Milan's Blog

गजल

noreply@blogger.com (Milan) — Thu, 04 Aug 2011 10:26:22 PDT

सम्झनाको यो नाउलाइ पारी तार्न सकिएन ।

तिमीदेखी टाढा भएँ माया मार्न सकिएन ।

तिमी सम्झि ननिदाइ धेरै रात काटिसकेँ

यो मनलाइ किनकिन आफ्नै पार्न सकिएन ।

विरह र वेदनाका लप्का छातिभित्र उठ्छ

मनको राप शान्त पार्ने आँशु झार्न सकिएन ।

मेरो जस्तै तिम्रो पनि कोमल त्यो मन पोल्दोहोला

किन कुन्नी मायाको यो कुरा टार्न सकिएन ।

यस्तै यस्तै हुन्छ क्यारे दुइटा मन एउटै हुँदा

आफु बाहेक मनको पिर कतै सार्न सकिएन ।

सम्झनाको यो नाउलाइ पारी तार्न सकिएन

तिमीदेखी टाढा भएँ माया मार्न सकिएन ।।

उसको हजुरबुवा

noreply@blogger.com (Milan) — Thu, 30 Dec 2010 18:07:57 PST

उ मेरो सबैभन्दा मिल्ने साथी । मेरो बाल्यकालदेखी नै उ सधैँ मेरो सँगसँगै छ । एकअर्काको छायाँ जस्तो । उसको हजुरबुवा लाइ मैले आफु थाहा पाउने हुने बेलादेखी नै देखेको थिएँ । हातमा पुरानो बुट्टा कुँदिएको लठ्ठी बोकेर गाउँको तलमाथी गरिरहने बुढा मान्छे ।

घरको मुलढोकाको छेवैमा दाहिनेतिर कुनामा मिलाएर राखिएका एकजोर हात्ती छाप चप्पल र दलिनमा सिउरीएको उही पुरानो लौरो, उसको हजुरबुवाको पहिचान जस्तै थियो । मुलढोकाको छेउको चप्पलको उपस्थिती र अनुपस्थिती ले उसको हजुरबुवा घरमै हुनुहुन्छ कि अन्तै भन्ने जनाउ दिन्थ्यो । हजुरबुवाको चप्पल कहिल्यै यताउता हुँदैन थियो । सधैँ मुलढोकाको दाहिने छेउ । उसको हजुरबुवा काम नपरि अक्सर बाहिर निस्केको मलाइ थाहा छैन । तर साँझमा भने उहाँको सधैँजसो बाहिर निस्कने बानी थियो । माइल्नियार (माइलो नेवार) को पसलमा गएर एक कप चिया नखाइ शायद हजुरबुवाको दिन पुर्ण हुन्नथ्यो क्यार सँधैँ जसो साँझमा हात्ति छाप चप्पल पड्काउँदै हजुरबुवा मेनरोडको माइल्नियारको पसलमा चिया पिएर आउनुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ उसले पनि हजुरबुवालाइ त्यही पसलमा भेटाएको बखत दुनोट र अैँठे चपाउँदै मलाइ देखाएथ्यो । हजुरबुवाले त्यो पसलमा तास पनि खेलेको उसले देखेको थियो । उसको हजुरबुवा तास खेल्न रसिक र माहिर हुनुहुँदो रहेछ भनेर मैले पनि पछि थाहा पाएको थिएँ । हुनत उसको हजुरबुवाले माइल्नियारको पसलमा एकाधचोटी भेट्दा खानेकुरा खानदिए पनि कहिल्यै घर आउँदा चकलेट सकलेट लिएर आउनुभएको मलाइ उसले थाहा दिएन न त उ नै दुनोट खाने लोभले हजुरबुवाको पछि पछि लाग्यो । तर हजुरबुवा उसलाइ निकै माया गर्नुहुन्थ्यो ।

गाउँमा पण्डीत्याँइँ पनि गर्ने उसको हजुरबुवा शिक्षित हुनुहुन्थ्यो । त्यसैले जान्ने बाहुन भनेर सबैले तिथि श्राद्धमा बोलाउने गर्थे तर हजुरबुवा निश्चित व्यक्तिहरुकोमा मात्रै गएको मैले देखेको थिएँ । उ पनि पढ्न सिपालु थियो । झन् हजुरबुवा नातीलाइ अनेक अनेक तरिकाले पढाउन माहिर । उसको घरका ध्वाँसोले कालो पारेका दलिनभरि साउँ अक्षर र बाह्रखरीका अक्षर भरिभराउ हुन्थे । हुँदा हुँदा दलानमा राखेको खाटका खुट्टामा समेत हजुरबुवाले काका मामा लेख्न भ्याउनुभएको थियो । शायद पढ्न शुरु गर्ने उमेरमा जतिखेर पनि अक्षरको सँगत भैराखोस् भनेर त्यसो गर्नुभएको हुँदो हो । हजुरबुवाको पढाउने शैली पनि गज्जब थियो । म प्राय उसँगै पढ्न जाने हुँदा उसलाइ पढाएको मैले धेरै नजिकबाट देखेको थिएँ । उहाँको पढाउने शैली कति रचनात्मक थियो भने झुटोबोलिरहने कालुको कथा पनि उहाँ ३ दिन लगाएर पढाउनु हुन्थ्यो र भन्नु हुन्थ्यो “हेर नाती! अब भोली कालुलाइ खान बाघ आउँछ” । उ र म भने बाघ कसरी आउँछ होला भनेर भोलिपल्ट हजुरबुवासँग पढ्न निकै हतारिएका हुन्थ्यौँ । किताबका पाठहरु हजुरबुवा सँग बसेर पढ्दा त साँच्चै भैरहेको छ कि जस्तै हुन्थ्यो । यसरी उसका र मेरा अक्षरारम्भका दिनहरु शुरु भएक थिए । शिक्षित हजुरबुवाले मन दिएर पढाएकाले होला उ पनि पढ्नमा नामी भएर निस्कियो ।

४ बर्षको उमेरदेखी नै उ साउँ र जोडीएका अक्षर फुटाउन सक्ने भैसकेको थियो । हजुरबुवा उसलाइ खुब माया गरेर पढाउनु हुन्थ्यो । जब माघ महिनामा स्वस्थानीको कथा पढ्नुपर्ने हुन्थ्यो, हजुरबुवा छोटो छोटो अध्याय छानेर उसलाइ भन्न लगाउनु हुन्थ्यो । उ पनि खरर स्वस्थानी वाचन गर्न सक्ने भैसकेको थियो, पाँच बर्ष लाग्दा नलाग्दै । हजुरबुवाले ‘यम् ब्रम्हा…’ र ‘उपनयतु मंगलम् व…’ जस्ता स्वस्थानीका श्लोकहरु कण्ठस्त भनेको देखेर उसलाइ पनि कण्ठ गर्ने रहर चढ्थ्यो । हेरेर त उ श्लोक पनि भन्न सक्थ्यो । तर कण्ठस्थ गर्नलाइ उसलाइ अलि मेहनत गर्नु पर्ने भो । एक दुइ हरफ त उसलाइ मुखाग्र भैसकेको थियो र जहाँबाट उसलाइ अफ्ठ्यारो पर्थ्यो उ दिउँसै सुटुक्क पुजाकोठाभित्र कपडाले बेरीराखेको स्वस्थानीको किताब पल्टाएर दुइलाइन पढ्थ्यो र किताब जस्ताको तस्तै राखेर खेल्दै कण्ठ गर्ने कोशिस गर्थ्यो । यसरी लगभग हप्तादिन भित्रै उसले स्वस्थानीको शुरुको र अन्त्यको स्तुतिका श्लोकहरु कण्ठ पारिछाड्यो । पछि पछि त उ पुरै कथा आफैँ भनेर सुनाउँथ्यो ।

स्वस्थानी कथा पनि पढ्न जान्ने भैसक्यो नाती भनेर उसको हजुरबुवाले हाम्रो गाउँको निम्न माध्यमिक बिधालयमा उसलाइ भर्ना गर्न लैजानुभो । तर अफसोच स्कुलका हेडसरले “पछी एसएलसी दिँदा उमेर पुग्दैन, यति सानो बच्चालाइ कहाँ भर्ना गर्ने, ६ बर्ष पुगेपछी भर्ना गर्नुहोला ।“ भनेर हजुरबुवालाइ फर्काइदिएछन् । उसले स्कुल जान अर्को एक बर्ष कुर्नुपर्यो ।

डेस्कबेञ्च पर्याप्त नभएको कोठामा भुइँमै बसेर पढ्नुपर्थ्यो । हाम्रो कक्षामा उ नै मेधावी थियो । उसले १ २ कक्षामा पढ्ने कुरा त घरमै हुँदै भ्याइसकेको थियो । सर म्याडमहरुले नि हजुरबुवालाइ चिनेर हो कि पढ्न जान्ने भएर हो उसलाइ निकै माया गर्नुहुन्थ्यो । दिनहरु बित्दैजाँदा कक्षा १ को परिक्षाको पनि रिजल्ट आउने दिन आयो । हजुरबुवा पनि स्कुल व्यवस्थापनको सदस्य भएको नाताले हो अथवा उसको रिजल्ट हुने दिन भएकोले हो स्कुल आउनुभएको थियो । हुँदाहुँदै एकजना सर बेञ्चमाथी उभिएर नतिजा सुनाउन लागे । नतिजा कक्षा १ बाटै शुरु भयो । पासहुने सबैजनाको नाम भनिसक्दा पनि उसको नाम नआएकोले उ निराश भैसकेको थियो । सरले अन्तिममा उसको नाम सुनाउनु भयो - “हुंकार न्याय ढुंगाना” । उसले आफ्नो नाममात्रै सुन्यो त्यो पनि अन्तिममा । जिन्दगीको पहिलो नतिजा र उमेरमा पनि सानै भएको हुनाले उसले नतिजा सुनाएको अर्थ बुझेन । उसले यत्ति बुझ्यो आफ्नो नाम अन्तिममा आएकोले म पक्कै फेल भएको हुँला । उ मसँगै सुँक्क सुँक्क गर्दै मध्यान्हतिर घर पुग्यो । घर पुगेपछि अरुले सोधे ‘के भइस् त?’ उ झन् रुन थाल्यो । “फेल भएँ” । हजुरबुवा बेतोडले हाँस्नुभयो । “धत् मोरा! काँ फेल हुनु, तँ त फस्ट भइस् ।” उसलाइ के भयो कुन्नी रुँदारुँदै उ हाँस्न लाग्यो । आजभोली पनि म यो घटनालाइ बेलाबेलामा सम्झाइदिन्छु । उ अचम्म मानेर हाँस्छ ।

प्राकृतिक रुपमा हुने बालसुलभ चञ्चलता, उत्ताउलोपन र बदमासी उसमा पनि थियो । बर्षायामतिर कहिले उ छाताको तारको सुइरो बनाएर भ्यागुता मार्दै हिँडेको भेटिन्थ्यो भने कहिले भलको पानीमा पौडी खेल्दै । प्राय जसो बिदाको दिन गोठालाहरुसँग फाँटतिर गएर कालीमाटीको मोटर बनाउनु पनि उसको शोखको बिषय थियो । कहिलेकाहीँ यस्तै बदमासि गर्दैगर्दा उसको बुवाले भेट्टाएभने दूइचार भकुराइ पनि खाइहाल्थ्यो । मुलखाँबोमा कत्ति चोटी उसलाइ बाँधीएको पनि मैले आफ्नै आँखाले देखेको छु । हजुरबुवा त्यो सबै हेरिरहनुहुन्थ्यो र उसको बुवा कतै बाहिर निस्केपछि “दानबद्दो बलिराजा…” (रक्षाबन्धन बाँध्दा भनिने मन्त्र) भन्दै हाँस्दै बाँधेको डोरी खोलीदिनुहुन्थ्यो । हिउँदमा भने फाँटतिरबाट परालकाभारी बोकेर ल्याउँदा बाटोमा छरिएका पराल सँगालेर आगो ताप्नु उसको दिनचर्या हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ हजुरबुवाले पनि सघाउनुहुन्थ्यो उसलाइ । चिसोमा कठ्याँग्रिएका चरालाइ ढुँगा हानेर कहिलेकाहीँ उ तर्साउने गर्थ्यो ।

स्कुल जाँदा प्राय उसको कलम हराइरहन्थ्यो । त्यसको बदलामा सधैँ घर आएपछी बुवाको गाली खान्थ्यो र कहिलेकाहीँ झापड पनि । नातीको यस्तो मजबुरी देखेर एकपल्ट हजुरबुवाले कलम धागोमा बाँधेर माला बनाइदिनुभयो । दुइचार दिन कलम हराउन छाडे तर पछि खै कसरी हो माला लगाएको कलम पनि उसले हराएर आयो । त्यो दिन त हजुरबुवाले पनि गाली गरेको मलाइ याद छ ।

उ कक्षामा अक्सर प्रथम नै हुन्थ्यो र बर्षैसाल केही न केही पुरस्कार ल्याएर हजुरबुवालाइ देखाउँथ्यो । हजुरबुवा शायद खुसी हुनुहुन्थ्यो होला तर उसको उमेर मान्छेको अनुहारमा पोतिएको खुशी र दुख छुट्याउन सक्ने भैसकेको थिएन ।

प्राथमिक स्कुल सकाएपछी उ पढाइकोलागी प्राय घर बाहिर नै रहन लाग्यो । उसको र हजुरबुवाको भेट त्यसपछि पातलिँदै गयो । घरमा प्राय सदस्यको शिक्षक बनेको पृष्ठभुमी भएर होला हजुरबुवा उसलाइ पनि शिक्षक बन्न हौस्याउनु हुन्थ्यो, भेटेको बेला । उ पनि हस् भनेर टाउको त हल्लाउँथ्यो । तर उसले फरेस्ट्री कलेज भर्ना भएपछि हजुरबुवालाइ कस्तो कस्तो लागेको थियो । उ कलेज बिदा भएको समय पारेर हजुरबुवालाइ भेट्न गइरहन्थयो हजुरबुवाको मनपर्ने गोल्डफ्लेक चुरोटको थुप्रै बट्टा बोकेर । उ धुमपान गर्न हौस्याउने मान्छे त थिएन तर पटक पटक सम्झाउँदा पनि नमाने पछी उ हजुरबुवाकै इच्छामा मलजल गर्न लाग्यो । फरेस्ट्री पढेपनि उहाँले पढाउने काम नै शुरु गर्न धेरै पटक हौसला दिनुभयो । तर स्नातक सकाएर जागीर शुरुगरेपछी हजुरबुवालाइ उ अब पढाउने मान्छे बन्दैन भन्ने पक्का भएर होला हजुरबुवाले जागीर खाएपनि भ्रष्ट चाहीँ नबन्न सम्झाएको मैले पनि सुनेको थिएँ । परिवारकै एकजना सदस्यको उदाहरण दिएर पैसा कमाउनलाइ इज्जत नफाल्न उहाँले उसलाइ सम्झाउनु भएको थियो । हुनत उ त्यस्तो गर्न सक्ने प्रकृतिको मान्छे नै होइन मलाइ राम्रोसँग थाहा छ ।

आज उसँग लगभग उसको उमेरमा हुनुपर्ने सबैथोक छ । राम्रो अंक भएको प्रमाणपत्र छ, अधिकृत स्तरको सरकारी जागीर छ, बिदेश पढ्न जानकोलागी छात्रबृत्ति को धेरै सम्भावनाहरु छन् र यौटा खुसी जिन्दगी छ । छैनल केवल त्यो जिवन असल बनाउन हरपल प्रेरणा दिइरहने उसको हजुरबुवाको भौतिक साथ । उ बेलाबेलामा मसँग हजुरबुवाकै प्रेरणाको कुरा गरिरहन्छ । उसले पाएको यो प्रतिभा र असल बानीहरुलाइ उ सँधै हजुरबुवाको असल सँस्कारको उपज भनेर मलाइ सुनाउँछ । मलाइ पनि त्यस्तै लाग्छ । गत साल पुसमा उ मुगुमै जागीरे हुँदा उसले हजुरबुवा स्वर्गीय हुनुभएको खबर पाएको थियो । यो महिना उसको हजुरबुवा स्वर्गवास भएको १ बर्ष भयो । उहाँको देहावसानको बार्षिक पुण्यतिथीमा म पनि हजुरबुवाको स्वर्गीय आत्माको चीर शान्तिको कामना गर्दछु । र हजुरबुवाको स्मृतिले उसलाइ अझ विबेकशिल र विनयी हुन प्रेरणा प्राप्त भैरहोस् । मेरो कामना ।।।

