Discoverसह्याद्री

Mera Bharat Mahan:: Self-Drive to Ajanta–Verul, Timeless Art in Stone

2025-11-02T03:59:00.000-08:00

प्राप्त काल हा विशाल भूधर, सुंदर लेणी तयात खोदा

- केशवसुत

A five-day self-drive travelogue from Pune through Ajanta and Verul (Ellora) - exploring ancient rock-cut art, forts, temples, and local flavours across Chhatrapati Sambhaji Nagar. A practical, and insightful guide for travellers who love culture and roads less taken.

Day 1: Pune → Ajanta - Into the Past

The road rolled out at 4:25 a.m. from Pune- foggy Chandanapuri Ghat, silent Chakan Chowk, and a smooth cruise on the Samruddhi Mahamarg. By sunrise, the Devgiri silhouette appeared in the mist.

By 9 a.m., we exited at Chhatrapati Sambhaji Nagar, and reached Ajanta at 10:45 am. Expect the usual bustle at the entrance souvenir sellers, guides calling out, and shuttle queues brimming with energy. The green shuttle ride (₹25) leads to the cave foothill.

Ajanta Caves – Silence That Still Speaks

The Ajanta Caves form a vast horseshoe-shaped amphitheatre carved into basalt cliffs, where the Waghora River once tumbled in waterfalls.

Inside, cool air and echoing chants seem to hold the memory of monks long gone. The murals of Padmapani and Vajrapani, serene and luminous, still embody compassion

Apsaras glide across ceilings amid lotus and floral motifs reminiscent of early block prints.

Every wall captures a living world - merchants, musicians, kings, and commoners.

The Sleeping Buddha (Cave 26) radiates peace

while the Jataka Tales unfold through pigments that have defied two millennia. Greek curls, Persian robes, African faces - proof that Ajanta was a global crossroads of its time. Our guide, Mr Sarang Bhagwan Deshmukh - 9423454345, decoded gestures and fading pigments with wit and authority.

Pro Tips

Carry a small torch for viewing details (allowed).
Book tickets online to skip queues.
No drinking water or food stalls inside.
Wear shoes with good grip; basalt steps can be slippery.
MTDC foothill restaurant offers simple but clean meals.

Evening rest at MTDC Fardapur: reliable comfort, gentle service reminders, and bougainvillea-framed villas - one even hid a wild-berry shrub by the porch.

Day 2: Anwa Temple, Devgiri Fort & Grishneshwar Jyotirlinga - Stones, Shrines & Simple Meals

The drive from Ajanta to Verul winds through quiet farmland. A short detour led to Anwa Temple, a solitary Hemadpanthi shrine - intricate carvings and timeless geometry. A delight for architecture lovers, though others may find it niche.

Lunch at Sai Family Restaurant (Sambhaji Nagar–Phulambri–Sillod Road) was a revelation - crisp bhakri, shevga dry, spicy shev bhaji, paneer bhaji, and thick dahi & buttermilk straight from a farmhouse kitchen. A hidden highway gem.

Next came the mighty Devgiri Fort, a masterclass in medieval strategy - deceptive staircases, angled gates, and blind turns meant to confuse attackers.

Our guide Mr Thomas Bansod – 9960144746 narrated Yadava and Bahamani tales with lively humour.

The 4-hour climb rewarded us with panoramic plains and bastions standing proud.

At the base, Sainath Hotel surprised again - rustic dal bati with thecha, smoky and memorable. Evening brought serenity at Grishneshwar Jyotirlinga. Men must enter bare-chested - a mark of humility. Touching the Shivalinga, amid rhythmic chants and stone pillars, felt deeply grounding. Stay at Kailas hotel was peaceful and next to Verul Caves.

Day 3–4: Verul Caves - Carved Time

Verul (Ellora) deserves patience, not a checklist. We explored it over three sessions - morning, afternoon, and next dawn - letting the light shift and reveal new dimensions.

The Kailasa Temple (Cave 16) remains one of humanity’s boldest creations - hewn top-down from a single basalt cliff into a complete, freestanding temple. Precision, proportion, and artistry converge into what feels divine in intent.

Nearby, the Buddhist Chaitya (Vishwakarma Cave 10), often called Sangeetshala, resonates with perfect acoustics - one soft “Om” lingers in its stone ribs.

The Jain Caves (32–33) close the journey with delicate grace and calm detail. Together they form a continuous timeline of Buddhist restraint, Hindu grandeur, and Jain finesse.

Tip: Reach by 6:30 a.m. if you love quiet photography; the interplay of first light and stone is magical.

Day 4: Verul Revisited, Bhadra Maruti & Bibi ka Maqbara

Returning early to Verul rewarded us with silence and sunlight - stone transforming into story. Morning calm at Bhadra Maruti Temple offered a welcome pause - locals chanting under neem trees before the reclining Hanuman idol, radiating serenity.

By afternoon, Bibi ka Maqbara, the so-called Mini Taj, shone softly against the Deccan sky. Its lawns and sunset hues spoke more of quiet dignity than imitation.

Evening wandered into Sambhaji Nagar bazaars – north Indian veg and hot jalebi at Green Leaf restaurant, Paithani at Raj Stores, fiery Samosa Rice and misal at Trimurti Appa Nasta Centre, Chat at Bhalla Chat, Pedha at Appa Halwai and tasty paan. A perfect close to a day woven with faith, art, and flavour.

Day 5: Sambhaji Nagar → Pune - The Road Home

We began early, 6:30 a.m., tracing the Samruddhi Mahamarg back toward Pune. The scale impressed, the bumps surprised.
The Sinnar–Chandanapuri stretch tested patience with patchy surfaces, but by 1 p.m. the Pune skyline appeared - and with it, quiet satisfaction. Five days, countless bends in stone and time, and the warmth of shared travel. A journey that lingers long after the unpacking.

Final Thoughts

Ajanta and Verul aren’t just monuments - they’re meditations in basalt.
Each stroke of chisel, each pigment, is a whisper from two millennia ago.

The drive grounds you in the present - tolls, turns, and thalis - yet standing inside those caves reminds you how far imagination once dared to go.

So start early. Stay flexible. Let history reveal itself slowly.
Because here, history doesn’t shout - it surrounds you.

दुर्गपरिक्रमा प्रतापगडची

2025-09-18T10:31:00.000-07:00

... एकदा चारचाकी गाडीने थेट गडावर गेलो, गर्दीत हरवलो. गडही जरा रुसलेलाच, काहीच बोलेना!

विनंत्या-विनवण्या केल्या. गड म्हटला, ‘अरे पोरा, जरा ये लाल मातीच्या वाटा तुडवत, चिंब भीज घामाने, लागू दे धाप जरा उराला, खेळ माझ्या अंगा-खांद्यावर!’

‘श्री प्रतापगडा’चं आवताण स्विकारलं. खास ट्रेकर्सनाच साध्य अशी आडवाटेची ‘दुर्ग-परिक्रमा’ केली. गडाचे अनोखे भौगोलिक स्थान, ऐतिहासिक घाटवाटा आणि संरक्षकस्थापत्य जोखले. गड अंगात भिजू लागला, आमच्याशी बोलू लागला. गडाच्या इतिहासाने, स्थापत्याने, भूगोलाने आणि त्याच्या जागृत ऊर्जेने थरारून गेलो, भारावून गेलो. प्रतापगडच्या दुर्गपरिक्रमेचा हा वृतांत!

आपल्या संस्कृतीत निसर्गदेवतांची ‘परिक्रमा’ केली जाते, जसं की नर्मदामैय्या किंवा कैलास मानससरोवर. त्याप्रमाणे सह्याद्रीतील मोक्याचा ‘भोरप्या डोंगर’ आणि त्यावर शिवछत्रपतींनी निर्मिलेल्या प्रतापगड या शक्तिपीठाची दुर्ग-परिक्रमा करायचा बेत ठरला. दुर्गपरिक्रमा खडतर होती. राना-वनांतून, ओढ्या-घळीमधून, घाटवाटांवरुन, काटे-घसाऱ्यामधून जुन्या बंद पडलेल्या वाटा तुडवायच्या होत्या, दुर्गस्थापत्य अभ्यासायचे होते. एव्हाना ट्रेकर मावळ्यांच्या हंटरशूजचे घोडे खिंकाळू लागलेले. शिध्याची शिदोरी सोबत घेतली. पाठपिशवीचं खोगीर चढवलं. हायकिंग हॅटचं मुंडासं चढवलं आणि कूच केलं दुर्ग प्रतापगडकडे - रोमांचक इतिहासाच्या पाऊलखुणांचं दर्शन घेण्यासाठी!

दुर्गम ‘राकीच्या वाटे’वरुन प्रतापगडचा भूगोल आणि स्थापत्य

दुर्गपरिक्रमेचा पहिल्या टप्पा! जिवलग ट्रेकरमित्र मिलिंद लिमये, गप्पिष्ट पण माहीतगार वाटाड्या धोंडूभाऊ आणि अस्मादिक, अशी छोटी पण चपळ तुकडी होती. आंबेनळी घाटरस्त्यावरील सुतारपेढा गावापासून ‘राकीच्या वाटे’ची चढाई सुरु केली. वाजलेले सकाळचे ६:३०. डांबरी रस्त्यालगतचे पाण्याचे ‘बांधीव टाके’ आम्ही ऐतिहासिक पाऊलवाटेवर असल्याची साक्ष देत होते.

एप्रिल महिन्यामुळे डोंगरात रखरखीतपणा आणि हवेत उष्मा होता, त्यामुळे तांबडफुटीच्या आधीच निघालेलो. आभाळात घुसलेला गडाचा कातळकडा आणि डोंगरदांड यातून वाट कशी असेल, याची उत्सुकता दाटलेली. करपलेल्या उघड्या-बोडक्या दांडावरून १५० मी चढाई करताना धाप लागली.

पाऊण तासात डोंगराच्या खोगीरावर (खोलगट सपाटी) पोहोचलो. समोर प्रतापगडाचे सुंदर दुर्मिळ दर्शन घडले. घनगर्द झाडीतून जणू उमललेले दुर्गकातळपुष्प, त्याच्या पाकळ्या म्हणजे गडाच्या ईशान्येचा यशवंत बुरुज, वायव्येला रेडका बुरुज आणि तटबंदी उग्र-रौद्र दिसत होती.

खोगीराच्या डावीकडे/पूर्वेच्या उंचवट्याला गावकरी ‘मेट’ म्हणतात. थोडके रचलेले विखुरलेले दगडी चिरे दिसले, पण स्पष्ट जोती नाहीत. तिथल्या मोकळवनातून उत्तरेला आणि पूर्वेला अजोड सह्याद्री दर्शन झाले.

सह्याद्री-’सागरा’च्या जणू एकापाठोपाठ एक लाटा उसळलेल्या.

त्यात कुठे महाबळेश्वर, कोळेश्वर, रायरेश्वर अशी अजस्त्र पठारे; तर कुठे मंगळगड, मोहनगड, तोरणा, राजगड आणि साक्षात रायगड असे दुर्ग; आणि यामध्ये वसलेली सावित्री, ढवळी आणि कोयनेची खोरी!

या दूरदर्शन दृश्यामुळे आम्हाला लक्षात आले, की प्रतापगडचे भौगोलिक स्थान अनोखे आहे. ‘महाबळेश्वरच्या जटात’ असं ज्याचं वर्णन केलंय, तो हा ‘भोरप्या’ डोंगर (तथा 'रानआडवा गौड’) सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेतील महाबळेश्वरपासून स्वतंत्र अस्तित्व जपत जबरदस्त उठावलाय. जावळीच्या जंगलात, कोयनेच्या काठावर आणि पार घाटाच्या माथ्यावरचं हे अत्यंत मोक्याचं स्थान. जणू काही विश्वनिर्मात्याने भोरप्या डोंगराची उत्पत्ती होताना, पृथ्वीच्या पोटातून उसळणारा लाव्हा रस एखाद्या ‘भिंगरी’सारखा फिरवलाय, आणि वेगळ्याच धाटणीची डोंगर-दऱ्या, नद्यांची खोरी प्रसवली. त्यामुळेच, प्रतापगडजवळ उगम पावणाऱ्या नद्या नेहेमीपेक्षा वेगळी वाट चोखाळतात. म्हणजे, गडाच्या अल्याडची सावित्री नदी पश्चिमेऐवजी काही अंतर उत्तरवाहिनी आहे, तर गडाच्या पल्याडची कोयना नदी पूर्वेला वाहण्याऐवजी दक्षिणवाहिनी आहे. कवी गोविंदांनी या मुलुखाचं वर्णन खरंच अचूक केलंय, "जावळिचा हा प्रांत अशनिच्या वेलांची जाळी, भयाण खिंडी बसल्या पसरूनी ‘आ’ रानमोळी"! अश्या या अद्वितीय डोंगराला हेरून महाराजांनी इ.स.१६५६ मध्ये दुर्ग उभारला आणि जेमतेम ३ वर्षात इ.स.१६५९ला स्वराज्यातला अपूर्व शिवप्रतापाचा (अफजल मोहीम व वध) इतिहास या भूगोलाच्या साथीने घडला…

.. दुर्गपरिक्रमा पुढे चालू ठेवली. खोगीरापासून डावीकडे/ पूर्वेला उताराकडे निसटणारी पाऊलवाट ‘वाडा कुंभरोशी’ला जाते, ती आम्ही सोडली. समोर दाट झाडीतून आणि कारवीतून वाट काढत गडाकडे निघालो. या टप्प्यात आधी नोंदवल्या गेलेल्या ‘जुन्या बांधीव पायऱ्या’ आता दरड कोसळल्याने हरवल्या आहेत, ज्या शोधूनही सापडल्या नाहीत.

झाडीतून बाहेर पडत सह्यधारेवर पोहोचलो. समोर होता - बेलाग रेडे बुरुज, रौद्र कातळकडा, त्याला बिलगलेली ‘महुआ’ची पोळी! उभा घसारा चढत गच्च रानातून-कारवीतून-गचपणातून वाट काढायची होती. कुठे होत्या गव्याच्या पाऊलखुणा, कुठे सांबर हरीणाने शिंगे घासलेली झाडाची खोडे, तर कुठे साळीनदराची बिळदे अन काटे!

अखेरीस आम्ही गडाच्या तटबंदीच्या अगदी कुशीत (१० मी खाली) आलो. आता परिक्रमेतील महत्त्वाचा टप्पा सुरू झालेला - दुर्गस्थापत्य अनुभवायचा! साधारणत: आपण दुर्गाभ्यास करताना, गडाच्या माथ्यावरुन तटबंदी आणि बुरुज न्याहाळतो. मात्र, आमच्या दुर्गपरिक्रमेत महाराजांच्या दूरदृष्टीतून बनलेले दुर्गस्थापत्य पायथ्याशी उभे राहून, श्रद्धेने आणि अभ्यासू नजरेने आम्ही न्याहाळू लागलो.

पुढच्या तासाभरात गडाची उत्तरेची तटबंदी (रेडे बुरुज, चिणलेली चोरदिंडी ते यशवंत बुरुज), त्यांनंतर पूर्वेची तटबंदी (यशवंत बुरुज ते उगवतीचा/टेहेळणी बुरुज) आणि अखेरीस दक्षिणेची तटबंदी (उगवतीचा बुरुज ते भवानी बुरुज) निरखता आली. कोवळ्या उन्हांत उजळलेली दुर्गसंपदा अनुभवण्याचा आनंद आम्ही दुर्गप्रेमींनी लुटला. तब्बल पावणे-चारशे वर्षांपूर्वी उभारलेले, जावळीतील ऊन-वारा-पाऊस सोसत पण कुठेही जराही न ढळलेले बांधकाम थक्क करणारे! कुठे चोरदिंडी, कुठे दुहेरी तटबंदी तर कुठे पहाऱ्याची जोती असं खणखणीत दुर्गस्थापत्य!!!

राकीच्या वाटेवरुन चढाई करत आता आम्ही पोहोचलो वाहनतळापाशी उगवतीच्या टेहेळणी बुरुजाजवळ. भव्य भगवा ध्वज दिमाखात फडकत होता. वाजलेले सकाळचे ८:३०. राकीच्या वाटेने ४५० मी चढाई केलेली. वाटेच्या पायथ्याचे पाणी टाके, मेट-जोती आणि पदरात नोंदवलेल्या पायऱ्या बघता राकीची दुर्गम वाट पाहऱ्यासाठी वापरत असावेत, मात्र ही वहिवाट नसावीच, असे वाटते.

दुर्ग-शक्तीपीठाची अनुभूती

.. गडाच्या पहिल्या पायरीवरची धूळ मस्तकी लावली. माथ्यावर महिषासुरमर्दिनी रूपातील भवानीमातेसमोर नतमस्तक झालो. गडावर कितीही गर्दी असली, तरी भवानीमाता, केदारेश्वर आणि राजांचं भव्य अश्वारूढ शिवशिल्प नि:संशय शक्तीपीठे आहेत, याची अनुभूती घेतली. राजांच्या वीररसयुक्त पुतळ्याच्या चौथऱ्यावर कोरलेले शब्द "माझ्या मायभूमीचे रक्षण, हे माझे परम कर्तव्य" ऊरात साठवले.

गडावरून चौफेर दर्शन घडलं, जावळीच्या अथांग सह्याद्रीमंडळाचं - उभ्या घसरड्या डोंगरसोंडा, माथ्यापाशी सलग कातळभिंत, गच्च झाडीवेलींनी नटलेले डोंगरउतार, वळणवेड्या कोयनेचं-सावित्रीचे पात्र, आंबा-फणस-बांबूचा गच्च रानवा, डोंगरउतारांवर विखुरलेल्या शेताडीची नक्षी, फडफड असा विलक्षण मोठ्ठा आवाज करत दरीच्या पोटात खोलवर पल्ला मारत जाणारे धनेश पक्षी (हॉर्नबील्स) आणि आभाळात रेंगाळलेले तुरळक ढग - अश्या चित्ताकर्षक दृश्याने आम्हांला भारावून टाकलेलं. अशक्यप्राय आव्हानांवर मात करणाऱ्या बुद्धी, शक्ती, नीती, युक्तीची शिवप्रतापाची गाथा - या जावळीतील सह्याद्रीमंडळामुळे आपल्या अंगात भिनू लागते.

आदिवरदायिनी राऊळाकडे उतराई

दुर्गपरिक्रमेच्या दुसऱ्या टप्प्यात, गडावरुन नैऋत्येला उतरत श्रीआदिवरदायिनी राऊळ गाठायचे होते. गडाच्या पहिल्या पायरीपाशीच मस्त मळलेली वाट सुरु झाली. गारेगार गच्च झाडीतून सौम्य उतार झपाट्याने उतरला. माथ्यावर भवानी बुरुज आला आणि धारेवरचा उभा उतार सुरु झाला. पाठीमागे गडाच्या भवानी बुरुजाची भक्कम साथ होती. या धारेवरुन कोकणात उतरु लागणारी ‘चिपेची वाट’ आता कोठेतरी घसाऱ्यात हरवलेली.

पश्चिमेला खोलवर पारघाट-किनेश्वर खोरे, आंबेनळी घाटरस्ता आणि त्यासोबत ढगांच्या सावलीचा खेळ चाललेला. दूध पोहोचवायला गडाकडे निघालेला कोंडोशीचा कोणी आजा चढावर तमाखू मळत बसलेला, तर दुधाची कळशी माथ्यावर वागवणारी त्याची नात मोबाईलवर गाणी ऐकण्यात मग्न - वेगळ्या पिढ्या, वेगळा विरंगुळा!

आदिवरदायिनी मंदिर गाठलं. दर्शन घेतलं. वाजलेले सकाळचे ९:४५. गडापासून ३०० मी उतराई केलेली. भरारा वारं सुटलेलं.

परिसरात जुनी जोती दिसली. मंदिराच्या पूर्वेला ३०० मीटर उतारावर जुने कातळकोरीव पांडवटाके आहे - पारघाटाची वाट ऐतिहासिक असल्याची साक्ष देणारे, चंद्रकोरीच्या आकाराचे. रानटी जनावरे पडू नयेत, म्हणून लोखंडी जाळी बसवली आहे. झुडुपांमधून टाकं शोधावेच लागले. पण त्या चिकाटीबद्दल मिळाला झक्क रानमेवा - तोरणे आणि आंबोळया. असा रानमेवा मिळाल्यावर खादाड ट्रेकर्सची पावलं कितीतरी वेळ निघेचनात...

ऐतिहासिक पारघाट - बंद पडलेल्या वाटेवरून उतराई

दुर्गपरिक्रमेच्या तिसऱ्या टप्प्यात ऐतिहासिक पारघाटाची उतराई करायची होती. आदिवरदायिनी मंदिरापासून निघाल्यावर मस्त मळलेली, फरसबंदीची वळणावळणाची वाट होती. फुटभर उंचीचे कठडे, पायाखालचे घडीव दगड आणि वळणापाशी रचीव दगडांनी पक्की केलेली उतारवाट न्याहाळली. १५० मी उतराई केल्यावर मात्र वाट सपशेल बंद पडलेली. म्हणजे पूर्वीची फरसबंदी आहेच, पण मजबूत झाडोरा-वेलींच्या-काटयांच्या गुंत्यात वाट हरपली आहे.

अक्षरश: घुसाघुशी करुन वाट काढत जाताना धाप लागली. कितीतरी वेळ झटापट आणि कसरत करत उतरत होतो. वारंही पडलेलं. अखेरीस मोकळवनात आल्यावर हायसं वाटलं. ‘पारघाटाच्या ओठात’ असं ज्याचं वर्णन केलंय, तो संरक्षक दुर्ग प्रतापगड आता उंच-भव्य दिसू लागला. वाजलेले सकाळचे ११:३०. पारघाटाने ५०० मी उतराई केलेली. पारघाटाचा ऐतिहासिक वारसा असलेले गायमुख शिल्प असलेले पाण्याचे टाके, शिवपिंडी आणि कातळकोरीव मारुतीरायाचे दर्शन घेतले. कोण्या कवीमनाच्या भक्ताने टाक्याची रचना अशी केली आहे, की टाक्यात पाणी ओतप्रोत भरले की गोमुखातून बाहेर पडावे. पुरातन पारघाटात इतक्या साऱ्या जुन्या पाऊलखुणा, पण आज व्यावहारिक गरज न उरल्याने, वाट पूर्णपणे निकामी होऊन बंद पडल्याचे कटू सत्य अनुभवले. कालाय तस्मै नम:!!!

वहाळातून रानकडसरीकडे खडतर चढाई

दुर्गपरिक्रमेच्या चौथ्या आणि अंतिम टप्प्यात - पारघाटातील गायमुख टाक्यापासून निघून, चिरेखिंडीत रानकडसरीपाशी आंबेनळी घाटरस्ता गाठायचा होता. अर्थातच, इथे मळलेली वाट अजिबात नव्हती आणि पूर्णपणे डोंगर-घळीमधून वाट काढायची होती. गायमुख टाक्यापासून पूर्वेला प्रतापगडच्या कड्याकडे निघालो. पारघाटाची वाट सोडली आणि डावीकडे/ उत्तरेला तिरक्या डोंगरउतारांवरून वाट काढत निघालो. प्रतापगडाच्या पश्चिमेचा थोरला वहाळ गाठणे, हे पहिले उद्दिष्ट होते. अडचणीची वाटचाल होती. एका बेचक्यात बसलेली रानकोंबडी दिसली, पण आम्हाला बघूनही हलेचना. तिच्याजवळून पुढे निसटावे लागले. मग लक्षात आले, की दोन अंडी उबवायला बसल्याने ती रानकोंबडी उडत नव्हती. तिला न दुखावता सटकलो आणि अखेरीस थोरल्या वहाळात पोहोचलो. भले मोठे दगड-धोंडे अस्ताव्यस्त पसरलेले. वाजलेले दुपारचा १. कळाकळा तापलेल्या उन्हांत, चिकाटीने दुर्गपरिक्रमा करणाऱ्या ट्रेकर्ससाठी अखेर गडपुरुषानेच जणू पाण्याची सोय केलेली. भर एप्रिलमध्ये वहाळात होतं बारमाही गारेगार वाहतं पाणी, छोट्या कुंडांमधून गरगरा विहरणाऱ्या पाणनिवळ्या आणि आभाळाचं प्रतिबिंब!

आता वहाळाच्या पात्रातून चढाई करत निघालो. शेवटी डावीकडच्या ओढ्यातून, घसाऱ्यातून उभ्या चढाईची कसरत होती. ओढा अंगावर आल्यावर, पलिकडे कारवीतून वाट काढली. एव्हाना गाड्यांचे आवाज घुमू लागलेले, म्हणजे आंबेनळीचा गाडीरस्ता जवळ आलेला. धापा टाकत रस्त्यावर पोहोचलो. वाजलेले दुपारचे १:४५. पारघाटातील गायमुखापासून ३०० मी चढाई केलेली. डांबरी रस्त्यावरून अजूनही २ किमी चाल होती. आमचा ट्रेकर्सचा वेष बघून येणाऱ्या जाणाऱ्या गाड्यांमधले लोक कौतुकाने हात करत होते. अखेरीस जिथून दुर्गपरिक्रमा सुरू केली, ती सुतारपेढा वाडी गाठायला वाजले दुपारचे २:१५. आभाळात अक्षरश: घुसलेल्या प्रतापगडाचे रुप चित्तवेधक होते.

प्रतापगड दुर्ग-परिक्रमा पूर्ण केली, यावर आम्हाला विश्वास बसत नव्हता. आंबेनळी घाटरस्त्यावरून निघून अल्पपरिचित ‘राकीच्या वाटे’ने दुर्गम चढाई केलेली; उगवतीच्या बुरुजापासून उतरत चिपेच्या वाटेजवळून आदिवरदायिनी राऊळापाशी पोहोचलो; ऐतिहासिक चिरेबंदी ‘पार घाटा’ने उतराई केली आणि अखेरीस पश्चिमेच्या वहाळातून वाट काढत चिरेखिंडीपाशी रानकडसरीची चढाई केली. दणकट भटकंतीमुळे आणि आनंदानेही ऊर धापापले होते. प्रतापगडाची दुर्ग-परिक्रमा फारशी प्रचलित नाही. त्यासाठी ‘प्रतापगड सर्च अँड रेस्क्यू फौंडेशन’चे श्री. संजय जाधव आणि श्री. अजित जाधव यांनी आमच्या तुकडीला आपुलकीने मदत केली. स्थानिक वाटाड्या श्री. धोंडू ढेबे यांचीही साथ मिळाली. या डोंगरभाऊंबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली.

परिक्रमा शिव-प्रतापाच्या पाऊलखुणांची

गडाने आम्हाला परवानगी दिली दुर्ग-परिक्रमा करायची अन गड अनुभवायची..

गवतालाही भाले फुटतील, अश्या इतिहासाचा प्रतापगड...

वळणवेड्या कोयनेचा, सावित्रीचा अन घनदाट अरण्याचा प्रतापगड...

भोरप्याच्या डोंगरावर बेलाग प्रतापगड बांधून घेण्याच्या दूरदृष्टीचा प्रतापगड…

बळकट, बेलाग, अजिंक्य दुर्गस्थापत्याचा प्रतापगड…

श्रीभवानीचा, आदिवरदायिनीचा अन काळभैरवाचा प्रतापगड...

वीरांचा, शौर्याचा आणि स्वामीनिष्ठतेचा प्रतापगड…

निसरड्या भयावह घाटवाटांचा प्रतापगड...

रौद्र सह्याद्रीचा, गनिमी काव्याचा प्रतापगड... शिव-प्रतापाचा प्रतापगड!!!

शिव-प्रतापाच्या उर्जेने उत्तुंग स्वप्नं पाहण्याची अपार उर्जा दिलेली...

दुर्गपरिक्रमा प्रतापगडची करुन आनंदवनभुवनाची अनुभूती दिलेली... कृतज्ञ आहोत...

------------

लेख 'दुर्ग दिवाळी अंक २०२४' मध्ये प्रकाशित आहे. © साईप्रकाश बेलसरे, २०२४

छायाचित्रे आणि नकाशा रेखाटन: साईप्रकाश बेलसरे

Mera Bharat Mahan:: Self-drive Road Trip - Glimpse of Gujarat’ (Trip Log)

2024-11-27T09:33:00.002-08:00

Mera Bharat Mahan:: Self-drive Road Trip - Glimpse of Gujarat’ (Trip Log)

This is a 'raw' log of our road trip. Gujarat road trip was on our bucket list for quite some time. The purpose was to visit Unesco World Heritage sites in Gujarat, enjoy delicious food, do shopping and create memories with family on a long road trip.

We knew Gujarat goes all out for Diwali, with everyone taking a break and traveling; and this would mean crowded places and some famous shops not being open. But because of school holidays, we couldn't pick a different time for our trip.

Day 1: Saturday, 2 November 2024 || Pune - Vadodara 574 km, via Nashik Saputara

Supposedly an ambitious long drive, but turned out to be feasible due to disciplined driving with periodic breaks.

345 am - 7 am: Drive to Nashik (202 km). Started from Home on the routine Nashik highway (202 km), avoiding Chakan traffic and negotiating random speed-breakers. Near Vani, waved hand at the series of forts in Satmal range - familiar due to several of our treks in the region.
7 - 815 am: Drive to Saputara (91 km). Entered the state of Gujarat, at Saputara hill station. 291 km from home. Decent breakfast in Khau Galli - Bataka Poha, Pav Bhaji, Masala Dosa, Chai with lemongrass. Buzzing place with tourists.
10 am - 215 pm: Drive to Vadodara (288 km). Descended long ghat section to enter dense teakwood jungle of Dang district, near Waghai. 12 pm - Traversed through the state highway to connect Mumbai - Ahmedabad Highway near Navasari. Speed limit of 100, but heavy traffic of trucks and car racing through the traffic. A bit of random potholes were popping up. Bypassed Surat, Bharuch. Entered Vadodara. Being a ‘Marathi Manus’, instantly felt familiar calm vibe of the city. Checked in at - ‘Hotel Midtown’ for a basic stay with essential amenities.
Had yummy lunch at ‘Kathiyavadi Khadki’- simple, pocket-friendly thali with distinct taste for every cusine. Local transport using Uber was simple, while auto rickshaws were asking a random rate. Upon a much-needed nap, visited the vibrant Alkapuri road to enjoy Bombay sandwich, juice, Pani Puri and Rajasthani Kulfi. Bought authentic musk attar at Yahzin Attarwala. The Diwali vibe, colors and lights on the clean roads on Vadodara were refreshing.

—-----------

Day 2: Sunday, 3 November 2024 || Vadodara - Champaner - Ahmedabad (213 km)

Day 2 was about visiting the heritage site at Champaner, enjoying local food and then visiting Adalaj Stepwell and closing the day upon visiting the Akshardham Temple of Gandhinagar.

7-8 am: Drive from Vadodara to Champaner (47 km). Reached the extremely crowded parking area for Shree Mahakali Mataji Temple, Pavagadh. We couldn’t dare visiting the temple on the hill top due to massive crowd.
8-9 am: Unesco world heritage site at Champaner is less known and not crowded at all. The Great Mosque (Jami Masjid) is a captivating blend of Hindu (Solanki and Chauhan dynasties, 8th to 14th centuries) and Islamic (Sultan Mahmud Begada, 15th centrury) architectural styles. Jami Masjid is quite big with 2 iconic minarets, around 172 pillars and seven mihrabs (prayer niches), and a separate prayer zhali for women. The Mihrabs themselves, are a fusion of architectural styles with the basic prayer niche in its classic arch shape and the insides of it carved with designs typical of Hindu or Jain temples.

9-1015 am: Traveled back to Vadodara. Visited ‘Jai Mahakali Sev Usal’ - a renowned eatery in Vadodara, elebrated for its unique sev usal, a flavorful blend of spiced chickpeas and crispy sev. Unlike the widely popular misal pav, sev usal distinguishes itself with its distinct combination of ingredients and bold flavors.
1045am-01pm: Traveled from Vadodara - Ahmedabad (128 km), on the express highway NE1, which speed limit of 100. Took the busy outer ring road of Ahmedabad to reach Kudasan. Checked in at ‘The Lemongrass Hotels’, Kudasan.
After taking a nap, visited Adalaj Stepwell at 4 pm - a masterpiece of Indo-Islamic architecture, that was built in 1498 by Queen Rudabai of the Vaghela dynasty. This five-story marvel, adorned with intricate carvings depicting Hindu deities and mythological scenes, showcases the harmonious blend of Hindu and Islamic architectural styles.
At 6 pm, visited BAPS Akshardham Temple at Gandhi Nagar, which was beautifully decorded with Diwali diyas. Due to the heavy crowd, we later thought that we could have simply avoided visiting the temple.
Enjoyed elaborate Gujarati thali dinner at RIVAJ - Gujarati Rasthal, before heading for a good night sleep!

—-----------

Day 3: Monday, 4 November 2024 || Ahmedabad - Dhordo (419 km, 8 hours)

Day 3 was a long drive to Kutch/ Kachchh, crossing the gulf of Kutch to reach the Rann, and visiting some artists in the city of Bhuj.

6am-2pm: Nice long drive from Kudasan/Ahmedabad to Bhuj (355 km). Enjoyed breakfast of Poha, Dhokla, Fafda, Khaman at ‘Honest’ (a chain of highway foodmalls). Around 11 am, crossed the gulf of Kutch, which is a fascinating landscape with vast salt pans, electric lines crisscrossing the sky, the long road bridge. As we entered coutryside, Sugar n’ Spice restaurant at Bhachau enabled us take a much needed chai-sandwich break. Upon long stretch of GJ SH 7, with speed limit 100, the road quality started deteriorated with potholes, as we came closer to Bhuj. Reached Bhuj at 2 pm. Relished yummy Kathiawadi Thali at Umiyaji Dining Hall. A full jar of buttermilk was a delightful addition. At billing counter, bought local pickles, chhunda, buttermilk masala and saunf, which are all great.

2-430 pm: Amruta being an artist wanted to spend time with local artists. We stepped into a world of vibrant colors and intricate designs at ‘Rogan Art’ Bhuj, to witness the magic of ‘Rogan Art Painting’, a centuries-old tradition preserved by the skilled hands of Shri Ashish Kansara and his family. Such a down-to-earth artist, with no commercial expectations! Ashish Sir was kind enough to enable us spent a couple of hours doing a hands-on workshop on Rogan Art. Amruta was truly delighted!

Refilled full tank at petrol pump in Bhuj, which turned out to be a mindful task. We were not going to come across any petrol pumps for next 1 day. Overall during the trip, we ensured refueling ahead of 200 km notification for tank empty.
430-630 pm: Drove on a single lane road from Bhuj to Gorewali near the White Rann of Kutch (80 km), through a marshy surrounding. Took a tiny stop at Bhirandiara served Mava (Khava). The drive to the stay location ‘Gorewali’ was on a very narrow road and the tyre noise due to the sand on the road was noticeable.
Reached at ‘Happy Family Home Stay’ Gorewali for a simple stay in a colorful local mud house, aka ‘Bhunga’ hut. Enjoyed homely food and hospitality. Night was nice cold and full of stars in the sky.

—-----------

Day 4: Tuesday, 5 November 2024 || Dhordo - Dholavira (134 km, 3 hours)

This was a beautiful day, with unbelievable sightseeing of The White Rann of Kutch, followed by Kalo Dungar, driving on the ‘Road to Heaven’, experiening the divine ‘Rann of Dholavira’ and Dholavira Unesco World Heritage site.

6: 15 am: Started from Gorewali for visiting ‘White Rann of Kutch’ near village of Dhordo. We had got the permit to enter Rann online in advance, which was a wise move as the Internet range near the Rann is weak. Our Permit was checked at the entry.
7:06 am: We were right on time to witness the sun rising at the horizon. What a divine sight to see the endless expanse of white salt! The sky erupted in a kaleidoscope of colors, casting a magical glow over the desert. ‘The White Rann of Kutch’, a vast salt marsh had transformed into a mesmerizing white desert post monsoon, is created by seasonal flooding and subsequent evaporation. Stepping onto this ethereal landscape, we felt like we were walking on another planet. The Rann was still not completely dry and hence walking in the marshy field of salt and little bit of water was difficult and funny. It was unbelievable that we were just a few kms away from Pakistan border.
930-1045 am: After having breakfast at the homestay, we enjoyed doing a quick photoshoot wearing traditional Kutch attire. Enroute ‘Kalo Dungar’, we experienced an intriguing phenomenon of the ‘Magnetic Hill’ - where it appeared as if vehicles are rolling uphill, when in neutral gear. Despite its name ‘Magnetic Hill’, the hill doesn't possess any actual magnetic properties and instead it creates an optical illusion due to the surrounding terrain. Worth experiencing though!
11am-12pm: Reached ‘Kalo Dungar’, also known as Black Hill, is the highest point in the Kutch to see a breathtaking panoramic view of the Great Rann of Kutch, the vast salt desert below. At the edge of the hill, the vast expanse of white salt stretches created a mesmerizing contrast with the blue sky. India-Pakistan border fence is few kms away, but the iconic India Bridge which was fought in the war of 1971 was visible as a symbol of the country's border security. Additionally, the hill is home to the Dattatreya Temple.
12-1pm: Drove on ‘Road to Heaven’ - a 35 km stretch of road newly constructed on the Rann marshy land. The single lane road is renowned for its surreal beauty. It traversed the vast white expanse of the Great Rann of Kutch, offering breathtaking views of the salt flats and the distant horizon. Unreal experience indeed!
115 pm: Reached Rann of Kutch accessible near Dholavira. This is a much superior stretch of salt desert than the one near Dhordo. Fabulous! Checked in at ‘Rann Resort Dholavira’. Had basic lunch thali.
4-7pm: Visited Dholavira Unesco World Heritage site, which is a remarkable Harappan city, showcasing a sophisticated urban civilization with its three-tiered fortification system and water management system. Taking ASI guide was a must to understand the nuances. Strategically located near vital trade routes, Dholavira thrived as a hub for economic exchange. The discovery of unique inscriptions, including one of the longest in the Indus script, offers glimpses into the writing system of the Indus Valley people. Visit in the morning (easy weather, less crowded), with the site first and then visit the museum to connect the dots would be better. Middle and lower town is skipped by most guides. Insist on the guide getting covered. Be careful during the site visit, as there are reptiles hiding beneath the stones and cavities. Watch for ancient pot shards scattered in the area - easily locatable. Observe variety of stones - sand stones, lime stones and Fossil stones.
We enjoyed local folk music at the stay.

-----------

Day 5: Wednesday, 6 November 2024 || Dholavira - Patan - Modhera - Ahmedabad (367 km)

Despite yet another day of long drive through a mix of state highway, village road, national highways and driving on some confusing country roads, the day delighted us with the natural wonder at Rann of Vauva with the view of millions of birds, and another set of heritage sites at Patan and Modhera, and finally closing the day at Ahmedabad with shopping and yummy food.

530-945 am: Started quite early in the morning. After crossing the island of Dholavira/ Khadir Bet, a bridge took us to Balasar. Freshly-made morning adrak chai was welcome. From here, Google made us take a 62 km long country road which appeared quite confusing (but we later realized that it was the right road). This included traveling on the 14 km long missing link - Mauvana-Gadkabet-Vauva, over the ‘White Rann of Vauva’ which also shares border with Pakistan. This elevated road is another ‘Road to Heaven’ like the one near Dholavira. This road runs right through the heart of Kutch Desert Wildlife Sanctuary and hence personally to me, it’s not clear, how this road is approved. Anyway. Right at the beginning of elevated road, we witnessed something I haven’t ever seen in life - millions of aquatic birds!

We continued travel to finally join ‘Santalpur - Palanpur’ highway, huhh! A further super fast road took us to Patan.

10-1130 am: Visited Rani ki Vav, a magnificent stepwell in Patan, which was built in the 11th century by Udayamati, wife of King Bhima I of the Solanki dynasty. India’s Rs 100 currency note has the photo of Rani ki Vav. A testament to the region's arid climate and reverence for water, it features intricate sculptures depicting Hindu deities, mythological figures, and everyday life, showcasing the pinnacle of Maru-Gurjara architectural style. The stepwell's unique sculptures, such as those of celestial nymphs (apsaras) and erotic couples, reflect the region's rich cultural heritage and artistic traditions. We took ASI guide, which is needed to understand the site. Patan saree museum ‘Patan Patola Heritage’ can be visited, while we skipped the shopping. We found a decent restaurant (possibly the best at Patan) - Hotel CarreFour, to have punjabi subji-roti.

1:15-2:45 pm: Reached Modhera to visit Modhera Sun temple. This time. Taking ASI guide was essential and helpful. The Sun Temple of Modhera, built in the 11th century by the Chaulukya dynasty, is a masterpiece of Hindu architecture, meticulously designed according to Vastu Shastra principles. Dedicated to the solar deity Surya, the temple features intricate carvings depicting mythological scenes and celestial bodies. Its unique design, aligned with the cardinal directions, allows the sun's rays to illuminate the sanctum during the equinox, creating a breathtaking celestial spectacle.

3-5:15 pm: Drove to Ahmedabad through heavy traffic on Palanpur highway. The city of Ahmedabad is also a heritage site. Attempted hard to book Ahmedabad Heritage Walk, but it wasn't operational. Checked in at ‘The Cama - A Sabarmati Riverfront Hotel’, which was the most comfortable stay of the trip.
In the evening, headed for dinner at Swati Snacks, a culinary gem in Ahmedabad, that offered a delightful journey through Gujarati cuisine. From unique delicacies like Panki and Fada Ni Khichdi to traditional favorites, Swati Snacks is a must-visit for food lovers. Slightly premium pricing, but serves authentic Gujarati food. Enjoyed street shopping near Law Garden shopping area. Visit to the mega store ‘National Handloom’ was overwhelming, and added lots of shopping bags in our car.

—-----------

Day 6: Thursday, 7 November 2024 || Ahmedabad - Vadodara (111 km)

The first half included quick Ahmedabad sightseeing, before heading back to Vadodara.

Breakfast at Gajanand Pauva House - where we had yummy masala poha, sandwich, Rajwadi Kulhad chai. Loaded bags of awesome Khakhara and snacks at Induben Khakhrawala.
Visited Gandhi Ashram, Sabarmati - a historic site founded by Mahatma Gandhi in 1915, played a pivotal role in India's freedom struggle. Located on the banks of the Sabarmati River in Ahmedabad, it served as a center for Gandhi's experiments with truth, nonviolence, and self-sufficiency. Visiting the ashram offers a unique opportunity to immerse oneself in Gandhi's legacy and experience the peaceful and inspiring atmosphere he created. Met Trekker-Blogger friend Pankaj Zarekar with his family (and funnily kept meeting him again at next 3 destinations)

A visit to Vikram Sarabhai Space Exhibition Center was educational for daughter, as it took us on a captivating journey through India's space program, showcasing models, interactive displays, and a 3D theater.
2 pm: drove from Ahmendabad to Amul Anand plant. Online booking was required for visitors to visit the plant during 2-4 pm. We embarked on a fascinating journey through the heart of India's White Revolution at the Amul Anand plant. We witnessed the meticulous process of transforming fresh milk into a myriad of dairy products, from creamy milk to delectable cheese. For the engineer within me, the control systems and the packaging process of Amul butter was delightful watch. Lunch at Amul Foodland.

Drove to Vadodara to check in at the premium stay of Madhav Bagh - Royal Heritage Stay. This is a restored heritage home in Vadodara. The friendly owners Gaekwads, descendants of the royal family, shared fascinating tales of their ancestors, adding a personal touch to our stay. We immersed ourself in the rich history and elegant ambiance of this royal residence; and did a photoshoot too.

For dinner, we went to a unique place Gazra Cafe, nestled in Vadodara's historic Maharani Chimnabai Stree Udyogalaya, that offered a unique culinary experience serving authentic Maharashtrian and Gujarati dishes. The cafe's heritage building boasts a blend of modern and traditional decor, creating an inviting atmosphere. Highly Recommended!

----

Day 7: Friday, 8 November 2024 || Vadodara - SoU (77 km)

This was a day of sightseeing at Vadodara, seeing the master copies of Raja Ravi Verma paintings and later visiting Statue of Unity.

In the morning, visited Lakshmi Vilas Palace, a stunning Indo-Saracenic masterpiece in Vadodara, Gujarat, was once the world's largest private residence, surpassing Buckingham Palace. Its grandeur is epitomized by the opulent main darbar hall, adorned with intricate carvings, majestic chandeliers, and a mesmerizing dome. Viewing the master copies of Raja Ravi Verma paintings was particularly interesting at Maharaj Fattesingh Museum.
230pm: Reached Garudeshwar (77 km). Had lunch at Jagdish Works Cuisine. Headed to see The Statue of Unity, a colossal tribute to Sardar Vallabhbhai Patel, that stands tall as the world's tallest statue. Ascending to its peak offered breathtaking panoramic views of the Narmada River valley. Watching the light and sound show is a captivating experience. Dinner at The Dhaba, Kevadiya.

Day 8 & 9: Saturday, 9 November 2024 || SoU - Saputara - Nashik (318 km); Pune (203 km)

Visited Garudeshwar temple, a sacred place for devotees of Lord Dattatreya, situated on the banks of the Narmada river. Tembe Swami Samadhi is the final resting place of Paramahamsa Parivrajakacharya Shree Vasudevananda Saraswathy Swamy Maharaj, a revered spiritual figure.
Return journey on a bad road and some detours took test of our patience.
A small break to enjoy unique taste of sugarcase juice, with pineapple added
Loved shopping at ‘The Rural Mall’ in Mandvi, especially the Bamboo artifacts.

Once we entered the state of Maharashtra and traveled to Pune, we were greeted several times by the hardworking folks wearing white uniform. We also started meeting adventurous drivers all along. Felt like being back to homeland!

Overall, simply awesome and fulfilling trip providing glimpse of Gujarat. The 2600 km road trip through Gujarat provided us unique perspective into the stunning landscape of White Rann of Kutchh, UNESCO World Heritage sites (Dholavira, Rani ki Vav, Champaner), local food and loong drive. Enjoyed yummy food. Feeling blessed to visit our Bharat! Truly, Mera Bharat Mahan!

@ Saiprakash Belsare. 2024. www.discoversahyadri.in.

होळीपौर्णिमेचा घाटरानवा

2024-03-25T06:25:00.000-07:00

दारा घाट – भीमाशंकर – रानशीळ घाट:: ट्रेकरदोस्तांसाठी संक्षिप्त टिपणे

होळीपौर्णिमेला उन्हाळ्यात सह्याद्री घाटवाटा-जंगल भटकंतीसारखी मौज नाही - अर्थात उन्हापासून बचाव करतंच!

दुर्ग सिद्धगडची दक्षिण आणि भीमाशंकरची उत्तर या दरम्यान सह्यमाथ्यावरुन चढाई-उतराई करणाऱ्या घाटवाटा अल्पपरिचित, दुय्यम महत्त्वाच्या, खडतर घसाऱ्याच्या-कातळातल्या आणि कमी वापरातल्या.

आमच्या तुकडीने सिद्धगडच्या दक्षिणेच्या ‘दारा घाटा’च्या ‘निसणी’वरुन, खडकांमधील ‘बोगद्या’तून आणि खोदीव ‘पावठ्यां’वरून चढाई केली.

मंद उताराच्या वाटेने कोंढवळमार्गे भीमाशंकर गाठण्याच्या ‘द्राविडी प्राणायामा’ऐवजी, सह्यमाथ्यावरुनच घनदाट अरण्यातून दक्षिणेला जात, वाटा शोधत पुढे ‘मचणाच्या वाटे’ने थेट भीमाशंकर गाठलं. श्रीक्षेत्र डाकिन्या भीमाशंकराची आरती-प्रसाद घेतला.

उतराई करताना घनदाट अरण्यातील ‘रानशीळ घाटा’च्या गारेगार घाटवाटेने नांदगावकडे उतरलो, पण प्लॅस्टिक कचऱ्याने हादरून गेलो. दमदार चढाई-उतराईच्या या ट्रेकचा 'संक्षिप्त' फोटो-ब्लॉग/ टिपणे…

(नोंद घ्यावी, की ढाकोबाचा दाऱ्या-आंबोली घाट वेगळा, आणि हा कोंढवळचा ‘दारा घाट’ वेगळा!)

दारा घाट - निसणीचा, कातळबोगद्याचा, खोदीव पावठ्यांचा!

कोकणातले गाव: नांदगांव/ भोमाळवाडी, जिल्हा रायगड
घाटमाथ्यावरचे गाव: कोंढवळ, जिल्हा पुणे
स्थानवैशिष्ट्य: सिद्धगडच्या दक्षिणेला आणि भीमाशंकरच्या उत्तरेला, उभ्या कड्यातून वाट
ऐतिहासिक संदर्भ/ खुणा: खोदीव पायऱ्यांची मालिका
वाटेत पाणी: पावसाळ्यानंतर दोन-तीन महिने मधल्या पदरात नैसर्गिक झऱ्याचे पाणी
निवारा: नाही
काठिण्य: दोन किंचित अवघड कातळटप्पे. कातळरोहण साहित्य आवश्यक नाही.
चढाई: ८७५ मी
वाटाड्या: घेतल्यास बरे. भोमाळवाडीमध्ये चौकशी करणे.
वेळ: ४ तास घाटचढाई
घाटवाटेतल्या ठळक खुणा:

पहाटे पुण्यातून निघून कर्जत-खांडस मार्गे भीमाशंकरच्या वायव्येला कोकणातील भोमाळवाडी गाठले.

गावातून पूर्वेला कूच केले, तेंव्हा सह्याद्रीची भिंत धूसर आणि गूढ वाटत होती. वेळ सकाळचे ७.

शेताडीतून समोर दाराघाटाने आमच्यासाठी कोणता डोंगरडाव आखला आहे, त्याचे दर्शन झाले. आधी झाडीभरले टेपाड, त्याच्यावरती उठावलेला ३०० मी उंचीचा कातळ, त्यावर पदराची झाडी आणि मागे पुनः उठावलेली ४०० मी सह्याद्रीभिंत.

टेपाड चढताना पानझडीच्या रानातून जाणारी नागमोडी बारीक वाट, आणि उन्हं चढायच्या आधीचा गारवा सुखावह होता.

कातळकडा जवळ येऊ लागला. आडवी जाणारी मळलेली वाट सोडून, पूर्वेला ओहोळामधून झाडीमधून चढू लागली.

उभ्या चढाईची पण पुसटशी वाट दगडांमधून आणि वाळलेल्या गवतामधून जाणारी. कातळकड्याजवळ जाऊ लागली.

कातळकड्याच्या पोटात आल्यानंतर उजवीकडे (दक्षिणेला) वीस फुटी दरड. सोपे कातळरोहण.

माथ्यावरचा शंभर फुटी कातळकडा अगदी डोक्यावरती आलेला. कातळकड्याला बिलगून चाललेलो. कड्यातून वाट कशी काढली असेल, याची उत्सुकता लागलेली.

कडयाला बिलगून जाणारी, गवतातून झुंबाड्यातून जाणारी अडचणीची वाटचाल.

आता आली निसण - म्हणजे आधारासाठी खाचा-खळगे नसलेल्या गुळगुळीत कातळावर आरोहणासाठी लावलेले झाडाचे तिरपे खोड. निसण असल्याने ट्रेकर्सच्या बुटांचे खूर शिवशिवू लागले. सोपे कातळरोहण! वेळ सकाळचे ८३०.

निसणीच्या वरती किंचित अवघड ‘चिमणी’ पद्धतीचे कातळरोहण होते. डावीकडच्या कातळाला अजिबात आधारखाचा (होल्डस) नसल्याने, उजवीकडच्या कातळाला पाठ आणि डावीकडे बुटांच्या घर्षणाने आधार मिळवून १२ फूट चढाई होती.

‘चिमणी’ पद्धतीचे कातळारोहण केल्यावर लगेच कातळातल्या बोगद्यातून सरपटत जायचे होते. उजवीकडे वळून दोन्ही हातांच्या जोरावर वरच्या टप्प्यात पोहोचायचे होते.

पदरातल्या सपाटीत उंबरा खाली झऱ्याचे गार निर्मळ पाणी टिकून होते. वेळ सकाळचे ८४५.

मोकळवनातून सह्याद्रीकडा बेलाग दिसत होता. वाट कशी काढली असेल त्याचा अंदाज येत नव्हता. मात्र, समोर दारा घाटाची ‘धार’ लक्षवेधक होती.

इंग्रजांनी गॅझेटीयरमध्ये नोंदवलेली ‘घार’ नावाची घाटवाट म्हणजेच ‘धार’ असलेला ‘दारा घाट’ असावा, असा अंदाज बांधला.

झाडीतून, धोंड्यांमधून आडवं जात आता दारा घाटाच्या धारेच्या पायथ्याशी पोहोचलो.

धारेवरच्या उभ्या चढाईने धाप लागली, पण दूरवरचे दृश्य उलगडू लागले

गवताळ कातळधारेवरची दुर्गम घाटचढाई करताना विश्रांतीचे क्षण आणि डोंगरगप्पा आनंद देणाऱ्या. वेळ सकाळचे ९४५.

उभ्या डोंगरधारेवरील नागमोडी चढण आता कातळाच्या आणि उजवीकडच्या घळीच्या जवळ आलो.

धारेची वाट संपली. आता समोर अरुंद नाळ होती, पण त्यातून वाट चढणे अशक्य होते. घाटमाथा तब्बल २०० मी उंचीवर होता.

नाळेची चढाई टाळून वाट आडवी उजवीकडे निघाली. इथून पुढे कातळकड्यामधून नागमोडी वाट कशी असेल त्याची उत्सुकता लागलेली.

आता सुरू झाली कातळात खोदलेल्या पावठ्यांची मालिका!

अगदी दुर्गच्या ‘खुटेदरा’ या घाटवाटेमधल्या खोदीव पावठ्यांची आठवण यावी अश्या.

पावठ्या - जेमतेम पाऊल मावेल अश्या ओबढधोबड, पण निश्चितपणे मानवनिर्मित छिन्नी हातोडा घाव असलेल्या.

या पावठ्या अवघड किंवा धोकादायक नाहीत. पण, सावकाश वाटचाल करायची. खाली पदरातलं जंगल खोल खोल गेलेलं दिसतं.

एकापाठोपाठ उभ्या कातळात पावठ्यांचे संच येत राहतात. धाप लागलेली असते, पण घाटनिर्मात्याच्या कौशल्याचे कौतुक दाटून आलेलं असतं.

माथा आता १०० मी उंचीवर. वाळलेल्या गवतावरून तिरपांड्या कातळावरून उभी नागमोडी वाट चालूच असते.

आणि अखेरीस पोहोचलो दारा घाटाच्या माथ्यावरती. वाटाड्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करुन त्यांचा साभार निरोप घेतला.

गारेगार वारं खात भूगोलाष्टक रंगलं. उत्तरेला सिद्धगड समोर दाराघाटाची कराल कातळधार, खाली कोसळलेली दरी आणि कातळातल्या पावठ्या चढत आम्ही घाटमाथ्यावर पोहोचलोय, याच्यावर अक्षरशः विश्वास बसेना. पायथ्यापासून चढाई ८७५ मी, वेळ सकाळचे ११.

दारा घाट माथ्यावरुन थेट भीमाशंकर (मचाणाची वाट): गृहीतक मांडून वाटशोधन

आता आम्हाला भीमाशंकराच्या दर्शनाची आस लागली होती. त्यासाठी पूर्वेला मंद उताराच्या वाटेने कोंढवळ गाव, मग डांबरी रस्त्यावरुन वळसा घालत भीमाशंकर - असा ‘द्राविडी प्राणायाम’ करणे पटेना.

त्याऐवजी, ‘दारा घाट’ माथ्यामाथ्यानेच दक्षिणेला जात थेट भीमाशंकरला पोहोचता येऊ शकेल, असं गृहीतक मांडलं. आमच्या आधी कोणी ट्रेकर्सनी अशा पद्धतीने वाटचाल केलेली ऐकिवात नव्हतं. वाटशोधनाचे कोडे सोडवायला आम्ही सज्ज झालो.

भीमाशंकर अभयारण्य असे घनदाट झाडीचे टप्पे. वाट अशी नाहीच.

झाडीभरल्या उतरंडीचे, गचपणीचे टप्पे. वेलींच्या आधाराने खोडांच्या आधाराने पुढे पुढे सरकत होतो.

गुगल नकाशाच्या आधारे दक्षिणेला मोकळवनात पोहोचायचे होते.

जंगलातला गारवा आणि शांतता अनुभवत, पाचोळा चुबुकचुबुक करत कितीतरी वेळ वाट शोधत होतो.

झाडीतून अशक्य ओरबाडून घेत, वाट शोधत अखेर पोचलो मोकळवनात. दाराघाटातून इथे पोहोचायला चालू वाट नाहीच. प्राण्यांच्या सोयीसाठी वनविभागाने खोदलेले चंद्रकोर तळे समोर होते. पाणी आपल्याला पिण्यायोग्य नसले, तरी रानातल्या प्राण्यापक्ष्यांना उन्हाळयात या पाण्याचा किती आधार! वेळ दुपारचे १२३०.

घाटमाथ्यावर असलो, तरी ऊन रटरटत होतेच. दोन घास खाऊन घेणं आणि थोडीशी विश्रांती महत्त्वाची. घरून आणलेली शिदोरी सोडली. रुचकर मसुराची उसळ, पोळी, कांदा आणि दही असा फक्कड बेत. भोजनोत्तर विश्रांती पडी मारुन, दोन वाजता ट्रेकर्स प्रस्थान करण्यासाठी तयार झाले.

