواندید؟ واقعاً شرمنده‌ام کردید! شاید بهتر است بالأخره جان بکنم و حرفم را بزنم.

آن قفسه‌ها و آن میز با همهٔ زمختی‌شان در یاد من به خوشی ماندگار شدند، چون ساعت‌های زیادی را به کار کردن بر روی آن‌ها (زیر قفسه‌ها طبعاً) گذراندم. این حس را به شکلی دیگر در جای دیگری هم تجربه کردم. دو سال اولم در دبیرستان خیلی معمولی و متوسط گذشت. نه نخبه بودم و نه نخاله. سال سوم ندایی از غیب در گوشم زمزمه کرد که می‌شود خیلی بهتر از این بود. سال دوم و سوم را در ساختمان دوم دبیرستان البرز بودیم که در بدقوارگی کم‌نظیر بود. از آن ساختمان متنفر بودم. اما سال سوم که کلاس‌ها را جدی‌تر گرفتم و مخصوصاً در کلاس‌های ریاضی (همانا حسابان و جبر و احتمال) و فیزیک و شیمی به شدت مسأله حل می‌کردم (که شاید یگانه راه آموختن این مقوله‌ها باشد)، مفهوم همان فضا و همان کلاس و ساختمان زشت به کلی برایم عوض شد.

آدم می‌تواند چیزهایی را بفهمد و بعداً فهمش را از دست بدهد، خصوصاً اگر فهمش شهودی و ناخودآگاه باشد. این تقریباً اتفاقی بود که سال بعدش (سال 77 که رفتیم به خانهٔ کنونی‌مان) برایم افتاد و تا چندین سال آن فهم ناخودآگاه بازنگشت، چون بی‌گمان دیدهٔ بازم نبود که بفهمم آن که بودم در انتظارش جز خودم هیچ کس نبود باری. حال خوب نیامد که نیامد و هیچ ارتباطی با هیچ محیطی نتوانستم برقرار کنم، جز شاید با همان میز پیچ و مهره‌ای که رویش چه قدر مسأله حل کردم. اما شاید تا همین یکی دو ماه پیش نتوانستم آن فهم را به سطح خودآگاهی برسانم: که مفهوم شخصی فضاها، آدم‌ها، کتاب‌ها و کلاً چیزها، وابسته به میزان سرمایه‌گذاری انسانی‌ای است که روی‌شان می‌کنیم، زمانی که با آن‌ها یا بر روی آن چیزها صرف می‌کنیم، این که چه قدر در بسترشان روی مفهوم‌ها عمیق می‌شویم و چه میزان معرفت می‌آموزیم. دیدم که جادی عزیز هم در یادداشتی که دربارهٔ تبلت نوشته‌بود، به گونه‌ای به این مفهوم اشاره کرده بود: زندگی آدم با داشتن یک چیز تازه پر نمی‌شود. فضای خانه با خریدن یک چیز تازه مفهوم پیدا نمی‌کند. شادی و روشنایی با این چیزها نمی‌آید، اگرچه نظام سرمایه‌داری در همه جای دنیا می‌کوشد غیر از این بنمایاند. می‌خواهند باورمان دهند که با خرت و پرت خریدن و دور خود انباشتن می‌توانیم شادتر شویم. نه این که بگویم خرید رفتن و احیاناً کمی ول‌خرجی کردن بد است. نه، زهد هم خوب نیست. اما در واقع زمان و انرژی و کار و اندیشه‌ای که فعالانه (و نه منفعلانه) در یک مکان یا بر روی یک چیز یا یک آدم صرف می‌کنیم، به درستی باعث مفهوم پیدا کردن آن برای ما می‌شوند.

این را زمانی آگاهانه فهمیدم که حدود دو ماه پیش به خانهٔ تازه‌ام اسباب کشیدم. اولش خوشم آمد، اما بعد از این که همهٔ دیوارهای اتاقم رنگ چوب است بدم آمد. اتاق به نظرم تاریک و دل‌گیر آمد، حتی با وجود آن که با سلیقه‌ٔ خودم چیده‌بودمش و از چیدمانش راضی بودم. بعد یادم افتاد که اتاق آن خانهٔ امیرآباد شاید از این هم دل‌گیرتر بود. نه به حیاط زیبایی پنجره داشت و نه اختیار داشتم به میل خودم بچینمش و نه و غیره. هر آدمی باید در ذهنش از این دوره‌ها یا حالت‌های موفق گذشته داشته‌باشد که وقتی به تنگناهای این جوری می‌خورد بتواند به آن‌ها بازگردد و دلیل موفقیت‌شان را بجوید و به کار بندد. با خودم گفتم روی این میز گنده زیاد زمان صرف کار و فکر می‌کنم. فضا را این جوری می‌شود مال خود کرد، در کم‌ترین زمان ممکن. فضا را باید با سابقهٔ زندگی پر کرد و معنی داد، نه این که زندگی را بخواهیم با خرت و پرت به یک محل ببخشیم.