गजल

noreply@blogger.com (Milan) — Tue, 26 Oct 2010 20:00:42 PDT

यसपाली नि कुलो सुख्खा सुख्खै रह्यो पाटो हजुर ।

गैरि खेतमै धाँजा फाट्यो जर्जर भयो माटो हजुर ।

नहरहरु प्वालै प्वाल छन्, चुहिन्छ त्यो कुलो पनि

धान झुल्ने फाँटहरुमा कमिलाको बाटो हजुर ।।

थुनिएर रस्यानहरु भरिएलाकी कुलो, फाँट

भन्ने आशका घाउहरुमा आशकै लाग्यो खाटो हजुर ।।

बाढी आए खोलातिर कैले काँही चढ्छ पानी

तानातान हुन्छ फेरी आफन्तमै फाटो हजुर ।।

के गर्नु ति नहर कुलो भिजाउँदैनन् धर्ती भने

भत्काइदिए हुन्छ सबै निर्माण गर्ने साटो हजुर ।।

यसपाली नि कुलो सुख्खा सुख्खै रह्यो पाटो हजुर

गैरि खेतमै धाँजा फाट्यो जर्जर भयो माटो हजुर ।।।

अविस्मरणीय भोक

noreply@blogger.com (Milan) — Fri, 22 Oct 2010 23:52:28 PDT

असोजको महिना भएपनि मौसमले शरदको रुप लिइसकेको थिएन । मौसम खराव भएकोले कैयौँ दिनदेखि उडान नहुँदा यात्रुहरु रारा(ताल्चा) विमानस्थलमा अलपत्र परेका छन् भन्ने खबरले हाम्रो पनि यात्रामा तगारो हाल्ने हो की भन्ने शंका त मनमा छँदै थियो । तर मौसम हामीसँग दयालु भइदियो । बिहानै देखी मौसममा आएको सुधारले हामीलाइ एकहदसम्म खुसी नै बनायो । बिहानको नित्यकर्म सकेपछि हामी गमगढी छोड्ने तयारी गर्न लाग्यौँ । लामै बिदामा निस्कन लागेको हुनाले सबै कर्मचारी साथीहरुलाइ दशैँको शुभकामना सहित बिदा भयौँ । हवाइ यात्रा बाहेक अर्को विकल्प नभएको त्यो बिकट सदरमुकामबाट बिमानस्थल पुग्न लगभग २ घण्टाको नाकै ठोकिने ठाडो उकालो हिँड्नु पर्थ्यो । हामी दुइ जना थियौँ - डटेन्द्र गोले दाइ र म ।

काँधमा झोला बोकेर दाजुभाइ लाग्यौँ ताल्चा एअरपोर्टको बाटो । बिहानैदेखी खच्चरहरु काममा लागीसकेका रहेछन् । साँघुरो गोरेटोमा खच्चरहरुलाइ बाटो दिँदै हामी अगाडी बढीरह्यौँ । करिब आधा घण्टाको हिँडाइपछि गाउँ छिचोलियो, हामी उकालोको फेदमा आइपुग्यौँ । स्थानीयले काठ घिसार्दा र पहराबाट ढुंगा निकाल्दा बाटाभरी छरिएका धारीला चट्टानहरुको कारणले बाटो हिँड्न सारै अफ्ठ्यारो थियो, त्यसमाथी उकालोको त कुरै नगरौँ ।

१५ मिनेट जति पनि हिँड्दा नहिँड्दै हामी दुबैजना पसिनाले निथ्रुक्क भैसकेका थियौँ । पछाडी बोकेको झोलाको वजन बढ्दै गएजस्तो लाग्न थालीसकेको थियो । हाम्रो थकाइ मार्ने क्रम शुरु हुन लाग्यो । हामी १० मिनेट पनि नहिँडी १५ मिनेट आराम गर्न लाग्यौँ । अझै हिँडाइको दौरानमै अरु १/२ मिनेट उभिएरै आराम गर्थ्यौ । बर्षातको मौसम भएकोले बाटोभरी रंगीचंगी फुलहरु फुलेका थिए, वरपर जंगलमा गाइबाख्रा चराउने गोठालाहरुले देउडा गाइरहेको पनि सुनिएको थियो । तर हामी सास फेर्न पनि संघर्ष गर्नुपर्ने समयमा यताउती कतै ध्यान नदिइ एकनास गह्रौ पाइला चालीरहेका थियौँ ।

“तलतिर जान लायौ” - यौटी अधबैँशे गोठाल्नीले हामीलाइ लक्ष्य गरेर भनिन् । “हो.. हो”- मैले अल्छी मान्दै जवाफ दिएँ । हालमा सुल्पा (चिलिममा स्थानिय सुर्ती भरेर गाँजा जस्तै गरी खाइने धुम्रपानको रुप) लिएकी अर्की अधबैँशे महिलाले खोकेको सुनेर मैले उ तर्फ हेर्दै भनेँ- “सुल्पा तान्दी छ्यौ, अनि खोक्दी पनि छ्यौ मरौली हो मरौली ।” “तिमीकन क्यै था नाइँ यो त ओखती हो ओखती । पेटा किडा माद्दछ । तिमी सुल्पा नखाएर त उकालो चड्डा स्याँ स्याँ गर्छौ हामी सुल्पा खाएर नि खै तल हब गरिहाल्छौँ”- महिलाले उल्टो जवाफ फर्काइन् । हामी हो हो भन्दै उकालो लाग्यौँ ।

थकाइले त हामीलाइ चुर बनाइसकेकै थियो बिहान बिहानैको हिँडाइले हाम्रो पेटमा मुसा दगुर्न पनि थालिसकेको थियो । “दाइ मलाइ त सारै भोक लाग्यो हो”- मैले डटेन्द्र दाइलाइ यथार्थ बताएँ । “साँच्चै मलाइ नि भोक लागेको छ ।”- दाइले जवाफ दिनुभो । “हिजो बेलुका नि राम्रो सँग खाना खाइएन ।” बिहान साथीहरुले हिँड्ने समयमा कोठामा भएको एक पुरिया बिस्कुट र एउटा चाउचाउ बोकेर जानु त भन्दै थिए । हामी भने बाटोमा होटल पनि छँदैछ के भारी बोकीरहनु भनेर नबोकी हिँडेका थियौँ । अहिले त्यो खानेकुरा पो झलझली आइरहेको थियो । “त्यहाँ माथिको होटल खुलेको होला अलिकती हिँडौन ।”-दाइले प्रस्ताव राख्नुभो । हामी फेरी झोला बोकेर उकालो लाग्यौँ ।

घमाइलो दिन थियो । सबैजना आफ्ना खेतबारी तिर बाली भित्र्याउन व्यस्त देखीन्थै । असोजको महिना चिनु र कागुनो भित्र्याउने महिना हो । धेरै दिनदेखी घाम नलागेकोले किसानहरु दिन खुल्ने बित्तिकै व्यस्त भैहाले । अनि हाम्रो समस्या झन् बल्झियो । बाटोमा भएका होटलहरु सबै बन्द थिए । केटाकेटी र बुढाबुढी बाहेक कोही देखिन्नथे । हामिले सोच्यौँ सबैजना बारीतिर कागुनो टिप्न व्यस्त भएछन् । होटलमा पुगेर खान पाइएला भनेर मख्ख भएको मन अमिलो भयो । भोक झन् एक्कासी बढेर आएजस्तो भयो । नजिकैको पँधेरामा एक बोतल पानी भरेर पिएपछि अलि शितल भयो तर भोक त कहाँ मर्यो र ।

हुनत अलि पर स्याउको बगैँचा बाटैबाट देखिइरहेको थियो । “जाने त ।”-गोले दाइले प्रस्ताब राख्नुभो । “ह्या दाइ! जाँदा आँउँदा धेरै समय लाग्छ फेरी जहाज आउने समय पनि हुन लागीसक्यो । छुटियो भने टेन्सन हुन्छ ।”-मैले असहमती जनाएँ । दाइ पनि त्यसोभए नजाउँ त भन्दै अगाडी बढ्न लागे । त्यतिखेर गमगढीबाट हिँड्ने बेला साथीहरुले बोक्नु भनेको बिस्कुट र चाउचाउ लाइ बारम्बार सम्झिरह्यौँ । बाटामा खेतबारी तिर जाने फाट्टफुट्ट महिलाहरु देखिन्थे । हामी भने डोको बोकेको मान्छे देख्ने बित्तिकै “स्याउ हो?” भनेर सोधिहाल्थ्यौँ । तर दशौँ जनामध्ये कसैले पनि छ भनेर जवाफ दिएनन् । बिचरा बारीमा कागुनो टिप्न हिँडेका हरुसँग के स्याउ हुँदो हो र दिँदा हुन् । बाटोमा कतै कतै तल्तिर मास्तिर लटरम्म फलिरहेको स्याउ पनि देखिन्थ्यो तर न माग्नलाइ कोही मान्छे बरिपरि हुन्थे न त चोर्न जान नै सकिन्थ्यो । मस्त पाकेको स्याउ हेरेर एक घुट्को थुक निल्दै भोको पेटमा पाइला चाल्नुको कुनै विकल्प थिएन । कतै झोलाको कुनाकाप्चा तिर चुइँगम सुइगमा छ कि भनेर पनि हेर्यौ । अहँ कतै केही हात लागेन ।

दुई घण्टाको उकालो काट्न हामीलाइ साँढे तिन घण्टा लागिसकेको थियो र पनि अझै एअरपोर्ट आइपुग्न थोरै हिँड्नु थियो । बस्दै हिँड्दै बस्दै हिँड्दै गरेर हामी बल्ल बल्ल धावनमार्गको फेदी सम्म आइपुग्यौँ । अझै अलिकती उकालो बाँकी नै थियो चढ्नको लागी । “यहाँ कतै पसल होला दिदि ।” आँगनमा ‌ओखर फुटाएर खाँदै गरेकी एकजना महिलालाइ सोध्यौँ । उनले केही नबोली हातको इसाराले देखाइन् । यौटा सानो कुलेसो पारी घुम्तीमा पसल रहेछ । “पसलमा तपाइँ हो । बिस्कुट होला ।”-बाहिरै बसेकी अनुहार चाउरीएर गुजमुज्ज परेकी बुढी महिलालाइ सोध्यौँ । “हो”-उनले भनिन् “छ नि बिस्कुट ।” उनले त्यती भनिनसक्दै हामी पसलभित्र छिरेर दुई पोका कोकोनट बिस्कुट झिकेर सासै नफेरी बुजो हाल्न लागिसकेका थियौँ । “अनि आमै यहाँ भात सात खान पाइँदैन”-डटेन्द्र दाइले सोध्नुभो । “भात त पाइन्या नाइँ, बाबुहरु खान्छौ भने दुबै रोटा छन् कोद्याका, खान्या हौ ।”-बुढी आमैले भनिन् । “खाने खाने खाने किन नखानु”-हामीले त्यो रोटी पनि छुटिहाल्लाकी जस्तो गरी हतारमा भन्यौँ । बुढी आमै एकछिन भान्छातिर लागीन् हामी भने पानीसँग बिस्कुट दन्काउनै व्यस्त रह्यौँ ।

एकैछिनपछी बुढी आमै यौटा हातमा सानो कचौरा र अर्कोमा दुइवटा कोदोको रोटी बोकेर आइपुगिन् । घट्टमा पिधिँएको पिठोको भएर होला रोटि सारै किरीकिरी लाग्ने थियो । तैपनि भोकको झोकमा त्यो हामीलाइ अमृतै भेटिए जस्तो भैरहेको थियो । भन्टाको तरकारी र कोदोको रोटी त्यसबेला जस्तो मिठो मलाई जिन्दगीमा कहिले पनि लागेको थिएन । हामीले चारै गाँसमा त्यो रोटी सिध्यायौँ । हामीलाइ सारै भोक लागेको जस्तो देखेर बुढी आमैले नातिनीलाइ करेसाबारीमा गएर दुइ दाना स्याउ ल्याउन अह्राइन् । “पखाल्नु पर्दैन?”-मैले भनेँ । “हैन यो त भर्खर बोटैबाट टिपेर ल्याएको हो”-नातिनीले जवाफ दिइन् । रातो स्वस्थ स्याउ रुमालले पुछेपछि त झन् गुलावी देखियो । बाहीरै रस चुहीएलाजस्तो रसिलो स्याउ टोक्दा त रस गालाभरी चुहीयो । पहिलोचोटि त्यति ताजा स्याउ खाइएको थियो, बोटबाटै टिपेर । हत्त न पत्त रुमालले रस पुछेर बुढी आमैलाइ कति पैसा भयो भनेर सोध्यौ । “त्यो रोटा र स्याउको के पैसा लिनु बिस्कुटको चाहीँ देउ न ।” हामीले कत्ती कर गर्दा पनि आमैले रोटि र स्याउको पैसा लिन मानिनन् । हामिलाइ भने त्यो बिस्कुट भन्दा रोटि, तरकारी र स्याउको स्वाद जिब्रोमै झुण्डीएको थियो । त्यो अविस्मरणीय भोकको त्यति मिठासपुर्ण अन्त्य होला भनेर हामिले सोचेका पनि थिएनौँ । बुढीआमैलाइ धन्यबाद भनेर हामी फेरी उकालो लाग्यौँ । भोजनभन्दा भन्दा भोक मिठो किन भनेको होला भनेर त्यो दिन पो बुझियो त !!!

बडादशैँको शुभकामना

noreply@blogger.com (Milan) — Mon, 11 Oct 2010 23:35:37 PDT

हट्यो सारा हिलो मैलो

हरायो पानीको बर्षा ।

भवानीको भयो पुजा

चल्यो आनन्दको चर्चा ।।

जता जाउँ उतै भन्छन् दशैँ आयो, दशैँ आयो ।।

यही आनन्द चर्चाले सबै संकष्ट बिर्सायो ।।

सम्पुर्ण हिन्दुहरुको महान् चाड बडादशैँ को पावन अवसरमा मिलनब्लग यहाँहरुको जिवनमा समृध्दी, प्रगती, र शान्तिको लागी हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछ ।।।

(Milan’s Blog wishes you for Peace, Prosperity and Happiness in your life in this auspicious occasion of BADA DASHAIN, the Greatest Festival of all the Hindus).

Mystery of Playing Cards

noreply@blogger.com (Milan) — Mon, 11 Oct 2010 09:31:49 PDT

(The Season of Festivals arrived in Nepal and I think Those festivals will be incomplete without the Playing Cards (Poker Cards). Every people know the Playing Cards very well but there are some more interesting facts behind those cards. Let’s find out some of the artistic explanations about the Playing Cards.)

The mystery of playing cards is that we don't know exactly who invented them. Playing cards date back to somewhere between A.D. 800 and A.D. 1100. There is reference to them in an ancient Chinese dictionary that said they were originated during the time of Seun-Ho around 1120. Supposedly, he used them to amuse and entertain himself and the people he lived with. In Egypt and India they were used for religious purposes.

At first, cards were round in shape. If you've ever dropped a deck of cards, you can appreciate how much easier it would be to pick them all up and get them aligned with circular cards! In about 1500, the cards changed and started depicting the kings and queens that ordered the cards. That's also the time that they became rectangular. At one point, cards became outlawed around 1541, with the king only allowing the commoners to play them around Christmas time.

France provided the concepts behind today's deck of cards. The use of simple shapes and colors allowed for increased popularity of various games. The original face cards actually represented historical figures (see below). France exported their popular playing cards throughout the world, with shipments eventually making it to the American colonies.

The original French cards actually were actually named and designed after popular historical figures. It should be noted that today's cards no longer hold any strong relation to these people. Representations have changed due to copying, differing artist renditions, and company branding that little remains linking them to this history.

♥ King of Hearts - Charlemagne (French King)

♦ King of Diamonds - Julius Caesar

♣ King of Clubs - Alexander the Great

♠ King of Spades - King David (King of Israel)

Other Interesting Cards

☻ The Joker: Not belonging to any suit the joker is most assuredly a card imported through the influence of Tarot's The Fool. The Joker is most commonly used as a wild card or as a trump card. While it is not part of the standard deck of cards, it has uses in numerous games and therefore in included by most manufacturers.
A♠ Ace of Spades: Ever wonder why the Ace of Spades is different than the rest of the Aces? It's actually a tradition held over from when there was an actual reason for the distinguishing mark. Cards were seen by Kings and Queens as a source of income for their kingdom. As a result, consumers were required to pay a tax for each deck of cards purchased. Because the Aces have the most "white space", it was relatively easy to stamp the card with the seal indicating the proper fees had been paid. Over time, it simply became customary to stamp the Ace of Spades. The mark is still on our cards today simply out of tradition (plus it gives the card manufacturers a place to put their name and trademark information).