चंद्रकोर तळ्यापासून दोन वाटा फुटल्या - पूर्वेला कोंढवळ गावाकडे आणि उजवीकडे भीमाशंकरकडे जाणारी. मोकळ्या माळावर वाटा सहज न दिसणाऱ्या, म्हणून वनखात्याने या वाटांच्या दुतर्फा दगडांची सीमा-कड आखलेली.

गचपणातून मार्गक्रमणाचा त्रास मागे पडलेला. चंद्रतळ्यापासून भीमाशंकरला जाणारी वाट मळलेली आणि घनदाट अरण्यातून जाणारी.

भीमाशंकर अभयारण्याचे घनदाट झुडुपी टप्पे आणि मागे नागफणी डोंगरटोक खुणावू लागलेले.

रानात दिसणारी ही बारीक फळे अंजनीची असावीत का (Memecylon depressum)?

सदाहरित जंगलाच्या टप्प्यांमधून तर कधी मोकळ्या गवताळ टप्प्यांमधून जाणारी, नितांतसुंदर आनंददायी अशी, आडवी वाटचाल करत निघालो. वाट नेमकी लक्षात यावी म्हणून दुतर्फा दगडांची कड आखलेली.

वन खात्याच्या मचाणावर पोचलो. कोंढवळमार्गे वळसा घालून येण्यापेक्षा थेट घाटमाथ्यावरुन भीमाशंकर गाठता येईल, हे भूगोलाचे गृहीतक-कोडे आम्ही सिद्ध करु शकलो याचा आनंद वाटला. वेळ दुपारचे २३०.

पुढील काही मिनिटात घोडेगाव-भीमाशंकर डांबरी रस्ता लागला. सकाळपासून १० किमी चाल. १००० मी चढाई आणि २०० मी उतराई झालेली. वेळ दुपारचे ३.

भीमाशंकरला एसटी स्टँडपाशी पोहोचणे, ही आमचे गंतव्य नव्हतं. हनुमान टाक्यापाशी श्रीराम भक्त हनुमानाचे दर्शन आणि पुढे भीमाशंकर चे सर्वोच्च ‘नागफणी टोक’ गाठले.

भाविकांनी कुठलासा नवस म्हणून कुठे दगडाची लगोरी केलेली, तर कुठे झाडाच्या खोडामध्ये खोचलेली नाणी न्याहाळली.

नागफणी टोकावरुन वारं खात बसलो. दिवसभरात उत्तरेला दुर्ग सिद्धगडच्या अलीकडे घाट चढून भीमाशंकरचे संरक्षित रान न्याहाळत कसे आलो, याच्या भूगोलाची उजळणी केली.

रात्री श्री भीमाशंकरची पूजा-शेजारती लाभली. आणि, घरगुती जेवणही! ट्रेकर्सना अजून काय हवे!!!

रानशीळ घाट (बैलघाट) - घनदाट रानातला राजमार्ग, पण कचऱ्याच्या कचाट्यात अडकलेला

घाटमाथ्यावरचे गाव: भीमाशंकर, जिल्हा पुणे
कोकणातले गाव: नांदगांव, जिल्हा रायगड
स्थानवैशिष्ट्य: भीमाशंकरपासून वायव्येला उतरणारी मळलेली वाट
ऐतिहासिक संदर्भ/ खुणा: नाहीत
वाटेत पाणी: पावसाळ्यानंतर दोन-तीन महिने पदरात नैसर्गिक झऱ्याचे पाणी मिळू शकेल.
उतराई: ८२५ मी
वेळ: ३.५ तास
घाटवाटेतल्या ठळक खुणा:

भीमाशंकर घाट-ट्रेकची दुसऱ्या दिवशीची प्रसन्न सकाळ उजाडली. आज आम्ही एका प्रचलित घाटवाटेने आम्ही उतराई करणार होतो. घाटाचे नावंच किती रम्य - ‘रानशीळ घाट’, उर्फ ‘बैलघाट’!

एस टी बसस्थानकापासून उतराई सुरु झाली. सकाळच्या प्रसन्न वातावरणात रानशीळ घाटाची ‘रमणीय उतराई’ असं चित्र मनात रंगवणाऱ्या आमच्यासमोर मात्र भयंकर हादरवणारे आणि धक्कादायक दृश्य आलं. भीमाशंकरच्या अभयारण्यातील संरक्षित अभयारण्याला ओरबाडणाऱ्या पर्यटन आणि देवदर्शनाच्या लोंढ्याचा परिणाम असलेल्या कचऱ्याच्या आणि प्लॅस्टिकच्या महापुराने आम्हाला वेढले.

भीमाशंकर मधून निघता निघताच हा कचरा आढळेल असं नाही, तर अख्खा घाट उतरेपर्यंत सर्व टप्प्यांमध्ये मुबलक प्रमाणात कचरा प्लास्टिक साचलेले.

घाटवाटेची उतराई आहे ती मंद उताराच्या वाटेवरुन. कातळमाथा आणि कारवी टप्पे संपत आले, आणि वाट रानात शिरू लागली.

वाट म्हणजे राजमार्ग आहे. ट्रेकर्सपेक्षाही भाविकांच्या वापराची, त्यामुळे ठिकठिकाणी ‘ॐ नम: शिवाय’ दगडांवर कोरलेलं, झाडांवर पाट्या लावलेल्या.

कोवळ्या उन्हात उजळलेले जुन्या सुंदर रानाचे टप्पे सुखावत होते.

पदरातल्या सपाटीवरच्या सदाहरित रानात अजस्त्र उत्तुंग झाडं एकमेकांमध्ये गुंतलेली. रानशीळ घालणारा तांबट पक्षी होताच.

मोकळ्या आभाळाचे दर्शन क्वचितच. सह्याद्री घाटमाथा आणि आभाळात विखुरलेले ढग. समोर दर्शन घडलं साक्षात सह्याद्रीदेवतेचे प्रतीक असलेले ‘शेकरू’. नकळत दोन्ही हात जुळले.

घळीतल्या गारव्यात, दाट झाडीतून आणि निळ्या आभाळाच्या पार्श्वभूमीवर उठवलेला दुर्ग सिद्धगड अत्यंत देखणा दिसत होता. वेळ सकाळचे १०.

घळीतून डावीकडे माथ्याकडे कातळदांड उठावत गेलेला. कपारीतून सूर मारत कोणी ससाणा घिरट्या घालत होता.

घळीतून बाहेर पडत आता वाट दांडावर आली. पानझडीच्या निमसदाहरित रानातून उतराई सुरु झाली.

घाटवाट उतरून सपाटीवरती आलो. सह्याद्रीचा कडा आणि रानशीळ घाटाची पूर्ण उतराई डोळ्यासमोर होती.

कोकणातल्या सपाटीवरून नांदगावची मळलेली वाट सोडली. आडवं उत्तरेला जाणारी बारकी वाट भोमळवाडीकडे निघाली. करवंदीच्या जाळीत आता सुगंधी पांढरी फुलं गळून, हिरव्या करवंदे लगडली होती. करवंदीच्या परिसंस्थेत (इकोसिस्टीम) रानातल्या मुंग्यांनी पानाचे घरटे कसे बांधले, हे दृश्य विलोभनीय होतं.

भोमाळवाडीला पोहोचलो तेंव्हा ७.५ किमी चाल. ८०० मी उतराई झालेली.वेळ सकाळचे १११५. घरगुती भोजन घेतलं.

गावातल्या माणसांच्या गप्पा, लहानग्यांचे रंगलेले खेळ अश्या छोट्या छोट्या गोष्टींमधला आनंद अनुभवला.

परतीचा प्रवास सुरु झाला, पण मन रुंजी घालत होतं - दाराघाटाच्या थरारक पावठ्यांपाशी, भीमाशंकरच्या रानाच्या घनदाट गारेगार रानव्यात. होळीपौर्णिमेच्या अशा सुंदर घाट-जंगल डोंगरयात्रेचा निखळ आनंद घेऊन तृप्त झालेलो. भीमाशंकरच्या रानाला लागलेलं प्लॅस्टिक कचऱ्याचे ग्रहण मात्र बोचत आहे...

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. घाटवाटा निश्चिती: सिद्धगडच्या दक्षिणेला आणि भीमाशंकरच्या उत्तरेला कोंकणातील नांदगाव/जांभुर्डे ते घाटमाथ्यावरील कोंढवळला जोडणाऱ्या खालील घाटवाटा नोंदवल्या गेल्या आहेत:

इंग्रजांचे गॅझेटीयर आणि चढाई-उतराई पुस्तक (गुरुवर्य आनंद पाळंदे काका): उंबरा, घार आणि गुणार

ट्रेकर मित्र ‘दिलीप वाटवे’ यांच्या नोंदी: वारसदरा, उंबरा, उंबऱ्याचा घुगुळ, दारा, दाभोळे घाट

ट्रेकर मित्र ‘योगेश अहिरे’ यांच्या नोंदी: उंबरा, दारा, हिरडा

यातील घार आणि गुणार या नक्की कोणत्या हे कोडेच! इंग्रजांनी गॅझेटीयरमध्ये नोंदवलेली ‘घार’ नावाची घाटवाट म्हणजेच ‘धार’ असलेला ‘दारा घाट’ असावा, असा अंदाज बांधला.

२. कृतज्ञता: मित्रवर्य योगेश अहिरे. दारा घाटाच्या माहिती आणि मार्गदर्शनाबद्दल.

३. ट्रेक मंडळी: मिलिंद लिमये, साकेत गुडी

४. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.

५. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२४. सर्व हक्क सुरक्षित.

दुर्ग जीवधन ३६०

2023-12-22T03:04:00.000-08:00

.. एखादा दुर्ग समजावून घ्यायचा कसा, याचा वस्तुपाठ साक्षात शिवछत्रपतींनी ‘दुर्ग रायगड’ची परिक्रमा करुन दिलेला. त्याच धर्तीवर आम्ही ‘दुर्ग जीवधन’ची भटकंती केली - गडाच्या आसमंतातच नाही, तर गडाच्या अंतरंगातही! आसमंतातील ‘घाटवाट-परिक्रमा’ करताना आम्हाला चहूबाजूंनी जीवधनची अफाट रौद्र-देखणी रुपे दिसली. तर, गडाच्या अंतरंगाची ‘दुर्ग-परिक्रमा’ करताना तब्बल ६ कातळखोदीव मानवनिर्मित विवरे (लांब भुयार-वजा गुहा) आढळली. दुर्ग जीवधन असा ३६० अंशात अनुभवण्याच्या आमच्या ट्रेकचा हा वृतांत!

.. जीवधनच्या आसमंतात बेसाल्ट कातळातल्या विलक्षण आकाराच्या डोंगर-कडे-सुळक्यांची दाटी जमली आहे. त्यातून गडाची ‘घाटवाट-परिक्रमा’ करण्यासाठी, गडाच्या दक्षिणेला असलेल्या ‘घोडेपाणी नाळे’ची दुर्गम चढाई करणार होतो. गच्च डोंगरझाडीच्या दाटीवाटीतून वाट बनवत फांगूलगव्हाणमार्गे जीवधनच्या पूर्वेला पायथ्याशी घाटघरला पोहोचणार होतो. जुन्नर द्वाराने चढाई करून ‘दुर्ग-परिक्रमा’ करताना गडाच्या अंतरंगातील म्हणजे कातळकड्याच्या पोटातील अल्पपरिचित कातळविवरे धुंडाळायची होती. आणि कल्याण द्वाराने उतराई करुन, पुढे गडाच्या उत्तरेला असलेल्या पुरातन ‘नाणेघाटा’ने उतराई करणार होतो. आम्हाला कल्पनाही नव्हती, की या भटकंतीत प्राचीन वारसास्थळे, दुर्गस्थापत्य, जैववैविध्यता, दमदार डोंगरयात्रा आणि सह्याद्री भूगोलाची अनोखी अनुभूती आम्हांस लाभणार होती...

मोहफुलांच्या रानातून सह्याद्री पर्वतदर्शन

भल्या पहाटे अंधारातच माळशेज घाटाची वळणे उतरुन गेलो. वैशाखरे गावाशी महामार्ग सोडून गाडी आता सिंगापूर-इस्तेच्या वाडीकडे निघाली.

लपेटदार वळणापलीकडे अचानक थबकलोच. पानगळीच्या जंगलामध्ये जिकडेतिकडे मोहाची झाडाची फुले बहरलेली. टपोऱ्या आणि रसरशीत मोहफुलांचा मादक घमघमाट दाटलेला. अंगभूत मधाने जड झालेली मोहफुले अलगत तरंगत, गरगर करत रस्त्यावर विखुरत होती. बहुगुणी अशी ही फुलं वेचण्यासाठी कातकरी बांधवांची लगबग चाललेली.

तर पाठीमागे आभाळात सह्याद्री घाटमाथ्यावर ढगांचे पुंजके विखुरलेले. उगवतीचे आभाळ उजळू लागले आणि सह्याद्री घाटमाथ्याची कड उजळू लागली. ट्रेकर्सनी डोंगर-भूगोलाची उजळणी सुरु केली - तो तिथे ‘नानाचा अंगठा’ सुळका, त्याच्या डावीकडे ‘नाणेघाट’, हा समोर घाटमाथ्यापासून अजून उंच उठवलेला अफाट ‘दुर्ग जीवधन’, आणि ते तिकडे एकदम उजवीकडे ‘ढाकोबा’चे शिखर आणि मधल्या या वेड्यावाकड्या डोंगर-घळीमध्ये ‘घोडेपाणी’, ‘रिठ्याचे दार’ आणि ‘दारा घाट’ अश्या वाटा..

‘घोडेपाणी नाळे'मधून जीवधनचे देखणे कातळकडे

सह्याद्री घाटमाथ्याच्या काळ्याकभिन्न कड्यांवर पर्जन्यधारा धडकतात, बरसतात आणि वाहून जाताना बेसाल्टच्या पोटात अवाढव्य ओढ्या-घळी-नाळांची निर्मिती करतात. अश्या ओढ्या-नाळांमधून चढत जात वाट शोधणारे कोणी स्थानिक किंवा कोणी शिकारी या द्रुतगती वाटा रुजवतात. कातळ-नाळेमधून घाटवाटांची चढाई करणे कस पाहणारे, पण सह्याद्रीच्या अंतरंगाचे दर्शनही घडवणारे. जीवधनच्या दक्षिणेला अश्याच एका कातळनाळेमधून - ‘घोडेपाणी नाळे’च्या वाटेने आम्ही चढाई करणार होतो. सामान्यतः घाटवाटांमधून कोकण आणि दरीचे दृश्य असते, मात्र ‘घोडेपाणी नाळे’लगत दरीतून उठवलेली कातळसुळक्यांची भिंत आणि त्यामागे आभाळात झेपावलेल्या जीवधन किल्ल्याचे अनोखे दृश्य मिळते. म्हणूनच, जीवधनच्या आसमंतातील भटकंतीची सुरुवात ‘घोडेपाणी नाळे’पासून करत होतो.

इस्तेच्या वाडीमध्ये गाडी लावून पाठपिशव्या खांद्यावर चढवल्या, तेव्हा वाजलेले सकाळचे ८. गावाच्या पूर्वेला अनेक बैलगाडी वाटा खाजगी रिसॉर्टच्या दिशांनी विखुरलेल्या. त्यातून नेमकी वाट शोधून घोडेपाणी नाळेच्या ओढ्याच्या पात्राकडे निघालो. उक्षीच्या फुलांच्या झुबक्यांमागे काळाकभिन्न देखणा ‘महाभृंगराज’ पक्षी आपल्या लांब शेपटीची लयकार मिरवत तरंगत गेला. उंबरांच्या डवरलेल्या फांदीमागून जीवधन किल्ला जणू आभाळात घुसलेला. गावापासून अर्ध्या तासात घोडेपाणीच्या मुख्य ओढ्याच्या पात्रात पोहोचलो. दगड-लाकडांचे बांध घालून पात्रातून वाळू-उपसा चालू होता. आता ओढ्यातल्या दगड-धोड्यांमधून तासनतास चढाई करायची होती. सह्याद्री कुशीत पोहोचल्याने उन्हाची किरणे पोहोचायची होती. समोर घोडेपाणीची नाळ, उजवीकडे दक्षिणेकडे रिठ्याच्या दाराची नाळ आणि पल्याड ढाकोबा शिखराच्या ‘दारा घाटाची नाळ’ खुणावत होती.

आधी ओढ्यातून चढणाऱ्या वाटेवर चढताना निवांत कातळटप्पे होते. माथ्याकडून उन्हाची किरणं दरीमध्ये झिरपू लागलेली, त्यात कुठलेसे गवताचे तुरे आणि कुठे पाण्याची तळी लकाकू लागलेली. दुतर्फा झाडं-झुडपांची दाटी आणि फुलपाखरांची लगबग. समोर अजस्त्र सह्यकड्यासमोर उठवलेल्या बाहुला-बाहुली नावाच्या सुळकयांची रांग. दरीच्या पोटातला गारवा आणि ट्रेकर्सच्या रंगलेल्या गप्पा असा भन्नाट माहोल. थोडं पुढे धोंडयामधून अडस-धडस करत आणि सोप्या श्रेणीचे कातळारोहण करत निघालो. ओल्या बुळबुळीत खडकांवर घाई न करता काळजीपूर्वक जाणे आवश्यक होते. ओढ्याच्या पात्रासोबत रुजलेले जैववैविध्य वैशिष्ट्यपूर्ण होते. मोठाल्या गोलाकार रांजणखळग्यांमध्ये प्रतिबिंब होते बाहुला-बाहुली सुळक्याचे, निळ्या आभाळाचे, रानात रमलेल्या ट्रेकर्सचे! तर त्या चित्राला जिवंतपणा देत होत्या पाण्यावर तरंगणाऱ्या पाणनिवळ्या. झकास आलं-युक्त चहाचा ब्रेक आणि मस्त विश्रांती मिळाली. वेळ ९:३०.

पश्चिमेकडून पूर्वेकडे जात ओढ्यातून चढाई चढणारी वाट आता थोडी खडतर होऊ लागलेली. बाहुला-बाहुली सुळक्याची शृंगे डोक्यावर येऊ लागलेली. चढाई उभी होत आता पसरट आकाराच्या इंग्रजी यू आकाराच्या घळीतून सुरु झाली. अजस्त्र धोंडे चढत आता बाहुला-बाहुली सुळक्याच्या पायथ्याशी आली आणि इथेच उजवीकडे (दक्षिण) ९० अंशात वळून ‘घोडेपाणी नाळे’ची सुरुवात होणार होती. वेळ १०४५. दुतर्फा कातळभिंती आभाळात घुसलेल्या आणि मधून अरुंद नाळेतून चढत जायचं होतं - नजर जाईल तोवर. नाळेतल्या वाटेची छाताडावरची चढाई अगदीच जीवावर येऊ लागली. कातळटप्पे सोप्या श्रेणीचे होते आणि दोर आवश्यक नव्हता, पण सातत्याने कातळकडे आणि ठिसुळ दगडांच्या राशींवरुन चढताना जरा दुर्लक्षही चालणार नव्हते. दक्षिणोत्तर नाळेतून उभी चढाई करताना छातीचा भाता अक्षरश: फुलला होता. एक एक पाऊल उचलून वरच्या खडकावर टाकायचं, स्वतःला पाठपिशवीसकट खेचून घ्यायचं हे करताना विलक्षण दम लागत होता. किती वेळ असली चढाई चालणार कोणास ठाऊक!

आणि अचानक नाळेमध्ये एखाद्या हेलिकॉप्टरसारखा फडफड असा आवाज सुरु झाला. प्रत्यक्षात तो होता नाळेच्या माथ्यापासून खाली येऊ लागलेला मधमाश्यांचा मोठा समूह - एक मोठा ढग असावा असा. आक्रमक होवू शकणाऱ्या मधमाश्यांपासून बचावासाठी नाळेमध्ये कुठेही लपायला जागा नव्हती. थोडकी सपाटी बघून उपलब्ध सगळे कपडे-पंचा अंगावर लपेटून, तब्बल दहा-पंधरा मिनिटे आवाज न करता पडून राहिलो. मधमाशांचा ढग डावीकडच्या कातळभिंतीतल्या अंतर्वक्र कंगोऱ्यात विसावला आणि मगच आम्ही हुश्श म्हटलं.

आणि अखेरीस आम्ही पोहोचलो घोडेपाणी नाळेतल्या सर्वात रौद्रसुंदर टप्प्यामध्ये. दक्षिणोत्तर नाळेतून समोर बघताना, अलिकडे म्हणजे समोरच उठवलेली बाहुला-बाहुलीच्या सुळक्यांची भिंत आणि त्यामागे उठवलेल्या जीवधनच्या पश्चिम कड्यांचे दृश्य. नेहेमीच्या दरीच्या दृश्यापेक्षा अनोखे निसर्गचित्र!

जीवधनचा आसमंत समजावून घेण्यासाठी घोडेपाणी नाळेतून दिसणारे दृश्य पाहिलेच पाहिजे. सह्याद्रीप्रेमी ट्रेकर मंडळी भारावून गेलेली आणि कितीतरी वेळ खिळून राहिलेली. घोडेपाणी माथा गाठला तेव्हा वाजलेले दुपारचे १.

डोंगर-झाडीचे कोडे सोडवत फांगूळगव्हाणमार्गे जीवधनकडे

घोडेपाण्याच्या माथ्यावर वाट-चौक आहे. उजवीकडेची वाट दक्षिणेला ‘रिठ्याच्या दारा’च्या दिशेने निघालेली. समोरची उतारावरची वाट पूर्वेला आंबोली गावाकडे गेलेली. तर डावीकडे उत्तरेला चढणारी पुसट फांगूळगव्हाणमार्गे जीवधनकडे जाता येईल का, हे जोखायचं होतं. आमच्या ऐकण्यात कोणी गावकरी किंवा ट्रेकर्स या वाटेने गेल्याचे ऐकिवात नव्हते, पण आंबोलीमार्गे दूरवर वळसा घालत घाटघरला जाण्यापेक्षा बिकट वाट आणि गर्द जंगल खुणावत होतं. घोडेपाणीच्या खिंडीतून डावीकडे वाट होती शिकाऱ्यांची भेकरा-डुकरांची. घुसाघुशी करत, धापा टाकत माथ्यावरुन पोहोचलो आणि एक क्षण नजरच भिरभिरली. खोल दरीच्या पोटात घोडेपाणी नाळ चढताना भव्य वाटणारे बाहुला-बाहुली सुळके आता दरीच्या पोटात छोटुसे वाटत होते. उन्हांत तळपत असलेल्या, रौद्रविराट साताठशे मीटर उंच कातळकड्यांच्या कोंदणात जडवलेला हिरा असावा ‘जीवधन’ शोभून दिसत होता. जीवधनच्या मागून डोकावणारा नानाचा अंगठा लक्षवेधी होता. वाजलेले दुपारचे २:३०.

धारमाथ्यापासून पूर्वेला अंदाजे ५०० मी आडव्या चालीनंतर घसरडी उतरंड चालू झाली. डोंगरमानेवर पोहोचल्यावर डावीकडे झाडीभरल्या दरीत कुठून उतरता कुठे उतरता येईल, याचा अंदाज घेऊ लागलो.

दरीकडे तिरकी उतरणारी जनावरांची मळलेली वाट घेतली खरं, पण पाचव्या मिनिटाला वाट अफाट जंगलात सपशेल हरवलीच. वाट शोधायचा ध्यास असला, तरी ‘वाट गवसेल की नाही’ असा ताण नव्हता.

मानवी हस्तक्षेपापासून दूर असलेल्या निबिड जंगलात आम्ही उतरलो होतो. मंद उताराच्या डोंगरउतारावर ठेवणीतलं अस्पर्शीत करकरीत रान अनुभवत होतो. पायथ्याच्या दगडधोंड्यांवर हिरवेगार शेवाळे-नेचे विसावलेले.

झुकलेल्या सूर्याची किरणे एकापाठोपाठ एक दाटी केलेल्या झाडांच्या खोडांना, पानांना उजळवत होती.

एकाच हिरव्या रंगाच्या किती किती छटा असाव्यात. हिरव्या रंगाचे विलक्षण कोलाज आम्ही अनुभवत होतो. पाचोळ्यातून चालताना चुबुक-चुबुक आवाज सोडला, तर रानात निखळ शांतता होती. वाट अशी नसणारच होती मुळी. त्यामुळे, मंद उताराचे घनदाट रानाचे टप्पे उतरत, कुठे डोंगरउतारावरून घरंगळत, कुठे ओहोळाचा आसरा घेत तर कुठे रांजणखळगे बाजूला ठेवत उतरत निघालो. तब्बल दोन तासाच्या रानातल्या चालीनंतर अखेरीस आम्ही पोहोचलो फांगूळगव्हाणच्या शेताडीत. जीवधन परिक्रमेत अनवट डोंगररांगांचं आणि जंगलटप्प्यांचं दर्शन झाल्याने ट्रेकर्स तुडुंब खूष! वेळ संध्याकाळचे ५.

कळमजाईच्या राऊळापाशी जुन्नर-नाणेघाट डांबरी रस्त्यावर पोहोचलो. जीवधनच्या पायथ्याशी घाटघरला जाताना डांबरी रस्त्यावरुन चाल होती, पण माळावर रंगलेली पोरांची क्रिकेट मॅच पाहात, जीपच्या टपावर दाटी करुन गप्पा ठोकणाऱ्या जनतेला सलाम करत, शिवारात लग्नमंडपात किंचाळणाऱ्या डीजेमुळे नाकं मुरडत; पण तितक्यात बहरलेल्या करवंदीच्या मागे उठवलेल्या वऱ्हाडी डोंगराचे दृश्य बघत कसे मुक्कामी पोहोचलो, कळलंच नाही. रात्री स्वप्ने पडत होती – जीवधनच्या आसमंताची, मोहाच्या फुलांची, घोडेपाणीच्या अक्राळविक्राळ नाळेची, घनदाट जंगलाची आणि धम्माल घाट-परिक्रमेची!

जीवधनच्या अंतरंगातली अल्पपरिचित कातळखोदीव विवरे

जीवधन दुर्ग ट्रेकर्सना सुपरिचित आहेच, पण त्याच्या अंतरंगात दडलेले अल्पपरिचित दुर्गस्थापत्य असलेली ‘कातळकोरीव विवरे’ आम्हाला बघायची होती. जुन्नरच्या रमेश खरमाळे सरांच्या त्रोटक लेखनामध्ये या विवरांचा उल्लेख आलेला. पण ही विवरे नक्की किती आणि कुठे, याची निश्चिती करुन त्यांचे दर्शन घेणे याची आम्हाला उत्सुकता लागलेली.

उन्हं चढायच्या आत गडाकडे कूच केलं. घाटघरच्या शंकराच्या देवळापासचा अर्वाचीन देवनागरी शिलालेख आणि जुनी शिल्पे न्याहाळली आणि पुढे निघालो. कोवळ्या उन्हात जीवधनचा कातळमाथा उजळला होता, तर पिठूर ढगांचे पुंजके आता गडाच्या कातळमाथ्याला धडकू लागलेले, गुरफटून टाकू लागलेले.

गडाच्या जुन्नर द्वाराची वाट चढू लागलो. वीसेक मिनिटे गडाचा कडा उजवीकडे ठेवत सपाटीवर चाल होती. त्यानंतर ठळक वाट काटकोनात वळून, जीवधनच्या दिशेने उभी चढायला लागली. कारवीतून उभा चढ चढून कातळकड्याच्या पोटात पोहोचलो. जुन्नर द्वाराच्या कातळखोदीव पायऱ्यांची सुरुवात होते, तिथेच एक पाऊलवाटांचा चौक आहे. समोरची वाट जुन्नर द्वाराकडे, तर डावी-उजवीकडच्या वाटा कातळकड्याच्या पोटातून आडव्या जातात – जिथे विवरे सापडायची शक्यता होती. वेळ सकाळचे ८:३०.

आता शोधमोहिमेचा टप्पा सुरु झाल्याने उत्सुकता दाटलेली. वाट-चौकापासून उजवीकडे (उत्तर) विवरांची शोधाशोध करत निघालो. कातळकड्याला बिलगून जाताना अवघ्या पंधरा फुटांवर पहिलं विवर दृष्टीक्षेपात पडले. विवर म्हणजे असतं तरी काय! विवर म्हणजे कातळातली लांबुळकी गुहा – एखाद्या बोगद्यासारखी खोलवर केलेली मानवनिर्मित खोदाई! विवरात प्रवेश करण्यापूर्वी थोडकी तयारी केली. एकतर, पूर्ण अंग झाकणारे कपडे, डोक्यावरती टोपी आणि हेडलाईट असा अवतार धारण केला. थोडंसं खाऊन पाणी प्यालं, कारण नंतर विवरात प्रवेश केल्यावर अपुऱ्या जागेमुळे आणि कमी ऑक्सिजनमुळे कष्ट पडणार होते. आणि महत्त्वाचे म्हणजे, अश्या गुहांमध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी आत हाकारे मारून, अतिप्रखर विजेरीचा झोत आणि दगड टाकून - साळींदर, डुक्कर किंवा अन्य जनावर लपले नाही ना, याची खातरजमा केली.

एकावेळी एक ट्रेकरने भेट द्यायची, अश्या पद्धतीने अलगदपणे विवरामध्ये प्रवेश केला. खोदाई केल्यावर निघालेले दगड विवाराच्या मुखापाशी आणि आतील मार्गावर विखुरले होते. आम्ही उभे होतो त्या जमिनीच्या पातळीवर उघडणारे, साधारणतः दोन-अडीच फूट लांबी-रुंदीचे चौकोनी प्रवेशद्वार होते. त्यामुळे, पूर्ण वाकून, दोन पावलांवर बसून आणि प्रसंगी चतुष्पाद होत हळूहळू विवर न्याहाळत निघालो. साधारणत: चौकोनी आणि सुबक छिन्नी-हातोडीचे घाव असलेली खोदाई दिसत होती. पायथ्याशी तळावर बारीक रेतीचा थर (बहुदा वटवाघळांची विष्ठा) होता, त्यामुळे फार स्पर्श न करता हळूहळू अलगद रांगत निघालो. चिंचोळया गुहेत किंचित गुदमरु लागले. तासलेल्या कातळभिंतीवरील कुठे होता अजस्त्र कोळी, कुठेशी एखादी गेको पाल आणि आम्हा आगंतुकांच्या आगमनाने अस्वस्थ फडफडणारे वटवाघूळ!

अतिशय सावधानपणे मार्गस्थ झालेलो. तब्बल पंचवीस-तीस फूट खोलवर केलेली खोदाई आणि शेवटी टोकाला खोदलेली खोली न्याहाळली. शिलालेख, पाणी टाके किंवा कुठली धर्मचिन्हे नाहीत. काय उद्देश असेल या विवर-गुहांचा – दुर्गसंरक्षणासाठी पहाऱ्याचे मेट, की कोण्या साधकांचे ध्यानस्थळ, की नाथपंथीयांच्या गुहा? जीवधन परिसरातील नाणेघाटात २००० वर्षांपूर्वीच्या सातवाहनांच्या पाऊलखुणा आणि शिलालेख पाहता, त्या काळात जीवधनवर देखील माणसांचा वावर असू शकेल. त्यांच्यासाठी ही विवरे खोदवली असतील? कोण असतील हे लोक - व्यापारी, संरक्षक, धर्मप्रसारक की कोणी साधक! सह्याद्रीत इतरही अनेक दुर्गांवरती (जसे की राजगड, तोरणा, सिद्धगड, भास्करगड, प्रबळगड वगैरे) अशी गुहाविवरे आहेत, पण त्यांचा हेतू आणि नेमकी कालनिश्चिती करता येत नाही. विचारांच्या आणि विवराच्या अंधारात आणि अडचणीत चाचपडायला झालं होतं. धाप लागलेली, पण जीवधनच्या कातळ-अंतरंगातील एक विलक्षण दृश्य उलगडलेले...

पहिल्या विवरापासून पुढे उजवीकडे (उत्तरेला) ४० फूट आडवी वाटचाल केल्यावर अजून एक विवर नजरेस पडलं.

या विवराचे द्वार जमिनीपासून ६ फूट ऊंचीवर होते. मुखापाशी थोडे मोठे, पण आत चाळीसेक फूट खोल गेलेले. रचना पहिल्या विवरसारखी.

टॉर्चच्या प्रकाशात खोदाईचे घाव, अधून-मधून बदलणारे खोदाईचे स्तर/चौकटी आणि जीवधनच्या अंतरंगातील कातळ उजळला होता. विवरातून सरपटत बाहेर आलो. समोर घाटघरच्या दरीचे दृश्य आणि मोकळी हवा यामुळे हायसं वाटलं.

दक्षिण मेटावरील रौद्रविराट दृश्य आणि कातळविवर

पाठपिशव्या चढवून वाट-चौकात परतलो. गडाच्या जुन्नर द्वाराची वाट चढण्याऐवजी आता पुढच्या विवराच्या शोधात निघालो.

डावीकडे (दक्षिण) बारीक आडव्या वाटेने जाताना, वाट काही ठिकाणी कातळात खोदून काढलेली दिसली. वाटेशेजारी पण कातळात उंचावर खोदलेली आणि आता बुजलेली ३ पाण्याची टाकी नोंदवली. आडवी वाट जीवधनच्या दक्षिण खांद्यापाशी मोकळ्या सपाटीवर आली आणि भर्राट वाऱ्याच्या झोताने अंगावर शहारा आला.

अफाट दृश्य उलगडलं – उत्तरेला गडाच्या माथ्याकडे गेलेली कातळधार आणि कातळकडा, पश्चिम टोकाला उंचावलेला वानरलिंगी सुळका, समोर कोकणातल्या दरीचे खोलवर दर्शन आणि दक्षिणेला वळणवेड्या घाटमाथ्यावरील डोंगर-नाळांच्या दाटीपलीकडे उठवलेला ढाकोबा शिखरमाथा!

मॉन्सूनपूर्व ढगांचे पुंजके तरंगत, घाटमाथ्याला लगटत पठाराकडे निसटत होते. जांभळी-अंजनीच्या दाटीतून थरथरत गेलेला ‘स्वर्गीय नर्तक’ पक्षी मोहवून गेला.

जीवधनच्या दक्षिण खांद्यावरच्या सपाटीवर आम्ही जसे रमलो, तशीच या जागेची भुरळ आपल्या पूर्वजांना पडली असणार. कारण या सपाटीवर घराचे जोते आणि कातळसपाटीत दोन चौकोनी खोदाई आहेत. ही जागा मोक्याची, म्हणून इथे पहाऱ्याचे ठिकाण ‘मेट’ असण्याची शक्यता आहे.

मेटापाशी कुठेतरी चौथे आणि धारेवर पाचवे विवर असण्याची शक्यता होती. पण, नेमकं कुठे हे गवसेना. धारेवरच्या कातळावर घसाऱ्यामुळे प्रयत्न सोडून दिला. मेटाच्या सपाटीपासून गडाची धार आणि दक्षिणकडा बारीक निरखून पाहिला. मेटापासून गडाच्या धारेकडे नजर टाकल्यानंतर, डावीकडे आडवी वाट कड्याला बिलगून जात थेट वानरलिंगीकडे निघाली होती. या वाटेवर डोकावल्यावर गडाच्या धारेच्या कातळात, डाव्या अंगाला ‘ते’ गवसलं.

चौथ्या विवराची चौकोनी खोदाई दिसल्यावर ट्रेकर मंडळी बेहद्द खुष झाली. पहिल्या दोन विवरांपेक्षा रचना वेगळी – बारीक चौकोनी द्वारातून आत प्रवेश केल्यानंतर आत एक खोली, आणि त्याच्या आत अजून एक खोली दिसली.

कदाचित पूर्वीचे भुयार-वजा विवर कालांतराने मोठे करुन खोली केलेली असू शकेल.

गुहेतल्या चौकटीतून बाहेर डोकावलं, तर समोर हजार मीटर खोल दरी आणि दरीमागे उठावलेला ‘ढाकोबा’चा अजस्त्र कडा आणि विखुरलेले ढग असे जबरदस्त दृश्य मोहवून टाकत होते.

जुन्नर द्वाराच्या कातळमार्गावरील विवर

दक्षिण मेटावरून आडवी वाट चालत वाट-चौकात परतलो. जुन्नर द्वाराची कातळवाट चढाई सुरु केली. शंभरेक पावठ्या चढल्यावर उजवीकडच्या दरडीमध्ये विवर क्रमांक तीन खुणावू लागले.

वाटेवरून जेमतेम दहा फुटांवर विवर आहे, पण एकदम कड्याच्या टप्प्यावर. सावकाश जाणे भाग होते.

पहिल्या दोन विवरांप्रमाणे चौकोनी भुयारखोदाई आणि पण तुलनेत कमी खोली. बारकाईने निरीक्षण करुन बाहेर आलो.

गडाच्या उभ्या पायऱ्या आणि कातळ चढण्यासाठीचे रेलिंग आणि शिड्या वापरून जुन्नर द्वार गाठले. कोण्या सैनिकांनी खोदलेले साधे मारुतीरायाचे शिल्प आणि पुढे मोठे खांबटाके, द्वाराची तुटकी चौकट न्याहाळली. गडफेरी केली. गडावर काही कोरीव शिल्पे विशेष आहेत, ज्यात मुख्यत: धान्यकोठीतील गजलक्ष्मी, चंद्र-सूर्य आणि कमळ; गडाच्या उत्तर टोकाचे महिषासुरमर्दिनी शिल्प, दक्षिणेला बालेकिल्ल्यापाशी जीवाईदेवीचं उघड्यावरचे ठाणे, पूर्वेच्या बुजलेल्या पायऱ्यांची चोरवाट आणि गोमुखी पद्धतीच्या कल्याण द्वारावरील चंद्र-सूर्य शिल्पे लक्ष वेधतात, गडाच्या पुरातनत्वाची साक्ष देतात.

वानरलिंगी सुळक्याच्या अंतरंगात डोकावणारे विवर

गारेगार लिंबूसरबताचा आस्वाद घेऊन तरतरीत झालेली तुकडी आता गडाच्या पश्चिमेला ‘कल्याणद्वारा’ने उतराई करू लागली.

नाळेतील अवघड टप्पे रेलिंगमुळे सुगम झालेले. १०० मीटर उतराई झाल्यावर नाळेची वाट संपली. गडाच्या कातळकड्याला डावीकडे ठेवत, आम्ही गडाला बिलगलेल्या ‘वानरलिंगी’ सुळक्याजवळ आलो.

सुळक्याच्या अगदी पोटात जीवधनचे सहावे विवर डोकावत होते. आतापर्यंत बघितलेल्या इतर विवरांच्या मानाने वानरलिंगीच्या पोटातलं विवर मात्र तुलनेत छोटेसे आहे.

वानरलिंगी चढाई करणारे गिर्यारोहक या विवराचा आसरा घेतात. सुपरिचित जीवधनवरील अल्पपरिचित कातळविवरांची भेट एखाद्या शोधमोहिमेचा आनंद देऊन गेलेली.

पुरातन नाणेघाटाची उतराई करताना जीवधनचे विराट दर्शन

कल्याणद्वाराची वाट उतरुन पठारावरील सपाटीवर आलो. पाठीमागे गडाकडे पाहिलं आणि स्तब्धच झालो - ४०० मी ऊंचीचा दुर्गमाथा, माथ्याजवळ उभा कातळकडा, पदरातील दाट झाडीचे टप्पे, गडाला बिलगलेला निमुळता वानरलिंगी सुळका आणि वर मेघात अडकलेली सूर्यकिरणे सोडवणारा सूर्य!!!

पुरातन नाणेघाट माथ्याजवळचा दगडी रांजण न्याहाळला. घासून जीर्ण झालेली घाटाची फरसबंदीची कातळनळी उतरायला लागलो. समोर लेणीविहारात होता अत्यंत मोलाचा शिलालेख आणि शेजारी सातवाहनांच्या भग्न पुतळ्यांचे आता फक्त उरलेले पाय! त्या पायांवरची धूळ माथ्यावरती टेकवली. मराठी भाषेच्या अभिजातकतेच्या त्या वारश्याला मनोमन वंदन केलं.

घाटाची निवांत वळणे घेत उतरत जाणारी वाट सुरु झाली. उतराईमध्ये कित्येक वळणांवर पाण्याची टाकी खोदलेली होती. प्राचीन काळापासून पश्चिमेचे बंदर ‘कल्याण’ आणि पूर्वेची जुन्नर-पैठणची बाजारपेठ यांच्यातली दळणवळण महत्त्वाची होती. कोकणपट्टीपासून निघून सह्याद्रीचा उत्तुंग घाटमाथा ओलांडणाऱ्या घाटवाटांपैकी ‘नाणेघाट’. तर, नाणेघाटाच्या वाटेवरील व्यापार निर्धोक राहावा म्हणून संरक्षक दुर्ग ‘जीवधन’ महत्त्वाचा. त्यामुळे घाटात आणि शेजारच्या संरक्षक दुर्गावर धर्मकृत्य आणि कातळशिल्पे बनवली असणार!

जीवधनची घाट-परिक्रमा पूर्ण करण्यासाठी, मोकळवनात आल्यावर वैशाखरे गावाकडे न जाता दक्षिणेला आडवं निघालो. डोंगरधारेवरुन जाताना विराट पॅनोरमा थक्क करुन गेला – पानझडीच्या रानातून उठावलेले नाणेघाट, नानाचा अंगठा, सह्याद्रीच्या कराल भिंतीमागे उठवलेला जीवधनचा कातळकडा आणि असंख्य ओढ्या-नाळांच्या किचकट दाटीवाटीपल्याड ढाकोबा!

जीवधनच्या आसमंतात आणि अंतरंगाची भटकंती

सिंगापूरच्या शेताडीत पोहोचलो आणि दोन दिवसात केलेल्या दुर्ग जीवधन परिक्रमेत गडाच्या आसमंताची आणि अंतरंगाची कित्येक रुपे डोळ्यासमोर तरळत होती. किती ओढे-नाले-घळी-कडे पालथे घातलेले. माथ्यावरचे घनदाट सदाहरित जंगल आणि पायथ्याचं पानझडीचे जंगल अनुभवलेले. कधी स्वर्गीय नर्तक, तर कधी महाभृंगराज पक्षी दिसला. कधी मोहाच्या फुलांमध्ये, तर कधी करवंदीच्या जाळीत अडकलो. कधी कातळविवारांच्या पोटात बेसाल्टचं अनोखे विश्व बघितले. दुर्ग-लेणी-विवरे कोणाची हा प्रश्न पडला - ध्यानस्थ साधक, नाथपंथीय ऋषी, सैनिक की कोणी स्वातंत्र्य सैनिक? आज मात्र या विवरांमध्ये दिसले बेसॉल्टच्या पोटात दडलेले कोणी वटवाघुळ, बेडूक, पाल आणि कोळी – आणि, क्वचित भेट देणारे दुर्गवेडे भटके!!!

“जो है देखा वही देखा तो क्या देखा है! देखो वो जो औरो ने ना कभी देखा है!” या उक्तीनुसार दुर्ग जीवधनची ३६० अंशात परिक्रमा करताना, त्याच्या आसमंतात आणि अंतरंगात डोकावण्याची संधी मिळालेली. सह्याद्री आणि दुर्गदर्शनातून मिळणाऱ्या विलक्षण ऊर्जेची अनुभूती आम्हांला मिळाली होती. कृतज्ञ आहे..

----------------------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. लेख प्रकाशन: दिवाळी अंक ‘दुर्ग’ २०२३

२. ट्रेकच्या तारखा: १९-२० मार्च, २०२३

३. छायाचित्रे: मिलिंद लिमये, साकेत गुडी, साईप्रकाश बेलसरे

४. नकाशा साईप्रकाश बेलसरे

५. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.

६. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना. ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२३. सर्व हक्क सुरक्षित.

Road Trip Log:: Badami-Pattadakal-Aihole-Hampi

2023-11-12T08:13:00.000-08:00

Road Trip Log:: Badami-Pattadakal-Aihole-Hampi

This is a 'raw' log of our road trip, which may help others to plan their trip.

(This is not a travelogue/ ideal itinerary/ comprehensive list of places to visit. Also, the trip log will not be able to cover the details of monuments, architecture, history and stories)

This trip was on our bucket list for years.. The purpose was to immerse ourselves into the glorious history and architectural remains of Chalukya and Vijayanagara dynasties that created magic on the deccan plateau.

0] Day 0: Sat 04-Nov. Pune - Solapur. 263 km.

- Started from home at 4 pm. Not a fan of night driving, but had to take an exception on this day (Saturday being the last working day at school before Diwali vacation for my girls - wife, daughter)

- Faced bad traffic till Manjari, but later it was an excellent Highway. There were intermittent sugarcane trolleys popping up, but not much nuisance.

- Vada Pav, Idli and chai break at Vithal Kamat Yavat

- Chai halt at Deshpande Veg Indapur

- Stay at Kyriad Solapur. Highway proximity. Decent hotel and food. Peaceful sleep.

1] Day 1: Sun 05-Nov. Solapur - Badami.

- 630-1045 am: Solapur to Badami (225 km, good Highway, with last 25 km country road)

- Checked in at KTDC Mayura Chalukya Badami

- Lunch: Sri Veerabhadreshwar lingayat khanavali. Authentic yummy local food with Jowar Bhakri, Dal, Brinjal subji, chautneys and sambhar rice. Very basic ambience, but clean. Nice people.

- Rented an auto ₹600 for 5 hours of (not for distance to be covered, but for maneuvering through tiny messy lanes of Badami. Don't think of taking your car)

- ASI museum: ticket ₹5. Mega sized beautiful both sided Makara Torana, Exquisitely carved Lajja Gauri sculpture)

- Badami fort: Petra-like experience of a superb pathway through mega sized red boulders. Took a diversion to crawl through a narrow passage to visit Lower Shivalaya. Visited Upper Shivalaya on the fort top.

- Visited Bhootnath temple next to serene Agastya Lake. Ignore the local people washing clothes. Enjoyed coconut water.

- Located 700 CE arabhatta inscription beneath Badami fort cliff. Again the surrounding area is dirty.

- Moved to Badami cave temples. A 6th century earliest known example of Hindu temples in the Deccan region. Mesmerizing sculptures - Cave 1 (dancing Shiva as Nataraja), Cave 2 (Hari Hara, Ardhanari shiva, Mahishamardini), Cave 3 (very rare Anant Vishnu, Varaha with Bhudevi, Harihara, Narasimha in standing posture, great image of Trivikrama and Virata Vishnu) and Cave 4 (revered figures of Jainism). Monkeys are a nuisance. Lots of crowds and school trips.

- Later around 730 pm, visited Banashankari temple (Shaktipeeth Shakambhari Devi). Superb fulfilling darshan, where we were lucky to enter the innermost cell next to the deity. No crowd ahead of temple closure at 8 pm.

Stay: Hotel Mayura Chalukya Badami. Good room and peaceful sleep.

2] Day 2: Mon 06-Nov. Pattadakal. Aihole.

- Simple quick breakfast at KTDC

- Drive to Pattadakal. 22 km. Lots of farmers were using the tar road to process their farm produce, mainly corn.

- Hired a very good local ASI guide at ₹600 to visit a complex of 7th and 8th century Hindu and Jain temples on the bank of Malaprabha river - unparalleled beauty of UNESCO World Heritage site

- The Pattadakal monuments reflect a fusion of two major Indian architectural styles, one from north India (Rekha-Nagara-Prasada) and the other from south India (Dravida-Vimana). Virupaksha Temple is particularly beautiful.

- Travelled to Aihole. Checked in at a premium heritage property - Wada1 Hotel (a Chalukyan Desai wada converted into hotel)

- Took a 10 km detour to have lunch at Shri Vijaymahantesh khanavali, Amingad. Shopped Karadant sweets at Vijaya Karadantu (they have many branches, one being next to Aihole temple)

- Visited Aihole Durga temple complex which is another Unesco World Heritage site. Took ASI guide ₹400. ASI ticket ₹25. Marvelous and unique temple with the design combining north and south Indian ideas on architecture. Exquisite sculptures of Mahishasur-mardini, Varaha, Narsimha, Harihara and so on.

- Awesome premium stay, food and hospitality at Wada1

3] Day 3: Tue 07-Nov. Aihole to Hampi

- Revisited Durga temple to experience it in the early morning sunshine. Such a beauty! Other sites - Sri Hucchimalli Gudi (Kartikeya sculpture on the ceiling) and rock cut cave of Ravana Phadi (not to be missed) are magical. Ravana Phadi has stunning artwork of Lord Shiva in Nataraja incarnation with several others Ganesha, Parvati and Sapta Matrikas.

- Traveled to Ilkal for 35 km on a great highway. Managed to reach one of the oldest Ilkal saree shops 'P K Guled Ilkal Saree Manufacturers'. This is not a regular shop, but a home located deep inside weavers' vasti. The approach to reach is something that not everyone may like. Reasonable rates, great variety, awesome owner and nice sarees. To reach, find Aco School on google map and then search for PK Guled.

- Drove 93 km to reach Hotel Malligi in Hospet. Checked in for 3 days' stay.

- Visited Sanapur lake that boasts a beautiful landscape. Coracle rides are not operational here nowadays.

- Moved to Sanapur IB road coracle boat ride. A small fun ride for ₹ 500 taking swirls in the river.

- Climbed up some 575 steps of Anjanadri hill. Crazy monkey attempted and failed to steal my wallet from the back pocket of the jeans. Beautiful view of Hampi remains, stone-led hills, Tungabhadra river and paddy fields. Superb light and colors in the sky.

4] Day 4: Wed 08-Nov. Essential Hampi.

- 6-730 am: Ascended Matanga hill for sunrise, over some steep and slippery steps. Had a grand panoramic view of Hampi.

- Virupaksha temple: Large beautiful Gopura. Lakshmi elephant darshan. Paintings on the ceiling of mantapa are beautiful. Behind the temple, locate the room to watch the inverted image of Gopura with a pin-hole camera image mechanism - something not to be missed. Not a good experience with one ASI guide (₹300), who kind of rushed our trip after getting a call from another party with a full-day guide assignment.

- Fortunately we engaged with a new ASI guide Srinivasa Kulkarni (+91 94820 06390), who turned out to be an extremely awesome, passionate and knowledgeable guide. ASI guide fees of INR 2500 for a full day may appear steep, but are worth paying - if you get a good guide.

- Took our own car across Hampi locations and didn't hire an auto; no issue to drive on the raw narrow roads as there was a limited crowd. Visited Kadalekalu Ganesha, Hemakuta hills, Jain temples, Saasivekaalu Ganesha, Balakrishna Temple. Mesmerized with the 22 feet Ugra Narasimha - something we relate Hampi with for years. Large Badava Linga - Jal Kantheshvar, Prasanna Virupaksha temple filled with water

- Zenana Enclosure. Good toilets. ₹40 ticket which also works later with Vijay Vithala temple. Lotus Mahal - natural AC (aka Chitrangai Mahal), watch towers.

- Hazara Ram temple: Kudos to the guide Srinivasa for showing us this temple the right way - a total of 30 min non-stop Ramayana story through sculptures

- Visited Royal audience. Mantralaya equivalent. Queen's bath.

- Mesmerizing Vijaya Vithal Mandir with the iconic chariot

Day 5. Thu 09-Nov. Hampi ancient route trail.

- Decided to revisit Vijaya Vithal temple at leisure, as we loved it the most

- First took an ancient trail walk to Achyutaraya Temple for 1.25 km. Hot temperature.

- Visited Kodandaram temple, which has Shriram, Laxman, Seeta and Sugreeva idols. Hanuman idol outside.

- Raw trek over Tungabhadra rocks to find Kotilinga and Vishnu Avatara ruins

- Authentic South Indian lunch and filter coffee at restaurant Naivedyam at Hospet. Superb!

(Celebrated Mango Tree restaurant is temporarily closed. Originally planned Tungabhadra dam visit cancelled as we got immersed into the beauty of Vijaya Vithal temple)

Day 6. Fri 10-Nov. Hospete to Kolhapur. 375 km.

- Hospet to Hubli: Superb Highway. Mostly without any restaurants on the way.

- Hubli to Dharwad: Single lane Highway, with many slow moving trucks and reckless cars

- A much deserved stop at 'BIG Mishra Cafe' Dharwad on highway. Nice newly opened food mall. Lovely Kunda and Pedha sweets. Authentic filter coffee and snacks. Clean restrooms.

- Road till Kolhapur: Too many diversions. Not enjoyable drive

- Enjoyed Rajabhau oli bhel in the evening

- Satvik dinner at Swaroop Lakshmi bhojanalay

Day 7. Kolhapur to Pune.

- Absolutely fulfilling darshan of Shri Ambabai at 6 am.

- Mandatory yearly visit to Laxmi Misal

- Drive back home - sweet home.

Overall, simply awesome and fulfilling trip to Badami and Hampi. Many times, disappointed looking at the ruthless destruction done by the Bahmani Sultanate. Clocked 1503 km on the odometer. Enjoyed yummy food. Feeling blessed to witness the architectural marvel and creation of our ancestors.

Panoramic Himalayan Experience:: Deoriatal to Chandrashila Trek

2023-05-28T09:53:00.008-07:00

Panoramic Himalayan Experience:: Deoriatal to Chandrashila Trek

… We were awestruck at the grand Himalayan panorama in front of us.

Alpine glow of the early sun rays on the ‘Himalayan Crown’ Chaukhamba peak was particularly enchanting, besides the handful of the tallest peaks in India. Standing at 12,083 feet (3683 meters) on the top of the summit of Chandrashila peak with my little daughter was indeed a dream come true moment!

I had started with a simple purpose of investing into rich experiences with my 12 year daughter Radha, while giving her a glimpse into my passion of trekking. A group of like-minded friends, families with kids joined the gang, and we took help of a competent provider IndiaHikes to do our trek. We had travelled from Pune to Delhi to Hrishikesh; and later to the trek basecamp at quiant village of ‘Sari’ - in Kedarnath Sanctuary located in the state of Uttarakhand.

Day 1: Bold n’ beautiful rainbow at Lake Deoriatal, at the backdrop of Mount Chaukhamba

A simple 4 hour trek took us from the basecamp at Sari (6,560 ft) to the campsite of Deoriatal (7810 ft). Mystical Deoriatal lake boasts the place where mythological story took place, where Yudishthira wisely answered the philosophical ‘Yaksha-Prashna’. By the time we had lunch at the camp, it started pouring, and we were worried about missing out on the lake and mountain views. Fortunately, rains stopped. A bold and beautiful 270-degree rainbow emerged at the backdrop of clear views of mountains and wave-like clouds shapes (the way we used to draw).

(Photo Credit: Milind Limaye)

Day 2: Dense forest, meadows and mountain views, while traversing from Deoriatal to Syalmi via Rohini Bugyal

It was DIY Navigation Day for the kids, as they had to use GPS and navigation skills to find the trail for the 7 hour/ 9 km trek from Deoriatal (7810 ft) to Syalmi campsite (7600 ft) via Rohini Bugyal (meadows at 9,020 ft). The kids were equipped with walkie-talkies and excitedly took up the leadership role. Sight of Mt Chaukhamba from the shores of the Deoriatal was pleasing. It was a day of spotting fauna - wild fowl at Deoriatal, venomous snake viper in the forest after Zhandi top and finally a fox at Syalmi camp. Overall, a bit of heavy but scenic trek, as the route was through deep forest full of rhododendron, Oak and maple trees.

(Photo Credit: Snehal Divekar)

Natural Jhula in Zhandi Top Forest near Deorital

Day 3: Meditational Ascent from Syalmi to Baniya Kund and Pristine ‘Akash Kamini’ river

It was one of the beautiful trekking days, when we took a series of ascents and descents from Syalmi camp first to Akash Kamini river and later ascended till Baniya Kund camp. Trek distance of 5.40 km and an altitude gain from 7600 ft to 8,520 ft. A meditation break at Akash Kamini river and drinking the river water like a tiger was soothing. Akash Kamini river originates at the Tungnath temple. So, touching the river water gave the vibes of “साक्षात तुंगनाथजी के पैरो का गंगाजल प्राशन करना”. During the steady ascent through beautiful jungle, our guides advised to make it a silent walk and absorb the forest through the five senses and beyond. We experienced gratitude that the deep dark jungle had allowed us to enter its region. Like the trees giving us so much, could we become a tree for somebody else!

(Photo Credit: Milind Limaye)

Drinking Chilled Water of Akash Kamini river, like a Tiger

Pristine moment in the Jungle

(Photo Credit: Milind Limaye)

Day 4: The Summit Push to Chandrashila via Tungnath: Stretch, but Satisfying

The 3500 ft steep ascent to the summit required special effort and a gameplan. Having got up at 1:15 am (mid-night), we embarked on night trek to Chopta at 3 am. Bright Milky Way in the sky was captivating. Gradual ascent to Tungnath on a well laid out pilgrim trail from Chopta until the Tungnath temple path, followed by a steeper climb to Chandrashila for about an hour was to be conquered. The delicate ‘Monals’ - the state bird of Uttarakhand encouraged us to keep marching, despite the long ascent. Slowly, alpine glow on mighty Himalayan peaks started appearing. Upon taking blessings of Shri Tungnath Ji, we proceeded to the peak of Chandrashila. Such a great vantage point offering a 270-degree panorama! On our left were the Gangotri range of peaks, Mt Jaunli, Mt Jogin, Mt Thalaysagar, the Kedarnath and the Kedar dome. Mandani Parbat and Janhukut. The imposing Chaukhamba was right in front. On our right, we could see Gauri Parbat, Hathi Parbat and Dunagiri. And, then right ahead Mt Nanda Devi, Mt Nanda Ghunti and Mt Trishul. Unbelievable view!!! Mission was accomplished!

