Milan's WebLog

बन डढेलो र अमेजन

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Tue, 27 Aug 2019 09:56:00 +0545

वन र डढेलो

हालैका दशकमा वन डढेलोको बारेमा निकै नै चर्चा हुने गरेको छ । अमेरिका, क्यानडा, युरोप र अष्ट्रेलियामा सुक्खा मौसममा लाग्ने वन डढेलोको खबर विश्वभरिकै सञ्चारमाध्यमहरुमा प्रकाशित हुने गरेको छ । केही समयदेखी अमेजनको जंगलमा निरन्तर लागिरहेको वन डढेलोको अन्तराष्ट्रिय चर्चा चुलिएपछी फेरी वन डढेलोको वातावरणीय असरहरु सम्बन्धी छलफल बाक्लिएको छ । सामाजिक सञ्जालमा त अमेजनको लागी प्रार्थना गरौँ भन्ने जस्ता ह्यासट्यागहरुले राम्रै स्थान पाइरहेका छन् ।

तत्कालीक रुपमा वातावरण र पारिस्थिकिय प्रणालीमा नकारात्मक असर गर्ने भएता पनि वनबिज्ञहरुले वन डढेलोलाइ वनको पारिस्थितिकिय प्रणालीकै एक अवस्थाको रुपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन् । वन तथा पारिस्थितिकिय प्रणालीहरुको व्यवस्थापनको विभिन्न चरणहरुमा नियन्त्रित डढेलोलाइ नै यौटा ‌औजारको रुपमा नै विश्वभरि प्रयोग गर्ने प्रचलन रहेको हुँदा वन बिज्ञानमा यसलाइ असल नोकर र खराब मालिक (Fire is a good servant but a bad master) भनेर पनि व्याख्या गर्ने गरिएको छ । कतिपय पारिस्थितिकिय प्रणालीको स्वस्थ विकासको लागी निश्चित समयमा वन डढेलो लाग्नु वा लगाउनु फाइदाजनक हुने विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् । नेपालमा पनि हिउँदको समयमा नयाँ घाँस उमार्नको लागी तथा संरक्षित क्षेत्रका घाँसे मैदानहरुलाइ व्यवस्थापन गर्न वन तथा चरन क्षेत्रहरूमा आगो लगाउने गरिएको छ र यसका साँच्चैका फाइदाहरु पनि छन् ।

तर जलवायु परिवर्तनको प्रभावले देखिएको लामो अवधीको सुक्खा मौसम, पृथ्वीको तापक्रमको बृद्दी साथसाथै अन्य मानव सिर्जित कारणहरुले विश्वमा वन डढेलोको संख्या, प्रकृति र क्षेत्रमा बृद्दी हुँदै गैरहेको छ र त्यसले पार्ने नकारात्मक प्रभावहरु सोही अनुपातमा बढेको छ ।

संसारकै जैविक विविधताको खानी मानिने दक्षिण अमेरिकाको अमेजन वर्षा वन सदाबहार चौडापाते उष्ण प्रदेशिय वर्षा वन (Tropical Rainforest) हो जसले अमेजन नदि जलाधार क्षेत्रको अधिकांश भूभाग ओगटेको छ । अमेजन जलाधारको झण्डै ६० लाख वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको अमेजनको जंगल दक्षिण अमेरिकाका ९ वटा देशहरुमा फैलिएको छ । अमेजन जंगलको झण्डै ६० प्रतिशत भूभाग ब्राजिलमा रहेपनि पेरु र कोलम्बियामा पनि यसको उल्लेखनिय फैलावट रहेको छ । ति लगायत भेनेजुयला, इक्वेडर, बोलिभिया, गुयाना, सुरिनाम र फ्रेन्च गुयाना लगायतका देशहरुमा समेत अमेजन जंगलको केही भाग फैलिएको छ । संसारको सबैभन्दा उत्पादक वन क्षेत्रमध्येको अमेजन वन जैविक विविधताले पनि निकै धनि छ । अमेजनको जंगलमा ४० हजार भन्दा धेरै प्रजातिका उष्ण प्रदेशिय वनस्पतिका साथै दशौँ लाख प्रजातीका वन्यजन्तु र किराफट्याङ्ग्राहरु पाइन्छन् । बिरुवा र जीवजन्तुमात्रै नभइ उक्त जंगल क्षेत्रभित्र दक्षिण अमेरिकाका ४०० भन्दा धेरै ट्राइबका १० लाख भन्दा बढी आदिवासीहरूले पनि आश्रय लिइरहेका छन् ।

दक्षिण अमेरिकी देशहरुमा अगस्ट १५ देखी २२ सम्म अमेरीकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको MODIS भुउपग्रहबाट देखिएको वन डढेलो । स्रोतः https://earthobservatory.nasa.gov

के अमेजन पृथ्वीको फोक्सो नै हो ?

दक्षिण अमेरिकाको बिस्तृत भुभागमा फैलिएको र संसारकै सबैभन्दा ठुलो अविछिन्न उष्ण प्रदेशिय बर्षा वन क्षेत्र रहेकोले सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चार माध्यमहरुमा अमेजनलाइ पृथ्वीकै फोक्सो भनेर चित्रित गरेको पाइन्छ । अमेजनका जंगलमा रहेका बोटबिरुवाहरुले प्रकाश संश्लेषण प्रकृयामा वायुमण्डलमा उत्सर्जित कार्बन डाइअक्साइड सोसेर अक्सिजन उत्पादन गर्ने कार्य गर्ने भएकाले त्यसो भनिएको पनि हुनसक्छ । अझ कतिपय सञ्चार माध्यम, सामाजिक सञ्जाल र बिश्वका प्रतिष्ठित व्यक्तित्वहरुले समेत अमेजनको जंगलबाटमात्रै विश्वको कुल अक्सिजन उत्पादनको २० प्रतिशत उत्पादन हुन्छ भन्ने कुराले पनि अमेजनलाइ पृथ्वीकै फोक्सो भन्ने कुरालाइ बल पुर्याइरहेको छ । तर वास्तविकता भने अलि फरक छ । बैज्ञानिक तथ्य अनुसार वायुमण्डलमा भएको अक्सिजन मध्ये अधिकांश अक्सिजन समुन्द्रमा पाइने प्लाङ्टन भनिने सूक्ष्म वनस्पतिहरूले प्रकाश संश्लेषण गर्दा उत्पादन हुन्छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार अमेजनको जंगलले जमिनमा रहेका बोट बिरुवाले उत्पादन गर्नेमात्रैको मध्ये चाहिँ पुग नपुग २० प्रतिशत अक्सिजन उत्पादन गर्ने हुनसक्छ । अझै जमिनमा रहेका बोट बिरुवाले दिउँसो मात्रै अक्सिजन उत्पादन गर्ने र श्वासप्रश्वासको लागी अक्सिजन नै सोस्ने भएको हुँदा दीर्घकालमा अमेजनको जंगलबाट उत्पादन हुने खुद अक्सिजनको परिमाण नगण्य हुने समेत वैज्ञानिकहरूको धारणा छ ।
वायुमण्डलबाट अधिक मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड सोसेर सञ्चित गरि कार्बन चक्र र जलवायु परिवर्तन न्युनिकरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने कारणले यसलाई पृथ्वीको फोक्सो भन्नु उपयुक्त देखिएता पनि अक्सिजनको उत्पादनको हिसाबले अमेजनको बढाइचढाइ गर्नु भने वैज्ञानिक तथ्य भन्दा भावनामा आधारित कुरा हुन आउँछ ।

अमेजनको यसपालिको डढेलो साह्रै विनाशकारी हो त ?

दक्षिण अमेरिकाको विस्तृत क्षेत्रमा फैलिएको अमेजनको जंगलको डढेलोसँग निकै पुरानो सम्बन्ध छ । आदिवासीहरूको वासस्थान र जनसंख्या वृद्धिसँगै कृषि, उद्योग र पशुपालनको चरनक्षेत्रको बिस्तारको लागि अमेजनको जंगलको विनाश र खोरिया फँडानी गरी खेती गर्ने परम्पराले गर्दा बस्ती नजिकका क्षेत्रहरूमा डढेलोको घटना प्रत्येक वर्ष दोहोरिइ रहने प्रक्रिया हो । विगत एक दशकको अवधिमा पनि ब्राजिलको अमेजन क्षेत्रमा बर्षको पहिलो ८ महिनामा औसतमा ४० हजारभन्दा धेरै स्थानहरुमा डढेलो लागेको ब्राजिलको अन्तरिक्ष अनुसन्धान संस्थाको तथ्यांकले देखाउँछ । डढेलोको संख्याको हिसावले भने यसबर्षको पहिलो आठ महिनामा ब्राजिलमा मात्रै पोहोर सोही समयको तुलनामा ८५ प्रतिशत भन्दा बढी संख्यामा डढेलो लागेको छ । यस बर्षको ८ महिनामा ब्राजिलमा मात्रै ७५ हजारभन्दा धैरै स्थानमा वन डढेलो लागेको छ भने पुरै अमेजन क्षेत्रमा १ लाख भन्दा बढी स्थानहरुमा डढेलो लागेको छ (हेर्नुहोस् ग्राफ) । संख्यात्मक रुपमा ब्राजिल लगायतका अमेजन जंगल क्षेत्रमा लागेको डढेलो अधिक देखिएपनि सो क्षेत्रले यो भन्दा पनि गम्भिर किसिमका वन डढेलोको सामना गरिसकेको छ । अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाले गरेको भर्खरै मात्रै गरेको बिगत डेढ दशकको भुउपग्रहीय तथ्यांकहरुको बिश्लेषण अनुसार ब्राजिलमात्रै नभइ समग्र अमेजन क्षेत्रको वन डढेलो ‌औसत डढेलो भन्दा खासै विनाशकारी नरहेको जनाएको छ ।

अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको MODIS भुउपग्रबाट अमेजन क्षेत्रमा देखिएको वन डढेलोको संख्याको दैनिक ग्राफ । स्रोतः https://earthobservatory.nasa.gov

त्यस्तै युरोपियन युनियनको कोपर्निकस एट्मोस्फेरिक मोनिटरिङ सर्भिसेजको तथ्यांक अनुसार ब्राजिलको कार्वन डाइअक्साइड ग्याँसको उत्सर्जन अहिलेका बर्षहरुमा भन्दा सन् २००० को दशकमा अत्याधिक रहेको थियो । ति तथ्यांकहरुले पनि ब्राजिल र समग्र अमेजन क्षेत्रमा अहिले भन्दा अघिका बर्षहरुमा पनि वन डढेलो धेरै संख्यामा र तीब्र रहेको थियो भन्न सकिन्छ । तसर्थ अमेजनको वन डढेलोको अवस्था साँच्चै नै प्रार्थना नै गर्नुपर्ने भने भएको छैन । साथै अमेजन क्षेत्रका ब्राजिल, बोलिभिया, पेरु जस्ता देशहरुमा वन डढेलोका घटना उल्लेखनिय रुपमा बढेता पनि कोलम्बिया र इक्वेडरको अमेजन क्षेत्रमा वन डढेलोको घटना पछिल्लो बर्षको यहि समयको तुलनामा घटेको पनि छ ।

कसरी शुरु हुन्छ वन डढेलो ?

वन डढेलो प्राकृतिक र मानव सिर्जित दुबै कारणले शुरु हुन सक्छ । सुख्खा तथा गर्मी महिनामा वन क्षेत्रमा पर्ने चट्याङका कारण अक्सर प्राकृतिक डढेलो शुरु हुन्छ । त्यस्तै वन क्षेत्रमा ज्वालामुखी विस्फोटका घटनाहरुबाट पनि प्राकृतिक रुपमा डढेलो शुरु हुन सक्छ । तर अधिकांश वन डढेलो मानवीय कारणले शुरु हुन्छन् । खोरिया फँडानी (Slash and Burn) गर्ने क्रममा लगाइएको आगो, वन व्यवस्थापनको लागी लगाइएको आगो अनियन्त्रित भएर, वन फँडानी गरेर कृषियोग्य भुमी बनाउने क्रममा लगाएको आगो वन क्षेत्रमा पुगेर लगायतका अनगिन्ती कारणहरूले वन क्षेत्रमा डढेलो फैलन सक्छ ।

सुक्खा प्रकारका वन क्षेत्रहरूमा प्राकृतिक कारणले पनि वन डढेलो लाग्न सक्ने भएपनि अमेजन जस्ता ओसिला बर्षा वनहरुमा प्राकृतिक भन्दा पनि मानव सिर्जित कारणहरुले धेरै डढेलो शूरू हुन्छ ।

अमेजनमा वन विनाश र वन डढेलो ।

अमेजन क्षेत्रको कुल वनक्षेत्र मध्य १९७५ देखी २०१० को बिचमा करिब १५ प्रतिशत वन विनाश भएको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् । १९९० को दशकमा वन विनाश को गति अति तिब्र भएको भएपनि २००५ पछि विभिन्न संरक्षण निति, अमेजन संरक्षित क्षेत्रको विस्तार र कडा कानुनी व्यवस्था पछि ब्राजिलियन अमेजन क्षेत्रमा वन विनाशको दर उल्लेखनिय रुपमा घटेको छ । वन विनाशको दर र वन डढेलोको सोझो सम्बन्ध रहेको अध्ययनहरुले देखाएका छन् । वन विनाशको दर बढेको बर्षहरुमा वन डढेलोको मात्रा पनि बढेको पाइएकोले प्राकृतिका कारणहरुबाट डढेलो लाग्न सक्ने भएता पनि अमेजन क्षेत्रमा मानव सिर्जित कारणहरुबाट अधिकांश वन डढेलो हुने गरेको अवस्था रहेको भन्न सकिन्छ ।

अमेजन जंगलको वन विनाश भएको क्षेत्रमा देखिएका अनेकन वन डढेलोको स्याटेलाइट तस्वीर । स्रोतः https://earthobservatory.nasa.gov

हालैको समयमा ब्राजिलमा भएको राजनैतिक परिवर्तनको कारण पनि अमेजन क्षेत्रमा वन विनाश र वन डढेलोको मात्रामा बढोत्तरी भएको बैज्ञानिक तथा वातावरणविद्हरुको आरोप छ । ब्राजिलको राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि जायर बोल्सेनारोले अमेजन क्षेत्रको जंगललाइ कृषि, खानी तथा अन्य औद्योगिक प्रयोजनमा लगाउने र वन विनाशप्रति उदार निति लिएपछी अमेजन क्षेत्रको वन विनाशको दर पछिल्ला बर्षहरुमा भन्दा उल्लेखनिय रुपले बढेको विभिन्न अध्ययन तथा भुउपग्रहीय तस्वीरहरुले देखाएका छन् । धेरैले राष्ट्रपति बोल्सेनारोको यो निति नै ब्राजिलियन अमेजन क्षेत्रको वन डढेलो बढ्नुको कारण रहेको भन्दै आएका छन् । द अमेजन वातावरणीय अनुसन्धान संस्था (IPAM) का अनुसार जानाजान गरिएको वन विनाशका कारणले ब्राजिलयन अमेजन क्षेत्रमा वन डढेलो बढेको छ । उक्त संस्थाका अनुसार पछिल्लो बर्षको जुलाइ महिनाको तुलनामा यस बर्षको जुलाइमा ब्राजिलियन अमेजनमा वन विनाश २५० प्रतिशत भन्दा धेरैले बढेको छ ।

अमेजन डढेलोको असर ।

अमेजन डढेलोको तत्कालिक असरको रुपमा डढेलोबाट फैलिएको धुँवा र यो सँग मिसिएका हानिकारक ग्याँसहरुको उत्सर्जन रहेको छ जुन अमेजन क्षेत्रको हजारौँ किलोमिटर वरपर सम्म फैलिएको छ । त्यसैगरी अमेजन क्षेत्रको जैविक विविधता नोक्सानीमा पनि वन डढेलोले नकारात्मक प्रभाव पार्ने नै छ । जैविक विविधताको पुनरुत्पादन हुन नपाउँदै पटक पटक वन डढेलो लागिरह्यो भने निश्चित भूगोलमा सिमित भएको निश्चित प्रजातीका वनस्पति वा जिवजन्तु लोप नै भएर जाने सम्मको सम्भावना रहन्छ । सुक्खा क्षेत्रमा पाइने वनका प्रजातीहरु डढेलो सहन गर्न सक्ने क्षमताको हुने भएतापनि अमेजन जस्ता ओसिला वनहरुमा पाइने बोट बिरुवाका प्रजातीहरु डढेलो सहन नसक्ने हुनाले त्यस्ता प्रजातिहरूको विनास हुने सम्भावना अधिक हुन्छ ।

यो सँगै बोटबिरुवामा लामो समयदेखी सञ्चय भएर बसेको कार्बन जल्दा सयौँ मेगाटन कार्बन डाइअक्साइड, कार्बन मोनोअक्साइड र अन्य हरितगृह ग्याँसहरु वायुमण्डलमा उत्सर्जित भएका छन् जसले वायुमण्डलमा हरितगृह ग्याँसको मात्रा बढाइ पृथ्वीको तापमान बढाउन र जलवायु परिवर्तको कारक बन्नमा योगदान गर्नेछन् । त्यस्तै, दिर्घकालमा यदि वन डढेलोले नोक्सान गरेको क्षेत्रमा वनको पुनरुत्पादन हुन नसकी कृषि, खानी जस्ता अरुनै भूउपयोगमा परिणत भएमा त्यसको झन् बहुआयामिक नकारात्मक असर हुनेछ । डढेलोले नोक्सान गरेको क्षेत्रमा पुनः वनको पुनरुत्पादन भएमा भने दिर्घकालमा डढेलोको असरलाइ सोही पुनरुत्पादित वनले न्युनिकरण गर्दै जानेछ । तत्कालिन रुपमा अमेजन क्षेत्रमा लागेको डढेलो विश्व समुदायको लागि चिन्ताको बिषय भएपनि मूल चिन्ताको बिषय भनेको सो क्षेत्रमा डढेलो वा अन्य मानवीय कारणहरुले अमेजनको वन क्षेत्रको विनाश भएर अन्य कुनै गैरवन भूउपयोगमा परिवर्तन हुने क्रम कसरी रोक्ने भन्नेतर्फ हुनुपर्दछ ।

गजल

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Tue, 5 Mar 2013 15:53:00 +0545

( हुन त आफुले सिर्जना गरेका सबै रचनाहरु माया लाग्दो नै हुन्छन् । तर केही सिर्जनाका सन्दर्भ र प्रसंगका भिन्नताले अरुभन्दा बिशेष बन्छ । स्नातक पढ्दै गर्दा एक जना साथीलाइ परेको अप्रिय घटनाको समवेदनामा सिर्जित यो रचना आज पनि मलाइ बिशेष लाग्छ । र त्यो नमिठो समयले फेरी एकपटक छोएझैँ हुन्छ ।)

तिमीलाइ चोट पर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।
दैवले अन्याय गर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

दशनङ्ग्री गरी गरी बल्ल बल्ल जोडेको त्यो
फुलबारीमा पैह्रो झर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

खाटा बस्न लागेको त्यो घाउहरु उप्किएर
अझ नुन चुक छर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

नकाटिँदै आधिबाटो किनारामै तिम्लाई छाडी
एक्लै साथी खोला तर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

रमाइलो त्यो तिम्रो शहर उराठ लाग्दो बनाएर
खुसीहरु बसाइँ सर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

वसन्तमा टुसाएका कलिला ति मुनामाथी
निर्दयीले तेजाव छर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।

तिमीलाइ चोट पर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।
दैवले अन्याय गर्दा दुखेको छ मलाई पनि ।।

एउटा क्रान्तिकारीको मनोवाद

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Fri, 1 Feb 2013 12:12:00 +0545

राजनितीमा लागेको यतिका बर्षपछी बल्ल आफुले चाहेजस्तो ठाउँमा पुगेको छु.. तर कम्ता गारो परेन यी सबै चिज पाउन.. ओहो ति दिन सम्झिँदा पनि कहाली नै लाग्छ.. ति संघर्षका दिनहरु कम्ती अफ्ठ्यारा थिएनन्.. टाउकाको मोल बोकेर पनि हिँडीयो कुनैबेला.. ह्या ति दिन सम्झेर नि के बसिराहोला.. तर साँच्चै यहाँसम्म यति छिटै आइएला भनेर त सोचेको नि थिइएन.. आफ्नै जिवनकालमै यि सबै देख्न पाइयो.. ति लिट्टेका हालत सम्झेर तेतीबेला नै आस थिएन मलाइ त.. तर जे भए नि आइयो.. चाखियो सबै कुरा र चाखिँदैछ..

