Studentenblog door Elias Geysen

Op een zonnige dag in 1905 slenterde een toerist over de Korenlei in Gent. Hij stopte even om een postkaart te kopen waarop een prent van het Gravensteen stond. “Een stukje Gent voor thuis”, dacht hij. In een tijd waarin foto’s nog exotische hebbedingen waren en toerisme opkomend, speelden prentbriefkaarten een cruciale rol in de visuele representatie van steden. Tussen 1890 en 1939 boden dat soort kaarten een gestileerd beeld van de Belgische kunststeden, waarmee ze een breed publiek bereikten. Hoe werden steden als Luik en Gent afgebeeld? Welke elementen kregen de meeste aandacht? Door een blik te werpen op de gedigitaliseerde verzameling historische postkaarten van de KU Leuven, krijgen we inzicht in de manier waarop steden zichzelf presenteerden aan de buitenwereld.

De stedelijke iconografie van Gent en Luik

Wanneer we kijken naar de prentbriefkaarten uit die periode, valt een focus op monumentale architectuur op. Zo tonen verschillende kaarten uit Gent de Sint-Baafskathedraal, het Gravensteen of de Sint-Niklaaskerk. Die gebouwen verbeelden niet alleen de historische rijkdom van de stad, maar sluiten ook aan bij het negentiende-eeuwse verlangen naar middeleeuwse grandeur die door de romantiek werd aangewakkerd. Een treffend voorbeeld is een prentbriefkaart uit 1896 met een interieurbeeld van de Sint-Baafskathedraal, waarmee de imposante religieuze kunst van Gent werd geaccentueerd.

In Luik, daarentegen, vallen naast de patrimoniale middeleeuwse architectuur ook verwijzingen naar het industriële karakter van de stad op, gecounterd door verbeeldingen van de groene stadslongen. Het Square d’Avroy, een stadspark in het centrum, verscheen bijvoorbeeld herhaaldelijk op postkaarten. In die zin bieden de prentbriefkaarten van de vurige stede een gebalanceerd beeld tussen noeste nijverheid en burgerlijke ontspanning.

De ansichtkaarten en de ontwikkeling van het stedelijk toerisme hadden een positief effect op elkaar. De kaarten boden niet alleen een souvenir voor bezoekers, maar functioneerden ook als promotiemateriaal, bewust ontworpen om de schoonheid van een stad te onderstrepen. Dat verklaart waarom meestal de meest pittoreske en herkenbare plekken in beeld werden gebracht. Die pasten immers het beste binnen de tourist gaze, die door de prentbriefkaarten verspreid werd. Deze manier van kijken verklaart hoe toeristen plaatsen waarnemen en waarderen via cultureel aangeleerde verwachtingen en beelden die bepalen wat als ‘bezienswaardig’ geldt. Rond 1905 werd bovendien de prentbriefkaart met gesplitste achterzijde ingevoerd, zo konden de verzenders een boodschap schrijven naast de adresregel. Voordien werd er vaak over de afbeelding op de voorzijde heen geschreven, en verliep communicatie dus stroever.  

Collages en het Speelse Stadsbeeld

Naast gedetailleerde architectuurbeelden waren collages een populaire vorm in de prentbriefkaartenproductie. Die kaarten combineerden verschillende geïllustreerde stadsgezichten op een dynamische manier met elkaar, wat de indruk wekte van een bruisende, veelzijdige stad. Een goed voorbeeld daarvan is de kaart “Souvenir de Liège” uit 1897, waarop verschillende belangrijke locaties van Luik samen werden gebracht in één beeld. Dat type voorstelling speelde in op de toeristische markt en vatte de stedelijke identiteit samen. Bovendien is dit type grafische vormgeving nog steeds populair; collages zijn alomtegenwoordig op hedendaagse prentbriefkaarten en zelfs op sociale media.

Dergelijke collages weerspiegelden ook bredere visuele trends in de Belle Époque (1871-1914). In die periode werd de massaproductie van beelden en het spelen met compositie steeds belangrijker. De postkaartindustrie werd sterk beïnvloed door ontwikkelingen in de fotografie en grafische vormgeving, zoals lithografieën in reisgidsen, waardoor een gestileerde, vaak geromantiseerde versie van de stad ontstond.

De evolutie van de stedelijke representatie

De manier waarop steden zich presenteerden via prentbriefkaarten veranderde gevoelig doorheen het fin de siècle. In de vroege periode, rond 1890, lag de nadruk op (neo)gotische esthetiek, in lijn met de herwaardering van dat historische verleden. Dat is onder meer te zien in de vele afbeeldingen van Gentse gildehuizen en kerken. Later, wanneer Luik in 1905 en Gent in 1913 hun wereldtentoonstellingen organiseren, verschuift de aandacht naar de stedelijke innovatie. Er wordt gepronkt met nieuwe paviljoenen of koloniale dorpen.

Naast gebouwen en stadsgezichten, brachten sommige postkaarten ook de inwoners van de stad in beeld, zoals de zogenaamde Botresses van Luik op een postkaart uit 1910. Dat waren vrouwen die zware lasten droegen en ook vaak op straat te zien waren. Ze werden een symbool van de harde werkethiek en  pre-industriële bedrijvigheid van de stedelingen en de steden. De aanwezigheid van dergelijke figuren op postkaarten weerspiegelt niet alleen de sociale realiteit van de stad, maar illustreert ook hoe de bevolking deel uitmaakt van een stedelijke identiteit. In tegenstelling tot de gepolijste, lege stadsgezichten op veel toeristische kaarten, boden beelden als deze een levendiger en schijnbaar authentieker stadsbeeld. Niet enkel haar architectuur, maar ook haar bewoners geven zo betekenis aan de stad. Stedelijke prentbriefkaarten dienden op die manier  niet enkel als toeristische promotie, maar ook als visuele getuigenissen van het ideaalbeeld van het stedelijke leven.

Maar vanaf de jaren 1920 is er een verschuiving zichtbaar. Door de opkomst van het modernisme en de art deco in de architectuur, kregen ook nieuwere bouwwerken aandacht. Dat weerspiegelde een bredere verandering in stedelijke zelfrepresentatie: de stad werd niet langer alleen als historisch bastion afgebeeld, maar ook als een baken van moderniteit en vooruitgang.

De Postkaart als Cultureel Object

Naast hun rol als toeristisch promotiemateriaal en stadsrepresentatie, hadden prentbriefkaarten ook een sociale en emotionele waarde. Ze functioneerden als drager van berichten tussen familieleden, geliefden en vrienden. De keuze voor een bepaalde kaart vertelde op die manier vaak ook iets over de zender.

Belgische prentbriefkaarten waren meer dan simpele souvenirs, ze waren vensters op een stad die zichzelf wilde tonen, vormgeven en verkopen. In het Luik en Gent van toen weerklonk de ambitie om moderniteit en erfgoed te verzoenen, in een beeldtaal die even veelzeggend was als de steden zelf. Misschien is dat nog steeds zo: hoe we onze steden verbeelden, bepaalt hoe we ze herinneren. Dus, de volgende keer dat je een ansichtkaart in handen hebt, vraag je dan af: wat wil deze stad mij nu écht vertellen?

Meer lezen?

Spenneman, Dirk. ‘The Evidentiary Value of Late Nineteenth and Early Twentieth Century Postcards for Heritage Studies’, in Heritage, 2021, 1460-1496.

Picornell, Mercè. “The Back Side of the Postcard: Subversion of the Island Tourist Gaze in the Contemporary Mallorcan Imaginary” in Island Studies Journal, vol.15(2), 2020, 291–314.

Hunter, William Canon. “A typology of photographic representations for tourism: Depictions of groomed spaces”, in Tourism Management, vol. 29(2), 2008, 354-365.

Bonarou, Christina. “The Poetics of Travel Through Unravelling Visual Representations on Postcards: A Critical Semiotics Analysis”, in Journal of Tourism, Heritage & Services Marketing, vol. 1, 2021, 44-53.

Elias Geysen was student in het onderzoeksseminarie Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 en schreef in het academiejaar 2024-2025 een masterproef over de verbeelding van toeristische postkaarten.

Titelafbeelding: Postkaart van ‘Liége. Parc d’Avroy avec La Trinkhall’, 1899. Bewaard door KU Leuven Artes Universiteitsbibliotheek (GP087358).

Tijdens het zoeken naar ervaringen van mensen met multiple sclerose in het verleden, stootte ik op het krantenartikel ‘Gewezen MS-patiënte voert kampanje tegen fatalisme’ uit 1979. Daarin vertelde Zuster Myriam Verwilghen hoe ze door gezonde voeding en een natuurlijke levensstijl kon genezen van multiple sclerose. Volgens Zuster Myriam bood een campagne van de Belgische Multiple Sclerose Liga uit 1969 een te somber en weinig hoopgevend toekomstperspectief voor patiënten. Om daar een tegengewicht aan te bieden, besloot ze het tijdschrift ’t Kiempje op te richten. Dat moest mensen met multiple sclerose hoop bieden.

Tot op de dag van vandaag bestaat er geen genezende behandeling voor multiple sclerose; wel is er medicatie die de symptomen kan verzachten en het ziekteverloop doet vertragen. Maar door haar eigen verhaal en dat van anderen te delen, trachtte Zuster Myriam aan te tonen dat er wél een behandeling voor de ziekte was. Hoe moet ik als historicus omgaan met zulke onwaarschijnlijke verhalen over genezing? Historici Roger Cooter en Claudia Stein wezen er al op dat we het verleden vaak onbewust vanuit een moderne biomedische blik beoordelen. Is het, wanneer we die moderne biomedische bril even afzetten, denkbaar dat Zuster Myriam inderdaad genas?

“Mijn hele lichaam was ziek”

“Tout mon corps était malade. Ce n’était pas seulement le système nerveux, c’était le sang, les dents, … tout le système lymphatique, les muscles, le tube digestif, et pas le moindre les nerfs. Je n’avais plus aucune force, la sensibilité, surtout superficielle, était ébranlée. La vue était troublée, je ne reconnaissais pas les gens à deux mètres de distance, alors que j’avais de très bons yeux.”

“Mijn hele lichaam was ziek. Het was niet alleen het zenuwstelsel: het was ook het bloed, de tanden, …, het hele lymfatische systeem, de spieren, het spijsverteringskanaal en zeker ook de zenuwen. Ik had helemaal geen kracht meer; de gevoeligheid van mijn huid was verstoord. Mijn zicht was troebel: ik herkende mensen niet op twee meter afstand, terwijl ik voordien zeer goede ogen had.”