(Photo Credit: Milind Limaye)

(Photo Credit: Vijayendra Vaidya)

Summit Dance at Chandrashila Peak

(Photo Credit: Snehal Divekar)

-------------------

P.S. Special Thanks to IndiaHikes team! Committed, passionate and deeply invested trek leader (Sayantan Das) and guides (Amit and Suraj). They went beyond the Standard Operating Practice to create learning and fun moments. They motivated and ensured that max number of folks reach the summit.

विहंगम घाट-गमन

2023-01-01T01:04:00.005-08:00

डेऱ्याची वाट - सिद्धगड - नारमाता - तवलीघाट (आणि गोरखगडाचे विहंगम दृश्य) - येतोबा - दमदम्या (आणि सिद्धगडाचे विहंगम दृश्य) - गायनाळ - जाखमाता वाट (सिद्धगड परिक्रमा संपूर्ण)

... जुन्या घाटवाटेची दमदार चढाई केल्यावर ऊर धपापत होतं. घाटमाथ्यावर एका मोक्याच्या डोंगरावर पुजलेल्या जागृत देवस्थानासमोर नतमस्तक झालो. धारमाथ्यावरच्या भर्राट वाऱ्याने लवणाऱ्या सोनसळी गवताच्या लाटा आणि कोकणात सुटवलेल्या दुर्गमाथ्याच्या ‘विहंगम’ दृश्याने मंत्रमुग्ध झालो. अर्थातच, असे कसदार अनुभव येण्यासाठी सोबत होती दर्दी सह्याद्रीमित्रांची. उत्तरोत्तर रंगणाऱ्या घाटवाटांच्या भटकंती-मैफिलीची मजा आम्ही कशी लुटली, याचा हा वृत्तांत!!!

भीमाशंकर परिसरातील नितांतसुंदर सह्याद्री

... ज्योतिर्लिंग ‘भीमाशंकर’च्या उत्तर आणि दक्षिणेला सह्याद्रीचे नितांतसुंदर रुपडं बघायला मिळते. इथला सह्याद्री माथ्याकडून कोकण-पायथ्याकडे न्याहाळला, तर काही वैशिष्ट्ये ट्रेकर्सना हमखास खुणावतात. माथ्यावर दिसतं भीमाशंकर अभयारण्याचे निबिड रान, त्यानंतर कोकणात उतरणारे ३०० मी कोसळलेले कातळटप्पे आणि करवती डोंगर-कातळधारा, मध्ये डोंगरसपाटी म्हणजेच डोंगराचा ‘पदर’ आणि रानमाणसांनी वसवलेली एखादी वस्ती, पदरातून पुढे कोकणात उतरणाऱ्या डोंगरालादेखील कातळकड्याचे आवरण आणि त्याच्या पायथ्याशी सह्याद्रीला बिलगलेला पण कोकणातून सणसणीत उठवलेला सुळकेवजा देखणा दुर्ग-डोंगर!!! आमच्या घाट भटकंतीत भीमाशंकरच्या या डोंगररांगांचं, दुर्ग-डोंगरांचं, रानाचं दर्शन घडणार होतं, म्हणून उत्कंठा दाटली होती.

मनसुबा 'विहंगम घाट-गमना'चा, दुर्गपरिक्रमेचा

यावेळी मनसुबा होता भीमाशंकर परिसरात 'विहंगम घाट-गमना'चा, म्हणजे परिसरातील घाटवाटांची चढाई-उतराई करताना दुर्ग 'सिद्धगड' आणि 'गोरखगडा'चे विहंगम दर्शन करावे. त्यासाठी, सह्याद्रीच्या कुशीतल्या बोरवाडीतून 'डेऱ्याच्या वाटेने' सिद्धगडवाडी गाठायची. गडाच्या देवराईतील नारमातेचा आशीर्वाद घ्यायचा. पदरातून साखरमाचीपर्यंत आडवं जाऊन 'तवली घाटा'ची उभी चढाई करायची. आहुपे गावचा पाहुणचार घेऊन, दुसऱ्या दिवशी 'येतोबा राऊळा'पाशी गोरखगड आणि मच्छिंद्र सुळक्याचे विहंगम दृश्य मनात साठवायचं. पुढे भट्टीच्या रानातून उठवलेल्या 'दमदम्या' डोंगरावरून 'दुर्ग सिद्धगड'चे विहंगम दर्शन करावे. गायनाळेतून पदरात उतरुन सिद्धगडाच्या दुसऱ्या वाटेने म्हणजे 'जाखमाता वाटे'ने उतरताना अल्पपरिचित दुर्गावशेष न्याहाळावेत. अशी ही भटकंती करताना सिद्धगडाची जणू 'परिक्रमा'च घडणार होती. एकंदर भन्नाट भटकंती मार्ग आखलेला.

डेऱ्याच्या वाटेने सिद्धगडवाडी चढाई

पहाटेचा प्रवास करुन, कर्जत-मुरबाड मार्गावरील म्हसा गावातून जांभुर्डे धरणाच्या बाजूने, भीमाशंकर अभयारण्याच्या हद्दीतील 'बोरवाडी'ला पोहोचलो. इथूनच पुढे वीर हुतात्मा भाई कोतवाल आणि वीर हुतात्मा हिराजी पाटील यांचे स्मारक आहे. बोरवाडीतून सह्यधार आणि सह्यधारेपासून सुटवलेला 'सिद्धगड' दोन थरांत उठवलेला दिसत होता. एखाद्या पाण्याच्या डेऱ्याच्या आकाराचा भासणाऱ्या अजस्त्र डोंगराचा पहिला थर आणि त्याच्यावर उठवलेल्या गडाच्या बालेकिल्याचा दुसरा थर - दोन्ही आता कोवळ्या उन्हात उजळू लागलेले. वेळ सकाळचे ८३०.

घाटवाटांची चढाई-उतराई करण्याचे वेड लागलेले आम्ही मुंबई-पुण्याचे ट्रेकर्स जमलेलो. ट्रेकर्सच्या आवडीच्या डोंगरवाटांचे गप्पाष्टक रंगलेले.

डेऱ्याच्या वाटेने सिद्धगडवाडी चढाई सुरुवात केली. रानाचा टप्पा संपल्यावर कातळकड्याला बिलगून वाट चढू लागली. मागे वळून पाहिल्यावर भीमाशंकर नागफणी, पदरगड आणि तुंगी डोंगर धूसर वातावरणात उठवले होते.

माथ्याकडून उतरलेल्या कातळटप्प्यांमधून वाट काढली आहे.

दुर्गमहर्षी गोनीदांनी केलेलं डेऱ्यासारख्या दिसणाऱ्या डोंगराच्या कातळवाटेवरील अवघड चढाईचे वर्णन आठवत होतं. पूर्वी किंचित अडचणीची असलेली वाट आता मात्र निसटत्या जागांवर खोबण्या खणून आणि दगड रचून सुगम केली आहे.

काळा कातळ, तिरकी चिरेबंदीची वाट, सोनेरी गवताचे झुंबडे, कड्यावर रेंगाळलेले आणि झिरपणारे पाणी, दरीत जांभुर्डे धरणाचा जलाशय आणि निळं-सावळं आभाळ अश्या रंगसंगतीने आसमंत सजलेला. त्यामुळे, ट्रेकच्या पहिल्या दिवशीच्या पहिल्या चढाईचा शीण न येता, डेऱ्याच्या वाटेवरची चढाईचा आम्ही आनंद घेऊ लागलो.

अवचितच, एका फुरश्याने दरडावलं आणि मंडळाने पावलं झपझप उचलली.

उत्साही ट्रेकर जोडपे सौ आणि श्री योगेश अहिरे यांच्याशी गप्पा मारता मारता डेऱ्याची वाट कधी चढून गेलो, कळलंच नाही.

कातळ-बेचक्यातून सिद्धगडमाची पठारावर पोहोचण्याआधी झऱ्याचे सुंदर पाणी मिळाले. छोटेखानी विश्रांती घेतली. वेळ सकाळचे १०३०.

पदरातल्या सपाटीवर वाडीतल्या शेळ्या आणि आजा भेटला. सिद्धगडचा बालेकिल्ला माथा तब्बल ३०० मी उठवलेला.

गड उजवीकडे ठेवत आडव्या जाणाऱ्या वाटेवर थोरले वृक्ष न्याहाळले.

नारमाता राऊळापासून पदरातली आडवी वाट साखरमाचीकडे

पदरातून दिसणारे सह्याद्रीदृश्य उलगडू लागले. उजवीकडून डावीकडे उलगडत जाणाऱ्या या दृश्यात समोर होता सिद्धगडचा बालेकिल्ला, त्यामागे दमदम्या डोंगर, डावीकडे येतोबाची सह्यधार आणि एखाद्या सोंगटीसारखा दिसणारा गोरखगडचा माथा!

सिद्धगडमाचीवर मी तब्बल २० वर्षांनी आलेलो. २००१ला अभियांत्रिकी शिक्षण चालू असताना केलेल्या 'जुन्नर ते भीमाशंकर' जंबो ट्रेकच्या आठवणी जाग्या झाल्या. (भाग १, भाग २).

माचीवरच्या नारमातेच्या राऊळापाशी विसावलो. भुंगे गुणगुण की भूणभूण करुन हैराण करत होते. देवळातली अनघड देवता, लाकडी देव्हारा, रंगबेरंगी पताका, दीपमाळा, मूर्ती, असंख्य वीरगळी, तोफा - अश्या विपुल गोष्टी बारकाईने न्याहाळल्या. या मातीवर निश्चितपणे कोणतेतरी झुंज झाले असणार. वेळ ११:१५.

भटकंतीच्या पुढच्या टप्प्यातली 'तवली घाटा'ची वाट फारशी वापरात नसल्याने वाटाड्याची गरज होती. मंदिरात आहुपेच्या ‘सूर्यकांत घोडे’ आणि त्याचे साथीदार 'निळ्या' आणि 'बछडया' नावाचे भूभू भेटले. हा आधुनिक वाटाड्या कमरेला विळा लावून आला नव्हता, तर स्मार्टफोनवर इनस्टाग्राम रील्स आणि भावड्यांच्या क्रिकेट मॅचचे लाईव्ह बघत होता. वेळ ११:४५. मंदिरामागे सह्याद्री दृश्य बघताना डावीकडे येतोबा सह्यधार माथा, समोर दमदम्या डोंगर आणि उजवीकडे राजा सुळका खुणावत होता.

तवली घाटाच्या पायथ्याला आहे सिद्धगडच्या उत्तरेच्या पदरातील साखरमाची. तिथे पोहोचण्यासाठी लांबचलांब आडवी वाट होती. कोंढवळला चढणाऱ्या गायनाळेला बाजूला ठेवत ही वाट पुढे जाणार होती. नारमाता देवळातून बाहेर पडल्यावर पाच मिनिटात गडाच्या माचीचे भग्न द्वार आणि त्याला दिलेला लोखंडी आधार दिसला.

वळणे घेत आता वाट मोकळवनात आली. मागे पाहिल्यावर सिद्धगडचा बालेकिल्ला आणि देवराईतील नारमाता देऊळ उठून दिसत होते.

गवताळ कातळसपाटीवर जुन्या देवळी-घुमटीमागे सिद्धगडमाथा, झाडीटप्पे आणि उभे कातळकडे उन्हांत चमकत होते.

दमदम्याच्या माथ्याकडून कोसळलेल्या डोंगरधारांच्या कुशीतून आडव्या जाणाऱ्या वाटेवर अक्षरक्ष: दचकलोच - अफाट झाडोऱ्याने नटलेल्या धारेच्या दृश्याने, रानात घुमणाऱ्या भेकराच्या कर्कश्य कॉल्समुळे आणि पायांखालून सळसळत गेलेल्या दणदणीत 'धामणी'च्या दर्शनाने!!!

सह्याद्रीच्या पदरातील रम्य चालीचा आम्ही आनंद लुटत होतो. समोर सह्यमाथ्यावरील टिचके 'येतोबा देऊळ' चमकत होते.

वाटेवर वाहत्या झऱ्याभोवती खोदलेली छोटुश्या पाण्याच्या टाक्याची चौकोनी खोदाई आढळली.

सिद्धगडमाचीकडून निघाल्यावर एकापाठोपाठ येणाऱ्या घळी ओलंडत, क्रमांक तीनची घळीतून चढणारी वाट गायनाळेची! ही वाट आम्ही दुसऱ्या दिवशी उतरणार होतो. वाहत्या झऱ्यापाशी जेवणं, गप्पा आणि योगनिद्रा झाली. गायनाळेची वाट उजवीकडे गेली आणि आम्ही समोर साखरमाचीची आडवी वाट घेतली. मोकळवनातून पाठीमागे गायनाळेची खोबणी निरखली. वेळ २:००.

गायनाळेच्या फाट्यानंतर वाट थोडी धूसर झालेली आणि गच्च रानव्यातून जात होती.

मोकळवनातून मागे सुरेख दृश्य होतं. घाटमाथ्याच्या दमदम्या डोंगराच्या धारा, सिद्धगडचा बालेकिल्ला आणि त्याच्यादरम्यान असलेल्या राजा सुळक्यामुळे बनलेला डब्ल्यु आकार! आणि, रम्य वाटेवरील वाटचालीमध्ये ट्रेकर्सच्या गप्पांना उसंत नव्हती.

ओसाड पडलेली साखरमाची अंतर्मुख करुन गेली. कालाय तस्मै नम:!

तवली घाटातून गोरखगडाचे विहंगम दृश्य

पूर्वी साखरमाचीला लोकांची वस्ती असताना, त्यांना माथ्यावरच्या 'आहुपे'ला जाण्यासाठी जवळची वाट म्हणून 'तवली घाटा'ची वाट प्रचलित होती. साखरमाची उठली आणि तवली घाटाची वाटही बंद पडली.

येतोबाच्या सह्यधारेच्या डोंगरापासून उतरलेल्या धारेच्या पल्याड घाटाची चढाई असणार होती, पण वाटेचा अंदाज येईना.

झुडुपी रानातून आडवी वाट चढत निघालो. कोण्या गुरख्याने हाकारे मारुन तवलीने चढू नका, असं सुचवलं. आमच्यासोबत सूर्यकांत वाटाड्या असल्याने आमचा निर्धार पक्का होता.

मुबलक दगडधोंडयातून कसरत सुरु झाली.

डावीकडे आडवे चढत जाणारी अडचणीची वाट होती. फारशी वापरात नाहीच.

झाडोरा कमी होत गेला आणि कातळटप्पे बाजूला ठेवत चढाई सुरु झाली.

साखरमाचीपासून डोंगरदांडाला डावीकडे वळसा घालत वाट उंचचउंच चढत होती.

तवलीघाटाच्या मुख्य भूवैविध्याचे (feature) दर्शन झाले. माथ्याच्या डोकावणाऱ्या कातळकड्यापासून एक खडकाळ ओहोळ, त्याच्या डावीकडच्या दांडावर कारवी आणि उजवीकडच्या दांडावर गवत माजलेलं. उभ्या कारवीतून चढून, मग खडकाळ ओहोळ आडवा पार करुन उजवीकडच्या दांडावरील गवतातून चढत अखेरीस कातळमाथ्याच्या पोटातून डावीकडे आडवं जात माथा गाठायचा होता. वेळ ३:३०.

घाटवाटेची वैशिष्ट्ये समजावून घेताना ट्रेकर्सना भूगोलाची कोडी सुटण्याचा आनंद मिळू लागला.

कातळटप्पे टाळून, डोंगरउतराईचा कोन (gradient) आणि पाण्याचे ओहोळ यांचा अभ्यास करुन - घाटवाट बनवणाऱ्या पूर्वजांची विचारसरणी समजावून घ्यायचा प्रयत्न केला.

ढगांमुळे ऊन-सावलीचा आणि रंगांचा खेळ रंगलेला.

सिद्धगड, साखरमाचीचा पदर आणि गोरखगडचा मोहक पॅनोरमा!

गोरखगडाला लांबूनच वंदन केलं. ऊन-सावलीमुळे उजळलेला देखणा कातळमाथा!

कातळओहोळ आडवा पार करुन आता उजवीकडील दांडावरील गवताळ वाटेवरुन चढाई करत निघालो.

आभाळात ढगांचे पुंजके विस्कटलेले. उभी अजून उभी वाट!

कुठेशी दोन ठिकाणी कातळात खोदलेल्या जुन्या पावठया.

प्रत्येक क्षणी आणि प्रत्येक वळणावरून बदलणारे गोरखगडाचे रुपडे!

आणि, अक्षरक्ष: भारावून सिद्धगडाचे रुपडे! फार फार सुंदर!!!

कातळमाथा उजवीकडे ठेवत आडवी वाट.

कड्या-कपारीत आश्रय घेणाऱ्या माकडांना आम्ही आलेलं आवडलं नसल्याने, त्यांनी आक्रमक गुरगुर सुरु केलेली.

काही जुन्या पावट्या.

आणि, अखेरीस पोहोचलो तवली घाटाच्या माथ्यावर. कोसळलेल्या घळीच्या पल्याड दुर्ग गोरखगड आणि मच्छिंद्र सुळक्याचे अक्षरक्ष: विहंगम दृश्य!!! गरम चहाचे घोट घेत आम्ही त्या दृश्याचा आनंद घेतला. वेळ ५:३०.

आहुपे गावी मुक्कामी पोहोचण्यासाठी तासाभराची चाल बाकी होती. येतोबा मंदिर तवलीघाटाच्या माथ्याजवळ आहे, पण आम्ही ते दुसऱ्या दिवशी भेट द्यायचं ठरवलं. घाटमाथ्याची फुलोऱ्यामधून जाणारी भन्नाट वाट होती.

काळोख पडू लागलेला. उत्तरेला नाणेघाटाचे नाक, मोरोशी भैरवगड माथा, वऱ्हाडी डोंगर, जीवधन, ढाकोबा, दुर्ग आणि आहुपेचे पठार असा परिसर नजरेसमोर होता. आहुप्यात पोहोचेपर्यंत वाजले ६:३०. पायाची लाकडे झालेली, पण आहुपेच्या ग्रामस्थांच्या आदरातिथ्याने ट्रेकर मंडळी दुसऱ्या दिवशीच्या अजून रम्य भटकंतीसाठी तयार झाली.

येतोबापाशी भारावून टाकणारे सह्याद्री दर्शन

आहुप्यात सकाळी आभाळात ढग आणि रंगांची उधळण झालेली आणि चक्क इंद्रधनुष्याचे दर्शन झाले. रम्य भटकंतीची सुरुवात करण्यासाठी सह्याद्रीने जणू बावटा दाखवला होता. भटकंतीचा पल्ला मोठा होता. आहुपे गावातून 'येतोबा राऊळा'पाशी चढून गोरखगड आणि मच्छिंद्र सुळक्याचे विहंगम दृश्य मनात साठवायचं. पुढे भट्टीच्या रानातून उठवलेल्या 'दमदम्या' डोंगरावरून दुर्ग 'सिद्धगड'चे विहंगम दर्शन करायचं. गायनाळेतून पदरात उतरुन सिद्धगडाच्या दुसऱ्या वाटेने म्हणजे 'जाखमाता' वाटेने उतरताना दुर्गावशेष न्याहाळायचे - असा बेत होता.

आहुपेचा निरोप घ्यायची वेळ झालेली. वेळ ७३०. आहुपेचे पश्चिम कडे उर्फ 'ढग' बघून, दक्षिणेला भीमाशंकर पाऊलवाटेवर निघालो. १०० मी चढाई करुन तासाभरात पोहोचलो येतोबाच्या 'येतोबा राऊळा'पाशी. वेळ ९:३०.

सह्याद्रीतील काही अतिशय देखण्या जागांपैकी एक जागा. छोटेखानी राऊळ, मागे उठवलेला सिद्धगड आणि अफाट ढगांची दाटी! परिसरातील सर्वोच्च जागा असल्याने चोहोबाजूंना मोकळे नजारे बघायला मिळतात. दक्षिणेकडून सुरुवात करुन पश्चिमेकडे नजर फिरवली तर अफाट दूरदर्शन घडत होते. दक्षिणेला भीमाशंकर नागफणी, तुंगी, पदरगड, कोथळीगड, ढाकबहिरी, कळकराई सुळका, राजमाचीची जुळी शिखरे आणि माणिकगड. थोडं उजवीकडे पश्चिमेकडे नजर फिरवली तर माथेरानची अख्खी डोंगररांग – माथेरान, दुर्ग पेब, दुर्ग चंदेरी, ताहुली. तर पश्चिमेला बारवी धरण, बदलापूर, उल्हासनगर, अंबरनाथ, कल्याण आणि वायव्येला दुर्ग माहुली.

भोळ्या भाविकांना पावणारे अनघड ठिकाण! पहा दृकश्राव्य:

ऐन सह्यधारेवर असल्याने अफाट दृश्ये! भटकंती मंडळ बेहद्द खुश!

सह्यधारेवरील दमदम्या आणि पदरातून उठवलेल्या सिद्धगडाचे रुपडे तर डोळ्यात मावेना. ढगांमधून अलगद उतरलेली किरणे डोंगरउतारांवर विखुरलेली.

येतोबाचा आशीर्वाद घेऊन पुढे दक्षिणेला वाटचाल सुरु केली. वेळ १०.

सह्यधारेवरचा दमदम्या डोंगर आणि सह्याद्रीपासून सुटवलेला सिद्धगड सोनेरी गवताळ माथ्यावरुन न्याहाळले.

येतोबापासून दमदम्या डोंगराकडे जाताना, सह्यधारेवरुन उतरणारी अतिशय रम्य वाटचाल होती. गवताळ सह्यमाथ्यावरील गवताळ उतार, सौम्य उताराची वाट, मोकळे लांब-लांबवरची दृश्ये, ढगांची नक्षी आणि आल्हाददायक हवा होती.

धारेवरुन कोंढवळच्या भट्टीच्या रानाचे आणि गायनाळेचे विलक्षण रूप - ढगांच्या खेळामुळे रंगलेले.

सह्यधारेवरचा दमदम्या डोंगर आणि सह्याद्रीपासून सुटवलेला सिद्धगड यांनी एखाद्या चुंबकाप्रमाणे आमची नजर खिळवून ठेवलेली. पहा दृकश्राव्य:

दरीत ऊन-सावलीचा खेळ रंगलेला.

पुढे दरीच्या काठावर अरुंद कातळकपारीतून चिमणी पद्धतीने उतराई केली. आधी पाठपिशव्या आणि मग आम्ही. वेळ १०:३०.

यानंतर, वाटेने अर्ध्या तासाच्या अंतरात निसर्गदृश्ये आणि झाडोऱ्याची अत्यंत भिन्न रुपे दाखवली.

आधी कड्याच्या काठावरची गवताळ माळावरची वाट...

पुढच्या १० मिनिटात कारवीतून उतरणारी भन्नाट वाट...

त्यानंतर पुढच्या १० मिनिटात सदाहरित रानाच्या टप्प्यातून सपाटीची वाट...

कारवीटप्पा संपल्यावर मोकळवनात वाट-चौकात आलो. डावीकडे पूर्वेला भट्टीच्या रानातून वाट कोंढवळ-भीमाशंकरकडे गेलेली. उजवीकडे पश्चिमेला गायनाळ घाट सिद्धगडाकडे - ज्या वाटेने आम्ही थोड्या वेळाने उतराई करणार होतो. आणि समोर दक्षिणेला होता झाडीभरला दमदम्या डोंगर!

दमदम्या डोंगरमाथ्यावरुन सिद्धगडाचे विहंगम दृश्य

दमदम्या डोंगर ना कोणता दुर्ग, ना त्याचे काही ऐतिहासिक महत्त्व. मात्र दाट झाडोऱ्यातून अवश्य वाकडी वाट करुन जावं, असं खास आकर्षण या डोंगरमाथ्यावर दडलंय.

झऱ्यापल्याड पाठपिशव्या दडवल्या आणि दमदम्या डोंगराकडे निघालो. डावीकडे पूर्वेला उतरलेल्या डोंगरउताराकडून ओहोळाच्या काठाने वाटचाल करावी लागली. वाट फारशी मळलेली नाहीये, त्यामुळे कारवी-झुडुपांमधून घुसाघुशीला पर्याय नाही. वेळ ११.

ओहोळापाशी फुलपाखरांची लगबग चाललेली. कारवीच्या झाडोऱ्यामागून भलं थोरलं 'ब्लु मोरमॉन' फूलपाखरु तरंगत आलं.. झाडीतून घुसत-चढत पोहोचलो दमदम्या डोंगरमाथ्याला. वेळ ११५०.

दमदम्या डोंगरमाथ्यावरुन समोर आलं दुर्ग सिद्धगडाचे 'विहंगम' दृश्य! सह्यधारेवरुन सुटवलेला डेऱ्याचा डोंगर, पदरातील झाडोऱ्यातून उठवलेला ३०० मी उंचीचा बालेकिल्ला माथा. ते दृश्य बघत कितीतरी वेळ तिथे बसून राहिलो..

दक्षिणेला डोंगर-झाडीच्या दुलईमागे भीमाशंकर, पदरगड, तुंगी, कोथळीगड आणि घाटवाटा खुणावत होत्या. आडवाटांच्या ट्रेक्ससाठी 'दम' असणाऱ्या ट्रेकर्ससाठी असलेला आणि नाहीतर 'दम' काढणारा किंवा 'दम्या'ला आमंत्रण देणारा 'दमदम्या', अशी कोटी मारण्यात आली.

गायनाळेची धोपट उतराई

दमदम्याचं गचपण उतरुन, धसक-फसक करत - पायथ्याच्या येतोबा-कोंढवळ-गायनाळ चौकात परतलो.

दोन घास जेवण आणि विश्रांती झाली. कोंढवळचे दोन गुराखी गावकरी भेटल्यावर गप्पा रंगल्या. त्यांनी 'रानात बिबट्या नाहीच आणि पट्टेरी वाघ आहेच' असं ठणकावून सांगितलं आणि ट्रेकर्सना खिदळण्यासाठी अजून एक निमित्त मिळालेलं...

गायनाळेच्या मुखापाशी वाटाड्या सूर्यकांत आणि त्याचे दोन साथीदार भूभू 'निळ्या' आणि 'बछडया' यांना निरोप घ्यायची वेळ झाली. दोन दिवस एकत्र चाल केलेल्या गटाची ताटातूट होताना भूभू गोंधळले आणि केविलवाणा आवाज करू लागले. सूर्यकांत आहुपेकडे निघाल्यावर भूभू मागून निघाले. आणि, आम्ही उतरू लागलो 'गायनाळ' उर्फ 'सिद्धगड घाटा'ची वाट! वेळ १३०.

गायनाळेतून दगड-धोंडयामधून आणि झुडुपांमधून उतरणारी फरसबंदीची वळणा-वळणाची वहिवाट होती.

नाळेची उतराई झाल्यावर सिद्धगडवाडी ते साखरमाची जाणारी पाऊलवाट आडवी आली. याच वाटेने आदल्या दिवशी आम्ही तवली घाटाकडे गेलेलो. आभाळात ढग दाटलेले होतेच आणि अशक्य घामटं निघत होतं. वेळ २४५.

सिद्धगडवाडीच्या आडव्या वाटेवरून पाठीमागे वळून पाहिलं. पदरातील झाडी, येतोबाचा कडा आणि माथ्यावरचं इतुकंसं 'येतोबा राऊळ' पाहतच राहिलो. इतक्यात दत्तू ओरडला, 'अरे, ती बघ धामण परत'. उन्हात लखाखणारी तब्बल १० फूटी धामण क्षणार्धात गवतात सळसळत गेली सुद्धा!

जाखमातेच्या वाटेवरील अल्पपरिचित दुर्गावशेष

वळण घेणाऱ्या वाटेवरून सिद्धगडमाचीत प्रवेश केला. नारमातेच्या देवळात वंदन केलं आणि क्षणभर टेकलो. सिद्धगडवाडीतून खाली उतरण्यासाठी काल आलेल्या 'डेऱ्याच्या वाटे'ने आम्ही उतरणार नव्हतो, तर 'जाखमातेच्या वाटे'ने उतरणार होतो. सह्यधारेवरचा दमदम्या डोंगर आणि त्याच्या पश्चिमेला सुटवलेला सिद्धगड यांच्या धारेवर 'राजा सुळका' आहे. नारमाता देवळापासून या राजा सुळक्याला डावीकडे ठेवत 'जाखमातेची वाट' खिंडीत चढते आणि मग पलिकडे उतरते. या वाटेवर सिद्धगडाचे अल्पपरिचित दुर्गावशेष आमची वाट बघत होते.

नारमाता देवळापासून राजा सुळका डावीकडे ठेवत खिंडीत चढताना उजवीकडे सिद्धगडाचा बालेकिल्ला आणि कातळकोरीव पावठ्या न्याहाळल्या. जाखमाता खिंडीतून सिद्धगडाच्या बालेकिल्ल्याच्या माथ्यावर जाणारी जुनी वाट असणार - कारण बालेकिल्ल्याच्या कातळात ५० मी ऊंचीवर खोदीव गुहा आणि पायऱ्या जाणवतात. 'जाखमाता खिंडीतून सिद्धगडाच्या बालेकिल्ल्याच्या माथ्यावर जाणे; जुन्या वाटेचा आणि गुहा-खोदाईचा शोध घेणे', हा साहसी गिर्यारोहकांसाठी हा छान उपक्रम होवू शकेल.

ढगांच्या दाटीमुळे किच्च घामट आणि जंगलातले रंगीबेरंगी डास अशक्य सतावत होते. पण, जाखमाता खिंडीतून पलीकडे भीमाशंकर, पदरगड आणि घाटवाटा दृश्य परत एकदा उलगडले आणि वाटचाल सुसह्य झाली.

आमच्या पाठीमागे राजा सुळका आणि दमदम्याचे पश्चिम कडे खुणावत होते.

पत्र्याच्या आच्छादनाखाली राउळात 'जाखमाता' म्हणजेच यक्षिणेची पूजा केलेली. वेळ ३५०.

यक्षिण ही वेशीपाशी पुजिली जाणारी दुय्यम देवता. इथून बालेकिल्ला माथ्याला डावीकडून प्रदक्षिणा मारत, पदारातून सिद्धगडवाडीला जाणारी वाट आहे. आम्ही मात्र दक्षिणेला उतरणाऱ्या वाटेने निघालो.

समोर आली सिद्धगडमाचीच्या दक्षिणेकडील प्रवेशद्वाराची उध्वस्थ चौकट! फारश्या ट्रेकर्सनी न भेट दिलेली ही गडाची दुर्लक्षित बाजू.

जाखमातेच्या द्वारापासून ५० मी उतराई केल्यावर, डावीकडच्या दरडीमध्ये खोदाई केलेली पाण्याची दोन टाकी दिसली. उथळ खोदाई आणि गढूळलेलं पाणी. पण, गडावर राबता असताना इथे उपयुक्त पाण्याचा साठा असणार.

जाखमातेपासून नाळेची वाट उतरुन, बोरवाडी ते हुतात्मा स्मारक रस्त्यावरील पुलावर पोहोचलो. वेळ ४४५. आणि १५ मिनिटांत बोरवाडीत.

दमदार ट्रेकची सांगता करायची वेळ झालेली. बोरवाडीत गच्च घामाने आणि मातीने माखलेले कपडे बदलले. बोरवाडीतील आजीने मायेने दिलेला कोरा चहाने तरतरीत झालो. एव्हाना आभाळ गच्च दाटून आलेलं. अवकाळी पावसाचा तडाखा सुरु झालाच. दोन दिवसांच्या अफाट सह्याद्री दर्शनाने आनंदाने आणि ऊर्जेने भारावून गेलेलो. 'विहंगम घाट-गमना'ची अनुभूती घेतलेली. कृतज्ञ आहोत - सह्याद्रीचे आणि आमच्या सह्याद्रीमित्रांचे, केवळ ज्यांच्यामुळे असा कसदार अनुभूती देणारा ट्रेक शक्य झाला...

---------------------------------------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. ट्रेकच्या तारखा: २०-२१ नोव्हेंबर, २०२१ (ब्लॉग लिहायला जरा वेळ लागला)

२. नकाशा आणि फोटो: साईप्रकाश बेलसरे

३. ट्रेकर मंडळ: योगेश अहिरे, अश्विनी अहिरे, जितेंद्र बंकापुरे, साईप्रकाश बेलसरे

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२२. सर्व हक्क सुरक्षित.

कोळकेवाडी दुर्ग - कोळीराजाच्या स्वातंत्र्य-स्वप्नांची दुर्गलेणी

2022-11-27T04:53:00.005-08:00

कोळकेवाडी दुर्ग - कोळीराजाच्या स्वातंत्र्य-स्वप्नांची दुर्गलेणी

आमच्या दुर्गप्रेमी मित्रांना ‘कोळकेवाडी दुर्ग’ ऐकून माहिती असतो. मात्र, तिथले दुर्गस्थापत्य आणि इतिहास याची फारशी माहिती उपलब्ध नाही. दुर्गमतेमुळे कोळकेवाडी दुर्गावर फारसं जाणं होत नाही, त्यामुळे गडावरच्या असलेल्या तब्बल २९ कातळ-खोदीव लेणीची माहिती फार कमी लोकांना. गडाच्या इतिहासाची पानेही त्रोटक; त्यामुळे इथल्या मातीवर कोण्या कोळीराजाने बहमनी सत्तेविरुद्ध उभारलेल्या संग्रामात वीरांचे शौर्य आणि काहींच्या वीरमरणानंतर सती गेलेल्या स्त्रियांचे बलिदान असं सगळं सगळं विस्मृतीत गेलेलं. कोळीराजाच्या स्वातंत्र्य-स्वप्नांची दुर्गलेणी अभ्यासण्यासाठी खास मोहीम आखली होती.

... ट्रेकच्या आदल्या रात्री कुंभारली घाट उतरुन पोफळीला मुक्काम केला. अभ्यासू ट्रेकर आणि ‘सह्याद्री जिओग्राफीक’कार ‘विवेक काळे’सर, आडवाटांचा गुगल आणि आडवाटांवर फिरणाऱ्या सगळ्यांचा मित्र ‘अमेय जोशी’, कुठल्याही डोंगर-कातळावर लीलया घुसून जुने अवशेष शोधणारा ‘मिलिंद लिमये’, सह्याद्रीच्या अनवट दुर्गम डोंगर-घाटवाटांवर मित्रांसोबत रमणारा नादिष्ट ‘जितेंद्र बंकापुरे’, सह्याद्री भूगोल कोळून प्यालेला आणि अव्वल फोटोग्राफर असलेला ‘निनाद बारटक्के’ आणि सह्याद्री घाट-दुर्ग-लेणी यामध्ये रमणारे अस्मादिक असा गट जमलेला! अलभ्य लाभ म्हणजे, या भटकंतीला आम्हाला सोबत होती पोफळीच्या ‘सह्याद्री संवर्धन आणि संशोधन केंद्रा’चे अभ्यासू कार्यकर्ते ‘सदफ कडवकर’ आणि ‘राणी प्रभुलकर’ यांची.

उभ्या डोंगरधारेवरुन वनदुर्गाची चढाई

रत्नागिरी जिल्ह्यात चिपळूण तालुक्यात सह्याद्रीच्या अगदी कुशीत कोळकेवाडी गावात आम्ही आलेलो. सकाळी गावाच्या पूर्वेला घाटमाथा जबरदस्त उठावला होता. कातळ-झाडीचे टप्पे धूसर-गूढ दिसत होते.

सदफ सांगू लागला, “तो दिसतो का झाडीमागचा काळा डोंगर. इथले गावातले जुने लोकं सांगतात, की तिथे होती कोळीराजाची राजधानी, म्हणून हा ‘कोळीराजाचा दुर्ग’!.” गडाच्या ओढीने पाठपिशव्या चढवल्या आणि कूच केलं. ईशान्येला दांडावरून नागमोडी वाटेवरून चढाई सुरु केली. पश्चिमेला कोळकेवाडी धरणाचे निळेशार पाणी लखलखू लागले.

नेहेमीप्रमाणे गावाजवळचे डोंगरउतार शेतीसाठी आणि सरपण-चाऱ्यासाठी उघडे-बोडके केलेले. त्यातून अधून-मधून उठवलेले भातखाचरं आणि शेतात राब जाळण्यासाठी फांद्या तोडून निष्पर्ण केलेल्या झाडांचे बुंधे, अशी मनुष्यकृत्ये डोळ्यात खुपत होती.

पाऊलवाट आता गर्द रानात शिरली आणि खरा ट्रेक सुरु झाला. झाडाच्या बुंध्यावर कोण्या सांबराने शिंगं घासल्याच्या खुणा, कुठे बिबट्याच्या पायांचे ठसे, कुठे गव्याची विष्ठा तर कुठे गवताळ माळावर रानडुकरांनी लोळून केलेलं गवत अश्या पदोपदी खुणा आढळू लागल्या. समोर घाटमाथ्यावर ‘सह्याद्री व्याघ्रप्रकल्प’ आणि दाट झाडीभरला माथा खुणावू लागला. वाघाच्या-अस्वलांच्या थरार-भयकथा रंगायला निमित्त हवंच होतं.

गावापासून पाऊण तासाच्या चढाई नंतर रानवा संपला आणि टेपावर पोहोचलो. लक्षात आलं, की सह्याद्रीच्या मुख्य डोंगररांगेपासून पश्चिमेला निसटलेल्या डोंगरसोंडेवर आम्ही पोहोचलोय. अरुंद डोंगरधारेवर दिसत होते - कसंबसं तग धरुन राहिलेल्या निष्पर्ण वठलेल्या वृक्षांचे बुंधे, त्यापल्याड काळाठिक्कर उग्र उघडा-बोडका दुर्गमाथा आणि पाठीमागे तिन्ही बाजूंनी वेढलेल्या सह्याद्री घाटमाथ्यापासून कोसळलेल्या असंख्य डोंगरसोंडांच्या करवती धारा! गवतात दडलेले गडाचे अवशेष मोकळे झाल्यावर भेट द्यावी, या हेतूने मार्च महिन्याचा मुहूर्त आम्ही निवडलेला.

गडपण सिद्ध करणारे संरक्षक खंदक

गडाची वाट उभ्या डोंगरधारेवरुन चढत होती. तळपणारे ऊन, वठलेले वृक्ष, निवडुंगाचे फड, वाळलेले गवत, निसरडी गांडूळमाती आणि दगड-धोंडे यातून ४५ अंशांतली रखरखीत चढाई चालू झाली. साधारणत: गडांवर संरक्षक तटबंदी दिसते. कोळकेवाडीला मात्र शत्रूला अडवायला कातळात खोदलेल्या एकापाठोपाठ एक अश्या तीन खंदकांची (संरक्षक आडोसे) वैशिष्ट्यपूर्ण व्यूहरचना सामोरी आली.

धारेवरुन अंदाजे १ मीटर खोल खंदक-खाचेत उतरायचं, खोदाईची जेमतेम सफाई न्याहाळायची, मधली सपाटी पार करुन पलिकडे उभ्या कातळातून परत चढाई करायची.

खंदकांतून कसरत करताना डोक्यावर तळपत होता सूर्य, घशाला कोरड पडलेली आणि आभाळात घिरट्या घालत होता शिक्रा पक्षी! इथे डोंगराला बांधीव तटबंदी नसली, तरी गडमाथा गाठण्यासाठी असलेल्या या एकमेव मार्गावरची खंदकांची संरक्षण-यंत्रणा बघता ‘दुर्ग’ मानलेच पाहिजे, असे वाटले.

खंदकापासून गडावरच्या २९ लेणी-टाक्यांचे तीन गट बघता येतात. डोंगरधारेच्या डावीकडे (उत्तरेला) लेणी क्रमांक १ ते १६, गडमाथ्यावरून दक्षिणेच्या कड्यात अवघड जागी अल्पपरिचित लेणी क्रमांक १७ ते २७ आणि डोंगरधारेच्या उजवीकडे गेल्यास पाण्याची टाकी २८-२९ बघता येतात. आम्ही प्रथम गडमाथा न्याहाळून, पलिकडे दक्षिण कड्यातल्या अवघड लेण्यांचं कोडं सोडवायचं ठरवलं.

गडमाथ्यावरून उलगडले दुर्गाचे भूराजकीय महत्त्व आणि कोळीराजाच्या आठवणी

कोळकेवाडी गावातून निघाल्यापासून दोन तास आणि ५०० मीटर चढाईनंतर चिंचोळा गडमाथा गाठला होता. सह्याद्रीचा विराट पॅनोरमा समोर आला. भ्रमणमंडळातल्या एकेकाने आपापल्या दृष्टीकोनातून गडाची ओळख करुन द्यायला सुरुवात केली. विवेकसरांनी सांगितलं गडाचं भौगोलिक स्थान - “शेकडो वर्षांपासून चिपळूण आणि कराड ही महत्त्वाची व्यापारी केंद्रे. चिपळूण कोकण किनारपट्टीपासून पूर्वेला असले, तरी वाशिष्ठी नदीच्या पात्रातून छोट्या व्यापारी होड्या थेट चिपळूणपर्यंत पोहोचत असंत. तिथून घाटमाथ्यावरील पाटण-कराड या कोयना खोऱ्यातील व्यापारी केंद्रांना जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या घाटवाटेजवळ, कोळकेवाडी दुर्गलेणीसमुह कोळीराजाने कोरला असावा.”. निनादने परिसरातल्या घाटवाटांची ओळख पटवली, “तो तिकडे उत्तरेला तिवरेघाट आणि त्याचा रक्षक पायथ्याचा ‘बारवाई’ दुर्ग. आपण आहोत त्या कोळकेवाडीवरुन कधीकाळी ‘दुर्गाची सरी’ घाटवाट चढायची – ती आता बंद पडलीये. आणि तिकडे दक्षिणेला पोफळीचा कुंभार्ली घाट आणि त्याचा रक्षक दुर्ग ‘जंगली जयगड’. म्हणून या घाटवाटांचा संरक्षक असणार हा किल्ला”.

गडमाथ्यावर जुन्या घरांचे जोते, वीरगळी आणि मातीच्या भांड्यांची खापरे आढळली. साहजिकच मनात आलं की कोणी इथे बांधला असेल हा दुर्ग, काय प्रयोजन असेल; गडाने कोणते झुंज पाहिले असेल; कोणत्या ध्यासाने लढताना वीरमरण आले असेल? इतिहास-बखरींच्या त्रोटक नोंदी कोळकेवाडी आणि बारवाई परिसरात स्वातंत्रस्थापनेचे स्वप्न बघणाऱ्या बारेराव कोळयाची, म्हणजेच कोळीराजाची गोष्ट सांगतात. तेराव्या शतकात बहामनी पातशहाला सलग तीन मोहिमांमध्ये पराभूत करून बारेरावांनी त्रस्त केलेलं. पहिल्या मोहिमेत शेख आकुसखानला बारारावांनी कुंभार्लीघाटात पोफळीला पराभूत केले. दुसऱ्या मोहिमेत भाईखानला दळवटणे येथे पराभूत केले. तिसऱ्या मोहिमेत बहादुरशेख यांना चिपळूणजवळ ठार केले. शेवटी पातशहाने सोमाजी-सिदोजी शिंदे यांना पाठवले. त्यांच्यासोबत तीन लढाया होऊन अखेरीस बारराव कोळी यांचा मृत्यु होऊन हा स्वातंत्र्यसंग्राम संपला. पलिकडच्या बारवाई किल्ल्यावर कोळ्याच्या स्त्रिया सती गेल्या. गडाची मोक्याची जागा, संरक्षक खंदक, शिल्प-देवता-वीरगळ, पाण्याची ठिकाणे आणि निवासाची लेणी अशी लक्षणे बघता, बारेरावांच्या स्वातंत्र्यमोहिमेत कोळकेवाडी दुर्गाने चांगलीच साथ दिली असणार, ही नक्की!

गडाच्या दक्षिणेची अल्पपरिचित दुर्गम लेणी

गडमाथ्यावरून दक्षिणेच्या कड्यात अवघड जागी अल्पपरिचित लेणी क्रमांक १७ ते २७ धुंडाळायची होती.

करपलेल्या डोंगरउतारावरून उभं राहून उतरणं शक्य नव्हतं. रेताड जमिनीला बूड टेकवत-घासत ५० फूट कसंबसं उतरलो.

थेट कोसळलेल्या दरीच्या काठावरून ही डोंबारकसरत करताना आधाराला काहीच नव्हतं.

अखेरीस सुरक्षादोर लावून पुढील ५० फूट उभ्या कातळावरून उतराई केली.

पायाला टेकायला पुरेसे आधार असल्याने रॅपलिंग तंत्राची गरज नाही. दोर असल्यावर मानसिक आधार वाटला आणि लेण्यापाशी पोहोचलो.

पहा दृकश्राव्य::

तिरक्या डोंगरउतारावर कुठे विहार-सदृश खोदाई, तर कुठे पाण्याचे हौद अश्या ११ खोदाईच्या जागा नोंदवल्या.

पावसाळ्यात इथे पोहोचणे अशक्यच.

सच्छिद्र ठिसुळ कातळाची निवड लेणी खोदायला केल्यामुळे बहुतांशी लेणी सामान्य दर्जाची आणि अर्धवट सोडलेली.

कोठेही धर्माशी निगडीत स्थापत्य किंवा शिलालेख नाही. इतके कष्ट घेऊन खोदाई का केली, खोदाई तंत्र सामान्य का आणि अर्धवट सोडून का दिली – असे प्रश्न अनुत्तरित राहिले.

दक्षिणेची अल्पपरिचित दुर्गम लेणी पाहून माथ्यावर परतलो.

उत्तरेची निवासी लेणी

कोळकेवाडीवरची दुर्गप्रेमींना माहिती असलेली उत्तरेची लेणी बघण्यासाठी निघालो. माथ्यावरून डोंगरधारेवरुन उतरायला सुरुवात केली. तहानेने व्याकूळ झालेलो आणि खडतर शोधमोहिमेमुळे सोबतचे पाणी मर्यादित उरलेले.

आधी डावीकडे (दक्षिणेला) वळून गुहेतल्या पाण्याचा शोध घेतला. मार्चमध्ये गुहेतलं पाणी आटलेलं. आत टोकापाशी एका खळग्यात थोडकं पाणी साठलेलं, ते निनाद्रावांच्या पाणी-शुद्धीकरण बाटलीने शुद्ध केलं. जेवणानंतर गारेगार कोकम सरबत बनवलं आणि ट्रेकर मंडळाला तरतरी आली.

पाण्याच्या गुहेपासून परत धारेवर आलो आणि उजवीकडे (उत्तरेची) लेणी बघण्यासाठी निघालो. कड्याच्या काठाने पाच-सहा पायऱ्या उतरल्यावर लेणी क्रमांक ४ सामोरी आली. सामान्य खोदाई असलेली लेणी राहण्यासाठी किंवा पाणी साठवण्यासाठी असावी. पूर्वेला मोठी लेणी, म्हणजे तीन बाजूला कातळभिंत असलेले उघडे दालन आहे. लेणी क्रमांक ६ ही मोठी लेणी आहे. आत स्तंभांचे अवशेष न्याहाळले. पाण्याची टाकी क्रमांक ७ आणि ८ मातीने बुजली आहेत.

कोळकेवाडीची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण लेणी क्रमांक ९ आहे. दुमजली लेणीला दोन खिडक्या आणि नक्षी कोरली आहे.

(रेखाटन साभार: विवेक काळे)

विवेकसरांनी त्या नक्षीला ‘चार पाकळयांच्या चिरायती फुलांचा संच’ असं अचूक नाव योजलं.

डावीकडच्या छोट्या दारातून लेणी क्रमांक १२ मध्ये गेलो आणि वटवाघुळांच्या फडफडण्याने चांगलंच दचकलो.

उत्तर कड्यावरच्या या महत्त्वाच्या लेणीखेरीज दुय्यम खोदाईची टाकी-हौद निरखली.

अश्या पद्धतीने कोळकेवाडीची २९ लेणी बारकाईने न्याहाळून झाली.

दुर्ग-लेणीस्थापत्य आणि इतिहासाच्या स्मरणांची कवाडे उघडणारा अनुभव

उन्हं कलंडली होती. परतीच्या वाटेवर निघणं भाग होतं. अभ्यासू आणि दणकट तुकडीसोबत दिवसभरातल्या खडतर भटकंतीच्या अनुभवांची मनात उजळणी चालू झाली..

.. कधी उभ्या डोंगरधारेवर छाताडावरच्या चढावर धस्सक-फस्सक चढाईने त्रासून गेलेलो; पण करपलेल्या डोंगरमाथ्याला वेढून टाकणाऱ्या सह्याद्रीच्या पश्चिम कड्यांच्या पॅनोरमाने भारावून गेलो.

.. कधी डोंगरधारेवर निष्पर्ण वठलेल्या वृक्षाची नक्षी निरखत असताना, अवचित एके क्षणी आभाळात झेपावणाऱ्या गरुडाच्या दर्शनाने थरारून गेलो.

.. कधी आडवाटेवर घसरड्या उतरंडीवरुन दोराच्या आधाराने उतरत जात इतिहासाच्या हरवलेल्या पाऊलखुणा धुंडाळल्या. आणि, अल्पपरिचित लेणीसमुहाच्या दर्शनाने बुचकळ्यात पडलो.

.. कधी दुर्गाच्या पोटातल्या लेण्यावर कोरलेल्या नक्षी कारागीराची सौंदर्यदृष्टी वाखाणत असताना, अचानक अंधाऱ्या लेणीतून फडफड करत बाहेर आलेल्या वटवाघळांच्या लोंढ्यामुळे दचकलो.

.. कधी दुर्गमाथ्यावर गवताच्या पात्यामधून डोकावणाऱ्या वीरगळी आणि स्मृतीशिळेला वंदन केलं. आणि, कानांत घुमली साताठशे वर्षांपूर्वी कोण्या कोळीराजाने रचलेली स्वातंत्र्यगीते!

अल्पपरिचित वनदुर्ग ‘दुर्ग कोळकेवाडी’ अनुभवताना असे कितीतरी क्षण आमची दुर्गभ्रमंतीला समृद्ध करत होते. अभ्यासू ट्रेकरमित्रांबरोबर अडचणीच्या दुर्गम चढाई-उतराईचे कष्ट घेतल्यावर, या दुर्गाने त्याच्या स्थापत्याची आणि इतिहासाच्या स्मरणांची कवाडे आमच्यासाठी उघडली होती. ते सगळे अनुभव तुम्हां सह्यमित्रांशी शेयर करण्यासाठी हा लेखनप्रपंच! कोळीराजाच्या स्वातंत्र्य-स्वप्नांची दुर्गलेणी अनुभवण्यासाठी ‘कोळकेवाडी दुर्गा’ला भेट देणार ना मंडळी!!!

------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. फोटो आणि नकाशा रेखाटन: साईप्रकाश बेलसरे

२. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.

३. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

४. पूर्वप्रकाशित: दिवाळी अंक 'दुर्ग', २०२२

Incomplete, but Beautiful

2022-09-28T08:29:00.795-07:00

This is the story of 6 friends attempting a High Altitude Himalayan Trek ‘Rupin Pass’’ in the Autumn of 2022. They say, “Beautiful things are sometimes Incomplete”. ट्रेक थोडा अधुरा रह गया, पर दोस्ती और गेहरी हो गई!

We 6 friends hadn’t randomly landed in the quint remote village of ‘Jiskun’ in Himachal Pradesh one fine day, to begin the trek. It was a friendship of over 25 years, that brought us (Sai, Satish, Shekhar, Saket, Milind and Anup) together for the adventure of Himalayan trek…

We had decided to attempt the high altitude Himalayan trek of ‘Rupin Pass’, under the competent guidance of the trekking company ‘IndiaHikes’. As a classic trek in India, this ‘moderate-to-difficult’ grade trek runs on an old shepherd route, touches an elevation of 15,250 ft. above MSL and connects the states of Uttarakhand and Himachal Pradesh.

The trek lies on a traditional shepherd and hiking route which starts from Dhaula in Uttarakhand and ends in Sangla in Himachal Pradesh. The path itself is located across uninhabited areas in the Himalayan ranges. Rupin Pass gets intense snowfall and is known for an unpredictable climate.

At the personal level, my personal transformational journey had started even before the trek. While ‘high-endurance trekking in Sahyadri’ has been part of my lifestyle; but I had assumed long back that ‘running’ was never my cup of tea. Hence, IndiaHikes’ qualifying fitness criteria for the trek (running 5 km, under 32 min) was as steep as the ‘Rupin Pass’ itself for me. After real struggle for several weeks, finally I could accomplish ‘5 km running under 30 min’. Thanks to IndiaHikes for testing raising the bar high for fitness and in turn also testing the commitment.

The preparations like shopping of the gear and making the travel bookings were relatively simpler. It was heartening to see strong encouragement and support both at the home, as well as at my second home ‘Fiserv’ to be fully available and prepared for the adventure.

Entering Himachal amidst rains and govt warnings to avoid trekking

Day -3 (16-Sep): Pune - Chandigarh - Shimla - Rohru.

On Day -3 of the trek, rain was pouring all along during our long travel from the hometown of Pune, then at Chandigarh, later at Shimla and at the town of Rohru; as we entered the Pabbar river valley.

Besides heavy rain, the government advisory to "avoid trekking in Kinnaur region" added a bit more uncertainty. We kept our fingers crossed and progressed…

Swirling, muddy n' risky road through Apple plantation, Fir Forest, landslides and Chanshal Bugyal

Day -2 (17-Sep): Rohru > Chirgaon > Chanshal Bugyal (11000 ft msl) > Jiskun (base camp). 85 km. 9 Hours.

We left Rohru early morning and our vehicle traversed a narrow road next to Pabbar river and tiny villages.

On the slopes of Chanshal valley, we were awestruck with billions of red-green apples and pears. We were refreshed with juicy fresh apples.

Next was the adventurous dirt track and road-turns taking us through rich and deep coniferous forest of Chanshal valley. As a result of the vehicle activity in this thriving ‘Apple Economy’ and continuous rain, the swirling road had become muddy and extremely tricky to drive.

The road rose steep to 11000 feet above MSL to reach the meadows of Chanshal pass and bugyal, much above the tree-line. Cattle was spread across the wide grassland. Clouds and chilling breezes made us shiver...

Upon a long and scary drive, negotiating a few active landslides, we reached the picturesque basecamp at Jiskun.

We had a warm welcome at Jiskun with the smiling faces of Jiskun people n’ kids; who greeted us with ‘Namaskar’. Their humility touched our hearts.

Hospitality at SandeshJi’s Homestay was warm and comforting. We enjoyed delicious local cuisine like Siddu and pure ghee. Architecture of the kitchen and the mechanism to distribute heat from chulha throughout the room was peculiar.

Acclimatization Trek to Confluence of Nargani/ Supin and Rupin Rivers; Meeting Shepherds; Abundance of Flora.

Day -1 (18-Sep): Jiskun (base camp). 1000 ft decent-ascent. 2 hours.

We had reached the basecamp one day in advance for acclimatization. We trekked down 1000 feet from Jiskun to the river-bed of Rupin. A shepherd was driving his herd of sheep across the roaring water of Rupin on the bridge.

When asked about the weather and rain, the typical Himachal slang from the shepherd brought a big laughter to everyone.

At the the confluence of Rupin and Nargani/ Supin rivers, I was thrilled to touch the water - not only due to its chilling temperature, but also considering that I was finally able to touch the Rupin after several months of reading about her. I offered a prayer and अर्घ्य to Rupin river for the safe and comfortable trek for our entire trekking group.

Flower ID: Common Daisy

Flower ID: Buckwheat

Flower ID: Himalayan Jewel Orchid

Flower ID: Red Mountain Fleeceflower; Red Bistorta

Flower ID: Bukhara Fleeceflower

Flower ID: Sedum spectabile 'Autumn Joy'

Flower ID: Himalayan Saxifraga

We carefully observed the rich flora next to Rupin river and climbed up to Jiskun. This small hike was super helpful for us to acclimatize.

Evening sky above Jiskun wore a crown of a light rainbow on ‘Indersein Dhar’ (hill range). While we enjoyed the sun-rays resting on the hill ridges, we didn’t know that we were not going to witness sun rays for next 7 days of duration.

Trekking to 'Hanging' Villages and Glimpse into Himachal Culture and Architecture

Day 1: Trek from Jiskun to Jhaka (North-West journey). Altitude gain: 7,630 ft to 8,755 ft. 4 hours.

Finally, we met ‘Team Rupin Pass’.

- Sitting: Naveen (local guide), Samit, Saket, Shiva, Deepika, Archana, Kevin (trek leader), Priyanka, Rashi, Nikhil, Tanay, Subhash

- Standing: Akhil (local guide), Milind, Sai, Shekhar, Satish, Dinesh, Vinod, Sonu, Samruddhi, Divya, Vikas, Anup, Parag

Later that evening, our entire trekking group arrived at the base camp of IndiaHikes. It was refreshing to meet the energetic folks across India coming together for a common purpose.

A shepherd transporting 2 new-born sheep in his backpack caught our attention, at the backdrop of Indian Post.

Day 1 of our trek from ‘Jiskun to Jhaka’ started with a gradual ascend. The theme for the trek was ‘Glimpse into Culture’.

The path overlooked the spiraling Rupin river. The sound of Rupin was particularly pleasing.

The path was carved out from overhang rock face at times, making it a great experience. It was continuously drizzling all along.

Amidst deep forest, the wooden bridge made the crossing of the snow-white water stream simple.

Upon a gradual and lovely trek, we reached the traditional ‘hanging’ village of ‘Jakha’.

In the evening, we visited adjacent Dhara village to meet local people and to observe exquisite ‘kath-kuni’ (traditional Himachali wood and stone) houses, along with slated roofs.

Locals were occupied stocking grass for the upcoming harsh winter. Young boys were enjoying the game of volleyball - also part of the changing culture, while fortunately they were not engrossed in cellphones yet.