Some artful explanation for the 54 Playing cards (Poker Cards):

The Big wizard and Small wizard (Joker) stands for the Sun and Moon respectively.
There are 52 cards in a standard deck of cards which represent the 52 weeks in a year.
Their are four suits in a deck of cards: Hearts, Diamonds, Clubs, and Spades representing the four seasons Spring, Summer, Autumn, and Winter.
The four suits in a standard deck of playing cards is thought to have originated in the Middle East. The suits started out as being coins, cups, swords and sticks. These suits evolved into today's playing card suits with the coins now being diamonds; the cups, which stood for "love", turning into hearts; the spades replaced the swords, and the sticks are now clubs.
There are 13 cards in each suit (A,2,3,4,5,6,7,8,9,10,J,Q,K) which means each season contains 13 weeks. ( also There are 13 lunar months in a year).
If you add up the values of all the cards in the deck (with A=1,J=11,Q=12,K=13 and Big and Small wizard= 0.5 each) you get (1+2+3+4+5+6+7+8+9+10+11+12+13)*4 + 0.5+0.5 = 365, which is exactly equal to the days in a year (365 days).
The king of hearts is the only one that does not have a moustache and is the only one that looks like it has a sword going through his head, also known as the "Suicide King".
At one point, each court card: (The Jacks, Queens, and Kings) all represent a real member of royalty.

Enjoy the Festivals….

NASA launches SERVIR-Himalaya Programme with ICIMOD

noreply@blogger.com (Milan) — Wed, 06 Oct 2010 03:32:23 PDT

The SERVIR-Himalaya system has been launched on 5^th October 2010, by Mr. Charles F. Bolden Jr., NASA Administrator, and Mr. Michael Yates, Senior Deputy Assistant Administrator of USAID in Kathmandu. The launch had been held on the occasion of the international symposium, 'Benefiting from Earth Observation: Bridging the Data Gap for Adaptation to Climate Change in the Hindu Kush-Himalayan Region', which started on 4^th October. SERVIR is an earth observation, monitoring, and visualisation system that integrates satellite and other geospatial data as a contribution to improved scientific knowledge to support decision-making by managers, researchers, students, and the general public. Initiated by NASA and USAID, SERVIR has been recognised by the Group on Earth Observations (GEO), as an early achiever of the GEO vision.

The SERVIR programme is designed to build the capacity of countries to use earth observation and geospatial information technologies in different regions around the world. The improved scientific knowledge will benefit disaster management, biodiversity conservation, transboundary air pollution monitoring, snow and glacier monitoring, and mountain ecosystem management. In the context of achieving these common goals, USAID, NASA, and ICIMOD have joined hands to work together to establish SERVIR-Himalaya as the third regional SERVIR operational facility. SERVIR is already operating in Mesoamerica and East Africa, where it has proven its worth in several instances of international crises. For example, during the tropical storm Agatha, which hit Guatemala and Southern Mexico towards the end of May 2010, SERVIR’s sensor data helped identify mountain communities that had been hit by the heaviest rainfall. This knowledge allowed decision-makers to focus their rescue efforts on these remote areas.

In the following months SERVIR-Himalaya will gradually be adapted to the specific needs and priorities of the Hindu-Kush Himalayan region. In close interaction with governments and stakeholders from the region’s countries, SERVIR will fine tune its applications and customise them in order to provide decision support in priority areas such as cryosphere monitoring, disaster, land cover and transboundary air quality. In line with the SERVIR activities, ICIMOD took up rapid response mapping of the recent floods in Pakistan, which provided local teams in disaster management with daily updates of inundated areas. Such information helps in decisions for relief work and rehabilitation. These kinds of applications will be combined and systematically organised through the SERVIR-Himalaya system. In addition to being an outreach platform, SERVIR-Himalaya will also create a network of users through training and capacity building.

Sources:ICIMOD, SERVIR

Climate Change and Himalayan Livelihood

noreply@blogger.com (Milan) — Thu, 23 Sep 2010 01:48:28 PDT

Climate change has been a very hot topic nowadays. From primary school students to the multinational assembly, we are talking the causes, effects and impacts of climate change everyday. Changing in general weather pattern, excessive rain and temperature, loss of biodiversity all supposed to be a impact of climate change which eventually putting the pressure on livelihood of people. But the poorest of the poor have been hit hard by those impacts.

So it also would be interesting to share some of my experiences regarding impacts of climate change in the daily livelihood of the Himalayan people. Everyone is agree that the climate change has been showing its impact all over the world. But the mountains and coastal areas are receiving its very rapid impact. Climate change has brought numerous unwanted environmental phenomena. The most prominent impacts in Himalayan region are rapid increase in temperature and excessive rainfall. In this post we are giving more emphasis on the effects of the excessive rainfall in the livelihood of Himalayan region of western Nepal.

Most of the Himalayan region in Western Nepal used to be a rain-shadow area. Sometimes it is known as a cold desert because of low temperature and extremely dry environment. Rainfall in those areas were too little that no run-off would generated. People used to build a flat roof houses covered with earth which is sufficient to get out the rainwater. They build a house with dry stone wall (without any adhesive material) and due to the insufficient land they build houses in very steep slopes as well. But in the past it was not a foolish decision as there were very little problem with the rain. Flat earthen roof, dry stone walls of houses and buildings in steep terrain were sustaining the lives of Himalayan people very well in the past years.

But now the scenario has been changed. Those dry areas which were called as desert receiving very intensive and continuous rainfall for months. It may be one of the effects of climate change or may not be. But the people have been suffered very much. They have very rarely seen such a catastrophic rain before in their life. They have now started thinking climate change brought this adverse rain which is about to ruin their livelihood.

The flat roofs which are made up of soil are not able to get the rainwater out. Almost all the houses in Himalayan region have flat earthen roofs and it do not completely perform the work of roofs in rains now a days what it is not designed for. It has made the livelihood of those poor Himalayan people who do not have the capacity to buy even a thin sheet of plastic for their roofs. People are changing their roofs to slanting one to avoid those effects of rain but those who are no able to purchase a high cost roofing materials have to cope with those adverse effect to even longer in future.

The next impact of such a rain in those areas may be more catastrophic. People have created their settlements sometimes in very steep slopes due to lack of flat lands or sometimes in the ridge to avoid the heat in hot season and its consequences. Intensive and continuous rain has increased the chance of landslides in those settlements as some unscientific soil works are performed before construction of houses and the binding power of the soil in those areas are also very low. The soil mass could be loosened even with a very little runoff (rainwater). Those catastrophic effects has been started to be seen in some of the Himalayan areas. Collapsing of a single building to the whole settlement could be happen in such a rainy season.

The life cycle and production of cereal crops are also perturbed by rainfall and several negative impacts have been remarked. Native cereal plants are not giving enough products. Rainy season is the harvesting season of some of the Himalayan crops like foxtail millet (Chinu) and teosinte (Kaguno). This is also the season of flowering of millet and paddy. Continuous rain in this season making people unable to harvest the ripen crop and simultaneously limiting the product of flowering crops. This eventually will make the scarcity of food even worse in this poor region where the people only survive six months by there local crop production.

Those are only the some very closely seen impacts of the climate change. Still there are many more problems in Himalayan livelihood. All the roads have been blocked if there are any, otherwise many of the Himalayan districts have no road access. The air-transportation which is the circulation system of business and livelihood in Himalaya have been closed for months due to bad weather. It has created the scarcity of food and household materials in those areas, which is making the life harder to live.

The colonization of parasites like mosquitoes has been risen more rapid than the expectation as there were no such insects problem had experienced before. It has created the danger of transmitted diseases. This region where people die of very common disease will not be able to fight with the highly transmitted diseases. There are no such infrastructures which can prevent and cure in the time of emergency. The availability of herbal plants which is one of the major resources of income in Himalayas has been also limited in the forest and elsewhere

Those all impacts of climate change is making the livelihood of Himalayan people even harder who are living the most extreme life for centuries on the earth.

सेतो रिबन-२

noreply@blogger.com (Milan) — Sat, 18 Sep 2010 00:58:14 PDT

“….. सुकन्या‍‍‍‍‍‍‌‌‌ को नाम जस्तै उनको रुप पनि छ - सुन्दर र सुकुमार । गहुँगोरो बाटुलो अनुहार, ठुला ठुला गाजलु आँखा र कसिलो जिउडाल भएकी सुकन्या गाउँकी युवकहरुका तारा बनेकी छे । दुर्गम जिल्लामा भएपनि तुलनात्मक रुपमा सम्पन्न परिवारमा जन्मिएकीले लालनपालन पुगेर होला यहाँका अन्य युवतीहरुभन्दा खाइलाग्दी देखिन्छे । हरेक दिन कोरिबाटी गरिवरी आकाशे रंगको सर्ट र निलो फ्रक लाएर मेरै अफिसको बाटो हुदै उ बिद्यालय जान्छे । अक्सर चिसो नै हुने हिमाली जिल्लाको कार्यालयमा हामी बाहिरै घाम तापेर बसेका हुन्छौँ । उसँगै एक हुल केटीहरु बिद्यालय पोशाकमा कार्यालयकै अगाडीबाट हिँड्दा सबै कर्मचारीहरुको ध्यान उ तिरै नै तानिने गर्छ किनकी उसको मुस्कानले सबैलाइ आकर्षित गर्छ । तर त्यो सुमधुर मुस्कान भित्र गहिरो बेदना पनि लुकेको छ भनेर कोहि कोही लाइ मात्रै थाहा छ ।’’ एक हुल जँड्याहाहरु देउडा गाउँदै ओरालो लागेको सुनिन्छ । उ सिरकलाइ मुखसम्म तानेर सुत्छ ।

‘’सुकन्याको जन्म कर्णालीको यस्तो दुर्गम गाउँमा भए पनी उसले सदरमुकाम बसेर पढ्न पाइ । शिक्षण पेशा गर्ने उसको बुवाले जागीर गरेर कमाएको सम्पतिले सदरमुकाममा यौटा घर बनाइदिए र उसले पढ्न पाइ । तर सदरमुकामको बसाइले पढाइ सँगसँगै उसको जिन्दगीमा अरु पनि धेरै कुराहरु लिएर आयो । कति राम्रा र कति नराम्रा पनि । उ साँच्चै राम्री थिइ र उसको वरिपरि पर्न जो सुकै युवक पनि लालायीत थिए तर उसको मनमा भने अरुनै कसैको बास परेको थियो । त्यो युवक जागीरको सिलसिलामा त्यहाँ पुगेको थियो । प्रहरी जवानको नोकरी गर्थ्यो उ । सुकन्याको जिल्ला भन्दा निकै टाढाको जिल्लाको बासिन्दा थियो । २०-२२ बर्षको लक्का जवान, त्यसमाथि प्रहरीको दैनिक व्यायामले सुगठीत शरिर । त्यो दुर्गम गाउँका युवतीहरुको लागी उ यौटा सपनाको राजकुमार नै थियो । सुकन्याले उसैलाइ मनको राजा बनाइ । सानो परिवेश, सानो संसार र साना सोचाइ भएका गाउँका मानिसहरुको सपना पनि सानै हुन्छ । त्यसैले होला सुकन्याले धेरै सोचबिचार नै नगरी उसलाइ तन मन दिइ । सुकन्याको त्यो त्याग खेर गएन र केही समय पश्चात उनिहरुले भागेर विवाह पनि गरे । उ त्यतिबेला भर्खर ८ कक्षामा पढ्दै थिइ । पढाइ र आफ्ना अनेक इच्छाहरुलाइ पुर्णबिराम लाएर उ नयाँ सपनाको आशामा निस्की ।”

“कर्णालीको दुर्गम गाउँकी सुकन्यालाइ आफ्नो घर बिरानो लाग्नु अस्वाभाविक थिएन । सामाजीक, आर्थिक, सांस्कृतिक र धार्मिक रुपले आकाश पातालको फरक रहेको भिन्न भुगोलमा समाहित हुनु उसको लागी जति असहज थियो सुकन्याको परिवारलाइ पनि त्यो भिन्न परिवेशकी नयाँ सदस्यलाइ स्विकार गर्न त्यतिनै । एक त परिवारसँग सल्लाह नगरी आएकी केटी त्यसमाथी जातीय, सामाजीक र सांस्कृतिक सबै कोणबाट धेरै कोस टाढाकी युवतीलाइ बुहारी स्विकार्न परिवारलाइ सहज भएन । परिवारबाट अपमानका उपहारहरु उसले सधैं नै पाइरही ।’’ ए अलि नघुरी सुत्न सक्दैनस् । उ पल्लो ‌खाटमा सुतेको साथीलाइ गाली गर्छ । साथी सुनेनसुन्यै घुरीरहन्छ ।

‘’समय हो चलिहाल्छ । सुकन्याको श्रीमान केही दिनपछी नोकरीको सिलसिलामा उसलाइ छोडेर जानुपर्ने समय पनि आइपुग्यो । त्यसपछि त त्यो संसारमा सुकन्या झन बिरानो भइ । श्रीमान हिँडेको केही दिनपछि नै परिवारले उसलाइ खासै महत्व दिन छोडेको उसलाइ भान भयो । त्यो विशाल परिवारमा उसलाइ गरिने व्यवहारले सँधै उसलाइ घोचीरहन्थ्यो । मान्छेहरुको त्यो हुलमा उसले कहिल्यै पनि रमाइलो अनुभव गरिन सँधै एक्लो महसुस भइरह्यो उसलाइ ।

समय समयमा श्रीमानको आगमनले त्यो वातावरणलाइ अलि सहज बनाउँथ्यो र उ त्यो कैदबाट मुक्त भएर एक दुइ मुट्ठी खुला हावामा श्वास फेर्न पाउँथी । एक दुइ महिनामा आउने तिनै एक दुइ दिन र रातकै लागी उ अधैर्य भएर प्रतिक्षा गरीरहेकी हुन्थी र त्यो सुमधुर समय उसको श्रीमान फर्केपछि फेरी पुरानै बिरानो समयमा परिवर्तन भैहाल्थ्यो ।

सुकन्यालाइ कहिलेकाहीँ अचम्म लाग्थ्यो कुन अदृश्य तृष्णाले उसलाइ यो समयतिर ल्याइपुर्यायो ? के उसले जिवनका ति बहुमुल्य समय, आफ्नो अध्ययन, त्यो रमाइलो गाउँको संगत यस्तै यौटा अपरिचित जस्तो लाग्ने परिवारको लागी भनेर छोडेकी थिइ ?? समय घर्किसकेको थियो ति कुरामा पश्चाताप गर्नुवाहेक अर्को कुनै बाटो पनि थिएन ।’’ ‌ ओहो यो कुकुर पनि कस्तो भुकेको हो । उ मनमनै फतफताउँछ । सुत्नै नदेला जस्तो छ आज ।

‘’जसोतसो उसले जिन्दगी चलाइरहेकी थिइ कुनै अदृश्य चामत्कारीक खुसीको आशा गरेर । तर त्यो हुर्कँदै गरेको आशाको मुनामा त्यतिबेला गम्भिर तुषारापात भयो जतिबेला उसको श्रीमानले अर्की युवतीसँग फेरी विवाह गरेको उसले थाहा पाइ । हो उसकी सौता भित्रिने भइ घरमा । त्यसदिन उसलाइ जिन्दगीमा पहिलोचोटि मर्न मन लाग्यो तर आफ्नो काखमा हुर्कँदै गरेको छोराको मायाले उसलाइ मर्न पनि दिएन । त्यो घरमा बसिरहन उसलाइ मन लागेन र छोरा लिएर उ माइतिघर आइ ।

केही दिन त सुकन्याकी आमाले उसलाइ सम्झाइबुझाइ गरिन् तर उ अघाइसकेकी थिइ त्यो घरदेखी र उसले नफर्कने अठोट दह्रो गरी लिइसकेकी थिइ । उसको जिद्दीको अगाडी कसैको केही लागेन र उ माइतै बस्न लागी । उसले फेरी आफ्नो छुटेको पढाइ शुरु गरी । माया गरेर सम्झाउनु साटो उसको श्रीमान बेला बेलामा फोन गरेर धम्काउने गर्थ्यो । उसले कहिल्यै सुकन्यालाइ घर फर्किन आग्रह पनि गरेन खाली गाली मात्रै गरिरह्यो । पोइला गैसकेकी छोरी फेरी माइतै फर्कनु समाजको लागी पनी सह्य थिएन सुकन्याले छिमेकी र गाउँलेका अनेक तिता बचनहरु पनि सुन्नुपर्थ्यो । तर उ यो सबै सहिरहेकी थिइ कालकुट बिष पिएझैँ ।

तर आज रातीको घटनाले सुकन्यालाइ झन कस्तो भयो होला । उसको रक्स्याहा बाबु मातिएर अनेक अश्लिल गाली गर्दै घरबाट निस्केर जान भन्दैथियो भनेर साक्षिले उसलाइ सुनाएकी थिइ । त्यो मास्टरकी श्रीमतीसँगै रोएको आवाज सुनेको अर्की युवती त सुकन्या पो रहिछ । अनेक हण्डर खाएर आफ्नो माइतिमा आएर बस्दा पनि सुख पाईँन भन्ने कल्पनाले झन सुकन्यालाइ कस्तो अनुभव भो होला । घरको अपमान सहन नसकेर माइति आएकी सुकन्यालाइ माइती बाट पनि निस्केर जा भनेपछी उसले कहाँ गएर जिन्दगी काट्ली…..’’’