Zuster Myriam, die verpleegkundige van opleiding was, ving de lezing aan met een gedetailleerde beschrijving van de symptomen die ze had doorgemaakt. Veel van wat ze beschreef—zoals problemen met het gezichtsvermogen, krachtsverlies en terugkerende opstoten na maanden of zelfs jaren—komt overeen met wat vandaag als typische kenmerken van multiple sclerose wordt gezien. Na enkele minuten maakt haar verhaal echter een duidelijke wending. Zo probeerde ze in navolging van een medezuster verschillende diëten om haar gezondheid te herwinnen.

Op Eversdieet

Zuster Myriam maakte in de jaren 1960 kennis met het dieet van dokter Joseph Evers. Ze besloot daarop af te reizen naar de Sauerlandklinik in het Duitse Hachen, waar dokter Evers zich voornamelijk toelegde op de behandeling van mensen met multiple sclerose. Hij behandelde haar daar kort en moedigde haar aan om het naar hem vernoemde dieet thuis strikt verder te volgen. Hij was ervan overtuigd dat multiple sclerose werd veroorzaakt door sterk bewerkte en geconserveerde voeding en schreef zijn patiënten daarom een voedingspatroon voor dat vrijwel volledig bestond uit rauwe en natuurlijke producten.

Nadat Zuster Myriam het Eversdieet enkele jaren strikt had gevolgd, beschouwde ze zichzelf als genezen. In 1972 werd ze overste van het klooster van de Zusters van Liefde in Lovendegem. Rond diezelfde tijd besloot ze ook het tijdschrift ’t Kiempje op te richten, dat later onder de titel  Entre‑Nous en Lebe Gesund respectievelijk ook in het Frans en Duits zou verschijnen. Met die tijdschriften hoopte ze niet alleen het Eversdieet bekend te maken, maar ook mensen samen te brengen rond andere vormen van natuurlijke geneeswijzen. In 1976 verliet ze het klooster in Lovendegem en vestigde ze zich als alleenwonende zuster op een hoeve in Meise. Daar organiseerde ze bijeenkomsten om ervaringen met natuurlijke voeding uit te wisselen, maar ook om gezamenlijk te bidden.

Er bestaan geen ziekten, alleen zieken

Opmerkelijk is dat Zuster Myriam verderop in haar lezing uit 1977 aangaf nooit zelf een diagnostische test te hebben ondergaan. Daarnaast benadrukte ze hoe genezing ook een mentaal proces is. Zo trok ze zich na haar verblijf in Duitsland terug aan zee om te bezinnen, las boeken als De kracht van positiviteit en vond steun bij naasten. Uiteindelijk putte ze ook houvast uit haar geloof: “Er is dat vertrouwen nodig dat als de Schepper ons nog een tijd hier toewenst […] en wij alles doen om in overeenstemming met die wil te leven, het goed zal gaan.” Of het Eversdieet Zuster Myriam daadwerkelijk heeft genezen, relativeert ze aan het einde van haar lezing bovendien zelf: “Ik meen dat iemand nooit volledig genezen is […]. Er bestaan geen ziekten, alleen zieken.”

Terugblikkend op haar genezing, lijkt Zuster Myriam dankzij het Eversdieet vooral een nieuwe manier van in het leven staan te hebben gevonden. Dat onderstreept het belang van een onderzoeksblik die aansluit bij wat psychologe en medisch docent Johanna Shapiro ‘verhalende bescheidenheid’ noemt. Het blijft namelijk cruciaal om te erkennen dat genezingsverhalen als die van Zuster Myriam onvermijdelijk worden gevormd door persoonlijke en tijdsgebonden overtuigingen. Tegelijk vormde haar verhaal een vorm van zelfempowerment, waarmee ze haar ziekte-ervaringen betekenis gaf. Vanuit dat perspectief is het dan ook relevanter om te vragen hoe ze, onder invloed van medezusters en dokters, opnieuw grip kreeg op het leven en waarom haar genezingsverhaal zoveel weerklank vond bij andere mensen met multiple sclerose.

Meer lezen?

Shapiro, Johanna. ‘Illness Narratives: Reliability, Authenticity and the Empathic Witness’. Medical Humanities 37, no. 2 (2011): 68–72.

Cooter, Roger en Claudia Stein. Writing History in the Age of Biomedicine. Yale University Press, 2013.

Tim Debroyer is als doctoraatsonderzoeker van het FWO Vlaanderen verbonden aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 aan de KU Leuven waar hij onderzoek doet naar de geschiedenis van patiëntenverenigingen in België binnen het project ‘Voorbij zelfhulp: Patiëntenorganisaties, gezondheidsactivisme en ziektebeelden in België sinds 1940’.

Titelafbeelding: Postkaart van de Sauerlandklinik in het Duitse Hachen, jaren 1970. (Privécollectie auteur)

Sinds de negentiende eeuw geldt het lichaam als een terrein waarop hypnotherapie wordt ingezet om seksualiteit te sturen en te reguleren. Zoals Kaat Wils en Esther Lamberts al aantoonden in hun hypnoseblogs van de afgelopen twee weken, gebruikten artsen hypnose bij ‘de behandeling’ van homoseksualiteit en transseksualiteit – zowel in pogingen tot conversie als bij het onderscheiden van wie ‘echt’ trans was. Maar ook heteroseksuele personen kwamen in de loop van de twintigste eeuw met de methode in aanraking: niet hun geaardheid, maar wel hun seksueel gedrag werd onderwerp van interventie.

Dat gold ook voor vrouwen met vaginisme, voor wie penetratieseks pijnlijk en vaak onmogelijk is. In de jaren 1960 en 1970 zetten zorgverleners hypnose steeds vaker in bij de behandeling van de aandoening. Wat onthullen hun hypnosetechnieken over de seksuele verwachtingen die aan vrouwen werden opgelegd? En in hoeverre behielden zij zeggenschap over hun lichaam en geest in een hypnosetraject?

“Er is niets vies aan seks…”

Een van de vroege pleitbezorgers voor de introductie van hypnotherapie in de gynaecologie was de Schotse gynaecoloog Hamilton Leckie. In 1964 beschreef hij in een artikel dat het voor hem buiten kijf stond dat emoties – zoals angst of afkeer voor seks – een impact hadden op het lichaam, en dat hypnose een middel kon zijn om die gevoelens te corrigeren. Hypnose vormde geen alternatief voor een gynaecologische behandeling, maar diende als aanvullend instrument om het lichaam van vrouwen met vaginisme te laten doen waar het, volgens hem, voor bestemd was: ontvankelijk zijn voor penetratie.

Leckies aanpak bestond uit een reeks opeenvolgende sessies. Het traject begon met een gesprek over de seksuele ervaringen en attitudes van de patiënte, gevolgd door een uitleg aan het koppel over de anatomie van hun geslachtsorganen. In de daaropvolgende sessies zette Leckie hypnose in om suggesties over seks en het huwelijk over te brengen. Zo werd de patiënte ingeprent dat “het huwelijk een normale instelling is” en dat er aan seks binnen dat kader “niets vies of verkeerds” is. Gaandeweg werden de instructies concreter: er volgden richtlijnen voor “een algemene techniek van het liefdesspel”. De vrouw kreeg te horen dat ze “alle angst had verloren”, waarna in de laatste fase werd gesuggereerd dat ze “volledige bevrediging zou ervaren wanneer haar man tot een climax kwam.”

Het doel van de behandeling was duidelijk: de angst voor seks moest plaatsmaken voor verlangen. Maar wat als een ‘succesvolle’ uitkomst gold, weerspiegelde vooral een huwelijksideaal dat gericht was op voortplanting en mannelijk genot. Niet het verdwijnen van angst of het toenemen van plezier bij de vrouw stond centraal, wel de seksuele tevredenheid van de echtgenoot en het realiseren van een zwangerschap. Dat alle vijftien vrouwen die Leckie behandelde (volgens hem) volledig genazen, bracht hem ertoe suggestieve hypnose als de methode bij uitstek voor de behandeling van vaginisme te beschouwen.

“… binnen het huwelijk”

Ook de Amerikaanse psychiater Jerome Schneck was daarvan overtuigd. In een casus uit 1965 beschreef hij een jonge ongehuwde vrouw die “niet geïnteresseerd is in het huwelijk, omdat ze het zag als een inbreuk op de onafhankelijkheid die ze voor zichzelf voor ogen had”. Ze had verschillende seksuele ervaringen, maar was er nooit in geslaagd penetratieseks te hebben. Schneck vermoedde dat haar vaginisme mogelijk een “symptomatische uiting was van een diepgewortelde wens om zich van mannen af te zonderen”, en haalde terloops ook aan dat kennissen van de vrouw zich afvroegen of ze “homoseksuele neigingen” had.

Schneck begreep de wens van de vrouw om een (seksueel) autonoom leven te leiden niet als een vanzelfsprekende keuze, maar als iets dat om een verklaring vroeg. Volgens de psychiater legde het vaginisme van de vrouw een conflict bloot: enerzijds wilde zij haar onafhankelijkheid behouden, anderzijds bracht penetratieseks volgens hem het vooruitzicht op een huwelijk onvermijdelijk dichterbij – iets wat ze net wilde vermijden. Toen de patiënte zich, in zijn woorden, “gedwongen voelde” om de therapie stop te zetten, zag hij dat niet als een bewuste beslissing, maar als het gevolg van een conflict waarin ze geen uitweg vond. Schnecks analyse laat zien dat seks buiten het huwelijk voor vrouwen in de jaren 1960 wel denkbaar, maar niet voor iedereen aanvaardbaar was.

Van suggestie naar verbeelding

Vanaf de jaren 1970 verloor suggestieve hypnotherapie geleidelijk aan terrein. Die verandering hing samen met een bredere verschuiving binnen de seksuologie. Zo begonnen seksuologen William Masters en Virginia Johnson vaginisme niet langer te zien als een psychosomatisch probleem, maar als een gedragsmatig fenomeen dat behandelbaar was via wat zij systematische desensitisatie noemden. Hun aanpak bestond uit zogenaamde sensate focus-oefeningen, waarbij koppels leerden om elkaar aan te raken zonder de verwachting dat daar penetratieseks op moest volgen. Daarnaast gebruikten vrouwen dilatoren van oplopende grootte, zodat het lichaam zich geleidelijk kon aanpassen aan penetratie.