खै किन हो आजभोलि राम्रो निन्द्रा पो पर्दैन.. डेकेन्द्रको मुद्दा ब्युँतेपछी र कर्नेल लामालाइ बेलायतमा समातेपछी सारै डरमर्दो पो भो त.. त्यो समय नै त्यस्तो थियो त के गर्ने.. हजारौँ मरे नि.. अब युद्धको बेलाको एक एक कुरा केलाएर काँ साध्य हुन्छ त.. यि मिडीयाले कान फुकेर नि फसाउलान् जस्तो छ.. तर कमरेडहरुले गर्न चैँ गल्ती गरेकै हुन्.. डेकेन्द्र र ति अधिकारी मास्टरलाइ चैँ त्यसरी नमार्नुपर्ने.. तर के गर्नु सबै कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा नि कहाँ थियो र.. अब पार्टी ठुलो बनाउने भनेर भकाभक सबैलाइ हुलियो.. अब सबै राम्रा कहाँ हुन्छन् र.. छिरे नि नराम्रा पनि.. तिनैका कर्तुतले अहिले यि आफ्नै धोती खुस्केला झैँ भैसक्यो.. युद्धमा लाग्न अलि आँटिला छाती भका चाहियो.. के गर्ने सबै राजनिती र सिद्धान्तै बुझेर त काँ लाग्या हुन्छन् र.. बेफ्वाँकमा अहिले आफुलाइ ऐँजेरु भो.. अब यसरी डेकेन्द्र¸ अनि अधिकारी मास्टर सबैका मुद्दा ब्याझिदै गए भने त आफ्नो पनि काँ खैरियत भो र.. आफ्नो सरकार हुन्जेल त मुद्दा फिर्ता लेर भानि जोगाउँला भन्ठानेको यि मानवअधिकारबादी भनाउँदाले बेलायत र हेगमा लगेर बल्झाइदिने हुन् कि भनेर पो पिरलो पर्यो.. के गर्ने प्रतिकृयावादीहरुसँग नसकिने भो.. ठुलो भाग खान आको झोलमा डुबेर मरियला भन्ने चिन्ता भो.. अनि काँट लाग्नु निन्द्रा.. तर यि अधिकारवादी र पत्रकार भनाउँदा दुइचार दिन कराउँछन् बिज्ञप्ती निकाल्छन्¸ दुइचारवटा सम्पादकीय छाप्छन् अनि चुपो लाग्छन्..

फेरी यतातिर केही उरन्ठेउलाहरु अकुपाइ बालुवाटार भनेर धर्ना कसेर बसेका छन्.. के गर्नु टायर सायर बाल्ने ग्रुप भएनि पुलिस लगाएर कोच्दिन्थेँ हनुमानढोकामा.. अब मैनबत्ती लेर कालोपट्टी बाँधेर चुपो लाएर बस्नीलाइ के गर्नु.. पुलिसै लाउनु नि भएन अब यिनले त्यसै छोड्लान् जस्ता नि छैनन्.. कता कता मात्रै हेर्नु.. हाम्रा कमरेडहरु उही ड्याँगका छन् त्याँ भन्दा बड्ता कर्मचारी छन्.. टाउकोको मोल बोकेर दक्षिण तिर लुक्न भन्दा नि सरकार चलाउन पो गाह्रो पर्यो त बा.. फेरी यो फेसबुक र ट्वीटरले हुँदो न खाँदोको हल्ला गरेर भिड जम्मा भैराछ.. उत्तरका कामरेडले गर्या जस्तै घाँटी न्याकिदिन्छु यिनका सोसल मिडीयाको अनि थाहा पाउँछन्.. तर के गर्नु आफुलाइ नि कैलेकाहीँ यसो ट्यामपास गर्न र बतासे गफ गर्न पनि चाहिने कुरो कसरी बन्दै गर्नु.. हुन त यि फेस्बुर र ट्वीटरमा ट्यारट्यार गर्ने हरुसँग के जोरी खोजीरनु.. मेर असली भोटर यि हैनन् क्यारे.. भोटर गाउँमा छन्.. दुइचार जनालाइ थर्काएसी अनि दुइचार जनालाइ फकाएसी मलाइ पुगिहाल्छ.. त्याँ माथि हाम्रा वाइसिएल ले उर्दी लाएसी कस्को बुता चल्छ र.. अझ यि ट्वीटे र फेसबुके मध्ये आधाजसोको नाम त मतदाता नामावलीमा नि छैन होला.. त्यसै उफ्रिन्छन् भुइँफुट्टाहरु..

साँच्चै चुवाबै भैहाल्यो भने पो आपत पर्छ.. के भनेर जाने होला जनतासँग फेरी भोट माग्न.. ह्या के टेन्सन लेको होला मैले नि.. नेपालका जस्ता भेडा जनताहरुलाइ के भन्नु पर्यो.. जे भने पनि पत्याहाल्छन्.. अब राजतन्त्र अबरोधको जड हो भन्यौ.. पत्याइदिए.. संसदिय व्यवस्था काम नलाग्ने व्यवस्था हो भन्यौँ त्यो पनि पत्याइदिए.. तर हामी आफैँ त्यो व्यवस्था भित्र छिरेको चालै पाएनन्.. कस्ता लठेब्राहरु.. अब संबिधान नबन्ने निश्चित भैसक्दा नि बन्छ बन्छ भन्दिरह्यौँ.. बिचराहरु पत्याइरहे.. कोइ कोइ त संबिधान सभा भंग हुने राती बाह्र बजे नि संबिधान घोषणा भैहाल्छ कि भनेर टिभी हेरिराथे होला.. अब बाउन्न सालदेखी क्रान्ती भन्यौँ.. पत्याइरहे.. शोषित पिडीत उत्पीडीतहरुको राज्य भन्यौँ.. पत्याइदिए.. हुँदा हुँद जनयुद्ध बेला भारतसँग सुरुङयुद्ध गर्छौँ भनेको भटाभट सुरुङ खन्न थालिहाले कतिले त.. हरे.. अब बिचरा हाम्लाइ युद्धकालभरी त्यस्तो सेल्टर दिने आधार इलाकाको बिरुद्धमा नि कहीँ त्यसो गरिएला त.. त्यो त सब यिनलाइ देखाउने र हो है साँच्चै यिनेरु ले त गर्लान् है भन्ने जस्तो पार्न पो खोज्या हो त.. अब दाल चामल देखी प्रधानमन्त्री सम्म आयात गर्नुपर्ने देशले त्यस्तो आणविक शक्तियुक्त देशसँग युद्ध गर्ने भन्दा नि पत्याउने कस्ता मुला छुचुन्द्रे हुन्.. त्यसै भन्या हो त भेडाहरु भनेर.. सबै कुरा गर्न कै लागी त कहाँ भनिन्छ र..

सबै बेरोजगारलाइ रोजगार, शान्ति, विकास भनेर टुँडीखेलबाट भन्दिनुमात्रै पर्छ तालीको पर्रा छुटिहाल्छ.. यस्ता लाइ जे भन्दे नि भैगो नि.. जे भने नि पत्याइदिन्छन्.. काँ पत्याउनु मात्रै बिश्वासै गर्छन्.. त्यै भर संबिधान सभाको चुनाउमा झण्डै बहुमत देका थे यिनले.. अब कसैले पहिले भनेका कुरा किन भएन भनेर सोध्यो भने नि क्या रेडिमेड जवाफ छ फेरी.. अब हाम्रो मात्रै सरकार हो र सबैको चित्त बुझाउनु पर्यो.. हाम्लाइ बहुमत दिनोस् न अनि भएन भने मलाइ गोली ठोक्दिनुहोला.. बरु यसो भन्दा तिनले बहुमतै देलान् भन्ने पो डर छ..

यो देशाँ नि अजिव मान्छेहरु बस्छन् यार.. अब लोडसेडिङ बढायो भने नि अब बाँच्न नसकिने भो !! सरकार के हेरेर बसेको छ!! भनेर उफ्रिन्छन्.. भै गो नि त अब लोडसेडिङ नबढाउँ भनेर लाग्यो यसले कुलेखानीको सबै पानी सुकाउने भो भनेर कोकोहोलो गर्छन्.. जे गर्दा नि नहुने कस्ता अफ्ठ्यारा जन्तुहरु होलान्.. सडक मार्ग प्रयोग गरेर कतै हिँडेँ भने काठमाण्डुको जाम यसैले बनायो भनेर पत्रिकाँ भँगेरे अक्षरमा छापिन्छन्.. हैन अब हेलिकप्टर मै जाउँ न त भने नि मुस्ताङ चढेर मितव्ययी बन्न खोज्ने ले यति करोड त आकासमा उडाएछन् भनेर तिनै पत्रिकाले छाप्छन् फेरी.. कसै गर्दा नि कस्तो भिराँ फलेको फर्सी जस्तो भैएछ है.. प्रतिकृयावादी, दलाल, नोकरशाही र साम्राज्यवादीहरुले भरिएको छ संसार पनि..

ह्या जे सुकै होस्.. अब सुत्छु.. भोलि फेरी सबेरै राष्टपतिलाइ भेटेर सहमती हुँदैछ भन्नुछ.. त्यही कुरा पत्रकारलाइ घोकाउनुछ.. अनि दिउँसो अयोग्य लडाकु कमरेडहरुलाइ भेटेर भन्नु छ - हतार नगर्नुस साथीहरु क्रान्ति हुँदैछ..।

भ्रमण भियतनाम #photoblog #vietnam

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Sun, 13 Jan 2013 11:40:00 +0545

गएको दशैँको रमझम राम्रोसँग सकिन नपाउँदै एकहप्ते भियतनाम यात्रामा हिँड्नुपर्ने भयो । कार्यालयमा सँगै काम गर्ने कर्मचारीसाथीहरुको एउटा सानोतिनो फुटबल टिम जत्रै समुहसँगको यात्रा बिभिन्न हिसाबले रमाइलो रह्यो । पहिलो गाँसमै ढुंगो भनेझैँ पुर्वी एसियामा आएको समुन्द्री आँधीले भियतनामको राजधानी हनोइको हवाइयात्रा स्थगित भएपछी थप एक रात चिनको ग्वान्झाउ मै बिताउनु पर्ने भो । सामाजीक संजालहरुको सम्बन्धहरुबाट बञ्चित गणतन्त्र चिनको बसाइ एक प्रकारले अत्यासलाग्दो नै भयो । सबै काम जिमेलबाटै मात्र कहाँ गर्न सकिने रछ र आजभोली ।। भोलिपल्ट हनोइमा विमान अवतरण गर्दा अघिल्लो दिनको आँधीको प्रभाव आकाशबाटै देखियो ।
मुद्रा आतंक
यहाँबाट हिँड्दा भियतनामी मुद्राको बारेमा सारै जानकारी थिएन । बिमानस्थलको अराइभलका फास्टफुड पसलहरुको भित्तामा खानेकुराको दाम देख्दा त एकचोटी चित खाइयो । बर्गरको ७०००० अनि कफीको ४०००० भियतनामी दोङ । पछी थाहा भो एक अमेरीकी डलर बराबर झन्डै २१००० दोङ हुँदोरछ । अनि पो सबै चिजहरु हजारौँ पर्ने हुँदारहेछन् । यस्ता ठुला अंकका कारोबार गर्न त नोट पनि ठुलै बनाउनु पर्ने भो । भियतनाम बसाइकै दौरान पाँच लाखको एउटै नोटको पनि साक्षात्कार गरियो ।

प्रगति गर्दै हनोइ
अमेरिकासँगको युद्धमा जित हासिल गरेपनि युद्धले थलिएको पुर्वी एसियाली मुलुक विकासको तराजुमा नेपालकै दाँजोमा होला भन्ने कल्पना गरेका थियौँ । तर त्यसो होइन रहेछ । साम्यवादी राज्यव्यवस्था रहेको भियतनामको राजधानी हनोइको विकासको तिब्रता हेर्न लायक थियो । सडकमा नेपालमा जस्तै दुइपाँग्रेहरुको बिगबिगीले एसियाली संस्कारको झल्को दिन्थ्यो भने फराकिला सडक, अनेकन फ्लाइओभर र व्यवस्थित शहरले कुनै विकसित विश्वको भाग जस्तो लाग्दथ्यो । तर आमजनताको क्रयशक्तीमा खासै सबलता नआइसकेकोले होला शहरबाहिरका फराकीला सडकहरु भने प्राय सुनसान हुन्थे । त्यहाँको विकासको तिब्रताले हाम्रो मनमा भने हिनताबोधको पातलो भाव सवार भैरह्यो यात्राअवधीभरी नै ।

सर्बहारी देश
पुर्व तिरबाट समुन्द्रले घेरिएकोले भियतनाममा समुन्द्री खानाको प्रचुरता भएपनि भियतनामीहरुले नखाने प्राय चिज नै छैन भन्दा पनि हुन्छ । नेपालमा जस्तै भात उनीहरुको प्रमुख खानेकुरा हो । मासुका लागी भियतनामीहरु कुकुर, बिरालो देखी सर्प र मुसाहरु समेत प्रयोग गर्छन् । समुन्द्रमा पाइने अक्टोपस, झिँगेमाछा, गँगटा, सिपी, घुँगी र शंखेकीराहरु त झन् उनीहरुका सर्वप्रिय भोजनहरु हुन् । भियतनामी खानामा चिल्लो र नुनको मात्रा नेपाली खानामा भन्दा निकै कम हुन्छ । उनिहरु चिनमा जस्तै खानको लागी चम्चाको साटो चपस्टीक प्रयोग गर्छन् ।

भियतनामीहरु रक्सीका पनि पारखी हुन् । रक्सीमा यार्सागुम्बा, मरेका सर्प र गर्भमै रहेका जनावरहरु डुबाएर राखी पुरानो बनाएर पिउने चलन पनि अचम्म लाग्यो । हेर्दा दिगमिग लाग्ने यस्ता चिजहरु उनिहरु भने मिठो मानेर पिइरहेका हुन्थे ।

युद्धको पर्याय
भियतनामको नाम लिने बित्तिकै सबैको मनमा आउने यौटा साझा कुरा हो भियतनामी गुरिल्ला वार जसले अमेरिकाको सातो लिएको थियो । त्यसैले भियतनाममा युद्धका अनेकन निशानीहरु अझै देखिन्छन् । चिनको उपनिबेशबाट मुक्त भएपछी पनि फेरी फ्रान्सको उपनिवेश भोग्न बाध्य भियतनामले दुइ पटक त स्वतन्त्रता संग्रामनै गर्नु परेको थियो, मुक्त हुनको लागी । अमेरिका सँग गरिएको युद्धको समयमा खनिएका बंकरहरु अझै पनि धेरै स्थानमा सहिसलामत नै छन् ।

राष्ट्रपिता हो चि मिन्ह
सबै भियतनामीहरु हो चि मिन्हलाइ सारै आदर गर्छन् । स्वतन्त्रताको लागी उनले लडेका युद्धका कथाहरु अझै पनि प्राय भियतनामीहरुलाइ याद छ । आधुनिक भियतनामका कल्पनाकार उनको जनताहरुमा गहिरो छाप छ । जहाँ जाँदा पनि हो चि मिन्हको कुनै न कुनै प्रतिमाहरु देख्न पाइन्छ । राष्ट्रपति भवन र संसद भवनको ठीक अघिल्तीर महान् नेता हो चि मिन्हको समाधी छ । बिशाल खुला क्षेत्र सहितको सो समाधी भवनको भित्र उनको सम्पुर्ण शरीरलाइ नै सुरक्षित राखीएको छ । त्यसैले भियतनामीहरु हो चि मिन्ह मरेका छन् भनेर अझै विश्वास गर्दैनन् ।

हा लोङ बे
युनेस्कोको विश्व सम्पदा सुचीमा समेत सुचीकृत हा लोङ बे भियतनामको यौटा प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हो । कतिपय औपचारीक कार्यक्रमहरु समेत छोट्याएर हामीले बे भ्रमण गर्ने कार्यक्रमलाइ सफल बनाउन चुकेनौँ । भियतनामको पुर्व उत्तरमा साउथ चाइना सि भित्र साना साना चुनढुंगाको अनेकन टापुहरु नै हा लोङ बे को बिशेषता हो । आरामादायी डुंगामा सो बे घुम्दा समुन्द्रको बिच बिचमा पहाडहरु उम्रिएजस्ता देखिन्थे । ति टापुहरु कसैले हात्ती कसैले कुखुरा जस्ता विभिन्न आकृतिहरुको झल्को दिन्थे । चुनढुंगाको पहाड भएकाले कुनै कुनै टापुमा बिशाल गुफाहरु पनि छन् । जसलाइ बिभिन्न रंगीबिरंगी बत्तीहरुले सजाएर पर्यटकलाइ आकर्षित गर्ने उपाय लगाएका छन् ।

समुन्द्री मोती भियतनाम भ्रमण गर्नेहरु सबैको आकर्षण हो । हा लोङ बे मा मोती, हस्तकला र अन्य सामाग्रीहरु बिक्री गर्नको लागी बिशेष बजारको ब्यवस्था गरिएको छ समुन्द्रको तिरैमा । जहाँ सक्कली भन्दा पनि चिनमा बनेका नक्कली मोतीहरुको बिगबिगी छ ।

र यो पनि
यौटा राष्ट्रीय निकुञ्जको भ्रमणमा जाँदा मैले मेरो जिन्दगीकै सबैभन्दा ठुलो गड्यौला देख्ने अवसर मिल्यो । सानो तिनो सर्प जस्तै सो गड्यौला शायदै अब कहिल्यै देखिएला ।

संसारबाटै लोप भैसकेको इन्डोनेशियाको जाभा प्रान्तमा पाइने एक प्रकारको गैँडा जाभान राइनो को अस्थिपञ्जर पनि यौटा हेर्नलायक कुरा मध्ये एक थियो भियतनाममा ।

संसारका सोझा मानीसहरुमध्ये मानिने भियतनामीहरुसँगको करीब एक हप्ते संगतपछी कर्मथलो फर्कियो र लागियो जुध्न यही अस्तव्यस्त शहरमा ।

चर्चा कर्नालीको-चर्चा सुनकेशरीको

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Mon, 7 Jan 2013 13:58:00 +0545

बितेका एक दूइ हप्ता अझ भनौँ बितेको महिनाभरीनै कर्णाली चर्चाको कुनै न कुनै उचाइमा रह्यो । विकास सुचकांकको हिसाबले अझै पनि नेपालको पुछारमा रहेको अञ्चल चर्चामा रहनुमा भिन्न भिन्न घटनाहरु कारण भैरहे । डिसेम्बरको दोस्रो हप्ता तिर ‘हिमालयन भियाग्रा’को नामले चिनिने यार्सागुम्बासम्बन्धी एरिक भ्यालीको डकुमेन्ट्रीले डोल्पा र कर्णालीको चर्चालाइ यती धेरै उठायो कि अन्तिम दिनको किम्फको त्यो प्रदर्शनीले झण्डै झण्डै सभागृहनै उचालेको थियो । दर्शकहरुले झण्डै मुलद्वार नै भाँचेका थिए सिटीहलको ।

‘हिमालयन गोल्ड रस’को त्यो चर्चा सेलाउन नपाउँदै मुगुको सदरमुकाममा मोटरबाटो पुगेको तामझामयुक्त खबरले कर्णालीलाइ लगभग चर्चाको शिखरमै पुर्यायो । भएभरका नेपाली समाचार च्यानलहरुले घण्टा फेरीफेरी र बिषय फेरीफेरी त्यसलाइ प्रस्तुत गरिरहे । कसैले त गमगढी काठमाण्डौ रात्री बसै चलेको झैँ गरि नै समाचार फ्याँके । यौटा सामान्य घटना भएपनि सदरमुकाममा मोटरबाटो पुर्याउन अन्तिमबाट तेश्रो भएको उपलक्ष्यमा मुगु गमगढीले कर्णालीको चर्चालाइ केही हप्तासम्म धानिरह्यो ।

चर्चा अझै सेलाएको छैन कर्णालीको । शहरका अलि बुझेका अनि ट्वीटर र फेसबुकका भित्ताहरु चहार्न भ्याउने केही युवा युवतीहरुको मुखमा फेरी नयाँ चर्चाको बयान कर्णालीको आजभोली । शहरमा चर्चा छ सुनकेशरीको ….