….. बिहानीको चिसो सिरेटो उसको सिरकै छेडेर भित्र पसुँला झै गर्दै थियो । हिमाली कागहरुको धोद्रो का.. का… ले उसलाइ ओछ्यान छोड्न मन नलागी नलागी पनि उठ्नै पर्ने बनायो । आँखा मिच्दै उसले घडीतिर नजर लगायो । ओहो नौ पो बजीसकेछ । उ हतार हतार उठेर मुखभित्र बुरुश घुसारेर तल झर्यो । सुकन्या पिँढीको छेउमा खाँबो समातेर उभिइरहेकी थिइ । उसको आँखामा निराशाको गहिरो बादल प्रष्ट देखिन्थ्यो । उसकै खुट्टा समातेर उसको सानो छोरा पनि उभिइरहेको थियो । अर्को छेउमा मास्टरनी निन्याउरो अनुहार लाएर बसिरहेकी थिइन् । दाउरा लिन जाँदा लडेर खुट्टामा लागेको उनको चोट अझै निको भएको थिएन । जँड्याहा मास्टर भने आँगनमा केटाकेटीहरुलाइ के के अह्राउँदै थियो । मास्टरको अनुहार देखेर उसलाइ घिन लागेर आयो । उ कसैसँग केही नबोली कोठामा उक्लियो र कार्यालय जाने तयारी गर्न लाग्यो । उसको ज्याकेटको देब्रे छेउमा हिजो भर्खर ‘महिला हिँसा बिरुध्दको दिवस’मा बाँडीएको सेतो रिवन फुरफुर हल्लीरहेको थियो । उसले त्यो रिवन निकाल्यो र सँगैको डस्टबिनमा फ्याँकेर अफिसतिर लाग्यो ।

गजल

noreply@blogger.com (Milan) — Mon, 13 Sep 2010 02:51:08 PDT

पुर्णिमाको चन्द्र झैँ उदायौ कहाँबाट ।

छोपिने गरि मेरै मन छायौ कहाँबाट ।

धेरै भा'थ्यो प्रणयका रागहरु नसुनेको

गुञ्जदैछ जताततै गायौ कहाँबाट ।

शुभ्र शान्त हिमगिरी बिर्साउँछ मुहार तिम्रो

अझै शिरमाथी गुराँस लायौ कहाँबाट ।।

जुनतारा शर्माएर बादलुको घुम्टो हाले

बिहानीको लाली रुप पायौ कहाँबाट ।।।

तिम्रो मेरो दोभान यो पिरतिको मन्दिर रै’छ

नढाँटेर भन प्रिय धायौ कहाँबाट ।।।।

वियोगका गाँठोहरु कसिएको थियो धेरै

मिलनलाइ भेट्न आयौ फुकायौ कहाँबाट ।।।।।

पुर्णिमाको चन्द्र झैँ उदायौ कहाँबाट ।

छोपिने गरि मेरै मन छायौ कहाँबाट ।

हाम्रो पर्यटन

noreply@blogger.com (Milan) — Sat, 04 Sep 2010 21:10:47 PDT

यो पोस्ट लेखिरहँदा म सुर्खेतको एउटा होटलमा छु । म जस्ता धेरै यात्रीहरु भोलि त आफ्नो गन्तव्यमा पुगीएला भन्ने आशले कैयौ दिनदेखि यसै होटलमा छन् । ति यात्रुहरु कोहि कर्णालिका स्थानिय, कोहि सरकारी र गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत कर्मचारी र कोही बिदाको समयमा नेपाल घुम्न आएका पर्यटक छन् । कर्मचारी र स्थानीयको त यो सधैंको नियति भैगयो तर सिमित समय र पैसा बोकेर आएका पर्यटकहरुको पनि बिचल्ली देख्दा सारै नरमाइलो लागिरहेछ । आज बिहान मात्रै साता दिन म सँगै यहि होटलमा बसेका चार जना न्युजिल्याण्डका पर्यटकहरु हुम्ला जाने वातावरण नभएर दुखित मन लिएर फर्किए । खै किन हो म उनिहरुसँग अलि बढि नै नजिक भएको थिएँ र उनिहरुले पनि मलाइ कहिले कुनै कुरा सोध्न, उनिहरुका कतिपय कुराहरु अरुसँग बाँड्नको लागी नजिक पारिरहे । होटलमा उनिहरु आफैंवाहेक मसँग बारम्बार कुरा गरिरहन्थे । जव उनिहरु हुम्ला जाने कुनै उपाय नलागेर फर्किन लाग्दै थिए, उनिहरुको अनुहारमा देखिएको निराशाले मलाइ आफु जान नपाएको भन्दा पनि निराश बनायो । र यो पोष्ट लेख्न प्रेरीत गर्यो ।

मध्यपश्चिमान्चलको क्षेत्रीय सदरमुकाम सुर्खेत कर्णाली अञ्चलको यात्रा र व्यवसायको मियो हो भने नेपालको सुप्रसिद्द पदयात्रा मार्गहरु – रारा, डोल्पा र हुम्ला मानसरोवर जाने यात्राको प्रस्थान बिन्दु । त्यसैले यहाँ सधैंजसो विदेशी पर्यटकहरुको आवतजावत भैरहन्छ । लामो समयको पदयात्रा गर्न चाहने जो कोहि पर्यटक पनि डोल्पा या हुम्ला मानसरोवरको यात्रा गर्न यो बाटो हुँदै जाने गर्दछन् । तर यो क्षेत्रमा यात्रा गर्नेले यात्राको शुरुमै धेरै समस्या भोग्नुपरिरहेको छ र त्यसको असर नेपालको पर्यटन उधोग मै पर्न जाने देखिन्छ । यहाँको सबैभन्दा ठुलो समस्या भनेको पदयात्रा क्षेत्रमा हुने उडानको अनिमियतता हो । त्यसमा पनि मौसम जस्तो प्राकृतिक कारणहरुले गर्दा हुने अनियमितताले पर्यटन उधोगलाइ नराम्रो प्रभाव पारेको छ । हुनत प्रकृतिको कहरको अगाडि त कसैको केहि लाग्दैन तर प्रविधिको विकाशसँगै मौसमको प्रभावलाइ हवाइ यात्रामा कम गर्ने प्रविधिको पनि विकाश भैसकेको छ । त्यसको बारेमा राज्य सँगसँगै आन्तरिक हवाइ कम्पनिहरुले ध्यान दिए सँधै मौसमबाट प्रभावित भैरहनु पर्ने थिएन । त्यसबाट पर्यटक र हवाइ कम्पनि आफैँले पनि फाइदा पाउने थिए ।

सयौँ किलोका रुकस्याक बोकेर प्रत्येक दिन विमानस्थलबाट सानो मुख लगाएर फर्किएका पर्यटकका अनुहारहरु नेपालको पर्यटनको भविश्यका कुरुप प्रतिविम्व हरु हुन् । सडक यातायातले नछोएका ति दुर्गम क्षेत्रमा जाने हवाइमार्ग भन्दा अर्को विकल्प नभएको र हवाइ यात्रा पनि मौसममा भर पर्ने भएकोले मौसम बिग्रँदा पर्यटकहरुले झन दुख पाएका छन् । एक्काइसौं शताव्दिको यो समयमा पनि कच्चि धावनमार्ग, कुनै पुर्वाधार विनाका खालि आकाश हेरेर मौसमको जानकारि दिने हवाई स्टेशनहरु र पाइलटको भिजिविलिटि राम्रो हुँदा मात्रै उड्ने पुराना प्रविधिका जहाजहरुका कारणले समस्या वास्तवमा भन्दा पनि जटिल बनिरहेको छ । सबैभन्दा अचम्म लाग्दो कुरा त आज दिनभरी वा आउने एक दुइ दिनको मौसम पनि कस्तो हुनेछ भनेर जानकारि दिने प्रणालि समेत नभएकोले पर्यटकहरु झन् अनिश्चयमा रुमल्लीरहनु परेको हुन्छ ।

पर्यटकहरु आफ्नो व्यस्त कार्यसमयको निकै सानो समय निकालेर घुम्न निस्किएका हुन्छन् र त्यहि समय नै एअरपोर्टमा जहाज कुर्दै बिताउनु पर्दा उनिहरुको हाम्रो देशको पर्यटनप्रतिको धारणा कस्तो बन्ला सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । आफ्नो मेहनतको कमाइको ठुलो रकम भिसा, परमिट र नेपालिहरुले तिर्ने भन्दा दोब्बर भाडा तिरेर पनि आफ्नो गन्तव्यमा पुग्न नपाउनुको तनाव कस्तो होला ? तनावबाट मुक्तिको लागि भनेर संसार घुम्न निस्किएका तिनलाई यो समय कस्तो अनुभव होला ? के ति पर्यटकले फेरि कुनै आफ्नो साथीलाई नेपाल घुम्न जाने सल्लाह देलान् ?

निर्विकल्प त नभनौं तर पनि हाम्रो जस्तो आर्थिक स्रोत कम भएको देशको लागि पर्यटन आम्दानिको राम्रो अवसर हो भन्ने सबैलाइ थाहा छ । तर पनि पुर्वधार विकासमा भन्दा खालि नारामा मात्रै पर्यटन प्रवर्धन गर्ने काम किन भैराको छ मैले बुझेको छैन । नेपाल पर्यटन वर्ष २०११ शुरु गरेको भन्ने राज्यले २०११ को शुरु सम्ममा पर्यटकहरु पहिलोचोटि प्रवेश गर्ने अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलको स्वागत द्वार पनि निर्माण गरिसक्ने छाँट देखिएको छैन, देशका अरु ठाउँको त कुरै नगरौं । टेलिकमका रिचार्ज कार्ड र सरकारि लेटर प्याडमा लोगो छापेर हैन पर्यटकलाई राम्रो स्वागत र सुविधा दिने पुर्वाधार निर्माण गरेर पो पर्यटन बर्ष सफल हुन्छ भन्ने कुरा पो बुझ्नु पर्यो त !!

सेतो रिबन

noreply@blogger.com (Milan) — Fri, 03 Sep 2010 01:50:16 PDT

बाहिर चिसो हिमालि हावा चलिरहेको ऊ भित्रै बसेर अनुभव गरिरहेको छ । हावाले हल्लाएका प्लास्टिकका छानाहरु र पल्लो भोटेको घरको झन्डा हल्लिएको आवाज ऊ भित्रै बसेर सुनिरहेको छ । उसलाई त्यो चिसो हावा कती चिसो छ भन्ने राम्ररी थाहा छ र त ऊ आफ्नो कोठाको झ्याल ढोका डम्म बन्द गरेर बसेको छ सिरकभित्र गुटुमुटु परेर । अली माथिको बाटोमा एक हुल जँड्याहा हरु हल्ला गर्दै हिडेको र गोठमा बाँधिएका खच्चरका घाँटिमा बाधिएका घन्ट दाना चपाउदै गर्दा बजेको पनि कोठा भित्रै सम्म सुनिएको छ । ति जँड्याहाहरु उसको कोठाको छेउको बाटो हुँदै पल्लो गाउँतिर लागेको पनि ऊ चुपचाप सुनिरहन्छ र तिनिहरुको हल्लामा मिसिएका शब्दहरु सुनेर नकारात्मक भावले मुस्काउँछ । आज सोलारले काम गरेको छैन उसको चिम अघिनै निभिसकेको छ तर ऊ हार मान्ने वाला छैन । टर्च लाइट लाई सिलिङ मा झुन्ड्याएर ऊसले आफ्नो टेबल ल्याम्प तयार पार्छ र आफ्ना पुस्तकहरुमा नजर लगाउन सुरु गर्छ । पल्लो कोठामा मोबाईल मा बोलेको प्रस्ट सुनिएको छ तर उसले त्यसमा कुनै मतलब गरेको छैन । हावाको झोँकाले एकपटक फेरी उसको ढोका मा आफ्नो शक्ती देखाउँछ । छेस्किनी नलगाएको ढोका ह्वाङग उघ्रिन्छ । ऊ सिरक फ्यालेर ढोका को छेस्किनी लगाउँछ र फेरी सुरु गर्छ पुस्तक यात्रा ।

उसको ध्यान पुस्तकमा पर्नै पाएको हुन्न अर्को घटनाले उसलाई अचानक अर्कै संसारमा पुर्याइदिन्छ । एउटा महिलाको रुवाइले उसको सबै ध्यान पुस्तकबाट हटाइदिन्छ । एकछिनपछि संगै अर्को एकजना महिला र सानो बच्चा रोएको सुनिन्छ । कतै परबाट आएको जस्तो लाग्ने त्यो कोलाहल कहाँबाट आएको होला भनेर सोच्दैगर्दा अचानक पल्लो कोठामा अघिसम्म मोबाईल मा ब्यस्त उस्की साथीले ढोका ढक्ढक्याउँछे । ढोका खोल्ने बित्तिकै साक्षी एक्कै सासमा भन्छे- “आज फेरी त्यसले श्रीमतीलाई पिट्यो जस्तो छ ।” उसको शरीर चिसो हुन्छ अघिसम्म आएको आवाज कहाँको होला भन्ने सोचिरहेको उसले त्यो आवाज आफु बसेकै घरको तल्लो तल्लाबाट आएको होला भनेर त कल्पना सम्म पनि गरेको थिएन । उसलाई के गरौ कसो गरौ हुन्छ । उसलाई राम्रोसँग थाहा छ उसको घरबेटि रक्सी खाएपछी झगडा गर्न र श्रीमती कुट्न अगाडि सरीहाल्छ तर आज उसले त्यहाँ दुई जना महिलाको रुवाईको आवाज सुनेको थियो ।

साक्षी झगडा र बिवाद भएठाउँ पुग्नलाई बहुतै मन गर्छे तर उसलाई भने त्यो ब्यक्तिगत मामलामा हस्तक्षेप गर्न मन नलागेर हो वा उसको बिवाद र झगडामा उती ध्यान नदिने बानी भएकोले हो ऊ आफ्नै कोठामा नै बसिरहन्छ । साक्षी तुरुन्तै हावाजस्तै तल ओर्लिन्छे । तीन जनाको कोलाहल रुवाइले वरपर सबैतिरका छिमेकी पनि भेला भएको जस्तो सुनिन्छ । ऊ माथिनै बसेर ति अस्पस्ट कुराहरुलाई सुनिरहेको छ । त्यो रक्स्याहा घरबेटी बोलेको प्रश्ट बुझिदैन खाली रोएको मात्रै सुनिन्छ ।

साक्षी सम्पूर्ण रिपोर्टिङ बोकेर फेरी माथि आइपुग्छे । ऊ टोलाएर बसिरहेको हुन्छ । साक्षी तल भएको घटनाको इतिब्रितान्त सुनाउछे । ऊ चुपचाप सुनिरहन्छ । अलिबेर कुरा गरेपछी साक्षी पनि आफ्नो कोठातिर लागेपछी ऊ त्यो बिरक्त लाग्दो कुरा बारेमा उसको मनमा के के कुरा खेलिरहन्छ…..

क्रमश:

Earth Hour Nepal 2010

noreply@blogger.com (Milan) — Fri, 26 Mar 2010 03:39:55 PDT

On 27 March, 2010, the world will come together to take a stand against global warming.