فکر می‌کنم یک دلیل جا افتادن اسرائیل در سرزمین‌های اشغالی هم همین است: تکاپوی فراوانی که در آن منطقه‌ها انجام شده، صنایع و دانشگاه‌هایی که در آن‌جا پا گرفته‌اند و آدم‌هایی که آن‌جا تربیت شده‌اند. دور از ما باد که خانهٔ دیگری را اشغال یا جای کسی را تنگ کنیم، اما این تکاپوی کار و اندیشه و سازندگی برای جان دادن به بی‌جان‌ها را باید یاد گرفت.

اسعد تقی‌زاده

noreply@blogger.com (Mostafa) — Tue, 18 Oct 2011 02:21:00 +0000

چند باری پیش آمده که در خبرها بشنویم شکارچی‌های غیرمجاز با محیط‌بانی درگیر شوند و او را به قتل برسانند. نام‌ها را به یاد ندارم، اما از صفحه فیس‌بوک جلوگیری از اعدام اسد تقی‌زاده این نام‌ها را می‌توان برشمرد:سعید پرهام، یحیی شاهکو محلی و حسین صادقی و ظاهراً شمار شهدای محیط‌بان پس از انقلاب افزون بر 100 است.

صدور حکم اعدام برای یک محیط‌بان که در هنگام انجام وظیفه با شکارچیان غیرمجاز درگیر شده، عجیب است. اگر دلایل دیگری برای صدور این حکم وجود دارد، قوه قضائیه باید برای اقناع افکار مردم اعلام می‌کرد. اگر اسعد تقی‌زاده واقعاً در هنگام انجام وظیفه و برای انجام وظیفه مرتکب قتل شده، منطقاً نباید مجرم شناخته شود، وگرنه باید قوه قضائیه بگوید اساساً یک محیط‌بان چگونه باید از حیات طبیعی و نیز از جان خودش دفاع کند، در حالی که قانون از او حمایت نمی‌کند. چگونه قانونی داریم که از مجری خود دفاع نمی‌کند و بلکه می‌خواهد جانش را بستاند؟

بیشتر مردم شهرنشین ایران ذهنیت درستی از اصل مسألهٔ محیط‌بانی ندارند، چرا که از محیط زیست طبیعی دور هستند و طبیعت‌گردی هم بخشی از فرهنگ همگانی ما نیست. اگر (برای مقایسه) کسی به چاه‌های نفتی ایران حمله مسلحانه نماید، آیا دفاع نظامی و احیاناً به هلاکت رساندن متجاوز نادرست شمرده می‌شود؟ نفت چندی دیگر تمام می‌شود. حتی اگر فرض کنیم 150 سال دیگر نفت داریم، مجموع دوران نفت در طول تاریخ بشر دوره چندان بلندی نیست. اما محیط زیست و حیات وحش سرمایه بسیار مهم‌تری است که همواره نیازمند نگهداری از آن خواهیم‌بود. در عین این نیازمندی، فرهنگ همگانی ما اکنون اهمیت چندانی به مسأله محیط زیست و حیات وحش نمی‌دهد و آن‌هایی که برای حفاظت از آن می‌کوشند، در واقع برای همهٔ جامعه فداکاری می‌کنند. بی‌انصافی است که زیر پای آنان را خالی کنیم.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پی‌نوشت: اطلاعات تازه‌تری روی سایت بی‌بی‌سی فارسی منتشر شده. انگار اصل مسأله را اشتباه فهمیده‌بودیم.