चर्चा सुनकेशरीको…

हनुमानथान देखी अनामनगर जाँदै गर्दा सिँहदरबारको पुर्वी ढोका पुग्नुभन्दा दुइचार पाइला अघिनै यौटा नाटकघर बनेको छ भर्खरै – ‘मण्डला थियटर’ । केही समय अघि गुरुकुलले अन्तराष्ट्रिय नाटक महोत्सव गर्दै सो नाटकघरको ग्राण्ड ‌ओपनिङ गरेकोले नाटकमा चासो राख्ने धेरैले त्यो बारे सुनेका देखेका छन् । हो त्यही नाटकघरबाट प्रत्येक दिन साँझको छ बजेतिर निस्कने एक हुल मान्छेहरुले (आजसम्म धेरै हुल निस्किसके त्यहाँबाट) कर्णालीको चर्चा धानिरहेका छन् यतिखेर । रंगमञ्चमा सारै रमाउनेहरुको लागी दूइ चार दिन र सामान्य दर्शकका लागी भोलिपल्टसम्म पनि कर्णालीको त्यो कथाले स्ट्राइक गरिरहन्छ र त हरेक दिन कुनै न कुनै ब्रोडसिटका पन्नाहरुमा फरक हिसाबले टाँसिएको हुन्छ त्यो कर्नालीको चर्चा । र चर्चाको केन्द्रमा छिन् सुवर्ण केश भएकी सुन्दरी ‘सुनकेशरी’ ।

सुनकेशरी कर्णाली प्रदेशको आधा सहस्राब्दी पहिलेतिरको कथा हो । जतिखेर साना साना भुरेटाकुरे राज्यहरु बिध्यमान थिए त्यो क्षेत्रमा शायद नेपाल भरिनै । सुनकेशरी जुम्लाको सामान्य ठकुरी परिवारकी सारै सुन्दर छोरी हुन् । उनको सुनौलो केशलाइ आधार बनाएर उनलाइ सबैले सुनकेशरी नाम जुराइदिए । गाउन र नाच्नमा पारंगत सुनकेशरीको सुन्दरतालाइ सबैले आँखा लगाउँछन् । यौटा भेलामा संयोगले भेट भएपछी वरपर राज्यका राजाहरुले पनि उनलाइ आँखा लगाए र बिवाह र नाचगानका प्रस्तावहरु त्याए । ठकुरीहरुको वंश मर्यादा विपरित (जसमा मामाचेला फुपुचेलामा हक लाग्छ) उनी रास्कोटी राजा बिक्रम सिँहकी रानी बनेपछी सबै गोलमालको शुरुवात हुन्छ । उनकी फुपुको छोरा प्रजापती बहुलाहा जस्तो हुन्छ भने भाइ भाइ छिमेकी राजाहरुको सम्बन्ध बिच्छेद हुन्छ । अझै राजाको शिकार भ्रमणका बेला भोटका अर्का राजाले राज्यमा हमला गरी सुनकेशरीलाइ अपहरण गरि लगेपछी त सुनकेशरीलाइ आफ्नो सुन्दरता अभिषाप भएकोमा पश्चाताप लाग्छ र भगवानसँग कुरुप हुने कामना गर्छिन् । उता आफ्नी रानी फर्काउन बिक्रम सिँहले भोटका राजासँग निकै तयारीसाथ युद्धगरि बिजय प्राप्त गर्छन् । तर त्यतिबेलासम्म सुनकेशरी कुरुप भैसकेकी हुन्छिन् । राजालाइ त्यस्तो कुरुप स्त्रीको लागी युद्ध गर्नुपरेकोमा थकथक हुन्छ र सुनकेशरीलाइ आइन्दा रानी बन्न नसक्ने घोषणा गर्छन् । अनि प्रजापतिको आग्रहलाइ पनि वेवास्ता गर्दै सुनकेशरी बिदा हुन्छिन् ।

कथा यत्ती हो । फरक पात्र र परिवेशमा धेरैले यस्ता कथाहरु पढेका छौँ, सुनेका छौँ । तर कथा भन्दा पनि त्यसको नाटकीय प्रस्तुती ताजुव लाग्दो छ । रुपै मात्रको लागी पनि राजा भनाउँदाहरु कसरी युद्ध सम्म गर्न तयार हुन्छन् भनेर बडो गजवसँग प्रस्तुत गरीएको छ । प्रजापतिले सुनकेशरीलाइ भोटका राजाको दरबारबाट छुटाउन लगाएको रचनात्मक उपाय दर्शकलाइ मनपर्दो छ । खस लवजमा बोल्ने सुत्रधारको बोली पिच्छे हाँसोको पर्रा छुट्छ । सुनकेशरीको पारिवारीक बार्तालाप र सांकेतिक रुपमा चराको प्रयोग पनि नेपाली नाटकको नवीनतम प्रयोग हो । कलाकारहरुको अभिनयमा कतै खोट देखिन्न । अनुहारको भाव पढेर समेत दर्शकहरु प्रतिकृया व्यक्त गर्छन् दर्शकदिर्घाबाट । समय समयमा कठोर शब्दका राजाका आदेशहरुले दर्शकको मुटु चिसो बनाउँछ । कर्णालीका संस्कृतीका झलकहरु दर्शकलाइ अनौठो लाग्छन् । अनि हुड्केको जुम्ली भाषालाइ बल गरेर बुझ्ने कोशिश गर्छन् दर्शकहरु र वियोगान्त अन्त लिएर निस्कन्छन् अनि धान्छन् थियटर बाहीर कर्नालीको चर्चालाइ ।

नेपाली रंगमञ्च र कर्णालीको साइनो बडो गजबको देखिन्छ । गुरुकुलले पैसा तिरेर नाटक हेर्ने व्यवस्था शुरु गरेपछि कर्नालीका कथा धेरै नाटकमा आइसक्यो । गुरुकुलकै पहलमा मुगुमा समेत नाट्यसमुह खोलेर नाटक खेल्न प्रोत्साहन गर्यो कर्णालीलाइ । मलाइ थाहा भएअनुसार अहिलेसम्म कर्णालीलाइ केन्द्र बनाएर तिन नाटक मञ्चन गरिए जसमा यो सुनकेशरी पनि पर्छ । कर्णालिको दुख दर्द देखाउन सुनिल पोखरेल ले मुगुका कलाकारहरुसँग ‘कर्नाली दख्खीन बग्दो छ’ बनाए । जसले तत्कालीन समयमा खुबै चर्चा पायो । फेरी कर्णालीका सपनाहरुलाइ आँशु रचनामा आधारीत अलि हलुका नाटक ‘सुइना कर्नालीका’ (सपना कर्णालीका) बाट देखाए । र अहिले सत्यमोहन जोशीको कथामा आधारीत सुनकेशरी मञ्चन हुँदै छ ।

यौटा दर्शकको नाताले भन्नुपरदा यो निकै उच्च स्तरको नाटक हो । भारत र बंगलादेशमा समेत वाहवाही पाएको यो नाटकले नाटक प्रस्तुतीको फरक तरिकाको प्रतिपादन गरेको छ । सधैँ पात्रहरुलाइ नै उभ्याएर देखाइने नाटकलाइ कथाबाचनको शैलीमा नमुना पात्रहरु बनाएर प्रस्तुत गरिएको सुनकेशरी प्रस्तुतीका हिसावले पनि नवीनतम छ । यो एउटा नाटकभित्रको नाटक अनुभुत हुन्छ हेरिरहँदा ।

हेरिसक्नु भएको भए त ठिक छ । नहेर्नुहुनेहरुलाइ भनिहालुँ नेपाली नाटक मञ्चनको क्षेत्रमा यो यौटा छुटाउनै नहुने नाटक हो । मण्डला थियटर जानुहोस् र अरु केही दिनसम्म धान्नुहोस् चर्चा कर्नालीका । जहौ !!!!!

तस्वीर साभार: मण्डला थियटर

हाय पहिचान!!!

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Mon, 7 May 2012 06:50:00 +0545

यस्तो होला भन्ने सबैले सोचेका पनि थिए कि थिएनन् तर अन्तत देश संघिय हुने नै भयो । र संघियता संगसगै पहिचानको कुरा पनि जबरजस्त रुपमा जोडिएर आयो नङ र मासु जसरी मानौ कि यि दुइ कहिल्यै छुट्टिन नसक्ने कुरा हुन् । तर पहिचानको यो मुद्दालाइ जातिय हिसाबमा जोडेर यति संकिर्ण बनाइयो कि अब त्यो कुरा नखाउँ दिनभरिको शिकार र खाउँ काकाबाको अनुहार जस्तो भै सक्यो राजनिति गरेका भन्नेहरुलाइ । तर हाम्रो पहिचान जसको हामी यसरी तारन्तार कुरा उठाइरहन्छौं त्यो शायद नब्युँतिने गरि कोमा मा गैसकेको छ ।
संघियतामा जातिय राज्य प्राप्त भए जातिय पहिचान जोगीने वा रहने जस्ता वाहियात कुरा गरेर जातिय रुपमा राज्यहरुको बाँडफाँड गर्ने तयारिले मात्रै जातिय पहिचान रहन्छ भन्नु सर्बथा अनुचित हो । हुन त म्युजियममा डाइनोसोरको अस्थि पनि जोगाइएको छ के त्यसलाइ त्यो जिवको पहिचान जोगिएको रुपमा बुझ्न सकिन्छ र । कदापी सकिन्न । हो जातिय राज्य बिभाजन गरेर पहिचान कायम रहन्छ भन्नु यस्तै कुरा हो । सत्य कुरा त के हो भन् हामी पहिचान जोगाउने मुडमा कहिले पनि थिएनौं, छैनौं र शायद हुने पनि छैनौं । पहिचानको कुरा त अहिले नितान्त प्रोपोगाण्डाको हिसाबले आएको हो । यसभित्र कुनै पनि असल नियत देखिएको छैन अहिलेसम्म ।
अझ सबैभन्दा हाँसोलाग्दो कुरा त के छ भने पहिचानको लागी संघिय राज्यहरुको नाम जातीको आधारमा राखिए मात्रै पहिचान जोगिन्छ भन्छन् कोहि । यो झन् संकिर्ण सोचको पराकाष्ठा हो । पहिचान भनेको नाम मात्रै हैन । पहिचान त स्वअस्तित्व, संस्कृति, परम्परा, कला, साहित्य, भाषा आदी अवयबहरुको समग्र रुप हो । जसको न हिजो कुरा उठेको थियो न आज उठेको छ । खाली केहि सिमीत जातीको पछाडी वान र लिङ जस्ता प्रत्यय थपेर निर्माण हुने नामले मात्रै पहिचानको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्नु मुर्खता सिवाय केही होइन ।
साँच्चैको पहिचानलाइ जोगाउन हिजो पनि कोही तयार थिएनन् र आज पनि छैनन् । भित्र जिन्स अनि बाहिर हाकु पटासी लगाएर मञ्चमा देखीने विकासे अनुहारहरुले पहिचान धान्छ भन्नु त्यो नर्तकी जतिकै देखावटी कुरा हो । फेरी १०० भन्दा बढी जाती भाषा भएको देशमा राज्य नै दिएर पहिचान जोगाउन खोज्दा त त्यति नै प्रदेश पो बनाउनु पर्ला त । अनि यौटा जातिय नाम पाएको राज्यमा बस्ने अन्य जातिहरुको पहिचान चैँ के पहिचान नै नहुने ।
अझ सबैभन्दा प्रायोजक लाग्ने कुरा त के छ भने जो आफ्नो जातिय पहिचानको लागी यसरी उफ्रीरहेका छन् तिनलाइ देशको पहिचानको बारेमा शायद कहिले थाहै भएन जस्तो देखीन्छ । संसारका अधिकाँश मान्छेलाइ बुद्धको जन्मस्थानको बारेमा अहिले पनि भ्रम पारिएको छ त्यसलाइ हामिले चिर्न सकेका छैनौँ । तेन्जिङ नोर्गेको कामको मित्रराष्ट्रले सबै क्रेडिट लिइसक्दा पनि हामी '”हाम्रो तेन्जिङ शेर्पाले चढ्यो हिमाल चुचुरे” मात्रै भनेर बसिरहेका छौँ लाग्छ कि हामी यति भनेरै राष्ट्र भक्तिले ओतप्रोत भैहाल्छौ । तर बास्तबमा त ति पो हुन् त हाम्रा पहिचान । खै हामिले जोगाउन सकेको । राष्ट्रिय पहिचानलाइ तिलाञ्जलि दिएर जात, समुदाय र क्षेत्रको पहिचानको नारालाइ सडकमा उतार्नु जति हास्यास्पद केही हुदैन । सबैलाइ चेतना भया ।

गजल

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Thu, 4 Aug 2011 12:24:00 +0545

सम्झनाको यो नाउलाइ पारी तार्न सकिएन ।

तिमीदेखी टाढा भएँ माया मार्न सकिएन ।

तिमी सम्झि ननिदाइ धेरै रात काटिसकेँ

यो मनलाइ किनकिन आफ्नै पार्न सकिएन ।

विरह र वेदनाका लप्का छातिभित्र उठ्छ

मनको राप शान्त पार्ने आँशु झार्न सकिएन ।

मेरो जस्तै तिम्रो पनि कोमल त्यो मन पोल्दोहोला

किन कुन्नी मायाको यो कुरा टार्न सकिएन ।

यस्तै यस्तै हुन्छ क्यारे दुइटा मन एउटै हुँदा

आफु बाहेक मनको पिर कतै सार्न सकिएन ।

सम्झनाको यो नाउलाइ पारी तार्न सकिएन

तिमीदेखी टाढा भएँ माया मार्न सकिएन ।।

उसको हजुरबुवा

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Fri, 31 Dec 2010 07:52:00 +0545

उ मेरो सबैभन्दा मिल्ने साथी । मेरो बाल्यकालदेखी नै उ सधैँ मेरो सँगसँगै छ । एकअर्काको छायाँ जस्तो । उसको हजुरबुवा लाइ मैले आफु थाहा पाउने हुने बेलादेखी नै देखेको थिएँ । हातमा पुरानो बुट्टा कुँदिएको लठ्ठी बोकेर गाउँको तलमाथी गरिरहने बुढा मान्छे ।

घरको मुलढोकाको छेवैमा दाहिनेतिर कुनामा मिलाएर राखिएका एकजोर हात्ती छाप चप्पल र दलिनमा सिउरीएको उही पुरानो लौरो, उसको हजुरबुवाको पहिचान जस्तै थियो । मुलढोकाको छेउको चप्पलको उपस्थिती र अनुपस्थिती ले उसको हजुरबुवा घरमै हुनुहुन्छ कि अन्तै भन्ने जनाउ दिन्थ्यो । हजुरबुवाको चप्पल कहिल्यै यताउता हुँदैन थियो । सधैँ मुलढोकाको दाहिने छेउ । उसको हजुरबुवा काम नपरि अक्सर बाहिर निस्केको मलाइ थाहा छैन । तर साँझमा भने उहाँको सधैँजसो बाहिर निस्कने बानी थियो । माइल्नियार (माइलो नेवार) को पसलमा गएर एक कप चिया नखाइ शायद हजुरबुवाको दिन पुर्ण हुन्नथ्यो क्यार सँधैँ जसो साँझमा हात्ति छाप चप्पल पड्काउँदै हजुरबुवा मेनरोडको माइल्नियारको पसलमा चिया पिएर आउनुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ उसले पनि हजुरबुवालाइ त्यही पसलमा भेटाएको बखत दुनोट र अैँठे चपाउँदै मलाइ देखाएथ्यो । हजुरबुवाले त्यो पसलमा तास पनि खेलेको उसले देखेको थियो । उसको हजुरबुवा तास खेल्न रसिक र माहिर हुनुहुँदो रहेछ भनेर मैले पनि पछि थाहा पाएको थिएँ । हुनत उसको हजुरबुवाले माइल्नियारको पसलमा एकाधचोटी भेट्दा खानेकुरा खानदिए पनि कहिल्यै घर आउँदा चकलेट सकलेट लिएर आउनुभएको मलाइ उसले थाहा दिएन न त उ नै दुनोट खाने लोभले हजुरबुवाको पछि पछि लाग्यो । तर हजुरबुवा उसलाइ निकै माया गर्नुहुन्थ्यो ।

गाउँमा पण्डीत्याँइँ पनि गर्ने उसको हजुरबुवा शिक्षित हुनुहुन्थ्यो । त्यसैले जान्ने बाहुन भनेर सबैले तिथि श्राद्धमा बोलाउने गर्थे तर हजुरबुवा निश्चित व्यक्तिहरुकोमा मात्रै गएको मैले देखेको थिएँ । उ पनि पढ्न सिपालु थियो । झन् हजुरबुवा नातीलाइ अनेक अनेक तरिकाले पढाउन माहिर । उसको घरका ध्वाँसोले कालो पारेका दलिनभरि साउँ अक्षर र बाह्रखरीका अक्षर भरिभराउ हुन्थे । हुँदा हुँदा दलानमा राखेको खाटका खुट्टामा समेत हजुरबुवाले काका मामा लेख्न भ्याउनुभएको थियो । शायद पढ्न शुरु गर्ने उमेरमा जतिखेर पनि अक्षरको सँगत भैराखोस् भनेर त्यसो गर्नुभएको हुँदो हो । हजुरबुवाको पढाउने शैली पनि गज्जब थियो । म प्राय उसँगै पढ्न जाने हुँदा उसलाइ पढाएको मैले धेरै नजिकबाट देखेको थिएँ । उहाँको पढाउने शैली कति रचनात्मक थियो भने झुटोबोलिरहने कालुको कथा पनि उहाँ ३ दिन लगाएर पढाउनु हुन्थ्यो र भन्नु हुन्थ्यो “हेर नाती! अब भोली कालुलाइ खान बाघ आउँछ” । उ र म भने बाघ कसरी आउँछ होला भनेर भोलिपल्ट हजुरबुवासँग पढ्न निकै हतारिएका हुन्थ्यौँ । किताबका पाठहरु हजुरबुवा सँग बसेर पढ्दा त साँच्चै भैरहेको छ कि जस्तै हुन्थ्यो । यसरी उसका र मेरा अक्षरारम्भका दिनहरु शुरु भएक थिए । शिक्षित हजुरबुवाले मन दिएर पढाएकाले होला उ पनि पढ्नमा नामी भएर निस्कियो ।