In Nepal, our venue will be the magnificent Bouddhanath Stupa, one of the largest Stupas in the world as well as a UNESCO World Heritage Site. There an evening candlelight vigil will be organized where people will come together and light a candle to express their solidarity towards the fight against Climate Change. Apart from this event, any individual or organization who wishes to turn off their lights for one hour is welcome to do so and be a part of this massive event.

Earth Hour is a message of hope and action. Imagine what we can do if we act together.

EARTHHOUR 2010

तिम्रो आँशु

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:24:02 PDT

झरी परिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै
व्यथा सरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

न हुरी न बतास त्यसै आँफै ओइलिएर
फूल झरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

रुझेका ति केशहरु फुकाउँदै सल्लाघारी
आवाज गरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

किनारालाइ छिया पार्दै खोला उर्ली उर्ली
सिमा तरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

चिहाउदै जुन कैले कैले लुक्दै बादलुमा
शित छरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

कोल्टे फेर्दै अशुभ-अशुभ सपनाहरुसँगै
रात टरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै ।।।

झरी परिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै
व्यथा सरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै ...

नौलो संसार- ४

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:25:05 PDT

('मिलनब्लग' का केही पोस्टहरुदेखी राष्ट्रिय ब्यक्तित्व हर्क गुरुङ को बाल्यकालका अनुभवहरु उनको प्रकाशन "मैले देखेको नेपाल" बाट साभार गरी प्रकाशन गर्दै आएका छौ । यो पोस्टमा उनले लमजुङ देखी बिध्यालयको खोजिमा काठमाडौंसम्म पैदलै गरेको यात्राको बयान....)

.......गाउँमा कुनै पाठशाला थिएन । यसो त लमजुङ जिल्लाभरी नै कतै पनि पाठशाला थिएन । एक जना छेत्री बुढा थिए, भारत गएर आएकाले उनलाई सबैले 'देशी बुढा' भन्ने गर्थे । तिनले नै लोकप्रिय धार्मिक श्लोकहरु लय हाली कण्ठस्थ पार्ने तरिकाद्वारा पढाउने गर्दथे । ठुलाले औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरेकै थिएन । कारण उसका पिता गाउँघरको ब्यवहारले ब्यस्त रहन्थे र आमा अशिक्षित थीइन् । पाठशालामा पढ्न जान ठुला अती इच्छुक थियो । दरबार स्कुलमा छोटो समयमा पढ्दाका माइला र साइँला दाजुहरुका राम्राराम्रा पोसाकहरु र चित्रसहितका किताबहरु बाकसमा राखिएका देख्दा नै उसलाई पाठशाला जाने रुची भएको थियो । तर काठमाडौँ त राम्ररी हिँड्दा पनि सात दिन टाढा पर्दथ्यो । ठुलाका बाबु बर्षमा एकपल्ट पेन्सन थाप्न काठमाडौँ जाने गर्थे र फर्केर आउँदा नानीहरुका निम्ती मिठाइ तथा खेलौनाहरु लीइ आउँथे । ठुलाले काठमाडौँ जाने सपना बुन्न थाल्यो । तर यसबारेमा आमाबाबुसित उसले कहिल्यै कुरा गर्न सकेन ।

जब ठुला नौ बर्षको भयो काठमाडौँ जानेबारे उसले चाँडै नै निधो गर्ने बिचार गर्‍यो । त्यस बखत पेन्सन लिन जाने ब्यक्तिहरु बाटामा चोर लाग्छ भन्ने डरले एउटै जमात भई हिँड्ने गर्दथे । हिउँदमा अरु पेन्सनवालाहरु आएर उसका बाबुसँग यात्राबारे कुराकानी गर्दा ठुलाले फरकै नपर्ने गरी सबै कुरा सुन्ने नै भयो । उसले धेरैजसो पेन्सनवालाहरुले साइत निकाली एक शुक्रवार गाउँबाट हिँडेर तराँचेबाट दस किलोमिटर दक्षिणतिर बास बस्ने गरेको निर्णय सुन्न पायो । अरु बाँकी ब्यक्तिहरुचाहीँ भोलिपल्ट बिहान ठुलाका पितासँगै गएर त्यहाँ उनिहरुलाई भेट्न पुग्ने भए । हिँड्ने दिनलाई ठुलाले राम्ररी सम्झिराख्यो र आफ्नोबारे कसैलाई केही भनेन । जाने निर्णय भएको दिनमा उसले मुल बाटो छेउमा एकजोर सुरुवाल लुकाइराख्यो र सधैंझैँ साथीहरुसित खेल्न थाल्यो । केही समयपछी पेन्सनवालाहरुको पहिलो समुह काठमाडौँ जाने बाटो लागेको देखियो । तिनिहरु गाउँबाट नदेखिने गरी ओझेल भईन्जेल ऊ पर्खिरह्यो र त्यसपछी आफ्ना सुरुवाल लिएर तिनिहरुको पछी दौड्यो । उसका साथीहरु छक्कै परे र गाउँदेखी दक्षिणमा पर्ने घट्टेखोलासम्म उसलाई पछ्याउँदै आए । तर ठुला तिनिहरुभन्दा धेरै नै चाँडो दौडन सक्दथ्यो र तिनिहरुले उसलाई भेट्नै सकेनन् ।

आधा घण्टापछी उसले त्यस टोलीलाइ भेट्यो । उनिहरुले ठुलालाई फर्काउन अनेक प्रयास गरे । उसँग बाटामा खाने कुरा र ओढ्ने-ओछ्याउने नभएकाले उसलाई फर्कने आग्रह गरे । तर ठुलाले के जवाफ दियो भने उसका बुवाका सामलहरु उनिहरुले बोकेका हुनाले उनलाई खुवाउनैपर्ने हुन्छ र सुत्नका लागि त ऊ रुखमुनी नै भए पनि त्यसै पल्टनेछ । यस्तो द्रिढ सङ्कल्प भएको ठिटोलाई उनिहरुले अन्य प्रश्नहरु गर्न हार माने । त्यस रात त्यो टोली एउटा सिमलको ठुलो रुखमुनी चौरमा बास बस्यो । ठुलालाई खाना खुवाएर आगोकै छेउमा ओछ्यान लगाइदिए । बुवाले उसको यो गोप्य र आँटिलो निर्णयप्रती कस्तो प्रतिकृया जनाउने हुन् भन्ने कुराको धेरै चिन्ता मनमा खेलाएपछी मात्र ठुलालाई निद्रा लाग्यो ।

भोलिपल्ट बिहान घोडामा चढेर ठुलाका बाबु बास बसेको त्यस ठाउँमा आइपुगे । बुढा मान्छे रिसाएका देखिएनन् । बरु किन घरबाट भागेको भनेर ठुलालाई सोधे । ठुलाले काठमाडौँमा स्कुलमा भर्ना हुने इच्छा ब्यक्त गर्‍यो र उसलाई साथैमा लिएर जाने बिन्ती गर्‍यो । पुरै एक हप्ता हिँड्न सकिन्छ सकिँदैन, अर्को फाल्तु घोडा छैन र अरु ब्यक्तिहरुले बोक्न सक्तैनन भन्ने कुराबारे बाबुले उनलाई सोधपुछ गरे । जवाफमा ठुलाले पूर्ण बिश्वासका साथ आँफै हिँड्न सक्ने कुरा बतायो । बाबुले केही क्षण सोचेर ठुलालाई के सम्झाए भने ऊ काठमाडौँ गएको खण्डमा धेरै बर्षसम्म घर फर्कन पाउनेछैन । तर ठुलाले आफ्नो मन बाँधिसकेको हुनाले त्यस कुराप्रती वास्तै गरेन । अनी बाबुको ऊप्रति दया जागेर नै होला एकपल्ट मुसुक्क हाँसे र ठुलालाई काठमाडौँ लिएर जान राजी भए । त्यस बेला ठुलालाई ढुक्क लाग्यो, साँच्ची नै खुशी लागेर आयो ।

तर काठमाडौँ अझै १२८ किलोमिटर पुर्वमा पर्थ्यो र ठुलाले पुरै पहाडको बाटो हिँड्नुपर्ने थियो । उसका गोडामा घाउहरु निस्किए र गोडा सुन्निए पनि । तर फर्काइदिने डर र अरुले खिल्ली उडाउला भन्ने डरले उसले केही बताउनै सकेन । भिराला बाटाहरु, खुट्टा बिझाउने खोलाका बगरहरु र हल्लिने झोलुङ्गे साँघुहरु हुँदै ऊ हिँड्यो । दिनमा उसले नौला ठाउँहरु देख्न पाउँथ्यो र धेरै जिज्ञासा प्रकट गर्दथ्यो । तर रातमा भने ताराहरुले भरिएको आकाशमुनि आफ्नो घर र साथीहरुलाई सम्झँदै धेरै बेरसम्म ननिदाइ निद्रा नपरी त्यसै ढल्किरहन्थ्यो । अनि आमाको न्यानो अँगालो सम्झँदा ऊ चुपचापसित आँसु झार्ने गर्दथ्यो । तर अब त फर्कने कुरै थिएन ।

एक दिन उनिहरु पाँचमाने भञ्ज्याङ आइपुगे र बुवाले छेउमा बोलाएर अगाडि रहेको काठमाडौँ शहरतिर देखाए । पहिले त ठुलालाई आफ्नै आँखाको बिश्वास लागेन । किनभने उसले कहिल्यै पनि यती ठुलो समतल भुमी देखेको थिएन र एकै ठाउँमा यती धेरै घर तथा दरवारहरु हुन्छन भनेर कल्पना पनि उसले गरेको थिएन । काठमाडौँ ठुलाका लागि एउटा आविष्कार नै भयो । उसका अगाडि एउटा नौलो संसार खुल्न गएको थियो ।

समाप्त

तिमी....

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:26:44 PDT

तिमी आयौ बिहानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

फूलहरु उदाश थिए
तिनलाई अब रानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

झण्डै झन्डै ओइलिएको
जिन्दगीलाई पानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

थाकेको यो शिर राख्न
तिम्रो काख सिरानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

जब आयौ जिन्दगीमा
जवानी यो जवानी भो ।

तिमी आयौ बिहानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

मुगु अनुभव- प्रवेश

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:27:24 PDT

बिमानबाट निस्कने बित्तिकै मन्द चलेको चिसो हिमालि बतासको झोँका सँगै म यथार्थको धरातलमा आउँछु । सुर्खेततिर झर्न लाम लागेर बसेका यात्रुहरु र सुरक्षाकर्मी प्रहरिहरुको सानो भिड जम्मा भएको छ वरपर । छेउछाउमा बिभिन्न निर्माण सामाग्रीहरु यत्रतत्र छरिएका छन शायद मुगूका बिभिन्न निर्माण योजना सम्पन्न गर्न जहाज मार्फत ल्याइएका होलान । सुरक्षाकर्मिले आगन्तुक रजिस्टरमा नाम टिप्दै गर्दा जहाज पुन: स्टार्ट हुन्छ र बिमानस्थलको धावनमार्गमा बेपत्ता धुलो उडाउँदै केही यात्रु र केही बोरा जडिबुटी बोकेर सुर्खेत तिर लाग्छ । त्यो कर्कश आवाज गर्ने यन्त्र उडेर गैसकेपछी बिमानस्थल एकदमै शान्त अनुभव हुन्छ ।

रारा बिमानस्थल कल्पनाको बिमानस्थलभन्दा एकदमै फरक छ । वरीपरी बारबन्देजले घेरिएको र आधुनिक संचार सुबिधा सहितको धुले भएपनी ब्यबस्थित होला भनेर कल्पना गरेको थिएँ । तर यहाँ बिमानस्थलको पश्चिम तर्फ माथि पुराना र धुवाँले कालो पारेको सिसाका झ्यालहरुले घेरिएको सानो कोठाबाट बिमानसँग संचार संपर्क हुन्छ र त्यहाँ एक दुई होटल र बिमान कम्पनिका कार्यालयबाहेक फाट्टफुट्ट घरहरु मात्रै छन । बारबन्देजको त कुरै छोडौ । जहाज आउनेबेला साइरनको आवाजसँगै प्रहरिले धावनमार्ग खाली गराउँछन ।

बिमानस्थलको एक छेउमा अघिल्लो बिमानमा आएका केही बोरा चामल मिलाएर राखिएको छ । सेतो बोरामाथि 'बिश्व खाध्य कार्यक्रम' र यसको लोगो प्रस्ट देखिएको छ । केही तल त्यस्तै बोराहरु खच्चरमा लादिँदैछ । बिमान उडेपछी खच्चर, मान्छे र सुरक्षाकर्मी धावनमार्ग वरपर बेपर्वाह छरिन्छन ।

डाँडामा रहेको बिमानस्थलमा चलेको चिसो हावाले शरीर चिस्याउँदै लान्छ । उत्तर र पुर्वतिर देखिने हिमालहरुमा फाट्टफुट्ट सेता हिउँ देखिन्छन । दक्षिण तिर भने घुच्ची लेकको तालुखुइले डाँडो लमतन्न पसारिएको छ । ३५ मिनेटको मात्रै यो छोटो यात्राबाट म कती फरक संसारमा आइपुगेको छु । न मोटरको घाइँघुइँ, न बिजुलिको झिलिमिली, न क्यासेट र रेडियोमा बजेका उत्ताल संगीतहरु न त मान्छेहरुको अनावश्यक भिडभाड । चारैतिर जता हेरे पनि बिशाल पर्खालजस्ता लाग्ने डाँडाहरुको बिचमा एउटा प्राकृतिक कारागार मा परेको कैदी जस्तो म...

...... अघिसम्म बिमानस्थलछेउमा चुपचाप बसिरहेका मैला लुगा लगाएका, हातहातमा नाम्लो बोकेका र काला महिला र केटाकेटिको हुल एक्कासी ओर्लिएका यात्रुहरुको सामानमाथि जाइलाग्छन् । 'सामान गुमगढी लिन्या हौ?' सबैको यौटै प्रश्न... केही प्रहरी तिनिहरुलाई हकार्दै लघार्छन । मैले आजभन्दा अघी अनुभव नगरेका अनुहार चालढाल, आभुषण र लवज भएका उनिहरु देखेर मलाई एकैछिन रमाइलो लाग्छ । ति प्रतिक्षारत आँखाहरुको एक दुई तस्बिर लिएपछी म उनिहरुलाई मेरो सामान सदरमुकामसम्म लगिदिन भन्छु । सदरमुकाम अझै ओह्रालै ओह्रालो २ घण्टा को पैदल दुरिमा छ । "कती दिन्या हौ? " मेरो सामान बोक्न साह्रै मैलो फरिया र पछ्यौरा ओढेर आएकी एउटी काली महिलाले सोध्छिन । तपाईं कती लिनुहुन्छ ? म उल्टो प्रश्न गर्छु । "तिम्मो सामान तिमीनै भन कती दिन्या हौ ?" म मेरा सहयोगिसँग सल्लाह लिएर उनलाई १५० रुपैयाँ दिन राजी हुन्छु । "आ.... !" म यत्ती मात्र बुझ्छु उनी त अरु के के पनि भन्दै थिइन् । उनको लवज बुझ्न नसकेर मैले मेरा स्थानिय सहयोगिलाइ सोधेर उनले भनेजतिनै दिन तयार भएँ । उनी आफ्नो पछ्यौरा फुकाएर मेरो झोला भारी बनाएर बोक्न तयार पारीन् । म भने त्यो अनौठो बातावरण नियालिरहेँ...