فرزانه عاجز

noreply@blogger.com (Mostafa) — Sun, 16 Oct 2011 08:30:00 +0000

تو حق داری آن‌هایی را که تیپ می‌زنند و به مهمانی می‌روند احمق و پوچ بدانی، آنهایی که خودشان را می‌کُشند تا خوش‌تراش و متناسب بمانند را سطحی بدانی. تو حق داری آن‌هایی که می‌نوشند را دنباله‌روی کور دیوانگی‌های جمعی بدانی. تو کاملاً حق داری آن‌هایی را که روزی ده ساعت یا بیشتر مثل خر کار می‌کنند را بی‌تعارف خر بدانی و با خودت فکر کنی اگر به جای خرکاری\خرخوانی بیشتر فکر می‌کردند، بیشتر اطراف‌شان را نگاه می‌کردند، این قدر کارهای احمقانه و تکراری نمی‌کردند و بهتر هم نتیجه می‌گرفتند. تو حق داری دختر و پسرهایی که رفتارهای سبک‌سرانه می‌کنند و برای همتا پیدا کردن خودشان را خوار می‌کنند، چندش‌آور بدانی. حق داری برای آن که زود ازدواج کرده متأسف باشی که از چاله به چاه افتاده. برای او که سرش دائم توی قانون‌ها و خبرهاست تا از معافیت‌ها و میان‌برهای قانونی استفاده کند هم می‌توانی متأسف باشی که اصل قضیه و ظالمانه بودن اساس قانون (مثلاً سربازی) را نادیده گرفته و رعیت مطیع شده.

این‌ها همه حقوق بنیادین تو هستند. می‌توانی بی‌نهایت از این پندارهای عاقل اندر سفیه داشته‌باشی و برای بقیه متأسف باشی، یا از آن‌ها خشمگین، و شیوهٔ حکیمانهٔ خودت را در خلوت ذهنت بستایی در آرزوی روزی که خرد ناب تو بر همه آشکار شود.

اما وقتی خوشی اجتماعی مهمانی‌روها و معاشرتی‌ها را دیدی، خوش‌اندامی رژیمی‌ها و ورزشکارها را، گرمی نوشندگان را و موفقیت و خواستنی بودن خرکارها را، وقتی شادی و رضایت آن کوشندگان راه پارتنر را دیدی، هم‌سالان خودت را دیدی که خانواده‌های تمام‌عیار دارند و لایی کشیدن جویندگان میان‌برهای (نیمه)قانونی را، و بسیار چیزها از این گونه را دیدی و در همان خلوت خودت آرزوی‌‌شان را داشتی، دروغ‌گویی اگر خواهش خودت را انکار کنی؛ ترسویی اگر جلوتر بودن همان کوشندگان کم‌اندیش را بی‌ارزش و نااصیل بدانی، و مترسک مغروری بیش نیستی اگر این همه نشانه، به تکاپوی بیشتر نکشاندت.

تو همان قدر که حق و وظیفه برای اندیشیدن داری، برای تکاپو و کاشتن و درویدن هم بار بر دوش داری.

جابز؛ دیکتاتوری که دوستش داشتند

noreply@blogger.com (Mostafa) — Thu, 13 Oct 2011 08:29:00 +0000

اساساً لفظ «دیکتاتور» لفظی توهین‌آمیز نیست. بسا این‌که بسیاری از نحله‌ها و جریان‌های سیاسی و فلسفی به ستایش از اقسامی از دیکتاتوری پرداخته‌اند. چنان‌که در آثار افلاطون (و افلاطونی‌ها) به ستایش از حکومت‌های دیکتاتوری (استبدادی) فلاسفه و طبقه کارگر (دیکتاتوری پرولتاریا) برمی‌خوریم و حتی در اندیشه اسلامی با اندیشه فارابی درباره رییس اول در مدینه فاضله مواجه می‌شویم که همه این جریان‌ها شخصی دیکتاتور صالح را بهترین حاکم و حاکم واقعیِ خیر ِ جامعه و جمعیت آن جامعه می‌دانند که این اندیشه در حکومت‌های دیگر نیز یافت می‌شود و مخلص کلام این‌که دیکتاتوری لفظی خالی از توهین است. اما در مورد انتساب دیکتاتوری که در واقع هم‌تراز کردن رهبری با دیکتاتوری در سخنرانی‌ام بوده است این مطلب را باید گفت که آنچه دیکتاتوری است جمع انحصارطلبی (مطلق بودن) و اقتدارگرایی است که نمی‌توان هردو را نیک دانست و دیکتاتوری را بد. نمی‌توان فصل‌الخطاب بودن به این معنا که دیگر پس از آن سخنی نباشد و هرچه گفته شد، فقط پاسخ چشم آید، را پذیرفت و دیکتاتوری را نه. که خود کلمه فصل الخطاب معنایی از دیکتاتوری است و اساساً نمی‌شود کسی اوامر را دیکته و دیگران تقریر نمایند و گفت دیکتاتوری نیست که در واقع پذیرش امر دیکتاتوری در ساختار فعلی محقق است و نمی‌توان ذکر کلامی را ناپسند دانست و وصف حالش را نه. اگر به زعم ضابطین قضایی تحت امر حاکمیت و مدعی‌العموم (دادستانی) و دستگاه قضا (که به امر قانون اساسی منفک از سایر قوا و – تنها و تنها – حافظ و مجری عدالت است) دیکتاتوری بد و توهین است، باید اوصاف دیکتاتوری و اعمال دیکتاتورمآبانه نیز بد و توهین‌آمیز تلقی شود که چنین به نظر نمی‌آید.