४ बर्षको उमेरदेखी नै उ साउँ र जोडीएका अक्षर फुटाउन सक्ने भैसकेको थियो । हजुरबुवा उसलाइ खुब माया गरेर पढाउनु हुन्थ्यो । जब माघ महिनामा स्वस्थानीको कथा पढ्नुपर्ने हुन्थ्यो, हजुरबुवा छोटो छोटो अध्याय छानेर उसलाइ भन्न लगाउनु हुन्थ्यो । उ पनि खरर स्वस्थानी वाचन गर्न सक्ने भैसकेको थियो, पाँच बर्ष लाग्दा नलाग्दै । हजुरबुवाले ‘यम् ब्रम्हा…’ र ‘उपनयतु मंगलम् व…’ जस्ता स्वस्थानीका श्लोकहरु कण्ठस्त भनेको देखेर उसलाइ पनि कण्ठ गर्ने रहर चढ्थ्यो । हेरेर त उ श्लोक पनि भन्न सक्थ्यो । तर कण्ठस्थ गर्नलाइ उसलाइ अलि मेहनत गर्नु पर्ने भो । एक दुइ हरफ त उसलाइ मुखाग्र भैसकेको थियो र जहाँबाट उसलाइ अफ्ठ्यारो पर्थ्यो उ दिउँसै सुटुक्क पुजाकोठाभित्र कपडाले बेरीराखेको स्वस्थानीको किताब पल्टाएर दुइलाइन पढ्थ्यो र किताब जस्ताको तस्तै राखेर खेल्दै कण्ठ गर्ने कोशिस गर्थ्यो । यसरी लगभग हप्तादिन भित्रै उसले स्वस्थानीको शुरुको र अन्त्यको स्तुतिका श्लोकहरु कण्ठ पारिछाड्यो । पछि पछि त उ पुरै कथा आफैँ भनेर सुनाउँथ्यो ।

स्वस्थानी कथा पनि पढ्न जान्ने भैसक्यो नाती भनेर उसको हजुरबुवाले हाम्रो गाउँको निम्न माध्यमिक बिधालयमा उसलाइ भर्ना गर्न लैजानुभो । तर अफसोच स्कुलका हेडसरले “पछी एसएलसी दिँदा उमेर पुग्दैन, यति सानो बच्चालाइ कहाँ भर्ना गर्ने, ६ बर्ष पुगेपछी भर्ना गर्नुहोला ।“ भनेर हजुरबुवालाइ फर्काइदिएछन् । उसले स्कुल जान अर्को एक बर्ष कुर्नुपर्यो ।

डेस्कबेञ्च पर्याप्त नभएको कोठामा भुइँमै बसेर पढ्नुपर्थ्यो । हाम्रो कक्षामा उ नै मेधावी थियो । उसले १ २ कक्षामा पढ्ने कुरा त घरमै हुँदै भ्याइसकेको थियो । सर म्याडमहरुले नि हजुरबुवालाइ चिनेर हो कि पढ्न जान्ने भएर हो उसलाइ निकै माया गर्नुहुन्थ्यो । दिनहरु बित्दैजाँदा कक्षा १ को परिक्षाको पनि रिजल्ट आउने दिन आयो । हजुरबुवा पनि स्कुल व्यवस्थापनको सदस्य भएको नाताले हो अथवा उसको रिजल्ट हुने दिन भएकोले हो स्कुल आउनुभएको थियो । हुँदाहुँदै एकजना सर बेञ्चमाथी उभिएर नतिजा सुनाउन लागे । नतिजा कक्षा १ बाटै शुरु भयो । पासहुने सबैजनाको नाम भनिसक्दा पनि उसको नाम नआएकोले उ निराश भैसकेको थियो । सरले अन्तिममा उसको नाम सुनाउनु भयो - “हुंकार न्याय ढुंगाना” । उसले आफ्नो नाममात्रै सुन्यो त्यो पनि अन्तिममा । जिन्दगीको पहिलो नतिजा र उमेरमा पनि सानै भएको हुनाले उसले नतिजा सुनाएको अर्थ बुझेन । उसले यत्ति बुझ्यो आफ्नो नाम अन्तिममा आएकोले म पक्कै फेल भएको हुँला । उ मसँगै सुँक्क सुँक्क गर्दै मध्यान्हतिर घर पुग्यो । घर पुगेपछि अरुले सोधे ‘के भइस् त?’ उ झन् रुन थाल्यो । “फेल भएँ” । हजुरबुवा बेतोडले हाँस्नुभयो । “धत् मोरा! काँ फेल हुनु, तँ त फस्ट भइस् ।” उसलाइ के भयो कुन्नी रुँदारुँदै उ हाँस्न लाग्यो । आजभोली पनि म यो घटनालाइ बेलाबेलामा सम्झाइदिन्छु । उ अचम्म मानेर हाँस्छ ।

प्राकृतिक रुपमा हुने बालसुलभ चञ्चलता, उत्ताउलोपन र बदमासी उसमा पनि थियो । बर्षायामतिर कहिले उ छाताको तारको सुइरो बनाएर भ्यागुता मार्दै हिँडेको भेटिन्थ्यो भने कहिले भलको पानीमा पौडी खेल्दै । प्राय जसो बिदाको दिन गोठालाहरुसँग फाँटतिर गएर कालीमाटीको मोटर बनाउनु पनि उसको शोखको बिषय थियो । कहिलेकाहीँ यस्तै बदमासि गर्दैगर्दा उसको बुवाले भेट्टाएभने दूइचार भकुराइ पनि खाइहाल्थ्यो । मुलखाँबोमा कत्ति चोटी उसलाइ बाँधीएको पनि मैले आफ्नै आँखाले देखेको छु । हजुरबुवा त्यो सबै हेरिरहनुहुन्थ्यो र उसको बुवा कतै बाहिर निस्केपछि “दानबद्दो बलिराजा…” (रक्षाबन्धन बाँध्दा भनिने मन्त्र) भन्दै हाँस्दै बाँधेको डोरी खोलीदिनुहुन्थ्यो । हिउँदमा भने फाँटतिरबाट परालकाभारी बोकेर ल्याउँदा बाटोमा छरिएका पराल सँगालेर आगो ताप्नु उसको दिनचर्या हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ हजुरबुवाले पनि सघाउनुहुन्थ्यो उसलाइ । चिसोमा कठ्याँग्रिएका चरालाइ ढुँगा हानेर कहिलेकाहीँ उ तर्साउने गर्थ्यो ।

स्कुल जाँदा प्राय उसको कलम हराइरहन्थ्यो । त्यसको बदलामा सधैँ घर आएपछी बुवाको गाली खान्थ्यो र कहिलेकाहीँ झापड पनि । नातीको यस्तो मजबुरी देखेर एकपल्ट हजुरबुवाले कलम धागोमा बाँधेर माला बनाइदिनुभयो । दुइचार दिन कलम हराउन छाडे तर पछि खै कसरी हो माला लगाएको कलम पनि उसले हराएर आयो । त्यो दिन त हजुरबुवाले पनि गाली गरेको मलाइ याद छ ।

उ कक्षामा अक्सर प्रथम नै हुन्थ्यो र बर्षैसाल केही न केही पुरस्कार ल्याएर हजुरबुवालाइ देखाउँथ्यो । हजुरबुवा शायद खुसी हुनुहुन्थ्यो होला तर उसको उमेर मान्छेको अनुहारमा पोतिएको खुशी र दुख छुट्याउन सक्ने भैसकेको थिएन ।

प्राथमिक स्कुल सकाएपछी उ पढाइकोलागी प्राय घर बाहिर नै रहन लाग्यो । उसको र हजुरबुवाको भेट त्यसपछि पातलिँदै गयो । घरमा प्राय सदस्यको शिक्षक बनेको पृष्ठभुमी भएर होला हजुरबुवा उसलाइ पनि शिक्षक बन्न हौस्याउनु हुन्थ्यो, भेटेको बेला । उ पनि हस् भनेर टाउको त हल्लाउँथ्यो । तर उसले फरेस्ट्री कलेज भर्ना भएपछि हजुरबुवालाइ कस्तो कस्तो लागेको थियो । उ कलेज बिदा भएको समय पारेर हजुरबुवालाइ भेट्न गइरहन्थयो हजुरबुवाको मनपर्ने गोल्डफ्लेक चुरोटको थुप्रै बट्टा बोकेर । उ धुमपान गर्न हौस्याउने मान्छे त थिएन तर पटक पटक सम्झाउँदा पनि नमाने पछी उ हजुरबुवाकै इच्छामा मलजल गर्न लाग्यो । फरेस्ट्री पढेपनि उहाँले पढाउने काम नै शुरु गर्न धेरै पटक हौसला दिनुभयो । तर स्नातक सकाएर जागीर शुरुगरेपछी हजुरबुवालाइ उ अब पढाउने मान्छे बन्दैन भन्ने पक्का भएर होला हजुरबुवाले जागीर खाएपनि भ्रष्ट चाहीँ नबन्न सम्झाएको मैले पनि सुनेको थिएँ । परिवारकै एकजना सदस्यको उदाहरण दिएर पैसा कमाउनलाइ इज्जत नफाल्न उहाँले उसलाइ सम्झाउनु भएको थियो । हुनत उ त्यस्तो गर्न सक्ने प्रकृतिको मान्छे नै होइन मलाइ राम्रोसँग थाहा छ ।

आज उसँग लगभग उसको उमेरमा हुनुपर्ने सबैथोक छ । राम्रो अंक भएको प्रमाणपत्र छ, अधिकृत स्तरको सरकारी जागीर छ, बिदेश पढ्न जानकोलागी छात्रबृत्ति को धेरै सम्भावनाहरु छन् र यौटा खुसी जिन्दगी छ । छैनल केवल त्यो जिवन असल बनाउन हरपल प्रेरणा दिइरहने उसको हजुरबुवाको भौतिक साथ । उ बेलाबेलामा मसँग हजुरबुवाकै प्रेरणाको कुरा गरिरहन्छ । उसले पाएको यो प्रतिभा र असल बानीहरुलाइ उ सँधै हजुरबुवाको असल सँस्कारको उपज भनेर मलाइ सुनाउँछ । मलाइ पनि त्यस्तै लाग्छ । गत साल पुसमा उ मुगुमै जागीरे हुँदा उसले हजुरबुवा स्वर्गीय हुनुभएको खबर पाएको थियो । यो महिना उसको हजुरबुवा स्वर्गवास भएको १ बर्ष भयो । उहाँको देहावसानको बार्षिक पुण्यतिथीमा म पनि हजुरबुवाको स्वर्गीय आत्माको चीर शान्तिको कामना गर्दछु । र हजुरबुवाको स्मृतिले उसलाइ अझ विबेकशिल र विनयी हुन प्रेरणा प्राप्त भैरहोस् । मेरो कामना ।।।

गजल

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Wed, 27 Oct 2010 08:45:00 +0545

यसपाली नि कुलो सुख्खा सुख्खै रह्यो पाटो हजुर ।
गैरि खेतमै धाँजा फाट्यो जर्जर भयो माटो हजुर ।

नहरहरु प्वालै प्वाल छन्, चुहिन्छ त्यो कुलो पनि
धान झुल्ने फाँटहरुमा कमिलाको बाटो हजुर ।।

थुनिएर रस्यानहरु भरिएलाकी कुलो, फाँट
भन्ने आशका घाउहरुमा आशकै लाग्यो खाटो हजुर ।।

बाढी आए खोलातिर कैले काँही चढ्छ पानी
तानातान हुन्छ फेरी आफन्तमै फाटो हजुर ।।

के गर्नु ति नहर कुलो भिजाउँदैनन् धर्ती भने
भत्काइदिए हुन्छ सबै निर्माण गर्ने साटो हजुर ।।

यसपाली नि कुलो सुख्खा सुख्खै रह्यो पाटो हजुर
गैरि खेतमै धाँजा फाट्यो जर्जर भयो माटो हजुर ।।।

अविस्मरणीय भोक

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Sat, 23 Oct 2010 12:37:00 +0545

असोजको महिना भएपनि मौसमले शरदको रुप लिइसकेको थिएन । मौसम खराव भएकोले कैयौँ दिनदेखि उडान नहुँदा यात्रुहरु रारा(ताल्चा) विमानस्थलमा अलपत्र परेका छन् भन्ने खबरले हाम्रो पनि यात्रामा तगारो हाल्ने हो की भन्ने शंका त मनमा छँदै थियो । तर मौसम हामीसँग दयालु भइदियो । बिहानै देखी मौसममा आएको सुधारले हामीलाइ एकहदसम्म खुसी नै बनायो । बिहानको नित्यकर्म सकेपछि हामी गमगढी छोड्ने तयारी गर्न लाग्यौँ । लामै बिदामा निस्कन लागेको हुनाले सबै कर्मचारी साथीहरुलाइ दशैँको शुभकामना सहित बिदा भयौँ । हवाइ यात्रा बाहेक अर्को विकल्प नभएको त्यो बिकट सदरमुकामबाट बिमानस्थल पुग्न लगभग २ घण्टाको नाकै ठोकिने ठाडो उकालो हिँड्नु पर्थ्यो । हामी दुइ जना थियौँ - डटेन्द्र गोले दाइ र म ।

काँधमा झोला बोकेर दाजुभाइ लाग्यौँ ताल्चा एअरपोर्टको बाटो । बिहानैदेखी खच्चरहरु काममा लागीसकेका रहेछन् । साँघुरो गोरेटोमा खच्चरहरुलाइ बाटो दिँदै हामी अगाडी बढीरह्यौँ । करिब आधा घण्टाको हिँडाइपछि गाउँ छिचोलियो, हामी उकालोको फेदमा आइपुग्यौँ । स्थानीयले काठ घिसार्दा र पहराबाट ढुंगा निकाल्दा बाटाभरी छरिएका धारीला चट्टानहरुको कारणले बाटो हिँड्न सारै अफ्ठ्यारो थियो, त्यसमाथी उकालोको त कुरै नगरौँ ।

१५ मिनेट जति पनि हिँड्दा नहिँड्दै हामी दुबैजना पसिनाले निथ्रुक्क भैसकेका थियौँ । पछाडी बोकेको झोलाको वजन बढ्दै गएजस्तो लाग्न थालीसकेको थियो । हाम्रो थकाइ मार्ने क्रम शुरु हुन लाग्यो । हामी १० मिनेट पनि नहिँडी १५ मिनेट आराम गर्न लाग्यौँ । अझै हिँडाइको दौरानमै अरु १/२ मिनेट उभिएरै आराम गर्थ्यौ । बर्षातको मौसम भएकोले बाटोभरी रंगीचंगी फुलहरु फुलेका थिए, वरपर जंगलमा गाइबाख्रा चराउने गोठालाहरुले देउडा गाइरहेको पनि सुनिएको थियो । तर हामी सास फेर्न पनि संघर्ष गर्नुपर्ने समयमा यताउती कतै ध्यान नदिइ एकनास गह्रौ पाइला चालीरहेका थियौँ ।

“तलतिर जान लायौ” - यौटी अधबैँशे गोठाल्नीले हामीलाइ लक्ष्य गरेर भनिन् । “हो.. हो”- मैले अल्छी मान्दै जवाफ दिएँ । हालमा सुल्पा (चिलिममा स्थानिय सुर्ती भरेर गाँजा जस्तै गरी खाइने धुम्रपानको रुप) लिएकी अर्की अधबैँशे महिलाले खोकेको सुनेर मैले उ तर्फ हेर्दै भनेँ- “सुल्पा तान्दी छ्यौ, अनि खोक्दी पनि छ्यौ मरौली हो मरौली ।” “तिमीकन क्यै था नाइँ यो त ओखती हो ओखती । पेटा किडा माद्दछ । तिमी सुल्पा नखाएर त उकालो चड्डा स्याँ स्याँ गर्छौ हामी सुल्पा खाएर नि खै तल हब गरिहाल्छौँ”- महिलाले उल्टो जवाफ फर्काइन् । हामी हो हो भन्दै उकालो लाग्यौँ ।

थकाइले त हामीलाइ चुर बनाइसकेकै थियो बिहान बिहानैको हिँडाइले हाम्रो पेटमा मुसा दगुर्न पनि थालिसकेको थियो । “दाइ मलाइ त सारै भोक लाग्यो हो”- मैले डटेन्द्र दाइलाइ यथार्थ बताएँ । “साँच्चै मलाइ नि भोक लागेको छ ।”- दाइले जवाफ दिनुभो । “हिजो बेलुका नि राम्रो सँग खाना खाइएन ।” बिहान साथीहरुले हिँड्ने समयमा कोठामा भएको एक पुरिया बिस्कुट र एउटा चाउचाउ बोकेर जानु त भन्दै थिए । हामी भने बाटोमा होटल पनि छँदैछ के भारी बोकीरहनु भनेर नबोकी हिँडेका थियौँ । अहिले त्यो खानेकुरा पो झलझली आइरहेको थियो । “त्यहाँ माथिको होटल खुलेको होला अलिकती हिँडौन ।”-दाइले प्रस्ताव राख्नुभो । हामी फेरी झोला बोकेर उकालो लाग्यौँ ।

घमाइलो दिन थियो । सबैजना आफ्ना खेतबारी तिर बाली भित्र्याउन व्यस्त देखीन्थै । असोजको महिना चिनु र कागुनो भित्र्याउने महिना हो । धेरै दिनदेखी घाम नलागेकोले किसानहरु दिन खुल्ने बित्तिकै व्यस्त भैहाले । अनि हाम्रो समस्या झन् बल्झियो । बाटोमा भएका होटलहरु सबै बन्द थिए । केटाकेटी र बुढाबुढी बाहेक कोही देखिन्नथे । हामिले सोच्यौँ सबैजना बारीतिर कागुनो टिप्न व्यस्त भएछन् । होटलमा पुगेर खान पाइएला भनेर मख्ख भएको मन अमिलो भयो । भोक झन् एक्कासी बढेर आएजस्तो भयो । नजिकैको पँधेरामा एक बोतल पानी भरेर पिएपछि अलि शितल भयो तर भोक त कहाँ मर्यो र ।

हुनत अलि पर स्याउको बगैँचा बाटैबाट देखिइरहेको थियो । “जाने त ।”-गोले दाइले प्रस्ताब राख्नुभो । “ह्या दाइ! जाँदा आँउँदा धेरै समय लाग्छ फेरी जहाज आउने समय पनि हुन लागीसक्यो । छुटियो भने टेन्सन हुन्छ ।”-मैले असहमती जनाएँ । दाइ पनि त्यसोभए नजाउँ त भन्दै अगाडी बढ्न लागे । त्यतिखेर गमगढीबाट हिँड्ने बेला साथीहरुले बोक्नु भनेको बिस्कुट र चाउचाउ लाइ बारम्बार सम्झिरह्यौँ । बाटामा खेतबारी तिर जाने फाट्टफुट्ट महिलाहरु देखिन्थे । हामी भने डोको बोकेको मान्छे देख्ने बित्तिकै “स्याउ हो?” भनेर सोधिहाल्थ्यौँ । तर दशौँ जनामध्ये कसैले पनि छ भनेर जवाफ दिएनन् । बिचरा बारीमा कागुनो टिप्न हिँडेका हरुसँग के स्याउ हुँदो हो र दिँदा हुन् । बाटोमा कतै कतै तल्तिर मास्तिर लटरम्म फलिरहेको स्याउ पनि देखिन्थ्यो तर न माग्नलाइ कोही मान्छे बरिपरि हुन्थे न त चोर्न जान नै सकिन्थ्यो । मस्त पाकेको स्याउ हेरेर एक घुट्को थुक निल्दै भोको पेटमा पाइला चाल्नुको कुनै विकल्प थिएन । कतै झोलाको कुनाकाप्चा तिर चुइँगम सुइगमा छ कि भनेर पनि हेर्यौ । अहँ कतै केही हात लागेन ।