Ook binnen de hypnotherapie vond een heroriëntatie plaats. In plaats van directe suggesties kwam de nadruk te liggen op visualisering en verbeelding. Hypnose werd niet langer ingezet om ideeën over seksualiteit op te leggen, maar om het desensitisatieproces te ondersteunen. Binnen dat kader ontwikkelde Karl Fuchs een methode waarbij patiënten in een ontspannen, gehypnotiseerde toestand geleidelijk werden blootgesteld aan steeds intiemere scenario’s. Ze werden gevraagd om aangename, aanvankelijk niet-seksuele, beelden op te roepen, zoals een wandeling op het strand. Gaandeweg moesten ze zich voorstellen dat hun partner dichterbij kwam, tot uiteindelijk ook seksuele handelingen deel uitmaakten van het visualisatieproces. Hoewel die oefeningen ruimte leken te bieden voor een veilige verkenning van seksualiteit, bleven ze sterk gestuurd: de scenario’s volgden een vast traject waarbij penetratie het einddoel bleef.

Zeggenschap over lichaam en geest

In lijn met het denken van William Masters en Virginia Johnson benaderde ook Fuchs het koppel in het tweede deel van zijn behandelplan als één therapeutische eenheid. Dat deel van de sessie begon met de patiënte die zichzelf in een gehypnotiseerde toestand bracht. Vervolgens voerde de gynaecoloog een lichamelijk onderzoek uit zonder penetratie, waarna zij werd gevraagd haar vagina zelf aan te raken. Daarna introduceerde Fuchs dilatoren van toenemende grootte, die eerst door de arts en later door de partner werden ingebracht. Deze laatste deed dit“…terwijl hij tegelijkertijd haar schaamstreek en clitoris masseerde (tot ze verder ontspande).”

Fuchs’ aanpak roept vragen op over de zelfbeschikking van de patiënte. Zelfhypnose leek haar een gevoel van autonomie te moeten bieden, maar vond plaats binnen een context waarin de arts en echtgenoot de richting en het tempo van het proces bepaalden. Dat Fuchs zich daar nauwelijks van bewust leek, bleek ook uit zijn opmerking dat hij “moet vermelden dat zij verschillende afspraken annuleerde (mogelijk omdat ze bang was voor het succes van de hypnose)”. Dat de situatie voor de patiënte eenvoudigweg ongemakkelijk of grensoverschrijdend kon aanvoelen, leek niet in hem op te komen. Zo weerklinkt in zijn aanpak een al langer bestaande zorg over het mogelijke machtsmisbruik van artsen die hypnose toepasten.

Hoewel de hypnosetechnieken veranderden – van suggestie naar verbeelding – bleef het onderliggende ideaal opvallend stabiel. Net als Hamilton Leckie en Jerome Schneck ging ook Karl Fuchs ervan uit dat een succesvol behandelingstraject uitmondde in penetratieseks binnen het huwelijk. Wat veranderde, was vooral de weg ernaartoe. Pas vanaf de jaren 1980, toen meer vrouwelijke therapeuten expliciet begonnen te luisteren naar wat vrouwen zelf wilden, ontstond er ruimte om dat traject in vraag te stellen.

Meer lezen?

Steven Jay Lynn and Judith Pintar, Hypnosis: A Brief History., Blackwell Brief Histories of Psychology (Wiley-Blackwell, 2008).

Hannah Srajer, “Imperfect Intercourse: Sexual Disability, Sexual Deviance, and the History of Vaginal Pain in the Twentieth-Century United States,” Journal of American History 109, no. 4 (2023): 782–803.

Alix Garin, Impénétrable, Illustrated edition (Le Lombard, 2024).

Antje Van Kerckhove is als FWO aspirant verbonden aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750. Haar onderzoek richt zich op de recente geschiedenis van vaginisme in België en de Verenigde Staten. Concreet onderzoekt ze hoe zorgverleners, vrouwenbewegingen en vrouwen met vaginisme sinds de jaren 1950 met de aandoening zijn omgegaan.

Titelafbeelding: uit Alix Garin, Impénétrable, Illustrated edition (Le Lombard, 2024).

De citaten die in deze blogtekst aan bod komen, zijn door de auteur vertaald uit het Engels.

18 september 1983 in de Franse stad Bordeaux. Het is twintig na negen. We bevinden ons op het International Symposium on Gender Dysphoria, dat aan zijn achtste editie toe is. De volgende presentatie is die van de Amerikaan Garrett Oppenheim. Hij begint meteen met een opvallende vergelijking:

“Hypnose is niet langer een vies woord. Net als de woorden transseksueel en travestiet heeft het een zekere mate van respectabiliteit verworven.”

Veranderende visies

Dat openingscitaat, afkomstig van Oppenheim – zelf een hypnotiseur en counselor – geeft de positie weer die hypnose in de jaren tachtig in wetenschappelijke en medische kringen innam, waar het volgens hem als een experimentele methode werd gezien. Hij benadrukte dat die perceptie veranderd was. Net als “transseksueel” en “travestiet”, zo merkte hij op, werd het steeds meer gerespecteerd. Hypnose was niet louter een medische techniek, maar ook een cultureel beladen praktijk die moest vechten voor legitimiteit in de medische wereld, net als het opkomende domein van de transzorg.

Oppenheims lezing, getiteld ‘Some Uses of Hypnosis in Diagnosing and Treating Gender Dysphoria’, was de eerste kennismaking met hypnose op een symposium over genderdysforie. Door zijn positie – als hypnotiseur die met “travestieten” en “transseksuelen” werkt – bevond Oppenheim zich op het snijvlak van beide domeinen.

Een trans persoon die in de zaal zat, beschreef de lezing van Oppenheim in een tijdschrift als fascinerend en nuttig, en wees ook op de verschillende creatieve manieren waarop hij hypnose inzette. Dat roept meerdere vragen op: wanneer kwam Oppenheim bijvoorbeeld als hypnotiseur bij trans personen terecht? En wat zijn die creatieve manieren dan waarop hij hypnose bij de behandeling van trans personen inzette?

Garrett Oppenheim

Maar, allereerst: wie was die Oppenheim nu eigenlijk? Tot het einde van de jaren ’60 was hij actief als journalist en redacteur. Wanneer de krant waarvoor hij schreef ophield te bestaan werd hij counselor en raakte hij erg geïnteresseerd in hypnose. Vanaf de jaren zeventig ontwikkelde hij een bijzondere interesse in het begeleiden van trans- en genderdysfore personen met zijn organisatie CONFIDE, die hij in 1971 oprichtte  in New York.

Binnen CONFIDE trad Oppenheim op als directeur, en zijn vrouw, Fae Robin als adjunct-directeur. CONFIDE bood een uniek scala aan diensten aan, waaronder een driedelige interviewcasetteserie: “The Way of a Transsexual”. Het is in die reeks dat Oppenheim zijn interesse in hypnose zal verbinden aan trans.

In 1975 verscheen in die interviewserie namelijk de 41 minuten durende cassette “How the Doctor Can Help“. In die opname ging Oppenheim met Leo Wollman, een arts en hypnotiseur, in op de vraag:

“Hoe kan hypnose helpen bij de beslissing wie de [genderbevestigende] operatie wel of niet zou mogen ondergaan?”

Door toegang te krijgen tot het onderbewuste van de patiënt probeerden ze te achterhalen of de wil tot de operatie oprecht was. Hypnose, zo legden ze uit, kon helpen om vast te stellen wie “transseksueel” was, en hen onderscheiden van “travestieten” of “homoseksuelen”. Het kon dus worden ingezet als diagnostisch hulpmiddel, een beslissend instrument in het al dan niet toelaten van een ingreep.

Hypnose en trans: een veelheid aan therapeutische toepassingen

In haar hypnose-blog van vorige week toonde Kaat Wils dat in de late negentiende eeuw het geloof in de rol van hypnose in het “behandelen” van homoseksualiteit groot was. Hetzelfde patroon deed zich in de tweede helft van de twintigste eeuw voor met betrekking tot “transseksualiteit”.

Uit Oppenheims presentatie voor het symposium blijkt bovendien dat hij hypnose ook inzette om gedrag of gedachten te veranderen. Op die manier gebruikte hij het ook als hulpmiddel om conversie te ondersteunen:

“Hypnose heeft bepaalde zelfbenoemde transseksuelen ertoe gebracht af te stappen van hun verlangen naar geslachtsverandering.”

Net zoals hypnose bij conversietherapie voor homoseksualiteit tot ver in de twintigste eeuw werd ingezet, illustreert dit voorbeeld hoe het ook bij trans personen gebruikt werd. Niet alleen bij seksualiteit maar ook bij genderidentiteit zou het, aldus Oppenheim, succesvol ingezet kunnen worden om gedachten of gedrag bij te sturen.

Toch zien we hoe Oppenheim ook andere “vrijwel onbeperkte therapeutische toepassingen” bij hypnose plaatst.  Hij lijst ze één voor één op:

“Bij het opbouwen van zelfvertrouwen om in vrouwenkleding naar buiten te treden; bij het nemen van beslissingen, zoals aan wie en wanneer je het vertelt, of hoe je met kinderen omgaat; in het omgaan met angstige situaties zoals rechtszaken, sollicitatiegesprekken, examens of seksuele intimiteit; bij het verlichten van fysieke pijn tijdens elektrolyse of na een operatie; bij het afsluiten van oude relaties en het aangaan van nieuwe.”

In bovenstaande waaier aan voorbeelden positioneert Oppenheim hypnose dan weer duidelijk als een ondersteunende tool binnen genderbevestigende zorg. Door middel van progressiehypnose en suggesties focuste hij met zijn patiënten onder andere op het verbeteren van zelfvertrouwen en het verminderen van pijn in verschillende stappen van een sociale en/of medische transitie.

Terwijl conversietherapie in de jaren tachtig nog steeds wijdverbreid was, waren er sinds het midden van de jaren zestig in de Verenigde Staten steeds meer mogelijkheden voor trans personen die op zoek waren naar genderbevestigende zorg. Oppenheims werk toont hoe hypnose binnen transzorg meerdere, soms tegenstrijdige doelen kon dienen en dat er dus geen sprake was van een eenduidige aanpak. Hypnose kon fungeren als diagnostische tool, als middel tot normering, maar ook als ondersteuning bij een gendertransitie.

Het kon enerzijds binnen conversietherapie worden ingezet om iemand van het idee van een genderbevestigende ingreep af te helpen, maar anderzijds ook net als ondersteuning bij zo’n traject. Juist omwille van de veelzijdigheid en flexibiliteit vond hypnose een plek in een zorgcontext die getypeerd werd door veel discussies over hoe men trans personen moest begrijpen en behandelen.