~ از متن دفاعیه مجید توکلی

اکنون که هنوز داغ استیو جابز بر دل هوادارانش سنگینی می‌کند، گران‌ترشان می‌آید که او را دیکتاتور بخوانیم. چرا؟ چون واژه دیکتاتور بر مبنای ارزش‌گذاری‌های تبلیغ‌شده رسانه‌ای بار معنایی بدی دارد، بی آن که دربارهٔ مفهومش یا چرایی ارزش معنایی آن چندان بیاندیشیم. بیشتر مردم جهان مدرن، اکنون دموکراسی را ارزش می‌دانند، و آن را لایه‌ای جدا از بسیاری از باورهای شخصی و مذهبی خود می‌شمارند. اما همان طور که تاریخچه ساخت و تکامل بیشتر فراورده‌های صنعتی اطراف‌مان را به درستی نمی‌دانیم، مسیری که به ارزش انگاشته شدن دموکراسی انجامیده نیز در سطح همگانی درک نشده‌است. در عین حال، بسیاری از افراد را به خاطر پیروی کور از عقاید مشخصی سرزنش می‌کنیم، در حالی که این نوع پیروی در واقع بسیار رایج‌تر از چیزی است که می‌پنداریم و بیشتر ما به خاطر تبلیغ شدن ارزش‌هایی در رسانه‌های گوناگون، تقریباً آن‌ها را بی چون و چرا پذیرفته‌ایم و دموکراسی (اگر آن را ارزش بدانید) احتمالاً نمونه‌ای از این ارزش‌ها است.

چرا دموکراسی را ارزش بدانیم؟ شان کارول که تقریباً نویسنده اصلی وبلاگ Cosmic Variance است، تعبیر بسیار جالبی را دربارهٔ دموکراسی از چرچیل بازگو کرده که در یادم مانده‌است: دموکراسی بدترین شیوه برای اداره کردن یک جامعه است، به جز هر شیوه دیگری که تاکنون آزموده شده‌است.

بیشتر تاریخ جامعه‌های انسانی به دیکتاتوری گذشته‌است و هنوز هم به نظر می‌رسد اگر دیکتاتوری صالح هدفی واقع‌گرایانه می‌بود، بر دموکراسی ترجیح می‌داشت. دیکتاتوری‌ها گاهی خوب بوده‌اند و گاهی بد، اما اکنون که دموکراسی سکه رایج است، از بیشترشان به بدی یاد می‌شود. متأسفانه در کشور خودمان یک دیکتاتوری ناصالح داریم که دموکراسی نسبی زیر آن در دوران اصلاحات به عوام‌گرایی احمدی‌نژادی انجامید و سپس همان دموکراسی ناقص هم از کف رفت. هم چوب را خوردیم و هم پیاز را و هم پول دادیم!

اما در مورد استیو جابز، به نظر من جای بحثی نیست که او طراح یک سیستم دیکتاتوری بود. بیشتر کسانی که بر این گزاره ایراد می‌گیرند، حق انتخاب کاربران در برگزیدن فراورده‌های اپل را به عنوان دلیل نقض می‌آورند. مسأله اما این است که مجموعه سیستم مک (کامپیوترهای مک و گجت‌های اپل و سیستم عامل و نرم‌افزارهای روی آن‌ها) در حکم یک زندان هستند. اگر مک بخرید و بخواهید با همان سیستم عامل کار کنید، باید کارهای‌تان را به شکل مشخصی که با سلیقه استیو جابز هماهنگ است انجام دهید و به خاطر همان سلیقه باید کارهای تازه‌ای را انجام دهید که در یک سیستم آزادتر نیازی به انجام دادن‌شان نمی‌بود. به طنز از استیو جابز نقل کرده‌اند که: من انجام دادن کارهای بسیاری را برای‌تان آسان‌تر کردم که پیش‌تر نیازی به انجام دادن‌شان نداشتید!