दुई घण्टाको उकालो काट्न हामीलाइ साँढे तिन घण्टा लागिसकेको थियो र पनि अझै एअरपोर्ट आइपुग्न थोरै हिँड्नु थियो । बस्दै हिँड्दै बस्दै हिँड्दै गरेर हामी बल्ल बल्ल धावनमार्गको फेदी सम्म आइपुग्यौँ । अझै अलिकती उकालो बाँकी नै थियो चढ्नको लागी । “यहाँ कतै पसल होला दिदि ।” आँगनमा ‌ओखर फुटाएर खाँदै गरेकी एकजना महिलालाइ सोध्यौँ । उनले केही नबोली हातको इसाराले देखाइन् । यौटा सानो कुलेसो पारी घुम्तीमा पसल रहेछ । “पसलमा तपाइँ हो । बिस्कुट होला ।”-बाहिरै बसेकी अनुहार चाउरीएर गुजमुज्ज परेकी बुढी महिलालाइ सोध्यौँ । “हो”-उनले भनिन् “छ नि बिस्कुट ।” उनले त्यती भनिनसक्दै हामी पसलभित्र छिरेर दुई पोका कोकोनट बिस्कुट झिकेर सासै नफेरी बुजो हाल्न लागिसकेका थियौँ । “अनि आमै यहाँ भात सात खान पाइँदैन”-डटेन्द्र दाइले सोध्नुभो । “भात त पाइन्या नाइँ, बाबुहरु खान्छौ भने दुबै रोटा छन् कोद्याका, खान्या हौ ।”-बुढी आमैले भनिन् । “खाने खाने खाने किन नखानु”-हामीले त्यो रोटी पनि छुटिहाल्लाकी जस्तो गरी हतारमा भन्यौँ । बुढी आमै एकछिन भान्छातिर लागीन् हामी भने पानीसँग बिस्कुट दन्काउनै व्यस्त रह्यौँ ।

एकैछिनपछी बुढी आमै यौटा हातमा सानो कचौरा र अर्कोमा दुइवटा कोदोको रोटी बोकेर आइपुगिन् । घट्टमा पिधिँएको पिठोको भएर होला रोटि सारै किरीकिरी लाग्ने थियो । तैपनि भोकको झोकमा त्यो हामीलाइ अमृतै भेटिए जस्तो भैरहेको थियो । भन्टाको तरकारी र कोदोको रोटी त्यसबेला जस्तो मिठो मलाई जिन्दगीमा कहिले पनि लागेको थिएन । हामीले चारै गाँसमा त्यो रोटी सिध्यायौँ । हामीलाइ सारै भोक लागेको जस्तो देखेर बुढी आमैले नातिनीलाइ करेसाबारीमा गएर दुइ दाना स्याउ ल्याउन अह्राइन् । “पखाल्नु पर्दैन?”-मैले भनेँ । “हैन यो त भर्खर बोटैबाट टिपेर ल्याएको हो”-नातिनीले जवाफ दिइन् । रातो स्वस्थ स्याउ रुमालले पुछेपछि त झन् गुलावी देखियो । बाहीरै रस चुहीएलाजस्तो रसिलो स्याउ टोक्दा त रस गालाभरी चुहीयो । पहिलोचोटि त्यति ताजा स्याउ खाइएको थियो, बोटबाटै टिपेर । हत्त न पत्त रुमालले रस पुछेर बुढी आमैलाइ कति पैसा भयो भनेर सोध्यौ । “त्यो रोटा र स्याउको के पैसा लिनु बिस्कुटको चाहीँ देउ न ।” हामीले कत्ती कर गर्दा पनि आमैले रोटि र स्याउको पैसा लिन मानिनन् । हामिलाइ भने त्यो बिस्कुट भन्दा रोटि, तरकारी र स्याउको स्वाद जिब्रोमै झुण्डीएको थियो । त्यो अविस्मरणीय भोकको त्यति मिठासपुर्ण अन्त्य होला भनेर हामिले सोचेका पनि थिएनौँ । बुढीआमैलाइ धन्यबाद भनेर हामी फेरी उकालो लाग्यौँ । भोजनभन्दा भन्दा भोक मिठो किन भनेको होला भनेर त्यो दिन पो बुझियो त !!!

बडादशैँको शुभकामना

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Tue, 12 Oct 2010 12:20:00 +0545

हट्यो सारा हिलो मैलो

हरायो पानीको बर्षा ।

भवानीको भयो पुजा

चल्यो आनन्दको चर्चा ।।

जता जाउँ उतै भन्छन् दशैँ आयो, दशैँ आयो ।।

यही आनन्द चर्चाले सबै संकष्ट बिर्सायो ।।

सम्पुर्ण हिन्दुहरुको महान् चाड बडादशैँ को पावन अवसरमा मिलनब्लग यहाँहरुको जिवनमा समृध्दी, प्रगती, र शान्तिको लागी हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछ ।।।

(Milan’s Blog wishes you for Peace, Prosperity and Happiness in your life in this auspicious occasion of BADA DASHAIN, the Greatest Festival of all the Hindus).

Mystery of Playing Cards

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Mon, 11 Oct 2010 22:16:00 +0545

(The Season of Festivals arrived in Nepal and I think Those festivals will be incomplete without the Playing Cards (Poker Cards). Every people know the Playing Cards very well but there are some more interesting facts behind those cards. Let’s find out some of the artistic explanations about the Playing Cards.)

The mystery of playing cards is that we don't know exactly who invented them. Playing cards date back to somewhere between A.D. 800 and A.D. 1100. There is reference to them in an ancient Chinese dictionary that said they were originated during the time of Seun-Ho around 1120. Supposedly, he used them to amuse and entertain himself and the people he lived with. In Egypt and India they were used for religious purposes.

At first, cards were round in shape. If you've ever dropped a deck of cards, you can appreciate how much easier it would be to pick them all up and get them aligned with circular cards! In about 1500, the cards changed and started depicting the kings and queens that ordered the cards. That's also the time that they became rectangular. At one point, cards became outlawed around 1541, with the king only allowing the commoners to play them around Christmas time.

France provided the concepts behind today's deck of cards. The use of simple shapes and colors allowed for increased popularity of various games. The original face cards actually represented historical figures (see below). France exported their popular playing cards throughout the world, with shipments eventually making it to the American colonies.

The original French cards actually were actually named and designed after popular historical figures. It should be noted that today's cards no longer hold any strong relation to these people. Representations have changed due to copying, differing artist renditions, and company branding that little remains linking them to this history.

♥ King of Hearts - Charlemagne (French King)

♦ King of Diamonds - Julius Caesar

♣ King of Clubs - Alexander the Great

♠ King of Spades - King David (King of Israel)

Other Interesting Cards

☻ The Joker: Not belonging to any suit the joker is most assuredly a card imported through the influence of Tarot's The Fool. The Joker is most commonly used as a wild card or as a trump card. While it is not part of the standard deck of cards, it has uses in numerous games and therefore in included by most manufacturers.
A♠ Ace of Spades: Ever wonder why the Ace of Spades is different than the rest of the Aces? It's actually a tradition held over from when there was an actual reason for the distinguishing mark. Cards were seen by Kings and Queens as a source of income for their kingdom. As a result, consumers were required to pay a tax for each deck of cards purchased. Because the Aces have the most "white space", it was relatively easy to stamp the card with the seal indicating the proper fees had been paid. Over time, it simply became customary to stamp the Ace of Spades. The mark is still on our cards today simply out of tradition (plus it gives the card manufacturers a place to put their name and trademark information).

Some artful explanation for the 54 Playing cards (Poker Cards):

The Big wizard and Small wizard (Joker) stands for the Sun and Moon respectively.
There are 52 cards in a standard deck of cards which represent the 52 weeks in a year.
Their are four suits in a deck of cards: Hearts, Diamonds, Clubs, and Spades representing the four seasons Spring, Summer, Autumn, and Winter.
The four suits in a standard deck of playing cards is thought to have originated in the Middle East. The suits started out as being coins, cups, swords and sticks. These suits evolved into today's playing card suits with the coins now being diamonds; the cups, which stood for "love", turning into hearts; the spades replaced the swords, and the sticks are now clubs.
There are 13 cards in each suit (A,2,3,4,5,6,7,8,9,10,J,Q,K) which means each season contains 13 weeks. ( also There are 13 lunar months in a year).
If you add up the values of all the cards in the deck (with A=1,J=11,Q=12,K=13 and Big and Small wizard= 0.5 each) you get (1+2+3+4+5+6+7+8+9+10+11+12+13)*4 + 0.5+0.5 = 365, which is exactly equal to the days in a year (365 days).
The king of hearts is the only one that does not have a moustache and is the only one that looks like it has a sword going through his head, also known as the "Suicide King".
At one point, each court card: (The Jacks, Queens, and Kings) all represent a real member of royalty.

Enjoy the Festivals….

NASA launches SERVIR-Himalaya Programme with ICIMOD

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Wed, 6 Oct 2010 15:30:00 +0545

The SERVIR-Himalaya system has been launched on 5^th October 2010, by Mr. Charles F. Bolden Jr., NASA Administrator, and Mr. Michael Yates, Senior Deputy Assistant Administrator of USAID in Kathmandu. The launch had been held on the occasion of the international symposium, 'Benefiting from Earth Observation: Bridging the Data Gap for Adaptation to Climate Change in the Hindu Kush-Himalayan Region', which started on 4^th October. SERVIR is an earth observation, monitoring, and visualisation system that integrates satellite and other geospatial data as a contribution to improved scientific knowledge to support decision-making by managers, researchers, students, and the general public. Initiated by NASA and USAID, SERVIR has been recognised by the Group on Earth Observations (GEO), as an early achiever of the GEO vision.

The SERVIR programme is designed to build the capacity of countries to use earth observation and geospatial information technologies in different regions around the world. The improved scientific knowledge will benefit disaster management, biodiversity conservation, transboundary air pollution monitoring, snow and glacier monitoring, and mountain ecosystem management. In the context of achieving these common goals, USAID, NASA, and ICIMOD have joined hands to work together to establish SERVIR-Himalaya as the third regional SERVIR operational facility. SERVIR is already operating in Mesoamerica and East Africa, where it has proven its worth in several instances of international crises. For example, during the tropical storm Agatha, which hit Guatemala and Southern Mexico towards the end of May 2010, SERVIR’s sensor data helped identify mountain communities that had been hit by the heaviest rainfall. This knowledge allowed decision-makers to focus their rescue efforts on these remote areas.

In the following months SERVIR-Himalaya will gradually be adapted to the specific needs and priorities of the Hindu-Kush Himalayan region. In close interaction with governments and stakeholders from the region’s countries, SERVIR will fine tune its applications and customise them in order to provide decision support in priority areas such as cryosphere monitoring, disaster, land cover and transboundary air quality. In line with the SERVIR activities, ICIMOD took up rapid response mapping of the recent floods in Pakistan, which provided local teams in disaster management with daily updates of inundated areas. Such information helps in decisions for relief work and rehabilitation. These kinds of applications will be combined and systematically organised through the SERVIR-Himalaya system. In addition to being an outreach platform, SERVIR-Himalaya will also create a network of users through training and capacity building.

Sources:ICIMOD, SERVIR

Climate Change and Himalayan Livelihood

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Thu, 23 Sep 2010 14:33:00 +0545

Climate change has been a very hot topic nowadays. From primary school students to the multinational assembly, we are talking the causes, effects and impacts of climate change everyday. Changing in general weather pattern, excessive rain and temperature, loss of biodiversity all supposed to be a impact of climate change which eventually putting the pressure on livelihood of people. But the poorest of the poor have been hit hard by those impacts.

So it also would be interesting to share some of my experiences regarding impacts of climate change in the daily livelihood of the Himalayan people. Everyone is agree that the climate change has been showing its impact all over the world. But the mountains and coastal areas are receiving its very rapid impact. Climate change has brought numerous unwanted environmental phenomena. The most prominent impacts in Himalayan region are rapid increase in temperature and excessive rainfall. In this post we are giving more emphasis on the effects of the excessive rainfall in the livelihood of Himalayan region of western Nepal.

Most of the Himalayan region in Western Nepal used to be a rain-shadow area. Sometimes it is known as a cold desert because of low temperature and extremely dry environment. Rainfall in those areas were too little that no run-off would generated. People used to build a flat roof houses covered with earth which is sufficient to get out the rainwater. They build a house with dry stone wall (without any adhesive material) and due to the insufficient land they build houses in very steep slopes as well. But in the past it was not a foolish decision as there were very little problem with the rain. Flat earthen roof, dry stone walls of houses and buildings in steep terrain were sustaining the lives of Himalayan people very well in the past years.

But now the scenario has been changed. Those dry areas which were called as desert receiving very intensive and continuous rainfall for months. It may be one of the effects of climate change or may not be. But the people have been suffered very much. They have very rarely seen such a catastrophic rain before in their life. They have now started thinking climate change brought this adverse rain which is about to ruin their livelihood.

The flat roofs which are made up of soil are not able to get the rainwater out. Almost all the houses in Himalayan region have flat earthen roofs and it do not completely perform the work of roofs in rains now a days what it is not designed for. It has made the livelihood of those poor Himalayan people who do not have the capacity to buy even a thin sheet of plastic for their roofs. People are changing their roofs to slanting one to avoid those effects of rain but those who are no able to purchase a high cost roofing materials have to cope with those adverse effect to even longer in future.

The next impact of such a rain in those areas may be more catastrophic. People have created their settlements sometimes in very steep slopes due to lack of flat lands or sometimes in the ridge to avoid the heat in hot season and its consequences. Intensive and continuous rain has increased the chance of landslides in those settlements as some unscientific soil works are performed before construction of houses and the binding power of the soil in those areas are also very low. The soil mass could be loosened even with a very little runoff (rainwater). Those catastrophic effects has been started to be seen in some of the Himalayan areas. Collapsing of a single building to the whole settlement could be happen in such a rainy season.

The life cycle and production of cereal crops are also perturbed by rainfall and several negative impacts have been remarked. Native cereal plants are not giving enough products. Rainy season is the harvesting season of some of the Himalayan crops like foxtail millet (Chinu) and teosinte (Kaguno). This is also the season of flowering of millet and paddy. Continuous rain in this season making people unable to harvest the ripen crop and simultaneously limiting the product of flowering crops. This eventually will make the scarcity of food even worse in this poor region where the people only survive six months by there local crop production.

Those are only the some very closely seen impacts of the climate change. Still there are many more problems in Himalayan livelihood. All the roads have been blocked if there are any, otherwise many of the Himalayan districts have no road access. The air-transportation which is the circulation system of business and livelihood in Himalaya have been closed for months due to bad weather. It has created the scarcity of food and household materials in those areas, which is making the life harder to live.

The colonization of parasites like mosquitoes has been risen more rapid than the expectation as there were no such insects problem had experienced before. It has created the danger of transmitted diseases. This region where people die of very common disease will not be able to fight with the highly transmitted diseases. There are no such infrastructures which can prevent and cure in the time of emergency. The availability of herbal plants which is one of the major resources of income in Himalayas has been also limited in the forest and elsewhere

Those all impacts of climate change is making the livelihood of Himalayan people even harder who are living the most extreme life for centuries on the earth.

सेतो रिबन-२

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Sat, 18 Sep 2010 13:43:00 +0545

“….. सुकन्या‍‍‍‍‍‍‌‌‌ को नाम जस्तै उनको रुप पनि छ - सुन्दर र सुकुमार । गहुँगोरो बाटुलो अनुहार, ठुला ठुला गाजलु आँखा र कसिलो जिउडाल भएकी सुकन्या गाउँकी युवकहरुका तारा बनेकी छे । दुर्गम जिल्लामा भएपनि तुलनात्मक रुपमा सम्पन्न परिवारमा जन्मिएकीले लालनपालन पुगेर होला यहाँका अन्य युवतीहरुभन्दा खाइलाग्दी देखिन्छे । हरेक दिन कोरिबाटी गरिवरी आकाशे रंगको सर्ट र निलो फ्रक लाएर मेरै अफिसको बाटो हुदै उ बिद्यालय जान्छे । अक्सर चिसो नै हुने हिमाली जिल्लाको कार्यालयमा हामी बाहिरै घाम तापेर बसेका हुन्छौँ । उसँगै एक हुल केटीहरु बिद्यालय पोशाकमा कार्यालयकै अगाडीबाट हिँड्दा सबै कर्मचारीहरुको ध्यान उ तिरै नै तानिने गर्छ किनकी उसको मुस्कानले सबैलाइ आकर्षित गर्छ । तर त्यो सुमधुर मुस्कान भित्र गहिरो बेदना पनि लुकेको छ भनेर कोहि कोही लाइ मात्रै थाहा छ ।’’ एक हुल जँड्याहाहरु देउडा गाउँदै ओरालो लागेको सुनिन्छ । उ सिरकलाइ मुखसम्म तानेर सुत्छ ।
‘’सुकन्याको जन्म कर्णालीको यस्तो दुर्गम गाउँमा भए पनी उसले सदरमुकाम बसेर पढ्न पाइ । शिक्षण पेशा गर्ने उसको बुवाले जागीर गरेर कमाएको सम्पतिले सदरमुकाममा यौटा घर बनाइदिए र उसले पढ्न पाइ । तर सदरमुकामको बसाइले पढाइ सँगसँगै उसको जिन्दगीमा अरु पनि धेरै कुराहरु लिएर आयो । कति राम्रा र कति नराम्रा पनि । उ साँच्चै राम्री थिइ र उसको वरिपरि पर्न जो सुकै युवक पनि लालायीत थिए तर उसको मनमा भने अरुनै कसैको बास परेको थियो । त्यो युवक जागीरको सिलसिलामा त्यहाँ पुगेको थियो । प्रहरी जवानको नोकरी गर्थ्यो उ । सुकन्याको जिल्ला भन्दा निकै टाढाको जिल्लाको बासिन्दा थियो । २०-२२ बर्षको लक्का जवान, त्यसमाथि प्रहरीको दैनिक व्यायामले सुगठीत शरिर । त्यो दुर्गम गाउँका युवतीहरुको लागी उ यौटा सपनाको राजकुमार नै थियो । सुकन्याले उसैलाइ मनको राजा बनाइ । सानो परिवेश, सानो संसार र साना सोचाइ भएका गाउँका मानिसहरुको सपना पनि सानै हुन्छ । त्यसैले होला सुकन्याले धेरै सोचबिचार नै नगरी उसलाइ तन मन दिइ । सुकन्याको त्यो त्याग खेर गएन र केही समय पश्चात उनिहरुले भागेर विवाह पनि गरे । उ त्यतिबेला भर्खर ८ कक्षामा पढ्दै थिइ । पढाइ र आफ्ना अनेक इच्छाहरुलाइ पुर्णबिराम लाएर उ नयाँ सपनाको आशामा निस्की ।”