Meer lezen?

Judith Pintar and Steven Jay Lynn, Hypnosis: A Brief History (New Jersey: Wiley-Blackwell, 2008).

Wie meer wil lezen over hypnose, kan ook terecht op de blogs die Kaat Wils daarover schreef in 2024 en 2026.

Esther Lamberts is als FWO-apirant verbonden aan de Onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 van de KU Leuven. Esthers onderzoek focust op transgendergeschiedenis in België, de Verenigde Staten en Canada tussen 1960 en 2000 onder de titel “Transnationale trans geschiedenis: netwerken in een nieuw perspectief”.

Titelafbeelding: collage gemaakt door de auteur.

Vorige maand organiseerde het Europees Parlement een publieke hoorzitting met het oog op een verbod op ‘conversiepraktijken’, interventies die erop gericht zijn de seksuele oriëntatie, genderidentiteit of genderexpressie van een persoon te onderdrukken of te wijzigen. De hoorzitting kwam er onder druk van een burgerinitiatief dat meer dan een miljoen handtekeningen had verzameld en zo de Europese Commissie kon dwingen de vraag te behandelen. Voor België zou de verhoopte Europese richtlijn weinig verschil maken: sinds 2023 geldt er al een wettelijk verbod op conversiepraktijken. Hoewel het begrip zelf van recente datum is, blijkt de ambitie om iemands seksuele oriëntatie te ‘corrigeren’ verre van nieuw.

Hypnose als seksuologisch instrument

In de mediaberichtgeving over de Belgische wet kwamen slachtoffers van conversietherapieën aan het woord. Zij vertelden over vormen van exorcisme of duiveluitdrijving die ze in kerkgemeenschappen hadden ondergaan. Een getuige sprak ook over een psychiater die haar had doen geloven dat homoseksualiteit een te behandelen vorm van immature seksualiteit was.

Met die overtuiging stond de psychiater in een traditie die tot de late negentiende eeuw terugging. Binnen het toen nieuwe vakgebied van de seksuologie definieerden en documenteerden artsen allerhande seksuele ‘perversies’. Homoseksualiteit was de seksuele ‘pathologie’ die daarbij het meeste aandacht kreeg.

In de negentiende-eeuwse zoektocht naar medische behandelingen stelden artsen heel wat hoop op een recent door academici omarmde techniek: hypnose. Wie in een dergelijke, aan slaap verwante bewustzijnstoestand kon worden gebracht, zo was vastgesteld, had een opvallend grote ontvankelijkheid voor suggesties. Dat voedde de hoop dat een persoon met homoseksuele neigingen, eens die in een staat van hypnose was gebracht, ervan kon worden overtuigd het eigen seksueel verlangen op mensen van het andere geslacht te richten.

Vanaf de late jaren 1880 gingen seksuologen zoals de Duitse psychiater Richard von Krafft-Ebing effectief met homoseksuele patiënten aan de slag, in de hoop hen te ‘genezen’ van hun ‘verkeerde’ seksuele verlangens. Ook een te grote neiging tot masturbatie bij kinderen en volwassenen leek zo te kunnen worden behandeld. De therapie werd gezien als een vorm van versterking van de wilskracht van de patiënt. Het geloof van de patiënt in de noodzaak en de mogelijkheid om te genezen, werd als een essentiële voorwaarde voor succes gezien.

Seksuele gevaren

Dat hypnose door artsen werd ingezet om seksuele neigingen te onderdrukken, was eigenlijk een merkwaardige, haast ironische twist van de geschiedenis. In de samenleving werd hypnose immers met seksueel grensoverschrijdend gedrag, veeleer dan met beteugeling van seksualiteit geassocieerd. Al sinds het ontstaan van het zogenaamde ‘dierlijk magnetisme’ of ‘mesmerisme’, een voorloper van hypnose, werd de praktijk geplaagd door verdenkingen van ongeoorloofd seksueel gedrag van mannelijke magnetiseurs of hypnotiseurs ten aanzien van vrouwelijke patiënten. De populariteit van hypnoseshows voedde bovendien de angst dat toeschouwers zelf zouden gaan experimenteren, en dat dit de weg zou vrijmaken voor verkrachtingen onder hypnose.

In België leidde deze morele paniek in 1892 tot een wet die hypnoseshows verbood en een quasi-monopolie aan artsen gaf voor het therapeutisch gebruik van hypnose bij de behandeling van geesteszieken en minderjarigen. In het discours van artsen stond het idee centraal dat hypnotherapie een vorm van wilskrachttraining was. De wil van patiënten of onhandelbare kinderen moest worden versterkt om weerstand te kunnen bieden tegen de vele verleidingen van de moderne, overgeseksualiseerde samenleving. De medische disciplinering van seksualiteit paste helemaal in dat kader.

Op consultatie in Brussel

Ondanks de grote publieke belangstelling voor hypnose in het laat negentiende-eeuwse België,  is het moeilijk om sporen terug te vinden van de behandeling van homoseksualiteit met hypnose. Echt verwonderen doet dat niet. Zoals historicus Wannes Dupont aantoonde, hielden Belgische artsen zich ver van het wetenschappelijk onderzoek naar seksuele ‘perversies’ dat in de buurlanden zo populair was. In een overwegend katholieke context en binnen een medisch veld waarin de psychiatrie weinig erkenning of gezag genoot, was er nauwelijks animo om homoseksualiteit niet langer als zonde, maar veeleer als medisch probleem te benaderen.

Toch betekent dat niet dat Belgische artsen niet op de hoogte waren van het werk van hun buitenlandse collega’s. Duitse, Franse en Britse artikels over de behandeling van masturbatie of homoseksualiteit met hypnose verschenen geregeld in de Belgische medische vakpers. Belgische artsen met expertise in hypnose publiceerden ook geregeld in buitenlandse vaktijdschriften waarin de thematiek aan bod kwam.

Het enige concrete spoor dat ik tot nog toe terugvond van een behandeling van homoseksualiteit, leidt naar een van die artsen: Prosper Van Velsen. Na medische studies in Leuven en een aanvullende hypnoseopleiding in Frankrijk vestigde deze katholieke arts tijdens de jaren 1890 een Brusselse privépraktijk in hypnotherapie. In een artikel uit 1895 bood hij een overzicht van de 223 patiënten die hij het voorbije jaar met hypnose had behandeld in een naburig medisch instituut waar hij twee keer per week spreekuur hield.

Onder de categorie ‘seksuele perversie’ noteerde Van Velsen vijf gevallen van masturbatie. Drie ervan waren helemaal genezen, louter op basis van suggestie. Daarnaast noemde hij ook één geval van mannelijke en twee van vrouwelijke homoseksualiteit. Deze patiënten hadden zich niet geregeld aan hypnosesessies kunnen onderwerpen, waardoor ze hadden moeten afzien van een langdurige behandeling, rapporteerde hij. Met deze ene zin bevestigde Van Velsen wat in de daaropvolgende jaren ook zou blijken uit publicaties van buitenlandse seksuologen: voor homoseksualiteit was een langdurige behandeling met hypnose nodig en ook dan waren de resultaten niet gegarandeerd. Tegen 1900 was het enthousiasme van de eerste generatie seksuologen over dergelijke behandelingen al behoorlijk bekoeld.

Een lastige erfenis

Desondanks zou hypnose tot ver in de twintigste eeuw worden ingezet als een vorm van conversietherapie. Medische publicaties die het succes ervan bevestigden, bleven verschijnen. Het is een erfenis waarmee hedendaagse zorgverleners met expertise in hypnose verveeld zitten. Naar aanleiding van de Pride Month van 2024 publiceerde de Britse National Council for Hypnotherapy een statement waarin ze die geschiedenis betreurt.

Hypnose is nochtans een bij uitstek geschikt instrument om mensen uit de LGBTQ+ gemeenschap therapeutisch te ondersteunen, zo wordt in dezelfde tekst benadrukt. Daarbij wordt onder meer gedacht aan de verwerking van de trauma’s die kunnen resulteren uit het leven in een homofobe, transfobe en seksistische wereld. Hoewel de doelstellingen dus veranderd zijn, blijkt het geloof in het therapeutisch nut van hypnose op het terrein van seksualiteit springlevend.

Meer lezen?

Kaat Wils, Catholic Engagement with Animal Magnetism, Spiritism and Therapeutic Hypnotism in Nineteenth-Century Belgium, Dix-Neuf, 29(2025).

Wannes Dupont, Unwilling to Know. Male Homosexuality at the Crossroads of Europe, 1870-1965, Cambridge University Press, 2026.

Kaat Wils is gewoon hoogleraar moderne Europese Cultuurgeschiedenis en hoofd van de Onderzoekseenheid Geschiedenis van de KU Leuven.

Titelafbeelding: Albert von Schrenck Notzing was een van de artsen die hypnose inzette bij de behandeling van seksuele ‘pathologieën’. Albert von Keller, Hypnose bei Schrenck-Notzing (ca. 1855).

De grootste en belangrijkste beroepsorganisatie voor verpleegkundigen in Vlaanderen blaast dit jaar negentig kaarsjes uit. De Vereeniging voor Katholieke Verpleegsters en Vroedvrouwen der Vlaamsche Gouwen in België (VKVV) ontstond inderdaad in 1936. De voorbije negentig jaar bleef de organisatie – vandaag NETWERK VERPLEEGKUNDE – voortdurend een stem geven aan verpleegkundigen.

Een vertraagde start…

De prille voorloper van NETWERK VERPLEEGKUNDE ontstond in 1924. Twee jaar eerder was een neutrale beroepsorganisatie voor verpleegsters opgericht, maar katholieke verpleegsters vonden dat die te weinig oog had voor hun religieuze overtuigingen. Als reactie richtten ze daarom de Section des Infirmières Catholiques Belges op. De sectie bestond grotendeels uit Franstalige verpleegsters, al had ze ook een Vlaamse afdeling. Die groeide in 1936 uit tot de Vereeniging voor Katholieke Verpleegsters en Vroedvrouwen der Vlaamsche Gouwen in België, met de Mechelse verpleegster Jeanne Hellemans als eerste voorzitster. Doel van de vereniging was het behartigen van de beroepsbelangen van katholieke verpleegsters uit het Vlaamse landsgedeelte en het bevorderen van hun onderlinge samenwerking.