अब यहाँबाट लगातार २ घण्टाको ओरालो ओर्लनु छ । सामानको भारी बोकेकी महिलालाई मेरो कार्यालयको ठेगाना दिएर म अगाडि लाग्छु तर उनी एकैछिन पछी हाम्रो अघी देखापर्छिन । उनको पछ्यौरामा पोको पारेर नाम्लो लगाएको भारी माथि १ बर्ष पनि नपुगेको जस्तो देखिने उनको बच्चा पनि छ । त्यो देखेर मन अमिलो हुन्छ तर गर्न के नै सकिन्छ र ? अघी एअरहोस्टेसले दिएकी चकलेट बच्चाको हातमा दिन्छु । ऊ मिठो मानेर चकलेट खान्छ तर उसको कैँयौँ दिनदेखी सफा नगरेको जस्तो देखिने फोहरी अनुहार, कपडाहरु देखेर मलाई दिगमिग लाग्छ । महिला र बालअधिकारको बारेमा काठमाडौंमा कुरा गरेर कहिल्यै नथाक्ने गैरसरकारी संस्थाहरुलाई यो द्रिश्यले कहिले छुने होला ।

एअरपोर्टको उत्तरी छेउबाट झर्दै गर्दा एउटा ट्र्याक्टर बिमानस्थल निर्माणको काम गर्दै गरेको देखिन्छ । म सोच्छु हेलिकोप्टर चढेर आइपुगेको यो ट्र्याक्टर मुगू जिल्लाकै पहिलो मोटर होला । माथि सेतो कमेरोले पोतेका र थेप्चो छाना भएका घर वरपर सिवकथ्रोनको जङ्गल खैरो देखिन्छ । जिवनमा पहिलोपटक स्याउ, ओखर र सिवकथ्रोन (डालेचुक)का बुटाहरुलाई मैले यती नजिकैबाट देखेको छु । माघ को महिना हुनाले बारीमा खासै बालिहरु देखिन्नन । एअरपोर्टको छेउबाट गमगढी बजार नजिकै जस्तो देखिन्छ ।

गोरेटो बाटोबाट तलतिर झर्दै गर्दा सिवकथ्रोनका बुटाहरु फाट्टफुट्ट देखिँदै हराउँदै जान्छन । गमगढिलाई रारा बिमानस्थलसम्म जोड्न बर्षौअघी शुरु भएको सडक खनिरहेका स्थानिय मजदुरहरु सावेल, कोदालो र हम्मर चलाइरहेका देखिन्छन । भर्खरै सडक बनाउन फोरिएका पहराका सेता चट्टानहरु दिउँसोको घाममा टल्किरहेका छन । बाटैमा पानीको मुल भेटिएपछि मलाई एक्कासी तिर्खा लागेर आउछ । आच्छु !!! कती चिसो पानी ! मेरो हात पर पुग्दा सम्म पनि ठिहिर्याइरहन्छ । सडकै सडक हिंड्न लामो पर्ने हुँदा त्यसलाई छोडेर गोरेटो बाटो तिर लम्कन्छु । चामलका भारी बोकेका एक हुल खच्चरले उडाएको धुलोले बातावरण नै धमिलो हुन्छ म हतार हतार खच्चरहरुभन्दा अघी लाग्छु ।
खस्रु र सल्लाका रुखहरुको बिचमा सानो गाउँ देखा पर्छ । गाउँको छेउ भएर हिंड्ने गोरेटो असाध्यै फोहोर छ, यत्र तत्र दिसा गरिएको छ भने घरबाट निस्कने अन्य फोहर पनि बाटाभरि फालिएको छ । एकजना महिला अधिकारकर्मिले मुगू भ्रमणपछी लेखेको लेख मैले धेरै समयअघी एउटा पत्रीकामा पढेको थिएँ । मलाई त्यही झल्झली याद आउँछ ।

त्यो गाउँ र खस्रुको पातलो जङ्गल छिचोलेपछी प्रस्ट देखिन्छ, पुर्व तिर ओरालो पर्दै गएको डाँडा मा टक्रक्क अडिएको कारीव ४०० घरधुरी भएको सदरमुकाम गमगढी । ढुङ्गा को बिसौनिमा म एकै छिन सुस्ताउँछु । गमगढी वरपरका थेप्चा छाना भएका झुरुप्प घरहरुले बनेका गाउँहरु फुँग उडेको जस्तो देखिन्छन । बिध्यालय र सदरमुकामका घरहरुमा भने टिनको छाना टल्किरहेको देखिन्छ । तल, थोरै क्षेत्रफल भएको फाँटमा गहुँ, जौ भर्खरै उम्रिएर हरिया भएका छन । गाउँको बिचबिचमा र खेततिर पनी टिनका खम्बाहरु गाडीएका छन । मलाई गमगढिमा बिजुली छैन भन्ने थाहा छ तर चाँडै बिजुली आउने संकेत दिने ति खम्बाहरु देखेर रमाइलो लाग्छ । पर गमगढिको डाँडामा टेलिकमको भु-उपग्रहिय संकेत समात्ने सेतो छाता (डिस्क) र मोबाईल को टावर देखिन्छ । यो चाँही मेरो लागि सबैभन्दा खुशीको बिषय छ ।

लगातारको ओरालो हिँडाइले पिडौलामा मासु गाँठो परेको जस्तो भएर साह्रै गाह्रो भएको छ । गमगढी पुग्नु अघी त्यस्तै फोहर गोरेटो भएको एउटा गाउँ र सानो 'चैन खोला' पार गर्छु । त्यो पुरा ओरालो पार गर्न लगभग साँढे २ घण्टा लागेछ । गमगढी पुगेर हेर्दा भर्खरै हिंडेको बाटो देखेर आँफै अचम्म मान्छु । माओवादी द्वन्दकालमा सामन्ती सरकारका चिन्ह भनी ध्वस्त पारीएको कार्यालयको छेउमै बनाइएको कामचलाउ कार्यालय र त्यसकै आँगनको डिलमा रोपिएका र हिउँदमा पात झरेर जिङ्रिङ्ग परेका उत्तिस र बकाइनोका रुखहरुले मुगू प्रवेशमा स्वागत गरेझै लाग्छ मलाई......

नौलो संसार- ३

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:28:25 PDT

('मिलनब्लग' का केही पोस्टहरुदेखी राष्ट्रिय ब्यक्तित्व हर्क गुरुङ को बाल्यकालका अनुभवहरु उनको प्रकाशन "मैले देखेको नेपाल" बाट साभार गरी प्रकाशन गर्दै आएका छौ । यो अंकमा उनको गोठालो जाँदाको बयान .....)

....एक दिन गाउँदेखी सबैभन्दा टाढा बाह्रपोखरी लेकमा पर्ने आफ्नो घरको भेडिगोठसम्मा जान ठुलाले आँट गर्‍यो । त्यहाँ पुग्न एक दिन लाग्दथ्यो र आवश्यक सरसामान लिन आएको घरकै गोठालाको साथ लागि ऊ त्यसतर्फ हिँड्यो । गुराँस र खस्रुको जङ्गल पार गर्दै जान पर्ने बाटो एकनासे उकालो थियो । उपत्यकामा रहेको बादल माथिमाथि हिँड्दा ठुला अती प्रफुल्लित भयो । रिमरिम साँझ पर्दा उनिहरु गोठमा पुगे जहाँ ठुलाले गन्नै नसक्ने सङ्ख्यामा भेडाबाख्राहरु खर्किएका थिए । तिनओटा डरलाग्दा भोटे कुकुराहरुले गोठमा पहरा दिन्थे र तिनिहरु भुक्दा तिनको आवाज पहाडहरुबाट प्रतिध्वनित हुन्थ्यो । गोठमा ठुलाले मनग्गे ताजा दुध, तर र कुराउनी खायो र आफुलाई न्यानो राख्न भेडाका पाठाहरुसँगै सुत्यो ।
बिहान चहकिलो घाम लाग्यो । हिमालचुलिको हिउँ सफा र ताजा देखियो । बिहानको खाना खाएपछी लगत्तै गोठालाहरुले भेडाबाख्राहरु चराउन लगे र गोठमा ठुलालाई भेडाका पाठाहरु र एउटा कुकुरसँग छाडिराखे । लेकमा यसरी उसले एक्लै बस्नुपरेको यो पहिलोपटक थियो । गोठबाहिर घुमी हिँड्न उसलाई आँट आएन र गोठभित्र नै पाठाहरुसँग खेलिरह्यो । उसलाई भालु र चितुवाहरुसँग डर लागेको थिएन । उसलाई ठुलो कुकुरले उसको सुरक्षा गर्छ भन्ने लागेको थियो । बरु, उसलाई त बनझाँक्रिको डर थियो । किनकी बनझाँक्रिले केटाकेटिहरु अपहरण गरेर लाने गर्दछ भन्ने कुरो उसले सुनेको थियो ।

मध्याह्नतिर उपत्यकामाथि बादल उठ्दै आयो र पहाडका टाकुराहरुलाई ढाक्दै लग्यो । झन मध्याह्नपछी त सम्पूर्ण पहाडको भागलाई नै हुस्सुले छोपिदियो । ठुलाले जङ्गली जन्तु र बनझाँक्रीलाई तर्साएर भगाउन गोठभित्र आगो बालेर प्रशस्त धुँवा निकाल्यो । तैपनी साँझतिर सुसेली बजेको सुन्दा ऊ साँच्चिकै डराउन लाग्यो । कारण बनझाँक्रिले प्राय: सुसेली बजाउने गर्छ भन्ने कुरा उसलाई बताइएको थियो । ऊ अगेनाको छेवैमा टुक्रुक्क बस्यो र आफ्नो सुरक्षाका लागि बलिरहेको एउटा अगुल्ठो हातमा समातिराख्यो । उसलाई अत्याउने गरी त्यो सुसेलिको आवाज झन छिट्छिटो नजिक हुँदै आयो ।

त्यसपछी कसैले उसको नाम बोलाएको उसले स्पष्टसँग सुन्यो र अन्तमा बस्तुहरुलाई एकत्रित पार्दै ल्याउन गोठालाले त्यो सुसेली बजाएको थाहा पाएर मात्रै ऊ ढुक्क भयो । ऊ गोठालाहरु भएतिर दगुर्दै गयो र उसँगसँगै पाठाहरु पनि उनिहरुका माउहरु भएतिर दुध खान दगुरे । गोठालाले ठुलालाई बनझाँक्रिसँग डर मान्नु नपर्ने विश्वास दिलाउँदै के भन्यो भने ऊ जस्तो छिटो कुद्न सक्ने केटोलाई बनझाँक्रिले पक्रनै सक्तैन । उसलाई के पनि भनियो भने बनझाँक्रिले लखेट्दा उबाट जोगिन ओरालै ओरालो भाग्न पर्छ । किनभने लोग्ने बनझाँक्री पर्‍यो भने लामो कपालले उसका आँखालाई ओरालामा छोप्दछ र स्वास्निचाहिँ हो भने उसका झुन्डिएका लामालामा स्तनले गर्दा ओरालोमा दौडन उसलाई गाह्रो पर्छ ।

त्यस लेकमा ठुलाले अती रमाइलो समय बिताउन पाए पनि ऊ त्यहाँ धेरै दिन बस्न सकेन । साथीहरुसँग हिँडडुल गर्ने बानी परेको ठुलालाई लेकको एकान्त जीवन मन परेन । पन्ध्र दिनपछी गाउँमा फर्किँदा उसलाई आनन्द लाग्यो । गोठमा बसेकाले उसका लुगाफाटा धुँवाले पहेँला भएका थिए र उसको शरीर पनि भेडा, धुँवा र नौनी घिउ जस्तै गह्नाउँथ्यो । ऊ आफ्ना साथीहरुसँग पुन: मिसियो र पहिले खेल्ने खेलहरु खेल्न थाल्यो ।

यसरी मस्तसँग बिताएका दिनहरुबाहेक गाउँको जीवन सुखसुविधाको थिएन । तराँचे गाउँ दुईवटा खतराको बिचमा रहेको थियो । एउटा माथिबाट पहिरो झर्ने खतरा र अर्को धेरै बर्षात भएको बेला मर्स्याङ्दिको बाढिले किनारका खेतहरुलाई बगाएर लाने खतरा । यसबाहेक सुक्खा बर्षहरुमा अनिकाल पनि लाग्ने गर्थ्यो । कोइ बेला गाउँमा जग्गा, गाइबस्तु र मजदुरिबारेमा झगडा पर्ने गर्थ्यो अनी मुद्दामामिला गर्नुपर्ने स्थिती उत्पन्न हुन्थ्यो । ठुलाका बाबु गाउँका पाका अगुवा मानिन्थे र गाउँका झैझगडालाई अदालतमा पुग्न नपर्ने गरी गाउँमै मिलाइदिने प्रयास गर्दथे । एकपल्ट दुई गाउँहरुबिच चरन सम्बन्धमा उठेको पुरानो झगडालाई लगातार पाँच दिनसम्म कुराकानी गराइ दुबै समुहलाई मिलाएबापत ठुलाका बाबुको नाम यस क्षेत्रमा निकै चलेको थियो । त्यस प्रकारको कार्यनिती अँगाल्दा राम्रै पनि भयो । अन्तिम निर्णय भएपछी दुवै समुहले पाँचओटा भेडा काटी भोज खाई खुशीयाली मनाए । गाउँघरमा झगडा गर्नेहरु ठुलाका बाबुकोमा आइ एकाअर्कालाई दोषारोपण गर्ने गर्थे । बुढाले सबभन्दा पहिले दुवैथरिलाइ हप्काएर चुप बनाउँथे र पालैपालोसँग उनिहरुका कुरा सुन्ने गर्थे । त्यसपछी उनले आफ्नो निर्णय दिन्थे, त्यही निर्णय अन्तिम हुन्थ्यो । यस्तो झगडा मिलाउँदा ठुला गम्भिर भै आफ्ना बाबुको छेउमा चुपचाप बस्ने गर्दथ्यो र आफ्ना बाबुको प्रभावशालिताको प्रशंसा गर्दथ्यो ।

हिउँदमा तराँचे गाउँको बाटो भएर धेरै परदेशीहरु आवतजावत गर्दथे । बाहिरबाट आउने त्यस्ता मानिसहरुका लागि ठुलाका बाबुले आफ्नोबाहेक अरु तिनओटा हुक्काहरु राखेका थिए । जुना हुक्काहरु क्रमश: बाहुन, छेत्री, गुरुङका लागि हुन्थे । ति मानिसहरु टाढाका गाउँहरुबाट अन्न किन्न आएका किसानहरु, तिब्बती लामाहरु र मगन्तेहरु, हिन्दू साधु र तिर्थयात्रीहरु हुन्थे । तिनिहरु ठुलाका पितासँग टाढाटाढाका कुराहरु गर्थे र ठुलाचाहीँ एउटा उत्सुक श्रोताका रुपमा बसिरहन्थ्यो । ठुलाका पिताका छिरिङ लामा नाम गरेका एक जना तिब्बती मीत थिए जो प्रत्येक हिउँदमा उनिहरुको घरमा आउने गर्थे । ठुलाले छिरिङ लामालाई खुब मन पराउँथ्यो । किनभने एकपल्ट निकै साह्रो बिरामी पर्दा उसकी आमालाई तिनले जाती परेका थिए र ठुलालाई तिनले तिब्बती अक्षरहरु तथा तिब्बती पात्रोका चित्रहरु लेख्न सिकाएका थिए । कहिलेकाहीँ परदेशी बाहुनहरुले उसलाई नेपाली बर्णमालाका केही अक्षरहरु सिकाउँदथे । उसले निगालाको कलम र लाँकुरिका पातहरुबाट मसी बनाउन पनि सिकेको थियो ।

मुगु अनुभव- यात्रा

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:29:13 PDT

....सुर्खेतमा (हुन त नेपालगन्जबाट पनि सिधा हवाइ सम्पर्क छ, मुगुमा) टिकट पाउने लम्बेतान संघर्ष(?) पछी मुगूको लागि उडान निश्चित हुन्छ । कपडा र आवश्यक केही सरसामानहरुको गह्रुङ्गो झोला सहितको काउन्टर चेक इन पछी डिपार्चर रुम मा छिर्न पाउनु खुबै आनन्द लाग्दो हुन्छ किनकी अब टिकटको लागि हिजो जस्तो संघर्ष गर्नुपर्ने छैन । डिपार्चर रुम को बातावरण पनि रोचक छ । बिमान कम्पनिहरुले दिने १५ किलो को तौल सिमिततालाई छल्न कैयनले अनेकौँ पत्र कपडा लगाएका हुन्छन र कोहिले मुगुमा पाइन्न भनेर लहलहाउँदा रायोका साग र कतिले ब्रोइलर कुखुराका मासु कोसेलिका रुपमा बोकेका हुन्छन ।

...एउटी जरखरिएकी एअरहोस्टेस औपचारिक स्वागत गर्छे र सबैलाई सिटबेल्ट बाँध्न निर्देश गर्छे अनी नजानेका यात्रुलाई हप्काइको भाषामा बाँध्न पनि सिकाउँछे । म भने सिटको अघिल्तिर राखिएको आपतकालिन सुरक्षा निर्देशिकाको सानो पन्ना पल्टाउँदै एअरहोस्टेसको ब्यबसायिकताको बारेमा सोच्न लाग्छु ।