“कर्णालीको दुर्गम गाउँकी सुकन्यालाइ आफ्नो घर बिरानो लाग्नु अस्वाभाविक थिएन । सामाजीक, आर्थिक, सांस्कृतिक र धार्मिक रुपले आकाश पातालको फरक रहेको भिन्न भुगोलमा समाहित हुनु उसको लागी जति असहज थियो सुकन्याको परिवारलाइ पनि त्यो भिन्न परिवेशकी नयाँ सदस्यलाइ स्विकार गर्न त्यतिनै । एक त परिवारसँग सल्लाह नगरी आएकी केटी त्यसमाथी जातीय, सामाजीक र सांस्कृतिक सबै कोणबाट धेरै कोस टाढाकी युवतीलाइ बुहारी स्विकार्न परिवारलाइ सहज भएन । परिवारबाट अपमानका उपहारहरु उसले सधैं नै पाइरही ।’’ ए अलि नघुरी सुत्न सक्दैनस् । उ पल्लो ‌खाटमा सुतेको साथीलाइ गाली गर्छ । साथी सुनेनसुन्यै घुरीरहन्छ ।
‘’समय हो चलिहाल्छ । सुकन्याको श्रीमान केही दिनपछी नोकरीको सिलसिलामा उसलाइ छोडेर जानुपर्ने समय पनि आइपुग्यो । त्यसपछि त त्यो संसारमा सुकन्या झन बिरानो भइ । श्रीमान हिँडेको केही दिनपछि नै परिवारले उसलाइ खासै महत्व दिन छोडेको उसलाइ भान भयो । त्यो विशाल परिवारमा उसलाइ गरिने व्यवहारले सँधै उसलाइ घोचीरहन्थ्यो । मान्छेहरुको त्यो हुलमा उसले कहिल्यै पनि रमाइलो अनुभव गरिन सँधै एक्लो महसुस भइरह्यो उसलाइ ।
समय समयमा श्रीमानको आगमनले त्यो वातावरणलाइ अलि सहज बनाउँथ्यो र उ त्यो कैदबाट मुक्त भएर एक दुइ मुट्ठी खुला हावामा श्वास फेर्न पाउँथी । एक दुइ महिनामा आउने तिनै एक दुइ दिन र रातकै लागी उ अधैर्य भएर प्रतिक्षा गरीरहेकी हुन्थी र त्यो सुमधुर समय उसको श्रीमान फर्केपछि फेरी पुरानै बिरानो समयमा परिवर्तन भैहाल्थ्यो ।
सुकन्यालाइ कहिलेकाहीँ अचम्म लाग्थ्यो कुन अदृश्य तृष्णाले उसलाइ यो समयतिर ल्याइपुर्यायो ? के उसले जिवनका ति बहुमुल्य समय, आफ्नो अध्ययन, त्यो रमाइलो गाउँको संगत यस्तै यौटा अपरिचित जस्तो लाग्ने परिवारको लागी भनेर छोडेकी थिइ ?? समय घर्किसकेको थियो ति कुरामा पश्चाताप गर्नुवाहेक अर्को कुनै बाटो पनि थिएन ।’’ ‌ ओहो यो कुकुर पनि कस्तो भुकेको हो । उ मनमनै फतफताउँछ । सुत्नै नदेला जस्तो छ आज ।
‘’जसोतसो उसले जिन्दगी चलाइरहेकी थिइ कुनै अदृश्य चामत्कारीक खुसीको आशा गरेर । तर त्यो हुर्कँदै गरेको आशाको मुनामा त्यतिबेला गम्भिर तुषारापात भयो जतिबेला उसको श्रीमानले अर्की युवतीसँग फेरी विवाह गरेको उसले थाहा पाइ । हो उसकी सौता भित्रिने भइ घरमा । त्यसदिन उसलाइ जिन्दगीमा पहिलोचोटि मर्न मन लाग्यो तर आफ्नो काखमा हुर्कँदै गरेको छोराको मायाले उसलाइ मर्न पनि दिएन । त्यो घरमा बसिरहन उसलाइ मन लागेन र छोरा लिएर उ माइतिघर आइ ।
केही दिन त सुकन्याकी आमाले उसलाइ सम्झाइबुझाइ गरिन् तर उ अघाइसकेकी थिइ त्यो घरदेखी र उसले नफर्कने अठोट दह्रो गरी लिइसकेकी थिइ । उसको जिद्दीको अगाडी कसैको केही लागेन र उ माइतै बस्न लागी । उसले फेरी आफ्नो छुटेको पढाइ शुरु गरी । माया गरेर सम्झाउनु साटो उसको श्रीमान बेला बेलामा फोन गरेर धम्काउने गर्थ्यो । उसले कहिल्यै सुकन्यालाइ घर फर्किन आग्रह पनि गरेन खाली गाली मात्रै गरिरह्यो । पोइला गैसकेकी छोरी फेरी माइतै फर्कनु समाजको लागी पनी सह्य थिएन सुकन्याले छिमेकी र गाउँलेका अनेक तिता बचनहरु पनि सुन्नुपर्थ्यो । तर उ यो सबै सहिरहेकी थिइ कालकुट बिष पिएझैँ ।
तर आज रातीको घटनाले सुकन्यालाइ झन कस्तो भयो होला । उसको रक्स्याहा बाबु मातिएर अनेक अश्लिल गाली गर्दै घरबाट निस्केर जान भन्दैथियो भनेर साक्षिले उसलाइ सुनाएकी थिइ । त्यो मास्टरकी श्रीमतीसँगै रोएको आवाज सुनेको अर्की युवती त सुकन्या पो रहिछ । अनेक हण्डर खाएर आफ्नो माइतिमा आएर बस्दा पनि सुख पाईँन भन्ने कल्पनाले झन सुकन्यालाइ कस्तो अनुभव भो होला । घरको अपमान सहन नसकेर माइति आएकी सुकन्यालाइ माइती बाट पनि निस्केर जा भनेपछी उसले कहाँ गएर जिन्दगी काट्ली…..’’’
….. बिहानीको चिसो सिरेटो उसको सिरकै छेडेर भित्र पसुँला झै गर्दै थियो । हिमाली कागहरुको धोद्रो का.. का… ले उसलाइ ओछ्यान छोड्न मन नलागी नलागी पनि उठ्नै पर्ने बनायो । आँखा मिच्दै उसले घडीतिर नजर लगायो । ओहो नौ पो बजीसकेछ । उ हतार हतार उठेर मुखभित्र बुरुश घुसारेर तल झर्यो । सुकन्या पिँढीको छेउमा खाँबो समातेर उभिइरहेकी थिइ । उसको आँखामा निराशाको गहिरो बादल प्रष्ट देखिन्थ्यो । उसकै खुट्टा समातेर उसको सानो छोरा पनि उभिइरहेको थियो । अर्को छेउमा मास्टरनी निन्याउरो अनुहार लाएर बसिरहेकी थिइन् । दाउरा लिन जाँदा लडेर खुट्टामा लागेको उनको चोट अझै निको भएको थिएन । जँड्याहा मास्टर भने आँगनमा केटाकेटीहरुलाइ के के अह्राउँदै थियो । मास्टरको अनुहार देखेर उसलाइ घिन लागेर आयो । उ कसैसँग केही नबोली कोठामा उक्लियो र कार्यालय जाने तयारी गर्न लाग्यो । उसको ज्याकेटको देब्रे छेउमा हिजो भर्खर ‘महिला हिँसा बिरुध्दको दिवस’मा बाँडीएको सेतो रिवन फुरफुर हल्लीरहेको थियो । उसले त्यो रिवन निकाल्यो र सँगैको डस्टबिनमा फ्याँकेर अफिसतिर लाग्यो ।

गजल

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Fri, 10 Sep 2010 14:28:00 +0545

पुर्णिमाको चन्द्र झैँ उदायौ कहाँबाट ।
छोपिने गरि मेरै मन छायौ कहाँबाट ।

धेरै भा'थ्यो प्रणयका रागहरु नसुनेको
गुञ्जदैछ जताततै गायौ कहाँबाट ।

शुभ्र शान्त हिमगिरी बिर्साउँछ मुहार तिम्रो
अझै शिरमाथी गुराँस लायौ कहाँबाट ।।

जुनतारा शर्माएर बादलुको घुम्टो हाले
बिहानीको लाली रुप पायौ कहाँबाट ।।।

तिम्रो मेरो दोभान यो पिरतिको मन्दिर रै’छ
नढाँटेर भन प्रिय धायौ कहाँबाट ।।।।

वियोगका गाँठोहरु कसिएको थियो धेरै
मिलनलाइ भेट्न आयौ फुकायौ कहाँबाट ।।।।।

पुर्णिमाको चन्द्र झैँ उदायौ कहाँबाट ।
छोपिने गरि मेरै मन छायौ कहाँबाट ।

हाम्रो पर्यटन

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Sun, 5 Sep 2010 09:55:00 +0545

यो पोस्ट लेखिरहँदा म सुर्खेतको एउटा होटलमा छु । म जस्ता धेरै यात्रीहरु भोलि त आफ्नो गन्तव्यमा पुगीएला भन्ने आशले कैयौ दिनदेखि यसै होटलमा छन् । ति यात्रुहरु कोहि कर्णालिका स्थानिय, कोहि सरकारी र गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत कर्मचारी र कोही बिदाको समयमा नेपाल घुम्न आएका पर्यटक छन् । कर्मचारी र स्थानीयको त यो सधैंको नियति भैगयो तर सिमित समय र पैसा बोकेर आएका पर्यटकहरुको पनि बिचल्ली देख्दा सारै नरमाइलो लागिरहेछ । आज बिहान मात्रै साता दिन म सँगै यहि होटलमा बसेका चार जना न्युजिल्याण्डका पर्यटकहरु हुम्ला जाने वातावरण नभएर दुखित मन लिएर फर्किए । खै किन हो म उनिहरुसँग अलि बढि नै नजिक भएको थिएँ र उनिहरुले पनि मलाइ कहिले कुनै कुरा सोध्न, उनिहरुका कतिपय कुराहरु अरुसँग बाँड्नको लागी नजिक पारिरहे । होटलमा उनिहरु आफैंवाहेक मसँग बारम्बार कुरा गरिरहन्थे । जव उनिहरु हुम्ला जाने कुनै उपाय नलागेर फर्किन लाग्दै थिए, उनिहरुको अनुहारमा देखिएको निराशाले मलाइ आफु जान नपाएको भन्दा पनि निराश बनायो । र यो पोष्ट लेख्न प्रेरीत गर्यो ।

मध्यपश्चिमान्चलको क्षेत्रीय सदरमुकाम सुर्खेत कर्णाली अञ्चलको यात्रा र व्यवसायको मियो हो भने नेपालको सुप्रसिद्द पदयात्रा मार्गहरु – रारा, डोल्पा र हुम्ला मानसरोवर जाने यात्राको प्रस्थान बिन्दु । त्यसैले यहाँ सधैंजसो विदेशी पर्यटकहरुको आवतजावत भैरहन्छ । लामो समयको पदयात्रा गर्न चाहने जो कोहि पर्यटक पनि डोल्पा या हुम्ला मानसरोवरको यात्रा गर्न यो बाटो हुँदै जाने गर्दछन् । तर यो क्षेत्रमा यात्रा गर्नेले यात्राको शुरुमै धेरै समस्या भोग्नुपरिरहेको छ र त्यसको असर नेपालको पर्यटन उधोग मै पर्न जाने देखिन्छ । यहाँको सबैभन्दा ठुलो समस्या भनेको पदयात्रा क्षेत्रमा हुने उडानको अनिमियतता हो । त्यसमा पनि मौसम जस्तो प्राकृतिक कारणहरुले गर्दा हुने अनियमितताले पर्यटन उधोगलाइ नराम्रो प्रभाव पारेको छ । हुनत प्रकृतिको कहरको अगाडि त कसैको केहि लाग्दैन तर प्रविधिको विकाशसँगै मौसमको प्रभावलाइ हवाइ यात्रामा कम गर्ने प्रविधिको पनि विकाश भैसकेको छ । त्यसको बारेमा राज्य सँगसँगै आन्तरिक हवाइ कम्पनिहरुले ध्यान दिए सँधै मौसमबाट प्रभावित भैरहनु पर्ने थिएन । त्यसबाट पर्यटक र हवाइ कम्पनि आफैँले पनि फाइदा पाउने थिए ।
सयौँ किलोका रुकस्याक बोकेर प्रत्येक दिन विमानस्थलबाट सानो मुख लगाएर फर्किएका पर्यटकका अनुहारहरु नेपालको पर्यटनको भविश्यका कुरुप प्रतिविम्व हरु हुन् । सडक यातायातले नछोएका ति दुर्गम क्षेत्रमा जाने हवाइमार्ग भन्दा अर्को विकल्प नभएको र हवाइ यात्रा पनि मौसममा भर पर्ने भएकोले मौसम बिग्रँदा पर्यटकहरुले झन दुख पाएका छन् । एक्काइसौं शताव्दिको यो समयमा पनि कच्चि धावनमार्ग, कुनै पुर्वाधार विनाका खालि आकाश हेरेर मौसमको जानकारि दिने हवाई स्टेशनहरु र पाइलटको भिजिविलिटि राम्रो हुँदा मात्रै उड्ने पुराना प्रविधिका जहाजहरुका कारणले समस्या वास्तवमा भन्दा पनि जटिल बनिरहेको छ । सबैभन्दा अचम्म लाग्दो कुरा त आज दिनभरी वा आउने एक दुइ दिनको मौसम पनि कस्तो हुनेछ भनेर जानकारि दिने प्रणालि समेत नभएकोले पर्यटकहरु झन् अनिश्चयमा रुमल्लीरहनु परेको हुन्छ ।
पर्यटकहरु आफ्नो व्यस्त कार्यसमयको निकै सानो समय निकालेर घुम्न निस्किएका हुन्छन् र त्यहि समय नै एअरपोर्टमा जहाज कुर्दै बिताउनु पर्दा उनिहरुको हाम्रो देशको पर्यटनप्रतिको धारणा कस्तो बन्ला सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । आफ्नो मेहनतको कमाइको ठुलो रकम भिसा, परमिट र नेपालिहरुले तिर्ने भन्दा दोब्बर भाडा तिरेर पनि आफ्नो गन्तव्यमा पुग्न नपाउनुको तनाव कस्तो होला ? तनावबाट मुक्तिको लागि भनेर संसार घुम्न निस्किएका तिनलाई यो समय कस्तो अनुभव होला ? के ति पर्यटकले फेरि कुनै आफ्नो साथीलाई नेपाल घुम्न जाने सल्लाह देलान् ?
निर्विकल्प त नभनौं तर पनि हाम्रो जस्तो आर्थिक स्रोत कम भएको देशको लागि पर्यटन आम्दानिको राम्रो अवसर हो भन्ने सबैलाइ थाहा छ । तर पनि पुर्वधार विकासमा भन्दा खालि नारामा मात्रै पर्यटन प्रवर्धन गर्ने काम किन भैराको छ मैले बुझेको छैन । नेपाल पर्यटन वर्ष २०११ शुरु गरेको भन्ने राज्यले २०११ को शुरु सम्ममा पर्यटकहरु पहिलोचोटि प्रवेश गर्ने अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलको स्वागत द्वार पनि निर्माण गरिसक्ने छाँट देखिएको छैन, देशका अरु ठाउँको त कुरै नगरौं । टेलिकमका रिचार्ज कार्ड र सरकारि लेटर प्याडमा लोगो छापेर हैन पर्यटकलाई राम्रो स्वागत र सुविधा दिने पुर्वाधार निर्माण गरेर पो पर्यटन बर्ष सफल हुन्छ भन्ने कुरा पो बुझ्नु पर्यो त !!

सेतो रिबन

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Thu, 2 Sep 2010 21:06:00 +0545

बाहिर चिसो हिमालि हावा चलिरहेको ऊ भित्रै बसेर अनुभव गरिरहेको छ । हावाले हल्लाएका प्लास्टिकका छानाहरु र पल्लो भोटेको घरको झन्डा हल्लिएको आवाज ऊ भित्रै बसेर सुनिरहेको छ । उसलाई त्यो चिसो हावा कती चिसो छ भन्ने राम्ररी थाहा छ र त ऊ आफ्नो कोठाको झ्याल ढोका डम्म बन्द गरेर बसेको छ सिरकभित्र गुटुमुटु परेर । अली माथिको बाटोमा एक हुल जँड्याहा हरु हल्ला गर्दै हिडेको र गोठमा बाँधिएका खच्चरका घाँटिमा बाधिएका घन्ट दाना चपाउदै गर्दा बजेको पनि कोठा भित्रै सम्म सुनिएको छ । ति जँड्याहाहरु उसको कोठाको छेउको बाटो हुँदै पल्लो गाउँतिर लागेको पनि ऊ चुपचाप सुनिरहन्छ र तिनिहरुको हल्लामा मिसिएका शब्दहरु सुनेर नकारात्मक भावले मुस्काउँछ । आज सोलारले काम गरेको छैन उसको चिम अघिनै निभिसकेको छ तर ऊ हार मान्ने वाला छैन । टर्च लाइट लाई सिलिङ मा झुन्ड्याएर ऊसले आफ्नो टेबल ल्याम्प तयार पार्छ र आफ्ना पुस्तकहरुमा नजर लगाउन सुरु गर्छ । पल्लो कोठामा मोबाईल मा बोलेको प्रस्ट सुनिएको छ तर उसले त्यसमा कुनै मतलब गरेको छैन । हावाको झोँकाले एकपटक फेरी उसको ढोका मा आफ्नो शक्ती देखाउँछ । छेस्किनी नलगाएको ढोका ह्वाङग उघ्रिन्छ । ऊ सिरक फ्यालेर ढोका को छेस्किनी लगाउँछ र फेरी सुरु गर्छ पुस्तक यात्रा ।

उसको ध्यान पुस्तकमा पर्नै पाएको हुन्न अर्को घटनाले उसलाई अचानक अर्कै संसारमा पुर्याइदिन्छ । एउटा महिलाको रुवाइले उसको सबै ध्यान पुस्तकबाट हटाइदिन्छ । एकछिनपछि संगै अर्को एकजना महिला र सानो बच्चा रोएको सुनिन्छ । कतै परबाट आएको जस्तो लाग्ने त्यो कोलाहल कहाँबाट आएको होला भनेर सोच्दैगर्दा अचानक पल्लो कोठामा अघिसम्म मोबाईल मा ब्यस्त उस्की साथीले ढोका ढक्ढक्याउँछे । ढोका खोल्ने बित्तिकै साक्षी एक्कै सासमा भन्छे- “आज फेरी त्यसले श्रीमतीलाई पिट्यो जस्तो छ ।” उसको शरीर चिसो हुन्छ अघिसम्म आएको आवाज कहाँको होला भन्ने सोचिरहेको उसले त्यो आवाज आफु बसेकै घरको तल्लो तल्लाबाट आएको होला भनेर त कल्पना सम्म पनि गरेको थिएन । उसलाई के गरौ कसो गरौ हुन्छ । उसलाई राम्रोसँग थाहा छ उसको घरबेटि रक्सी खाएपछी झगडा गर्न र श्रीमती कुट्न अगाडि सरीहाल्छ तर आज उसले त्यहाँ दुई जना महिलाको रुवाईको आवाज सुनेको थियो ।

साक्षी झगडा र बिवाद भएठाउँ पुग्नलाई बहुतै मन गर्छे तर उसलाई भने त्यो ब्यक्तिगत मामलामा हस्तक्षेप गर्न मन नलागेर हो वा उसको बिवाद र झगडामा उती ध्यान नदिने बानी भएकोले हो ऊ आफ्नै कोठामा नै बसिरहन्छ । साक्षी तुरुन्तै हावाजस्तै तल ओर्लिन्छे । तीन जनाको कोलाहल रुवाइले वरपर सबैतिरका छिमेकी पनि भेला भएको जस्तो सुनिन्छ । ऊ माथिनै बसेर ति अस्पस्ट कुराहरुलाई सुनिरहेको छ । त्यो रक्स्याहा घरबेटी बोलेको प्रश्ट बुझिदैन खाली रोएको मात्रै सुनिन्छ ।

साक्षी सम्पूर्ण रिपोर्टिङ बोकेर फेरी माथि आइपुग्छे । ऊ टोलाएर बसिरहेको हुन्छ । साक्षी तल भएको घटनाको इतिब्रितान्त सुनाउछे । ऊ चुपचाप सुनिरहन्छ । अलिबेर कुरा गरेपछी साक्षी पनि आफ्नो कोठातिर लागेपछी ऊ त्यो बिरक्त लाग्दो कुरा बारेमा उसको मनमा के के कुरा खेलिरहन्छ…..