The exquisite and elaborate wooden carving listing Ramayana and Mahabharata scenes on the temple of Dhara devi and Bharatu Dev grabbed our attention. In Shravan/ August, the local folks celebrate the festival of Dhara devi. Overall, we got a nice experience of Himachali culture and architecture at Dhara.

Magnificent Fir Forest; Snaking on the banks of Rupin; Meadows of Saruwas Thatch

Day 2: Trek from Jhaka to Saruwas Thatch. Altitude gain: 8790 ft to 10770 ft. 6 hours.

On Day 3 of the trek, we embarked on the journey from Jhaka to Saruwas Thatch, which was roughly 8 km in distance where we were to gain altitude from 8790 ft to 10,770 ft. The trek theme was 'Into the Nature'.

The day's trek started off in a magnificent fir forest after Jhaka, progressing towards North-West direction. Scattered clouds on the hill tops were good for the frame, but was a cause of worry for the further trek.

The trail entered and got immersed into a fir forest. It was mesmerizing to listen to the sound of the forest.

Pine trees over 100 feet tall towered over the trail; while Maple trees were rising intermittently. The sound of Rupin was heard from distance. 'Sound Therapy' session conducted by trek leader Kevin was magical, where he inspired us have to have a conversation with the nature, express gratitude and make a resolution to protect the nature.

Dark and deep forest started suddenly and ended suddenly. Here, the path started navigating towards North-East direction along the Rupin.

The forest ended and we could see the confluence of the Rupin with a tributary. We were thoroughly enjoying the most memorable section of the trek.

Further, the trail descended down into the valley, snaking on the banks of the Rupin River. Forest department had built a bridge over Rupin making it easy to move towards the left side of the river.

A refreshing black tea with ginger kept our energy high and company of dear friends kept our morale high - at the small eatery setup next to the Udaknal (section of Rupin stream).

From the dhaba, V-shaped valley of Rupin was captivating, as we could see several minor streams joining the Rupin from either sides and the thick deodar forest rising tall to the hill range top.

Meeting and chatting with shepherds and watching the ever-hungry sheep scattered across the Rupin made the journey lively and there was never a dull moment in the valley.

The fresh bubbling water was roaring, flowing in hurry, was swirling across the larger stones. The constant pure sound of Rupin has been lingering in my ears since then...

As the path started gradually ascending, the maple tree offered a beautiful landscape of the valley, the path and Udaknal section of river. A well-deserved break for the team!

Flower ID: Geranium Rozanne.

Every turn, there was a fresh wild-flower, creating a reason for us to wait, capture a pic and take a deep breath as we approached 10000 ft level.

Upon Udaknal, it was a steep climb reaching newer scales of the valley, where our view was reaching till the fir trees and slanting edge of the spur.

Upon Udaknal, the scene suddenly changed and we saw a grand U-shaped valley of Rupin opening up, along with small river delta streams spread here n' there.

We were about to cross the tree-line and the view of valley was simply mesmerizing.

Scenery changed drastically before Saruwas Thatch, where we saw characteristic hill slopes playing with the clouds and the Rupin at the base.

There it was a large field of dwarf rhododendrons (state flower of Himachal Pradesh) at 'Buras Kandi', which of course bloom during summer only.

Finally, we had a bird's eye view of as you approach the meadows of Saruwas Thatch. The camp site is picked at a fabulous spot next to the hill slopes and Rupin.

We crossed the temporary bridge to enter the camp. While warming up the palms with a cup of black tea at the campsite, we enjoyed 'Tent Talk' - unstructured conversation sharing life experiences.

Towards the North-East, we saw Lambi Dhar playing hide n' seek with the clouds and extending towards next camp of Dhanderas Thatch.

Towards the South-West, valley was over-shadowed by green meadows, Rupin and dark clouds. Tiny yellow tents were only signs of human activity.

From the South-West, fresh stock of clouds started approaching. On one side, it was a pleasure to watch and at the same time, it was adding a bit of pressure of weather window for pass crossing.

Thanks to the gang of friends, our morale was upbeat and we were looking forward to the trek finale.

Glacial U-shaped valley of Rupin Opens Up. Prettiest Campsite; but Drenched in Rain.

Day 3: Trek from Saruwas Thatch to Dhanderas Thatch. Altitude gain: 10770 ft to 11700 ft. 3 km. 2 hours.

Across Saruwas Thatch camp, a shepherd with his sheep had come for stay. Sheep going to higher altitude not only gets fresh grass, but also raises good thick wool. So, no wonder, shepherd was willing to cope up with the chilling weather.

While it was still raining, we started marching towards the next camp through the glacial U-shaped valley of Rupin. Waterfalls and streams were flowing rigorously.

It was the shortest day of the trek, as we walked through small meadows.

A fabulous scene on the south-east. The azure waters of the Rupin runs on the trail had enhanced the scenery. Water was occasionally hurrying and was occasionally gliding over the rocks.

We were heading towards one of the iconic camping sites in Indian trekking - Dhanderas Thatch. When we noticed the giant Rupin waterfall from a distance, it seemed to be dropping out of the clouds directly.

Before the campsite, we crossed a moraine section, where mostly molten snow bridge in a wide open valley was evident. In the summer, snow bridge actually simplifies the walk.

The day's trek culminated at the iconic Dhanderas Thatch or Lower Waterfall campsite. The camp was ahead of the roaring 1,500 ft Rupin Waterfall. It is probably one of the most exquisite places Himalayas have to offer. Snuggled at the bottom of a perfect “U” shaped glacial valley, the camp was on the bed of a lush green meadow. There were several waterfalls falling on all three sides.

In front, the Rupin cascaded down from the snowy Dhauladhar range over 1500 feet, to form the famous Rupin waterfall. We were hit by very heavy rain yet again and had to take shelter of the kitchen tent. Yet, the teams were at their best of creative storytelling, when they were asked to narrate their trek experience through a mural, created through things found in the nature. It kept pouring throughout the night and water levels had started rising and entering the tents.... Scary chilly night it was!

Adventure over overflowing risky streams. Trekkers n' Trek Drenched in Extreme Rain.

Day 4: Trek from Dhanderas Thatch to Upper Waterfall to Jakha. Altitude gain: 11700 ft to 13275 ft to 8,755 ft. 10 hours.

It was raining continuously since earlier evening. River level had been continuously increasing and the path from kitchen tent to residential tents had gone under water. Overall, it was not at all a good sign for the weather, as we were eyeing for 2 critical days of pass crossing from there...

Despite the rising water levels, the team was firm on continuing and decided to march ahead taking the calculated risk. We had the great hurdle of climbing up 3 levels of waterfalls, streams and moraine section to reach the next camp.

The Rupin was cascading down out of the snow Dhauladhar range to create the popular Rupin waterfall. A quick and continuous ascent of the 1,500 ft Rupin Waterfall was awaiting us. Lower waterfall roaring and creating scary sound. Water was noisily tumbling down the valley. Climbing on the moraine section was steep and sleepery.

We had to negotiate 2-3 adventurous stream crossing sections, on top of the moraine section.

Rain was increasing every moment. Slippery loose rocks and chilly streams were posing hurdles to move towards to the upper camp. Water was speeding up every moment.

The landscape of dark clouds, river-delta, green grass meadow and the steep moraine section in-contrast was beautiful, adventurous at the same time. The heart was pumping due to altitude and due to the adventure.

Visibility was going down drastically, as the clouds started engrossing us. Water-water-water everywhere, from the sky-top and all around us in numerous waterfalls..

Yet another stream crossing was to be negotiated through knee deep water. Expert guides were super helpful to conquer the busy chilling streams.

Water in the middle waterfall section was roaring ahead of us. Another heart-pumping ascend was awaiting us to reach upper waterfall, which was hiding in the thick cover of clouds and rain.

Situation was not encouraging, looking at the upper waterfall section. In the summer, this waterfall is easy to cross on a snow bridge. But, in autumn, the trail was on a rocky and slippery terrain and amidst massive water flow.

Expert team of 10+ leaders/ guides/ support staff from IndiaHikes did the due diligence of the stream crossing, harsh situation at the upper waterfall, weather forecast and the condition at the pass itself. Considering the safety of the team, the decision for the trek was taken!!! It was decided to discontinue further ascend and return back towards Jiskun side. At this moment, the team engagement skill of our trek leader Kevin, strong on-the-ground leadership of local guides Naveen and Akhil Bhai; the overarching risk-assessment and decision-making of the slope manager Krupa were commendable and really appreciated.

Rupin Pass was incomplete for us due to harsh weather and we kept thanking the almighty for keeping us protected, amidst the rain havoc in the Himachal. Massive Rain had washed away our dream of Rupin Pass.

For several months, I had imagined ascending to the upper waterfall, climbing up the gulley of Rupin pass at 15,279 ft to view the Dhauladhar and Kinnaur ranges. Hence, I am heart-broken with the feeling of incompletion and disappointment for sure. Well, at the same time we trekkers know - सर सलामत तोह पगडी पचास!

At the same time, Rupin has already given us sufficient to cherish through its grand natural beauty and through the friends it brought to us. Rupin Pass has taught us a great lesson that - despite all right planning and team, the end result could be incomplete. Have humility to respect that and move on to the next challenge.. Thank you so much Rupin, for being 'Incomplete, but Beautiful'!!!

----------------

Photo Credit: Saiprakash Belsare, Milind Limaye

Road Trip :: Maheshwar – Mandu – Indore – Ujjain

2021-11-26T11:00:00.000-08:00

Road Trip Log: Maheshwar – Mandu – Indore – Ujjain (Nov 2021)

In November 2021, our family set out on a week-long drive across the Malwa region. The journey blended ghats, forts, food, and temples — in a simple point-to-point rhythm. If you’re planning something similar, here’s the raw log.

Day 0: Sat 06-Nov — Pune → Dhule → Sendhwa

Distance: 358 km (~8 hrs)

Early start from Pune.
Lunch stop: Sai Car Family Dhaba (near Malegaon) — खानदेशी मस्त जेवण, आमराईत vibe.
Night halt: Sendhwa (pre-booked).

Day 1: Sun 07-Nov — Sendhwa/Dhule → Maheshwar

Distance: 190 km (~3.5 hrs)

Maheshwar Ghat: Narmada steps, fort precincts; boating best in golden hour.
Nearby: Mandleshwar, Sahastradhara, Data temple.
Evening: Ghat aarti; Morning: rudra-pathan (if open).
Handloom: Explore Maheshwari saree weaving — take a local guide.
Food: Dal-Bafala thali at Banke Bihari.
Stay: Aamantran @ Fort Maheshwar — ₹5,466 (booked).

Day 2: Mon 08-Nov — Maheshwar → Mandavgad (Mandu)

Distance: 40 km (~1 hr)

Check-in: MPT Malwa Resort — ₹20,908 (booked).
Easy sunset strolls near lake & baobab clusters (great for photos).

Day 3: Tue 09-Nov — Mandu Sightseeing

Local guide highly recommended.
Essentials: Royal Enclave, Jahaz Mahal, Hindola Mahal, Jami Masjid, Rani Roopmati Pavilion, Baz Bahadur Palace.
Carry water/hat; Mandu = hill-station air + Afghan stonework.

Day 4: Wed 10-Nov — Mandu → Indore

Distance: 84 km (~2.5 hrs)

Stay: Hotel Winway, Indore — ₹12,460 (booked).
Food trail:
- Lunch at 56 Dukaan.
- Stock up at Om Namkeen — farsan & जीरावन मसाला.
- Post-9:30 pm Sarafa Bazaar crawl:
  - जोशी दहिवडा (closes ~9 pm)
  - सावरिया साबुदाणा खिचडी
  - जलेबा + रबडी
  - विजय चाट — खोबरा पॅटीस = must-try
  - मधुरम Sandwich (opp. कांच महल)
  - Falooda to close.

Day 5: Thu 11-Nov — Indore ⇄ Ujjain Day Trip

Distance: ~55 km each way

Mahakaleshwar Jyotirlinga Darshan — go early, expect crowds.
Back to Indore: local sightseeing + optional Sarafa repeat.

Day 6: Fri 12-Nov — Indore → Nashik

Family split:
- Aai–Papa flew back Pune (12:25 pm; ₹10,514 booked).
- Rest drove Indore → Nashik.

Day 7: Sat 13-Nov — Nashik → Pune

Final return stretch. Breakfast/tea halts as needed.

Reflections

This Malwa circuit worked because of its contrasts:

Quiet ghats of Maheshwar vs. stone grandeur of Mandu.
Indore’s food overload balanced with Mahakal’s stillness in Ujjain.
Manageable distances, plenty of breaks, family-friendly rhythm.

Practical Travel Tips

Best Season: October–February (cool evenings, pleasant days).
Guides: Maheshwar & Mandu — highly recommended.
Food highlights: Dal-Bafala in Maheshwar; 56 Dukaan & Sarafa in Indore.
Stay bookings: Fort Maheshwar, MPT Malwa Resort, Hotel Winway — best to pre-book.
Timing: Sarafa Bazaar opens post-9:30 pm — keep dinner flexible.
Driving: Roads generally good; Mandu–Indore stretch = scenic but winding.

👉 A week, ~1,000 km, four cities, countless memories. If you’re looking to blend family time, faith, food, and forts in central India — this route delivers.

लोहगड परिक्रमेतला पुरातन खजिना

2021-07-03T05:30:00.224-07:00

मावळातल्या दुर्ग लोहगडाच्या घेऱ्यातून दुर्गम परिक्रमा करताना १७ दुर्गम कातळलेणी धुंडाळली. थरारून गेलो पुरातन अप्रकाशित प्राकृत-ब्राह्मी शिलालेखाच्या दर्शनाने! कोडं पडलं, लोहगड असेल का, प्राचीन जैन लेणी-मठ?

२०१९च्या मे महिन्यातली आमची मोहीम होती दुर्ग लोहगडची! इंद्रायणीच्या नाणेमावळातला लोहगड सगळ्यात महत्त्वाचा दुर्ग - शिवप्रेमींचं स्फूर्तीस्थान, तज्ज्ञानी अभ्यासलेला आणि पर्यटकांनी फुललेला. सुपरिचित गजबजलेल्या लोहगडवर नवीन काय अनुभूती मिळणार, असा पूर्वग्रह करून घेतला नाही. पुसटशी माहिती मिळालेली, की ‘लोहगडाच्या घेऱ्यात कातळकोरीव लेणी-विवरं आहेत’. गडाच्या माथ्यावर नव्हे, तर त्याच्या कातळकड्यात खोदलेली लेणी-टाकी धुंडाळण्यासाठी गडाची परिक्रमा आखली. कल्पनाच नव्हती, की आम्हांला एक पुरातन खजिना आढळणार होता...

नकाशावर लोहगडाचा परिघ बघताना, त्रिकोणी माथा आणि ईशान्य टोकाबाहेर विंचवाच्या नांगीसारखी धावलेली ‘विंचूकाटा’ माची दिसली. दुर्गपरिक्रमेच्या पहिल्या टप्प्यात होता लोहगड-विसापूर दरम्यानच्या ‘गायखिंडी’पासून विंचूकाट्यापर्यंतचा उत्तरकडा. विंचूकाट्याच्या कातळपट्टीत लेणी शोधणं हा दुसरा टप्पा. तिसरा टप्पा विंचूकाटा ते लोहगडवाडीपर्यंतचा नैऋत्य कातळकडा. चौथा टप्पा, म्हणजे पूर्वेला लोहगडवाडीसमोरचा कातळकडा.

समव्यसनी दणकट ट्रेकरमंडळी जमली. सह्याद्री-जिओग्राफिक-कार विवेक काळे, मावळगूगल अमेय जोशी, आडवाटांमध्ये रमणारा निनाद बारटक्के आणि दुर्ग-लेणी-घाटवाटांवर रमणारे अस्मादिक (साईप्रकाश बेलसरे) होतेच. दिग्गज गिर्यारोहक अजय ढमढेरे आणि इंडॉलॉजिस्ट अभिनव कुरकुटे सामिल झालेले.

गायखिंडीत पोहोचलो, तेंव्हा पूर्वमान्सून ढगांच्या लाटा गडमाथ्याला धडका देत होत्या, गुरफटून टाकत होत्या, पूर्वेला निसटत होत्या. गळ्यातल्या घंटा किणकिणत गाई-शेरडं माळावर विखुरलेली.

गायखिंडीजवळ कातळकड्यात पाण्याची टाकी

गडाच्या माथ्याकडून झेपावणारा कातळकडा जिथे संपतो, तिथे माकडवाटांनी कड्याला बिलगून धोंडे-झाडी-जाळ्यांमधून प्रदक्षिणा घालायची होती. डोक्यावर हेल्मेट आणि त्यावरून मधमाश्याप्रतिबंधक जाळीची टोपी चढवली.

गायखिंडीपासून धारेवरून ५० मी उंची चढून नेढ्यापाशी पोहोचलो. पूर्वाभिमुख कातळात जमिनीच्या पातळीवर मुख असलेलं, दीड मीटर रुंदी-उंचीचे टिचकं कोरडं टाकं होतं. नेढ्यापासून गडाच्या उत्तर पोटातून विंचूकाट्याच्या दिशेने आडवं निघालो. कातळातल्या दोन पावठ्या नोंदवत, दगड-घसाऱ्यातून कारवीचे बुंधे पकडून तोल सांभाळत दरडीवरून उतरलो. उत्तराभिमुख कातळात जमिनीच्या पातळीशी मुख असलेले, बोगद्यासारखी खोदाई केलेले टाके आढळले. विवेकसरांनी नोंदवहीत निरीक्षणे आणि रेखाटन काढलं. दोन अनवट टाक्यांच्या नोंदीसोबत, लोहगड परिक्रमेची सुरुवात झक्क झालेली.

उत्तर कातळकड्याच्या पोटातून दुर्गम धाडसी वाटचाल

डावीकडे डोकावणाऱ्या कातळकड्यावर वाळलेल्या गवताचे-शेवाळ्याचे पट्टे विखुरलेले. पायथ्याशी शिळांचा खच आणि माजलेली झुडुपं यातून कसरत करत जाणारी शिकाऱ्यांची पुसट पावठी.

आमच्यासोबत उंडारायला निघालेला कुत्रा रानातले आवाज-गंध टिपत कधी पायात घुटमळायचा, तर कधी गुरगुरत सावध व्हायचा.

एका क्षणी रानातल्या शांततेला चिरणारा आवाज घुमला. आमच्या चाहूलीमुळे भेकराने धोक्याची सूचना दिलेली. कड्याच्या पोटात ओलावा-गारवा होता. राखाडी कातळात स्फटिकांची नक्षी, त्यावर कोळ्याच्या जाळ्यांचं नक्षीकाम आणि बाहेर पाकोळ्यांच्या विष्ठेचा खच पडलेला. कुठे तिरकी लगबगीने जाणारी ‘रॉक गेको’ पाल, तर कुठे कपारीबाहेर शिकाऱ्यांनी साळींदर-सश्याला कोंडीत पकडण्यासाठी पन्हळीसारखी दगडांची रास रचलेली.

एके ठिकाणी दगड-झुडुपांच्या गचपणात अडकलो. हेल्मेट आणि मधमाश्यारोधक टोपीमुळे हालचाल अवघड झालेली. वाट बंद झाल्याचं वाटू लागलं. इतक्यात, गडमाथ्यावरून शिवछत्रपतींचा जयघोष दरीत घुमला. मार्गही निघाला आणि गायखिंडीपासून गडाची उत्तर बाजू दोन तास कड्याच्या पोटातून जात आम्ही पोहोचलो विंचूकाटा माचीच्या कुशीत.

विंचूकाटा माचीच्या पोटातली लेणी-विवरे-टाकी

लोहगड परिक्रमेच्या दुसऱ्या टप्प्यात विंचूकाटा माचीच्या पोटात मानवनिर्मित लेणी-टाकी उलगडणार होती. पहिली कातळकपार खुणावू लागली. १४ मीटर रुंद आणि ४.५ मी खोलीच्या कपारीत दोन ठिकाणी त्रोटक खोदाई आणि विभाजक खाच होती. तळाची सपाटी, पाठीमागचा कातळ आणि छत छिन्नीने तुळतुळीत केलेले.

निसटत्या कातळपट्टीवरून पश्चिमेला २० मी आडवं गेल्यावर, २१ मी रुंद आणि ४ मी खोल कपार उलगडली.

एका बाजूला सपाटी आणि छत छिन्नीने तासलेलं. गुहेचा विस्तृत उघडा भाग बघता, तात्पुरत्या निवाऱ्यासाठी वापर होत असावा.

समोरच्या आंब्यावर फांदीवरून धांदल करणारी ‘शेकरू’ खार पाहून आश्चर्य-आनंद वाटलं. लोहगडच्या उरल्यासुरल्या रानात शेकरू तग धरून होती. गुहेतून पायथ्याशी ७ मी उतरण्यासाठी उत्तम कटाई असलेला अरुंद जिना कातळात खोदलेला. कातळात साध्या-रांगड्या पावठ्या खोदण्याऐवजी कोण्या पाथरवटाने अदाकारी दाखवलेली.

पश्चिमेला १०० मी आडवं जात कपारी-गुहा तपासत निघालो. किंचित उंचावरची कपार चढून गेलो.

ओबडधोबड कातळमुखाजवळ खोदीव खळगे होते. वाकून प्रवेश केल्यावर ४ मी रुंद, ५.५ मी खोल आणि १.५ मी उंचीचा विस्तार आणि छिन्नीने सपाट केलेल्या भिंती दिसल्या. निवासी लेणीमध्ये नैसर्गिक झरा लागल्याने गारेगार पाणी साठले होते. कुठेतरी लपलेल्या बेडकाने सूर लावलेला.

निसरड्या वाटेवरून पुढे निघालो. उजवीकडे खाली घेरेवाडीतली चिमुकली घरं, तर डावीकडे होती माथ्यावर विंचूकाटा माचीची तटबंदी. गडाचं विहंगम दर्शन घेणाऱ्या ‘ड्रोना’चार्याला गडाच्या पोटातल्या गुहांची आणि तिथे लुडबुड करणाऱ्या ट्रेकर्सची चाहूल लागली नव्हती.

पुढे उत्तराभिमुख कातळपोकळीत किंचित नागमोडी बोगदा खोदलेला दिसला. कोण्या साधकाने इथे ध्यान लावलं असेल, असं दृश्य डोळ्यासमोर आणलं.

आम्ही आलेलं न आवडल्याने, गुहेतून हजारोंच्या संख्येने कसल्याश्या माश्या घोंघावत बाहेर आल्या. मधमाश्यारोधक टोपी, शरीर पूर्ण झाकणारे कपडे असल्याने आम्ही स्तब्ध राहिलो. मीटरभर रुंदीच्या बोगद्यातून रांगत गेल्यावर इंग्रजी ‘एल’ आकारात खोदलेले एकापाठोपाठ दोन टप्पे उतरलो. ४.५ मी खोल- २ मी रुंदीची खोली आणि गच्च दगड-धोंडे साचलेले.

विंचूकाटामाचीच्या टोकाच्या बुरुजाच्या पोटात पोहोचलो. कोसळणाऱ्या जलधारांचे ओरखडे सोडले, तर गवताचं पातंही नसलेला भव्य कातळकडा जणू अंगावर कोसळू पाहत होता. विंचूकाटा लेणीसमुहातील शेवटच्या गुहेची खोदाई उलगडू लागली. कंबरेवर हात ठेवून गुहेकडे चढणाऱ्या आरोहकांकडे बघत होतो. इतक्यात आरडा झाला, 'अरे माकडं बघ सॅकपाशी'. खाऊच्या आशेने माकडांनी सॅकची चेन सराईतपणे उघडलेली आणि पोटाला पिल्लं बिलगलेल्या माकडिणीने दात विचकारलेले. कसंबसं सॅक सोडवून दडवली.

वायव्येकडे उघडणाऱ्या गुहेच्या मुखापर्यंत ३ मीटर सोपा कातळटप्पा चढून गेलो. टॉर्चचे प्रखर झोत, हाकारे टाकून आणि दांडक्याने कातळ ठोकून, गुहेत कदाचित दडलेल्या सरीसृपांना-साळींदरांना आगमनाची वर्दी दिली. नैसर्गिक पोकळीला खोदत नेलेल्या छिन्नीचे घाव कातळावर उमटलेले. जेमतेम १ मी. उंच-रुंदीच्या गुहेत डोकावल्यावर, तळाशी षटकोनी आकाराचे आणि पाऊण मी लांबी-रुंदीचं मुख दिसले.

मुखापासच्या डावी-उजवीकडच्या खोदीव खाचा निरखून आत डोकावल्यावर, इंग्रजी 'एल' आकारामध्ये काळोखात विवर हरवलेले दिसले. दोन्ही बाजूच्या कातळपट्टीवर तळवे टेकवून, अलगत विवराच्या आत पाय सोडत गेलो. दीड मीटर खोलीवर पाय टेकले.

विवराच्या आत डोकावल्यावर थक्क झालो. पाउण मी रुंदीचा आणि ६ मी लांब चौकोनी गूढ बोगदा समोर होता.

सरपटत पुढे सरकताना उडणारे धुळीचे कण टॉर्चच्या प्रकाशात उजळत होते. भिंतीला चिपकलेला एखादा कोळी अचानक समोर आल्याने दचकलो. टोकाशी अजून एक इंग्रजी ‘एल’ आकाराची खोदाई होती. सव्वा मीटर उतरल्यावर अंधारी खोली जाणवू लागली. डावीकडे-उजवीकडे ४ मी. लांब, २.५ मी. रुंदी आणि १.५ मी उंची असा विस्तार. खोलीच्या भिंती आणि माथा छिन्नीच्या घावांनी तासलेल्या, पण खोदाईनंतर धोंडे बाहेर काढले नव्हते. छतापाशी हलका ओलावा असला, तरी भरभरून पाणी साठत नसावे. सरपटी विवरात धपापलेलो. गुदमरु लागलेलं. काय असेल या विवर-लेणीचं प्रयोजन? लेणी कोण्या साधकांची? की पाण्याचे टाके? की लोहगडाचे संरक्षण मेट? की शिकाऱ्यांनी खोदलेलं? काहीच निष्कर्ष काढता येईना.

लोहगड परिक्रमेच्या पूर्वार्धात कड्यातली लेणी-टाकी धुंडाळताना, गायखिंडीवरच्या कड्यात दोन पाण्याची टाकी आणि विंचूकाटा माचीच्या पोटात पाच लेणी-टाकी आढळलेली. अभ्यासू ट्रेकर दोस्तांबरोबर कष्टसाध्य निखळ आनंद अनुभवत होतो. कल्पनाही नव्हती, की परिक्रमेच्या उत्तरार्धात गडपुरुष प्रसन्न होऊन पुरातन खजिना उलगडणार आहे...

लोहगड परिक्रमेतला पुरातन खजिना (उत्तरार्ध)

दुर्ग लोहगडची अल्पपरिचित वारसा ठिकाणं बघण्यासाठी, आम्ही गडाच्या परिघाला कातळकड्याला माकडवाटांनी बिलगून धोंडे-झाडी-जाळ्यांमधून परिक्रमा करत होतो. परिक्रमेच्या पूर्वार्धात गायखिंडीच्या कड्यात पाण्याची दोन टाकी आणि विंचूकाटामाचीच्या पोटात पाच विवरे-लेणी-टाकी आढळली होती. कल्पनाही नव्हती, की परिक्रमेच्या उत्तरार्धात गडपुरुष प्रसन्न होऊन पुरातन खजिना उलगडणार आहे...

लोहगडच्या नैऋत्य कातळभिंतीमध्ये असतील लेणी?

आता पुढच्या टप्प्यात विंचूकाटामाचीच्या पोटातून गडाची नैऋत्य कातळभिंत निरखत, लोहगडवाडीपाशी प्रवेशद्वारांपर्यंतची बाजू तपासायची होती. गडमाथ्याचा कातळ ५० मी डावीकडे डोक्यावर ठेवून, कड्याच्या पोटातून निघालो. अडचणीच्या गचपणीतून जाताना ताकदीची-संयमाची परीक्षा सुरु झाली. सुरक्षिततेसाठी मधमाश्या-रोधक टोपी आणि हेल्मेटमुळे गुदमरायला लागलेलं.

अस्तित्वात नसलेल्या वाटांवरून कदाचित काहीच नसलेल्या गोष्टी शोधायची कसली हौस! मात्र, गडाच्या या बाजूला जुनी लेणी-टाकी असतील का, ही शक्यता पडताळणे गरजेचे होते. उजवीकडे ७० मी खोलवर दुर्गामाऊलीच्या देवराईचा रानवा होता. धबधब्यांच्या खोलगटी-कपारीच्या तळाशी मर्कट-घारी-सरीसृप-गरुड आसरा घेत असतील, अश्या जागी पोहोचलो.

धपापत्या ऊराने गच्च काटयांमधून रांगत-घुसत गेलो, तर कधी कातळ-घसाऱ्यावरच्या मोडलेल्या वाटा हेरत वणवण केली.

तब्बल दोन तासांनी, वळणापल्याड वणव्याने करपलेल्या डोंगरउतारावर गडाची तटबंदी उन्हांत लखलखताना दिसू लागली. लोहगडच्या पुरातन कोड्यात ‘नैऋत्य कातळभिंती’त मानवनिर्मित कातळखोदीव गुहा-टाकी नाहीत, हे उलगडलेलं.

अल्पपरिचित लोहगडवाडी लेणी समूह

उन्हाळ्यात आडवाटांवरुन वणवण करून शिणलेल्या ट्रेकर्सना घरून आणलेली शिदोरी, थंड कोकम सरबत आणि गप्पाष्टक यामुळे तरतरी आली. आता लोहगडवाडी समोरच्या कातळकड्यात खोदलेल्या लेणींना भेट द्यायची होती. गडाच्या दक्षिण टोकास तटबंदीच्या बाहेर, विंचूकाट्याच्या खालच्या भुयारी टाकीसारखी टाकं आढळलं. गडाच्या पायऱ्यांच्या वाटेने निघालो. हजारो पर्यटक गडावर जातात, पण त्यांना या गडाच्या घेऱ्यातील लेणींबद्दल माहिती नसते. ५० मी चढाई केल्यावर पायऱ्यांची वाट सोडून, उजवीकडे कातळातल्या गुहेपाशी पोहाचलो. टिचक्याश्या पूर्वाभिमुख गुहेच्या आत एक कोनाडा खोदलेला.

कातळकड्याला बिलगून उजवीकडे निघालो. झाडांच्या दाटीतल्या सपाटीवर पोहोचल्यावर, दोन थरांमध्ये खोदलेला लेणीसमूह समोर होता.

वरच्या थरातील लेणीपाशी पोहोचण्यासाठी २० मी तिरक्या आखूड पावठ्यांची रांग होती.

दोराची आवश्यकता नव्हती, पण बहिर्वक्र कातळावरून चढताना काळजी घेणं आवश्यक होतं.

अनोख्या कातळखोदाईपाशी थबकलो. मुळातलं पाण्याचे टाके नंतर उभा छेद दिल्यासारखं खोदून काढलेलं. टाक्याची कड्याकडची बाजूदेखील खोदल्याने तिथे दोन-मजली लेणीरचना दिसत होती.

टाक्याच्या खालच्या मजल्याची पाहणी करत असताना, माथ्याकडे पाणी उपसण्यासाठी खोदलेल्या मुखापासून टाक्याच्या वरच्या मजल्यावरून अमेय डोकावला.

माथ्याकडचा कातळ सपाट करण्यासाठी, छिन्नीचे एकसलग, समांतर घाव सुबक दिसत होते. टाक्याच्या वरच्या मजल्यावर गेल्यावर, टाक्याच्या मुखावर झाकणासाठी खाच आणि भिंतीमध्ये आयताकृती कोनाडा दिसला. इतकं सुबक टाके खोदून, समोरची बाजू फोडून निकामी का केलं असेल, हे कळेना. कातळमार्गावरुन पुढच्या लेणीकडे निघालो. गुहेबाहेर व्हरांडा, दोन्ही बाजूला इंग्रजी एल आकाराचे बाक आणि उजवीकडे बुजलेले टाके होते. द्वारातून सभागृह लेणीत डोकावून, पाठीमागचा आणि डावीकडचा विहार आणि भिंतीवरच्या गिलाव्याच्या खुणा निरखल्या. डोकावणाऱ्या कड्याकडे तोंड करून, पुसट पावठ्यांवरून काळजीपूर्वक उतरलो.

कड्यातल्या एकांड्या चौकोनी गुहेपर्यंत पोहोचणं आमच्या क्षमतेबाहेर होतं.

खालच्या पातळीतील तीन लेणींकडे मोर्चा वळवला. गडावरून फेकलेला कचरा प्रवेशापाशी साठलेला. पडझड झालेल्या व्हरांड्यापासून पहिल्या लेणीत डोकावलो. द्वाराच्या दोन्ही बाजूला असलेले मोठे बाक, आतली प्रशस्त खोली आणि उजवीकडे शेजारच्या लेणीत उघडणारे द्वार न्याहाळले. लगतच्या लेणीतदेखील प्रशस्त खोदाई केलेले सभागृह होते. दगडमातीने बांधलेली आडवी भिंत खोलीला विभागत होती. तिसऱ्या लेणीचा अंदाज घेताना, भिंतीत खोदलेल्या चौकोनी खाचा निरखल्या.

पुढे ५० मी अंतरावर कातळाच्या पोटातलं विशाल खांबटाके नजरेसमोर आलं.

मे महिन्यातही नितळ पाणी असल्याने, टाक्यापासून लोहगडवाडीत सायफनने पाणी नेलं आहे. ढमढेरेकाकांनी 'कोरा कागज सा ये दिल मेरा' असे स्वर आळवला. प्रतिध्वनीमुळे वटवाघुळांची आणि कातळावरच्या मोठ्ठ्या बेडकाची निद्राभंग पावली.

दुर्गम लेणीमध्ये गवसला अप्रकाशित शिलालेख

एव्हाना सगळी लेणी पाहून झाली असावीत, असं वाटू लागलेलं. आमचा मित्र संतोष आलमच्या मते दरडीमध्ये अजून एक गुहा असणार होती. मूळ कड्यापासून किंचित बाहेर आलेल्या दरडीच्या माथ्यावर जुनं खोदीव काम असेल, असं अजिबात वाटलं नव्हतं. इथेच, एक अफाट आश्चर्य गवसणार होतं. किंचित अवघड श्रेणीचं ८ मी कातळारोहण करताना, थोडा उंच आधार मिळाल्यामुळे डावा हात ताणलेला, तर उजव्या पायापाशी बुटांच्या घर्षणाचा निसटता टेकू मिळालेला.

कसंबसं माथ्याच्या कातळपट्टीवर पोहोचल्यावर, उजवीकडे पटांगण आणि मोठ्ठी लेणी दिसली. लेणीची समोरची बाजू दगड-चिखलाची ओबडधोबड भिंत बांधून बंद केलेली. पटांगणातून लेणीचा तळ मीटरभर खोल होता. माथ्याकडे-भिंतीवरच्या खोदीव खाचा आणि तळाशी कोरलेले वर्तुळ कुतुहलाने पाहिले.

गच्च झाडोऱ्यामागे कललेल्या उन्हांत उजळलेल्या विसापूरचं दृश्य समोर होतं. दिवसाची लेणी भटकंती संपल्यामुळे, तिरप्या कातळावर निवांत पहुडलो. अन एके क्षणी “अरे तिकडे काssय आहे!!!”, अमेय अक्षरश: किंचाळत लेणीच्या उजव्या बाजूकडे पळाला.

कोरड्या टाक्याच्या माथ्यावर खोदलेला प्राकृत भाषेतला, ब्राह्मी लिपीतला लेख पाहून आम्ही थक्क झालो. लेखामध्ये ६ ओळी आणि प्रत्येक ओळीत साधारणत: ९ ब्राह्मी अक्षरे अशी सुस्पष्ट आणि रेखीव अक्षरवाटिका आहे. ब्राह्मी लिपीतली अक्षरे असलेल्या शिलालेखावरून अलगद हात फिरवताना, कोण्या पूर्वजांशी जणू थेट संपर्क होतोय असं वाटलं आणि अंगावर शहारा आला. आयुष्यातला एक निखळ आनंदाचा, भारावून टाकणारा क्षण!!!

लोहगड लेणी ब्राह्मी शिलालेख वाचन

शिलालेखाचे वाचन-प्रकाशन करण्यासाठी डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्व विभागातील डॉ. श्रीकांत प्रधान यांचे मार्गदर्शन घेतले. पुरातत्व खात्याकडून परवानगी घेऊन शिलालेखाची छायाचित्रे आणि मोजमापे घेण्यात आली आणि निरीक्षणे Ancient Asia Journal मध्ये प्रकाशित करण्यात आली.

लेखाचे वाचन असे:

नमो अरहंताणं भयं

त इदरखितेन पोढी

[पे][थे][का] पथो दोआसना

[नि] वेयिका च कारापिता

[स][ह]के ही सह गोसाले

….…[नि]कतोनं

भावार्थ, अरिहंतांना नमस्कार! भदंत (पूज्य) इदरखित (इंद्र-रक्षित) याने लेणी आणि पाण्याच्या टाकीसाठी दान दिले.

संस्कृतप्रचुर प्राकृत भाषेतील हा मजकूर ब्राह्मी लिपीत खोदला आहे. लेखाची सुरुवात 'नमो अरहंताण' या जैनांच्या मंगलाचरणाने झाली असल्याने, हा प्राचीन जैन लेणी-मठ असावा. आश्चर्याचा भाग म्हणजे, लोहगड आणि मावळ परिसरातील ‘पाले लेणी’तील शिलालेखांमध्ये कमालीची समानता आहे - दोन्ही लेखांची सुरुवात 'नमो अरहंताणं' या जैनांच्या मंगलाचरणाने होते. दोन्ही ठिकाणी एकाच दात्याने - 'इदरखित' (इंद्र-रक्षित) नावाच्या पुजाऱ्याने (भदंत) लेणी-पोढीसाठी (टाके) दिलेल्या दानाचा उल्लेख आहे. पाले लेखाची कालनिश्चिती इ.स.पू. पहिल्या शतकातील असल्याने, लोहगड शिलालेखही त्याच काळातील असू शकेल.

१९६९ मध्ये डॉ. शोभना गोखले यांनी पालेचा शिलालेख पश्चिम महाराष्ट्रातील आद्य जैन शिलालेख असल्याचा निष्कर्ष काढताना, “आसपासच्या गुहांमध्ये आणखी जैनलेख मिळू शकतात“ असं भाकित केलेलं. तब्बल ५० वर्षांनी पालेच्या श्रुंखलेतील शिलालेख मावळात आढळल्याने, डॉ. गोखलेंच्या द्रष्टेपणाबद्दल विलक्षण आदर वाटला. लोहगड शिलालेखाच्या रूपाने पाले एकांडा नसून, पश्चिम महाराष्ट्रातील जैन धर्माच्या अस्तित्वाबद्दल महत्त्वाचा दस्तऐवज आढळला आहे. नवीन कोडी अभ्यासकांना खुणावू लागतील, हे नक्की!

संस्कृतीच्या पाऊलखुणा

आज मुंबई-पुणे रस्ता आहे, तिथेच इंद्रायणीकाठी २००० वर्षांपूर्वी कोकण आणि देशप्रांत जोडणारा पुरातन व्यापारी मार्ग होता. परिसरात लष्करी नियंत्रण, धर्मप्रचार आणि एकांत-साधना या हेतूने दुर्ग-लेणी-टाकी-शिलालेख घडवले गेले होते. धर्म-व्यापार-समाज संस्कृतीच्या या पाऊलखुणा नोंदवण्याच्या उपक्रमात, अभ्यासू सह्यमित्रांच्या साथीनं लोहगडची दुर्गम परिक्रमा केलेली. पूर्वजांच्या पाऊलखुणा गुहा-भुयारं-घळी-लेणी यांची साहसी भटकंती केलेली. अप्रकाशित शिलालेख-रुपाने प्रकट होण्यासाठी गडपुरुषाने आमची निवड केली, याबद्दल अतिशय कृतज्ञता वाटली. मावळच्या जिग-सॉ कोड्यातील एक तुकडा उलगडला असला, तरी अजून बरंच काही नक्की दडलंय.

नोंदी:

१. ट्रेकर मंडळ: विवेक काळे, अमेय जोशी, अजय ढमढेरे, अभिनव कुरकुटे, निनाद बारटक्के, साईप्रकाश बेलसरे

२. सहकार्याबद्दल 'भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग' यांचे आभार

३. नकाशा, फोटो: साईप्रकाश बेलसरे

४. उन्हाळ्यात लेण्यांना भेट देणे योग्य. सरिसृप-वटवाघळे-श्वापदे यांचा वावर असू शकतो. शरीर पूर्ण झाकतील असे कपडे, मधमाश्या-रोधक टोप्या, ताकदीचे टॉर्च, हेल्मेट, काठी, भरपूर पाणी आवश्यक.

कोरबारसाचा घाटवारसा

2021-05-21T19:13:00.001-07:00

‘कोरबारस’ खोऱ्यातून कोकणात चढाई-उतराई करणाऱ्या, विपुल पुरातन वारसा असलेल्या घोडेजीन-निसणी घाटवाटांच्या भटकंतीचा हा वृत्तांत. ट्रेकमध्ये ‘सवघाटा’चं कोडं सुटलं, हा बोनस!

…रानात कधी ट्रेकर्सच्या मागे लागतात खरे भुंगे, तर कधी नवीन वाटांच्या कोड्यांचे भुंगेसुद्धा मागे लागतात. असाच भुंगा मागे लागलेला सवघाटाचा. लोणावळ्याच्या दक्षिणेला कोरीगड-आंबी खोऱ्यात इंग्रजांच्या नकाशात नोंदवलेला Sava Ghat, पुरातन व्यापारी मार्गांच्या नकाशातला चौल-पुणे मार्गावरचा सवघाट आणि डोंगरयात्रा पुस्तकात नोंदवलेला सवघाट खुणावत होता. दिग्गज ट्रेकर्ससोबत चर्चा, नकाशे-संदर्भपुस्तकांची पारायणे आणि गावकऱ्यांच्या ओळखी जुळवल्या. पण, सवघाटाबद्दल कोणालाच माहिती नव्हती. विकीमॅपियावर कोण्या उत्साही ट्रेकरने भलतीकडे सवघाटाचं मार्किंग केल्याने गोंधळ वाढला होता. पण त्याच परिसरातील घोडेजीन-निसणी घाटांच्या जोडगोळीने आमचं लक्ष वेधलं. सवघाटाचं कोडं सोडवण्यासाठी याच वाटांची भटकंती ठरवली.

विपुल पुरातन खुणा असलेला घोडेजीन उर्फ बहिरीचा घाट

भ्रमणमंडळ जमवून कोरीगडच्या पायथ्याच्या पेठ शहापूरला पोहोचलो.

गावाच्या अलीकडे ओढ्यावरच्या पुलापासून वायव्येला जात वाट शोधायची होती. प्रसन्न वातावरणात ट्रेकला सुरुवात झाली.

घाटमाथ्याजवळ गवताळ उंच-सखल माळावरून जाणारी नागमोडी वाट होती. मंद वाऱ्यासोबत डोलणारी गवताची पाती कोवळ्या उन्हांत लखलखत होती. न बोलवताच रानातली चार कुत्री आमच्यासोबत निघालेली.

पाणथळ सपाटीवर रानतेवण (मार्श कार्पेट) फुलांचा गालिचा न्याहाळला.

क्लिष्ट भूरचना आणि झाडीमुळे घाटाची सुरुवात शोधणे जिकीरीचे होतं. वाट वापरात नसल्याने झाडोऱ्यातून घुसाघुशी करत, कसबसं कड्याच्या टोकाशी पोहोचलो.

दक्षिणेला आळसावून पसरलेली कोराईघाटाची डोंगरसोंड आणि पाठीमागे अनघाई दुर्ग दिसला. दिशाभूल निस्तरून घाटाची सुरुवात शोधायची होती.

आघाडीच्या मिलिंद-निनाद्राव या मावळ्यांनी सदाहरित झाडोऱ्यातून वाट काढली.

मळलेली वाट गवसल्याने हायसं वाटलं. सह्यधारेच्या झाडीतून पहिल्यांदाच घोडेजीन घाटाच्या भूरचनेचे दर्शन होवू लागले. मुख्य डोंगरसोंड अस्ताव्यस्त पसरलेलीये. जवळचा झाडी-कातळ ल्यालेला पहिला डोंगरदांड; लांबवर पसरलेला दुसरा दांड आणि त्यापलिकडे न दिसणारा पण नकाशात बघितलेला तिसरा दांड - अश्या डोंगरदांडांना बिलगून घाटवाट उतरणार होती.

पहिल्या टप्प्यात सह्यधारेला बिलगून, डावीकडे १०० मी उतरून डोंगरसोंडेच्या पदरात पोहोचायचं होतं. झाडोऱ्याच्या दाटीमध्ये वाऱ्यासोबत रानपेटारी ऊर्फ मदाम फुलं लवत होती.

वाटेत धोंड्यावर शेंदूर फासलेलं दैवत म्हणजे प्रवाश्यांना आधार देणारी वाघजाई देवी.

नागमोडी उतरंडीनंतर गवतात लपलेल्या ४-५ खोदीव पायऱ्या अनुभवी ट्रेकर खरेंच्या नजरेने टिपल्या.

सह्यधारेपासून कोकणात धावणाऱ्या डोंगरसोंडेच्या कुशीत पोहोचलेलो. यापुढची घाटाची वाटचाल सोंडेच्या उजवीकडून, डोंगरदांडांना वळसे घालत टप्याटप्याने उतरणारी होती.

ओढ्याच्या खळग्यानंतर घाटवाटेच्या दुसऱ्या टप्प्यात मंद उताराची आडवी वाट घनदाट रानातून धावत होती.

उंच वृक्षांच्या सावलीत फुललेली ‘जंगली अबोली’ सूर्यकिरणांनी उजळू लागलेली.

कारवीतून १०० मीटर उतराई केल्यावर मोकळवनात आलो. सोनेरी गवतापल्याड चौफेर दृश्य दत्तूने कॅमेरात टिपलं.

उत्तरेला नागफणी, भेलीवचा मृगगड, मोराडीचा सुळका दिसत होता. तर दक्षिणेला घाटमाथ्यापाशी पाणडोंगर आणि कोराईघाटाची सोंड दिसली, मात्र अनघाई दुर्ग झाकोळलेला.

पठारावरचं पावसाळी तळं आणि उंबराचं झाड पांथस्थांना क्षणभर विश्रांतीसाठी आवताण देणारं. झाडाखाली तिरप्या खडकावर कोरलेलं निसर्गदेवता चंद्र-सूर्याचे सुबक शिल्प अमेयने हेरलं.

घाटवाटेच्या तिसऱ्या टप्प्यात सोंडेच्या कातळमाथ्याला डावीकडे ठेवत ५० मीटर उतरलो. पदरातल्या कातळसपाटीत नैसर्गिक रांजणखळगे आणि चिखल भरलेलं छोटं मानवनिर्मित टाकं आढळलं.

दरीपल्याड निसणीच्या डोंगरदांडाचे जवळून दर्शन होत होते.

पुन्हा एकदा देखण्या रानाच्या टप्प्यातून उतरणारा टप्पा सुखावून गेला.

डावीकडच्या दांडाचा कातळ माथ्यावर आला.

मोकळवनातून मागे एकमेकांना बिलगलेले दांड आणि कातळटप्पा यांची किनार जणू घोड्याच्या पाठीवरच्या खोगीर-जीनासारखी भासत होती. त्यामुळेच घाटाचं नाव घोडेजीन!

दांडापासून वाट डावीकडे वळसा घेत जात होती, तिथे वाटेपासून थोडं बाजूला जिवंत झरा हेरून काळ्या दगडांच्या चिऱ्यांनी बांधलेला हौद होता.

हौदाबाहेरचं गोमुख निरखत आणि हौदातलं गारेगार गोड पाणी रिचवत गप्पाष्टक रंगलं.

घाटाच्या शेवटच्या टप्प्यात, तिसऱ्या दांडाच्या कुशीतल्या झाडीतून बहिरी देवाच्या ठाण्यापाशी पोहोचलो.

अजस्त्र कातळाला शेंदूर फासलेला. खोदलेल्या चौकटीत बहिरीचं अनघड रूप, शेजारी वाघराचं शिल्प आणि दगडी समई! बहिरीचं ठाणं असल्याने घाटाला 'बहिरीचा घाट' असंही म्हणतात.

वणव्याने करपलेल्या पठारावर एव्हाना उकाड्याची भट्टी पेटलेली. घोडेजीन घाटवाटेची ६३० मी उतराई करून, पायथ्याच्या ‘वडाच्या वाडी’पाशी पोहोचायला अडीच तास लागलेले. घाटवाटेवरील विपुल वारसाखुणा आढळल्याने ट्रेकर्स खूष झालेले. आंब्याच्या सावलीत घरून आणलेल्या जेवणाची पंगत रंगली.

घोडेजीन घाटाचा द्रुतगती साथीदार - निसणी घाट

परतीच्या चढाईसाठी घोडेजीन घाटाला बिलगून चढणाऱ्या दांडावरून चढणारी निसणी घाट धुंडाळायची होती. वडाच्या वाडीपासून उत्तरेला बैलगाडीवाटेने जात ओढ्यात उतरलो. सोबतच्या कुत्र्यांनी खळग्यातलं पाणी लपालपा पिऊन घेतलं. गर्द झाडीमध्ये लपलेला निसणीचा दांड उजवीकडे पूर्वेला सह्यधारेकडे उंचावत गेलेला. एकलयीत चढाई सुरु झाली.

१०० मीटर चढाई झाल्यावर लक्षात आलं, की घाटाच्या चढाईचा मुख्य दांड उत्तरेला अजून दूर आहे. कातळसपाटीपासून दाट झाडोऱ्यातून दिशाशोधन करत ५० मीटर चढाई केली. पुसट वाटेवरून डावीकडे उत्तरेला निघालो. पदरातल्या गवताळ माळावरची झक्क आडवी वाट होती.

धारेवरचा कातळटप्पा आता दिसू लागलेला. आखूड धारेवर ५ मीटर कातळाने वाट अडवलेली. अडथळा पार करण्यासाठी कातळाला तिरका ओंडका - निसणी टेकवलेली. निसणीची उंची खूप नाही, दृष्टीभय नाही किंवा दोराची गरज नाही. कातळाला आधार नसल्याने आरोहण थोडं अडचणीचे. निसणीवर डावं पाऊल ठेवून, उजवा हात जास्तीत जास्त उंचावून कातळावर घर्षण-आधाराची चाचपणी करायची होती. मध्येच निसणीचं टोक डगमगायचं. त्यामुळे कातळारोहणात वर्ज असलेला - गुडघ्याने आधार घेऊन पुढे सटकावं लागलं. ट्रेकर्सच्या निसणीवरच्या खटपटीमुळे चेष्टामस्करी चाललेली.

अचानक लक्ष गेलं, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता आमच्यासोबत रानात हुंदडणाऱ्या कुत्र्यांच्या केविलवाण्या आवाजाकडे. निसणी आणि दरडीवरून चढाई कुत्र्यांना शक्य नसल्याने खालीच अडकलेले. अचानक निरोप घेताना वाईट वाटलंच.

पुढे अरुंद धारेवरून मळलेली वाट होती.

गवताळ उभ्या धारेवरून चढताना डावीकडे सह्याद्रीचा अफाट पॅनोरमा.

तर उजवीकडे घोड्याच्या खोगिराच्या आकाराची घोडेजीन घाटाची सोंड खुणावत होती. दाट वृक्षांमधून चढताना, ढोलीतल्या पाण्याचा साठा चकित करून गेला. मऊशार गवताळ पठारावरून १०० मीटर चढाई बाकी होती.

मोकळवनातून पुढे घाटमाथ्यावर पोहोचण्याआधी, कातळमाथा डावीकडे ठेवत जाणारी मंद चढाची आडवी वाट होती.

माथ्यापाशी तिरक्या कातळावरील ४-५ खोदीव पावठ्यांनी आम्ही जुन्या वहिवाटेवर आहोत, याची आठवण करून दिली.

निसणी घाटाची ६३० मीटर चढाई करून घाटमाथ्यावर पोहोचायला दोन तास लागलेले.

सवघाटाबद्दल अंदाज

सह्यधारेवरून घोडेजीन-निसणी घाटांचा परिसर न्याहाळताना दोन अंदाज बांधले. पहिला अंदाज म्हणजे, घाटमाथ्यावरचं कोरबारस खोरं, त्याचा संरक्षक कोरीगड आणि वायव्येला कोकणातल्या आंबा नदीच्या खोऱ्याला जोडणाऱ्या या दोन वाटा - लांब वळसे घेणारी घोडेजीन मालवाहतूकीसाठी, तर द्रुतगती वाट निसणी माणसांसाठी योग्य असल्याने, या वाटा एकाच घाटाच्या जोडवाटा म्हणून बघता येतील. दुसरा अंदाज म्हणजे, घोडेजीन-निसणी वाटांचं भौगोलिक स्थान आणि जुन्या नकाशांतलं ‘सवघाटा’चं स्थान एकंच आहे. पुरातन खुणा बघता आज माहिती असलेल्या घोडेजीन-निसणी जोडवाटा म्हणजेच विस्तृतीत गेलेला ‘सवघाट’. गोंधळात टाकणारं सवघाटाचं कोडं सुटलेलं.

परतीच्या प्रवासात पाठीमागे फक्त पाऊलखुणा, तर सोबत आनंदयात्रेची स्मरणे होती. नकाशात आकलन होत नाही, अश्या डोंगरवैविध्याचे बारकावे प्रत्यक्ष फिरताना उलगडलेले. रानातल्या वळणवाटांवरची रानफुलांची रंगपंचमी डोळ्यात साठवलेली. पूर्वजांच्या पाऊलखुणा पाहून थक्क झालेलो. निसणीच्या कातळावरची धडपड, ट्रेकरदोस्तांसोबतचे धम्माल क्षण आणि सोबत देणाऱ्या कुत्र्यांना अचानक मागे सोडताना वाटलेली हुरहूर हे अनुभव गाठीशी बांधलेले. बघुयात सह्याद्री पुढच्या कुठल्या कोड्याचा भुंगा मागे लावतो ते!

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. सद्यस्थितीत ट्रेक्सला अजिबात न जाता केलेल्या-करायच्या ट्रेक्सच्या स्वप्नरंजनात रममाण होणे, हेच आपल्या, कुटुंबियांच्या आणि गिरीजनांसाठी हिताचे!!!

२. फोटो: निनाद बारटक्के, साईप्रकाश बेलसरे

३. ट्रेकर मंडळ: अमेय जोशी, पियुष बोरोले, उत्तम अभ्यंकर, राकेश राऊत, निरंजन भावे, जितेंद्र खरे, जितेंद्र बंकापुरे, निनाद बारटक्के, साकेत गुडी, मिलिंद लिमये, साईप्रकाश बेलसरे.

६. पूर्वप्रकाशित: लोकप्रभा २७ मे २०२१

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२१. सर्व हक्क सुरक्षित.

बागलाणचे दुर्गशिलेदार

2020-09-11T18:46:00.002-07:00

२०२० मधल्या सक्तीच्या ट्रेकबंदीचा छळ संपेना. एका आळसावलेल्या रविवारी मोबाईलवर गेल्या वर्षीच्या फोटो-आठवणींचे नोटिफिकेशन झळकले. आणि, एका क्षणात मनाने पोहोचलो बागलाणच्या ट्रेकला - चणकापूर डोंगररांगेतील ‘चौल्हेर-भिलाई-पिंपळा-प्रेमगिरी’ अश्या भन्नाट दुर्गशिलेदारांच्या भेटीला! फोटोअल्बममधून ट्रेकच्या आठवणी उलगडू लागल्या. पुण्यातून निघून नारायणगावला मसाला दुध, सिन्नरला मिसळ आणि तुडुंब गप्पा असा धम्माल ट्रेक प्रवास चालू झालेला. दत्तूचा एक्सयुव्ही रणगाडा झेपावत असल्याने हा-हा म्हणता नाशिक मागे टाकत सटाण्याकडे निघालो. भावडबारी खिंडीपल्याड बागलाण प्रांतात उतरलो. खणखणीत दुर्ग, जुनी मंदिरे आणि बागायती शेतीमुळे बागलाण समृद्ध आहे. भाद्रपदातील खट्याळ पाऊस चाललेला. सटाण्यापासून गाडी वळवली मावळतीला. आता आमच्या उत्तरेला होतं आरम नदीचं खोरं आणि साल्हेर-मुल्हेर असे तालेवार दुर्ग असलेली डोलबारी डोंगररांग; तर दक्षिणेला होतं गिरणा नदीचं खोरं आणि अफाट सातमाळ डोंगररांग. डोलबारी आणि सातमाळ डोंगररांगेच्या दरम्यान छोटेखानी अशी ‘चणकापूर डोंगररांग’ वसली आहे. या डोंगररांगेतील नितांत सुंदर दुर्गशिलेदारांची आम्हांला भेट घ्यायची होती.