شاید ایراد اصلی به جابز و سیستمی که بنیان نهاد، همین مسخ کردن و به اسارت گرفتن کاربران باشد، هرچند با رضایت خودشان. پرسش اصلی این است که آیا چنین کاری اخلاقی است؟ و به نظر من پاسخ منفی است. کاربران اپل اگرچه ممکن است شیک‌تر و هنرمندانه‌تر از کاربران غیراپلی به نظر برسند، اما امکانات بسیاری برای طراحی سیستم عامل، انتخاب سخت‌افزار، پیکربندی نرم‌افزار و شیوه به کار بردن آن را (حتی در مقایسه با کاربران ویندوز) از دست می‌دهند. از دید من بسیار طعنه‌آمیز است که کاریکاتور کاربران اپل را اتفاقاً می‌توان در یکی از ساخته‌های پیکسار دید: مردمان فربه، یک‌سان و تک‌سلیقه‌ای که در انیمیشن وال-ای ترسیم شده‌اند، دقیقاً نمونه کاربران وفادار اپل هستند. آن‌ها هم مانند سوگواران استیو جابز از محیطی که در واقع برای‌شان دیکته شده راضی هستند و اسباب‌بازی‌های مجلل خرسند‌شان کرده، اما اگر از بیرون به این جامعه نگاه کنید درمی‌یابید که چیزی می‌لنگد، همچنان که نگاه کردن از بیرون به هر جامعه دیکتاتورزده‌ای، احتمالاً ایرادهای بزرگ و کاریکاتورگونه‌ای را در برابر دیده می‌نهد که از درون آن جامعه دیده نمی‌شوند یا ممکن است اصلاً نیکی به شمار روند.

این که نکته‌های مثبت بسیاری درباره طراحی سیستم‌ها و فراورده‌های اپل وجود دارد(و بیش از همه در طراحی) و نیز این که کاربران این مجموعه از انتخاب‌شان راضی هستند، همگی نکته‌هایی از درون آن جامعه به شمار می‌روند. کاربران اپل تا نتوانند از بیرون به خود بنگرند، متوجه ایراد بنیادین آن نخواهندشد.

البته همهٔ این‌ها با بازگشتن به آن نکته نخست معنی می‌شود: این که دموکراسی را ارزش بدانیم و دیکتاتوری را ضدارزش. به نظر می‌رسد دوران محبوبیت دیکتاتورهای سیاسی رو به پایان باشد، اما دیکتاتورها همچنان می‌توانند در عرصه‌های دیگر بروز کنند و حتی برای بسیاری از مردم خواستنی باشند.

آن سیب گاز زده

noreply@blogger.com (Mostafa) — Fri, 07 Oct 2011 10:15:00 +0000

انتظار نداشتم استیو جابز به این زودی‌ها برود، اما خوب، مرگ کاری به پول و کاریزما ندارد. این سرطان لعنتی هم کرنش کمی در برابر درمان‌ها و مراقبت‌های گران‌قیمت دارد. طبیعت بازی‌های بی‌رحمانه‌ای دارد که یک پسکِترینیست را پیش از شصت‌سالگی‌اش با سرطان از پا درمی‌آورد.

استیو جابز را نمی‌توانم با چهرهٔ دیگری مقایسه کنم. آدمی بود که خودش چارچوبش را تعریف کرد. کارهایی را که می‌خواست بکند به شیوه‌ای که دوست داشت، انجام می‌داد. من برای بسیاری از ایده‌ها و طراحی‌هایش احترام و ارزش بسیاری قائلم، اگرچه از محدودیت‌هایی که برای کاربران فراورده‌های اپل ایجاد می‌کرد، همیشه شاکی بوده‌ام و هستم. جابز به نظر من یک دیکتاتور مهربان و در ضمن طراح بود، و طراح بودنش به اندازهٔ مهربان بودنش مهم است. دنیای امروز به دیکتاتورها مجال نفس کشیدن نمی‌دهد و خواهان دموکرات‌های خوش رنگ و لعابی مثل اوباما است. برای دیکتاتور بودن و دیکتاتور ماندن، جابز باید چیزهایی به کاربرانش می‌داد که شیفته‌شان کند، که می‌کرد. البته از شیوه بازاریابی و تبلیغات اپل هم نباید غافل شد که اغواکننده است، تا حدی که می‌شود گفت کودکانه است (مثل تعطیل کردن سایتش پیش از ارائه هر محصول تازه). در میان همهٔ دوستانم که ماتم‌زده مرگ جابز هستند، پروا نمی‌کنم از این که دیکتاتور بخوانمش. اما در ردهٔ خودش دیکتاتور صادقی هم بود، نه کاملاً صادق، اما راست‌گو در ردهٔ خودش.