क्रमश:

Earth Hour Nepal 2010

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Fri, 26 Mar 2010 15:59:00 +0545

On 27 March, 2010, the world will come together to take a stand against global warming.

In Nepal, our venue will be the magnificent Bouddhanath Stupa, one of the largest Stupas in the world as well as a UNESCO World Heritage Site. There an evening candlelight vigil will be organized where people will come together and light a candle to express their solidarity towards the fight against Climate Change. Apart from this event, any individual or organization who wishes to turn off their lights for one hour is welcome to do so and be a part of this massive event.

Earth Hour is a message of hope and action. Imagine what we can do if we act together.

EARTHHOUR 2010

तिम्रो आँशु

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Sat, 23 Jan 2010 15:15:00 +0545

झरी परिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै
व्यथा सरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

न हुरी न बतास त्यसै आँफै ओइलिएर
फूल झरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

रुझेका ति केशहरु फुकाउँदै सल्लाघारी
आवाज गरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

किनारालाइ छिया पार्दै खोला उर्ली उर्ली
सिमा तरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

चिहाउदै जुन कैले कैले लुक्दै बादलुमा
शित छरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै

कोल्टे फेर्दै अशुभ-अशुभ सपनाहरुसँगै
रात टरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै ।।।

झरी परिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै
व्यथा सरिरह्यो तिमी रोइरह्यौ कि कतै ...

नौलो संसार- ४

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Thu, 14 Jan 2010 13:49:00 +0545

('मिलनब्लग' का केही पोस्टहरुदेखी राष्ट्रिय ब्यक्तित्व हर्क गुरुङ को बाल्यकालका अनुभवहरु उनको प्रकाशन "मैले देखेको नेपाल" बाट साभार गरी प्रकाशन गर्दै आएका छौ । यो पोस्टमा उनले लमजुङ देखी बिध्यालयको खोजिमा काठमाडौंसम्म पैदलै गरेको यात्राको बयान....)

.......गाउँमा कुनै पाठशाला थिएन । यसो त लमजुङ जिल्लाभरी नै कतै पनि पाठशाला थिएन । एक जना छेत्री बुढा थिए, भारत गएर आएकाले उनलाई सबैले 'देशी बुढा' भन्ने गर्थे । तिनले नै लोकप्रिय धार्मिक श्लोकहरु लय हाली कण्ठस्थ पार्ने तरिकाद्वारा पढाउने गर्दथे । ठुलाले औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरेकै थिएन । कारण उसका पिता गाउँघरको ब्यवहारले ब्यस्त रहन्थे र आमा अशिक्षित थीइन् । पाठशालामा पढ्न जान ठुला अती इच्छुक थियो । दरबार स्कुलमा छोटो समयमा पढ्दाका माइला र साइँला दाजुहरुका राम्राराम्रा पोसाकहरु र चित्रसहितका किताबहरु बाकसमा राखिएका देख्दा नै उसलाई पाठशाला जाने रुची भएको थियो । तर काठमाडौँ त राम्ररी हिँड्दा पनि सात दिन टाढा पर्दथ्यो । ठुलाका बाबु बर्षमा एकपल्ट पेन्सन थाप्न काठमाडौँ जाने गर्थे र फर्केर आउँदा नानीहरुका निम्ती मिठाइ तथा खेलौनाहरु लीइ आउँथे । ठुलाले काठमाडौँ जाने सपना बुन्न थाल्यो । तर यसबारेमा आमाबाबुसित उसले कहिल्यै कुरा गर्न सकेन ।

जब ठुला नौ बर्षको भयो काठमाडौँ जानेबारे उसले चाँडै नै निधो गर्ने बिचार गर्‍यो । त्यस बखत पेन्सन लिन जाने ब्यक्तिहरु बाटामा चोर लाग्छ भन्ने डरले एउटै जमात भई हिँड्ने गर्दथे । हिउँदमा अरु पेन्सनवालाहरु आएर उसका बाबुसँग यात्राबारे कुराकानी गर्दा ठुलाले फरकै नपर्ने गरी सबै कुरा सुन्ने नै भयो । उसले धेरैजसो पेन्सनवालाहरुले साइत निकाली एक शुक्रवार गाउँबाट हिँडेर तराँचेबाट दस किलोमिटर दक्षिणतिर बास बस्ने गरेको निर्णय सुन्न पायो । अरु बाँकी ब्यक्तिहरुचाहीँ भोलिपल्ट बिहान ठुलाका पितासँगै गएर त्यहाँ उनिहरुलाई भेट्न पुग्ने भए । हिँड्ने दिनलाई ठुलाले राम्ररी सम्झिराख्यो र आफ्नोबारे कसैलाई केही भनेन । जाने निर्णय भएको दिनमा उसले मुल बाटो छेउमा एकजोर सुरुवाल लुकाइराख्यो र सधैंझैँ साथीहरुसित खेल्न थाल्यो । केही समयपछी पेन्सनवालाहरुको पहिलो समुह काठमाडौँ जाने बाटो लागेको देखियो । तिनिहरु गाउँबाट नदेखिने गरी ओझेल भईन्जेल ऊ पर्खिरह्यो र त्यसपछी आफ्ना सुरुवाल लिएर तिनिहरुको पछी दौड्यो । उसका साथीहरु छक्कै परे र गाउँदेखी दक्षिणमा पर्ने घट्टेखोलासम्म उसलाई पछ्याउँदै आए । तर ठुला तिनिहरुभन्दा धेरै नै चाँडो दौडन सक्दथ्यो र तिनिहरुले उसलाई भेट्नै सकेनन् ।

आधा घण्टापछी उसले त्यस टोलीलाइ भेट्यो । उनिहरुले ठुलालाई फर्काउन अनेक प्रयास गरे । उसँग बाटामा खाने कुरा र ओढ्ने-ओछ्याउने नभएकाले उसलाई फर्कने आग्रह गरे । तर ठुलाले के जवाफ दियो भने उसका बुवाका सामलहरु उनिहरुले बोकेका हुनाले उनलाई खुवाउनैपर्ने हुन्छ र सुत्नका लागि त ऊ रुखमुनी नै भए पनि त्यसै पल्टनेछ । यस्तो द्रिढ सङ्कल्प भएको ठिटोलाई उनिहरुले अन्य प्रश्नहरु गर्न हार माने । त्यस रात त्यो टोली एउटा सिमलको ठुलो रुखमुनी चौरमा बास बस्यो । ठुलालाई खाना खुवाएर आगोकै छेउमा ओछ्यान लगाइदिए । बुवाले उसको यो गोप्य र आँटिलो निर्णयप्रती कस्तो प्रतिकृया जनाउने हुन् भन्ने कुराको धेरै चिन्ता मनमा खेलाएपछी मात्र ठुलालाई निद्रा लाग्यो ।

भोलिपल्ट बिहान घोडामा चढेर ठुलाका बाबु बास बसेको त्यस ठाउँमा आइपुगे । बुढा मान्छे रिसाएका देखिएनन् । बरु किन घरबाट भागेको भनेर ठुलालाई सोधे । ठुलाले काठमाडौँमा स्कुलमा भर्ना हुने इच्छा ब्यक्त गर्‍यो र उसलाई साथैमा लिएर जाने बिन्ती गर्‍यो । पुरै एक हप्ता हिँड्न सकिन्छ सकिँदैन, अर्को फाल्तु घोडा छैन र अरु ब्यक्तिहरुले बोक्न सक्तैनन भन्ने कुराबारे बाबुले उनलाई सोधपुछ गरे । जवाफमा ठुलाले पूर्ण बिश्वासका साथ आँफै हिँड्न सक्ने कुरा बतायो । बाबुले केही क्षण सोचेर ठुलालाई के सम्झाए भने ऊ काठमाडौँ गएको खण्डमा धेरै बर्षसम्म घर फर्कन पाउनेछैन । तर ठुलाले आफ्नो मन बाँधिसकेको हुनाले त्यस कुराप्रती वास्तै गरेन । अनी बाबुको ऊप्रति दया जागेर नै होला एकपल्ट मुसुक्क हाँसे र ठुलालाई काठमाडौँ लिएर जान राजी भए । त्यस बेला ठुलालाई ढुक्क लाग्यो, साँच्ची नै खुशी लागेर आयो ।

तर काठमाडौँ अझै १२८ किलोमिटर पुर्वमा पर्थ्यो र ठुलाले पुरै पहाडको बाटो हिँड्नुपर्ने थियो । उसका गोडामा घाउहरु निस्किए र गोडा सुन्निए पनि । तर फर्काइदिने डर र अरुले खिल्ली उडाउला भन्ने डरले उसले केही बताउनै सकेन । भिराला बाटाहरु, खुट्टा बिझाउने खोलाका बगरहरु र हल्लिने झोलुङ्गे साँघुहरु हुँदै ऊ हिँड्यो । दिनमा उसले नौला ठाउँहरु देख्न पाउँथ्यो र धेरै जिज्ञासा प्रकट गर्दथ्यो । तर रातमा भने ताराहरुले भरिएको आकाशमुनि आफ्नो घर र साथीहरुलाई सम्झँदै धेरै बेरसम्म ननिदाइ निद्रा नपरी त्यसै ढल्किरहन्थ्यो । अनि आमाको न्यानो अँगालो सम्झँदा ऊ चुपचापसित आँसु झार्ने गर्दथ्यो । तर अब त फर्कने कुरै थिएन ।

एक दिन उनिहरु पाँचमाने भञ्ज्याङ आइपुगे र बुवाले छेउमा बोलाएर अगाडि रहेको काठमाडौँ शहरतिर देखाए । पहिले त ठुलालाई आफ्नै आँखाको बिश्वास लागेन । किनभने उसले कहिल्यै पनि यती ठुलो समतल भुमी देखेको थिएन र एकै ठाउँमा यती धेरै घर तथा दरवारहरु हुन्छन भनेर कल्पना पनि उसले गरेको थिएन । काठमाडौँ ठुलाका लागि एउटा आविष्कार नै भयो । उसका अगाडि एउटा नौलो संसार खुल्न गएको थियो ।

समाप्त

तिमी....

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Mon, 4 Jan 2010 18:11:00 +0545

तिमी आयौ बिहानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

फूलहरु उदाश थिए
तिनलाई अब रानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

झण्डै झन्डै ओइलिएको
जिन्दगीलाई पानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

थाकेको यो शिर राख्न
तिम्रो काख सिरानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

जब आयौ जिन्दगीमा
जवानी यो जवानी भो ।

तिमी आयौ बिहानी भो ।
यौटा मिठो कहानी भो ।

मुगु अनुभव- प्रवेश

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Tue, 15 Dec 2009 11:53:00 +0545

बिमानबाट निस्कने बित्तिकै मन्द चलेको चिसो हिमालि बतासको झोँका सँगै म यथार्थको धरातलमा आउँछु । सुर्खेततिर झर्न लाम लागेर बसेका यात्रुहरु र सुरक्षाकर्मी प्रहरिहरुको सानो भिड जम्मा भएको छ वरपर । छेउछाउमा बिभिन्न निर्माण सामाग्रीहरु यत्रतत्र छरिएका छन शायद मुगूका बिभिन्न निर्माण योजना सम्पन्न गर्न जहाज मार्फत ल्याइएका होलान । सुरक्षाकर्मिले आगन्तुक रजिस्टरमा नाम टिप्दै गर्दा जहाज पुन: स्टार्ट हुन्छ र बिमानस्थलको धावनमार्गमा बेपत्ता धुलो उडाउँदै केही यात्रु र केही बोरा जडिबुटी बोकेर सुर्खेत तिर लाग्छ । त्यो कर्कश आवाज गर्ने यन्त्र उडेर गैसकेपछी बिमानस्थल एकदमै शान्त अनुभव हुन्छ ।

रारा बिमानस्थल कल्पनाको बिमानस्थलभन्दा एकदमै फरक छ । वरीपरी बारबन्देजले घेरिएको र आधुनिक संचार सुबिधा सहितको धुले भएपनी ब्यबस्थित होला भनेर कल्पना गरेको थिएँ । तर यहाँ बिमानस्थलको पश्चिम तर्फ माथि पुराना र धुवाँले कालो पारेको सिसाका झ्यालहरुले घेरिएको सानो कोठाबाट बिमानसँग संचार संपर्क हुन्छ र त्यहाँ एक दुई होटल र बिमान कम्पनिका कार्यालयबाहेक फाट्टफुट्ट घरहरु मात्रै छन । बारबन्देजको त कुरै छोडौ । जहाज आउनेबेला साइरनको आवाजसँगै प्रहरिले धावनमार्ग खाली गराउँछन ।

बिमानस्थलको एक छेउमा अघिल्लो बिमानमा आएका केही बोरा चामल मिलाएर राखिएको छ । सेतो बोरामाथि 'बिश्व खाध्य कार्यक्रम' र यसको लोगो प्रस्ट देखिएको छ । केही तल त्यस्तै बोराहरु खच्चरमा लादिँदैछ । बिमान उडेपछी खच्चर, मान्छे र सुरक्षाकर्मी धावनमार्ग वरपर बेपर्वाह छरिन्छन ।

डाँडामा रहेको बिमानस्थलमा चलेको चिसो हावाले शरीर चिस्याउँदै लान्छ । उत्तर र पुर्वतिर देखिने हिमालहरुमा फाट्टफुट्ट सेता हिउँ देखिन्छन । दक्षिण तिर भने घुच्ची लेकको तालुखुइले डाँडो लमतन्न पसारिएको छ । ३५ मिनेटको मात्रै यो छोटो यात्राबाट म कती फरक संसारमा आइपुगेको छु । न मोटरको घाइँघुइँ, न बिजुलिको झिलिमिली, न क्यासेट र रेडियोमा बजेका उत्ताल संगीतहरु न त मान्छेहरुको अनावश्यक भिडभाड । चारैतिर जता हेरे पनि बिशाल पर्खालजस्ता लाग्ने डाँडाहरुको बिचमा एउटा प्राकृतिक कारागार मा परेको कैदी जस्तो म...

...... अघिसम्म बिमानस्थलछेउमा चुपचाप बसिरहेका मैला लुगा लगाएका, हातहातमा नाम्लो बोकेका र काला महिला र केटाकेटिको हुल एक्कासी ओर्लिएका यात्रुहरुको सामानमाथि जाइलाग्छन् । 'सामान गुमगढी लिन्या हौ?' सबैको यौटै प्रश्न... केही प्रहरी तिनिहरुलाई हकार्दै लघार्छन । मैले आजभन्दा अघी अनुभव नगरेका अनुहार चालढाल, आभुषण र लवज भएका उनिहरु देखेर मलाई एकैछिन रमाइलो लाग्छ । ति प्रतिक्षारत आँखाहरुको एक दुई तस्बिर लिएपछी म उनिहरुलाई मेरो सामान सदरमुकामसम्म लगिदिन भन्छु । सदरमुकाम अझै ओह्रालै ओह्रालो २ घण्टा को पैदल दुरिमा छ । "कती दिन्या हौ? " मेरो सामान बोक्न साह्रै मैलो फरिया र पछ्यौरा ओढेर आएकी एउटी काली महिलाले सोध्छिन । तपाईं कती लिनुहुन्छ ? म उल्टो प्रश्न गर्छु । "तिम्मो सामान तिमीनै भन कती दिन्या हौ ?" म मेरा सहयोगिसँग सल्लाह लिएर उनलाई १५० रुपैयाँ दिन राजी हुन्छु । "आ.... !" म यत्ती मात्र बुझ्छु उनी त अरु के के पनि भन्दै थिइन् । उनको लवज बुझ्न नसकेर मैले मेरा स्थानिय सहयोगिलाइ सोधेर उनले भनेजतिनै दिन तयार भएँ । उनी आफ्नो पछ्यौरा फुकाएर मेरो झोला भारी बनाएर बोक्न तयार पारीन् । म भने त्यो अनौठो बातावरण नियालिरहेँ...

अब यहाँबाट लगातार २ घण्टाको ओरालो ओर्लनु छ । सामानको भारी बोकेकी महिलालाई मेरो कार्यालयको ठेगाना दिएर म अगाडि लाग्छु तर उनी एकैछिन पछी हाम्रो अघी देखापर्छिन । उनको पछ्यौरामा पोको पारेर नाम्लो लगाएको भारी माथि १ बर्ष पनि नपुगेको जस्तो देखिने उनको बच्चा पनि छ । त्यो देखेर मन अमिलो हुन्छ तर गर्न के नै सकिन्छ र ? अघी एअरहोस्टेसले दिएकी चकलेट बच्चाको हातमा दिन्छु । ऊ मिठो मानेर चकलेट खान्छ तर उसको कैँयौँ दिनदेखी सफा नगरेको जस्तो देखिने फोहरी अनुहार, कपडाहरु देखेर मलाई दिगमिग लाग्छ । महिला र बालअधिकारको बारेमा काठमाडौंमा कुरा गरेर कहिल्यै नथाक्ने गैरसरकारी संस्थाहरुलाई यो द्रिश्यले कहिले छुने होला ।

एअरपोर्टको उत्तरी छेउबाट झर्दै गर्दा एउटा ट्र्याक्टर बिमानस्थल निर्माणको काम गर्दै गरेको देखिन्छ । म सोच्छु हेलिकोप्टर चढेर आइपुगेको यो ट्र्याक्टर मुगू जिल्लाकै पहिलो मोटर होला । माथि सेतो कमेरोले पोतेका र थेप्चो छाना भएका घर वरपर सिवकथ्रोनको जङ्गल खैरो देखिन्छ । जिवनमा पहिलोपटक स्याउ, ओखर र सिवकथ्रोन (डालेचुक)का बुटाहरुलाई मैले यती नजिकैबाट देखेको छु । माघ को महिना हुनाले बारीमा खासै बालिहरु देखिन्नन । एअरपोर्टको छेउबाट गमगढी बजार नजिकै जस्तो देखिन्छ ।

गोरेटो बाटोबाट तलतिर झर्दै गर्दा सिवकथ्रोनका बुटाहरु फाट्टफुट्ट देखिँदै हराउँदै जान्छन । गमगढिलाई रारा बिमानस्थलसम्म जोड्न बर्षौअघी शुरु भएको सडक खनिरहेका स्थानिय मजदुरहरु सावेल, कोदालो र हम्मर चलाइरहेका देखिन्छन । भर्खरै सडक बनाउन फोरिएका पहराका सेता चट्टानहरु दिउँसोको घाममा टल्किरहेका छन । बाटैमा पानीको मुल भेटिएपछि मलाई एक्कासी तिर्खा लागेर आउछ । आच्छु !!! कती चिसो पानी ! मेरो हात पर पुग्दा सम्म पनि ठिहिर्याइरहन्छ । सडकै सडक हिंड्न लामो पर्ने हुँदा त्यसलाई छोडेर गोरेटो बाटो तिर लम्कन्छु । चामलका भारी बोकेका एक हुल खच्चरले उडाएको धुलोले बातावरण नै धमिलो हुन्छ म हतार हतार खच्चरहरुभन्दा अघी लाग्छु ।
खस्रु र सल्लाका रुखहरुको बिचमा सानो गाउँ देखा पर्छ । गाउँको छेउ भएर हिंड्ने गोरेटो असाध्यै फोहोर छ, यत्र तत्र दिसा गरिएको छ भने घरबाट निस्कने अन्य फोहर पनि बाटाभरि फालिएको छ । एकजना महिला अधिकारकर्मिले मुगू भ्रमणपछी लेखेको लेख मैले धेरै समयअघी एउटा पत्रीकामा पढेको थिएँ । मलाई त्यही झल्झली याद आउँछ ।

त्यो गाउँ र खस्रुको पातलो जङ्गल छिचोलेपछी प्रस्ट देखिन्छ, पुर्व तिर ओरालो पर्दै गएको डाँडा मा टक्रक्क अडिएको कारीव ४०० घरधुरी भएको सदरमुकाम गमगढी । ढुङ्गा को बिसौनिमा म एकै छिन सुस्ताउँछु । गमगढी वरपरका थेप्चा छाना भएका झुरुप्प घरहरुले बनेका गाउँहरु फुँग उडेको जस्तो देखिन्छन । बिध्यालय र सदरमुकामका घरहरुमा भने टिनको छाना टल्किरहेको देखिन्छ । तल, थोरै क्षेत्रफल भएको फाँटमा गहुँ, जौ भर्खरै उम्रिएर हरिया भएका छन । गाउँको बिचबिचमा र खेततिर पनी टिनका खम्बाहरु गाडीएका छन । मलाई गमगढिमा बिजुली छैन भन्ने थाहा छ तर चाँडै बिजुली आउने संकेत दिने ति खम्बाहरु देखेर रमाइलो लाग्छ । पर गमगढिको डाँडामा टेलिकमको भु-उपग्रहिय संकेत समात्ने सेतो छाता (डिस्क) र मोबाईल को टावर देखिन्छ । यो चाँही मेरो लागि सबैभन्दा खुशीको बिषय छ ।

लगातारको ओरालो हिँडाइले पिडौलामा मासु गाँठो परेको जस्तो भएर साह्रै गाह्रो भएको छ । गमगढी पुग्नु अघी त्यस्तै फोहर गोरेटो भएको एउटा गाउँ र सानो 'चैन खोला' पार गर्छु । त्यो पुरा ओरालो पार गर्न लगभग साँढे २ घण्टा लागेछ । गमगढी पुगेर हेर्दा भर्खरै हिंडेको बाटो देखेर आँफै अचम्म मान्छु । माओवादी द्वन्दकालमा सामन्ती सरकारका चिन्ह भनी ध्वस्त पारीएको कार्यालयको छेउमै बनाइएको कामचलाउ कार्यालय र त्यसकै आँगनको डिलमा रोपिएका र हिउँदमा पात झरेर जिङ्रिङ्ग परेका उत्तिस र बकाइनोका रुखहरुले मुगू प्रवेशमा स्वागत गरेझै लाग्छ मलाई......