लोभस दुर्गस्थापत्य जपणारा - दुर्ग चौल्हेर

तिळवण गावातून बघताना दुर्ग चौल्हेरची माची आणि बालेकिल्ला यांवरून नजर हटतच नव्हती. मुरमाड डोंगरसोंडेवरून आधी निवांत मळलेली वाट होती. पण पुढे मात्र घसाऱ्याच्या उभ्या वाटेने दम काढला. अत्यंत खणखणीत तटबंदी, सुबक पायऱ्या, नक्षीकाम केलेले प्राकारतट, अंधाऱ्या द्वाराची वाट आणि एकापाठोपाठ येणारी प्रवेशद्वारं पार करत चौल्हेरमाचीवर पोहोचलो. गडाच्या द्वारातून प्रवेशल्यावर अमृततुल्य पाण्याने तृप्त झालो. डावीकडे माचीवरून फिरताना पल्याडचा कोथमिऱ्या डोंगर खुणावत होता. मोतीटाक्यापासून पुढे जात, चौरंगनाथाचं राउळापासून गडमाथ्यावर पोहोचलो. भरारा वाऱ्यामुळे ढग विखुरले आणि सातमाळ-डोलबारी रांगांचं दृश्य उलगडलं. गडाचा इतिहास फारसा ज्ञात नसला, तरी निवडुंगात हरवलेल्या वास्तू-भूगोल-स्थापत्यातून जाणवणारा दुर्ग चौल्हेर मनात घर करून गेला.

गडफेरी करून पायथ्याशी येईपर्यंत घामट निघालेलं. बागायती शेतीपाशी पंपाने उपसलेलं धो-धो पाणी पाटात वळवलेलं. गारेगार पाण्यात निवांत आंघोळी करून ट्रेकर्स फ्रेश झाले. मुल्हेरच्या प्रभावळीतलं ठाणं - दुर्ग भिलाई चौल्हेरपासून डांगसौदाणे आणि पुढे दगडी साकोडे असे टप्पे घेत गाडी निघाली ‘दुर्ग भिलाई’कडे. पाटोळे साखरपाड्याला जाणार्‍या छोट्या घाटरस्त्याच्या वळणांवरून पाहिल्यावर, गडाचं ढगात हरवलेलं टोक खुणावू लागलेलं. आवळबारी/ साखरपाडा खिंडीत गाडी लावली. छोटी पाठपिशवी घेऊन गडाच्या सोंडेच्या वाटेने चढाई सुरु केली. झाडाखाली लाकडात कोरलेल्या वाघोबा-नागोबा देवाला वंदन केलं. परिसरात खऱ्या नागाच्या पिल्लांचं दर्शन झाल्याने तिथून सटकलो. शेरडं चरायला रानात सोडून बिडी फुकत बसलेल्या दादांशी डोंगराच्या-पावसाच्या-वाघराच्या गप्पा झाल्या. गडाची वाट भरपूर घसाऱ्याची होती. डावीकडे उत्तरेला मुल्हेर-हारगडाचं विस्तृत दृश्य होतं. पाऊण तासात गडाच्या कातळटोपीजवळ पोहोचलो. माथ्याच्या उत्तरेला पदरात पोहोचलो. पाण्याच्या टाक्यांची श्रुंखला आणि थोडकं पाणी होतं. पल्याड दोन गुहांमध्ये डोकावल्यावर मारुती आणि देवीचं शेंदूरचर्चित शिल्प खोदलेलं दिसलं, पण मुक्कामास योग्य जागा नाही. अरुंद पावठीवरून पश्चिम टोकापाशी १० फूट सोपे कातळारोहण केलं आणि छोट्याश्या गडमाथ्यावर पोहोचलो. निवडूंग माजलेले. भगव्या झेंड्यापाशी वारं खाताना, साल्हेर-सालोटा-मुल्हेर-पिंपळा-चौल्हेर असं झकास दृश्य दिसत होतं. परत निघाल्यावर कातळटप्प्यानंतर डावीकडे पावठी जाताना दिसली. समोर खुणावत होती सातमाळ डोंगररांग आणि सप्तश्रुंगी शिखर. त्या दिशेला डोकवणाऱ्या कातळ-खोलगटात सप्तश्रुंगी देवीची मूर्ती स्थापिलेली. गडाची सफर पूर्ण करून, घसारा उतराई करत गाडीपाशी आलो. भव्य नेढं असलेला - दुर्ग पिंपळा आता वेध लागलेले ‘दुर्ग पिंपळा’चे. वाटेत रस्त्याच्या बाजूला शेताच्या बांधावर वेगवेगळे निसर्गदेव भोळ्या भक्तीभावाने पुजलेले. लाकडात कोरुन, सुबक रंगवलेली वाघोबा, नाग, मोर, चंद्र-सूर्य अशी शिल्पे आम्ही कवतिकाने निरखली. पुढे अरुंद रस्त्यावर नेमका एक ट्रक बंद पडलेला. दत्तूने तिरप्या माती-उतारावरून कौशल्याने गाडी बाहेर काढली आणि वाहवा मिळवली. पायथ्याच्या मळगाव बुद्रुकला पोहोचलो. सरपंचांनी डोंगराआड डोकावणाऱ्या गडाकडे खुणावलं, ‘त्यो पघा कंडाळा. नेढं त्या अंगाला लपलंय पघा’. कंडाळा हे पिंपळा गडाचं अजून एक नाव! गावापासून पिंपळा किल्ला चढाई जेमतेम तासाभराची. चिखलाळ वाटेवरून छोट्या धरणापाशी गेलो. नितळ पाण्यामध्ये डोंगरसोंडा पाय सोडून बसलेल्या. डावीकडच्या ठळक पायवाटेने झपझप निघालो. पठारावर पोहोचल्यावर भाद्रपदातल्या झिमझिम पावसाची सर आली. आणि अतिशय लोभस अश्या इंद्रधनुष्याचं दर्शन घडलं. ज्याबद्दल इतकं ऐकलेलं, त्या गडाच्या नेढ्याच्या दर्शनाची ओढ लागलेली. पठार पार करून गडाच्या कातळटोपीच्या दिशेने उभी चढाई करत निघालो. चढणारी मुख्य वाट आणि गुरांनी आडव्या-तिडव्या तुडवलेल्या वाटा यांची सरमिसळ झालेली. तिरप्या उतारावरून घाणेरीच्या झुडुपांची दाटी झाली. गडाच्या चिंचोळ्या कातळटोपीचे दोन भाग आणि त्यामधलं आरपार छिद्र ‘नेढं’ जाणवू लागलं. वारा-पावसाने झीज होऊन बनलेले अजस्त्र विस्ताराचे नेढे थक्क होवून बघत होतो. मध्यभागी उंच आणि दोहों बाजूस अरुंद होत गेलेल्या नेढ्यातल्या बेसाल्ट कातळातल्या वळया कुतुहलाने निरखले. अक्षरशः ढकलून देणारा अतितीव्र वारा सुरु झालेला. नेढ्यात घुमणारा ध्रोंकार, कानापासून सुंसुं करत निसटणारे पावसाचे बाण आणि बेभान-स्वच्छंद होऊन भरकटलेले ढगाचे पुंजके - असा माहोल! नेढ्याशेजारी पाण्याची ३ कोरडी टाकी, पलिकडची निसर्गनिर्मित गुहा, गडप्रदक्षिणा मार्गावर कातळावर रंगवलेले देवीचे चित्र आणि शिलालेख आहे. नेढ्यापल्याड बेचक्यातून २० मी. सोपे कातळारोहण करत गडमाथा गाठला. कातळसपाटीत खोदलेले पाण्याचे ३ आयताकृती हौद, कातळात खोदलेले खळगे, वाऱ्याचे तरंग आणि पावसाचे थेंबांची नक्षी उमटलेली. भणाणलेले ढग एक क्षण झाले, दुर्गराज साल्हेरचं दर्शन झालं आणि परत सारं सारं ढगात हरवून गेलं. जिवलग दोस्तांसोबत तो आसमंत अनुभवत कितीतरी वेळ नि:शब्द बसलो. गडाची उतराई करून मळगावात परतलो. मुक्कामासाठी सरपंचांच्या घरी आसरा घेतला. त्यांच्या अगत्याने भारावून गेलो. बेजोड आसमंताचा दुर्ग ‘प्रेमगिरी’ बागलाणची प्रसन्न सकाळ उजाडली. शिवारातून घुमणाऱ्या मोराच्या केया, ओसंडून वाहणारे पाझर तलाव, कुठल्याश्या वीरांच्या स्मृती जगवणाऱ्या उंचच उंच वीरगळ शिळा, घमघणाऱ्या भाताची खाचरं आणि बागलाण प्रांतातले दुर्ग-डोंगर - असा सुरेख माहोल! एव्हाना, चणकापूर डोंगररांगेशेजारचा चौथा शिलेदार आम्हांला आवताण देत होता - दुर्ग ‘प्रेमगिरी’!

कळवणजवळच्या एकलहरे गावातून एखाद्या पालथ्या घमेल्यासारखा भासणारा डोंगर लक्ष वेधून घेत होता. हा डोंगर ‘प्रेमगिरी’ - दुर्ग म्हणून कमी ओळखीचा, पण गडावरच्या नवश्या मारुतीमुळे जास्त प्रसिद्ध! हिंगळवाडीच्या अलिकडे सापुतारा रस्ता सोडून, ऊसाच्या शेतातून कच्च्या रस्त्याने प्रेमगिरीजवळ पोहोचलो. गडाच्या धारेवरून थेट घसारा-चढाई करणं टाळलं. गाडी लावून गडाच्या डावीकडच्या (वायव्य) खिंडीकडे निघालो. झाडीतून चढणारी मळलेली वाट होती. खिंडीतून पलिकडे सुजलां-सफलां गिरणा खोरे आणि प्रेमगिरी दुर्गाकडे चढणाऱ्या डोंगरसोंडेचं दृश्य दिसलं. सरत्या पावसात आल्यामुळे चढाई आल्हाददायक, एरव्ही रखरखाट असणार. घसार्‍याची पायवाट गडाच्या कातळटप्प्यापाशी घेऊन गेली. निवडुंग आणि घाणेरीने वेढलेल्या कातळात कोरलेल्या पायर्‍या चढून, गडमाथ्यावर पोहोचलो. छोटेखानी मंदिरात हनुमानाचे दर्शन घेतले. कातळसपाटीवरचे एकाशेजारी एक खोदलेले आयताकृती पाण्याचे हौद ओसंडून वाहत होते. विस्तृत पठारावरून दूरवरचे अफाट दृश्य उलगडले. वाऱ्याच्या झुळूकेसोबत हौदातल्या पाण्यावरचे तरंग, उंचच वृक्षाचे, ढगाळलेल्या आभाळाचं प्रतिबिंब आणि पाठीमागे उत्तरेला चणकापूर डोंगररांगेतल्या चौल्हेर-भिलाई-पिंपळा दुर्ग, असे नितांतसुंदर दृश्य! तर, पाठीमागे दक्षिणेला अहिवंत-सप्तश्रुंग-मार्कंड्या-कण्हेरा-धोडप-कांचन अश्या दुर्गांनी नटलेल्या सातमाळ डोंगररांगेचं दृश्य. परतीचा प्रवास सुरु झाला. बागलाणची माती-माणसं-दुर्ग-इतिहास-भूगोल याचं गारुड मनावरून उतरेना. क्षितिजापर्यंत अफाट पसरलेली दृश्ये, असंख्य डोंगर-टेकड्या, त्यावरचे वैविध्यपूर्ण दुर्ग, ढगात हरवलेले डोंगरमाथे, राखाडी डोंगरउतारांवर कुठंतरी विखुरलेल्या उनाड शेळ्या, कुठे शिवारात पुजलेला वाघदेव, गुराख्याशी बोलताना कानाला जाणवणारा अहिराणी भाषेचा गोडवा, अवचित उजळलेलं इंद्रधनुष्य, डोंगरातून आरपार डोकावणारे अवाढव्य नेढे, भन्नाट वारा आणि हक्काचे भटके मित्रमंडळ.. असा किती किती निखळ आनंद!!! ------------------------------------------------------------------- महत्त्वाच्या नोंदी: १. लॉकडाऊनमध्ये गुगलने उलगडलेल्या आठवणीतला हा ट्रेक. सद्यस्थितीत मात्र ट्रेक्सला अजिबात न जाता केलेल्या-करायच्या ट्रेक्सच्या स्वप्नरंजनात रममाण होणे, हेच आपल्या, कुटुंबियांच्या आणि गिरीजनांसाठी हिताचे!!!

२. ट्रेकर मंडळ:: जितेंद्र बंकापुरे, अमेय जोशी, नितीन तिडके, साकेत गुडी, साईप्रकाश बेलसरे

३. ब्लॉगवरील फोटो: साकेत गुडी, साईप्रकाश बेलसरे ४. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories. ५. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना. ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२०. सर्व हक्क सुरक्षित.

सह्याद्री डोंगररांगा

2020-04-30T21:02:00.054-07:00

भूगोल क्लिष्ट, म्हणून उगाच बाऊ केलेला. भूगोल महाराष्ट्राचा असेल, म्हणजे दगड-धोंडे-नकाशे इथे संपत नाही, तर हा आहे सिंधुसागर, सह्याद्री आणि सुजल-नद्यांनी घडवलेला रांगडा, रसरशीत आणि रंजक पट! सह्याद्रीचा कणा दक्षिणोत्तर पसरला असला, तरी घाटमाथ्यापासून पूर्वेला तीन मुख्य डोंगररांगा पसरल्या आहेत. त्यांची नावं - सातमाळा अजिंठा, हरिश्चंद्र बालाघाट आणि शंभू महादेव. तर, घाटमाथ्यापासून कोकणात पश्चिमेला पसरलेल्या डोंगररांगांपैकी माथेरान डोंगररांग मोठी आणि महत्त्वाची. चला तर मग, सह्याद्रीतल्या डोंगररांगांची ओळख करून घेऊ.

१. सातमाळा अजिंठा डोंगररांग

नाशिक जिल्ह्याच्या वायव्येस हातगडपासून सुरुवात होऊन पूर्वेला औरंगाबाद जिल्ह्यात जाणारी 'सातमाळा अजिंठा' डोंगररांग सलग नसून तुटक स्वरुपात आहे. धुळे (गाळणा डोंगर), नांदेड (निर्मल डोंगर), औरंगाबाद (वेरूळ डोंगर), हिंगोली (हिंगोली डोंगर), नांदेड (मुदखेड डोंगर) आणि यवतमाळ (पुसद टेकड्या) या थोड्या तुटक फांद्या पण भौगोलिकदृष्ट्या सातमाळा-अजिंठा रांगेचाच भाग आहे. पर्जन्यछायेचा प्रदेश असल्याने वर्षात ९०० मिमी पाऊस होतो, त्यामुळे इथे उष्णकटिबंधीय पानझडी वने आणि विषम कोरडे हवामान असतं.

नाशिक जिल्ह्यात 'सातमाळा रांग' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या डोंगररांगेत, शक्तिपीठ सप्तश्रुंग देवी आणि अहिवंत, धोडप, कांचन, इंद्राई, असे काही उत्कृष्ट दुर्ग आहेत. मोहनदर दुर्गावरील डोंगराला आरपार पडलेले विशाल नेढे आणि दुर्ग धोडपची डाईक आणि ज्वालामुखीय स्तंभ विशेष आहेत. अनेक दुर्ग आणि डोंगरयात्रा ट्रेकर्सना खुणावतात.

ही डोंगररांग औरंगाबाद जिल्ह्यात 'अजिंठा रांग' नावाने ओळखली जाते. अजिंठा डोंगररांगेत घृष्णेश्वर, परळी वैजनाथ, पाटणादेवी ही शक्तिपीठे; जगात सर्वोत्तम अशी कातळलेणी अजिंठा, वेरूळ, पितळखोरे; गौताळा आणि औट्रमघाट अभयारण्य आणि अंकाई, देवगिरी, अंतुर, सुतोंडा, वेताळवाडी असे काही उत्कृष्ट दुर्ग आहेत.

या डोंगररांगेने उत्तरेकडील तापी या पश्चिमवाहिनी नदीचे आणि दक्षिणेकडील गोदावरी या पूर्ववाहिनी नदीचे खोरे वेगवेगळी केलेली आहेत. त्र्यंबकेश्वरला उगम पावणारी गोदावरी नदी नाशिक, अहमदनगर व संपूर्ण मराठवाडयातील जिल्ह्यांमधून जात महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे सुजलाम-सुफलाम करते. दारणा, प्रवरा, मुळा, पूर्णा, प्राणहिता, सिंदफणा, मांजरा, दुधना, इंद्रावती या गोदावरीच्या उपनद्यांमुळे गाळाची सुपीक मृदा आणि काळी मृदा असल्याने हे खोरे सुपीक आहे.

सुरतेची लूट घेऊन महाराज स्वराज्यात परतताना झालेल्या लढाईची साक्षीदार कांचनबारीची लढाई आणि दिलेरखानाला जेरीस आणणाऱ्या रामजी पांगेरांचा दुर्ग 'कण्हेरा' याच डोंगररांगेत. त्र्यंबकेश्वर हा गोदाथडीचा स्वामी. ही भूमी प्रभू रामचंद्राची, सप्तश्रुंगी देवीची, महाराष्ट्राचे पहिले राज्यकर्ते 'सातवाहनां'ची आणि ज्ञानेश्वरांची-एकनाथांची!

अशी ही सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग!!!

२. हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांग

पुणे-नाशिक महामार्गाचा प्रवास अजून किती वर्षे रटाळ-रेंगाळणारा राहणार, कुणास ठावूक! त्यामुळे, या प्रवासात आपण महाराष्ट्रातील तीन मुख्य डोंगररांगांपैकी एक 'हरिश्चंद्र बालाघाट' डोंगररांग कधी ओलांडतो, हे लक्षातही येत नाही. तर चला ओळख करून घेऊयात 'हरिश्चंद्र बालाघाट' डोंगररांगेची.

पश्चिम-मध्य महाराष्ट्रात उठवलेली हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांग अहमदनगर जिल्ह्याच्या वायव्येस हरिश्चंद्रगडापासून सुरुवात होऊन, अहमदनगरजवळून पुढे आग्नेयेस उस्मानाबाद, लातूर जिल्ह्यापर्यंत आणि पुढे हैद्राबादपर्यंत पसरलेली आहे. मात्र, ही रांग सलग नसून तुटक स्वरुपात आहे आणि तिची उंची आग्नेयेस कमी होत जाते.

अहमदनगर जिल्ह्यात 'हरिश्चंद्रगड रांग' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या डोंगररांगेत - हरिश्चंद्रगड आणि मांजरसुंबा (जि. नगर) हे दुर्ग, टाकळी ढोकेश्वर कातळलेणी आणि कळसुबाई- हरिश्चंद्र अभयारण्य हे ट्रेकर्सचे नंदनवन आहे. तर, नगर जिल्ह्याच्या आग्नेयेस कर्जत रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य आणि माळढोक अभयारण्य आहेत. हरिश्चंद्र रांगेत लाव्हापासून बनलेले बेसाल्ट खडकांचे ठळक भूविशेष दर्दी भटक्यांना नेहमीच साद घालतात, मग तो हरिश्चंद्रगडाचा कोकणकडा असो, गुळंचवाडीचा नैसर्गिक दगडी पूल असो, बोरी गावची टेफ्रा नावाची ज्वालामुखीय राख; वडगाव दर्याचे लवणस्तंभ किंवा कुकडी नदीतील निघोज-टाकळी हाजीचे रांजणखळगे असोत.

हरिश्चंद्र डोंगररांगेत पश्चिमेला हवामान थंड-कोरडेअसते आणि अतिवृष्टी होते. पण, उष्णकटिबंधीय पानझडी असलेला हा भाग मानवी हस्तक्षेपामुळे झपाट्याने उघडा-बोडका होत चालला आहे. हरिश्चंद्र बालाघाट परिसरात मेंढपाळ लोकांची वस्ती असून, ऋतूचक्रानुसार ते हालचाल करताना हमखास दिसतात.

बीड, लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यात बालाघाट म्हणून ओळखली जाणारी डोंगररांग ठिकठिकाणी सपाट डोंगरमाथ्याचा व रुंद खिंडींचा पठारी प्रदेश असून, कातळकडे आखूड होत जातात. पर्जन्याचे प्रमाण कमी असल्याने बहुधा हा अवर्षणग्रस्त असतो. वातावरण मुख्यत: उष्ण विषम कोरडे असते. पूर्व भाग मात्र अत्यंत खडकाळ आहे. बालाघाट डोंगररांगेत तुळजाभवानी आणि आंबेजोगाईची शक्तिपीठे आणि नळदुर्ग किल्ला आहेत.

हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांगेने उत्तरेकडील पूर्ववाहिनी गोदावरी व दक्षिणेकडील पूर्व वाहिनी भीमा नदी या दोन नद्यांची खोरी वेगवेगळी केलेली आहे. भीमाशंकरला उगम पावणारी भीमा नदीच्या खोऱ्यात पुणे, सोलापूर, सातारा जिल्ह्याचा उत्तर भाग, नगर जिल्ह्याचा दक्षिण भाग, उस्मानाबाद व बीड जिल्ह्यातील काही भाग सुजलाम-सुफलाम होतो. कुकडी, घोड, भीमा, भामा, आंध्रा, इंद्रायणी, पवना, मुळा, मुठा, नीरा अश्या उपनद्यांमुळे भीमा नदीचे खोरे गाळाची सुपीक मृदा आणि काळी मृदा असल्याने हे खोरे सुपीक आहे. भीमाशंकर हा भीमथडीचा स्वामी. सातवाहनांच्या पाऊलखुणा असलेला नाणेघाट, शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान शिवनेरी आणि महाराजांचे नेतृत्व-कर्तृत्व याच भीमेच्या खोऱ्यात सिद्ध झाले. तर हीच भीमा वाळवंटातून चंद्र्कोरीसारखी वळण घेते तिथे विठोबा अठ्ठावीस युगे विटेवरी उभा आहे, जो महाराष्ट्राच्या अध्यात्म, कर्तव्यधर्म आणि जीवनाच्या वारीचा सोबती-सारथी आहे.

अशी ही हरिश्चंद्र बालाघाट डोंगररांग!!!

३. शंभू महादेव डोंगररांग:

दत्तमंदिराजवळ कातळात खोदलेलं जुनं पाण्याचं टाकं अजूनतरी रस्तारुंदीकरणातून बचावलंय ना, याची खात्री करत आपण खंबाटकी घाटाच्या खिंडीत पोहोचतो. ही खिंड वसलीये महाराष्ट्रातील तीन मुख्य डोंगररांगांपैकी एका - 'शंभू महादेव' डोंगररांगेत. चला तर मग, आज #मनाने_भटकंती करून येऊयात 'शंभू महादेव' डोंगररांगेची.

पुणे जिल्ह्याच्या नैऋत्येस असलेल्या रायरेश्वर पठारापासून सुरुवात होणारी ही डोंगररांग पूर्वेला जात सातारा जिल्ह्यात प्रवेशते. त्यानंतर, आग्नेयेस वळून शिखर-शिंगणापूरपर्यंत धावते. सातारा-सांगली जिल्ह्यातून जात ही डोंगररांग पुढे कर्नाटकात प्रवेश करते. सलग नसून तुटक स्वरुपात असल्याने, शंभू महादेव डोंगरांना पश्चिमेला मांढरदेव, मध्यभागी म्हस्कोबाचे डोंगर आणि पूर्वेला सीताबाईचे डोंगर अशी स्थानिक नावे आहेत. डोंगररांगेचा तीव्र उतार उत्तरेला असून, दक्षिणेला मंद उतार आणि पठारी भाग आहे.

नकाशा साभार: सातारा जिल्हा gazetteer

डोंगररांगेच्या सुरुवातीला १२०० मी पेक्षा जास्त उंची असलेले डोंगर आहेत. डोंगररांगेच्या पश्चिमेला असलेल्या रायरेश्वर पठारावरील अतिदुर्गम नाखिंड नेढे-टोक, सर्वोच्च माथ्यावर दिसणारी रंगबेरंगी ज्वालामुखीय रेती, शिवाजी महाराजांनी जिथे स्वराज्याची शपथ जिथे घेतली ते रायरेश्वर राऊळ, शिवभक्त जंगमांची वस्ती आणि कातळखोदीव लेणी विशेष आहेत.

रायरेश्वरच्या पूर्वेला माथ्यापाशी ५० मी उंचीची कातळटोपी घातलेले, शिलाहारांनी बांधलेले केंजळगड आणि पांडवगड दुर्ग ट्रेकर्सना भुरळ पाडतात, तर पल्याड मांढरदेवी शिखरावर काळूबाईच्या शक्तीपीठापाशी भाविक नतमस्तक होतात. दरीकडे नजर भिरभिरत असतेच, कारण झाडीतून दर्शन होत असते धोम धरणाचे, मेणवली घाट त्या तिथे कुठेतरी, समोर पसरलेली ती प्राचीन वाईनगरी आणि या इथे चमचमणारे पात्र असते संथ वाहणाऱ्या कृष्णाबाईचे.

खंबाटकी घाटाजवळ शंभूमहादेव डोंगररांग आग्नेयेस वळते आणि पुढे माण तालुक्यात सीताबाईचा हिरवागार डोंगर, ताथवडा उर्फ संतोषगड आणि वारूगड हे असे टप्पे घेत शिखर शिंगणापूरला 'शंभू महादेव' राऊळापाशी विसावते. प्रत्येक ठिकाणची माती, संस्कृती विशेष. जसं की, सीताबाईचा डोंगर म्हणजे पुन्हा वनवासात असलेल्या दंडकारण्यातील सीतामाईचं वास्तव्य असल्याची आख्यायिका असलेला बाणगंगा-माणगंगा नद्यांचा उगमस्थान - माळावरचं ओएसिस! माथ्यावर अवाढव्य मोठ्ठी विहीर असलेला संतोषगडावरील प्रेक्षणीय. तेराव्या शतकात सिंघणराजे यादवाने बांधलेले श्री शिखर शिंगणापूर मंदिर, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कुलदैवत! चैत्र शुद्ध अष्टमीला शिवपार्वतीचा प्रतीकात्मक विवाहसोहळा संपन्न होताना, भक्त अभिषेकासाठी ‘भुत्या तेल्याची कावड’ म्हणजे दोन मोठे रांजण १२ मी. लांबीच्या काठीला अडकवून, डोंगराळ उतारांच्या 'मुंगी घाटा'तून मानवी साखळी करून आणणे, ही शिखर शिंगणापूरची विशेष परंपरा!

खंबाटकी घाटाजवळ शंभूमहादेव डोंगररांगेला दोन फांद्या फुटतात. दक्षिणेला वळलेल्या पहिल्या फांदीवर चंदन-वंदनगड आणि नांदगिरी/ कल्याणगड हे दुर्ग आणि जरंडेश्वर हे गिरीस्थळ देवस्थान आहे. खोऱ्यातली किकली आणि लिंब-शेरे हीदेखील जुनी गावे. शंभरहून अधिक वीरगळी आणि पुरातन शिल्पकलेने नटलेले भैरवनाथ मंदिराचे किकली गाव याच परिसरात. लिंबशेरेची बारामोटेची विहीर आणि त्यातील जलमहाल वैशिष्ट्यपूर्ण. गुडघ्याएवढ्या पाण्यातून अंधाऱ्या लेणीमध्ये जात, नांदगिरीच्या जलमंदिरातील पार्श्वनाथाचे दर्शन घेणे, हा अनोखा अनुभव. हनुमानाने लंकेला द्रोणागिरी पर्वत घेऊन जाताना, वाटेत पडलेल्या तुकड्यावरचं - डोंगरावरचं - जरंडेश्वर हनुमानाचे देऊळ अशी आख्यायिकाही रंजक.

शंभूमहादेव डोंगररांगेच्या दुसऱ्या फांदीवर वर्धनगड, महिमानगड असे दुर्ग आणि पल्याड सुटावलेला भूषणगड एकांडा शिलेदार आहे. औंधचं संस्थान आणि यमाई डोंगर जवळच. माळरानांच्या प्रदेशात पूर्वेला ९०० मी पर्यंत कमी होते. मोठालं मुंडासं बांधलेले आणि हातात घुंगरकाठी घेतलेले धनगर-मेंढपाळ लांबच लांब पसरलेल्या या माळांवर गुरांना चारत भटकताना हमखास भेटतात. व्यंकटेश माडगूळकरांच्या सिद्धहस्त लेखणीतून उतरलेली 'माणदेशी माणसं' इथलीच.

शंभूमहादेव डोंगररांगेमध्ये हवामान, जंगले आणि भूरूपे यात फार वैविध्य आहे. एकीकडे सह्याद्रीची रांग आणि शिखरे, बेसाल्ट कातळकडे तर दुसरीकडे माण तालुक्यात उघड्या बोडक्या टेकड्या-पठारे. एकीकडे सह्याद्री घाटमाथ्यावर सरासरी ५५०० मिमी वार्षिक पाऊस, तर पूर्वेला माण तालुक्यात वार्षिक सरासरी ५०० मिमी पेक्षा कमी पाऊस पडतो. घाटमाथ्यावर उष्णकटिबंधीय सदाहरित वनक्षेत्र आणि जांभी मृदा, त्यानंतर पूर्वेला निमसदाहरीत वनक्षेत्र आणि अतिपूर्वेला खुरट्या वनस्पतींचे वनक्षेत्र किंवा फक्त राखाडी भुरे खडक असे वैविध्य आहे.

अशी ही शंभू महादेव डोंगररांग!!!

शंभूमहादेव डोंगररांगेमुळे उत्तरेला असलेली पूर्ववाहिनी भीमा आणि दक्षिणेच्या पूर्ववाहिनी कृष्णा नदीचे खोरे वेगळे होते. कृष्णा खोरे हे (गोदावरी खोऱ्यानंतर) महाराष्ट्रातील दुसरे महत्त्वाचे खोरे आहे. कृष्णानदी आणि शंभूमहादेव डोंगररांगेने शिवरायांच्या स्वराज्यस्थापनेची स्वप्ने सत्यात येताना बघितली, वाईला पांडित्य जोपासलं, कष्टाळू माणसांचा माणदेश बनवला, भाविकांची श्रद्धास्थाने मांढरदेवी-शिखर शिंगणापूर पूजिला आणि साताऱ्याच्या शौर्याची-त्यागाची गाथा घडवली.

४. माथेरान डोंगररांग

खंडाळ्याचा घाट उतरून कर्जत रेल्वेस्टेशनला पोहोचताना 'दख्खनच्या राणी'चं ऊर धपापत असते. सराईत खवय्ये पटकवतात गर्रम वडापाव, तर सराईत भटके पटकवतात डाव्या बाजूची मोक्याची जागा! आगगाडी नेरळ - वांगणी - बदलापूर - अंबरनाथ हे थांबे न घेता सुसाटलेली असते, तेंव्हा भटक्यांची नजर वेध घेत असते डावीकडच्या गूढ डोंगररांगेकडे. कोवळ्या उन्हांत न्हाऊन निघणाऱ्या उभ्या चढणीच्या डोंगरसोंडा, झाडीभरले डोंगरमाथे आणि तो अजस्त्र गोपुराकार सुळका कोणता बरे! ही डोंगररांग आहे महाराष्ट्राच्या कोकणपट्टीतील एक मुख्य डोंगररांग - 'माथेरान डोंगररांग'. चला तर मग, आज #मनाने_भटकंती करून येऊयात 'माथेरान' डोंगररांगेची.

महाराष्ट्राच्या पश्चिमेचा सिंधुसागर आणि दक्षिणोत्तर पसरलेल्या सह्याद्री पर्वताचा घाटमाथा यांच्यादरम्यान वसलीये कोकणपट्टी. वळणवेड्या जलद वाहणाऱ्या नद्यांची खोरी आणि उंच-सखल डोंगराळ चिंचोळ्या कोकणात सलग धावणारी महत्त्वाची डोंगररांग म्हणजे 'माथेरान' डोंगररांग. रायगड जिल्ह्याच्या उत्तरेला सुरुवात होऊन, ठाणे जिल्ह्याच्या दक्षिण सीमेपाशी या डोंगररांगेचा पसारा आहे. तुरळक विखुरलेल्या टेकड्यांमुळे भौगोलिकदृष्ट्या माथेरान रांगेची सह्याद्रीच्या मुख्य कण्याशी नाळ जोडली आहे. पण, सलग धावणारी माथेरान डोंगररांग सुरु होते कर्जतजवळच्या सोंडेवाडीच्या 'सोंडाई' दुर्गापाशी. हे आहे माथेरान रांगेचं आग्नेय टोक!

इथून वायव्येस धावणारी रांग सरळ उठावते 'माथेरान' गिरीस्थळापाशी. अस्ताव्यस्त पसरलेल्या माथेरान पठारापासून नैऋत्येला 'प्रबळगड' फांदी धावते. प्रबळगडला उत्तरेला बिलगलेल्या सुळक्यावर 'कलावंतीण दुर्ग' आहे.

तर, प्रबळगडपासून दक्षिणेला मोरबे धरणाकडे धावणाऱ्या सोंडेवरच्या सुळक्यावर 'ईरशाळगड' वसलाय. (प्रबळगड फांदी अर्थातच लोहमार्गावरून दिसत नाही.)

पुन्हा माथेरानच्या उत्तरेची डोंगररांग निरखली, तर माथेरानच्या उत्तरेला 'पेब' ऊर्फ 'विकटगड दुर्ग' बिलगलेला. इथून उत्तरेला नेढे असलेल्या अरुंद 'नाखिंड' डोंगरापासून, पुढे माथेरान रांग वायव्येला वळते. भला थोरला गोपुरासारखा माथा असलेला 'चंदेरी' दुर्ग आणि चंदेरीचा सखा अथवा सख्खा शेजारी 'म्हैसमाळ'' डोंगर रौद्र दिसतात. पुढे करवती धारेच्या डोंगररांगेवरील सात सुळके असलेला 'नवरा-नवरी' डोंगर, 'पाच पीर दर्गा' डोंगर आणि नंतर 'गणेश-कार्तिक' नावाचे जुळे सुळके आहेत. इथून नैऋत्येला धावणाऱ्या डोंगरफांदीवर 'मलंगगड' आणि 'देवणी' सुळका देखणे उठावले आहेत. गणेश-कार्तिक सुळक्यांच्या नंतर वायव्येला 'ताहुली' नावाचा थोरल्या डोंगरापाशी माथेरान रांगेची सांगता होते.

वायव्येला उल्हास नदी आणि नैऋत्येला पातळगंगा नद्यांच्या खोऱ्यादरम्यान माथेरान रांग धावलीये. सह्याद्री घाटमाथ्यापाशी राजमाची दुर्गाजवळ उगम पावणारी उल्हास नदी उंच काठांमधून नागमोडी वळणे घेत दुथडी भरुन वाहत वसईपाशी समुद्राला मिळते. डोंगराळ आणि गुंतागुंतीच्या डोंगररांगेमध्ये अत्यंत उभ्या चढाच्या डोंगरसोंडा, वेगवान ओढ्यांच्या उभ्या घळी, करकरीत कातळधारा-सुळके, कातळमाथ्याची झीज होवून आरपार पडलेली नेढी, जैववैविध्य असलेले झाडीभरले माथे अशी प्राकृतिक भूस्वरुपाची वैशिष्ट्ये रौद्र-सुंदर आहेत. डोंगराळ भागाची नद्या-ओढ्यांमुळे जमिनीची भरपूर झीज होते. पावसाळ्यात भरपूर पर्जन्यवृष्टी, उन्हाळ्यात उष्ण हवामान आणि वर्षभरात हवेत आर्द्रतेचे प्रमाण जास्त असते. वार्षिक सरासरी ५२०० मिमी पाऊस आणि नियंत्रित वाहतुकीमुळे माथेरान माथ्यावर निमसदाहरित आणि पायथ्याला पानझडी रानामध्ये साग, ऐन, शिसव, आंबा, आपटा, अर्जुन, आसना, बाभूळ, बेहडा, गोरखचिंच, पळस, खैर, वड, बांबू, धावडा अशी विपुल वनसंपदा आढळते. लोहमार्ग-महामार्ग जवळ असल्याने आणि MIDCमुळे खोऱ्यात सातत्याने औद्योगिकीकरण होत आहे. अभियांत्रिकी, रसायने, कागद गिरणी असे उद्योग आहेत. अंतर्भाग मात्र अविकसितच. डोंगरउतारांवर दऱ्याखोऱ्यामध्ये उंचवट्यांवर विखुरलेल्या वाड्या-वस्त्या आणि तुरळक भातशेती आढळते. डोंगररांगेच्या तळाशी सातत्याने जंगलतोडीमुळे तुरळक झुडुपे उरली आहेत.

माथेरान डोंगररांगेमध्ये पर्यटक, अभ्यासक, ट्रेकर्स आणि कातळारोहकांसाठी विपुल आकर्षणे दडलीयेत. मोरबे धरणाजवळचा माथ्यावर देवीचं ठाणं आणि गुहाटाकी असलेला छोटेखानी सोंडाई दुर्ग टेहेळणीसाठी असावा. माथ्यावरच्या रानामुळे इ.स. १८५० मध्ये मॅलेट नावाच्या इंग्रज अधिकाऱ्याला भुरळ पडली. इंग्रजांनीच इथे वसवलं माथेरान गिरीस्थळ. ८०३ मी. उंचीच्या पठारावरचं जैववैविध्य, घनदाट झाडी, माथ्यावर नेणारी छोटी आगगाडी, लाल पायवाटा आणि विविध टोके पर्यटकांसाठी. तर, किमान १५-२० सोप्या-अवघड पाऊलवाटांची भुरळ पडते ट्रेकर्सना. वाहनबंदीमुळे माथेरानचं सौंदर्य सुरक्षित राहिले आहे. स्वच्छ हवा असली, की पश्चिमेला खुणावते मुंबापुरी, घारापुरी, तुर्भे टेकडी. उत्तरेला येऊर टेकडी, पारसिक भूशीर आणि त्यातून जाणारी मध्य रेल्वे केसासारखी. पल्याड कल्याणची खाडी किंवा उल्हास नदीचे मुख दिसते. उत्तरेला माहुली, कामणदुर्ग, तुंगारेश्वर, टकमक, अशेरी, महालक्ष्मी खुणावतात.

अनेक राजवटींची स्थित्यंतरे बघितलेला आणि पुरातन गुहाभुयारे, अगम्य घनदाट रानात हरवलेले दुर्गावशेष आणि कलावंतीण दुर्गाच्या विहंगम दृश्यामुळे प्रबळगड लोकप्रिय आहे. टेहेळणी सुळक्यावर चढण्यासाठी कोण्या स्थापत्यशास्त्रज्ञाने नागमोडी कातळखोदीव पायऱ्यांची अजोड नक्षी बनवलेला - कलावंतीण दुर्ग! दक्षिणेला ईरशाळगड म्हणजे माथ्यावरच्या विशाळादेवीच्या ठाण्यामुळे नाव पडलेला सुळकेवजा दुर्ग. माथ्याजवळचे नेढे आणि पाण्याची गारेगार टाकी यामुळे ईरशाळगड ट्रेकर्सना खिळवून ठेवतो. सुळक्याचा गवताळ घसाऱ्याचा कातळमाथा चढण्यासाठी मात्र कातळारोहण साहित्य आणि कौशल्य हवे.

पुरातन खोदीव गुहा, धान्यकोठारे असलेला आणि अप्रतिम निसर्गदृश्ये दाखवणारा पेब उर्फ विकटगड ट्रेकर्सचा अत्यंत लाडका. या पेब किल्ल्याच्या तटबंदीचे चिरे माथेरानच्या बाजूस ढकलून आणि माथेरानवर चढवून इंग्रजांनी बंगले बांधले, असं म्हणतात. चिंचोळ्या माथ्याचा आणि नेढे असलेला नाखिंड फसव्या वाटांमुळे खुणावतो. भव्य गोपुरासारखा आकार, घनदाट रानातली फसवी वाट, लांबच लांब चढाई, कातळमाथ्यावर जाण्यासाठी गवताळ घसरडी वाट अन् मुरमाड निसरडा कातळमाथा यामुळे चंदेरी दुर्ग आव्हानात्मक आणि फक्त अनुभवी ट्रेकर्ससाठी! गणेश-कार्तिक सुळके कातळारोहण सरावासाठी सुयोग्य. मलंगगडवर हाजी मलंग दर्गा नेहेमीच भाविकांनी गजबजलेला. तर, बालेकिल्ल्यावर जाण्यासाठी कराव्या लागणार्‍या थरारसाहसामुळे गिर्यारोहकांना खुणावतो. मलंगगडवर मराठे आणि इंग्रजांच्या अटीतटीच्या रोमहर्षक लढाईचा इतिहास आहे.

माथ्यावरचे तीन सुळके, उत्तुंग कडे आणि अनगड वाटा यामुळे ताहुली डोंगर- म्हैसमाळ व नवरानवरी शिखरे खास ट्रेकर्ससाठीच. धबधबा आणि मंदिरामुळे कोंडेश्वर मंदिर पावसाळ्यात गजबजलेले. बकाल शहरीकरणातही भाविक आणि अभ्यासकांना भावणारे, शिलाहार राजवटीत बांधलेले भूमीज शैलीचे अंबरनाथचे अलौकिक शिवमंदिर याच परिसरात. अशी ही माथेरान डोंगररांग!

अश्या या महाराष्ट्रातील डोंगररांगा आणि त्यांनी बनवलेली नद्यांची खोरी - महाराष्ट्राची माती, संस्कृती, इतिहास, जीवनशैली, शक्तीपीठे आणि माणसं घडवणारी!

महाराष्ट्रदिन, १ मे २०२०

#महाराष्ट्रातील_डोंगररांगा;

#मनाने_भटकंती;

#डोळस_भटकंती.

'दुर्ग'वाटा 'धाक'वाटा

2020-03-15T12:27:00.002-07:00

नाळेतल्या अजस्त्र धोंड्यांवरून उतरताना निघालेलं घामटं, आभाळात घुसलेल्या रौद्र कातळकड्यात खोबण्या जोखत स्वतःला खेचताना छातीत वाढलेली धडधड, शांत प्रसन्न राऊळात जाणवणारी ऊर्जा, डोंगरनाळेच्या तळाशी रांजणखळग्यातल्या गारेगार पाण्याची अवीट गोडी, शिशिर ऋतूच्या पानगळीतून चालताना येणारा चर्रर्र-चर्रर्र आवाज, गारेगार धुक्याच्या लाटांमुळे अंगावर आलेला काटा, नजरेत मावणारा अफाट सह्याद्रीपसारा, घाटाच्या पायथ्याशी अंधारात हरवलेल्या वाटा, अंधाऱ्या राती आभाळातल्या नक्षत्रगणांची लुकलुकणारी रांगोळी आणि ट्रेकरदोस्तांसोबतच्या निवांत गप्पा - अश्या रंगत गेलेल्या 'दुर्ग'वाटा 'धाक'वाटा!
(वरील फोटो: अमेय)

'दुर्ग'वाटा 'धाक'वाटा म्हणजे सह्याद्रीधारेवरच्या दुर्ग आणि ढाकोबा नावाच्या शिखरांची दाऱ्या आणि खुटेदार या आडवाटांनी परिक्रमा!

भटकंतीची सुरुवात करायची होती घाटमाथ्यावर 'दुर्ग' शिखरापाशी. भल्या पहाटे पुण्यातून गाडी दामटली. अनेकदा ठरवून काही-ना-काही कारणाने राहून गेलेला हा ट्रेक. त्यामुळे, ट्रेकच्या दिवशी पहाटे नेहेमीचे ट्रेकर सवंगडी साकेत, पियुष आणि अमेय भेटल्यावर गप्पा रंगल्या. जुन्नरपाशी डोंगरांमध्ये चौफेर विखुरलेल्या पुरातन लेणींचा अंदाज घेतला. आपटाळेपाशी नाणेघाट रस्ता सोडून, डावीकडे इंगळून-दुर्गवाडीच्या रस्त्याला लागलो. मीना नदीवर रेंगाळलेल्या धुक्याच्या लाटांमागे डोंगराआड सुर्व्या उगवला.

आसमंताला अजूनही जाग यायची होती. मीना नदीच्या बंधाऱ्याच्या शांतनितळ पाण्यात धुकं-डोंगराचं प्रतिबिंब छेदत, एखादा खंड्या सूर मारत होता.

इंगळूणमधून भिवाडे रस्ता सोडून डावीकडे दुर्गवाडीकडे जाणारा घाटरस्ता घेतला. पल्याड मीना खोरे आणि शंभू डोंगर कोवळ्या उन्हात न्हाऊ लागलेले.

दुर्गवाडी गाठली. पुढे कच्च्या रस्त्याने थेट 'दुर्ग' शिखराजवळ गाडी पोहोचली. झाडीभरल्या समोरच्या कातळांच्या समूहाचं नाव 'दुर्ग' असलं, तरी तिथे 'दुर्ग' म्हणावं असं काहीच नाही. घाटवाटांच्या ट्रेकनंतर इथल्या देवराईनं मढवलेल्या दुर्ग शिखराचं आणि पायथ्याच्या राऊळातल्या दुर्गामाऊलीचं दर्शन आम्ही घेणार होतो.

दुर्ग ते ढाकोबा चाल
सकाळचे ९. पाठपिशव्या चढवून रानात चरायला निघालेल्या गायी-शेळ्यांच्या सोबतीने ट्रेकची सुरुवात केली. आमच्या ट्रेकर चौकडीला साथ द्यायला, दोन भुभ्यांची जोडीही सोबत निघाली. उंची समुद्रसपाटीपासून १११० मी.

दण-दण-दण अश्या जेसीबीच्या आवाजाने कानठळ्या बसल्या. दुर्गपासून ढाकोबाला जाणाऱ्या जुन्या शांत पाऊलवाटेवर, जीपरस्ता खोदायचं काम चाललेलं. हा अनवट डोंगरपट्टा तथाकथित विकासाचा बळी पडणार, या जाणिवेने अस्वस्थ झालो.

दुर्गला डावीकडे ठेवत उभ्या उतारावरून ओढ्यापाशी पोहोचलो आणि जगाचा गोंगाट मागे पडत गेला. पाठीमागे वळून पाहिलं, तर 'दुर्ग'माथा झाडीनं मढवलेला.

तर समोर, ओढ्यापल्याड ढाकोबा माथा खुणावू लागलेला. गारेगार वारं खात धम्माल आडवी वाट चालत, दुर्ग आणि ढाकोबा पठारं वेगळी करणाऱ्या थोरल्या ओढ्याजवळ पोहोचलो. उंची समुद्रसपाटीपासून १००० मी.

ओढ्यात रांजणखळग्यांमध्ये शंखनितळ पाणी. पाण्यावर पाणनिवळयांची गरगर करत लगबग चाललेली. पाण्याच्या आरश्यात ढाकोबाचं शिखर आपली छबी न्याहाळत होतं. गारेगार पाण्याचे घोट घेत काही क्षण आसमंत अनुभवला.

(फोटो श्रेय: साकेत)

पल्याड पाणथळीमध्ये 'रानतेवण'(Marsh Carpet) फुलांची नाजूक नक्षी बहरलेली. नाजुकश्या फुलांवर कोवळी सूर्यकिरणे उजळलेली.

ओढ्यापासून ५० मी चढाई करुन पठारावर आलो. ढाकोबा शिखरापासून सोंड दक्षिणेला - आमच्यासमोर उजवीकडे उतरत आलेली. थेट ढाकोबा शिखराकडे न जाता, आम्हांला आधी ढाकोबा देवळापाशी जायचं होतं.

(फोटो श्रेय: साकेत)

पठारावरून ढाकोबा राऊळ गाठायचं होतं. आधी इथल्या भूगोलाचा अभ्यास केला नसेल, तर वाट शोधण्यास थोडं गोंधळायला होऊ शकेल. पठारावरुन पूर्वेला जात, गच्च झाडीभरल्या डोंगरसोंडेला ओलांडणारी मळलेली गारेगार वाट आम्हांला ढाकोबा राऊळापाशी घेऊन गेली.

माळावर मंजिऱ्यांची रांगोळी विखुरलेली. त्यावर भ्रमरांची लगबग चाललेली. पल्याड कौलांनी शाकारलेले ढाकोबा मंदिर दिसू लागले. सकाळचे १०४५. उंची समुद्रसपाटीपासून ११०० मी.

(फोटो श्रेय: साकेत)

कौलारु राउळासमोर समाध्यांचे दगड, दगडी दीपमाळा आणि जुन्या राऊळाच्या आधाराचे कोरीव खांब. पाठीमागे ढाकोबा शिखर १०० मी उठावलेले.

गाभाऱ्यात देव्हाऱ्याची नक्षीदार लाकड़ी महिरप आणि त्यात शेंदूरचर्चित अनघड देवता - ढाकोबा. पलिकडे भैरव-भैरवीची लाकडी मूर्ती आणि अस्पष्ट वाघरू शिल्प. अठरा वर्षांपूर्वी ढाकोबाचं दर्शन घेतलं, तेंव्हा जाणवलेली ऊर्जा पुनःश्च जाणवली. खरंच, भोळ्या भक्तिभावानं नवस करणाऱ्या गिरीजनांना आधार देणारी अशी अनेक जागृत देवस्थाने सह्याद्रीच्या दुर्गम भागात आपल्याला बघायला मिळतात.

बाहेर ओसरीत अनेक नंदीमूर्ती, नवसाचे पाळणे-बैलजोडी-घंटा-समया वाहिलेल्या. घंटानादाने प्रसन्न वाटले. थोडका कोरडा खाऊ-विश्रांती घेऊन तुकडी तरतरीत झाली.

(फोटो श्रेय: साकेत)

आता वेध लागलेले ढाकोबा शिखर गाठायचे. ढाकोबा राऊळापासून उत्तरेला २०० मी पठारावरून आडवं चालत गेलो. समोर आंबोली गावाकडे जाणारी वाट सोडून, डावीकडे झाडीभरल्या सोंडेवर आरुढ झालो. पश्चिमेला ५० मी झाडीतून चढणारी वाट सड्यावर घेऊन गेली. जिकडे बघू तिकडे बेसाल्ट खडकांचा अक्षरश: 'सडा' पडलेला. लाखों वर्षांपूर्वी ज्वालामुखीय घडामोडी घडताना, सह्यमाथ्याजवळ हे भूविशेष बनलेलं असावं. पहा दृकश्राव्य:

सड्यावरून ढाकोबाच्या धारेवरुन माथ्याच्या ३० मी खाली पोहोचलो. माथ्याकडे थेट चढणे अडचणीचे असल्याने, माथा डावीकडे ठेवत आडवं जात आंबोलीकडून चढणाऱ्या वाटेपाशी पोहोचलो. उभी घसरडी घसारा-कातळ वाट चढून ढाकोबा माथ्यावर पोहोचलो. उंची समुद्रसपाटीपासून १२४४ मी. वेळ ११४५.

माथा गाठला, अन् क्षणभर नजरच फिरली. कारण नजर एकदम कोसळली थेट ११०० मी खोलवर कोकणात. १२६४ मी उंचीचा ढाकोबाचा माथा म्हणजे सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेतलं मुख्य शिखर आहे. पश्चिमेला कोकण, पूर्वेचं मीना खोरं, उत्तरेला कळसूबाई रांगेपासून रतनगड, हरिश्चंद्रगड, नाणेघाट, नानाचा अंगठा, जीवधन, वानरलिंगी, आजोबा. ईशान्येस चावंड, दक्षिणेस कोकणात बुटके गोरखगड-मच्छिंद्र, आग्नेयेस दुर्ग असा विपुल प्रदेश नजरेत केवळ मावतच नाही. ठिकाण मोक्याचं असलं, तरी इथं दुर्ग बांधला नाहीये. कारण शिखरमाथा अगदीच अपुरा आणि उतरत्या कातळाचा आहे. पाण्याचा अभाव आहे. सह्याद्रीच्या अफाट पसाऱ्याचं दर्शन घेऊन भारावून गेलो.

ढाकोबा ते दाऱ्या घाट सुरुवात
ढाकोबा शिखरावरून घसरड्या उतरंडीवरून निसटत, पूर्वेला जाणारी मळलेली पावठी घेतली. गच्च कारवीतून मोकळवनात आलो. पठारावरून आंबोली गावाकडे न जाता उत्तरेला दाऱ्या घाटाची खिंड थेट गाठता येईल का, याची चाचपणी करण्यात अर्धा तास मोडला. अखेरीस आंबोलीच्या मळलेल्या वाटेनेच उतराई सुरु केली. ओढ्याच्या रेंगाळलेल्या पाण्यामागे ढाकोबा शिखर डोकावत होतं. उंची समुद्रसपाटीपासून ११४० मी.

ओढ्याच्या पोटातल्या गुहेजवळून जात, झपाट्याने वाट उतरू लागली. उंची समुद्रसपाटीपासून १००० मी.

ढाकोबा शिखरापासून ४०० मी उतरल्यावर पठारावर पोहोचलो. उंची समुद्रसपाटीपासून ८५० मी. पाठीमागे ढाकोबाच्या डोंगर-झाडीचं सुरेख दृश्य होतं, तर समोर आंबोली गाव १०० मी अजून खाली उतरल्यावर आलं असतं.

दाऱ्या घाटात पोहोचण्यासाठी आम्हांला आंबोली गावाकडे जायची गरज नव्हती. पठारावरून डावीकडे आडवं निघालो आणि आंबोली गावातून घाटाकडे चढणाऱ्या वाटेला मिळालो. वळणां-वळणांची खडकाळ वाट झाडीमधून, ओढ्याच्या काठावरून दाऱ्या घाटाच्या खिंडीत घेऊन गेली. वेळ २:१५.

आंबोली घाट/ दाऱ्या घाट उतराई:
- घाटमाथ्यावरचे गाव: आंबोली, तालुका जुन्नर, जिल्हा पुणे
- कोकणातले गाव: धसई, तालुका मुरबाड, जिल्हा ठाणे
- परिसरातील शिखरे/दुर्ग/ लेणी: दुर्ग, ढाकोबा शिखरे.
- स्थानवैशिष्ट्य: आंबोली ते जुन्नर या मीना नदीच्या खोऱ्यातून कोकणात डोकावणारी घळ
- ऐतिहासिक संदर्भ/ खुणा: नाळेत खोदीव पावठ्या ट्रेकर्सनी नोंदवल्या आहेत.
- वाटेत पाणी: घाट उतरायला लागल्यावर माथ्यापाशी झरा फेब्रुवारीपर्यंत, घाटाच्या तळाशी रांजणखळग्यांमध्ये.
- तांत्रिक कातळारोहण: नाही.
- वाटाड्या: आवश्यकता नाही. ट्रेकर्सना भूगोल अभ्यास करुन, स्वतः जाता येईल.
- निवारा: माथ्याजवळ आंबोली गावात. पायथ्याशी इस्तेची वाडी-सिंगापूर गावात.
- उतराई: ७५० मी
- वेळ: ३ तास
- घाटवाटेतल्या ठळक खुणा:

घाटाच्या माथ्याजवळ खिंडीत अनघड देवता. उंची समुद्रसपाटीपासून ९५० मी.

घरुन बांधून आणलेली शिदोरी सोडली. थोडकी विश्रांती घेऊन तुकडी तरतरीत झाली. दुपारी ३:३० ला घाटउतराईला सुरु केली. कातळकडे आणि झुडुपी उतारांनी २७० अंशात गुरफटलेल्या नाळेच्या मुखापासून कोकण-दरीचे खोलवर दर्शन झाले.

खिंडीपाशी घाट चढून आलेले दोन गावकरी भेटले. "ह्ये आस्स तासाभरात हाणाल अंतर. खाली गेलो का, डाव्या अंगाची वाट घेऊ नको. ह्यो जेवायच्या अंगाला वाट घावेल पघा." असा सल्ला मिळाला.

उतरायला सुरुवात केली, की नाळेच्या उजवीकडून थोडकी पावठी सुरू झाली. झुकलेल्या उंबराच्या झाडाखाली खळग्यात जिवंत झऱ्याचं पाणी सुखावून गेलं. पहा दृकश्राव्य:

दाऱ्या घाट म्हणजे ढाकोबाच्या उत्तरेच्या नाळेतून उतरत जाणारी वाट. सोबत होती अजस्त्र कातळकड्याचे थर आणि त्याच्यावरून निसटणारी सूर्यकिरणे.

नाळेचा उभा उतार उतरताना, उजवीकडच्या कातळभिंतीचा आधार घेत होतो. एके ठिकाणी कातळाला बिलगलेलं हे विश्व बघून थक्क झालो. डोंगरात फिरताना गोगलगाई-शंख बघितले असतात. सह्याद्री नाळेतल्या कातळभिंतीवरचं विश्व थक्क होऊन बघत राहिलो...

ढाकोबाच्या पश्चिमेचे-उत्तरेचे अजस्त्र कडे, काळाकभिन्न बेसाल्टचे थरांवर थर आणि त्यांना बिलगून उतरणारी सूर्यकिरणे भव्य दिसत होती.

(फोटो श्रेय:अमेय)

पहा दृकश्राव्य:

तळपणाऱ्या कातळकडयांमधून कोणी पूर्वजांनी दळणवळणासाठी घाटवाट काढली असेल. किती व्यापारी-भिक्षू-माणसं-जनावरे-श्वापदे इथून गेली असतील. किती सुख-दुःखांची साथ या वाटेने दिली असेल.

(फोटो श्रेय: साकेत)

एका वळणावर कसलीतरी दुर्गंधी आली. पलिकडे कुजत पडलेला थोरल्या हुप्प्याचा सापळा. नैसर्गिक अंत, की कोण्या श्वापदाची शिकार कोणास ठाऊक!
पाठीमागे अरुंद नाळेच्या माथ्याकडे होतं कातळ-झाडी, सूर्यकिरणे आणि निळ्या आभाळाचं दृश्य!

जेमतेम ५० मी उतराई झाल्यावर पाऊलवाट संपली. नाळेतल्या प्रवाहातून उतराई सुरु झाली. छोट्या चिपा, डुगडुगणारे दगड याचं न संपणारे आवर्तन.

(फोटो श्रेय:अमेय)

अवाढव्य धोंड्यांमधून उतरताना पायांवर-गुडघ्यांवर अशक्य ताण येऊ लागलेला. नाळेतून उतराई काही केल्या संपत नाही.