Drie jaar later hield de organisatie haar eerste congres in Gent. Meer dan tweehonderd verpleegsters waren er aanwezig. Begin 1940 liet de VKVV het eerste nummer van het tweemaandelijkse tijdschrift De Katholieke Vlaamsche Verpleegster van de persen rollen. De Tweede Wereldoorlog, die enkele maanden later uitbrak, stak een stokje voor de verdere uitbouw van de vereniging. De activiteiten beperkten zich vooral tot initiatieven van de plaatselijke afdelingen die voor de oorlog opgericht waren. Op nationaal vlak moest de uitgave van De Katholieke Vlaamsche Verpleegster door het optreden van de militaire censuur in 1942 gestaakt worden. De vereniging telde toen 850 leden en acht diocesane afdelingen. Het zou tot begin 1945 duren vooraleer ze echt van start kon gaan.

… van een vormings- en belangenorganisatie

Na de oorlog ging de aandacht van de VKVV in de eerste plaats naar de naschoolse vorming van verpleegsters. In dat kader werd in september 1946 een eerste vervolmakingscursus voor gediplomeerde verpleegsters georganiseerd. Het doel was om katholieke verpleegsters verder op te leiden in overeenstemming met de christelijke grondbeginselen en hen zo voor te bereiden op hun taak in de maatschappij. Daarnaast organiseerde de vereniging leidstersdagen, documentaire weekends, studiedagen en congressen. In 1962 richtte ze ook een vervolmakingscentrum op. Dat had een tweevoudig doel: een algemene of gespecialiseerde bijscholing voor gediplomeerde verpleegsters aanbieden, en verpleegsters, die door zelfstudie een diploma wilden behalen, voorbereiden voor de centrale examencommissie.

Naast deze nadruk op de vorming van haar leden, profileerde de vereniging zich meer en meer als belangenorganisatie. Dat werd al begin 1946 geïllustreerd door een brief aan de minister van Volksgezondheid. Dat was een protestbrief, omdat de VKVV geen afgevaardigde had in de Algemene Raad van het Verplegingswezen. De titel van de afgedrukte brief in het VKVV-tijdschrift liet niets aan de verbeelding over: ‘Wij vragen dat men rekening houde met onze Beroepsorganisatie.’

Jarenlange actie voor een statuut voor verpleegkundigen

In 1952 kreeg de beroepsorganisatie een nieuwe naam: Nationaal Verbond der Katholieke Vlaamse Verpleegsters (NVKVV). Zeven jaar later werd het NVKVV een vzw. Door dit wettelijk statuut steeg de representativiteit van de organisatie bij openbare instanties. De vernieuwde statuten bepaalden dat het NVKVV tot doel had ‘alle professionele, godsdienstige, morele, materiële, sociale en culturele belangen van de verplegenden te behartigen, om de gezondheidszorg in christelijke zin te bevorderen, zowel op nationaal als op internationaal vlak.’

Het vrijwaren van de christelijke principes bij de uitoefening van het verpleegstersberoep bleef dus prioritair, maar het NVKVV streefde wel naar een goede samenwerking met het neutrale Nationaal Verbond van Belgische Verpleegsters en de overkoepelende Algemene Unie der Verpleegsters van België. In de schoot van die laatste behaalde het NVKVV onder impuls van haar voorzitster Ghislaine Van Massenhove een van haar grootste successen: tussen 1969 en 1974 voerde de organisatie voortdurend acties – zoals een betoging van 17.000 verpleegsters in 1971 – om een eigen statuut voor verpleegkundigen te bekomen.

Dat statuut kwam er uiteindelijk door de wet van 20 december 1974 op de uitoefening van de verpleegkunde. Verpleegkundigen verwierven meer autonomie tegenover de artsen en hun beroep werd geherwaardeerd.  De wet legde de basis om de verpleegkunde verder uit te bouwen tot een erkende en wetenschappelijk onderbouwde discipline in dienst van de zorgbehoevende mens.

De Week van de Verpleegkunde

In de lijn van het verworven statuut en het grote belang dat het NVKVV hechtte aan vorming en bijscholing, organiseerde het verbond in 1975 voor het eerst de Week van de Verpleegkunde in het Kursaal van Oostende. Daarmee had het NVKVV drie centrale doelstellingen: kennisdeling (tijdens het eerste jaar stonden zeven studiedagen op het programma, in 2025 was dat aantal gestegen tot 25), groepsvorming (op het hoogtepunt in 1980 waren er meer dan 11.000 verpleegkundigen aanwezig) en het vergroten van de maatschappelijke zichtbaarheid en erkenning van verpleegkundigen.

In de beginjaren van de Week speelde de organisatie in op het streven naar erkenning van de verpleegkunde als volwaardig en autonoom beroep, los van de arts, door het beeld van een zelfbewuste beroepsgroep uit te dragen. In de jaren tachtig en negentig groeide de Week vaak uit tot een platform waarop verpleegkundigen hun eisen naar het beleid toe konden uiten.

Rekening houdend met de groeiende secularisering paste de inhoud van de Week zich geleidelijk aan de veranderende tijdgeest aan. Het beroep had niet langer een expliciet katholiek profiel, maar bleef wel gekoppeld aan een katholieke traditie die als inspiratie diende. Dat kwam duidelijk naar voren in de studiedagen: sinds 1988 was er telkens een studiedag rond pastoraal, ethiek en humanisering, die vanaf 1996 verderging onder de naam ethiek en thema’s zoals pastorale zorg, euthanasie en zingeving behandelde.

Van katholieke naar pluralistische organisatie

In 2015 liet het NVKVV haar katholieke visie los via nieuwe, pluralistische statuten. De naam bleef nog wel behouden, maar kreeg voortaan als ondertitel ‘Beroepsorganisatie voor verpleegkundigen’. In juni 2022 veranderde ook die benaming en werd geopteerd voor NETWERK VERPLEEGKUNDE. Die naam maakte duidelijk dat de nadruk van de organisatie lag op het verbinden van verpleegkundigen, los van hun levensbeschouwelijke overtuiging.

Vandaag telt de organisatie meer dan 7000 leden, 6 regionale netwerken en 21 gespecialiseerde werkgroepen (van kinder- tot hoofdverpleegkundigen), die adviezen en voorstellen formuleren voor de bevoegde overheden. Ze vormen zo een belangrijke schakel in de ontwikkeling van een hedendaagse visie op verpleegkunde. Negentig jaar na haar oprichting wil de beroepsorganisatie nog steeds de noden en bezorgdheden van haar leden op de kaart zetten en de stem van verpleegkundigen vertegenwoordigen.

Meer lezen?

Vermandere, Katelijne. Ontstaan en groei van NVKVV 1919-1969. Brussel: NVKVV, 1987.

Vinken, Nona. ‘Een podium voor de Verpleegkunde. 50 jaar Week van de Verpleegkunde (1975-2024)’. Onuitgegeven masterproef, KU Leuven, 2024-2025.

Luc De Munck is doctoraatsonderzoeker aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 van de KU Leuven. Hij voert onderzoek naar de identiteit van katholieke verpleegkundigen in België tussen 1919 en 1974.

Titelafbeelding: Stichtingsvergadering van de VKVV-afdeling Brugge in de jaren dertig van de twintigste eeuw (KADOC-KU Leuven).

Door Esther Lamberts

Op 27 september 1969 sprak de correctionele rechtbank in Brussel na een maandenlang proces twee artsen vrij. Die stonden terecht voor opzettelijke slagen en verwondingen met de dood tot gevolg van de trans vrouw Peggy Wijnen (1943-1967). Het vonnis stelde dat een chirurgische ingreep op trans personen toegelaten was.

De “Zaak Wijnen” zal bij het grote publiek vandaag nog nauwelijks een belletje doen rinkelen. Toch was het eind jaren ‘60 een veelbesproken item in de pers; niet alleen in de Belgische, maar ook in de Nederlandse, Engelse en Deense. Zelfs in de Verenigde Staten, waar trans zorg meer voeten aan de grond had, haalde de Zaak Wijnen de media. Maar het ging in die berichtgeving vooral over de artsen en de rechtszaak, en zelden tot nooit over Peggy Wijnen zelf.

Maar hoe schrijf je een trans geschiedenis waarin trans personen de hoofdrol spelen? Het is een uitdaging waar menig trans en queer historici mee worstelen. Dat er in de historiografie van medische en juridische trans geschiedenis vooral aandacht was voor artsen, instituten of organisaties, komt doordat er net meer archiefmateriaal voorhanden is om dat type geschiedenis te schrijven. Een geschiedenis die focust op de trans personen zelf is veel minder evident, simpelweg omdat ze vaak weinig tot geen bronnen nalaten. Maar “De zaak Wijnen” toont hoe we die stem tóch in de archieven bij elkaar kunnen sprokkelen.

De Zaak Wijnen (1969)

Op 24 oktober 1967 voerden dokters Fardeau, Slosse en Leclercq een genderbevestigende ingreep uit op Peggy Wijnen. Peggy leek vlot te herstellen van de ingreep, maar overleed plots op 4 november 1967. Twee dagen later kreeg de politie een anonieme brief. Daarin stond hoe er in een Brussels ziekenhuis een genderbevestigende ingreep was uitgevoerd bij een zekere Wijnen, die onder het pseudoniem Peggy in een Antwerpse bar werkte, en dat die aan de gevolgen van de ingreep overleden was.

Het onderzoek dat daarop startte, concludeerde dat het overlijden het gevolg was van een longembolie die gelinkt kon worden aan de ingreep. Het parket vervolgde de artsen.

Jean Pierre De Waele, professor aan de Vrije Universiteit Brussel en psychiater van opleiding, werd aangesteld als expert en moest in een wetenschappelijk rapport onderzoeken of de ingreep medisch  noodzakelijk was. De centrale vraag luidde: moest het lichaam worden aangepast aan de geest, of omgekeerd?

De beschuldigde artsen verzamelden bewijsmateriaal, literatuur en getuigenissen om hun standpunt  te verdedigen. De Waeles rapport stond daar diametraal tegenover en ontkende het bestaan van de “transseksueel”. In de maanden daarop werd de rechtszaal het decor van discussies tussen artsen, experts en getuigen.

Onzichtbaar: ook onvindbaar?

Dat de kranten wel schrijven over “Proces Peggy”, de “Zaak Peggy”, of de “Peggy Affaire”, maar enkel focussen op de rol van de beschuldigde artsen, roept bij mij vragen op. Wie was Peggy Wijnen eigenlijk?