استیو جابز زندگی‌اش را زندگی کرد و چیزهایی را که دوست داشت مردم استفاده کنند طراحی کرد. در طراحی کردنش اما سلیقه‌ای شخصی داشت که البته جذاب بود، اما به کاربرانش گزینه‌ای دیگر نمی‌داد. کامپیوترها و گجت‌های اپل چه از نظر سخت‌افزاری و چه نرم‌افزاری همچون یک زندان طلایی هستند. البته این زندان به قدر کافی جذابیت و فضای درونی داشت که مردم حاضر شوند بخش مهمی از آزادی‌ها و انتخاب‌های‌شان را واگذارند و جامه خاکستری‌اش را به تن کنند. گفتگو با این زندانی‌ها دربارهٔ آزادی‌هایی که واگذاشته‌اند معمولاً به جایی نمی‌رسد، چون بیشتر کاربران، خصوصاً آن‌هایی که چند سالی فقط از فراورده‌های اپل استفاده کرده‌اند، درکی از سرشت و گستردگی گزینه‌هایی که از دست داده‌اند و تصمیم‌هایی که برای‌شان گرفته شده، ندارند. جابز آزادی‌های کاربرانش را می‌خرید، اما با چنان بهایی که بیشترشان را راضی نگه می‌داشت.

من هم مانند بیشتر کاربران دیگر، همیشه با تحسین فراورده‌های اپل را دنبال کرده‌ام و چند باری هم شدیداً وسوسه شدم سراغ آی‌فون، آی‌پاد و تازه‌تر، آی‌پد بروم. اما همیشه مشکل سازگار کردن این گجت‌ها با محیط لینوکسی را بررسی کردم و دیدم زحمت بیهوده‌ای است.

نمی‌شود انکار کرد که من هم مانند بیشتر کاربران دیگر، دست‌کم مشتری درجه دوم اپل هستم. گوشی‌های لمسی و سیستم عامل اندروید پس از آن مطرح شدند که اپل آی‌فون را عرضه کرده‌بود. میدان مشابهی اکنون در زمینه تبلت‌ها ایجاد شده. اما حتی همین تمی که الآن روی دسکتاپ کامپیوترم دارم، با گوشه‌های منحنی و کنترل‌های براقش، برگرفته از طراحی اپل است. جابز قطعاً به عنوان یک طراح مقتدر در یادها خواهدماند و این برای من پارادوکس شخصیت اوست. جابز می‌خواست مجموعه‌ای از ایده‌های طراحی را در کنار هم پیاده کند و اصرار داشت همهٔ این‌ها در کنار هم باشند. چنین اصرارهایی معمولاً به شکست می‌انجامد، اما او آن قدر ایده داشت و ایده‌هایش آن قدر خوب بودند که سرمایه لازم برای گستردن عرصه درونی زندانش را فراهم کنند. حتی دوست‌داران تندروی اپل هم نمی‌توانند انکار کنند که بخش مهمی از آزادی‌های‌شان در کنترل این شرکت است. اما اکنون که استیو جابز رفته، برای من پرسش این است که آیا او خودش گزینهٔ دیگری جز دیکتاتور بودن داشت؟ آیا می‌توانست با شیوه‌ای دموکراتیک (چه درون شرکت‌هایش و چه با جامعهٔ کاربرانش) به دستاوردهایی در این سطح برسد و به ایده‌های خودش نیز وفادار بماند؟ این پرسش مهمی است، چون جهت‌گیری اخلاقی یک شخصیت بزرگ را با در نظر گرفتن دستاوردهایش می‌سنجد. و اگرچه واقعیت‌های ناخوشایند بسیاری دربارهٔ اپل وجود دارد، به نظرم پاسخ این پرسش به طور کلی نه است.