एअरहोस्टेस 'यती एअरलाइन्स' लेखिएको खोलले बेरिएको चकलेट र कपासका टुक्राहरु किस्तिमा बोकेर आउँछे । धन्यवाद सहित म एउटा चकलेट र दुई टुक्रा कपास निकालेर कानमा राख्छु । तिखो कर्कस आवाज सहित जहाज रनवे मा दगुर्न थाल्छ । मेरोभन्दा पछील्लो सिटमा बसेकी महिला आत्तिएर अगाडिको सिटमा घोप्टो परेर टाउको अड्याउँछिन, अर्को सिटको बालक कहालिँदै रुन्छ च्याहाँ... च्याहाँ... ।

बिमान सिधा दक्षिणतिर उडेर फेरी उत्तर फर्किन्छ र स्थिर गतिमा घुइँइँइँइँ गर्दै बढिरहन्छ । तल जमिनका घरहरु साना हुँदै अनी पछाडि सर्दै गरेका देखिन्छन । बिमान सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट र जुम्ला जिल्लाका डाँडाहरु छिचोल्दै अघी बढ्छ । ऊ दुल्लु ! ऊ त्यो जुम्ला रोड ! ऊ मान्म ! हो सिँजा ! यस्तै यस्तै आवाजले ३५ मिनेटको यात्राभरी कान गुन्जाइरहन्छ । सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट हुँदै जुम्ला पुग्ने कर्णाली राजमार्ग नागबेली परेको धर्को जस्तो देखिन्छ । सरकारी बिद्यालयका टिनका छानाहरु टल्किरहेको देखिन्छ अनी पर पश्चिममा अपी र सैपाल हिमालका चुचुराहरुमा सेता हिउँ मनमोहक देखिन्छ । म जहाजको मैलो र कोरिएको झ्यालबाट ति द्रिश्यहरु क्यामरामा कैद गरिरहन्छु र सोचिरहन्छु यि डाँडाका खोँचका कष्टकर जीवनहरु अझै कति समयसम्म यसै गरी चलिरहने होला ।
बिमान उत्तर लाग्दै जाँदा पहाडहरुको उचाइ बढ्दै जान्छ र बेला बेलामा भईरहने जहाजको असन्तुलन ले मुटु ढक्क हुन्छ । यो यात्रा निकै डरलाग्दो पनी लाग्छ मलाई तर क्याप्टेन र को-पाइलट आफ्नै धुनमा अखवार पढिरहेका छन । बेला बेलामा म एअरहोस्टेस तर्फ हेर्छु किनकी मलाई जहाजमा देखिएको यो असन्तुलन सामान्य हो कि गम्भिर भनी निश्चित हुन मन लाग्छ । यदी गम्भिर हो भने सधैं जहाजमा यात्रा गरेकी एअरहोस्टेस को अनुहार पक्कै आत्तिएको जस्तो देखिएला !
उत्तर लाग्दै गएपछी तल देखिने भिरालो परेका छाना भएका घरहरु हराउँदै र थेप्चो छाना भएका घरहरु देखिँदै आउँछन । पहाडका पनि उत्तरी मोहडा रुखबिरुवाबिनाका तालुखुइले देखिन्छन भने दक्षीणी मोहडा घना जङ्गलले ढाकिएका हरिया । म यो प्रकृतिको कलात्मक सिर्जनाको तस्बिर मेरो क्यामरामा लगातार कैद गरिरहेकै हुन्छु ।

ऊ ! ल घुच्ची आइपुग्यो ! बिमानमा रहेका स्थानियहरुको मुखबाट यही आवाज सुनिँदा बिमान दुइवटा बिशाल पहाडको खोँचबाट गुज्रिरहेको हुन्छ । तल जमिनको घाँसे मैदान नजिकै देखिन्छ । घुच्ची लेक जुम्लाबाट मुगु प्रवेश गर्दाको अन्तिम लेक हो । रारा ताल को दक्षिण तर्फ रहेको यो लेक मुगु र जुम्ला ओहरदोहर गर्ने यात्रुहरुको लागि एउटा ठुलो कहर नै हो । पहाडको उचाइभन्दा पनि तलबाट जहाज उडेको यो अचम्म र डरलाग्दो द्रिश्य क्यामरामा कैद गरिसक्दा नसक्दै देब्रेतर्फ निलो दह बिस्तिर्ण फैलिएको देखिन्छ । ऊ !!! रारा ! सबैको मुखबाट एकैपल्ट निस्कन्छ । नेपालको सबैभन्दा विशाल र गहिरो ताल आकाशबाट गाढा निलो र पहाडहरुबिचको सुन्दर उपत्यका जस्तो देखिन्छ । यो द्रिश्यले म एकदमै रोमान्चक अनुभव गर्छु ।
पहाडलाई खारेर पुर्बी मोहडामा उत्तर दक्षिण लम्बाइमा रहेको रारा बिमानस्थल (ताल्चा) पर देखिन्छ । जहाजका चालकहरु ककपिटमा सक्रिय हुन्छन अझ अगाडि पुर्व पश्चिम फैलिएको गमगढी बजार देखिन्छ । गमगढीलाइ ठीक मुनी पारेर बिमान एक चक्कर लगाइ दक्षिण तर्फ मोडिन्छ र बिमानस्थल को धावनमार्ग तर्फ लक्ष्य गर्छ । एकदमै नजिकै रहेका पहाडसँग मलाई साह्रै डर लाग्छ । म दह्रो गरी अगाडिको सिटमा समात्छु र आँखा चिम्लन्छु । कच्ची धावनमार्गमा ठुलो आवाजका साथ घ्याररर गर्दै बिमान रोकिन्छ । म लामो सास फेरेर सिटको पेटी खोल्दै आफ्नो झोला मिलाउन लाग्छु । एउटा यात्रुको ओर्लने समयमा कुखुराको अण्डा खस्छ । फुटेको अण्डा देखेर एअरहोस्टेस रिसाउँदै त्यसलाई सफा गर्न लाग्छे । म चाँही के के सोचिरहन्छु ।।।। क्रमश:....

नौलो संसार- २

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:29:57 PDT

(यो पालोमा पनि हर्क गुरुङको पुस्तक 'मैले देखेको नेपाल' बाट उनको बाल्यकालको गोठालो र सिकार को सँस्मरण । यो एउटा ब्यक्तिको सँस्मरण मात्रै नभएर त्यो समयको समाजको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक अवस्थाको प्रतिबिम्ब पनि हो ।)

......सबभन्दा राम्रो समय शरद ऋतु हुन्थ्यो, जुन बेला गाई, भैंसी, भेडाबाख्रा र घोडाहरु लेकतिरका खर्कहरुबाट झर्थे र गाउँका खेतबारी हुँदो चर्दथे । गाउँ नजिकै गोठहरुमा दुध र नौनी घिउको छेलोखेलो हुन्थ्यो र केटाहरु दौडिरहेका घोडाहरु खेद्ने, पक्रने र चढ्ने गर्दथे । त्यस समयमा सयपत्री फूलहरु फुलेर गाउँ नै ढकमक्क हुन्थ्यो र यसै बेला दशैँ र तिहारभरी परिवारका सदस्यहरुको पुनर्मिलन हुन्थ्यो । शरद्कालमा मिर्ग, भालु र बनेलका सिकार गर्ने जेठापाकाहरुको चलन नै थियो । ठुलाका घरका सिकार खेलेर मारिएका बिभिन्न जन्तुका सिङहरु थुप्रै जम्मा भएका थिए । केटाहरुले ठुलाबडाले सिकार खेलेको सिको गर्न मन पराउँथे र त्यस्तै सिकारबाजी खेल खेल्दथे । केटाहरुमध्ये एक जना मिर्गको सिङ टाउकामा बाँधेर भाग्दथ्यो र अन्य केटाहरुचाहीँ सिकारी र कुकुरहरु भएर त्यसलाई खेत, बार तथा जङगलैजङगल लखेट्ने गर्दथे । ठुला जहिले पनि मिर्ग बन्न रुचाउँथ्यो, उसको अती चाँडो दौडन सक्ने र कठिन बार तथा डिलहरु नाघ्न सक्ने क्षमताले गर्दा उसलाई समात्न उसका साथीहरुलाई हम्मे पर्थ्यो । कुनै साथी उसको नजिक आइपुग्यो भने कुनै उपाय नलाग्ने स्थितिमा मिर्गले सिकारी कुकुरलाई लात्तिले हानेजस्तै गरी उसले पनि त्यस साथीलाई लात्तिले मज्जासँग भकुर्ने गर्दथ्यो ।
दाजुहरु सिकार खेल्न जाँदा आफुलाई पनि लिएर जाने आग्रह ठुला घरीघरी गरिरहन्थ्यो । एक पल्ट माइला दाजुसँग कालिजको सिकारमा उसले जान पायो । कालिजका बिष्टा फेला परेको ठाउँमै कालिजहरु बास बस्छन भन्ने अनुमान लगाएर उनिहरु त्यही ठाउँमा गएका थिए । माइलाले भरुवा बन्दुक र ठुलाले एउटा टर्चलाइट बोकेको थियो । त्यस ठाउँमा पुग्दा प्राय: अँध्यारो भईसकेको थियो । माइलाले ठुलालाई टर्चलाइट रुखतिर बाल्न लगायो । टर्चलाइट लगाउँदा रुखका हाँगाहरुमा लहरै कालिजहरु बास बसेका देखिए । टर्चलाइटको प्रकाशमा ति चराहरु छक्क परेर आँखा झिम्काउँदै बसिरहे । माइलाले ताकेर बन्दुक पड्कायो । तर चराहरु खसेनन, खाली बन्दुकको आवाज मात्र आयो । बन्दुकको घोडिमा बारुद पड्कन गएछ र माइलाको अनुहार मात्रै कालै भयो । भाग्यवश उसलाई नराम्रो चोट लागेन । जब दुबै भाईले थोत्रो बन्दुकलाई सराप्न लागे तब चराहरु पूर्ण चेतनावस्थामा आएर अँध्यारोमै उडेर गए ।

अर्कोपल्ट ठुलाका जेठा दाजु भारतीय फौजबाट छुट्टीमा घर आएका बखत ठुलाले फेरी सिकार खेल्न जाने मौका पायो । जेठा दाजुले नयाँ बन्दुक किनेर ल्याएका थिए र त्यस बेला सिकार खेल्ने समय नभए तापनी उनलाई आफ्नो तारो हिर्काउन सक्ने सिप देखाउने उत्सुकता थियो । एक दिन ठुलाले गाउँको नजिकै बारीमा कलिलो मकै खाँदै गरेको लङ्गुर बाँदरलाई देखाइदियो । जेठा दाजु अती खुशी भए । ठुलालाई साथमा लिएर जेठो दाजु नयाँ बन्दुक लिइ त्यस लङ्गुर लाई हिर्काउन हिँडे । बन्दुक लिएको मान्छे देखेर त्यो लङ्गुर चाँडोचाँडो नजिकैको जङ्गलमा पसी एउटा अग्लो रुखमा चढेर बस्यो । ठुलालाई पछाडि नै बस्न भनेर जेठा दाजु चलाकीपुर्वक त्यस रुखतिर बढ्न थाले । आफुतिर त्यस बाँदरको ध्यान आकर्षण गरी राख्न ठुलाचाहीँ उफ्रँदै-नाच्दै र अनुहार बिगार्दै बस्यो । यो षड्यन्त्र काम लाग्यो । ठुलाले ढ्याङ्ग आवाजसँगै त्यो बाँदर भुइँमा खसेको मात्र देख्यो । दुई आँखाको बिचमा गोली लागेर बाँदर मरेछ । ठुलाले त्यसलाई त्यसै छाडि राख्न चाहेन र मरेको बाँदरलाई पुच्छरमा समातेर तान्दै गाउँको गल्लिमा ल्यायो । त्यहाँ ल्याएर बाटो छेवैको एउटा ढुङ्गामाथि पछाडिपट्टिबाट लठ्ठिले अड्याएर त्यस बाँदरलाई बसेको झैँ बनाइ राख्यो । साँझतिर मानिसहरु कामबाट गाइगोरु र भैँसिहरुसँग फर्केर आउँदा पशुहरु तर्सिएर भाग्न लागे र मानिसहरु एक्कासी भएको त्यस खैलाबैलादेखी अत्तालिए । केही बेरपछी मात्र कारण पत्ता लाग्यो र तिनिहरु एकैचोटि आफ्ना कोदाली, हलो, र लौराहरुसँगै त्यस बाँदरमाथि झम्टिन पुगे । तर पहिलो चोटमै त्यो बसिरहेको बाँदर पुकलुक्क ढल्दा तिनिहरु झन् छक्क परे । डिलमाथि बसेर ठुला मरिमरी हाँसेको देख्दा मात्रै पो तिनिहरुले आफुलाई मुर्ख तुल्याइएको कुरा चाल पाए र सबै जना गललल हाँसे । क्रमश:......

नौलो संसार- १

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 01 Aug 2010 00:31:14 PDT

(हर्क गुरुङ प्रत्येक बिकासप्रेमी नेपालीहरुको मनको अबिस्मरणिय नाम हो । हर्क गुरुङ लाई जसरी चिन्दा पनि हुन्छ भुगोलबिद, योजनाबिद, कार्टोग्राफर, पदयात्री वा संरक्षणकर्मी । लमजुङको तराँचेमा एउटा लाहुरे परिवारमा जन्मेका गुरुङ नेपाल को भुगोललाई सबैभन्दा नजिकबाट चिन्ने नेपाली हुन । पोखरा को भौगोलिक सर्बेक्षण बिषयमा विध्यावारीधी गरेका गुरुङ को यात्रा ब्रितान्त "The Vignette of Nepal" को नेपाली रुपान्तर "मैले देखेको नेपाल" म अहिले दोश्रो पटक पढिरहेको छु । यही पुस्तकका एकदमै मन छुने केही अंशहरु "Milan's Blog" का अबका केही पोस्टहरुमा । हुनत प्रतिलिपी अधिकारका अनेकन धाराहरुले यसलाई गैरकानुनी भन्न सक्छन तर म जस्ता आफ्नो देशको बारेमा बढी भन्दा बढी जानकारी राख्न चाहनेहरुका लागि यो प्रेरणादायक हुनेछ र हर्क गुरुङ प्रतिको साँचो श्रद्धान्जली पनि ।।।।।। यो पालोमा थाहा पाऔँ लम्जुङको सुदुर गाउँको "ठुला " ले देखेको नौलो संसारको कथा ।।।।। )

.....तराँचे मध्य नेपालको लमजुङ जिल्ला मा पर्ने एउटा सानो गाउँ हो, जुन गाउँ मर्स्याङ्दी नदिको देब्रे किनारमा अवस्थित छ। यस गाउँबाट केवल १४ किलोमिटर उत्तरमा मनासलु र हिमालचुलिका डरलाग्दा हिउँ चुचुराहरु देखिन्छन । हो, यही तराँचेमा ठुलाको जन्म भएको थियो । जहाँ उसका पिताले लाहुरे भएर कमाएको पैसाले राम्रो बन्दोबस्त गरेका थिए । पहिलो विश्वयुद्ध मा बुढा फ्रान्स र प्यालेस्टाइन पुगेका थिए र सन् १९१९ को बजिरिस्तानको लडाईंमा बहादुरी देखाएबापत उनको नाम सरकारी पत्रमा समेत उल्लेख गरिएको थियो । ठुलाका दुइजना दाजुहरुले पनि दोस्रो विश्वयुद्ध मा बर्मा र बोर्निओका जङगलहरुमा लडाईं गरिसकेका थिए । यसरी परिवारका दुबै पुस्ता लाहुरे भएकाले घरमा युद्धका थुप्रै तक्माहरु जम्मा भएका थिए र ठुला उनिहरुले युद्धमा गरेका बहादुरिका बखान सुन्ने गर्थ्यो । उनिहरुले बयान गरेका टाढा टाढाका अचम्म का ठाउँ र मानिसहरूका कुरा सुनेर ऊ मख्ख पर्थ्यो ।

मर्स्याङ्दीको गर्जना, गह्रै गह्रा परेका खेतबारिहरु र हिमरेखासम्म पुगेका बनले ढाकिएका पहाडहरुबिचको बातावरण मा त्यसबेला ठुला रहन्थ्यो । हिमालचुलिको सेतो टाकुरापछाडि के छ र मर्स्याङ्दीको डरलाग्दो भेल कहिले आउँछ भन्ने कुराको ज्ञान उसलाई धेरै कम थियो । साथीहरुसँग खेलिरहनु र गाउँ वरिपरि गाइबस्तुहरु चराइरहनुमा नै ऊ सन्तुस्ट देखिन्थ्यो । गाउँका केटाहरुमध्ये मानिएको अगुवा थियो ठुला । किनभने ऊ सबैभन्दा टाढा ढुङ्गा हान्न सक्दथ्यो । त्यस हुलमा आफ्नो उच्चता कायम राख्न ठुला सबभन्दा अग्लो रुख चढ्दथ्यो, सबभन्दा अग्लो कान्ला बाट हाम्फाल्दथ्यो र प्राय: उसले लडाईं पनि खेल्नुपर्ने हुन्ध्यो ।