Zoals Peggy op zoek ging naar zichzelf, ging ik op zoek naar haar. Het is een gekende uitdaging voor historici die trans / queer geschiedenis schrijven. Door tussen de lijnen door te lezen, in het materiaal dat ons rest, probeer ik, zij het kortstondig, het levensverhaal van Peggy te belichten.

Peggy Wijnen

Op 25 juni 1943 werd Peggy Wijnen* geboren, toen nog gekend onder haar mannelijke naam, in het Limburgse Kotem-Boorsem, als jongste zoon in een gezin van drie zussen. Volgens haar moeder wilde Peggy al snel liever koken, wassen, strijken en naaien, en maakte ook de schooltijd “van [Wijnen] geen ravottende jongen”. Op haar vijftiende vertrok Peggy achtereenvolgens naar Hasselt en Luik om kapper te worden. Het is daarna dat Wijnen voor het eerst aan haar moeder opbiecht dat ze vrouw wilde worden.

Nadat ze het mikpunt van spot werd, verliet Peggy haar geboortedorp. Ze ging in het Antwerpse homomilieu aan de slag als barmeisje – en kleedde zich dus voor het eerst in het openbaar als vrouw, zoals ook blijkt uit het rapport van De Waele. In een van de bars waar ze werkte leerde Peggy Jean Bernaerts kennen, die haar vaste partner werd. Krantenartikelen vermeldden dat ze daar “minirokjes” en “gewaagde bloesjes” droeg. “Met Bernaerts”, haar partner, begon zij vervolgens zelf een bar in de “Sinjorenstad” [Antwerpen] om “het geld voor een dure medische behandeling – die haar nog meer het aanschijn van ’n vrouw zou moeten geven – bijeen te sparen.”

In mei 1967 meldde de toen 22-jarige Peggy zich bij de Brusselse chirurg Fardeau. Wijnen presenteerde zich, aldus Fardeau, “met een mannelijk geslacht en de gelijktijdig aanwezige vrouwelijke borst en gladde huid waarbij niets mannelijks op te merken viel”. Het rapport en de krantenartikelen leren mij dat ze al enige tijd hormonen nam. Na verschillende andere consultaties, met meer ervaren artsen en de moeder van Peggy, besloot Fardeau dat een chirurgische ingreep nodig was. De operatie zou plaatsvinden op 24 oktober van datzelfde jaar.

Reading against the grain: op zoek naar het trans perspectief in bronnen

Het leven van Peggy Wijnen is als stukken van een puzzel verspreid over verschillende bronnen. Die puzzelstukken vertellen dat Peggy al van kinds af aan tegen de heersende gendernormen rebelleerde; dat haar moeder best betrokken was bij haar genderdysfore gevoelens en dat daar over gesproken werd. Ik kom te weten dat Peggy in een liefdevolle relatie zat. De krantenartikelen suggereren dat ze in Antwerpen omgeven werd door andere trans of gendernonconforme personen, die onderling informatie met elkaar uitwisselden over hormonen en artsen waar ze terechtkonden voor een chirurgische ingreep. Tussen de lijnen door leer ik zo veel over hoe trans personen het heft in eigen handen namen.

Reading against the grain; een bron anders lezen dan op de manier zoals die bedoeld is, wordt door historici gebruikt om een stem te geven aan de onderdrukten. Tussen de journalisten, advocaten, artsen, experten en getuigenissen door, weerklinkt zo de stem, weliswaar indirect, van Peggy.

Niettemin blijft De Waeles rapport een waardevolle bron. Het biedt dan wel een eenzijdig beeld en is trans-kritisch of anti-trans, maar tegelijkertijd is het net in dit rapport dat ik veel te weten ben gekomen over het leven en overlijden van Peggy Wijnen. Als onderzoeker schipper ik dan ook tussen frustratie en dankbaarheid bij dat soort bronnen. Frappant is bovendien dat ik dit rapport niet in België ontdekte, maar bijna per toeval in een Amerikaans archief. Trans geschiedenis is, net als vele andere geschiedenissen, het samen puzzelen van verschillende broodkruimels, die soms zelfs verstopt zitten aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

(*Ik heb ervoor gekozen om Wijnen consequent te beschrijven met de naam en voornaamwoorden die zij zelf verkoos.)

Meer lezen?

Paul Borgs, Holebipioniers: Een geschiedenis van de holebi- en transgenderbeweging in Vlaanderen (Antwerpen: ’t Verschil, 2015).

“Een medische geschiedenis van trans(gender)zorg (1920-1980)”, Familiegeschiedenis.be, Esther Lamberts (https://www.familiegeschiedenis.be/nl/dossiers/queeridentiteit-door-de-eeuwen-heen/6-een-medische-geschiedenis-van-transgenderzorg-1920).

Esther Lamberts is als FWO-apirant verbonden aan de Onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750 van de KU Leuven. Esthers onderzoek focust op transgendergeschiedenis in België, de Verenigde Staten en Canada tussen 1960 en 2000 onder de titel “Transnationale trans geschiedenis: netwerken in een nieuw perspectief”.

Titelafbeelding: International Trans Day of Visibility, Wikimedia Commons.

Iedere twee weken wordt een Belgische vrouw gedood door haar partner. Femicide – de opzettelijke doding van een vrouw vanwege haar gender – is helaas een fenomeen van alle tijden. Wat ook tijdloos lijkt, is het typische discours dat daders in rechtszaken hanteren. De moordenaars slaan mea culpa (“het was niet zo bedoeld”), maar schuiven tegelijk de schuld in de schoenen van het slachtoffer. Een moordzaak die 500 jaar geleden plaatsvond in het Nederlandse Sluis is daar een treffend voorbeeld van.

Een verhaal van paarden en koeien

Op 12 september 1509 ging Ghislain Devos naar een herberg om met enkele vrienden in te drinken. Voor zijn vertrek had hij zijn vrouw en kinderen bevolen een paard klaar te maken zodat hij gemakkelijk kon terugkeren. Na enkele potten bier begon hij aan de terugweg, maar tot zijn ergernis stond het gevraagde paard niet klaar. Gefrustreerd wandelde hij naar zijn huis. Tot zijn ontsteltenis trof hij bij zijn thuiskomst losgelopen koeien op zijn erf aan. Om zich af te reageren, “zoals een dronken man gewoonlijk doet,” schold hij zijn kinderen uit voor “hoerenkinderen” en sloeg hij hen.

Binnen trof hij zijn vrouw aan, die duidelijk niet opgezet was met zijn gedrag. Ze zei dat hij beter thuis was gebleven om te werken in plaats van hun kinderen te slaan. Ghislain schold haar uit en sloeg haar met zijn tas. Zijn vrouw, die daar niet tevreden mee was, vloekte, waarop Ghislain nog bozer werd en haar opnieuw sloeg met dezelfde tas. Maar in die tas stak een mes dat een van zijn makkers eerder die dag  in de kroeg had achtergelaten. Ghislain besloot het  mes toen mee te nemen om het later terug te geven. De tas met daarin het mes trof zijn echtgenote in haar keel. Zwaar dronken als hij was, merkte hij niet op dat ze dodelijk verwond was, en hij ging zijn roes uitslapen bij het haardvuur.

Toen hij wakker werd, vertelden buren hem dat hij zijn vrouw dodelijk had verwond. Aanvankelijk geloofde hij het niet, maar bij het zien van haar bijna levenloze lichaam was hij diep bedroefd. “Bitter wenend” nam hij haar in zijn armen, riep God, Onze-Lieve-Vrouw en alle heiligen aan, maar kort daarna stierf zij. Bang voor een zware veroordeling, hoewel hij verklaarde tot dan toe altijd in vrede met haar te hebben geleefd, sloeg Ghislain op de vlucht.

Pedagogische tik

Het verhaal zoals hierboven weergegeven komt bijna letterlijke uit de petitie om genade die Ghislain samen met een advocaat neerschreef. Hij richtte zich met dit relaas tot Maximiliaan van Oostenrijk en zijn kanselarij in  de hoop een kwijtschelding van zijn misdaad te bekomen – die hij uiteindelijk ook kreeg. Typisch voor dergelijke genadebrieven, is dat de aanvrager zichzelf in een zo positief mogelijk daglicht stelt, terwijl het omgekeerde bij het slachtoffer wordt gedaan. Een betrouwbare weergave van wat er écht gebeurde is het dus niet: gelooft u dat het mes dat in de tas van Ghislain stak de keel van zijn vrouw per toeval raakte? Maar we kunnen op basis van deze bronnen wél achterhalen welke ideeën en denkbeelden over partnergeweld- en moord in een legale context aanvaard werden in de middeleeuwen.

Een eerste klassiek argument is dat het ging om gerechtvaardigd en gebalanceerd geweld. In de middeleeuwse samenleving (en nog lang daarna) was het sociaal aanvaard om als man je echtgenote te slaan. Dat mocht niet zomaar, er moest een goede aanleiding toe zijn, zoals ongehoorzaamheid, opstandigheid of slecht gedrag. Bovendien moest het geweld ook redelijk zijn: sommige rechtsteksten uit die tijd bepaalden bijvoorbeeld dat de wonden niet mochten bloeden. Bont en blauw slaan was dus uit den boze; het moest om een beheerste reactie gaan. In het verhaal van Ghislain sloeg hij zijn vrouw een eerste keer door het wanordelijk huishouden, en een tweede keer omdat ze begon te vloeken. Eén corrigerende tik per misstap dus.

Quade wijven

Een tweede legale strategie zien we in het schetsen van het beeld van het slachtoffer. De vrouwen die slachtoffer zijn van partnermoord, hebben in die verhalen altijd iets mispeuterd. Enerzijds kon dat vrouwelijk immoreel gedrag zijn, zoals overspel, kindermishandeling of dronkenschap. Anderzijds ging het om rebellerend gedrag, waarbij vrouwen de autoriteit van hun echtgenoten in vraag stelden. De vrouw van Ghislain toonde immers weerstand en luiheid doordat ze het bevel van haar echtgenoot had genegeerd en geen paard had klaargemaakt, maar ook doordat er koeien op het erf rondliepen. Het huishouden was met andere woorden wanordelijk.

Hoewel mannen hun vrouwen in een negatief daglicht stelden, illustreerden die laatsten tegelijkertijd dat echtgenotes niet zomaar opgezet waren met de wangedragingen van hun echtgenoten. In het verhaal sprak de vrouw Ghislain aan op het feit dat hij liever ging drinken dan haar bij te staan in het huishouden. Dat was regelrecht ingaan tegen de patriarchale hiërarchie, waarbij de rol van Ghislain als pater familias in vraag werd gesteld. Vrouwen krijgen in zulke verhalen dus niet zomaar een passieve rol toebedeeld: ze ondernemen actie en gaan indien nodig in tegen hun echtgenoten.