धों-धों बरसणाऱ्या पर्जन्याचं पाणी खळाळत निघणाऱ्या नाळेतून कोकणात उतरणारी ही वाट. आता माणसं जातात म्हणून वाट म्हणायची. सत्तेत येणाऱ्या प्रत्येक राज्यकर्त्याने जुन्नर-आंबोली गावकऱ्यांना इथून घाटरस्ता काढून, माळशेज घाटाला पर्यायी जवळचा रस्ता बनवण्याची स्वप्ने दाखवलीयेत. घाटरस्ता बनवण्यासाठी इथली भूरचना-उतार सुयोग्य नाही. मोठाले बोगदेच काढावे लागतील.

नाळेतून उतरत जाताना मागे वळून पाहिल्यावर, दोहो बाजूंच्या कातळभिंती आभाळात गेलेल्या. धोंड्यांवरुन उतरुन ट्रेकर मंडळी धपापली होतीच. दम खाताना सोबतचे भुभेसुद्धा एकमेकांची विचारपूस करत होते.

पदरातल्या जंगलाच्या टप्प्यातून जाताना. वाजलेले ५. उंची समुद्रसपाटीपासून ३५० मी.

उजवीकडे दक्षिणेला ढाकोबा शिखर आणि त्याचे कातळकडे अतिभव्य दिसत होते.

नाळेतून उतरून जीव कावलेला. नाळेमध्ये ३० फुटी कड्याने वाट अडवली. कुंडात गारेगार पाणी होतं. डाव्या बाजूच्या डोंगरउतारावर निष्फळ घुसखोरी करून बघितली. अखेरीस, उजव्या बाजूने घुसखोरी केल्यावर मळलेली वाट मिळाली.

मध्येच घाटरस्त्यासाठी सर्वेक्षण केल्याचे दगड आढळले. मोकळवनात आलो, तेंव्हा वाजलेले ६:३०. पाठीमागे दाऱ्या घाटाचे अफाट दृश्य!

घाटाच्या पायथ्याशी सपाटीवर पोहोचलो. उंची समुद्रसपाटीपासून २२० मी. दाऱ्या घाटाची ७५० मी उतराई केलेली. उत्तरेला नाणेघाट, जीवधन हाकेच्या अंतरावर आलेले. पायथ्याशी वाटा विकासकामांमुळे हरवलेल्या. अंधार पडू लागलेला. टॉर्चच्या प्रकाशात वाट शोधत धडपड केली. ओढ्याच्या काठी मुक्कामाला असलेल्या आदिवासींनी वाघवाडीच्या वाटेला लावलं.

किर्रर्र अंधारलेलं. वाघवाडीतल्या एका टुमदार घराबाहेर लायटिंगच्या माळांची झगमग होती. 'तानाजी वरे' यांचे घर. चहा-पाण्यासह स्वागत झालं. २०१६मध्ये वरे यांच्या घरातल्या महिलेला नरभक्षक बिबट्याने ठार केल्याचं ऐकल्यावर धक्काच बसला (मटा बातमी). निसर्ग-मानवातला जगण्याचा संघर्ष अस्वस्थ करून गेला.

मुक्कामासाठी आम्हांला रामपूरला जायचं होतं. तानाजीदादांनी फोन करून, धसईच्या एकनाथ पवारांच्या जीपड्याची सोय केली. अर्ध्या तासात रामपूर गाठलं. गावकऱ्यांनी अगत्याने चौकशी आणि मदत केली. गावाच्या टोकाला वाटाड्या तानाजीमामांचं घर शोधलं. रुचकर जेवणाची सोय झाली. दुर्ग-ढाकोबा दर्शन घेऊन, दाऱ्या घाटाने उतराई करण्याची जबरदस्त ट्रेक मेजवानी कशी मिळाली,अश्या पहिल्या दिवशीच्या ट्रेकच्या गप्पा रंगल्या. रामपूरच्या मारुतीमंदिरात निवांत झोपी गेलो.

खुटेदार: उभ्या सह्यकड्यावरून थरारक चढाई
- कोकणातले गाव: रामपूर, तालुका मुरबाड, जिल्हा ठाणे
- घाटमाथ्यावरचे गाव: दुर्गवाडी, तालुका जुन्नर, जिल्हा पुणे
- परिसरातील शिखरे/दुर्ग/ लेणी: दुर्ग, ढाकोबा शिखरे. गणपती गडद लेणी.
- स्थानवैशिष्ट्य: जीवधन-नाणेघाट परिसरालगतची दुय्यम घाटवाट. पण, नक्कीच ऐतिहासिक वापरातील.
- ऐतिहासिक संदर्भ/ खुणा: उभ्या कातळात ठिकठिकाणी खोदलेल्या खोबण्या-पावठ्यांच्या रांगा
- वाटेत पाणी: नाही.
- तांत्रिक कातळारोहण: सोप्या श्रेणीचे अनेक कातळारोहण टप्पे. दृष्टीभय आहे. तांत्रिक कातळारोहण साहित्याची गरज नाही. पावसाळा टाळावाच. उतराईपेक्षा चढाई बरी.
- वाटाड्या: सोबत असावा.
- निवारा: पायथ्याशी रामपूर गावात हनुमान मंदिर. माथ्याजवळ दुर्गवाडी गावात किंवा दुर्गमाऊली राऊळ परिसरात.
-चढाई: ११०० मी
- वेळ: ३.५ तास

उजाडायच्या आधीच खुटेदाराच्या वाटेचे वेध लागलेले. मध्यरात्री एक ग्रुप गोंगाट करत मंदिरात मुक्कामाला आला. त्यांना आमच्यासोबत यायचं होतं. खुटेदारच्या अवघड टप्प्यांवर, मोठ्या गोंगाट तुकडीसोबत वाहतूककोंडीत अडकायची आमची इच्छा नसल्याने, त्यांना विनम्र नकार दिला. सकाळी ७ वाजता तानाजीमामांना सोबत घेऊन कूच केलं. उंची समुद्रसपाटीपासून १०० मी.

रामपूरच्या वावरातून सह्याद्रीची ८००-९०० मी उंचीची कातळभिंत बघताना, त्यातून चढणारी वाट असू शकते यावर विश्वास बसेना. वाट नक्की कशी चढेल, यावर ट्रेकर्समध्ये दोन वेगवेगळी मतं. वाटाड्या तानाजीमामांनी डावीकडे उतरणाऱ्या दांडाकडे लक्ष वेधलं. कुठल्याश्या झाडाची-खडकाची खूण दाखवत भलतीकडून वाट दाखवली. एकंदर खुटेदाराच्या चढाईची उत्सुकता मनात दाटलेली.

उजवीकडे नैऋत्येला डोंगरबेचक्यात डोणीदार-पोशीची नाळ-माडाची नाळ अश्या आडवाटा कुठून चढत असतील, याचा अंदाज घेतला.

रामपूरपासून मंद चढाईची वाट चढत हळूहळू कातळभिंतीकडे वाटचाल सुरु केली. किंचित डावीकडे तिरकी चढणारी उभी वाट चढून थोरल्या धोंड्यापाशी पोहोचलो. वेळ ८. उंची समुद्रसपाटीपासून २५० मी.

दाट झाडीतून चढणारी उभी वाट उजवीकडे चढत गेली. खुटेदाराचा पहिला कातळटप्पा दिसू लागला. कातळकड्यावर पोहोचण्याआधी निसटती आडवी वाट होती. उंची समुद्रसपाटीपासून ३५० मी.

खोदीव पायऱ्या आणि मोक्याच्या जागी खोदलेल्या खोबण्या वापरून कातळचढाई सुरु केली. वेळ ८४५.

(फोटो श्रेय:अमेय)

जिथे आधार नाही, तिथे एक लाकडाचा खुंटा अडकवला होता. याच्यामुळेच वाटेचं नाव खुटेदार असावं का! पहा दृकश्राव्य:

अधून-मधून येणाऱ्या कातळटप्प्यांवर खोदलेल्या पावठ्या मोठ्या कुतूहलाने नोंदवत होतो.

हा खुटेदाराचा दुसरा मोठ्ठा कातळटप्पा.

खुटेदार अक्षरश: शेकडो वेळा चढ-उतार केलेले तानाजी मामा.

खोदीव पावठ्यांचा अंदाज घेत काळजीपूर्वक वाटचाल चालू ठेवली.

थोरल्या कातळकड्याच्या पोटातून जाताना, माणूस किती छोटा पण कशी कातळ-उंचीवर मात करतो, याची जाणीव झाली.

(फोटो श्रेय:अमेय)

पाठीवरचे बोजे सांभाळत, डावीकडे-उजवीकडे आधार घेत, आडवं-तिरपं चढत रहायचं. खाली बघितलं, की नजर भिरभिरते - आधी कातळ-गवत टप्पे, मग झुडुपं, त्याखाली जवळचा झाडीटप्पा आणि याखाली मात्र खूप खोल तळाशी असलेली झाडी.

(फोटो श्रेय:अमेय)

कोण्या पूर्वजांना इथल्या वाटेची गरज होती, त्यांनी कातळावर जीव लावलेला. अडचणीच्या एखाद्या टप्प्यावर पुन्हा एकदा एका रांगेत तिरक्या पावठ्या खणत नेलेल्या.

एकापाठोपाठ येणाऱ्या कातळकड्यांवरील अडचणीची चढाई करुन साकेत शेवटी त्रासून म्हणाला, 'अरे हा खुटेदरा कसला, कुठे-धरा घाट आहे'.

खुटेदार तांत्रिकदृष्टया कठीण नाही. पण, काही पथ्ये पाळली. कातळटप्पे चढताना फक्त समोरच्या आधाराकडे लक्ष ठेवायचं, तर खाली दरीकडे डोकावत बघायचं नाही. पाठपिशवीला फार हेलकावे द्यायचे नाहीत. कातळ तापायाच्या आत, सकाळी उन्हं डोक्यावर यायच्या आत कातळाची चढाई करायची. तुकडीतील सर्वांनी एकमेकांच्या दृष्टीक्षेपात राहायचं आणि हसत-खिदळत मार्गक्रमण करायचं.

माथ्याकडून उतरत आलेल्या दांडावर कारवीच्या झाडोऱ्याने भरलेला दांड दिसू लागला. आडवं जाऊन त्या दांडावरुन झाडीतून उभी चढाई असणार, हे निश्चित होतं.

सकाळी लवकर चढाई सुरुवात केल्याने ऊन्हाचा त्रास नव्हताच. वातावरण आल्हाददायक. खुटेदाराच्या शेवटच्या २०० मी चढाईस सुरुवात. इथे एक सुस्साट कातळकडा आमची वाट पाहत होता. वेळ ९४५.

पायऱ्यांचा जिना बघता, कोण्या राजवटीला इथे गुंतवणूक करायची गरज वाटलेली असणार. खुटेदार ही कोण्या शिकाऱ्याची-कोळ्यांची वाट नक्कीच नाही.

हातात चपला धरुन तानाजीमामा पावठ्यांवरून सराईतपणे चढू लागले. उभा कडा, दृष्टीभय असले तरी सुरेख पावठ्या असल्याने चढाईचा आनंद घेत होतो.

(फोटो श्रेय:अमेय)

वाळलेल्या भुऱ्या गवताचे, तुरळक झुडूपी कारवीचे आणि कातळाचे कातळटप्पे आता डोक्यावर आलेले. १०० मी उंचावर घाटमाथा डोकावू लागलेला.

४५-५० अंशाची उभी चढाई. तांत्रिकदृष्ट्या कठीण नसली, तरी भरपूर घसारा आणि दृष्टीभय! चढताना खालच्या दरीकडे दुर्लक्ष करुन जाणं शक्य होतं, पण घाट उतराई करताना दरी दरडावणार हे नक्की!

खुटेदाराच्या शेवटच्या टप्प्यात आडव्या वाटेवरून ५० मी वाटचाल होती. उजवीकडे थोडका अंगावर येणारा कडा, पायाखाली गवताळ अरुंद पावठी अन काटेरी बुटकी झुडुपं, तर डावीकडे अशक्य थेट कोसळलेली दरी. पहा दृकश्राव्य:

खुटेदाराच्या शेवटच्या टप्प्यात गवताळ घसाऱ्याच्या टप्प्यावरून काळजीपूर्वक वाटचाल केली.

(फोटो श्रेय:अमेय)

खुटेदार माथ्यावरून खाली डोकावून बघितलं. घसरड्या कातळ-गवताचे टप्पे, तुरळक झुडुपे. नजर गरगरत थेट १००० मी खोलवर गेली. घनदाट झाडोऱ्यावर पसरलेली सह्यधारेची सावली. दरीतून चढणारी बारीक ठिपक्यांसारखी दिसणारी माणसे पाहून, आपण या कड्यावरून चढून आलो यावर अजिबात विश्वास बसेना.

बरेच वर्षं वाट पाहायला लावलेली खुटेदाराची वाट चढून घाटाच्या मुखापाशी आल्यावर मस्त ट्रेकमुळे तुकडी खूष झालेली. वेळ १०३०. उंची समुद्रसपाटीपासून १०९० मी.

घाटमाथ्यावरचं मंद वारं सुटलेलं. सोनसळी गवतावर कोवळं ऊन खात कितीतरी वेळ निवांत पहुडलो. चुकार भुंग्याच्या गुणगुणण्याने जाग आली आणि ५० मी टेपाड चढून दुर्ग-माथ्याकडे निघालो.

शांतप्रसन्न देवराईतलं दुर्गामाऊलीचं राऊळ. आता आधुनिक पद्धतीने बांधलेले राऊळ आणि आसपास झालेल्या भाविकांसाठीच्या विकासखुणा. वेळ ११.

अठरा वर्षांपूर्वी २००१ला इथे साधं नेचाच्या पानांनी शाकारलेलं राऊळ होतं. त्यात केलेल्या मुक्कामाच्या आठवणी जाग्या झाल्या.

दुर्गामाऊलीच्या शेंदूरचर्चित तांदळ्याचं दर्शन घेऊन, अजूनही तितकंच शांत-प्रसन्न वाटलं. मूळच्या अनघड तांदळ्याला चांदीचे डोळे, नथ आणि मंगळसूत्राने मढवून माऊलीचं रुपडं पुजिलं होतं.

१० मिनिटात 'दुर्ग' कातळमाथ्यावर पोहोचलो. उंची समुद्रसपाटीपासून ११९० मी. दुर्ग-किल्ला म्हणावं, अश्या कुठल्याच खुणा नाहीत. बेसाल्ट दगडांचा समूह, ज्वालामुखीय घडामोडी घडताना बनलेला. दुर्ग म्हणजे काळ्या कातळांचा नुसता समूह. दुर्गला ‘दुर्ग’ म्हणण्यासारखं इथं काहीच नाही. तटबंदी, पाण्याची खोदीव टाकी, जुन्या वास्तूंचे अवशेष, मेटं, मंदिरं, तोफा, बुरूज, कोरीव गुहा, शिलालेख...असं गडाचं गडपण सांगणारं इथं काहीच नाही.

दुर्गच्या कातळमाथ्यावरून चहुंबाजूस डोंगरदऱ्या, झाडांची विलक्षण रचना दिसते. माथ्यावर कातळावर पाणी वाहून जाण्याकरता पन्हळीसारख्या खुणा, आसरा निर्माण करण्यासाठी खांब उभे करण्यासाठी खड्ड्यांच्या खुणा आहेत. अर्थात या मानवनिर्मित की नैसर्गिक हे ठरवणं कठीणच! खुटेदार या अवघड घाटाचा रक्षक. घाट तसा दुय्यम, त्यामुळे गडही दुर्लक्षिलेला.

झक्कास ट्रेकची आता सांगता करायची वेळ झालेली. दुर्गमाऊलीचा आशीर्वाद घेऊन, गाडीपाशी आलो. दुर्गवाडीवरुन परत निघाल्यावर, डावीकडे गावाजवळ एक निसर्गनवल आहे. साधारण खडकावर दुसऱ्या दगडाने आघात केल्यावर बद्द आवाज येतो. मात्र इथल्या खडकांवर दुसऱ्या दगडाने आघात केल्यावर, धातूसारखा आवाज आला. पहा दृकश्राव्य:

येताना, महामार्गावर ट्रेकर्सचे राष्ट्रीय खाद्य मिसळीचा बेत जमवला.

ट्रेकवरुन परत निघालो, तरी मनात कितीतरी दृश्ये रेंगाळलेली - देवराईनं वेढलेल्या दुर्गची, कोसळलेल्या खोल कड्यांचा धाक दाखवणाऱ्या ढाकोबाची, ढाकोबावरुन चौफेर दिसणाऱ्या सह्याद्रीमंडळाची, दाऱ्या घाटाच्या अजस्त्र नाळेची-धोंड्यांची आणि उभ्या कातळातून खोदीव पावठ्यांच्या 'खुटेदार'च्या थरारचढाईची!

एके क्षणी आठवलं खुटेदाराची अवघड चढाई संपल्यावर, कधी काळी कोण्या भाविकाने घाटदेवाला रानफुलांचा तुरा आणि नाणं वाहिलेलं. 'दुर्ग'वाटा 'धाक'वाटा ट्रेकच्या भन्नाट अनुभूतीसाठी आमच्या मनातही अशीच कृतज्ञता होती.

(फोटो श्रेय: साकेत)

------------------------------------
महत्त्वाच्या नोंदी:
१. ट्रेक मंडळी: साकेत गुडी, अमेय जोशी, पियुष बोरोले, साईप्रकाश बेलसरे
२. ब्लॉगवरील फोटो: साकेत गुडी, अमेय जोशी, साईप्रकाश बेलसरे
३. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.
४. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०२०. सर्व हक्क सुरक्षित.

भिरीभिरी भटकंती

2019-06-14T00:08:00.000-07:00

आंबिवली घाट चढाई - पर्वत - महिमंडणगड - चकदेव - शिडीडाक (घाट) उतराई

कधी सपशेल हरवलोय अरण्यदुर्गम वाटांवर, तर कधी धपापतोय उत्तुंग डोंगरमाथे चढताना.

कधी विसावतोय उंबराच्या पोटातल्या गारेगार झऱ्यापाशी, तर कधी शहारतोय सह्याद्रीचं वैभव असलेल्या अजस्त्र गव्याच्या दर्शनाने.

कधी नतमस्तक होतोय उंच डोंगरमाथ्यावर समईच्या प्रकाशात उजळलेल्या जागृत शिवपुरीपाशी.

कधी कुडकुडत्या थंडीत आभाळाच्या टोपातलं तारांगण कवतिकानं निरखतोय.

कधी दरीच्या पोटात खुणावताहेत - रानात तग धरून राहिलेल्या गिरीजनांच्या वाड्यावस्त्या आणि जलाशयाने काढलेली डोंगर-झाडी-पाण्याची रांगोळी.

कधी थरथरतोय दुर्गम वाटेवरच्या शिडीवरून उतरताना, खाली डोकावणाऱ्या दरीच्या दर्शनाने.

अनुभवत होतो ‘कांदाटी’ खोऱ्यातली भिरीभिरी भटकंती.

कोयनेच्या उपनदीचं कांदाटीचं खोरं दडलंय महाबळेश्वरच्या दक्षिणेला सातारा-रत्नागिरी जिल्ह्यांच्या सीमेपाशी. आधी चंद्रराव मोरेंकडे असलेला आणि नंतर शिवाजीमहाराजांनी स्वराज्यात आणलेला जावळी-जोर-कांदाटी मुलुख. कोयनेच्या जलाशयाने वेढल्याने, रस्त्यांचं जुजबी अस्तित्व असल्याने आणि ‘सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पा’च्या विस्तारीत (बफर) क्षेत्रात संरक्षित असल्याने – कांदाटी खोरं दुर्गम झालंय. गूढदुर्गम कांदाडी खोऱ्यातल्या दुर्ग-शिखरांचं, जुन्या घाटवाटांचं दर्शन घेण्यासाठी तीन दिवसांची डोंगरयात्रा आखलेली. कोकणातून जुन्या ‘आंबिवली घाट’वाटेने चढाई करून ‘पर्वत’ शिखरावर पहिला मुक्काम, पुढे वनदुर्ग महिमंडणगड बघून ‘चकदेव’ शिखरावर दुसरा मुक्काम आणि शिडीडाक घाटवाटेने तिसऱ्या दिवशी कोकणात उतराई, अशी भिरीभिरी भटकंती!

कित्येकदा या ट्रेकने हूल दिलेली. एके दिवशी मात्र भल्या पहाटेच आम्ही तिघे दोस्त ट्रेकसाठी सुसाटलेलो. खड्ड्यांमधून डांबरी रस्त्याचे टप्पे शोधत, वरंध घाटातील द्वारमंडपापाशी पुणे जिल्ह्यातून रायगड जिल्ह्यात प्रवेश केला. पुढे मुंबई-गोवा हायवेवरून पूर्वेला प्रतापगडाजवळ सह्यधारेला बिलगून सूर्य उजळू लागला. समोर दरीत एकमेकात गुंफलेल्या डोंगरसोंडांची गूढ नक्षी पसरलेली, कुठे दुर्गम वाड्या धुक्यात हरवलेल्या. रत्नागिरी जिल्ह्यात कशेडी घाटाची वळणे उतरून, खेडजवळ भरणा नाक्यावर उदर-भरणा (न्याहारी) केला. गोवा हायवे सोडून डावीकडे पूर्वेला आंबिवलीकडे निघालो. जगबुडी नदीला बिलगून गर्द झाडीतून गर्रगर्र वळणे घेत जाणारा रस्ता गच्च धुक्यात हरवला होता.

थोरल्या वळणावरून समोर सह्याद्रीचं दृश्य उलगडू लागलं. डावीकडे रसाळगडाचा झाडोरा, समोर ‘पर्वत’ शिखराचे उत्तुंग पश्चिम टोक आणि किंचित उजवीकडे ‘चकदेव’ शिखराचे पश्चिम टोक. या डोंगरपसाऱ्यातून ट्रेकचा मार्ग कसा असेल, याची उत्सुकता दाटलेली.

आंबिवली गावात वाटांची चौकशी केली.

“दादा, आंबिवली घाटाने जायचंय शिंदीला”

“आरारा, रस्ता चुकला म्हणायचा की. मागे खोपी-शिरगावला जाऊन, रघुवीर घाटाने जाऊ दे गाडी वर शिंदीला.”

“गाडीने नाही, आंबिवली घाटानं पाऊलवाटेनं जायचंय. आणि शिडीडाकेने उतरणार”

“कश्यापारी दमताय, रघुवीर घाटाचा डांबरी रस्ता असताना.”

“अहो दादा, शिवाजी महाराजांचे किल्ले, जुन्या वाटा बघायला पाहिजेत की नाहीत आपण”

“अडूनच बसलात म्हणा ना. पर त्यो आंबिवली घाट न्हाई गावायचा. मोडलीये वाट. आता कोण भेटणार माणूस, तुम्हांला घाटाला लावायला.”

असं ठराविक संभाषण झालं. गावाबाहेर झोलाईदेवीच्या जीर्णोद्धारीत देवळाबाहेर गाडी लावली.

जुनी वहिवाट, आता आडवाट: आंबिवली घाटवाट

पाठपिशव्या लादून ट्रेकला सुरुवात झाली. वेळ सकाळी ९३०. झोलाई देवळापासून आंबिवली गावात येवून, पूर्वेला आदिवासी वाडीकडे जाणारा बैलगाडी रस्ता तुडवू लागलो. सागवानाच्या रानातून डोकावणाऱ्या सह्याद्रीरांगेतून घाटवाट कशी चढत असेल, याचा अंदाज बांधू पाहत होतो.

कच्चा रस्ता टेपाडावरून वळणं घेत निघाला. आमच्या पाठीमागे रसाळगड, सुमारगड आणि त्यांना जोडणारी उंच डोंगररांग – लक्षवेधी होती.

तर, समोर जणू आभाळात घुसलेल्या सह्यधारेने आम्हांला वेढून घेतलेलं. डावीकडे ‘पर्वत’ शिखरापासून उतरत आलेली डोंगरसोंड आणि उजवीकडे ‘चकदेव’ शिखराच्या कड्यांचा पसारा यामधल्या दरीत शिरू लागलेलो. वाटेचा अदमास घेताना, चकदेवकडून वायव्येला उतरणाऱ्या सोंडेवरून चढाई करत घाटमाथ्यापाशी सगळ्यात कमी उंचीच्या खोलगटापाशी घाट चढणार, यावर आमच्यात एकमत झालं. प्रत्यक्षात, हा अंदाज चुकणार होता, हे घाट चढताना स्पष्ट होणार होतं.

आंबिवलीतून तासाभरात आदिवासीवाडीत पोहोचलो. वाडीतल्या पोरांकडे घाटवाटेची चौकशी केली. त्यांनी समोरची बैलगाडी वाट सोडून, डावीकडच्या उताराकडे उतरणाऱ्या पाऊलवाटेकडे खुणावलं. सुदैवाने उमद्या स्वभावाचे शेलारमामा भेटले. वय ६२ वर्ष असूनही, तरुणांना लाजवेल असा फिटनेस. मामा माजी सैनिक असल्याने, वाटेच्या माहितीसोबत - गावाच्या पिकपाण्याच्या, जनावरांच्या, शहर-गावातल्या राहणीमानातल्या फरकाच्या आणि वाडीतला तरुण सैन्यात कसे भरती होतात - अश्या गप्पा रंगल्या. गच्च रानातून, विखुरलेल्या धोंड्यांमधून, वेली-झुडुपांमधून शेलारमामा आम्हांला घाटाच्या सुरुवातीपाशी घेऊन गेले. मामांसोबतची थोडकीच भेट, पण कुठल्याश्या ऋणानुबंधांमुळे आपुलकी निर्माण झालेली.

चकदेव शिखराकडून वायव्येला उतरणाऱ्या सोंडेवरून, ओढ्याला उजवीकडे ठेवत घाटवाट चढू लागली.

सुरुवातीला दाट झाडोऱ्यातून निवांत चढणारी रुंद वाट. आडव्या चपट्या दगडांचे थर रचत केलेली ओबड-धोबड फरसबंदीची वाट.

वाटेच्या कडेला दगडं रचून उभारलेले कठडे आणि थोरल्या खडकांवर सुरुंग लावल्याच्या खुणा बारकाईने निरखल्या. कुठल्याश्या राजाश्रयाने घाटवाट बांधून काढल्याच्या अश्या खुणा आसपास विखुरलेल्या.

गर्द झाडोऱ्यातून आस्तेकदम चढाई असूनही, दम लागू लागलेला. ट्रेकआधी पहाटे आडवेळेला केलेला लांबचा प्रवास आणि जड पाठ्पिशव्या जाणवू लागलेल्या. वारसाच्या झाडाखाली दम खात बसलो. पूर्ण घाटवाटेवर पिण्याचे पाणी नसल्याने, पाठपिशवीतल्या पाण्याचा आधार होता. वारं पडलेलं, पण दूर रानातून तांबटाची शीळ मोहवत होती. जमिनीला पाठ टेकवून, पाय समोरच्या कातळावर टेकले. डोक्यावरच्या फांदीला लटकलेलं मधाचं थोरलं पोळं दिसलं. पोळ्यातला मध कोणीतरी पळवल्याने, मेणाच्या षटकोनी घरांची नक्षी निरखता आली.

फळं-अल्पोपहारासोबत थोडकी विश्रांती घेतल्यावर तुकडी तरतरीत झाली. आता अरुंद डोंगरसोंडेवर कातळातून काढलेल्या मोठ्या वळणांची फरसबंदीची वाट होती.

पहिल्या वळणावरून डावीकडे झाडी-दरीमागे पर्वत शिखराच्या कड्यांचे दर्शन; तर वळून आल्यावर दुसऱ्या वळणावरून उजवीकडे सोनेरी वाळलेल्या गवतामागे चकदेवच्या कड्यांचे दर्शन घडलं.

दुपारचं बाराचं ऊन लख्ख तापायला लागलेलं. खालून घाट बघताना घाटमाथ्यापाशी सगळ्यात कमी उंचीच्या खोलगटापाशी घाट चढणार, हा अंदाज बांधलेला. प्रत्यक्षात मात्र वाट वेगळी होती. घाटमाथा १०० मी बाकी असताना, वाट उजवीकडे आडवी चढत गेली.

खडकाळ नागमोडी वाटेवरून त्रिधारी निवडूंगांमधून चढत अलगत घाटमाथ्यावर पोहोचलो.

पायथ्याचे आंबिवली, धनगरवाडा ते झाडीभरल्या सोंडेवरची नागमोडी फरसबंदी वाट, अश्या आत्तापर्यंतच्या चढाईचं दृश्य खोलवर उजवीकडे होतं.

पल्याड पश्चिमेला पल्याड जगबुडीच्या खोऱ्यातून उठावलेली रसाळगड-सुमारगड-महीपतगडाची रांग भव्य दिसत होती.

अगदी शांतनिवांत घाटवाट - कुठे ओढ्याची नाळ नाही, दरडावणारे कातळटप्पे नाहीत, दृष्टीभयाचे घसाराटप्पे नाहीत.

म्हणजेच, एकेकाळी माणसं-गुरं वाहतुकीसाठी सुयोग्य वहिवाट. कोयना धरण बांधण्यापूर्वी कोकणातले खेड आणि घाटावरचं सातारा यांच्यात दळणवळणाची ही घाटवाट.

निसंशय जुनी वापरातली, पण आता मोडकळीस आलेली. संपूर्ण चढाईमध्ये कोणीही गावकरी भेटले नाहीत, कुठेही कचरा नाही. काळाच्या ओघात आता ही जुनी वहिवाट आडवाट झालीये. घाटमाथ्यावर स्वागत केलं छोटेखानी मारुती मंदिराने. बाहेर एक वीरगळ.

पल्याड देवराईत झोलाई देवीचं कौलारू राऊळ. झोलाईदेवी आणि भैरवाची काळ्या कातळातली साधी मूर्ती. देवळाबाहेर भैरव, भैरवी आणि पूजक अश्या जुन्या देवतामूर्ती आणि शिवपिंड मांडून ठेवलेले. प्रसन्न शांत गारेगार ठिकाण.

सह्याद्री व्याघ्रप्रकल्पाच्या विस्तारित (बफर) क्षेत्रातील दुर्गम कांदाटी खोऱ्यात पोहोचलेलो. जैवविविधता संपन्न असल्याने, ट्रेकर्सना वनखात्याची परवानगी – उपद्रवमूल्य पावती – काढूनच इथे भटकंती करता येते.

जावळी- कांदाटी खोऱ्यात सत्ता असलेले चंद्रराव मोरे शिवपूजक. त्यांनी दुर्गम डोंगरमाथ्यांवर सप्तशिवपुरी (सात शिवमंदिरे) स्थापिली होती. त्यापैकी, कांदाटी खोऱ्यातल्या ‘पर्वत’ माथ्यावरचं जोम मल्लिकार्जुन आणि ‘चकदेव’चे चौकेश्वर या शिवपुरींना आम्ही भेट देणार होतो. बैलगाडी वाटेच्या उतारांवरून सुसाटत अर्ध्या तासात वळवण गावी पोहोचलो. कोकणातल्या आंबिवलीमधून ७०० मी. घाटचढाई करून वळवणला पोहोचायला चार तास लागलेले. वळवणमध्ये जेवणं आणि वामकुक्षी करून, ट्रेकर्स ताजेतवाने झाले. दुपारचे चार वाजलेले. मुक्कामाला ‘पर्वत’ माथ्यावर पोहोचायचं होतं.

‘पर्वत’ची सुरेखरम्य अनुभूती

वळवणच्या ईशान्येस ‘पर्वत’ ४०० मी उठावलेला. पर्वत म्हणजे एकांडं शिखर नसून, भलीमोठ्ठी आडवी डोंगरभिंत पसरलेली.

झाडीभरल्या दांडावरची ढोरवाटांची मोझाईक नक्षी पार केल्यावर, उभी चढाई सुरु झाली.

मागे बघितलं, तर वळवण-शिंदी गावांमागे महिमंडणगड झाडी-टेकड्यांमधून लपाछपी खेळत होता.

नैऋत्येला अस्ताव्यस्त पसरलेला चकदेव, झाडी-सावलीमुळे गूढ अनोळखी वाटत होता. कललेल्या दुपारची तिरकी सूर्यकिरणे पर्वतच्या डोंगरसोंडा उजळवत होती.

निळ्या आभाळाच्या पार्श्वभूमीवर, सोनेरी उन्हांत उजळलेल्या गवतातून उंच पावलं टाकत चढाई होती.

पर्वतच्या पदरातली गच्च झाडी आणि त्यामागचा कातळमाथा झूम करून पाहिल्यावर, माथ्याच्या उजव्या टोकापाशी शिवपुरीचा कळस डोकावला. ते होतं आमचं गंतव्य!

पाऊण तासात उभ्या दांडावरून १५० मी चढाई केल्यावर, उंबराच्या पोटातल्या गारेगार झऱ्यापाशी विसावा सुखावून गेला. पल्याडच्या दांडावर कसलंसं धूड हलताना दिसलं. “गsवा!?”, हलकेच पुटपुटलो. होय, गवाच! अजस्त्र आकार, चंद्रकोरीसारखी पांढरी गोलाकार शिंगे, चारही खुरांवर पांढरे मोजे असावेत अशी छटा. सोनेरी गवत-उन्हाच्या पार्श्वभूमीवर गव्याचा आकृतीबंध तेज:पुंज दिसत होता. गवा कुठेतरी मागे वळून पाहत होता. पुढच्याच क्षणी झाडीतून उड्या मारत गव्याचं पिल्लू आणि आई गवा बाहेर आले. सह्याद्रीचं वैभव असलेल्या अजस्त्र गव्यांच्या दर्शनाने भारावून गेलो. अंगावर सणसणीत काटा आला.

पर्वतच्या चढाईत थोडक्या वेळात जाणवलं, की हा नावाला साजेसा विस्तृत पसरलेला डोंगर आहेच, पण जगाच्या कोलाह्लापासून कैक मैल दूर नीरव शांततेने ओतप्रत भरला आहे.

दांडावरून चढाई करून आता पर्वतच्या पदरातल्या गर्द झाडीत पोहोचलो. उजवीकडे आग्नेयेला जाणाऱ्या आडव्या वाटेने निघालो. वाटेतल्या ओढ्याच्या पात्रात पाणी खळाळत होतं, जांभळी रानफुलं तरारलेली अन मधमाश्यांची गुणगुण-भुणभुण चाललेली.

पाण्यापाशी गव्याच्या ताज्या पाऊलखुणा असल्याने, सावधपणे झपझप निघालो. पदरातून तिरकं चढत गर्द झाडी पार केली.

मोकळवनातून पर्वतच्या कातळमाथ्याचे आणि झाडीभरल्या उतारांचे दर्शन झाले.

वाट इथे थोडी फसवी आहे. समोर जाणारी वाट ठळक, तर पर्वतकडे जाणारी पुसट. झाडांवर लावलेल्या भगव्या ध्वजामुळे चकवा टळला आणि डावीकडची पावठी शोधून काढली. माथा आता १५० मी उंचावर राहिलेला. अरुंद नागमोडी उंचच उंच वाट कितीतरी वेळ चढत होतो. उन्हं झपाट्याने कलू लागलेली. अखेरीस, कड्याच्या टोकावरचा देवळाचा कळस चमकू लागला.

‘दक्षिणेची काशी – स्वयंभू श्री जोम मल्लिकार्जुन देवालय, श्री क्षेत्र पर्वत तर्फे वाघावळे’ अश्या प्रवेशद्वारावरच्या पाटीने स्वागत केलं. दोन्ही बाजूस स्तंभ. दिवसाभरात पुण्यापासून प्रवास करून, आंबिवली घाटाची ७०० मी आणि पर्वतची ४०० मी अशी जोरकस चढाई झालेली. पण, पर्वतच्या शिवपुरीतील प्रसन्न वातावरणाने थकवा कुठच्या कुठे पळून गेला.

देवळाच्या सभामंडपात मुक्काम होता. मंदिरामागे ५० मी खोलवर दरड उतरून विहिरीतून पाणी भरून आणण्याचा द्राविडी प्राणायाम करावाच लागला. घरी खुशाली कळवण्यापुरतं मोबाईलची आठवण झाली. रेंजसाठी झटपट करत साकेत म्हणाला, “इथे रेंज नाही, तर लोक राहतात कसे?”. त्यावर आशूने लगेच “इथले लोक पर्वत रेंजवरच राहतात” अशी कोटी मारली. मोबाईल-हवा-ध्वनी-गर्दी असं कुठलंच प्रदूषण नसल्याने, पर्वतचा मुक्काम अंगात भिनू लागलेला. चुलीवरचं साधं गर्रम जेवण ‘जगात भारी’ लागलं. दगडी पटांगणावर पाठ टेकवून तारांगण न्याहाळत दिवसाभराच्या अनुभवांची उजळणी झाली. गारेगार वारा आमची भंबेरी उडवत होता, सुखावत होता. दमलेले ट्रेकर्स पेंगाळू लागले आणि लवकरच कष्टसाध्य गाढ निद्रेच्या अधीन झाले.

पहाटे लवकरच जाग आली. उजाडायचं होतं. कांदाटीच्या वळणवेड्या खोऱ्यातून, रानावनातून घुमत येणारा भर्राट वारा सुटलेला. गवताच्या सोनसळी लाटा लवत होत्या. देवळासमोर आग्येय धारेपल्याड दिसत होता कोयनेच्या जलाशयाचा अस्ताव्यस्त पसारा. अवचित एका क्षणी तेजोनिधी लोहगोल अवतरला, दिव्य तेजाने भुवन झगमगले.

आणि पर्वतची शिवपुरी सोनेरी कोवळ्या उन्हांत न्हाऊ लागली. विलक्षण सुंदर क्षण.

सभोवताली पसरलेलं सह्याद्रीमंडळ उजळू लागलं. समुदसपाटीपासून ११३५ मी. उंचीवर असल्याने, घाटमाथ्याची पहिली पातळी आणि त्याच्याही वर उठावलेली घाटमाथ्यावरची शिखरं-खिंडी-सोंडा असं देखणे दृश्य कितीतरी वेळ निरखत बसलेलो. उत्तरेला थेट मागे महाबळेश्वरची असंख्य टोके, मग मकरंदगड आणि त्याच्या अल्याड अंगठेसरी-तेलीसरी-नाळेची वाट अश्या आडवाटांची ओळखपरेड चाललेली.

न्याहारीसाठी चुलीवरचे गर्रम खमंग पोहे आणि अद्रकवाली चाय असा झक्क बेत होता. काळ्या दगडात बांधलेल्या जुन्या हेमाडपंथी मंदिराला निरखत होतो. चंद्रराव मोरेंनी स्थापिलेली, शिवाजीमहाराजांनी पूजिलेली ही पर्वतची ‘जोम मल्लिकार्जुन’ शिवपुरी (देवालय). इथली एक दंतकथा गुरुवर्य आनंद पाळंदेकाकांनी पुस्तकात नोंदवलेली – ‘अर्जुन वनवासात इथे पर्बत्यावर आला. शंकर पार्वतीने भिल्ल भिल्लीणीचं रूप घेतलेलं. अर्जुन बाण टाकायचा आणि शंकर ते हुकवायचा, अन बाण पार्वतीच्या पाया जवळ पाडायचा. असं बराच वेळ झाल्यावर अर्जुनाला कळून चुकले, की ही तर जगन्माता पार्वती. त्यानं लोटांगण घातलं, मग मल्लिका भिल्लीण ही पार्वतीचं मूळ रूप घेऊन प्रगटली. अन म्हणून हे पर्वतावर मल्लिकार्जुन देऊळ’.

हल्ली देवदर्शनाला जायचं म्हणजे - गाड्या काढायच्या, देवस्थानाबाहेर दुकानांमधून गोंगाटगाणी ऐकत मंदिरात प्रवेश करायचा, स्पीकर्सवरचा श्लोक-मंत्रांचा कल्लोळ झेलायचा आणि धक्काबुक्की सहन करत देवाचं मुखदर्शन करून बाहेर फेकलं जायचं. मात्र, यापेक्षा अत्यंत वेगळी अनुभूती आम्हांला पर्वतवर मिळाली. स्वत: कष्टपूर्वक डोंगरयात्रा केल्यावरच दर्शनासाठी तिथे पोहोचलेलो.

पूर्वाभिमुख द्वारामधून सभामंडपात प्रवेशलो. दगडी खांबांनी तोलून धरलेल्या सभामंडपातल्या नीरव शांततेने सुखावून गेलो. गाभाऱ्यात शिवपिंड, त्याभोवती फेर धरल्यासारखे मांडलेल्या अनेक पितळी फणाधारी नागप्रतिमा. पाठीमागे मल्लिकार्जुन देवाचे पितळी मुखवटे समईच्या प्रकाशात उजळलेले. गाभाऱ्यात कुठेतरी सह्याद्रीशी एकरूपता अनुभवल्यासारखं वाटलं.

मुक्काम आवरायची वेळ आलेली. वळवणकडून आलेल्या गावकऱ्याने उतराईच्या वाटेतल्या ओढ्यापाशी गवे असल्याचे आणि काळजी घ्यायला सांगितले. पर्वतची नागमोडी चिंचोळी वाट उतरून मोकळवनात आलो. गवे दिसावेत अशी एकीकडे उत्सुकता आणि त्याचवेळा किंचित भीती, यामुळे अंधाऱ्या दाट झाडीचा ओढ्याचा टप्पा सावधपणे पार केला. दांडावरून उभी वाट उतरून तासाभरात पायथ्याला वळवणच्या शिवारांत पोहोचलो.

वळवणच्या शाळेत ८ मुली-मुलं शिस्तीत अभ्यास करत होते. शाळेबाहेरचं निसर्गाच्या तालावरचं जगणं आणि पुस्तकातला धडा, यांचा कितपत संबंध होता कुणास ठावूक.

कधीकधी भटकंतीच्या नादात छोट्या निसर्गनवलाईकडे दुर्लक्ष व्हायची शक्यता असते. माळावर ‘मंजिऱ्यां’च्या जांभळ्या तुऱ्यांनी रांगोळी आखलेली.

मधाच्या शोधात भुंगे आणि मधमाश्या रेंगाळलेले. साकेतने माळावर विखुरलेल्या गवतात काहीतरी चमकणारं हेरलं. ती होती चक्क कीटकभक्षी वनस्पती - ‘ड्रोसेरा’. इंग्रजीमध्ये ‘सनड्यू’ संबोधलं जाणाऱ्या या वनस्पतीचा पसारा निरखताना, पाणीदार चिकट द्रवाच्या मोहाने एक किडा अडकलेला दिसला. कांदाटीच्या खोऱ्यातलं अजून एक रत्न बघून थक्क झालेलो.

वनदुर्ग महिमंडणगडावर

कच्च्या रस्त्याने शिंदी गाव गाठलं. आधुनिकतेचा स्पर्श झालेल्या गावातला अनुभव अनपेक्षित आणि धक्कादायक होता. कालाय तस्मै नमः!

अल्याड आग्नेयेला महिमंडणगड पाहून, पल्याड पश्चिमेला चकदेव डोंगरावर मुक्कामासाठी पोहोचायचं होतं. शिंदी गावातून रानातून वळणं घेत कच्च्या गाडीरस्त्याने निघालो. सातारा-रत्नागिरी जिल्ह्यांना सह्याद्रीच्या कुशीतून जोडणारा हा रघुवीर घाटाचा गाडीरस्ता. कांदाटी खोऱ्याला जगाशी जोडणारा हा रस्ता. (कांदाटी खोऱ्यात ट्रेक करताना, या रस्त्यावर पुढे खिंडीपाशी असलेल्या वनखात्याची चौकीतून पर्यटकांनी उपद्रवमूल्य पावती घेणं आवश्यक आहे). झाडीभरला महिमंडणगड जवळ आल्यावर, नदीवरच्या दगडी पुलापाशी रस्ता सोडून गडाची पाऊलवाट सुरु झाली. काळ्या दगडात बांधलेलं सुबक समाधी वृंदावन पाहून थबकलो. काळाच्या उदरात कोणाच्या आठवणी इथे हरवल्या आहेत, कोणास ठावूक. रानातून उभी मळलेली वाट सुरु झाली. ठिकठिकाणी गव्यांच्या पाऊलखुणा वाटेवर, वाळलेल्या चिखलात उमटलेल्या. झाडीटप्पा संपून घसाऱ्याच्या निमुळत्या वाटेवर कारवीच्या बुंध्यांचं रान सुरु झालं. उजवीकडे रघुवीर घाटाच्या रस्त्याचे खोलवर दर्शन होवू लागले.

एव्हाना, चढाई घामटं काढू लागलेली. दोन टेपाडं आणि मधल्या खोगिरासारखा खळगा असलेला दुर्गमाथा दिसू लागला. करकरीत उन्हाने तापलेला डोंगरउतार, माथ्याकडची झाडी आणि पाठीमागे निळं आभाळ! कातळात खोदलेल्या पावठ्या निरखल्या. पल्याड अर्धवट सोडून दिलेली कातळातली खोदाई – कदाचित टाक्याची किंवा पहाऱ्याच्या मेटाची जागा.

दुर्गाच्या खोगिरापासून डावीकडची वाट माथ्यावर घेऊन गेली. शिंदीपासून दुर्गमाथा गाठायला सव्वा तास लागलेला.

दुर्गफेरीला निघालो. छोटेखानी माथ्यावर उंचसखल कातळसपाटीवर सोनेरी गवत आणि तुरळक झाडं-झुडूपं विखुरलेले. पाण्याच्या ७ टाक्यांच्या समुहापाशी थबकलो.

पहिलं टाकं दंडगोलाकार विस्ताराचं आणि कातळाच्या पोटात खोदत नेलेलं. पाण्यावरचा हलका तवंग बाजूला केल्यावर थंडगार रुचकर पाणी होतं.

पल्याडच्या चौकोनी खांबटाक्याच्या माथ्यावर शिवपिंड आणि तीन पूजक खोदलेले. साधी ओबड-धोबड खोदाई. सह्याद्री दुर्गांवर टाकी विपुल असतातच, पण टाक्यावरचं असं शिल्प दुर्मिळ!

बाकी ४-५ आयताकृती हौदांमध्ये चिखल-गाळ-दगड साचलेले. १०० मी माळ तुडवून उत्तरेला उध्वस्थ मंदिरापाशी पोहोचलो. छताचे पत्रे वाऱ्यावर उधळलेले. युद्धसज्ज भैरव आणि तांब्याचा मुखवटा बसवलेली त्याची वामांगी भैरवी, यांच्या काळ्या पाषाणातल्या मूर्ती कधी काळापासून इथे स्थापिले आहेत.

माळावर तुरळक घरट्यांची जोती अवशेष सोडले, तर आज गडावर फक्त उरलंय भणाणणारं वारं. जावळी जिंकल्यावर शिवाजीमहाराजांनी हा दुर्ग बांधला आणि १८१८ ला इंग्रजांनी ताबा मिळवला, असा त्रोटक इतिहास. समुद्रसपाटीपासून ९५३ मी उंची आणि मुख्य सह्याद्रीधारेवर वसलेला असल्याने, मोक्याची जागा. रघुवीरघाट-आंबिवलीघाट यांच्या संरक्षणार्थ हे ठाणं. दुर्गावरून सर्वदूर सह्याद्री दर्शन घडत होते.

शिंदी-वळवण खोरं, कोयना जलाशय, आडवा पसरलेला पर्वत, पश्चिमेला चकदेव, वायव्येला आम्ही चढून आलेल्या आंबिवली घाटाची खिंड आणि त्यातून डोकावणारे कोकणातले सुमारगड आणि महीपतगड. दुर्गाच्या खोगिरात उतरून पल्याडच्या उंचवट्यावर जाऊन आलो. दक्षिणेला नागेश्वर सुळका, वासोटा आणि जुना वासोटा सहज ओळखता आले.

कोयना अभयारण्याचे आणि पश्चिम कड्यांचे विहंगम दृश्य दिसलं. काय ते जंगलाचे हिरवेगार टप्पे आणि किती त्या दुर्गम डोंगर-दऱ्या. सह्याद्री व्याघ्रप्रकल्पामुळे बहुतांशी भागाचं दर्शन घेता येत नसल्याची हळहळ वाटली, पण आपल्याकडे बेताल वर्तणुकीला आळा घालायला कडक नियमांना पर्याय उरला नाहीये! निमुळत्या घसरड्या पाऊलवाटेने शिंदी गावात परतलो. शिंदी गावातून महिमंडण दुर्गदर्शन करून परत यायला तीन तास लागलेले.

कांदाटीचं अफाट दृश्य ‘चकदेव’वरून

मेट शिंदीमधून आता वेध लागलेले ‘चकदेव’ डोंगरावर मुक्कामास पोहोचण्याचे. झाडी-झुडुपांमधून उभ्या दांडावरून मळलेली वाट चढू लागलो. दोन दिवसाच्या ट्रेकमुळे खांदे सरावलेले, त्यामुळे पाठीवरच्या जड पाठपिशव्यांचं ओझं जाणवेना. दांडाच्या माथ्यापाशी पोहोचलो. डावीकडे खोल दरीच्या पार्श्वभूमीवर गवताचे तुरे सोनेरी उन्हांत उजळलेले. कडयाच्या पोटातून जाणारी अरुंद वाट सुरु झाली.

शिंदीपासून १५० मी चढाई केल्यावर, भलंमोठ्ठं पठार सुरु झालं. वाऱ्याने हलणाऱ्या गवताच्या लाटांमागे पूर्वेला दिसत होता, कांदाटी खोऱ्याचा अफाट पॅनोरमा.

डावीकडे पर्वतचा आडवा-तिडवा डोंगरमाथा, पायथ्याला अस्ताव्यस्त पसरलेला कोयनेचा जलाशय, गर्द रानाच्या टप्प्यांमागचा महिमंडणगड, त्याच्यामागे सह्याद्रीच्या बलदंड कणा – त्याचे पश्चिमेला कोसळलेले करकरीत कडे आणि पूर्वेला उतरलेले झाडीभरले मंद उतार. सह्याद्रीचं ते अफाट दृश्य दीठीत अन मनात मावेना. अंगावर सुखद शहारा आला.

गवतातून वळत जाणाऱ्या, मंद चढाच्या वाटेवर तिन्ही ट्रेकर्स आपापल्या गतीने चाललेले, लांब पांगलेले.

शांत एकतालात आपल्या धुंदीत ट्रेकची अनुभूती घेत निघालेले. सह्याद्रीशी एकरूप झालेले. तहान-भूक-वेळ याचं भान नाही. कुठून निघालोय, कुठे चाललोय याचं भान नाही. समाधीअवस्था हीच असेल का! एव्हाना, सूर्य कललेला. चकदेवच्या वस्तीचा मागमूस नव्हता.

पुन्हा एकदा झाडीमधून ५० मी चढाई, पुन्हा एकदा पठार. आसपास गवे आणि वन्य प्राण्यांचा संचार असल्याच्या खुणा. अखेर, मेट शिंदी गावापासून दोन तासांच्या निवांत चालीनंतर चकदेवच्या वस्तीपाशी पोहोचलो.

मावळतीच्या सूर्यकिरणांनी आभाळात ढगांची नक्षी रंगवलेली. कुण्या मुलुखात चाललेल्या जेट विमानाच्या धूराची रेष उजळलेली. पावित्र्य टिकून राहावे, म्हणून मंदिर परीसरात ट्रेकर्सना शक्यतो राहू देत नाहीत. मित्र योगेश अहिरेच्या ओळखीच्या ‘संतोष जंगम’कडे मुक्कामाची सोय झालेली. घरगुती जेवणानंतर निवांत वारं खात, संतोषभाऊबरोबर बाहेर पडलो. संतोष कांदाटी खोऱ्यातल्या चार गावातला भारी खटपट्या माणूस. हे जंगम लोकं शिवभक्त, देवाचे पुजारी, गळ्यात शिवलिंग-नागप्रतिमा धारण करतात, वशाट खात नाहीत. गप्पा रंगलेल्या रानात तग धरून राहिलेल्या गिरिजनांच्या, जनावरांच्या, श्रद्धा-अंधश्रद्धांच्या, जनरीतींच्या, शेती-पाऊस-पिकांच्या!

ट्रेकच्या तिसऱ्या दिवशी जाग आली कोंबड्याच्या आरवण्याने. गोठ्यातली दुधं काढून झालेली. वस्तीवरची दो-चार गुरं आता चाऱ्यासाठी गळ्यातल्या घंटा किणकिणत रानात निघालेली. चकदेवला आपण मुक्कामाला आहोत, या जाणिवेनेच प्रसन्न वाटलं. मुक्काम आवरून राऊळात दर्शनासाठी थबकलो.

खोपी, उचाट, शिरगाव आणि शिंदी अश्या चार गावांचा हा महादेव – श्री शैल्य चौकेश्वर. दगडी कुंपणातून आत गेल्यावर, हेमाडपंथी देवळातल्या दगडी खांबांनी तोलून धरलेल्या सभागृहातून गाभाऱ्यात प्रवेश केला. शिवपिंड, त्यावर मांडलेल्या तांब्याच्या फणाधारी नागप्रतिमा आणि शिवमुखप्रतिमा. पाठीमागे मांडलेल्या तांब्याच्या ६ देवता. संतोषभाऊंच्या मते त्या आहेत - वरदायिनी, पार्वती, राम, लक्ष्मण, भरत, रघुवीर यांच्या. गुरुवर्य आनंद पाळंदे यांनी चकदेवची एक रंजक कथा नोंदवली आहे, ‘रामराजा वनवासात असताना इथे आला होता. शंकराने भिल्लाचं रूप घेऊन दिलं आव्हान. रामाने टाकला बाण, पण तो शंकराला न लागता चकला आणि देऊळ जिथे आहे, तिथे जाऊन पडला. तवा रामाचा बाणही जिथे चकला, ते हे चकदेव’.

थरारक उतराईची शिडीडाक

चकदेवला निरोप देवून, ट्रेकच्या शेवटच्या टप्प्यात कोकणात उतराई करायची होती. पठारावरुन पश्चिमेला आडवं गेल्यावर, कोकणाचं दृश्य समोर आलं. समुद्रसपाटीपासून ९८४ मी उंचीवर आणि सह्याद्रीच्या धारेवर आल्यामुळे, दक्षिणोत्तर पसरलेल्या सह्याद्रीच्या डोंगररांगांचं अथांग अफलातून दृश्य दिसलं.

दरीत धुक्याचा समुद्र पसरलेला, जणु सिंधुसागर सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेला लगटलेला.

गंमत म्हणजे, एका दंतकथेनुसार विष्णूअवतार परशुरामाने चकदेवच्या याच कड्यावरून बाण मारून, समुद्राला मागे हटवून, कोकणपट्टी निर्माण केली. या परिसराशी परशुरामाचे नाते नक्कीच आहे, कारण डावीकडे दरीत लोटे परशुराम औद्योगिक क्षेत्र आणि ‘क्षेत्र परशुराम’ देवळाचा परिसर खुणावत होता.

कोकणात उतराई करण्यासाठी आम्ही सज्ज झालो. ट्रेकर्समध्ये सह्याद्रीतल्या काही अनवट ठिकाणांबद्दल विशेष आत्मियता असते. त्यापैकी एक म्हणजे, चकदेवच्या पश्चिम कड्यावरून चढण्या-उतरण्यासाठी फांद्या-वेली बांधून बनवलेली शिडी म्हणजे ‘चकदेवची शिडीडाक’! चकदेवच्या वस्तीला रोजच्या गरजेच्या वस्तूंसाठी मीठ-मिरचीसाठी थेट कोकणातल्या आंबिवलीत उतरायला पर्यायच नाही. पूर्वीच्या लाकडी शिडीऐवजी १९९० मध्ये इथे एकापाठोपाठ एक तीन लोखंडी शिड्या बसवण्यात आल्या. शिड्यांच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर क्षणभर विश्वास बसेना, की अश्या कड्यामधून वाट काढलीये. दरीच्या खोssल दृश्यामुळे आणि एकापाठोपाठ झेपावलेल्या डोंगरदांडांच्या दृश्याने नजर गरगरली.

शिडीची बांधणी करताना आधारासाठी कठडे, पाईप्सच्या पायऱ्या आणि पायऱ्या बळकट करण्यासाठी दुहेरी आधारतुळया वेल्डिंग केल्या आहेत. पहिल्या शिडीच्या माथ्यावरून दुसऱ्या शिडीची फक्त सुरुवात दिसली. उतराईची सुरुवात करताना, शिडीच्या माथ्याकडचा कठडा घट्ट धरून, दरीकडे पाठ करून शिडीकडे तोंड केलं. दरीकडे जड पाठपिशवीसह पाठ करत असल्याने, काळजीपूर्वक हालचाली केल्या.

लोखंडी शिड्या भक्कम आहेत, पण आपल्या चुकीला इथे माफी नाही. त्यामुळे शांतपणे एका वेळी एका ट्रेकरने शांतपणे उतराई करायची आणि एकमेकांमध्ये पुरेसा संवाद कायम ठेवायचा. ४-५ पायऱ्या उतरल्या, की शिडीच्या पायऱ्यांची नक्षी नेमकी लक्षात आली. पायरीवर पाय ठेवणं सोप्पं की आधारतुळईच्या मध्ये, हे तंत्र सापडलं. भणाणणाऱ्या वाऱ्यासोबत एके क्षणी पाठपिशवीने हेलकावा घेतला आणि क्षणभर हृदयाचा ठोका चुकला. एकाग्रतेने ६० फुटी पहिली शिडी पार झाली. दुसऱ्या शिडीच्या माथ्यावरून खोल दरी, घसारा आणि तिसऱ्या शिडीची सुरुवात दिसली. टप्प्याटप्प्याने दुसरी आणि तिसरी शिडी काळजीपूर्वक पार केली.