नौलो संसार- ३

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Mon, 7 Dec 2009 13:13:00 +0545

('मिलनब्लग' का केही पोस्टहरुदेखी राष्ट्रिय ब्यक्तित्व हर्क गुरुङ को बाल्यकालका अनुभवहरु उनको प्रकाशन "मैले देखेको नेपाल" बाट साभार गरी प्रकाशन गर्दै आएका छौ । यो अंकमा उनको गोठालो जाँदाको बयान .....)

....एक दिन गाउँदेखी सबैभन्दा टाढा बाह्रपोखरी लेकमा पर्ने आफ्नो घरको भेडिगोठसम्मा जान ठुलाले आँट गर्‍यो । त्यहाँ पुग्न एक दिन लाग्दथ्यो र आवश्यक सरसामान लिन आएको घरकै गोठालाको साथ लागि ऊ त्यसतर्फ हिँड्यो । गुराँस र खस्रुको जङ्गल पार गर्दै जान पर्ने बाटो एकनासे उकालो थियो । उपत्यकामा रहेको बादल माथिमाथि हिँड्दा ठुला अती प्रफुल्लित भयो । रिमरिम साँझ पर्दा उनिहरु गोठमा पुगे जहाँ ठुलाले गन्नै नसक्ने सङ्ख्यामा भेडाबाख्राहरु खर्किएका थिए । तिनओटा डरलाग्दा भोटे कुकुराहरुले गोठमा पहरा दिन्थे र तिनिहरु भुक्दा तिनको आवाज पहाडहरुबाट प्रतिध्वनित हुन्थ्यो । गोठमा ठुलाले मनग्गे ताजा दुध, तर र कुराउनी खायो र आफुलाई न्यानो राख्न भेडाका पाठाहरुसँगै सुत्यो ।
बिहान चहकिलो घाम लाग्यो । हिमालचुलिको हिउँ सफा र ताजा देखियो । बिहानको खाना खाएपछी लगत्तै गोठालाहरुले भेडाबाख्राहरु चराउन लगे र गोठमा ठुलालाई भेडाका पाठाहरु र एउटा कुकुरसँग छाडिराखे । लेकमा यसरी उसले एक्लै बस्नुपरेको यो पहिलोपटक थियो । गोठबाहिर घुमी हिँड्न उसलाई आँट आएन र गोठभित्र नै पाठाहरुसँग खेलिरह्यो । उसलाई भालु र चितुवाहरुसँग डर लागेको थिएन । उसलाई ठुलो कुकुरले उसको सुरक्षा गर्छ भन्ने लागेको थियो । बरु, उसलाई त बनझाँक्रिको डर थियो । किनकी बनझाँक्रिले केटाकेटिहरु अपहरण गरेर लाने गर्दछ भन्ने कुरो उसले सुनेको थियो ।

मध्याह्नतिर उपत्यकामाथि बादल उठ्दै आयो र पहाडका टाकुराहरुलाई ढाक्दै लग्यो । झन मध्याह्नपछी त सम्पूर्ण पहाडको भागलाई नै हुस्सुले छोपिदियो । ठुलाले जङ्गली जन्तु र बनझाँक्रीलाई तर्साएर भगाउन गोठभित्र आगो बालेर प्रशस्त धुँवा निकाल्यो । तैपनी साँझतिर सुसेली बजेको सुन्दा ऊ साँच्चिकै डराउन लाग्यो । कारण बनझाँक्रिले प्राय: सुसेली बजाउने गर्छ भन्ने कुरा उसलाई बताइएको थियो । ऊ अगेनाको छेवैमा टुक्रुक्क बस्यो र आफ्नो सुरक्षाका लागि बलिरहेको एउटा अगुल्ठो हातमा समातिराख्यो । उसलाई अत्याउने गरी त्यो सुसेलिको आवाज झन छिट्छिटो नजिक हुँदै आयो ।

त्यसपछी कसैले उसको नाम बोलाएको उसले स्पष्टसँग सुन्यो र अन्तमा बस्तुहरुलाई एकत्रित पार्दै ल्याउन गोठालाले त्यो सुसेली बजाएको थाहा पाएर मात्रै ऊ ढुक्क भयो । ऊ गोठालाहरु भएतिर दगुर्दै गयो र उसँगसँगै पाठाहरु पनि उनिहरुका माउहरु भएतिर दुध खान दगुरे । गोठालाले ठुलालाई बनझाँक्रिसँग डर मान्नु नपर्ने विश्वास दिलाउँदै के भन्यो भने ऊ जस्तो छिटो कुद्न सक्ने केटोलाई बनझाँक्रिले पक्रनै सक्तैन । उसलाई के पनि भनियो भने बनझाँक्रिले लखेट्दा उबाट जोगिन ओरालै ओरालो भाग्न पर्छ । किनभने लोग्ने बनझाँक्री पर्‍यो भने लामो कपालले उसका आँखालाई ओरालामा छोप्दछ र स्वास्निचाहिँ हो भने उसका झुन्डिएका लामालामा स्तनले गर्दा ओरालोमा दौडन उसलाई गाह्रो पर्छ ।

त्यस लेकमा ठुलाले अती रमाइलो समय बिताउन पाए पनि ऊ त्यहाँ धेरै दिन बस्न सकेन । साथीहरुसँग हिँडडुल गर्ने बानी परेको ठुलालाई लेकको एकान्त जीवन मन परेन । पन्ध्र दिनपछी गाउँमा फर्किँदा उसलाई आनन्द लाग्यो । गोठमा बसेकाले उसका लुगाफाटा धुँवाले पहेँला भएका थिए र उसको शरीर पनि भेडा, धुँवा र नौनी घिउ जस्तै गह्नाउँथ्यो । ऊ आफ्ना साथीहरुसँग पुन: मिसियो र पहिले खेल्ने खेलहरु खेल्न थाल्यो ।

यसरी मस्तसँग बिताएका दिनहरुबाहेक गाउँको जीवन सुखसुविधाको थिएन । तराँचे गाउँ दुईवटा खतराको बिचमा रहेको थियो । एउटा माथिबाट पहिरो झर्ने खतरा र अर्को धेरै बर्षात भएको बेला मर्स्याङ्दिको बाढिले किनारका खेतहरुलाई बगाएर लाने खतरा । यसबाहेक सुक्खा बर्षहरुमा अनिकाल पनि लाग्ने गर्थ्यो । कोइ बेला गाउँमा जग्गा, गाइबस्तु र मजदुरिबारेमा झगडा पर्ने गर्थ्यो अनी मुद्दामामिला गर्नुपर्ने स्थिती उत्पन्न हुन्थ्यो । ठुलाका बाबु गाउँका पाका अगुवा मानिन्थे र गाउँका झैझगडालाई अदालतमा पुग्न नपर्ने गरी गाउँमै मिलाइदिने प्रयास गर्दथे । एकपल्ट दुई गाउँहरुबिच चरन सम्बन्धमा उठेको पुरानो झगडालाई लगातार पाँच दिनसम्म कुराकानी गराइ दुबै समुहलाई मिलाएबापत ठुलाका बाबुको नाम यस क्षेत्रमा निकै चलेको थियो । त्यस प्रकारको कार्यनिती अँगाल्दा राम्रै पनि भयो । अन्तिम निर्णय भएपछी दुवै समुहले पाँचओटा भेडा काटी भोज खाई खुशीयाली मनाए । गाउँघरमा झगडा गर्नेहरु ठुलाका बाबुकोमा आइ एकाअर्कालाई दोषारोपण गर्ने गर्थे । बुढाले सबभन्दा पहिले दुवैथरिलाइ हप्काएर चुप बनाउँथे र पालैपालोसँग उनिहरुका कुरा सुन्ने गर्थे । त्यसपछी उनले आफ्नो निर्णय दिन्थे, त्यही निर्णय अन्तिम हुन्थ्यो । यस्तो झगडा मिलाउँदा ठुला गम्भिर भै आफ्ना बाबुको छेउमा चुपचाप बस्ने गर्दथ्यो र आफ्ना बाबुको प्रभावशालिताको प्रशंसा गर्दथ्यो ।

हिउँदमा तराँचे गाउँको बाटो भएर धेरै परदेशीहरु आवतजावत गर्दथे । बाहिरबाट आउने त्यस्ता मानिसहरुका लागि ठुलाका बाबुले आफ्नोबाहेक अरु तिनओटा हुक्काहरु राखेका थिए । जुना हुक्काहरु क्रमश: बाहुन, छेत्री, गुरुङका लागि हुन्थे । ति मानिसहरु टाढाका गाउँहरुबाट अन्न किन्न आएका किसानहरु, तिब्बती लामाहरु र मगन्तेहरु, हिन्दू साधु र तिर्थयात्रीहरु हुन्थे । तिनिहरु ठुलाका पितासँग टाढाटाढाका कुराहरु गर्थे र ठुलाचाहीँ एउटा उत्सुक श्रोताका रुपमा बसिरहन्थ्यो । ठुलाका पिताका छिरिङ लामा नाम गरेका एक जना तिब्बती मीत थिए जो प्रत्येक हिउँदमा उनिहरुको घरमा आउने गर्थे । ठुलाले छिरिङ लामालाई खुब मन पराउँथ्यो । किनभने एकपल्ट निकै साह्रो बिरामी पर्दा उसकी आमालाई तिनले जाती परेका थिए र ठुलालाई तिनले तिब्बती अक्षरहरु तथा तिब्बती पात्रोका चित्रहरु लेख्न सिकाएका थिए । कहिलेकाहीँ परदेशी बाहुनहरुले उसलाई नेपाली बर्णमालाका केही अक्षरहरु सिकाउँदथे । उसले निगालाको कलम र लाँकुरिका पातहरुबाट मसी बनाउन पनि सिकेको थियो ।

मुगु अनुभव- यात्रा

noreply@blogger.com (Milan Dhungana) — Fri, 4 Dec 2009 12:51:00 +0545

....सुर्खेतमा (हुन त नेपालगन्जबाट पनि सिधा हवाइ सम्पर्क छ, मुगुमा) टिकट पाउने लम्बेतान संघर्ष(?) पछी मुगूको लागि उडान निश्चित हुन्छ । कपडा र आवश्यक केही सरसामानहरुको गह्रुङ्गो झोला सहितको काउन्टर चेक इन पछी डिपार्चर रुम मा छिर्न पाउनु खुबै आनन्द लाग्दो हुन्छ किनकी अब टिकटको लागि हिजो जस्तो संघर्ष गर्नुपर्ने छैन । डिपार्चर रुम को बातावरण पनि रोचक छ । बिमान कम्पनिहरुले दिने १५ किलो को तौल सिमिततालाई छल्न कैयनले अनेकौँ पत्र कपडा लगाएका हुन्छन र कोहिले मुगुमा पाइन्न भनेर लहलहाउँदा रायोका साग र कतिले ब्रोइलर कुखुराका मासु कोसेलिका रुपमा बोकेका हुन्छन ।

...एउटी जरखरिएकी एअरहोस्टेस औपचारिक स्वागत गर्छे र सबैलाई सिटबेल्ट बाँध्न निर्देश गर्छे अनी नजानेका यात्रुलाई हप्काइको भाषामा बाँध्न पनि सिकाउँछे । म भने सिटको अघिल्तिर राखिएको आपतकालिन सुरक्षा निर्देशिकाको सानो पन्ना पल्टाउँदै एअरहोस्टेसको ब्यबसायिकताको बारेमा सोच्न लाग्छु ।

एअरहोस्टेस 'यती एअरलाइन्स' लेखिएको खोलले बेरिएको चकलेट र कपासका टुक्राहरु किस्तिमा बोकेर आउँछे । धन्यवाद सहित म एउटा चकलेट र दुई टुक्रा कपास निकालेर कानमा राख्छु । तिखो कर्कस आवाज सहित जहाज रनवे मा दगुर्न थाल्छ । मेरोभन्दा पछील्लो सिटमा बसेकी महिला आत्तिएर अगाडिको सिटमा घोप्टो परेर टाउको अड्याउँछिन, अर्को सिटको बालक कहालिँदै रुन्छ च्याहाँ... च्याहाँ... ।

बिमान सिधा दक्षिणतिर उडेर फेरी उत्तर फर्किन्छ र स्थिर गतिमा घुइँइँइँइँ गर्दै बढिरहन्छ । तल जमिनका घरहरु साना हुँदै अनी पछाडि सर्दै गरेका देखिन्छन । बिमान सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट र जुम्ला जिल्लाका डाँडाहरु छिचोल्दै अघी बढ्छ । ऊ दुल्लु ! ऊ त्यो जुम्ला रोड ! ऊ मान्म ! हो सिँजा ! यस्तै यस्तै आवाजले ३५ मिनेटको यात्राभरी कान गुन्जाइरहन्छ । सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट हुँदै जुम्ला पुग्ने कर्णाली राजमार्ग नागबेली परेको धर्को जस्तो देखिन्छ । सरकारी बिद्यालयका टिनका छानाहरु टल्किरहेको देखिन्छ अनी पर पश्चिममा अपी र सैपाल हिमालका चुचुराहरुमा सेता हिउँ मनमोहक देखिन्छ । म जहाजको मैलो र कोरिएको झ्यालबाट ति द्रिश्यहरु क्यामरामा कैद गरिरहन्छु र सोचिरहन्छु यि डाँडाका खोँचका कष्टकर जीवनहरु अझै कति समयसम्म यसै गरी चलिरहने होला ।
बिमान उत्तर लाग्दै जाँदा पहाडहरुको उचाइ बढ्दै जान्छ र बेला बेलामा भईरहने जहाजको असन्तुलन ले मुटु ढक्क हुन्छ । यो यात्रा निकै डरलाग्दो पनी लाग्छ मलाई तर क्याप्टेन र को-पाइलट आफ्नै धुनमा अखवार पढिरहेका छन । बेला बेलामा म एअरहोस्टेस तर्फ हेर्छु किनकी मलाई जहाजमा देखिएको यो असन्तुलन सामान्य हो कि गम्भिर भनी निश्चित हुन मन लाग्छ । यदी गम्भिर हो भने सधैं जहाजमा यात्रा गरेकी एअरहोस्टेस को अनुहार पक्कै आत्तिएको जस्तो देखिएला !
उत्तर लाग्दै गएपछी तल देखिने भिरालो परेका छाना भएका घरहरु हराउँदै र थेप्चो छाना भएका घरहरु देखिँदै आउँछन । पहाडका पनि उत्तरी मोहडा रुखबिरुवाबिनाका तालुखुइले देखिन्छन भने दक्षीणी मोहडा घना जङ्गलले ढाकिएका हरिया । म यो प्रकृतिको कलात्मक सिर्जनाको तस्बिर मेरो क्यामरामा लगातार कैद गरिरहेकै हुन्छु ।

ऊ ! ल घुच्ची आइपुग्यो ! बिमानमा रहेका स्थानियहरुको मुखबाट यही आवाज सुनिँदा बिमान दुइवटा बिशाल पहाडको खोँचबाट गुज्रिरहेको हुन्छ । तल जमिनको घाँसे मैदान नजिकै देखिन्छ । घुच्ची लेक जुम्लाबाट मुगु प्रवेश गर्दाको अन्तिम लेक हो । रारा ताल को दक्षिण तर्फ रहेको यो लेक मुगु र जुम्ला ओहरदोहर गर्ने यात्रुहरुको लागि एउटा ठुलो कहर नै हो । पहाडको उचाइभन्दा पनि तलबाट जहाज उडेको यो अचम्म र डरलाग्दो द्रिश्य क्यामरामा कैद गरिसक्दा नसक्दै देब्रेतर्फ निलो दह बिस्तिर्ण फैलिएको देखिन्छ । ऊ !!! रारा ! सबैको मुखबाट एकैपल्ट निस्कन्छ । नेपालको सबैभन्दा विशाल र गहिरो ताल आकाशबाट गाढा निलो र पहाडहरुबिचको सुन्दर उपत्यका जस्तो देखिन्छ । यो द्रिश्यले म एकदमै रोमान्चक अनुभव गर्छु ।
पहाडलाई खारेर पुर्बी मोहडामा उत्तर दक्षिण लम्बाइमा रहेको रारा बिमानस्थल (ताल्चा) पर देखिन्छ । जहाजका चालकहरु ककपिटमा सक्रिय हुन्छन अझ अगाडि पुर्व पश्चिम फैलिएको गमगढी बजार देखिन्छ । गमगढीलाइ ठीक मुनी पारेर बिमान एक चक्कर लगाइ दक्षिण तर्फ मोडिन्छ र बिमानस्थल को धावनमार्ग तर्फ लक्ष्य गर्छ । एकदमै नजिकै रहेका पहाडसँग मलाई साह्रै डर लाग्छ । म दह्रो गरी अगाडिको सिटमा समात्छु र आँखा चिम्लन्छु । कच्ची धावनमार्गमा ठुलो आवाजका साथ घ्याररर गर्दै बिमान रोकिन्छ । म लामो सास फेरेर सिटको पेटी खोल्दै आफ्नो झोला मिलाउन लाग्छु । एउटा यात्रुको ओर्लने समयमा कुखुराको अण्डा खस्छ । फुटेको अण्डा देखेर एअरहोस्टेस रिसाउँदै त्यसलाई सफा गर्न लाग्छे । म चाँही के के सोचिरहन्छु ।।।। क्रमश:....