Emoties uitbuiten

Ten derde lezen we in de genadebrieven voor partnermoord opvallend meer emoties dan in andere genadebrieven. Daders speelden daarbij in op aanvaardbare en niet-aanvaardbare emoties binnen het juridische discours. Bij die eerste categorie hoorden mannelijke woede en verdriet, terwijl bij die laatste vrouwelijke woede paste. Ghislains narratief toont een type boosheid dat langzaamaan opbouwt: eerst ontbrak het paard, daarna ontdekte hij de chaos in het huishouden, en als druppel die de emmer deed overlopen begon zijn vrouw zijn acties in vraag te stellen. Na zijn roes uitgeslapen te hebben, ontdekte hij de totale destructie die hij had aangericht. Hij benadrukte zijn gevoel van verdriet en wanhoop door te vermelden dat zijn vrouw in zijn armen stierf terwijl hij huilend God en hemel aanriep. Je zou er medelijden van krijgen, en dat is precies waar Ghislain op doelde.

Genadebrieven over partnergeweld- en moord laten zien dat van een goede echtgenoot werd verwacht dat hij zijn vrouw onder controle hield, terwijl een goede echtgenote geacht werd zich aan de wil van haar man te onderwerpen. Tegelijk tonen ze dat huwelijksconflicten zowel ontstonden wanneer vrouwen zich niet onderwierpen, als wanneer mannen niet voldeden aan de normen van een goed huishouden. Uiteindelijk tonen de verhalen dat het doden van de echtgenote in dergelijke omstandigheden vergeven konden worden.

Meer lezen?

Feys, Elias. “‘A Hot-tempered, Capricious, Jealous and Compassionless wife’. Marital Conflicts and Homicide in Pardon Letters of Burgundy and the Low Countries (1450–1535)”. Journal of Family History 50, nr. 4 (2025): 425-43.

Butler, Sara. The Language of Abuse: Marital Violence in Later Medieval England. Later Medieval Europe 2. Brill, 2007.

Bodiou, Lydie, en Frédéric Chauvaud red. Les archives du féminicide,. Psychanalyse en questions. Hermann, 2022.

Elias Feys is doctoraatsonderzoeker aan de KU Leuven en ULille. Hij onderzoekt narratieven en denkbeelden over geweld op, door, en vanwege vrouwen in de laatmiddeleeuwse Lage Landen.

Titelafbeelding: miniatuur uit de Roman de la Rose (British Library, Harley 4425, f. 85).

Sommige onderzoekspistes beginnen met een lange queeste. Zo ook mijn zoektocht naar Linda Valins, de Britse auteur van When a Woman’s Body Says no to Sex, waarvan de eerste versie verscheen in 1988. In haar boek schrijft Valins over vaginisme: een aandoening waarbij de spieren rond de vagina onvrijwillig samentrekken, waardoor seks of het inbrengen van een tampon pijnlijk en zelfs onmogelijk wordt. Valins was de eerste vrouw die een boek aan het onderwerp wijdde. Dat deed ze door haar eigen ervaring en die van lotgenoten te verweven met medische inzichten over de behandelingsmethodes voor vaginisme.

In april 2025 besloot ik Valins op te sporen. Hoewel ik mijn zoektocht vol goede moed aanvatte, bleek dat al snel een moeilijke opgave. Hoe kan iemand die zo openlijk over seksuele pijn schreef in de jaren 1980 – een periode waarin nagenoeg niemand anders het haar nadeed – volledig uit beeld verdwijnen?

De magie van lokale facebookgroepen

Wie anno 2025 een onbekende wil opsporen, begint niet in de bibliotheek, maar in de zoekbalk van Google. Helaas bleef mijn digitale speurwerk zonder veel resultaat: ik vond geen e-mailadres of telefoonnummer van Valins en op sociale media was ze eveneens onvindbaar. De uitgever van het boek reageerde niet op mijn mails en een zoektocht naar een oud adres van Valins liep ook dood.

Gelukkig vond ik haar terug in een interview voor The Guardian uit 2023. Het artikel had niets te maken met vaginisme, maar de vrouw op de bijhorende foto leek als twee druppels water op de auteur op de achterflap van Valins’ boek. Bingo, dacht ik. Even snel de journalist en fotograaf van het stuk contacteren en ik zou zo bij haar uitkomen… maar ook na twee herinneringsmails bleef mijn mailbox leeg.

Over naar plan B dan maar: de andere vrouwen die in het artikel aan het woord kwamen contacteren. Ze poseerden samen op de foto – iemand moest Linda Valins toch kennen? Verschillende Facebook -en Instagramberichten later – opnieuw zonder enige reactie – stond ik nog altijd geen stap dichter bij de steeds mysterieuzere auteur. Terwijl mijn vertrouwen in een goede afloop daalde, nam mijn nieuwsgierigheid naar Valins enkel toe.

Ik had nog één (wanhopige) zoekstrategie achter de hand: mezelf lid maken van élke mogelijke Facebookgroep in de regio rond East-Sussex. Mijn poging in de ‘Wadhurst community group’ was allesbepalend. Zonder te vermelden waarover mijn onderzoek precies gaat (seks kan nu eenmaal afschrikken), plaatste ik een berichtje en hoopte op het beste. En jawel, nog geen halfuur later liet een zekere Maya me weten dat ze Linda kende. Tien minuten daarna verscheen een e-mail in mijn inbox: “Hallo Antje, ik heb begrepen dat je interesse hebt in een gesprek over vaginisme?”

Pionier

Enkele dagen later vertelde Valins me aan de telefoon uitgebreid over haar boek. Het was Valins’ psychiater die haar aanmoedigde om haar gedachten en gevoelens op papier te zetten. Wat begon als een artikel voor een vrouwenmagazine, groeide gaandeweg uit tot een boek. “Ik kon gewoon niet stoppen met schrijven”, vertelde Valins, “Ik moest mijn stem laten horen, want ik wist dat er miljoenen vrouwen waren die net als ik in stilte aan het lijden waren.” Het boek doorbrak de onbespreekbaarheid van vaginisme: niet alleen door de veelheid aan mogelijke oorzaken en oplossingen in kaart te brengen, maar ook door de schaamte en eenzaamheid, die vaak met seksuele problemen gepaard gaan, bloot te leggen.

Ik moest mijn stem laten horen, want ik wist dat er miljoenen vrouwen waren die net als ik in stilte aan het lijden waren.

Die eenzaamheid ervoer Valins zelf (opnieuw) toen ze haar verhaal naar buiten wilde brengen. Meer dan vijftig uitgeverijen moest ze contacteren voordat ze een uitgever vond die het boek wilde publiceren. De terughoudendheid van de uitgeefwereld stond in schril contrast met de reacties die volgden. Valins ontving honderden brieven van vrouwen overal ter wereld die zich herkenden in haar verhaal – vrouwen die nooit eerder van vaginisme hadden gehoord en niet wisten wat er met hen scheelde.

De overweldigende respons van lotgenoten beschouwde Valins als de grootste verdienste van haar werk. “Ik had het gevoel dat ik niets voor hen had gedaan,” zei ze, “maar sommigen schreven me dat ik hun leven had gered.” Het boek maakte haar in één klap zichtbaar: in kranten, op radio en televisie. Er volgde zelfs een boekentournee door de Verenigde Staten. Kort na de publicatie richtte ze Resolve op, de eerste zelfhulpgroep voor vrouwen met vaginisme. Uiteindelijk eiste dat engagement zijn tol en besloot Valins een punt te zetten achter het initiatief.

Geen plaats voor pijn?

Dat Valins haar zelfhulpgroep stopzette, had niet alleen persoonlijke redenen, maar hing ook samen met het gebrek aan een bredere, structurele omkadering. Zo kon ze binnen feministische kringen op weinig steun rekenen. Het thema vaginisme kreeg er nauwelijks aandacht. De tweede feministische golf bracht een emancipatoir verhaal waarbinnen ervaringen van pijn moeilijk pasten. Bovendien benadrukte het feministische discours nadrukkelijk de clitoris als voornaamste bron van seksueel genot en keerde daarmee weg van de vagina, waardoor problemen rond penetratie minder urgent leken. Valins uitte overigens haar frustratie over de afwijzing van penetratieseks door sommige feministen, voor wie penetratie gold als een fundamenteel problematische, zo niet gewelddadige seksuele praktijk.

Die marginalisering werkt tot vandaag door. Hoewel vrouwen sinds #MeToo over meer taal beschikken om seksueel misbruik en grensoverschrijdend gedrag te benoemen, blijft pijnlijke seks – en zeker pijn binnen een consensuele of liefdevolle relatie – opvallend moeilijk bespreekbaar. Het gebrek aan taal wijst op een blijvende blinde vlek in het maatschappelijke gesprek over vrouwelijke seksualiteit. Bovendien versterkt het vaak tijdelijke karakter van vaginisme die onzichtbaarheid. Veel vrouwen herstellen na verloop van tijd, zoals ook Valins, waardoor de noodzaak om te blijven spreken verdwijnt zodra de pijn afneemt. Dat bemoeilijkt het ontstaan van duurzame initiatieven. Vaginisme duikt de laatste jaren sporadisch op in de media, zoals bijvoorbeeld in het programma De maagdenclub van VRT, maar verschijnt meestal als een individueel verhaal dat even snel weer verdwijnt als de persoon die het belichaamt.

In De maagdenclub komt vulvodynie aan bod in het kader van pijnlijke seks.

Tegen die achtergrond is het niet onlogisch dat Valins’ initiatief geen blijvend vervolg kreeg en dat ook zij zelf langzaam uit beeld verdween. Hoewel haar stem op de achtergrond raakte, blijft haar bijdrage betekenisvol: Valins was de eerste vrouw die vaginisme voor vele vrouwen een naam en een gezicht gaf. Haar moeilijk te traceren nalatenschap zegt minder over haar persoonlijke keuzes dan over de structurele moeite om seksuele pijn een plaats te geven in feministische, medische en maatschappelijke kaders.

Meer lezen?

Linda Valins, When a Woman’s Body Says No to Sex: Understanding and Overcoming Vaginismus (Penguin Books, 1992).

Hannah Srajer, “Imperfect Intercourse: Sexual Disability, Sexual Deviance, and the History of Vaginal Pain in the Twentieth-Century United States,” Journal of American History 109, no. 4 (2023): 782–803.