शिड्या असूनही घामटं निघालेलं, ऊर धपापलेलं. हायड्रेशन पिशवीतल्या पाईपने पाण्याचे दोन घोट पोटात गेल्यावर बरं वाटलं. काळाच्या ओघात कांदाटी खोऱ्यात रघुवीर घाट रस्ता आला, तरी पंचक्रोशीत शिडीडाकेचं महत्व आजही अबाधित आहे. पूर्वी कुरकुरणाऱ्या वेलींच्या शिड्यांवरून कसंकाय गावकरी बाया-म्हातारे चढाई करत असतील, याची कल्पना करवत नाही. वेलींची शिडी जाऊन आता लोखंडी शिडी आली, तरी थरार कायम आहे.

शिड्या उतरल्यानंतर १५ फुटी आडवी वाट - वाळकं गवत, घसारा आणि डावीकडे कोसळलेली दरी यामुळे लय थरथराटाची होती.

पश्चिमेला सोंडेवरून उतरणाऱ्या उभ्या घसरड्या वाटेवर पोहोचलो.

पाठीमागे पाहिल्यावर, कोणत्या उभ्या कड्यावरून आपण शिड्या उतरत आलोय, हे दिसत असूनही विश्वास बसेना.

त्यानंतर, उभ्या उतारांचे टप्पे कितीतरी वेळ उतरत गेलो.

उन्हाचा तडाखा सुरु झालेला. पाय हुळहुळायला लागले. पदरातल्या एकांड्या झापात एक आजा तग धरून असलेला. आंबट्ट ताकाचे घोट घेत वाघराचे किस्से ऐकले.

गर्द झाडीतल्या मळलेल्या वाटेवरून लांबच लांब उतराई केली. मोकळवनातून मागे बघितल्यावर चकदेवचा माथा आभाळात घुसलेला.

उतराईच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेलो.

‘सैराट’ ब्रांडच्या बटाटा वेफर्सच्या पाकिटांचा कचरा आणि खाली गावातून कुठून तरी ‘झिंगाट’ गाण्याचे सूर ऐकू येवू लागले. झोलाई मंदिरापाशी गाडीपाशी पोहोचलो.

तीन दिवस कांदाटी खोऱ्यात अनवट रानवाटांवर मनसोक्त चढाई उतराई केलेली. जुन्या वहिवाटा तुडवलेल्या. गिरीजनांच्या श्रद्धेची राऊळे बघून तृप्त झालेलो. भिरीभिरी भटकंती, अजून काय!

-------------------------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:
१. ब्लॉगवरील फोटो: साकेत गुडी, आशुतोष कुलकर्णी, साईप्रकाश बेलसरे
२. ट्रेकर मंडळी: साकेत गुडी, आशुतोष कुलकर्णी, साईप्रकाश बेलसरे.
३. ट्रेक डिसेंबरमध्ये केला आहे. वेगळ्या सीझनमध्ये ट्रेक केल्यास वाटा-पाणी-गवत-कातळ ही सगळी गणिते बदलू शकतील.
४. कृतज्ञता: ट्रेक मार्गदर्शनासाठी योगेश अहिरे
५. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.
६. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०१९. सर्व हक्क सुरक्षित.

वाटचाल सातमाळ

2018-11-16T06:42:00.000-08:00

सातमाळ डोंगररांगेवरून सलग चढउतार करत केलेल्या, दुर्ग कांचना – धोडप - रवळ्या-जवळ्या - मार्कंड्या – सप्तश्रुंग अश्या दमदार देखण्या डोंगरयात्रेचं वर्णन!

...आसमंत गारेगार ढगात सपशेल हरवलेला. सूर्याचं तर दर्शनच झालं नव्हतं सकाळपासून. वळणांवळणांच्या झाडीभरल्या वाटेवर एकेक पाऊल रोवत चढाई करताना, पाय आणि सॅकचे बंद कुरकुरत होते. पण तरीही, पुढच्याच क्षणी सगळा थकवा विरून जात होता; कारण वाटेवर होता कारवीच्या टपोऱ्या जांभळ्या फुलांचा स्वर्गीय गालिचा. एके क्षणी अवचितच झुळूक वाऱ्याची आली. ढगांची दुलई अलगत दूर झाली अन दमदार दर्शन झालं - गेले तीन दिवस आम्ही तंगडतोड केलेल्या दुर्ग-डोंगररांगेचं. भारावून टाकणाऱ्या अश्या कित्येक क्षणांची अनुभूती घेत आम्ही करत होतो 'वाटचाल सातमाळ' डोंगररांगेची!

सातमाळचं आवताण
सातमाळ! सातमाळ म्हणजे आहे तरी काय?
... सातमाळ म्हणजे नाशिकच्या उत्तरेची जबरदस्त डोंगररांग.
... सातमाळ म्हणजे लढाऊ दुर्गांची श्रुंखला आणि खणखणीत दुर्गस्थापत्य.
... सातमाळ म्हणजे सह्याद्रीचं राकट रूप आणि बेलाग कातळमाथे.
... सातमाळ म्हणजे शूरवीरांच्या रसरशीत इतिहासाची पानं.
... सातमाळ म्हणजे बेसाल्ट कातळातली नैसर्गिक शिल्पं.
... सातमाळ म्हणजे अजूनही मनात इतिहास जपलेली माणसं.
... सातमाळ म्हणजे ट्रेकर्सना आवताण डोंगरयात्रा ट्रेकचं!

सातमाळचं आवताण आल्यावर गूगलमॅप उघडून बारकाईने निरखलं. अचला-अहिवंत-सप्तशृंग-मार्कंड्या-रवळ्याजवळ्या-धोडप-कांचना अश्या तालेवार सात-दुर्गांची-माळ म्हणून कदाचित 'सातमाळ' नाव पडलं असेल का! पुरातन शहर नाशिकपासून सुरत, बागलाण, धुळे किंवा सत्ताकेंद्र दिल्लीकडे वाहणाऱ्या व्यापारी वाटांवर नियंत्रणासाठी आणि उत्तरेकडून सातत्याने होणाऱ्या आक्रमणांना थोपवण्यासाठी सातमाळच्या लढाऊ दुर्गांची फळी उभारली असणार...

... सातमाळेच्या ट्रेकची उत्सुकता हळूहळू दाटू लागली. सातमाळचे दुर्ग सुटेसुटे गाडीने पायथा गाठून बघण्यापेक्षा, डोंगररांगेवरून डोंगरयात्रा पद्धतीने बघायचे होते. नियोजनासाठी मदतीला धावून आले मित्रवर्य नितीन तिडके आणि अमेय जोशी. ट्रेक तांत्रिकदृष्ट्या अवघड नसला; तरी सातमाळेचा भूगोल, प्रत्येक दिवशीची तंगडतोड चाल, काही फसव्या वाटा-कातळटप्पे, मोजक्या पाण्याच्या-मुक्कामाच्या जागा आणि खाण्यापिण्याच्या सोयी कुठेच नसणं - हे बघता तरी चोख नियोजनाची गरज होती. विचारांती आम्ही डोंगरयात्रा मार्ग ठरवला - दुर्ग कांचनापासून सुरुवात करून, धोडप, रवळ्या-जवळ्या, मार्कंड्या आणि सप्तश्रुंग. जणू काही, सप्तश्रुंगदेवीच्या दर्शनासाठीच होती आमची 'वाटचाल सातमाळ'!

सातमाळ प्रवासाला सुरुवात
...असा भन्नाट ट्रेक करायला सोबत होती हक्काच्या आणि ताकदीच्या दोस्तमंडळींची - साकेत-मिलिंदची! घरातून आणि ऑफिसमधून परमिट्स मिळवलेली. पाठपिशव्या तीन दिवसांच्या शिध्याने फुगलेल्या. आणि, सुरू झाला ट्रेकआधीचा मध्यरात्रीचा पुणे - नाशिक प्रवास. हा रस्ता नेहेमीच अनप्रेडिक्टेबल असुरक्षित वाटतो. रस्त्याची अर्धवट कामे, जड संथ वाहतुकीतून रेसचा खेळ खेळणारे बेफाम चालक, उलट दिशेने चालणारी वाहतुक आणि सूचनेशिवाय अचानक बदलणाऱ्या लेन्स, वगैरे. असो. नेहेमीच्या ढाब्यातलं दोन घास जास्तच जेवण आणि पान, गाडीतली मन्ना डे-गीता दत्त-किशोरची गाणी, नेहेमीचे मसाला दूध-चहा थांबे आणि कधीच कंटाळवाण्या न होणाऱ्या ट्रेकच्या अखंड गप्पा यामुळे प्रवास सुसह्य झाला. नाशिकला पहाटे ३ ला गाडी टच केली. तासभर पडी मारून फ्रेश वाटलं.

ट्रेकच्या सुरुवातीची जागा (कांचना दुर्ग) आणि शेवटची जागा (सप्तश्रुंग दुर्ग) यांच्यामध्ये भरपूर अंतर असल्याने, नाशिकनंतरचा प्रवास एस.टी.ने करायचा होता. एस.टी. प्रवासात हमखास गंमती घडतात, अवली माणसं भेटतात. त्यादिवशी असंच काहीसं झालं. एस.टी. स्टॅन्डवर माझ्या पाठीवरच्या अजस्त्र सॅककडे कुतूहलाने बघत, एका दाद्याने मोबाईलमधून डोकं बाजूला करत विचारलंच, 'क्यों भय्या कहां चले ट्रॅकिंगको?(म्हणजे ट्रेकिंग)'. आम्ही मात्र मराठीत 'डोंगर चढून सप्तश्रुंगी देवीच्या दर्शनाला' म्हटल्यावर, कुठून येडे येतात असे भाव करत, 'आरं गाडी जाते की पण वर गडावर थेट. उगा कश्यापारी वणवण!' वगैरे नेहेमीचे संवाद झाले. आणि त्याचा इंटरेस्ट संपला. एसटीला जरा वेळ होता, तेंव्हा म्हणलं 'सुलभ' उरकून घेऊ. तिथे गेलो, तर टेबल थाटून बसलेले काका तमाखूचा तोबरा आवरत म्हटले, 'सॉट रुपये परहेड''. झाली का पंचाईत - ट्रेकमध्ये 'सुलभ'साठी तब्बल सा-ठ रुपये देणे अजिबातच 'सुलभ' वाटेना. आमचं कन्फ्युजन/डिस्कशन बघून सुलभ-काकांनी त्रागा करत, भिंतीवर तमाखूची जोरदार पिंक टाकत तोंड मोकळं केलं आणि 'सा-ठ नहीं. सा -त रुपया... आ जाओ' असा खुलासा केला. ट्रेकमध्ये खिदळायला आम्हांला अजून एक किस्सा मिळालेला... हाहा!!!

... डेपोमधून लपेटदार वळण घेत एण्ट्री झाली - पहाटे साडेपाचच्या सटाणे गाडीची. सुस्साट वेगाने धुळे हायवेवरून जात, सोग्रस फाट्यावरून वळण्याआधी पहाटेच्या मंद प्रकाशात डावीकडे सातमाळची डोंगररांग जाणवू लागली. भावडबारी घाटाअलिकडे खेळदरी फाट्याला बस थांबली. तीन दिवसांच्या सातमाळ रांगेच्या डोंगरयात्रेला सज्ज झालो. वेळ सकाळचे ७:३०.

दुर्ग कांचनची चढाई
पहिल्या दिवशी कांचनदुर्गाचे दर्शन घेऊन, डोंगरयात्रा करत धोडपदुर्गावर पोहोचणं, अशी मजबूत चाल होती. खेळदरीमधून कांचनच्या पायथ्यापर्यंत डांबरी रस्त्यावरून तासभर चाल होती. दुतर्फा हागिणदरी. झपझप निघावंच लागलं. गाव मागे पडल्यावर मात्र शेताडीतून येणारी मोकळी हवा, ढगात हरवलेल्या कांचनचं आणि पूर्वेला उजवीकडच्या बाफ़ळ्या डोंगराच्या दृश्याने तरतरी आली. शाळकरी मुलं-मुली सायकलवर निघालेली. पोळ्याच्यावेळी बैलांवर झोकात रंगवलेलं ‘सैराट’-‘झिंगाट’ बघून हसू फुटलं. कुठेशी आंघोळीच्या पाण्याचे बंब पेटलेले, तर कोणी आजा शेरडं घेऊन रानात निघालेला. बाकी सगळं निवांत. छोट्याश्या 'पुरी' गावातलं चहा-जेवणाचं आमंत्रण कसंबसं टाळलं. उजवीकडचा कच्चा रस्ता कांचनकडे घेऊन निघाला. समोर डोंगर कोवळ्या उन्हात लख्ख चमकत होते – जणू आडवी चवड रचल्यासारखे. त्यांचे कातळमाथे मात्र अजूनही परतीच्या मान्सूनच्या काळ्या-करड्या विखुरलेल्या ढगात हरवलेले. भरारा वारं आलं आणि फड्या निवडुंगाच्या रानामागे ढगांच्या पसाऱ्यातून कांचनाच्या माथ्याचं दर्शन झालं.

पश्चिमेला हंड्या आणि लेकुरवाळी डोंगराचे माथे डोकावले. आमचं आजचं गंतव्य असलेला धोडप अजून मात्र दिसलाही नव्हता. समोर राखाडी डोंगरउतारांवर विखुरलेली अगदीच तुरळक झुडुपं. निळ्याभोर आभाळात झपाट्याने पसरणारे आणि विखुरणारे करडे ढग कांचनाच्या माथ्याशी लपाछपी खेळत होते. शिवपिंडीसारखा भासणारा उजवीकडचा (पूर्वेचा) मंचन दुर्ग, तर डावीकडचा कांचन दुर्ग.

गडावर पोहोचण्यासाठी कांचन-मंचन खिंडीकडे चढाई सुरु केली. वेळ सकाळचे ८:१५. मंचनकडून येणाऱ्या डोंगरसोंडेवर आरुढ होऊन, पुढे खिंडीपाशी चढून माथा गाठायचा होता. दुरून साजिऱ्या दिसणाऱ्या डोंगराची उंची थोडकी वाटलेली, पण भरभक्कम सॅक्स आणि उभ्या चढाईमुळे घामटं निघालेलं. थोडी वाकडी वाट करुन, पदरातून आडवं जात देवीचं उद्ध्वस्थ राऊळ गाठलं. जुने कोरीव खांब आणि शिल्पे कशीबशी रचून चुना फासलेला.

एव्हाना निळ्या आभाळात घुसलेला कातळमाथा खुणावू लागलेला. डोंगरउतार मुरमाड आणि रखरखीत. एकंचएक मळलेली वाट नाही, तर झुडुपांमधून घसाऱ्यातून घुसत जाणाऱ्या शेरड्यांनी तुडवलेल्या वाटांची नक्षी होती.

पायथ्यापासून दीड तासांच्या चढाई झालेली. खिंडीच्या अलिकडे उजवीकडे कातळाच्या पोटातल्या मोठ्ठया गुहेने लक्ष वेधलं. गडांवर शेजारी-शेजारी खोदलेले टाकी-समूह पाहिले असतात, पण इथे आहे गुहेच्या पोटात खोदलेला सात-आठ टाक्यांचा समूह. आजमितीस हाच काय तो गडावरचा थोडका आडोसा. मुक्कामासाठी पुरेशी सपाटी नाही, पण पाणी मात्र गारेगार.

खिंडीतून उजवीकडे गडाच्या पूर्व माथ्याची (मंचन) चढाई सुरु झाली. कातळ-निवडुंगांमधून बारीक रुंदीच्या उभ्या चढणीवर बारीक पावठ्या चढत मंचनच्या माथ्यावर पोहोचलो. चिंचोळ्या सपाटीपल्याड २० मी उंचीचा सुळका अभेद्य वाटत होता. पूर्वेला लांबवर चांदवडच्या तालेवार दुर्गडोंगरांवर कृष्णमेघांमधून कोवळी सूर्यकिरणे झिरपत होती.

तर पश्चिमेला सातमाळ रांगेतल्या एकापाठोपाठ उगवलेल्या दुर्ग-शिखरांचं दृश्य भारावून टाकत होतं. भर्राट वारा आला. सोनेरी उन्हात गवताळ माथ्यावर सोनकीची फुलं लुकलुकू लागली आणि पाण्याच्या जोड-टाक्यांमध्ये तरंगांची नक्षी उमटू लागली.

कातळातल्या पावठ्या सावकाश उतरून, खिंडीतून पुढे कातळभिंतीला वळसा घालून, गडाच्या पश्चिम भागावर (कांचन) पोहोचलो. तटबंदीतल्या उध्वस्थ द्वारातून गडाच्या माथ्यावर प्रवेश करण्याआधी, कातळावर खोदलेल्या मारुतीबाप्पाला वंदन केलं.

अरुंद माथ्यावर कातळाच्या पोटात खोडलेलं खांबटाकं, जोती, कातळात एका रांगेत खोदलेले असंख्य खळगे बारकाईने न्याहाळलं.

दरीत वसलेल्या वाड्या-वस्त्या, हिरव्यागार डोंगरउतारांवर विखुरलेली शेरडं आणि ढगांशी लपाछपी खेळणारे दुर्ग-डोंगर माथे, अश्या आसमंतात हरवून गेलो. वेळ सकाळचे ११.

कांचन ते धोडपची लांबच लांब डोंगरयात्रा
सातमाळ डोंगरयात्रेतल्या पहिल्या दुर्गाचा निरोप घ्यायची वेळ आलेली. एव्हाना कांचनमाथा ढगात गुरफटू लागलेला. एका क्षणात ढगात हरवलाच जणू. गडाच्या खिंडीतून उत्तरेकडे पदरावर उतरलो. धोंडयांमधून-झुडुपांमधून-भारंगीच्या रानातून पश्चिमेला पठार तुडवत गेलो. पाण्याचं छोटुसं टाकं बाजूला ठेवत पठाराच्या टोकाशी पोहोचल्यावर खोलवर दर्शन झालं - 'कांचनबारी'चं. बारी म्हणजे खिंड. उभ्या घसाऱ्यावरून आणि सोप्या कातळटप्प्यांवरून काळजीपूर्वक उतराई केली. कातळाकडे तोंड करून उतरताना पाठीवरच्या सॅक्स हेलकावे घेऊ लागलेल्या. कातळात तासून काढलेल्या पावठ्यांची मदत घेत आधी ट्रेकर्स आणि मग सॅक्स उतरवल्या.

कातळ-घसाऱ्यावरची आमची धांदल बघून बारीतला गुराखी आजा धुम्म खिदळत होता. त्याला कल्पनाही नव्हती, इतिहासाचं एक सोनेरी पान इथेच आपल्या पूर्वजांनी लिहिलंय. इ.स. १६७० ला सुरतेची लूट स्वराज्यात घेऊन येणाऱ्या शिवाजीमहाराजांना थोपवण्यासाठी मोघली सरदार दाऊदखान चालून आला होता. कांचनबारीच्या लढाईत राजांनी मोघली सेनेचा दारुण पराभव केला आणि ३००० मोघल गर्दीस मिळवले. आजमितीला इथे मात्र असतो संथनिवांत वातावरण, राखाडी-मुरमाड डोंगरचढउतार आणि भर्राट वारा!

दुपारचे १२:३० झालेले. कांचनबारीतून पुढे उभा चढ चढताना लय धाप लागलेली. पठारावर हंड्या डोंगराच्या कुशीत पोहोचताना, पावसाची झिम्मड उडालेली. आलेला पाऊस लवकरच निवळला. निळ्या आभाळाच्या पार्श्वभूमीवर हंड्या डोंगराच्या कातळपोटात कोण्या देवीचं ठाणं, चरणाऱ्या गायी आणि हिरवेगार डोंगरउतार निरखत उदरभरण आणि वामकुक्षी संपन्न झाली. सातमाळरांगेवरून पश्चिमेला जात, हंड्या-लेकुरवाळी डोंगरांना डावीकडून वळसा घालत निघालो.

पठारावर कुठेकुठे साठलेल्या तळ्यात म्हशी निवांत डुंबत बसलेल्या. म्हसरांनी केलेल्या चिखलराड्याला टाळून जाणं शक्यच नव्हतं. चिकचिकाट आणि घमघमाटाच्या त्या चिखल-चॉकलेट फॅक्टरीतून कसंबसं बाहेर पडलो. निळं आभाळ, तुरळक ढग आणि क्षितिजापर्यंत पसरलेल्या सातमाळ रांगेवरून लांबचलांब चाल.

चालून चालून पायाचे तुकडे पडायची वेळ आलेली, पण मुक्कामाच्या धोडपकिल्ल्याचं दर्शनही झालं नव्हतं. जिरे-युक्त कोकम सरबत पिऊन पुढं निघालो.

लेकूरवाळी पठारापल्याड डोंगराच्या मानेवरून आडवी धम्माल वाट होती. झुडुपांमधून भव्य इखारा सुळका-डोंगराचं दर्शन घडू लागलेले. इखारा पठारावर पोहोचण्यासाठी पुन्हा एक चढ, पुन्हा चिखलातून आडवी वाट पार केली.

इखारा आश्रमापासून दूरवर दर्शन झाले धोडप किल्ल्याचे. ढगांशी खेळणारा धोडपचा कातळमाथा पाहून थबकलोच. यंत्रवत आडवी चाल, पाठीवरची बोजी आणि पायांचे ब्लिस्टर्स यांची बोचणी लागेना. धोडपच्या दर्शनानेच उत्साह संचारलेला. वेळ दुपारचे ४.

दुर्ग धोडपची चढाई
पायथ्याच्या हत्ती गावाकडून येणारी वाट पठारावर भेटली. घाणेरीच्या रंगबेरंगी फुलांच्या नक्षीमागे, धोडपच्या घेऱ्यातली तटबंदी, पल्लेदार बुरुज आणि ढगांना बिलगलेला कातळमाथा मोहक दिसत होते.

पठारावरच्या तळ्यात पोरांची धम्माल मजा चाललेली. भरभक्कम तटबंदी, कमानयुक्त द्वार, मारुती आणि शिलालेख दर्शन घेऊन घेऱ्यातल्या सोनारवाडीपाशी पोहोचलो.

ढग आणि सूर्यकिरणांचा खेळ चाललेला. कातळमाथ्याला धडकून ढगांच्या लाटा फुटत होत्या, दणदण निसटत होत्या. वाऱ्याच्या फुफाट्याने ढग उधळले आणि बालेकिल्ल्याचं रुपडं उलगडलं. ढगाळ आभाळाची पार्श्वभूमी आणि पायथ्याचं पोपटीहिरवं झुडूपी रान यांच्यामध्ये उठून दिसणारं धोडपच्या डाईकचं रौद्र सौंदर्य, डाईकच्या कातळाला छेदणारी करकरीत खाच आणि माथ्यावरचा शेंडीस्वरूप अष्मस्तंभ (वोल्कॅनिक प्लग).

कातळकड्यातल्या जुन्या पावठ्यांशेजारी नवीन लोखंडी रेलिंगचे ठिगळ पार करून द्वारापाशी पोहोचलो. पहिल्या दिवसाची चाल तब्बल ११ तासांची आणि २० किमीची झालेली. कातळशेंडीच्या पोटातल्या गुहेत मुक्काम होता. बाहेर कधी वाऱ्याचा तडाखा, तर कधी पावसाची झिमझिम चाललेली. गुहेत दिवसभरच्या दमदार ट्रेकच्या गप्पा रंगलेल्या. गुहेतल्या उपद्रवी बेडर उंदरांकडे दुर्लक्ष करणं अवघड होतं. वाऱ्यासोबत स्टोव्हचा प्रकाश गुहेच्या भिंतीवर थरथरत होता. गरमागरम भात-रस्सा ओरपून, पोटातले कावळे सुखावले. थंडीने हुडहुडी भरलेली. स्लिपींगबॅगच्या ऊबेमुळे गप्पा उणावल्या आणि ट्रेकर्सच्या घोरण्याने गुहा लवकरच दणाणून गेली.

धोडपची नितांतसुंदर सकाळ
दुसऱ्या दिवशी उजाडण्याआधी दर्जेदार आलं-गवती चहायुक्त चहाच्या मगने, हात शेकत गुहेबाहेर डोकावलो. गुहेतली ऊब सोडून बाहेर आल्यावर, ढगांच्या गारेगार लाटा अंगावर धडकू लागल्या. जर्किन असूनही अंगावर सर्रकन काटा आला. ढगांचा स्पर्श, अंधारात पिठूर ढगांवर हेडटॉर्चचा विखुरणारा प्रकाश, पाण्याने ओथंबून एका लयीत डोलणारं गवत आणि मधूनच एखादा ढग विरळ झाला की दूरवरून दरीतून घुमत येणारे दिव्यांचे तारे - सारंच स्वप्नवत!

उजाडल्यावर उत्सुकता लागली होती निसर्गाविष्कार असलेली 'डाईक' बघण्याची. डाईक म्हणजे लाखो वर्षांपूर्वी सह्याद्रीची उत्पत्ती होताना, लाव्हारसाच्या विशिष्ट प्रकारे साठण्यामुळे व थंड होण्यामुळे तयार झालेली बेसॉल्ट कातळाची भिंत. मुक्कामाच्या गुहेपासून पश्चिमेला लगेचच डाईकची सुरुवात झाली. ढगांचे लोट धडकत होते आणि धोडपची शेंडी - वोल्कॅनिक प्लग अष्मरचना आपल्याच धुंदीत हरवलेली. थंडावत जाणाऱ्या लाव्हारसाने विशेष अदाकारी दाखवत, ५०० मी लांब-५० मी उंच, पण जेमतेम १० मी रुंदीची पातळ कातळपट्टी-डाईक बनवली होती. डाईकच्या कातळात मध्यभागी होती वैशिष्ट्यपूर्ण खाच.

गुहेतला मुक्काम आवरला. वेळ सकाळचे ७:३०. मेघसरींनी काळ्याकभिन्न कातळमाथ्यावर आणि मुरमाड उतारांवर लुसलुशीत गवताची नक्षी फुलवलेली. उभ्या-आडव्या-तिरक्या वाऱ्याच्या झोतावर गवताचे ताटवे झुलत होते. दुतर्फ़ा तेरड्याची झुडुपं तरारलेली, पाण्याने निथळत होती, वाऱ्यावर एकलयीत डोलत होती. पाऊस नसला, तरी वाऱ्यावर बारीक जलतुषार उधळलेले. पुस्तकात उल्लेख असलेल्या जुन्या वास्तू-तोफ कुठेशी गवतात हरवून गेलेल्या. पण, तटबंदीखाली तासून काढलेला तिरका कातळकडा, अजस्त्र आकाराचे दोन फारसी शिलालेख आणि रानफ़ुलांमध्ये रमलेली द्वारे बघून आम्ही धोडपच्या प्रेमात पडलेलो.

शिडीपासून समोर पसरलं होतं अफलातून दृश्य. दरीमध्ये हलक्या विखुरलेल्या ढगांच्या लाटा उसळत होत्या. कुठे दिसत होते उदंड पावसामुळे तुडुंब भरलेले पाझर तलाव, तर कुठे दिसत होती हिरव्या रंगाच्या नानाविध रंगाछटा ल्यालेली शेतंशिवारं. आसमंत असा चैतन्यमय झालेला.

धोडपवरून रवळ्या-जवळ्याकडे डोंगरयात्रा
पायऱ्यांची खोल विहीर, समाधी आणि गणपती-शिवमंदिर न्याहाळत धोडपमाचीच्या घेऱ्यातून पश्चिमेला आडवं निघालो. सोंडेसारख्या पाकळीची चक्क हालचाल करून कीटक भक्षणारे हळुंदा फूल लक्षवेधक होते.

फरसबंदी वाटेवरुन पुढे उद्ध्वस्थ द्वारापाशी आणि पल्याडच्या वस्तीपाशी पोहोचलो. शाकारलेला झाप, कोवळं गवत शोधत निघालेले गाई-घोडे, आंब्याच्या डवरलेल्या झाडामागे ढगात हरवलेली धोडपची शेंडी असा सुंदर पॅनोरमा डोळ्यात साठवला.

धोडपच्या पठारावरून सातमाळ डोंगररांगेवरुन रवळ्या-जवळ्या दुर्गांपाशी थेट जाणारी वाट लांबून वळणे घेणारी आणि अडचणीची आहे. त्यामुळे, पश्चिमेला खोऱ्यात उतरून वडाळी भोई गावातून परत सातमाळ डोंगररांगेवर चढाई करायची होती. धोडप पठारावरच्या भातराशीसारख्या दोन टेकड्या आणि लगतच्या विजेच्या टॉवरपासून समोर खोलवर दरीचं दर्शन झालं. दरीकडे पाहताना एकमेकांत गुंतत गेलेले डोंगर दांड, ढग-ऊन-सावलीचा खेळ आणि रानवा दीठी सुखावून गेला. दरीच्या डावीकडून कातळावरून आणि निवडुंगांमधून आडवी जाणारी वाट होती. एक मावशी रानातली फुलं निवडण्यात गर्क होत्या. 'ही आमच्या डोंगरतली जाईमोर भाजी, कळवणच्या बाजारात न्हेऊन विकणार' असं मावशींनी सांगितलं. 'आता मोखाड्याच्या वाटेनं उतरणार व्हयं! निघा बिंगी बिंगी'... वेळ ९:१५.

समोर दरीमध्ये विखुरलेलं वडाळी भोई गाव आणि ढगांशी लपाछपी खेळणारे रवळ्या-जवळ्या-मार्कंड्या दुर्ग असं दृश्य न्याहाळत, निवांत सोंडेवरून लांबच लांब उतरणाऱ्या मोखाड्याच्या वळणवाटेने कूच केलं. दुतर्फा टपोऱ्या निळ्या-जांभळ्या फुलांची कारवी फुललेली. पल्याड, घाणेरीच्या रंगीबेरंगी बारीक फुलांच्या सड्यामधून उतरणारी वाट शेताडीत पोहोचली. भुरभुरणारा हलका पाऊस सुखावत होता.

वडाळी भोई गावात ‘प्रभू बागुल’ यांच्या घरी चहाचा आग्रह मोडवेना. 'शिवाजीराजांनी आम्हांला हा गड-मुलुख दिलाय राखायला. म्हणून, आम्ही हा गाव सोडून कधीच कोठे जाऊ शकत नाही'. काय म्हणावे या श्रद्धेला!राजांच्या साध्या माणसांच्या अगत्याने आम्ही भारावून गेलेलो. वेळ ११:३०.

कारवीमधून रवळ्या-जवळ्याची चढाई
वडाळी भोई गावातून नैऋत्येला जवळ्या दुर्गाची कातळटोपी आणि बाजूला पसरलेल्या तवा डोंगराची खिंड खुणावत होती. शेताडीतून बाहेर पडून तवा डोंगराला बिलगलेली निवांत वळसे घेणारी वाट चढू लागलो. पाण्याची नक्षत्रे उरी साठवलेल्या कारवीच्या स्वर्गीय फुलांचे घोस दुतर्फा बहरलेले.

ओलसर मातीच्या वाटेवर कारवीच्या फुलांचा सडा शिंपलेला. आपल्या पावलांनी फुलं तुडवली जाणार नाहीत ना, याची काळजी घेत चढाई चालू होती. दर दोन मिनिटांनी थबकून, धोडपपासून चालून आलेल्या खोऱ्याचं दृश्य उरी साठवून घेत होतो.

जवळ्यादुर्ग आणि तवा डोंगराच्या खिंडीत पोहोचलो. खिंडीतून पल्याड भणाणणारा वारा आणि रानफुलांसोबत रवळ्या-मार्कंड्या दुर्गांचं सुरेख निसर्गदृश्य सामोरं आलं. वेळ १२:३०.

विनंती न करताच एक लाकूडतोडे मामा वाट दाखवण्यासाठी आमच्यासोबत निघाले. खिंडीतून रवळ्या-जवळ्या पठाराची उंची गाठण्याआधी २० मी उंचीच्या उभ्या कातळकड्याने वाट अडवली. पाठीवरच्या बोज्यांमुळे काळजीपूर्वक हालचाली केल्या. उंचच उंच होल्ड्स घेत सोप्या श्रेणीचा कातळटप्पा पार केला आणि पठार गाठलं.

खोदीव पाण्याच्या टाक्यापाशी शिवपिंडीलगत वाहत्या झऱ्याचा खळखळाट चालू होता. उदरभरणासाठी इतकी सुंदर जागा कधी सापडणार! पॅकलंचनंतर झऱ्याचं थंड पाणी पिऊन मस्त ढेकर दिली. वेळ १.

अडचणीच्या वाटेचा, पण ऐतिहासिक वारशाचा जवळ्या
निवडुंगाआड सॅक्स दडवून, जवळ्या दुर्गाच्या चढाईस निघालो. दुर्गाच्या माथ्यापासच्या २० मी उंचीच्या कातळपट्टीमधून वाट कशी चढेल, याची उत्सुकता लागलेली.

गडाच्या उत्तर नाकापाशी झाडीभरला चढ चढून उजवीकडून कातळमार्ग होता. राखाडी कातळातल्या अर्धवट पायऱ्या आणि डुगडुगणाऱ्या दगडांवरच्या निसटत्या आडव्या वाटेवरून चढाई करत अगदी सावकाश गेलो.

पुढे उभ्या पायऱ्या चढल्यावर कातळात खोदून काढलेला भुयारी मार्ग आणि गडाचे कातळात खोदलेलं द्वार दृष्टीक्षेपात आलं.

इतिहासाच्या पानात 'रोला-जोला' उल्लेख केलेले हे दुर्ग मोघल-मराठे-इंग्रजांच्या ताब्यात होते. हे ठेवणीतले दुर्ग नाहीत, तर आहेत झुंजवलेले दुर्ग. इतिहासाच्या त्रोटक नोंदींचे वाचन करत, द्वारापाशी थबकलो. फारशी भाषेतल्या भव्य शिलालेखाला स्पर्श केला आणि हरवलेल्या इतिहासाची स्पंदने जोखायचा प्रयत्न केला.

भुयारी मार्गातून दुर्गमाथ्याजवळची थोडकी तटबंदी डोकावली आणि माथ्याकडे निघालो. गवताळ माळावर दोन-चार पाण्याची टाकी दडलेली. नितळ पाण्यात वाऱ्यासोबत येणाऱ्या हलक्या लाटांसोबत जणू प्रतिबिंबातल्या आभाळावर तरंग उमटत होते.

बाकी असतीलही काही जोती-अवशेष गडावर, पण आता सगळंच हरवलंय माजलेल्या गच्च हिरव्यागार गवतात. उत्तर टोकावरच्या एकांड्या ताशीव खांबापाशी पूर्वी कदाचित अजून एखादं द्वार असेल का, असं वाटलं. चौफेर सातमाळ रांगेतल्या सवंगडी डोंगर-दुर्गांचे दृश्य सुरेख.

थोडकी उतराई करून, उजवीकडे जाणाऱ्या वाटेने जाऊन गडमाथ्याच्या उत्तरेकडे कातळाच्या पोटात खोदलेले विशाल पाण्याचे टाके न्याहाळले. परतीच्या उतराईमध्ये भुयारी प्रवेशद्वारापासून गडाचा कातळमार्ग उतरताना विशेष काळजी घ्यावी लागली.

बुळबुळीत पायऱ्यांवरून जाताना कधी बाजूच्या कातळभिंतीला बिलगून उतरलो. डुगडुगणाऱ्या चिपांवर विश्वास ठेवणं अवघड होतं.

गडाच्या पदरात आल्यावर उजवीकडे कातळाच्या पोटात खोदत नेलेले अजून एक विशाल टाके गवसले.

जवळ्या दुर्गाची अशी प्रसन्न भेट झालेली. आता वेळ होती त्याचा जोडीदार रवळ्या दुर्गाकडे जायची. वेळ २:३०.

रवळ्या दुर्गाच्या चढाईचा थरार
जवळ्या दुर्गाला डावीकडे ठेवत पठारावरून रवळ्या-जवळ्या खिंडीकडे निघालो. जवळ्याच्या पश्चिम कातळात अर्धवट खोदाई सुरु करून सोडून दिलेल्या गुहालेण्याने लक्ष वेधून घेतलं.

खिंडीतल्या सपाटीवर तिवारीवस्तीपाशी सॅक्स टेकवल्या. तिवारीवस्ती म्हणजे, 'अल्याड रवळ्या - पल्याड जवळ्या आणि मध्ये वस्तीवर रवंथ करतात ढवळ्या-पवळ्या', असं शीघ्रकाव्य बनवलं. दोन-चार साधे झाप, गाईगुरं, पल्याड पाण्याची तुडुंब भरलेली टाकी. तिवारीवस्तीपासून आता रवळ्यादुर्गाच्या भेटीचे वेध लागलेले. कललेल्या दुपारच्या वेळी अवाढव्य ढगांच्या उगा गडगड बाता मारणं चाललेलं. पश्चिमेला ढगांच्या सावलीत किंचित झाकोळून गेलेले रवळ्या दुर्गाचे झाडीभरलेले उतार, कातळमाथा आणि माथ्यावरचं गवताळ पठार खुणावत होते. पायथ्याच्या भगव्या झेंड्याच्या शेजारून वाट रानात शिरली. गोलाकार कातळाच्या पोटापाशी पोहोचलो. वळणावर कातळाच्या पोटात चौकोनी आकाराचे खोल विवर खोदलेलं. गडाच्या वाटेवर पहारा देताना पावसा-पाण्याच्या वेळी आडोसा म्हणून कोण्या मावळ्याने आसरा घेतला असेल या मेटावर.

वळणावरच्या निसटत्या वाटेनंतर उभ्या आणि अरुंद कपारीतून २० फूट चढाई होती. कातळारोहणातल्या 'चिमणी' पद्धतीने - म्हणजे कपारीच्या एका भिंतीला पाठ टेकवून समोरच्या भिंतीला बूट टेकवून स्वतःला अडकवायचं आणि कपारीतून वर सरकायचं - अशी अवघड नाही, पण धम्माल चढाई होती.

कपार चिमणीचढाईनंतर २५ फुटी कड्याने वाट अडवली. माथ्यावर थोडकी तटबंदी होती. दृष्टीभय नाहीच, पण बऱ्यापैकी गुळगुळीत असलेला कातळ चढून जाणं सरळसोपं नव्हतं. दोन-चार होल्ड्स घेऊन निम्मी ऊंची गाठल्यानंतर खरी गंमत सुरू झाली. माथ्यापाशी एका बोल्टला २ फुटी दोरखंड अडकवलेला. त्याला धरून डावीकडे तिरका झोका घेत तो-तिथला-वरचा पिंचहोल्ड मानसिक आधारासाठी पकडायचा आणि मुख्यत: पायांच्या घर्षणाच्या आधारे तिरक्या कातळावरुन झटकन चढून जायचं, हे कर्म सोपेसरळ नव्हते. आम्हां ट्रेकर्सची धडधड-खटपट-झटापट झाली. ऍक्शन ट्रेकर बुटांच्या सोलच्या घर्षणावर विश्वास ठेवत कसंबसं कातळटप्पा चढून गेलो.

तिवारीवस्तीतल्या बायाबापड्या कमरेला पदर खोचून कडा यंगून जातात, हे ऐकून थक्क झालो. गडावर गुराखी लोकांनी 'लयं झ्याक युगत' केलेली. वाय आकाराची मोट्ठी गलोल असावी अश्या लाकडांना रोवून गडावरुन थेट पायथ्याच्या पदरातल्या झाडाला तार बांधलेली. गडाच्या माथ्यावर गुरांना येणं शक्य नसल्याने, माथ्यावरच्या लुसलुशीत गवताच्या पेंढ्या बांधायच्या आणि तारेवरुन टायरोलीन ट्रॅव्हर्स पद्धतीने गडाखाली पाठवायची - अशी जुगाड युक्ती केलेली.

वाऱ्याच्या झोतासोबत गडाच्या तिरपांड्या माथ्यावरचं गवत सळसळत होतं. निळ्या आभाळात विखुरलेल्या ढगांच्या चुकार सावल्या जवळ्या दुर्गावर पसरलेल्या – जणू हिरव्यागार गालिचावरची सोंगटी.

पठारावर पाण्याच्या टाक्याजवळ निवांत गप्पाष्टक रंगलं. कातळावर प्रेम करणाऱ्या कोण्या रसिक राजाने सातमाळच्या डोंगर-दगडांमध्ये दुर्ग कसे वसवले असतील, पाथरवटांनी हुशारीने जागा हेरून टाकी खोदून पाण्याची आणि स्थापत्यासाठी दगडाची सोय कशी केली असेल. खरंच, त्या शंखनितळ पाण्याने आपल्या उदरात किती कथा दडवल्या असतील.

रवळ्याला निरोप द्यायची वेळ झालेली. रॉकपॅच उतरण्याची कसरत-खटपट केली. कपार उतराई करताना चिमणी-उतराई पोसिशनमध्ये यायला थोडी खटपट झाली, पण पाठ-बुटांना भक्कम आधार मिळाल्याचं जाणवल्यावर कपार झपझप उतरून गेलो. तिवारीवस्तीत विसावलो. घर आणि गोठा एकत्रच. अवीट चवीचा रवाळ खवा बांधून घेतला. अफलातून बासुंदी चहासोबत गप्पा रंगल्या.

रवळ्या-जवळ्यापासून मार्कंडयाची डोंगरयात्रा
उन्हं कलू लागलेली. रानोमाळ विखुरलेल्या गाई-गुरांना घरी आणण्यासाठी गुराख्यांची लगबग सुरु झालेली. आम्हीही पाठीवर सॅक्स चढवल्या. मुक्कामासाठी भरपूर चाल-उतराई-चढाई करुन पल्याड मार्कंड्या दुर्गापाशी पोहोचायचं होतं. संध्याकाळचे ५. झाडीभरल्या पदरातून उंचावलेल्या रवळ्यागडाच्या डावीकडून आडवं जात पश्चिमेला निघालो.

गुरं सैराट भटकायला जाऊ नये, म्हणून वाटेवर बाभळीच्या काट्यांचे जंजाळ पसरलेले. पाठीवरची सॅक सावरत त्यातून कसंबसं पलिकडे गेलो. माळरानाच्या हिरव्या गालिचावर सोनकीच्या नक्षीशेजारी, तळ्यात बेडकांचे सूर मारणे चाललेले. उंच-सखल टप्प्यांवरून वाटचाल करताना आणि ओल्या पाऊलवाटेवरुन वळणं घेताना, मावळतीच्या सूर्यकिरणांमुळे मार्कंड्याचे विलक्षण तेज:पुंज दर्शन घडत होते. दाटून आलेल्या घनांच्या पसाऱ्यातून निसटणाऱ्या सूर्यकिरणांनी डोंगरउतार उजळलेले.

दरीच्या काठावरून खोलवर मुलाणबारी/ बाबापूर खिंडीतून जाणारा डांबरी रस्ता, धारेवरून चढणारी मार्कंड्याची वाट आणि झाडीभरले डोंगरउतार असं दृश्य बघत बसलो. मुलाणबारीमध्ये भलतंच डेव्हलपमेंट काम चाललंय. 'निसर्ग पर्यटन क्षेत्र मार्कंडेय पर्वत' अश्या स्वागतकमानीपासून रेलिंग-पायऱ्या बांधलेली वाट सुरु झाली. वेळ ६:३०.

दिवसभराच्या चालीनंतर पायऱ्यांवरून चढाई करणं चांगलंच जीवावर आलेलं. दाट झाडोऱ्यातून घुमणारा मोरांचा केकारव आणि पाठीमागे रवळ्या-जवळ्या-धोडपच्या पॅनोरमा दृश्याने थोडका हुरुप आला.

गडाच्या पठारावर पोहोचेपर्यंत अंधारु लागलेलं. रातकिड्यांच्या किर्रर्र आवाजात ढेपाळलेले ट्रेकर्स मान खाली घालून कसेबसे एकएक पाऊल टाकत निघालेले. अंधारात थोडंफार दिशाहीन भरकटणं व्हायलाच हवं. मिट्ट अंधारात गडाचा भव्य कातळकडा डावीकड़े ठेवत, गडाच्या पदरातल्या आश्रमापर्यंत पोहोचताना ट्रेकर्सच्या पेशन्सची अक्षरश: परीक्षा पाहिली गेली. आश्रमाबाहेर पत्राशेडखाली मुक्कामासाठी परवानगी मिळाली. ट्रेकच्या दुसऱ्या दिवशी धोडपच्या मुक्कामापासून निघून रवळ्या-जवळ्या दुर्गांना भेट देऊन, मार्कंड्याला पोहोचायला १२ तास आणि १९ किमीची डोंगरयात्रा झालेली. गर्रम रुचकर जेवण शिजवलं. दोन घास जेऊन घेतले. घोंघावणारा तुफान वारा क्षणाक्षणाला वाढत चाललेला, थंडीचा पारा गोठत चाललेला, आसमंतात काळा मिट्ट अंधार दाटलेला. स्लीपिंगबॅग्जमध्ये अधिकाधिक गुरफटून घेतोय. स्वप्नं पडताहेत - डोंगरदऱ्या, गिरिजन, कातळ, रानफुलं, ढग आणि सातमाळच्या वाटचालीची...

मार्कंड्यावरून सप्तश्रुंगचं उत्कट दर्शन
उजाडला ट्रेकचा तिसरा आणि शेवटचा दिवस. मार्कंड्या दुर्ग बघून, डोंगर उतराई-चढाई करुन सप्तश्रुंग दुर्गाची चढाई-उतराई करायची होती. किंचित उजाडू लागताच ढगांमध्ये गुरफटलेल्या गडाची चढाई सुरु केली. आश्रमामागे घळीतून चढणाऱ्या वाटेवरच्या नवीन-जुन्या राऊळांचं दर्शन घेत खिंडीत पोहोचलो. खिंडीच्या अलिकडे डावीकडे चौकोनी सरळ खोल खोदून कातळाच्या पोटात खोदत नेलेली गुहा वैशिष्ट्यपूर्ण होती. काहीजण याला ध्यानगुहा म्हणत असले, तरी हे गडाच्या पहाऱ्याचे मेट असणार, असं वाटलं.

खिंडीतून पल्याड सप्तश्रुंगगडाचं आणि मंदिराच्या कळसाचं दर्शन होणं अपेक्षित होतं, पण आसमंतात होतं फक्त ढगांचं साम्राज्य. उभ्या खोदीव पायऱ्या चढताना, चोहोबाजूंस तेरड्या झुडुपांच्या लाटा पसरलेल्या.

माथ्याच्या अलिकडे घुमटीखाली 'कमंडलू तीर्थ' टाके आणि एका ओळीतली पाण्याची ३ टाकी दिसली. मोघल - मराठे यांच्या राजवटीतला हा दुर्ग, पण पुराणकथांनुसार आदिशक्तीचे उपासक मार्कंडेय ऋषींचे वास्तव्य असलेली जागा असल्याने, थोडकं तीर्थक्षेत्राचं रुप आलंय. सर्वोच्च माथ्यावर कडयाच्या टोकावर छोटंसं राऊळ. राऊळावर 'ओम चैतन्य मार्कंडेश्वराय नमः' लिहिलेलं. इथून मार्कंडेय ऋषींची केलेली पुराण-स्तोत्रं-प्रार्थना कान देऊन ऐकत असल्याने, समोरच्या डोंगरावरील सप्तश्रुंगदेवीची प्रतिमा किंचित झुकली आहे, असं म्हणतात. राऊळात मार्कंडेयऋषींच्या भव्य मूर्तीपुढे ‘शिव महाराज’ खड्या आवाजात देवीची कवने आळवत होते.

ढगांचे लोट धडकत होते. सप्तश्रुंगगडाचे-मंदिराच्या कळसाचे दर्शन झाले नव्हते. वाऱ्याचा जोर वाढला, थंडीने गारठून गेलो. अन एके क्षणी वाऱ्याच्या झोतासोबत ढगाची दुलई उलगडली आणि सप्तश्रुंगीदेवीच्या देवळाच्या कळसाचं दर्शन घडलं. सातमाळट्रेकची वणवण करणाऱ्या ट्रेकर्सना जणू सह्याद्री आदिशक्तीचा संकेतच मिळाला. 'सौ बार काशी, एक बार मार्कंडऋषी' हे मनोमन पटलं. निसर्गदेवतांच्या अवीट अनुभूतीचा आनंद मनात साठवत गडाची उतराई सुरु केली.

मार्कंड्याच्या नाळेची अवघड वाट
मार्कंड्यागडाच्या पायथ्याच्या आश्रमात परत आलो. स्वामींचा निरोप-आशीर्वाद घेऊन पुढची वाटचाल सुरु केली.

गडाच्या पदरातल्या सपाटीवरून कातळमाथ्याला उजवीकडून वळसा घालत निघालो. जांभळ्या बरका(स्मिथिया) च्या फुलांचे गालिचे पसरलेले.

मार्कंड्याच्या उभ्या कातळमाथ्याला ढगांनी लपेटलेलं.

सप्तश्रुंगला जाण्यासाठी मार्कंड्या पठाराच्या उत्तरेला नाळेतून उतरणारी वाट धुंडाळायची होती. या नाळेतून उतरणं एरवी सोपं, पण पावसामुळे अडचणीचं झालेलं. गडगडणाऱ्या धोंडयांमधून ओढ्याचं पाणी धुम्म सुसाटलेलं. बुळबुळीत शेवाळलेल्या कातळावरून एकवेळ चढून जाणं ठीक, पण उतराई करणं धाडसाचं झालेलं.

अगदी सावकाश हालचाली करत, कातळाकडे तोंड करून हळुहळू एकेक पाऊल ठेवत, नाळेची १०० मी उतराई केल्यावर अक्षरश: हायसं वाटलं. पाय हुळहुळू लागलेले. वाजले होते ११. दरीतून घुमत येणाऱ्या वाऱ्यासोबत कसलासा मोहक गंध आसमंतात पसरलेला. दगडावर विश्रांती घ्यायला निमित्त हवंच होतं. खजूर-राजगिरा वडीचा खुराक घेतला.

आता ओढयातून उतराई सोडून, डावीकडे निसटत्या तिरक्या कातळावरून वीस मिनिटं धम्माल आडवी वाट होती. गच्च फुललेल्या तेरड्याच्या डोलणाऱ्या झुडुपांमधून फारशी मळली नसलेली वाट होती.

आडवी वाट संपल्यावर धारेवर आलो. झाडीभरल्या टप्प्यांवरून उतराई करताना, सोप्या कातळटप्प्यांची कोडी सोडवून पोहोचलो मार्कंड्या-सप्तश्रुंग खिंडीत. खिंडीत आदिवासी भाविकांनी वाघदेव पुजलेला. उभ्या उंच लाकडी ओंडक्यांवर चंद्र-सूर्य-वाघरु अश्या निसर्गदेवतांना कोरलेलं.

कातळधारेवरची उभी चढाई करताना, ठिकठिकाणी पावठ्या खोदलेल्या असल्याने चढाई सोपी होती. पाठीमागे मार्कंड्याचा पहाड विलक्षण देखणा दिसत होता.

तर समोर रानफुलांमागे गडाचे शिखर-मंदिराचा कळस खुणावत होता. वेध लागलेले गाठायचे. कातळाच्या पोटातल्या आडव्या वाटेनंतर खोदलेल्या पायऱ्यांची साखळी सुरु झाली.

सप्तश्रुंगीगडाचं पठार गाठलं. महाराष्ट्रातल्या साडेतीन शक्तीपीठांपैकी अर्ध शक्तीपीठ असलेल्या आईसमोर नतमस्तक झालो. शेंदूरचर्चित भव्य सप्तश्रुंगी आईचं मनोहारी रुप डोळ्यात साठवलं. सातमाळेची तीन दिवस दुर्ग-डोंगरयात्रा करून, आदिशक्तीच्या भक्तीचा आणि शिवसह्याद्रीच्या शक्तीचा सप्तश्रुंगीगड गाठणे, हा किती सुरेख योग!

सप्तश्रुंगगडाचा थक्क करणारा ऐतिहासिक वारसा
पौराणिक-धार्मिक-ऐतिहासिक संदर्भ बरेच असले, तरी आधुनिकीकरणामुळे गडाचं गडपण शोधावंच लागतं. इंधनगाडीने घरी निघण्यापेक्षा चंडिकापूर-वणी बाजूला उतरणारी ऐतिहासिक डोंगरवाट खुणावत होती. गडाच्या नैऋत्येला निघालो. पाण्याचं बांधीव तळे आणि खोदीव टाक्यापासून सप्तश्रुंगच्या कड्यांचे रौद्र दर्शन घडले.

कड्यावरच्या गणेशमंदिरापाशी एक आश्चर्य आमची वाट बघत होतं.

उतराईच्या वाटेवर कातळात खोदलेल्या तब्बल पावणेचारशे उंच-देखण्या पायऱ्या आणि ठिकठिकाणी कोरलेले चक्क पाच शिलालेख.

खंडेराव दाभाड्याची पत्नी उमाबाई दाभाडे यांनी १७१० साली काही पायऱ्या आणि नाशिकचे कोन्हेर, रुद्राजी व कृष्णाजी यांनी १७६८-९९ मध्ये उर्वरित पायऱ्या खोदवल्या, अश्या उल्लेखाचे एक संस्कृत व ४ मराठी शिलालेख आहेत.

लख्ख सफाईदार खोदाईच्या पायऱ्या उतरताना, उभ्या उतराईने पाय-गुडघे बोलू लागलेले.

सप्तश्रुंगगड अतिपरिचित असतो, पण त्याचं दुर्ग-पण उलगडणाऱ्या उभ्या अप्रतिम पायऱ्या, रेखीव कातळजिना आणि शिलालेख पाहून निव्वळ थक्क झालेलो.

पायथ्याशी सप्तश्रुंगीदेवीच्या प्रतिमा पुजलेली. सातमाळ्याच्या आईसमोर नतमस्तक होऊन, तीन दिवसाच्या सातमाळ ट्रेकच्या वाटचालीची सांगता केली.

वाटचाल सातमाळ
डोळ्यांसमोर दृश्यं तरळत होती ट्रेकच्या विलक्षण अनुभूतीची..
कधी ऊर धपापलं उभ्या घसाऱ्यावरून धस्सक-फस्सक चढाई करून..
कधी हरवलो डोंगररांगेवरच्या गच्च गवतात आणि रानफ़ुलांमध्ये..
कधी वेडावलो ढगांची गोधडी पांघरून घेतलेल्या सातमाळच्या रांगड्या सौंदर्याने..
कधी केली मैलोन्मैल यंत्रवत तंगडतोड...
कधी थरारलो एकसे बढकर एक दुर्ग अनुभवून..
कधी जाणवणारा वीरांच्या घोड्यांच्या टापांचा आवाज..
कधी अचंबित झालो लाव्हारसाने निर्मिलेल्या सृजनाने..
तर कधी भारावून गेलो आपल्या पूर्वजांच्या कर्तृत्वाने..
कधी रंगल्या गप्पा गुराख्यांच्या खोपटात - खव्याच्या चहासोबत ..
कधी धुक्याआडून दर्शन घडलं कातळकड्यातल्या देवीच्या ठाण्याचं..
कधी अवाक झालो लढवय्या दुर्गस्थापत्याने..
कधी भारावलो विराट पॅनोरमा दृश्यांनी..
रिमझीम पाऊस-ऊन-ढगधुक्यामध्ये भिजलो-गारठलो-घामेजलो कधी..
नाशिक प्रांतातल्या सातमाळेच्या ट्रेकच्या दमदार वाटचालीनं अवीट अनुभूती दिलीये.. कृतज्ञ आहोत..

-------------------------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:
१. पूर्वप्रकाशित: साप्ताहिक लोकप्रभा, २३ नोव्हेंबर, २०१८
२. ट्रेकर मंडळी: साकेत गुडी, मिलिंद लिमये, साईप्रकाश बेलसरे.
३. ट्रेक सप्टेंबरमध्ये केला आहे. वेगळ्या सीझनमध्ये ट्रेक केल्यास वाटा-पाणी-गवत-कातळ ही सगळी गणिते बदलू शकतील.
४. कृतज्ञता: ट्रेक मार्गदर्शनासाठी अमेय जोशी, नितीन तिडके
५. ब्लॉगवरील फोटो: साईप्रकाश बेलसरे
६. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.
७. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०१८. सर्व हक्क सुरक्षित.

गूढ साहसी भुयारलेणींचे अनुत्तरीत कोडं

2018-07-21T03:13:00.000-07:00

गूढ साहसी भुयारलेणींचे अनुत्तरीत कोडं

*** इंद्रायणीच्या नाणेमावळात कार्ले लेण्याभोवतीच्या दुर्लक्षित लेणी धुंडाळण्याच्या मोहिमेचा तिसरा आणि अंतिम टप्पा. इंग्रज अभ्यासकांची लेण्यांबद्दल अर्ध्या ओळीची त्रोटक नोंद. रानोमाळ वणवण करून दुर्गम-गूढ भूयारांना दिलेली साहसी भेट. लेण्यांच्या न सुटलेल्या जिग-सॉ कोड्यामध्ये चक्रावून गेलो, पण निखळ आनंदही आहे ***

कार्ले डोंगररांगेत ईशान्य बाजूची लेणी

गेले कित्येक महिने नाणेमावळात कार्ले लेणे परिसरात विखुरलेल्या अल्पपरिचित लेणेविहारांना धुंडाळण्याच्या प्रकल्पाने आम्हांला झपाटून टाकलेले. मोहिमेच्या पहिल्या टप्प्यात कार्ले डोंगररांगेच्या दक्षिण बाजूच्या लेणी-विहारांची (वळवण-देवघर-वाकसई-शिलाटणे-टाकवे-वाळक) लेणे-टाक्यांची साखळी समजावून घ्यायचा प्रयत्न केलेला. दुसऱ्या टप्प्यात कार्ले-भाजे परिसरात विखुरलेल्या लेण्यांना – ‘पाटण लेणी’ (पूर्व आणि पश्चिमेचे चैत्यगृह, दक्षिणेचा अर्धवट विहार) आणि ‘साई लेण्या’ला भेट दिलेली. एव्हाना, ट्रेकर म्हणून आम्हांला होणाऱ्या भूगोलाच्या आकलनापलिकडे, या लेण्यांना समजावून घेताना आम्ही गोंधळून जाऊ लागलो. अभ्यासक ‘साईली पलांडे-दातार’ आणि ‘डॉ श्रीकांत प्रधान’ आमच्या बाळबोध प्रश्नांना न कंटाळता उत्तरं देत होतेच.