ति केटाहरु स्वछन्दतापुर्वक घुमफिर गरिरहन्थे, गाउँका फलफुल चोर्थे र खोलामा माछा र गँगटाहरु मार्ने गर्थे । तिनिहरु युद्ध र सिकार तथा अन्य त्यस्तै खेलहरु खेल्दथे । एकपल्टको कुरो हो चराखेल खेल्दा ठुला निकै ठुलो दुर्घटनामा पर्‍यो । त्यस चराखेल मा ठुला चोर काग र अन्य केटाहरुचाहीँ गुँड बनाउने सानासाना चरा बनेका थिए । केटाहरुले गुँडहरु बनाएर त्यसमा ससाना गोलो बगरे ढुङ्गाका फुलहरु राखी लुक्न गए । जब ठुला गुँडका फुलहरु चोर्न रुखमा चढ्यो तब ति अन्य केटाहरु चराले झैँ हातका पखेटाहरु हल्लाउँदै छोरा काग बनेको ठुलालाई आक्रमण गर्न हुर्रिएर आए । त्यस मौकामा अत्तालिँदा ठुलाले आफुलाई उड्न सक्ने काग झैँ ठान्यो र रुखबाट एक्कासी हाम्फाल्यो । तर तल जमिनमा रहेको ठुलो ढुङ्गामा ऊ बेसरी बज्रिन पुग्यो र त्यसबाट उसको निधारमा निकै ठुलो चोट पर्न गयो । त्यो चोट केही महिनापछी निको भए पनि त्यसको दागचाहीँ सधैंका लागि रहिरह्यो ।

त्यसो भए पनि ठुलाको चकचकेपना र खेलवाडप्रतीको मोहलाई यस्ता दुर्घटनाहरुले घटाऊन सकेनन । चराचुरुङगीहरुलाई पासोमा पार्न ऊ सिपालु भएरै निस्क्यो र कोही बेला छिमेकिका कुखुराहरुको सिकार गर्न पनि ऊ हिचकिचाउँदैनथ्यो । वसन्त ऋतुमा साथीहरुसँग चराका गुँडहरु खोज्न जंगलतिर जान ऊ खुब मज्जा मान्थ्यो । तिनिहरु चराको गुँडमा तिनहाँगे काठ राखेर त्यसमा घोडाको पुच्छरका पासो थाप्थे र जब चरा गुँड मा बस्न आउँथ्यो त्यस पासोमा त्यो फस्दथ्यो । स साना बचेराहरु भएका गुँड भेटिएमा चाँहीँ तिनिहरुका माउ चराहरुलाइ कहिल्यै पासोमा फसाउँदैनथे र त्यसै छाडेर घर फर्किन्थे । बरु, ति बचेरा हरुको प्वाँख लागेपछी तिनलाई घरमा पाल्न ल्याउने गर्थे ।...........क्रमश:

Pokhara Declaration

noreply@blogger.com (Milan) — Sun, 15 Nov 2009 07:03:38 PST

The first international workshop on community forestry held in Pokhara, Nepal from September 15-18, 2009 concluded with eight-point declaration. About 200 representatives of diverse stakeholders from communities, governments, civil society

and other development partners from over 30 countries participated in the workshop.
Pokhara Declaration
Recognizing that local communities and indigenous peoples have demonstrated the capacity to organize and act towards sustainable management, utilization and democratic governance of forests; and their legitimate claims for the recognition of their land and forest rights worldwide.
Recognizing the wide range of institutional, entrepreneurial and governance innovations by communities and their partners;
Recognizing the emergence of grassroots networks, federations and associations influencing governance at different scales, and advocating for the rights of local, indigenous, poor and socially marginalized communities;
Recognizing the positive steps being taken by some governments to support community rights and initiatives through policies and legal frameworks

Admitting that creating equitable and inclusive livelihood outcomes is a long-term and challenging process in the face of prevailing social hierarchies, dominant private interests and state-centric governance legacies;
Recognizing the history of discrimination against women in forest and land laws, programs, policies, markets and institutions, as well as their strong contribution to forest conservation, livelihoods and development;
Acknowledging the positive role and potential of communities in achieving sustainable forest management and contributing to climate change adaptation and mitigation processes;
Affirming the importance of legally acknowledging and practically supporting the rights and responsibilities of communities to determine their own destiny in the sustainable development of their socioeconomic condition (livelihoods) and resources;
We, the 200 representatives of diverse stakeholders from communities, governments, civil society and other development partners from over 30 countries working in forestry and development, hereby declare that:
1.Governments and policy makers should guarantee the human, civil, customary and property rights of local people over land and forest resources, including the recognition of the authority of forest communities to identify and pursue their own development objectives, by incorporating these rights into national laws, constitutions and all forest policies and programs.
2.National governments have a responsibility to ensure the transparent and democratic governance of forests with active involvement and representation of communities, including poor, women, indigenous and socially marginalized groups, in policy formulation and regulatory decision-making.
3.Laws and regulatory practices should affirm and encourage local entrepreneurship by affirming full community ownership over forest and land resources, and by removing barriers to community and small-scale forest-based enterprises and the transportation and sale of their products.
4.Governments and the private sector should properly acknowledge, account for and financially reward the contributions of communities in creating environmental public goods; and foster financial mechanisms through which local communities can realize greater value from their forests, such as payments for various environmental services;
5.International and national climate change agreements, policies and mechanisms, including carbon trading, should respect local rights and privilege payment to local communities conserving forests.
6.Governments and community leaders must empower poor, women, indigenous and socially disadvantaged groups to exercise their rights, responsibilities and participate in decision-making at all levels of governance; and to ensure their fair access to markets and an equitable share of all benefits derived from the forest.
7.Government policy should promote the development of community-based forest management institutions and expand the area of forest under community rights and management.
8.Government, civil society, the private sector and donor organizations should work closely together to capitalize on the lessons of democratization and civic participation emerging from the experience of community forestry, to drastically revise institutions and processes for the democratic governance of the entire forest sector, a necessary step to achieve the globally desired outcomes of social, economic and environmentally sustainable development in the forested areas of the world.

एअरपोर्ट दैनिकी

noreply@blogger.com (Milan) — Thu, 12 Nov 2009 06:24:35 PST

बिहानै भालेको डाँकसँगै उठ्नु; एअरपोर्ट को गेट मा पुग्नु; एअरलाईन्सहरुको काउन्टरमा गएर बोल्दा पनि पैसा पर्ला जस्तो गर्ने रुखा कर्मचारीहरुसँग दबेको भाषामा जहाजको बारेमा बुझ्नु र निरास भएर फेरी होटल म फर्किनु दैनिकी जस्तै भएको छ गएको हप्ता देखी । ओहो सर अझै यतै ! हेर्नुन म आको त आज ११ दिन भै सक्यो, तपाईं कहिले देखी हो ! आज जान्छ रे त ! आज त चान्स नै भएन यार ! जस्ता वार्तालाप ले बिहान देखी साँझ नपरेसम्म पछ्याइरहन्छ । यो क्रम सधैं चलिरहेको छ कर्णाली जाने यात्रु (जनता र कर्मचारीहरु)को । हुनत दुर्गम भनेर धेरै कुराहरुमा प्राथमिकता र आरक्षण गरिएको छ कर्णाली र यहाँका नागरिकहरुलाई तर पनि वास्तविकता भोग्नेलाई मात्रै थाहा छ । कर्णालीमा जागिर सुरु गरेको १ बर्ष हुनै लाग्यो तर आवत जावतको यो समस्याले गर्दा यो समयको पनि राम्रै हिस्सा एअरपोर्ट (सुर्खेत र नेपालगन्ज) वरिपरी होटेल मा नै बसेर बितेको छ । यहिनै नियती हो कर्णालीमा बस्ने र काम गर्ने धेरै कर्मचारीहरुको, जनताको ।

कर्णाली का ५ जिल्ला हरु (कालिकोट, जुम्ला, हुम्ला, डोल्पा र मुगु) मध्य कालिकोट जिल्लामा मात्रै काम चलाऊ सडक पुगेको छ त्यो पनि सदरमुकाम पुग्न अझै ६, ७ घण्टा हिंड्नुपर्छ । हुनत सरकार र संचार माध्यमहरुले कर्णाली राजमार्ग (सुर्खेत जुम्ला सडक) को पनि धेरै नाम लीरहन्छन जुन बाटो बर्षको ५ महिना जती मात्र चल्छ त्यो पनि मालबाहक ट्रयाक्टर मात्रै, यसो भनौ कालिकोट र जुम्ला लाई सडकले छोएको छ । कालिकोटबाहेक बाँकी ४ जिल्लाहरुको यातायात को एकमात्र साधन सुर्खेत वा नेपालगन्ज बाट उड्ने हवाइजहाज र हेलिकप्टर मात्रै हो । हेलीकप्टर को भाडा सामान्य ब्यक्तिहरुले तिर्न सक्ने कुरा हुँदैन किनकी हवाइजहाज भन्दा ४ गुणा सम्म महँगो हुन्छ । त्यसपछी त एक मात्रै बिकल्प रह्यो हवाइजहाज ।

एअरलाईन्सको चर्तिकला:
कर्णालीको कालिकोट बाहेक अन्य जिल्ला पुग्ने यात्रुको हवाइ यात्रा बाहेक अर्को बिकल्प छैन । तर एअरलाईन्सहरुले जनता प्रतिको उत्तरदाइत्व पटक्कै छैन । हवाइजहाजहरु यात्रु बोक्नु भन्दा सरसामान नै बोक्न मन पराउँछन किनकी सामानहरुको भाडाबाट यात्रु को भन्दा धेरै कमाइ हुन्छ र बिमा लगायतका अन्य शुल्क पनि तिर्नु पर्दैन । सडक पुगेपनी जुम्ला र कालिकोट लगायत ५ वटै जिल्लाहरुका ब्यापारिक र निर्माण का सामाग्रीहरु हवाइ मार्गबाट नै ढुवानी गर्ने गरिन्छ । अझ विश्व खाध्य कार्यक्रम WFP को चामल पनि हवाइजहाज ले नै बोक्ने गर्छन् । तेसो हुँदा यात्रुहरुको लागि उडान गर्ने त एअरलाईन्सहरुको लागि समय नै हुँदैन । अनी त हप्तौँ हप्ता सम्म होटेल मा बसेर खर्च सक्नु बाहेक केही उपाय रहन्न यात्रु सँग । त्यस माथि झन बोल्दा पनी पैसा पर्ला जस्तो गर्ने एअरलाईनसका कर्मचारीहरुको रुखो व्यबहारले त झन निरास बनाउँछ । आज फ्लाइट छैन ! भोली? भोलीको कुरा भोली नै थाहा हुन्छ ! फ्लाइट भएनी आज मान्छेको छैन, चामल को हो ! तपाईंलाई सबै कुरा थाहा भए के सोधिराको त ! यस्तै यस्तै !

एक त अफिस मा उपस्थित हुन नसक्नुको पिडा अर्को होटेल मा आफ्नो तलब काटेर गर्नुपर्ने अनेकन अनावश्यक खर्चले त झन जागिर देखी नै निराशा नै उत्पन्न गराइदिन्छ । त्यस माथि झन टिकट को लागि अनेकन दलालिहरुलाई गर्नुपर्ने चाकरी को त कुरै नगरौ । यती गरेर पनी जागिर त खानै पर्‍यो । कर्णाली मा जागिर गर्ने एउटा कर्मचारीले बर्षको ३ महिना जती त एअरपोर्ट मा नै कुरेर बित्ने रहेछ ।
अली गहिरो गरी हेर्दा राज्य ले कर्णालीमा गरिरहेको लगानी असफल हुनुको पछाडि यो पनि एउटा कारण देखिन्छ । कती कर्मचारी समयमा अफिस पुग्न नपाएर बजेट फ्रिज भएको पनि धेरै घटना हरु छन कर्णाली मा । कहिले कर्णालीमा मोटर पुग्ला र जनता, कर्मचारी र सम्पूर्ण कर्णाली ले सुख पाउने दिन आउला ........???।

Say No To WFP

noreply@blogger.com (Milan) — Thu, 12 Nov 2009 06:26:15 PST

We have frequently heard about the United Nations World Food Program (WFP). WFP supplies food (rice, pulse and now even potatoes) to the remote districts of Nepal and in the World, where enough food cannot be grown for the whole year. This program supplying food for many districts of Nepal in the Name of Food For Work from East to West.
Karnali Zone and its surrounding are some of those districts of Nepal where WFP supplies food. Primarily WFP is another name of "Rice" in these districts. People know WFP as a rice supplier in Karnali and adjoining areas.
Seeing surfacely, it is one of the poor based program in Karnali and elsewhere in the world. But in depth it has played a significant negative role in the livelihood, economy, food habit and ultimately in the culture of people living there. Some of these negative effect of WFP are as follows and can be seen in these pictures too.

Expensive and Less possible Transportation:
WFP is giving high rate of transportation fare to the airlines so the airlines are only interested in carrying rice rather than passengers and other good for daily use. People in those areas have to wait couple of weeks to get the chance to board to home. Similarly, businessmen in karnali are paying high rate of fare which ultimately plays a significant role in the economy of people in remote as well as the livelihood.

Dependency only on Rice:
When the readymade rice can be obtained who wants to eat something else. So people in the remote continuously forgetting their traditional food like Millet, Barley, Maiz etc.

Expensive Wage Rate:
WFP pay comparativly high for labours and people working with them so it collapse the local wage rate in the district and subsistence becomes more difficult.

Less hygeinic Food:
Last time you also heared and watched the case of Jajarkot and Rukum. Many hundreds of people died of diarrea due to the expired food which was provided by the world food progrram. This sort of cases may next time to be occur because the monitoring systme of our nation is too too poor.

Abandoning Land:
Due to the readymade rice people continuously hesitating to farm. They even dont want to cultivate the traditional crops which are farming for centuries. They prefer the rice in subsidi rather than cultivate and grow food.

And last but not least the question is "How long it Will Sustain?". Its not about 5 or 10 years, its about centuries and hundreds of centuries. Its better to motivate people to grow thir own food what can be grown and make a habit to consume them. It is very efficient and sustainable than carrying the rice and pulse via aircrafts and helicopters.

Then Why WFP for remote? Its nonesence. Just avoide it.....

Innovation: Can technology persuade us to save energy?

noreply@blogger.com (Milan) — Fri, 13 Nov 2009 06:57:49 PST

If technology is to save us from climate change, it has some tough challenges to master: taming wave, wind and sun, cheaply scrubbing carbon dioxide from the air or mastering fusion.

But a growing number of people think another should be added to the list: mastering human nature. This "persuasive technology" would sway people to adopt less polluting behaviour and may come in the form of new gadgets and online services or new features for existing technology.

Energy savings from behavioural change can be dismissed as advanced marketing techniques and may seem trivial compared with the esoteric materials science that is needed to harvest solar energy more efficiently. But there is much to be gained.

Last week New Scientist reported that US emissions could be cut by more than 7 per cent if people changed their ways at home. Separate studies in US, Dutch and British homes have reported that 26 to 36 per cent of domestic energy use is "behavioural" – determined by the way we use machines, not the efficiency of the hardware itself.

This means that "machines designed to change humans", as the persuasive technology group of Stanford University, California, calls them, could save us huge amounts of energy and money.

Energy awareness
Many projects are trying to make that happen, with two main motivations. One is to understand which facets of human nature can be manipulated to change behaviour. The other is to develop technical strategies to do so.

A simple technique underlying many projects is to provide read-outs of people's energy use, in situations like the home where it has historically been hidden. It is well known that giving drivers feedback on fuel efficiency, for example, leads them to use less fuel. The information-rich dashboard of Toyota's hybrid Prius and Ford's new fuel-efficiency "vine", which grows leaves when you save fuel, are good examples of this approach. Studies of home power meters suggest they encourage homeowners to cut energy use by 10 per cent on average.

Persuasive tech that can track the effect of everything you do is the next logical step. For instance, a number of teams are working on cellphone apps that use GPS to guess what you're doing, and what that means for your carbon footprint.

Source: http://www.newscientist.com