Antje Van Kerckhove is als FWO aspirant verbonden aan de onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750. Haar onderzoek richt zich op de recente geschiedenis van vaginisme in België en de Verenigde Staten. Concreet onderzoekt ze hoe zorgverleners, vrouwenbewegingen en vrouwen met vaginisme sinds de jaren 1950 met de aandoening zijn omgegaan.

Titelafbeelding: boekomslag van Linda Valins, When a Woman’s Body Says No to Sex: Understanding and Overcoming Vaginismus (Penguin Books, 1992).

In 1906 zette Tongenaar Hyacinthe Vanderyst voet aan wal in de Congo Vrijstaat. Een jezuïet vers uit Rome met net vier jaar studie achter de kiezen. Maar geen broekventje: Vanderyst was al 46 wanneer hij als missionaris naar de kolonie trok, uitzonderlijk oud in die tijd. Hij had dan ook geen typische missionarissenachtergrond. Zijn roeping kwam pas op latere leeftijd en Vanderyst was meer wetenschappelijk geschoold dan veel van zijn collega’s. Zijn academische achtergrond zou de carrière van Vanderyst bepalen.

Portret van de missionaris als een jonge man

Vanderyst was in de eerste plaats landbouwkundige. Hij studeerde agronomie aan de KU Leuven en werkte als jongeman in de jaren 1880 en ’90 voor het Ministerie van Landbouw. Vanderyst stond erg onder invloed van de notoire Alphonse Proost. Die katholieke hoge ambtenaar en professor had ambitieuze ideeën voor het landbouwonderwijs, waarin hij een groter belang voor de wetenschappen voorzag. Hij schreef polemische artikels over evolutieleer, materialisme en positivisme en mengde zich in het debat over de relatie tussen wetenschap en geloof met stellingen die hem in zijn eigen katholieke kringen niet altijd in dank werden afgenomen. Het verwijt dat hij te veel meeging in de positivistische hoerastemming over de exacte wetenschappen, leverde Proost zelfs een ticketje naar Rome op om daar zijn stellingen te verdedigen.

Vanderyst, die als landbouwkundige in België vooral veel bodemanalyses uitvoerde, had wel oren naar de ideeën van Proost over een rationele landbouwkunde. In één van zijn rapporten merkte hij op dat “het empirisme plaats moet maken voor wetenschappelijke en rationele methoden”. Hij trad zijn relschoppende leermeester bij dat de Europese landbouw maar economisch rendabel kon zijn als ze ook wetenschappelijk gegrond was. Vanderyst werd zo een sterke pleitbezorger van de wetenschappelijke methode en zag een belangrijke rol weggelegd voor actoren die wetenschap in de praktijk moesten omzetten.

In die jaren toonde Vanderyst al interesse in wat koloniaal avontuur. In 1890 trok hij naar de Congo Vrijstaat om voor de Zusters van Liefde van Gent een residentie te bouwen. Ziekte dwong hem tot terugkeer naar België. Pas anderhalf decennium later zou Vanderyst terugkeren, maar dit keer als missionaris. De congregatie had bedacht dat zijn achtergrond als agronoom van pas zou komen op de kapelhoeven van de Jezuïeten. In Kisantu, het missiegebied van de orde, runde pater Justin Gillet bovendien zijn bekende botanische tuin.

De arts-missionaris

Vanderyst deed inderdaad landbouwkundig werk in Congo, maar zijn hoofddomein werd uiteindelijk koloniale geneeskunde. Missionarissen voerden in de kolonie al medisch werk uit aangezien het medisch apparaat van de overheid er onderbemand was. Tot nu toe waren die geestelijken nauwelijks opgeleid als zorgverlener. Met hun nieuwe collega kwam daar verandering in. Vanderyst had voor zijn vertrek reeds een cursus bacteriologie gevolgd aan de KU Leuven. Bij aankomst werkte hij een tijdje in het befaamde laboratorium van Leopoldville, waar hij als eerste religieus een leerling was van Alphonse Broden en Jérôme Rodhain, de belangrijke Belgische tropische wetenschappers van die tijd.

Vanderyst nam zelf ook initiatief om het missionair medisch apparaat te professionaliseren. De jezuïet zette een algemene introductiecursus in tropische geneeskunde op. Verder publiceerde hij in 1920 een medisch handboek van 260 pagina’s, Notions élémentaires concernant les maladies tropicales, bedoeld om te verspreiden over alle missiestations in Belgisch Congo. Het boek was breed opgevat en omvatte basisinformatie over bacteriën en ziektevectors, preventieve maatregelen tegen dysenterie, slaapziekte en gele koorts, etc. Het werk was gebaseerd op de cursussen die Vanderyst zelf gevolgd had en op de handboeken van belangrijke tropische artsen zoals Émile Van Campenhout, Charles Firket en zijn leermeester Broden. Die laatste verzorgde ook het voorwoord, wat het boek waarschijnlijk meer wetenschappelijke geloofwaardigheid moest geven. Broden had alleszins grote verwachtingen: “allen zullen voldoende kennis van hygiëne en tropische geneeskunde kunnen verwerven om aan hun taken als missionarissen die van een hygiënisch medewerker toe te voegen”.

Vanderyst voegde verder in de inleiding wel de waarschuwing toe dat mensen die geen medische kennis hadden, absoluut niet zelf patiënten – “même des indigènes” – mochten behandelen. Zusters en missionarissen moesten eerst een basiscursus aan de Tropische School in België of in het laboratorium in Leopoldville gevolgd hebben alvorens aan het experimenteren te slaan. Zelf focuste Vanderyst zich in de jaren 1910 en 1920 vooral op slaapziektecampagnes en het opzetten van zuigelingenzorg. Hij publiceerde hier ook meerdere wetenschappelijke artikels over. In 1925 stond hij mee aan de wieg van de Aide Médicale aux Missions, een organisatie die in België katholieke artsen rekruteerde om in Congo op missiestations te gaan werken.

De gelovige Darwinist

Naast agronoom en medisch hulpverlener werd Vanderyst in deze periode ook amateurarcheoloog. Hij publiceerde een artikelenreeks over “La population préhistorique du Congo belge”, gebaseerd op vondsten die hij in Kisantu deed. Opnieuw maande hij zijn collega-missionarissen aan om archeologische vindplaatsen te melden en objecten naar Tervuren te sturen voor verder onderzoek, om zo “een grote dienst te bewijzen aan de antropologische wetenschap”.

Stilstaande bij de vraag of de theorieën van Darwin en de kwestie van de prehistorische mens niet botsten met zijn religieuze overtuigen, schreef Vanderyst formeel: “tussen het christelijk geloof en de ware wetenschap kan er niet de minste tegenstrijdigheid bestaan”. Het citaat tekende deze curieuze jezuïet, die een hekel had aan de antiwetenschappelijke houding van sommige van zijn tijdgenoten – of het nu boeren of missionarissen waren. Voor hem was de tijd van “à l’improviste” voorbij. Hij nodigde zijn collega’s uit om samen te werken met wetenschappers of zich te verdiepen in een wetenschappelijk veld, praktische conclusies aan observaties te koppelen en de wetenschap mee te vulgariseren.

De laatste naturalist

Al had de aanpak van Vanderyst volgens sommigen ook zijn nadelen. Bij zijn overlijden in 1934 verscheen een lange necrologie in het Bulletin des séances d’Institut Royal Colonial Belge waarin hij geroemd werd als een zeer toegewijde wetenschapper met een rijke hoeveelheid publicaties in allerlei domeinen. “Met hem verdwijnt één van de laatste vertegenwoordigers van een groep naturalisten die in de vorige eeuw een sterke belangstelling had voor de studie van de verschillende takken van de natuurwetenschappen,” klonk het.

Vanderyst werd dus geprezen maar tegelijk ook een beetje geklasseerd als een ouderwetse amateurwetenschapper met een brede interesse maar soms weinig diepgang, dit in tegenstelling tot de ware wetenschappelijk specialist. Volgens de auteur verhinderde juist Vanderysts brede interesse en drukke agenda echt duurzaam wetenschappelijk werk. Hij betreurde dat hierdoor een groot aantal empirische observaties “dode letter voor de wetenschap zullen blijven”. Die kritiek focuste zich echter op Vanderysts ouderwetse manier om aan onderzoek te doen – als een algemeen geïnteresseerde naturalist – en niet op zijn achtergrond als missionaris. De religieuze overtuiging van Vanderyst stond blijkbaar niet in contrast met zijn wetenschappelijke honger, noch voor hemzelf, noch voor andere koloniale wetenschappers.

Meer lezen?

“Alphonse Proost,” in Bestor, laatst aangepast 18/02/2026, https://bestor.be/nl/alphonse-proost.

Harris, Patrick & Maxwell, David (eds.), The Spiritual in the Secular: Missionaries and Knowledge about Africa (Grand Rapids, Eerdmans, 2012).

Lachenal, Guillaume & Taithe, Bertrand, “Une généalogie missionnaire et coloniale de l’humanitaire: le cas Aujoulat au Cameroun, 1935-1973”, Le Mouvement Social 227.2 (2009), 45–63.

Mertens, Myriam, “Chemical Compounds in the Congo: Pharmaceuticals and the ‘Crossed History’ of Public Health in Belgian Africa (ca. 1905-1939)” (Ongepubliceerde doctoraatsthesis, UGent, 2014).

Taithe, Bertrand, “Pyrrhic Victories? French Catholic Missionaries, Modern Expertise, and Secularizing Technologies”, in Michael Barnett & Janice Stein (eds.), Sacred Aid: Faith and Humanitarianism (Oxford: Oxford University Press, 2012), 166-187.

Maarten Langhendries is wetenschaps- en koloniale historicus en werkt voor Bestor, een online platform voor Belgische wetenschapsgeschiedenis en -filosofie, dat recentelijk vernieuwd is. Daarnaast is hij Research Fellow bij de Onderzoeksgroep Cultuurgeschiedenis vanaf 1750. Dit onderzoek naar Hyacinthe Vanderyst vond plaats binnen het onderzoeksproject ‘CAMEO: Katholieke geneeskunde in relatie tot andere visies op gezondheidszorg in België en Belgisch-Congo, 1900-1965’aan deze onderzoeksgroep, met als promotoren prof. Kaat Wils en prof. Joris Vandendriessche.

Titelafbeelding: Vanderyst achter de microscoop in Belgisch Congo, foto uit de private collectie van de Congolese historicus Sindani Kiangu (UNIKIN).