मोहिमेच्या तिसऱ्या टप्प्यात मात्र अजून बुचकळ्यात पाडणारे कोडे सामोरं आलं. आता शोधून काढायची होती कार्ले लेण्याच्या ईशान्येची लेणी. संदर्भ होता “The Cave Temples of India (London, 1880)” नामक जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्गेस यांनी लिहिलेल्या पुस्तकातील एक ओळीची नोंद. मग स्थानिक ट्रेकरमित्रांची मदत आणि ग्रामस्थांच्या मदतीने कार्ले डोंगररांगेच्या ईशान्य बाजूची भटकंती आम्ही कशी केली. या अनवट जागा खरंच सापडतील का, याची हुरहूर लागलेली. कधी प्रयत्न फसले, तर कधी अत्यंत गूढथरारक लेणेभूयारांची अनुभूती कशी घेतली, त्याचा हा आलेख.

सुरुवात झाली फर्ग्युसन-बर्गेस यांच्या नोंदीपासून. नोंद अग्गदीच त्रोटक - “कार्ले लेण्याच्या ईशान्येस काही एकांडे लेणेविहार आहेत”. मग गुगलबाबांच्या मदतीने कार्ले डोंगररांगेच्या ईशान्येचे डोंगर-गावं झूम करून बघायला लागलो. डोंगररांगेच्या पायथ्याची शिरोटा धरणाजवळ वसलेली सांगीसे, वेल्हवली, नेसवे आणि खांडशी अशी गावं हेरली. या गावांलगत लेणी शोधता येतील असा बेत ठरू लागला. नेहेमीप्रमाणे अमेयने त्याचे संपर्ककौशल्य वापरून स्थानिक ट्रेकरमित्रांना संपर्क करणं सुरु केलं. सांगीसे गावच्या ‘श्री संग्राम रमाकांत गरुड’ यांच्याकडून ‘वेल्हवलीला रस्त्याजवळच्या डोंगरात आहेत एखाद-दोन भुयारं-गुहा’, अशी माहिती मिळाली. त्यामुळे, प्रत्यक्ष भेटीसाठी एव्हाना प्रचंड आतुरता दाटलेली.

आणि, मग लवकरात लवकर कूच केलं नाणेमावळच्या अजून काही लेण्यांच्या भटकंतीसाठी. कामशेत गाठलं. कार्ले डोंगररांगेच्या ईशान्येला जाण्यासाठी शिरोटा धरणाचा रस्ता घेतला. इंद्रायणीचा पूल पार केला. हायवेवरचा ट्रक्सचा गोंगाट मागे पडलेला. उन्हाळा असूनही मावळातली सकाळ गार वाऱ्याने तजेलदार होती. गवताच्या तुऱ्यावरचे दवबिंदू कोवळ्या उन्हांत लकाकू लागलेले. शेताडीत कुठे राब जाळायची, कुठे पावसाआधी शेत नांगरून ठेवायची लगबग चाललेली, तर कुठे पावसाचं पाणी भातखाचरातून फिरवण्यासाठी बांध घालणे-डागडूजी करणे चाललेलं.

कार्ले लेण्यापासून पूर्वेला धावणारी डोंगररांग दिसू लागली. डोंगररांगेच्या पूर्व टोकाला वाळक लेण्यांना रामराम करून वळसा घालत रस्ता खोऱ्यात आत शिरू लागला. सांगीसे गाव मागे टाकत वेल्हवली फाटा गाठला.

वेल्हवली भुयारलेणे

पश्चिमेकडून पूर्वेला धावणाऱ्या कार्ले डोंगररांगेपासून निघून उत्तरेला वेल्हवलीकडे एक दांड उतरत येतो. दांडाच्या उतारावर ५० मी उंचीचा गोलाकार कातळटप्पा दिसत होता. पायथ्यापासून कुठल्या लेण्याचा मात्र अंदाज येत नव्हता.

वेल्हवली फाट्यापासून रस्त्याने थोडं पुढे जाऊन लेणेभुयाराबद्दल चौकशी केली. शेरड्यांना चारायला नेणाऱ्या एका मावशींना आम्ही कसली गुहा शोधतोय, याची अचूक खुण पटली. त्यामुळे वाट समजावून घेता आली. करवंदीच्या जाळ्यांमधून ५० मी चढाई करून वेल्हवळी दांडावरच्या पदरात पोहोचलो. तिरक्या सपाटीवर गच्च गवत माजलेलं. तरीही, समोरच्या कातळटप्प्यात चौकोनी गुहा आमच्या नजरेतून सुटली नाही.

गुहेपाशी पोहोचणे अडचणीचे होते. डावीकडून चढण्याचा प्रयत्न काटे-जाळ्यांमुळे सोडला. काट्यांच्या जाळ्यांमधून मार्ग काढत आता उजवीकडच्या कातळातून ओहोळातून मार्ग काढत कातळपट्ट्याच्या पोटात पोहोचलो.

किंचित डोकावणाऱ्या २० मी कातळटप्प्याच्या पोटातून गुहा शोधत डावीकडे निघालो

आणि अखेरीस दृष्टीक्षेपात आली चौकोनी गुहा. हुर्रे!!!

गुहा नैसर्गिक की मानवनिर्मित असेल आणि त्यात नक्की काय गवसतंय, याची विलक्षण उत्सुकता लागलेली. प्रथमदर्शनातंच नेहेमीच्या लेण्यांसारखी ही जागा नाही, हे ध्यानात येऊ लागलं.

पहा व्हिडीओ:

गुहेत वटवाघळे-साळींदर-वन्यजीव नाही ना, यासाठी गुहेच्या एका बाजूला थांबून हाकारे टाकले. भुयारात शिरायला तयार झालो. विवेकसरांनी ताकदीचे टॉर्च आणि काठी आपटत भुयारात प्रवेश केला. तीव्र प्रकाशझोतामुळे गुहेच्या शेवटच्या टोकापर्यंतच्या विस्ताराचा अंदाज येऊ लागला. चौकोनी आकारात खोदलेली ओबडधोबड साधी खोदाई. भुयारात शिरणाऱ्या नैसर्गिक प्रकाशामुळे छताकडचा ओबडधोबड खोदाईचा भाग एकापाठोपाठ कमानी वाटाव्यात असा प्रकाशित झालेला.

पायथ्याला माती-बारीक दगडांचा मार्ग. मुद्दाम केलेली सपाटी इथे नाहीये. शुद्ध बेसाल्ट खडकातून पहार की साध्या ताकदीचा सुरुंद वापरून खोदाई केलेली. खोदाईतून निघणारा दगड-माल पूर्णपणे बाहेर न काढल्याने, भुयाराच्या मार्गावरच पसरलेला.

चालताना पायाखालचे दगड गडगड हलून, एकमेकांना घासून आवाज होत होता. त्याच्यावरून चालताना चांगलीच कसरत होत होती. खडकाच्या खोदाईवर दोन टॉर्चचे झोत पडून प्रकाश-सावल्यांचे अजब गूढ आकृतीबंध नाचत होते. सरांच्या चाहुलीने- टॉर्चप्रकाशाने समाधी भंग पावलेल्या वटवाघूळ फडफड करत आमच्या बाजूने निघून गेलं. त्या अनपेक्षित क्षणामुळे कोणीतरी दचकणे आणि नंतर ट्रेकर्सनी खिदळणे हवेच. ठिकठिकाणी सुरुंग-पहार लावल्याच्या ६-१२ इंच खोल अश्या खुणा-छिद्रे होत्या.

अखंड भुयाराचा भार खांबांशिवाय सहज पेलतं अश्या बेसाल्टचं अंतरंग, खडकाचा पोत आणि त्यातले बदलते रंग, खोदाईमुळे क्वचित उघड झालेल्या मोकळ्या जागा, एखादी तीरासारखी गेलेली क्वार्ट्झची रेषा, पल्याड चमकणारी एखादी स्फटिककुपी – सारंच कवतीकाने न्याहाळत होतो.

विशेष म्हणजे कार्ले डोंगररांगेच्या उत्तरबाजूच्या लेण्यांच्या खोदाईमध्ये ज्या प्रकारे छिन्नीचे घाव दिसतात, तसे छिन्नीचे घाव कुठेच नव्हते.

पाण्याचे टाके-शिलालेख-वस्तीच्या खुणा नाहीत. सलग ७० फुट आत भुयारात गेल्यावर झाल्यावर डावी-उजवीकडे छोट्या गुहा खोदलेल्या.

विवेकसरांच्या मार्गदर्शनाखाली भुयाराची तपशीलवार मोजणी आणि फोटोग्राफी केली.

वेल्हवली भुयारलेणी - रेखाटन (कृतज्ञता: विवेक काळे सर)

गुहेतून बाहेर डोकावल्यावर दिसत होतं नाणेमावळाचं दृश्य.

एकंदर अत्यंत गूढ भुयार-गुहा. त्यामुळे टीम बेहद्द खूष!

------------------------------------------------------------------------

नेसवेची जुनी विहीर. लेण्याच्या शोधात भिरीभिरी भ्रमंती

वेल्हवलीमधून आता गाडीरस्त्याने पश्चिमेला निघालो. नेसवे गावाच्या अलिकडे वळणावर झाडीत लपले होती चौकोनी आकाराची बांधीव जुनी विहीर.

बाजूला शिवपिंड-नंदी-गणेशमूर्ती.

रेखीव कटाईचे चिरे वापरून बांधलेली चौकोनी आकाराची खोल विहीर.

विहिरीत उतरत जाणाऱ्या ८-१० पायऱ्यांचा अरुंद मार्ग पुढे डावीकडे वळला. पुढे ३० पायऱ्या उतरल्यावर कमानीपल्याड चौकोनी विहीरीच्या पाण्याजवळ नेत होत्या.

उपसा नसल्याने आणि विहिरीचे दगड ढासळल्याने पाणी खराब झालेलं. उथळ झालेलं. कोण्या काळी बांधलेली ही विहीर जुन्या काळाची आठवण जागवणारी. कोणी खोदलेली असेल ही विहीर. इथल्या पूर्वजांची, वाटेवरच्या कोण्या पांथस्थांची-व्यापाऱ्यांची, गाई-गुरांची तहान भागवली असेल. किती उत्सव-गप्पा की संघर्ष रंगले असतील, या पाण्याच्या आसऱ्याने... कोणास ठावूक!

कार्ले लेण्याच्या ईशान्येला असलेल्या मानवनिर्मित गुहांपैकी एखादी गुहा नेसवेच्या डोंगरात आहे का, हे शोधायचं होतं. ‘कुठे गडद-पांडवलेणी आहेत का’, अशी नेसवे गावात ‘भाऊ शिरसाट’ यांच्याकडे चौकशी केली. अश्या संभाषणात आपल्याला अपेक्षित असलेली मानवनिर्मित गुहा-लेणी आणि गावकरी सांगत असलेली कुठलीशी गुहा यात कधीकधी तफावत होते. तसंच काहीसं झालं. रानमेवा खात आणि रानफुलं न्याहाळत नेसवेच्या डोंगरामध्ये १५० मी केली. कधी झाडीखाली भेटला रानदेव, तर कधी विशाल वृक्षांच्या दर्शनाने भारावून गेलो.

लेण्याच्या शोधात भिरीभिरी भ्रमंती झाली.

लेणं-भूयार आम्हांला गवसलं नाही. (अर्थात, पुढे कधीतरी नेसवेला गुहा सापडल्यास आश्चर्यही वाटू नये. शक्यता २०%.) लेणे भटकायच्या मोहिमांमध्ये हे असले ‘फॉल्स अलार्म्स’ असले, तरी त्याचा त्रागा न होता मावळाच्या निसर्गाची सुरेख भटकंती झाली, याचाच आनंद मोठ्ठा!

------------------------------------------------------------------------

खांडशीचे गूढ थरारक भुयारलेणे १

नेसवेपासून पुढे जात पश्चिमेला खांडशी गाव गाठलं. कौलारू राऊळातल्या काळभैरवाचं दर्शन घेतलं.

गावात पोराटोरांना लेण्यांची माहिती नव्हतीच. गुहा-गडद ऐकल्यावर शेजारचे दुकानदार काका राऊळाच्या चौथऱ्यावर आले. आम्हीही सरसावलो. ‘घरांच्या मागे त्या तिथे डोंगुरात लवण दिसतं का, तिथे आहे की एक गुहा आणि धबधबा. पण आता या वक्ताला नाही मिळायचं पाणी पोहायला. असं करा या पावसाळ्यात परत‘. कर्म! आमचा लेणी भटकायचा उद्देश त्यांना कळेना, आणि ते दाखवताहेत ती गुहा नैसर्गिक की मानवनिर्मित याचा आम्हांला अंदाज येईना. तेवढ्यात दुसरे एक मामा आले. ‘पांडवांनी खोदलेली गुहा शोधतोय’, असं म्हटल्यावर मामांनी मान होकारार्थी हलवली. गावाच्या नैऋत्येला हात दाखवला आणि वाट समजावून सांगितली. कार्ले डोंगररांगेपासून खांडशीच्या पश्चिमेला एक सोंड उतरत आलेली. सोंडेच्या पदरात झाडी आणि कातळटप्प्यांचा उतार दिसत होता. मामांकडून ऐकलेल्या माहितीनुसार थोरल्या आंब्यापासून चढल्यावर तिरकं जात, उतरंडीच्या कातळात शिंदीच्या झाडाच्या वरच्या भागात (म्हणजे खांडशीच्या नैऋत्येला) गुहा सापडणं अपेक्षित होतं.

वाटा फारश्या मळलेल्या नव्हत्या. शिंदीच्या झाडाजवळ वरती कातळात गुहा असेल, या गृहितकावर शोधाशोध चालू होती. कातळावरून-जाळ्यांमधून-घसाऱ्यातून धसकफसक करत शोध चाललेला. गावापासून २०-२५ मिनिटात ७० मी उंचीची आडवी-तिरकी चढाई करून, तिरप्या कातळाजवळ पोहोचलो. आणि, अखेरीस नजरेस पडली कातळाच्या पोटात पूर्वाभिमुखी चौकोनी गुहा!!!

काळ्या कातळावरचे पहार-सुरुंगाचे घाव, गवताची झुंबाडे, बुटक्या उंचीच्या खोदीव भुयाराचे मुख आणि मुखापाशी बांधलेली दगड-चिखलाची भिंत नजरेस पडली.

हेही नेहेमीसारखं लेणं नसून वेल्हवळीसारखं गूढ खोदीव भुयार आहे, अशी लक्षणे दिसू लागली. पहा व्हिडीओ इथे:

उत्साहात आम्ही पुढे सरसावलो. गुहेत कदाचित वास्तव्य करणाऱ्या वटवाघळे-साळींदरे-वन्यश्वापदे यांना हाकारे घालून आणि काठी आपटून आम्ही आल्याची वर्दी दिली. निवडूंगापासून पुढे येत भुयाराचे मुख कश्या रीतीने दोन्ही बाजूंनी दगड-चिखलाची भिंत बांधून – कदाचित जनावरं आत शिरू नये म्हणून - अरुंद केलंय, ते न्याहाळलं. मूळ लेणे खोदल्यानंतरच्या काळात ही भिंत नव्याने कोणी बांधली असेल, असा अंदाज आम्ही बांधला.

वाकून किंवा रांगत भुयारात प्रवेश केला. तळाशी वाळलेला चिखल-माती-दगड पसरलेले. भिंती आणि छताची अर्धगोलाकार अशी ओबडधोबड खोदाई. तळापासून साधारणत: एक फुट उंचीवर भिंतींवर पांढरे पट्टे – गुहेत पाणी साठत असेल का? साठणाऱ्या पाण्याच्या खुणा असतील का या? खोदकामात सफाईदारपणा अजिबात नव्हताच. ठिकठिकाणी कातळावर पहारीचे-सुरुंगाचे घाव असल्याने भुयार मानवनिर्मित निश्चित. मात्र छिन्नी-हातोड्याचे घाव कुठेच नव्हते.

२० फुट आत दगड-चिखलाने बांधून काढलेली अजून एक भिंत. भुयारातून वाकून चालत जाताना धाप लागू लागलेली.

भुयाराच्या आतल्या भिंतीपल्याड वाकून गेल्यावर आणखी २० फुट खोल भुयाराचा शेवट असेल असे भासत होते.

प्रत्यक्षात मात्र भुयार ९० अंशात डावीकडे खोदत नेलेले. इथे तळाशी चिखल-दगडं नसून बारीक रेती होती – कदाचित वटवाघळांच्या विष्ठेमुळे. वाकून जाताना चांगलीच धाप लागू लागली. अर्धगोलाकार आकारातील भुयार किंचित चढ चढत आणखी १५ फूट आणि त्यापुढे परत एक वळण. आपल्याच चालीने हवेत उधळलेली धूळ-माती टॉर्चच्या प्रकाशात तरंगताना दिसू लागलेली. मनाच्या कोपऱ्यात डोकावणाऱ्या कुठल्याश्या अनामिक भीतीवर भुयारगुहा समजावून घ्यायच्या कुतुहलाने मात केलेली. यावेळी ९० अंशात उजवीकडे वळून १२ फुट लांबीवर शेवटी ८ फुट व्यासाचा मोठ्ठा गोलाकार खळगा खोदलेला. कदाचित ध्यानगुंफा. वटवाघळांनी फडफड करून, आमचं आगमन आवडलं नसल्याची पावती दिली. वटवाघळांच्या ध्यानसाधनेत व्यत्यय आणल्याबद्दल, मनोमन दिलगिरी व्यक्त केली.

खांडशी लेणी १ - रेखाटन (कृतज्ञता: विवेक काळे सर)

एव्हाना भुयारात ऑक्सिजन थोडा कमी पडू लागल्याने, गुदमरायला लागलेलं. रांगत रांगत भुयाराबाहेर पडताना शीण जाणवू लागला. उजवीकडून भुयाराच्या बाहेर सूर्यप्रकाश दिसल्यावर बरं वाटलं. गुहेबाहेर पडल्यावर उन्हाची तिरीपही बरी वाटू लागली. अश्या भुयाराची खोदाई कश्यासाठी, याचा अंदाज बांधता येईना. ध्यानगुंफा असेल, तर किती गुदमरून जायला होईल. साधारणत: लेण्यांमध्ये दिसणाऱ्या खुणा, म्हणजे छिन्नी-हातोड्याचे घाव, शिलालेख, पाण्याचे टाके, बाक, विहार आणि निवासाच्या काही खुणा, असं काहीच सापडलं नव्हतं. पहार-सुरुंगाच्या खुणा बघता, ही भुयारे कोणी काहीशे वर्षांपूर्वी लपण्यासाठी किंवा लपवण्यासाठी खोदली असतील का? असो, अनेक अनुत्तरीत प्रश्न. गूढरम्य लेणेभुयाराच्या दर्शनाने आमची टीम बेहद्द खूष झालेली!

खांडशीचे गूढ थरारक भुयारलेणे २

खांडशीचं गुहाभुयार सापडल्याच्या आनंदात विजयी मुद्रेने खांडशी गावात प्रवेश केला. ‘श्री आबाजी भावरी’ घराबाहेर आमची वाटच बघत होते. ‘भेटल्या का दोन गुहा?’ या आबाजींच्या पहिल्याच प्रश्नाने आम्ही सपशेल क्लीनबोल्ड - ‘दोन गुहा कुठून आल्या? एकंच आहे ना?’ एकाच वेळी काहीच्याकाही वाटलं, म्हणजे एक भुयार पाहायचं राहिल्याची हळहळ, अजून एक भुयार नक्की कुठे-कसं असेल याची उत्सुकता, परत एकदा उन्हात वणवण करत जावंच लागणार यामुळे थोडा कंटाळा, पण तरीही अजून एक भुयार माहित असलेला माणूस भेटल्याचा आनंद!!!

काळभैरवाच्या राऊळाच्या सावलीत घरून आणलेली शिदोरी सोडली. जेवतानाही विषय एकंच गुहा-भुयारे-लेणी. दोन घास खाऊन तरतरीत झालेली. आबाजी आमच्यासोबत लेणी दाखवायला यायला तयार झाले. आबाजीच्या मते खांडशीच्या दक्षिणेला धबधब्याच्या पोटात एक गुहा आणि पश्चिमेला आम्ही पाहिलेल्या पहिल्या भुयाराजवळ अजून एक भुयार बघायचे होते.

दक्षिणेला धबधब्याच्या पोटातली गुहा पाहण्यासाठी वणवा लागलेल्या पठारापल्याड उंचच उंच चढाई केली.

आबाजी शिरोटा-राजमाची भागात ट्रेकर्ससोबत फिरले असल्याने, आमच्यासोबत त्यांच्या चांगल्याच गप्पा रंगल्या.

चढावर चांगलं घामटं निघाल्यावर, वळणावरच्या बारीक आडव्या वाटेसमोर धबधब्याच्या पोटातली गुहा दिसू लागली.

जागा सुंदर, पण गुहेत मानवनिर्मित खोदाईच्या खुणा काहीच नव्हत्या. पुन्हा एकदा ‘फॉल्स अलार्म’ – म्हणजे लेणी सापडण्याची आशा लावून हुलकावणी मिळालेली.

आमची फार निराशा वगैरे काही झाली नव्हतीच, पण आम्ही शोधतोय ती गुहा ही नाही, याचा अंदाज बाबाजीना आला. ‘आम्ही गावाकडची लोकं. तुम्हांला नाही फसवणार’, असं काहीतरी बोलू लागले. खरंच, किती शुद्ध मनाची माणसं! त्यांना समजावलं की आमचा काहीच गैरसमज नाही. खरंतर, वेध लागलेले खांडशीच्या नैऋत्येच्या आम्ही न बघितलेल्या दुसऱ्या लेणे-भुयाराचे.

डोंगराची पूर्ण उतराई न करता बाबाजी आम्हांला पश्चिमेला घेऊन निघाले. समोर होतं खोऱ्यातले खांडशी गाव आणि पाठीमागे शिरोटा धरणाचं विहंगम दृश्य.

पदरातल्या झाडीतून हलकेच उतरवत, आडवं जात बाबाजीने आम्हांला खांडशीच्या नैऋत्येच्या तिरप्या कातळाजवळ आणलं. वाऱ्याच्या झोतासोबत झाडा-झुडुपातून घुमत येणाऱ्या करवंदीच्या नाजूक फुलांचा गंध सुखावत होता. वळणावरच्या वाळलेल्या गवतामधून-खोडांमधून दिसणाऱ्या कातळाच्या पोटातल्या गुहाभुयाराच्या दर्शनाने मी भारावून थबकलोच.

बाबाजीना मात्र खात्री पटत नव्हती, की आता हे भुयार बघून तरी आमचं समाधान होणार की नाही. ७० अंशात उतरणाऱ्या कातळावर वाहत्या ओहोळाच्या पाण्याच्या खुणा उमटलेल्या. पाण्याचा प्रवाह जिथून वाहतो त्या ४० फुटी कातळपथावर अधूनमधून पहार-सुरुंगाचे घाव घातलेले आणि खाली ओहोळाखाली कातळात चौकोनी खोदाईचे गुहाभूयार. जुन्या वास्तू-लेण्यांपाशी दिसणारा कचरा, गुटख्याच्या पुड्या किंवा कोरलेली नावे असं इथे काहीच नव्हतं.

पायथ्यापासून दीडेक फुट उंचीवरून भुयाराची खोदाई सुरु झाली. ओबडधोबड खोदाईची साधारणत: चौकोनी खोदाई. ठिकठिकाणी पहार-सुरुंगाच्या खुणा. भुयारात प्रवेश करण्यास आम्ही आतुर आणि सज्ज झालेलो.

पहा व्हिडीओ इथे:

साधारणत: ४० फुट खोल भुयाराचा विस्तार शक्तिशाली टॉर्च वापरल्याने लक्षात येत होता. द्वारापाशी आणि भुयारात खोदाईतून काढलेले माल-मोठाले दगड सांडलेले, बाहेर न काढलेले. मुखापासून २५ फुट खोलीवर उजवीकडे खोदलेला गोलाकार आणि किंचित डावीकडे वळणारा मार्ग दिसू लागला. वाकून नव्हे अक्षरशः रांगून या मार्गावर निघालो. तळाशी खूप दगड-रेती सांडल्याने हालचाल करणं अतिशय जिकीरीचे होते, त्यामुळे अक्षरश: धाप लागलेली. काळ्याकुट्ट अंधारात टॉर्च बंद केल्यावर मिट्ट अंधार झाला. कोणीतरी कधीतरी आत काटक्या पेटवून जाळ केलेला. १५ फूट खोलीनंतर टोकाशी ५ फूट व्यासाचा गोलाकार खळगा होता.

खांडशी लेणी २ - रेखाटन (कृतज्ञता: विवेक काळे सर)

जिथून आत आलो, तो मार्ग हालचालीमुळे उधळलेल्या धुळीने माखलेला. भुयाराचे निरीक्षण करून बाहेर आलो आणि मोकळ्या हवेने जीवात जीव आला. साधारणत: लेण्यांमध्ये दिसणाऱ्या खुणा, म्हणजे छिन्नी-हातोड्याचे घाव, शिलालेख, पाण्याचे टाके, बाक, विहार आणि निवासाच्या काही खुणा, असं काहीच सापडलं नव्हतं. खांडशीच्या दुसऱ्या गूढरम्य लेणेभुयाराच्या दर्शनाने आमची टीम बेहद्द खूष झालेली!

खांडशीला परत आलो, तेंव्हा गाईड बाबाजींना मानधन दिलेच आणि मनोमन आभार मानले, कारण या गिरीजनांमुळेच आम्हांला अनवट लेण्यांचं दर्शन झालेलं.

कार्ले डोंगररांगेत ईशान्य बाजूच्या लेण्यांचे न सुटलेले जिग-सॉ कोडे - निरीक्षणे:

कार्ले डोंगररांगेत ईशान्य बाजूची वेल्ह्वळी आणि खांडशीची मानवनिर्मित भुयारे बघितल्यावर, नाणेमावळाच्या जिग-सॉमधले आमच्या गटाला पडलेले (आणि न सुटलेले) प्रश्न आणि निरीक्षणे:

१. काय उद्देश:: ध्यान करणाऱ्या कोण्या साधकांना एकांत मिळावा म्हणून, की कोणाला अज्ञातवासात राहण्यासाठी, की काहीतरी मौल्यवान लपवण्यासाठी? भूयारांच्या शेवटी गोलाकार खळगा केलेला – साधकांसाठी की काही मौल्यवान साठवण्यासाठी? भूयारांजवळ पाण्याची टाकी नसणे, वाकून-रांगत जावे लागावे अशी भुयारांची खोदाई, अंतर्भाग कोंदट आणि दगडधोंड्यांनी भरलेला. त्यामुळे, भुयारे साधकांच्या राहण्यासाठी सुयोग्य नाही वाटत.

२. स्थान इथेच का: नाणेमावळातल्या गजबजीच्या पुरातन व्यापारी मार्गाजवळ, पण डोंगरापल्याड दडलेला मुद्दाम भाग निवडलेला.

३. कोणती लेणेवैशिष्ट्य: खोदाईचा दर्जा अतिसामान्य. पहार-सुरुंगाच्या खुणा सर्वत्र आढळल्या, पण लेणे खोदाईत दिसणाऱ्या छिन्नी हातोड्याच्या खुणा अगदी कुठेच नाहीत. वाकून किंवा रांगत जावे लागावे, असे लांबच लांब भुयार. खोदाईनंतर निघणारे दगड भुयारातच विखुरलेले. तळाशी चिखल-माती, तर भिंती आणि माथ्याकडे ओबडधोबड खोदाई. भूयारांजवळ पाण्याचे टाके नाही मिळाले.

४. कोणत्या काळातली: लेणी खोदताना वापरलेल्या पहार-सुरुंगाच्या वापरामुळे ही कार्ले लेण्यांच्या नंतर काहीशे वर्षांनंतर खोदलेली असावीत.

५. कोणत्या विशिष्ठ धर्माची: डोंगरापल्याड कार्ले लेण्यांमध्ये आढळणारे बौद्ध धर्मकृत्याचे शिलालेख – स्तूप इथे ईशान्येच्या भूयारांमध्ये नाहीत.

६. कोणी खोदवलेली – धर्माश्रय, राजाश्रय, व्यापारी हेतू?: धर्माश्रय असल्याची कोणतीही खुण भुयारात नाही. व्यापारी मार्गाजवळ नसल्याने व्यापारी हेतू नसावा. राजाश्रय मात्र नक्कीच असावा. पण कोणाचा?

७. विलग की कार्ले समूहातील: पल्याडच्या कार्ले लेण्यांमध्ये आढळणारी शिलालेख-धर्मचिन्हे-स्तूप-विहार-टाकी इथे नाहीत. त्यामुळे कार्ले लेण्यांशी ही लेणी संबंधित नसावीत. मात्र वेल्ह्वळी आणि खांडशीच्या दोन भूयारांमध्ये खूप साम्य असल्याने, ही ३ भुयारे मात्र एका साखळीतली.

कार्ले डोंगररांगेत ईशान्य बाजूची वेल्ह्वळी आणि खांडशीची मानवनिर्मित गूढ लेणी-भुयारे धुंडाळताना विलक्षण अनुभूती मिळालेली. कल्पनाशक्तीच्या पलिकडचं भूयारांमध्ये दडलेलं अंधाराच्या साम्राज्याचं जग अनुभवताना चक्रावून गेलेलो, भारावून गेलेलो; तरीही निखळ आनंद अनुभवलेला...

(पूर्वप्रकाशित: साप्ताहिक लोकप्रभा)

------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. ट्रेकर मंडळी: विवेक काळे सर, अमेय जोशी, निनाद बारटक्के, मिलिंद लिमये, दिलीप वाटवे, दिलीप गपचूप आणि साईप्रकाश बेलसरे.

२. मन:पूर्वक कृतज्ञता: मयूर तिकोने (पाटण), आबाजी भावरी (खांडशी), संग्राम गरुड (सांगीसे), सचिन शेडगे (कामशेत), साईली पलांडे-दातार (पुणे)

३. ब्लॉगपोस्टचा हेतू "आम्हीच नवीन लेणे शोधले", असा अजिबात नाही. ट्रेकर-इंडॉलोंजिस्ट दोस्तांबरोबर अनुभव शेअर करणे हा आहे. लेण्यांबद्दल अधिक माहिती/ आधीचे संशोधन/ डॉक्युमेन्टेशन कोणाकडे असेल, तर अवश्य अवश्य कळवावे.

४. लेणी आराखडे: विवेक काळे सर

५. मावळ नकाशा आणि ब्लॉगवरील फोटो: साईप्रकाश बेलसरे.

६. या भुयारांना फक्त अनुभवी ट्रेकर्सनी पूर्ण तयारीनिशी भेट द्यावी. शक्यतो उन्हाळ्यात या गुहालेण्यांना भेट देणे योग्य. वावर अजिबात नसल्याने, सरिसृप-वटवाघळे-श्वापदे यांचा वावर असू शकतो. अतिरिक्त काळजी घेणे आवश्यक. शरीर पूर्ण झाकतील असे कपडे, ताकदीचे टॉर्च, काठी आवश्यक. भरपूर पाणी सोबत असावे.

७. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.

८. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०१८. सर्व हक्क सुरक्षित.

पाटण आणि साई लेणींचे जिग-सॉ कोडं

2018-06-17T23:56:00.000-07:00

पाटण आणि साई लेणींचे जिग-सॉ कोडं

इंद्रायणी नदीच्या खोऱ्यातल्या - नाणेमावळातल्या - अल्पपरिचित कातळलेणी धुंडाळण्याच्या वेडापायी पहिल्या टप्प्यात कार्ले डोंगररांगेच्या दक्षिण बाजूस असलेली लेणी-विहारांची (वळवण-देवघर-वाकसई-शिलाटणे-टाकवे-वाळक) लेणे-टाक्यांची साखळी समजावून घ्यायचा प्रयत्न केलेला. प्रकल्पाच्या पुढच्या टप्प्यात इंग्रज अभ्यासक फर्ग्युसन यांनी सव्वाशे वर्षांपूर्वी केलेल्या एका ओळीच्या नोंदीच्या आधारे आणि स्थानिक ट्रेकरमित्रांच्या मदतीच्या कशी भिरीभिरी भ्रमंती केली आणि काय गवसलं, याच्या वर्णनाचा हा ब्लॉग. मोहिमेच्या दुसऱ्या टप्प्यात भेट दिली पाटण गावच्या तीन चैत्यलेण्यांना आणि नाणोली-साई गावजवळच्या साई लेण्यांना.

पाटण चैत्यगृह १ (पूर्वेचे)

... एके दिवशी भल्या पहाटे मळवलीपाशी रेल्वेक्रॉसिंग करून, पाटण गावातून बाहेर पडत पूर्वेला वाघजाईच्या मंदिरापाशी गाडी लावली. मंदिराबाहेरचं वैशिष्ट्यपूर्ण गद्धेगाळ शिल्प आणि ओळीने मांडलेले आठ नंदी न्याहाळले.

(फोटो साभार: साकेत गुडी)

आसमंत न्याहाळला तर लक्षात आलं, की पाटण वसलंय दुर्ग विसापूर आणि भातराशी शिखराच्या डोंगरसोंडांच्या कुशीत. पूर्वेला भातराशीकडून उतरलेल्या डोंगरसोंडेच्या उतारावर खोदलेलं चैत्यगृह बघायला आम्ही आतुर झालेलो.

गावापासून मरगळवाडीकडे जाणाऱ्या कच्च्या रस्त्यावरून जात, अर्ध्या तासाच्या चालीनंतर लेण्याच्या आसपास पोहोचलेलो. उतारावरच्या झुडुपांमधून लेणे सहज दिसत नव्हते.

शोधाशोध घुसाघुशी केल्यावर फडकणाऱ्या ध्वजाच्या दिशेने चढत गेलो. आणि, समोर आलं पाटणचं चैत्यगृह. पहा व्हिडीओ इथे:

मूळातल्या नैसर्गिक गुहेची खोदाई करत साधारणत: घुमटाकार छताचा आकार दिलेला. अत्यंत सुबक आणि दर्जेदार खोदाईचे हे चैत्यगृह म्हणजे बुद्धाच्या स्मरणार्थ उभारलेलं स्तूपयुक्त प्रार्थनामंदिर. लेण्याची खोदाई करताना काही ठिकाणी बेसाल्टमधल्या नैसर्गिक पोकळी (cavity) उघड झालेली. तळाशी किंचित उंचसखल सपाटी आणि किंचित रेतीचा थर (हल्लीच इथे सिमेंटचा थर दिलाय म्हणतात). इथे शिलालेख किंवा पाण्याचे टाके नाही. मात्र, लेण्यासमोर विवेकसरांना पाण्याच्या टाक्यासारखी खोदाई जाणवली. लेण्याच्या उजवीकडे आयताकृती दालनात रेखीव स्तूप आणि शेजारी छोटा बाक खोदलेला. स्तूपाच्या पायथ्याशी वर्तुळाकार जोते, त्यावर नक्षीदार वेदिकापट्टी, घुमटाकार अंड, त्यावरची छोटी खाच (कदाचित बुद्धाच्या रक्षेचा अंश ठेवण्यासाठी जागा) आणि थेट कातळछताला आधार देणारी हर्मिका अशी स्तुपाची रचना. त्यामुळे इथे वेगळ्या लाकडी छत्राची इथे योजना नव्हती. जोते म्हणजे मृत्यूलोक, घुमटाकार अंड म्हणजे आकाश आणि हर्मिकेच्या सात उतरत्या पायऱ्या म्हणजे सप्तस्वर्गांचे प्रतिक. स्तूपाच्या आयताकृती दालनाबाहेर तळाशी चौकोनी खाचांमध्ये कदाचित लाकडी चौकट बसवली असेल का, कुणास ठावूक!

लेण्यातून समोर दिसणारे नाणेमावळ सकाळच्या कोवळ्या उन्हांत न्हाऊन निघत होतं. पूर्व मॉन्सूनचे ढग न्याहाळत कितीतरी वेळ बसून राहिलो. उतरताना पाटणच्या उत्तरेचा मोठ्ठा बांधीव तलाव खुणावू लागला.

मुद्दाम वाट वाकडी करून बांधीव तलाव आणि त्याच्या काठावरचं शिवमंदिर न्याहाळलं. हा तलाव कधी-कोणी बांधला हे माहिती नसलं, तरी नक्कीच अजून एक जुनी जागा.

पाटण चैत्यगृह २ (पश्चिमेचे)

“भाजे लेण्याच्या पूर्वेला आयरा गावापाशी एकांडे ध्यानविहार आहेत”, अशी एका ओळीची नोंद फर्ग्युसन यांनी केलेली. बाकी काहीच तपशील नाही. भाजे लेण्याच्या पूर्वेला डोंगरापल्याड आहे पाटण गाव. आयरा नावाचं इथे कुठलंच गाव नाही. त्यामुळे फर्ग्युसनने ‘आयरा’ म्हणून नोंदवलेली लेणी हीच पाटण गावची लेणी, असा अंदाज बांधून पाटणला अजून काही लेणी आहेत का हे धुंडाळायचं ठरवलं. आमच्या अमेयचे ट्रेकर मित्र सगळीकडे असतात. त्याने पाटणच्या ‘मयूर तिकोने’ या ट्रेकरमित्राशी संपर्क केला आणि भटकंती ठरली सुद्धा.

भल्या पहाटे पाटणला पोहोचलो. शांतनिवांत सकाळ. मयूर भेटला. एकदम उत्साही आणि हसतमुख ट्रेकरमित्र. लगेचच लेण्यांच्या विषयाला हात घातला. आमच्या पश्चिमेला होती विसापूरवरून उतरत आलेली लांब डोंगरसोंड. डोंगरसोंडेच्या कातळातून सहजीच डोकावत होती एक थोरली गुहा. कित्येक वर्ष पाटणला येऊन गेलेलो, पण ही गुहा कधीच लक्षात आली नव्हती. मयूरसोबत गुहेकडे चढाई सुरु केली.

गुहेखाली पदरातली शिंदीची झाडं आणि उभा उतार यामुळे थेट गुहेकडे चढणे अडचणीचे होते.

उजवीकडून (उत्तरेकडून) डोंगरमाथ्यावर जाणारी मळलेली वाट घेतली.

डोंगरसोंडेचा माथा जवळ आल्यावर मयूरने मळलेली वाट सोडून, डावीकडच्या उतारांवरून वाटेचा-लेण्याचा अंदाज घ्यायला सुरुवात केली.

लेण्याकडे जायला वाट अशी नव्हतीच. गच्च निसरड्या गवतातून उभं चढत आणि सोपे कातळारोहण अशी अडचणीची चढाई केली.

आणि, मग झालं गुहेचं पहिलं दर्शन. पूर्वेचं ऊन लेण्याला उजळवत होतं.

वाळक्या गवतातून धस्सकफस्सक करत लेण्याजवळ गेलो. जवळ गेल्यावर लेण्याच्या डावीकडचा खळगा आणि गुहेची सफाईदार खोदाई जाणवू लागली. आणि लेण्यात ते काय आहे – ‘स्तूप’!!! आम्ही जोरात ओरडलोच.

आतुरतेने जवळ गेल्यावर स्तुपाच्या उजवीकडे लेण्यातला विहारही दिसू लागला. पायथ्याशी बेसाल्टमधली नैसर्गिक पोकळी खोदाई लेण्याची खोदाई करताना मोकळी झालेली. तळाशी असलेल्या वाळलेल्या चिखलमातीवरून पावसाचे पाणी कदाचित साठत असावं. मात्र हे खोदलेले नाही वाटत.

पहा व्हिडीओ इथे:

मुख्य लेण्याच्या दालनाची वैशिष्ट्यपूर्ण अर्धगोलाकार आकारात खोदाई केलेली.

डावीकडे चौकटीत स्तूपाची खोदाई सुरुवात करून अर्धवट सोडलेली. स्तुपाचा आकार काही रेखीव आणि सफाईदार नाही वाटत.

स्तूपाच्या कातळावरचे खडकाचे खपचे बघता, खोदाई करताना कातळाची कटाई बिघडली म्हणून सोडलं की दगडाचा पोत साधा म्हणून सोडलं, कुणास ठावूक. माथ्याकडचा हर्मिकेचा भाग पडला किंवा फुटला किंवा फोडला आहे. लेण्याच्या अर्धगोलाकार भागात समोर वर्षावासासाठी खोदलेला विहार दिसत होता.

किंचित बाक खोदलेली त्यात पायरी, अरुंद द्वार आणि छोटुश्या विहाराची जागा.

विहाराच्या आत बाक नाही. माथ्याचा भाग किंचित घुमटाकार खोदलेला. शिलालेख नाही. पाण्याचे खोदीव टाके नाही. लेण्याच्या तळाशी बऱ्यापैकी सपाट केलेला कातळसपाटी. त्यावर कोरलेला सारीपाटाचा डाव आणि तीन-चार खळगे.

लेण्याबाहेर समोर शिलाटणे लेण्यांपाशी पूर्वमॉन्सून ढगांची सलगी चाललेली.

डावीकडे पुणे-मुंबई द्रुतगती मार्ग, पसरलेलं पाटण गाव आणि त्याचा तलाव, समोर पाटण चैत्य १ असलेली भातराशीकडून उतरणारी सोंड, किंचित उजवीकडे भातराशी शिखर आणि उजवीकडे विसापूरच्या माथ्यावरची तटबंदी!

अनेकदा पाटणला भेट देऊनही, लक्षात न आलेलं पाटणच्या पश्चिमेचं चैत्यगृह पाहून टीम बेहद्द खुश झालेली.

पाटणची लेणी झाली बघून असं वाटत असतानाच, मयूरने सांगितलं अजून एका ठिकाणी साधं लेणं आहे. फक्कड चहाच्या संजीवनीने टीम पुन्हा एकदा तय्यार झाली.

पाटण लेणे ३ (दक्षिणेचे)

पाटण गावापल्याडच्या वाघजाई देवळापाशी गाडी लावली. मंदिराच्या दक्षिणेला दुर्ग विसापूर आणि भातराशी शिखराला जोडणारी रांग दिसत होती. विसापूरच्या पूर्वेच्या बुरूजापासून उतरलेल्या डोंगरदांडाशेजारून मळलेली वाट चढत होती.

डोंगराचा पदर जवळ आल्यावर मळलेली वाट सोडून ओढ्यातून चढत, कातळमाथ्याच्या पोटापाशी पोहोचलो सुद्धा. मात्र इथून पुढची चाल चांगलीच अडचणीची होती. कातळमाथा डावीकडे ठेवून आडवं घुसत गेलो. झुडूपांच्या गच्च जाळ्या माजलेल्या. भेकरांच्या-साळींदरांच्या-डुकरांच्या बुटक्या-अरुंद वाटा तुडवत लय ओरबाडून घेतलं.

अखेरीस दृष्टीक्षेपात पडलं एक अर्धवट खोदाई करून सोडून दिलेलं लेणं. माथ्यावर आग्या मोहोळ असल्याने शांततेत हालचाली केल्या. २५ फूट रुंद असलेली आणि माथ्याकडून दोन टप्प्यात खोदलेली अचूक काटकोनातली सुरेख कटाई.

बाहेरच्या बाजूस छिन्नीचे घाव बारीक-जवळजवळ-सुबक.

तर आतल्या बाजूस दगड-माल खोदून काढायचा असल्याने छिन्नीचे घाव ढोबळ आणि लांब लांब घातलेले.

लेणे अर्धवट का सोडले, याचा अंदाज मात्र बांधता आला नाही.

परतीचा प्रवास सुरु झाला. आल्या वाटेने न येता, वळसा घालत विसापूरपासून पाटणकडे वायव्येला उतरणाऱ्या मुख्य ओढ्यातून उतरायचे होते. परत एकदा सुरु झाला झुडूपा-जाळ्यांचा खेळ. अशक्य गचपण असल्याने सॅक पाठीवरून काढून घेतली. जाळीखाली चक्क पाठीवर झोपायचे. पाय दुमडून पुढे सरकायचे आणि सॅक ओढून घ्यायची, असा द्राविडी प्राणायाम चाललेला.

मागे आग्या मोहोळ आणि आम्ही जाळीतून अतिशय हळू सरकू शकत असल्याने, हा टप्पा काळजीपूर्वक पार केला आणि हुश्श केलं. बारीक वाटेवरच्या घसाऱ्यावरून उतरल्यावर, विसापूरच्या ओढ्याच्या पात्रात समोर आली नैसर्गिक मोठ्ठी गुहा.

ओढ्याच्या पात्रातले रांजणखळगे अडस-दडस करत उतरले.

मयूरने एके ठिकाणी कातळात खोदलेली दोन शिवलिंगे दाखवली.

मयूरच्या घरी खूप अगत्याने स्वागत झालं. पोटभर न्याहारी केल्यावरच निरोप घेतला. किती किती आपुलकीने आम्हांला. मैत्र सह्याद्रीचे – अजून काय!

पाटणच्या पूर्वेचे उत्तम चैत्यगृह, पश्चिमेचे अर्धवट चैत्यगृह आणि दक्षिणेचे अर्धवट सोडून दिलेले लेणे बघितल्यावर, नाणेमावळाच्या जिग-सॉमधले आमच्या गटाला पडलेले (आणि काही न सुटलेले) प्रश्न आणि निरीक्षणे:

१. काय उद्देश:: बौद्ध धर्माच्या साधकांना एकांत ध्यान करण्यासाठी ध्यानगुंफा

२. स्थान इथेच का: नाणेमावळातला गजबजीचा पुरातन व्यापारी मार्ग - पुरातन दुर्ग (विसापूर) – लेणी अशी जोडगोळी. कार्ले-भाजे लेण्यांच्या परिसरातील उपग्रहांसारखे विखुरलेली एकांडी लेणी. डोंगरावरची लेणी साधकांसाठी ध्यानगुंफा म्हणून

३. कोणती लेणेवैशिष्ट्य: खोदाईचा दर्जा चांगला. छिन्नी हातोड्याच्या सुबक खुणा. लेण्यांजवळ शिलालेख किंवा पाण्याचे टाके नाही, पण मोठ्ठी छिद्रे खणलेली.

४. कोणत्या काळातली: कार्ले-भाजे लेण्यांच्या काळाच्या आसपास खोदलेली असावीत.

५. कोणत्या विशिष्ठ धर्माची: पाटण चैत्यगृह स्पष्टपणे बौद्ध धर्मकृत्य. जवळची कार्ले-भाजे लेणी बौद्ध धर्मकृत्य असल्याने आणि बांधीव दागोबासाठी खोदलेल्या अर्धवर्तुळाकार दालनांमुळे ही लेणी बौद्ध साधकांना एकांत साधनेसाठी खोदवली असावीत.

६. कोणी खोदवलेली – धर्माश्रय, राजाश्रय, व्यापारी हेतू?: धर्माश्रय नक्कीच. व्यापारी हेतू नसावा. राजाश्रय मात्र नक्कीच असावा. पण कोणाचा?

साई लेणे (हे फर्ग्युसनने नोंदवलेले नाही. कार्ले डोंगररांगेत नाही, पण जवळच नाणेमावळातल्या पुरातन मार्गाजवळ असल्याने, या लेणेगटात नमूद केलंय)

कार्लेलेणे ज्या डोंगररांगेत खोदलंय, त्या रांगेच्या दक्षिण बाजूची फर्ग्युसनने नोंदवलेली लेणी (देवघर, वाकसई, शिलाटणे, टाकवे, वाळक) आम्ही एव्हाना बघितली होती. पुरातन व्यापारी मार्गालगत टप्प्याटप्प्याने खोदलेली लेणी-टाकी अशी साखळी असेल, असा अर्थ काढू पाहिला. आता या परिसरातली लेणी बघून झाली असावीत, असं वाटत होतं. पण पुन्हा एकदा सह्याद्रीने सुखद धक्का दिला. आमच्या अमेय जोशीचा मावळचा रिसर्च आणि स्थानिक ट्रेकर मित्रांशी संपर्क दांडगा असल्याने त्याला या परिसरातल्या अजून एका लेण्याची माहिती मिळाली. कामशेतचे श्री शिवप्रसाद सुतार आणि मित्रमंडळाने नाणेमावळातल्या अल्पपरिचित ‘साई लेण्या’ला भेट दिल्याचं कळलं. हे लेणे नैसर्गिक गुहा, की मानवनिर्मित हे प्रत्यक्ष भेट दिल्याशिवाय कळणार नव्हते. फर्ग्युसनने ही जागा नोंदवली नाहीये, पण शिवप्रसाद यांनी आपुलकीने तपशीलवार माहिती दिल्यामुळे आम्हाला गुहालेणे सापडू शकले, हे कृतज्ञतापूर्ण नमूद केलं पाहिजे.

भौगोलिकदृष्ट्या हे लेणे कुठे ते पाहू. कार्ले लेण्याची डोंगररांग पश्चिम-पूर्व धावून वाळकपाशी संपलेली. थोडं पूर्वेला दुसरी एक डोंगररांग नाणे-नाणोली गावापासून सुरु होवून वायव्येला ढाक दुर्गापर्यंत धावते. या डोंगररांगेमुळे नाणेमावळाची एक शाखा वायव्येला उकसण-जांभिवलीकडे पसरली आहे. डोंगररांग सुरु होते, त्या नाणोली-साई गावापाशी साई लेण्याची जागा. वाळक गावापासून पूर्वेला ही जागा पुरातन मार्गालगतच. म्हणून कार्ले लेण्याच्या दक्षिण बाजूच्या लेणेसमुहातलं हे लेणे असेल, असा अर्थ आम्ही काढला. साई लेणे आहे तरी काय याची आता उत्सुकता दाटलेली.

एके दिवशी पहाटेच कामशेत गावातून जांभिवलीचा रस्ता घेऊन नाणे गाव गाठलं. नाणोली–साई गावाच्या वळणां-वळणांच्या रस्त्यावरून प्रवास करताना थबकलो. नाणेमावळाच्या दृश्याच्या पार्श्वभूमीवर गवताळ माळावर विखरलेल्या मेंढ्या आणि गप्पीष्ट धनगर भेटले. सालाबादप्रमाणे उन्हाळ्यात मेंढ्यांना पूर्वेच्या दुष्काळी भागातून सह्याद्री घाटवाट उतरून कोकणात न्यायचं आणि मॉन्सूनची वर्दी आली की पुन्हा घाट चढून गावाकडे परतायचं, ही त्यांची जीवनशैली मावळातल्या जुन्या संस्कृतीचाच भाग म्हणायचा.

नाणोली गावाच्या अलिकडे टेपाडावरचं खंडोबा मंदिर खुणावू लागलं. पायथ्याशी गाडी लावून खंडोबाच्या मंदिराच्या डावीकडून डोंगराच्या माथ्यावरच्या पवनचक्क्यांसाठी बांधलेल्या कच्च्या रस्त्याने चालत निघालो. डोंगरावरच्या वाडीतले गावकरी बाईक घेऊन रस्त्याने भेटत होते, पण त्यांना साई लेण्यांबद्दल काही कल्पना नव्हती. दुतर्फा उंच झक्क झाडी, डोंगर माथ्याकडे टेकणारे पूर्व मॉन्सून ढग आणि निवांत चालीचा कच्चा रस्ता.

एका वळणावर अजस्त्र ईगल आऊलच्या फडफडण्याने दचकलो. डोक्यावर शिंगे असल्यासारख्या दिसणाऱ्या त्या विशाल घुबडाच्या भेदक दर्शनाने अंगावर काटा आला. कच्च्या रस्त्यावरून जाताना डावीकडच्या डोंगरउतारामध्ये कातळटप्प्यांमध्ये लेणे कुठे असेल, याचा अंदाज घेत पुढे निघालो.

हत्तीच्या गंडस्थळासारखा विशाल कातळमाथा असलेल्या डोंगराच्या पोटातली गुहा खुणावत होती. पण, चढाईसाठी अजिबात वाटच नसल्याने अजून पुढे काही सापडतंय का बघत निघालो.

आभाळात पूर्व-मॉन्सून ढग जमलेले. हवेतल्या दमटपणामुळे घामाने निथळू लागलो. पहिल्या पावसासोबत आगमन झालेल्या माश्यांनी आमच्याभोवती घोंघावायला सुरुवात केलेली. खंडोबाच्या देवळापासच्या सोंडेपासून निघाल्यावर अडीच-तीन किमी चाल झाल्यावरही लेणे कुठे, याचा अंदाज येईना. क्वचित कोणी स्थानिक भेटले, पण कुणालाच साई लेण्याबद्दल कल्पना नव्हती. ढगात हरवलेल्या माथ्याकडच्या पवनचक्क्यांची संथ कुरकुर चाललेली. बराच वेळ खर्च करूनही लेणे गवसणारच नाही, अशी परिस्थिती निर्माण झालेली.

परत एकदा शिवप्रसाद यांनी दिलेली लेण्यांची माहिती आणि परत पडताळून पाहिली. त्यांनी काढलेल्या फोटोत साई लेण्यातून आसमंतात दिसणाऱ्या डोंगररांगा, झाडीचे टप्पे बारकाईने बघितले. जाणवलं, की मगाशी आम्हांला दिसलेला हत्तीच्या गंडस्थळासारखा कातळमाथा असलेला डोंगर साई लेण्यातून डावीकडे दिसतोय. खूण मिळालेली, त्यामुळे आल्या रस्त्याने परत निघालो.

खुणेच्या डोंगरापासून वळत जाणारा रस्त्यावरून झाडीमागे कातळात काही गुहा जाणवत होत्या.

दिशाशोधनाच्या अनुभवाच्या जोरावर पदरातल्या दाट रानव्यात घुसलो. गच्च झाडी-पालापाचोळा-जाळ्यांमधून-जनावरांच्या वाटांवरून कातळकड्याच्या जवळ गेलो.

लेणे नक्की कुठे हे दिसले नव्हतेच. कड्याकडे उंच पाहिल्यावर दिसणाऱ्या खोलगटीत लेणे असू शकेल, अश्या शक्यतेवर कडा चढून पाहायचं ठरवलं. एका कातळावर ठिकठिकाणी माफक खोदाई करून लेणे खोदण्यासाठी कातळाचा दर्जा जोखला असेल का, असं वाटलं.

कधी कातळकड्यावरून, कधी बाजूच्या उतारावरून ५० फूट सोप्या श्रेणीचं कातळारोहण करून गेलो.

उभ्या उतारावरची भुसभुशीत रेती – कातळ आणि झुडुपांच्या जाळीमधून कशीबशी चढाई केली.

अखेरीस समोर उलगडली कातळकड्याच्या पोटातली तिरकी लंबगोलाकार गुहा. मुळातली नैसर्गिक गुहा असलेलं, पण स्पष्टपणे मानवनिर्मित खोदाई केलेलं – हेच ते साई लेणे!

पहा व्हिडीओ इथे:

गुहेच्या डावीकडे बाकाची खोदाई - छिन्नी हातोडाचे घाव घालून केलेली.

तळाशी उंच-सखल माती-दगड साठलेले, तर छताकडे मूळ ओबढधोबड गुहा सोडून दिलेली. गुहेच्या मागील बाजूस उभ्या भिंतीसारखी अर्धगोलाकार खोदाई. कातळ किंचित तिरका असल्याने भिंतीसाठी एका थराची कटाई झाल्यावर बारीक आडवी पट्टी ठेवून मग पुढच्या थराची कटाई केलेली.

गुहेच्या मुखापाशी उजवीकडच्या कातळावर उभ्या छिन्नीचे एकसलग सुबक घाव.

आतल्या टोकापासून दिसणारा गुहेचा विस्तार बघता कोणी-कधी-कुठल्या उद्देशाने ही गुहा खोदवली, असा नेहेमीचा अनुत्तरीत प्रश्न पडला. शिवप्रसाद यांच्या मते या गुहेत स्वराज्याचे सरसेनापती माणकोजी दहातोंडे काही काळ वास्तव्यास होते. तेंव्हाच्या काही खुणा असतील का या!

गुहेचे निरीक्षण-नोंदी घेतल्यावर, गुहेबाहेरचे ढग, झाडी, कातळटप्पे आणि परिसरातली गावं न्याहाळत गप्पा रंगल्या.

थर्मासमधून आणलेल्या फक्कड चहाचं सेलिब्रेशन चालू असताना, काळेसर गुहेचं निरीक्षण करत होतेच. वर्षावासासाठी गुहा खोदत असल्याने, गुहेजवळ पाण्याचं टाकं असलंच पाहिजे असा त्यांचा विश्वास होता. लेण्याशेजारी पाण्याचे टाके दिसलं नव्हतं. मात्र निरीक्षण करताना गुहेच्या तळाशी पडलेल्या मातीच्या भांड्यांचे-खापरांचे तुकडे त्यांच्या नजरेतून सुटलं नाही. कधीतरी कोणीतरी गुहेत वास्तव्य केल्याचा पुरावा.

आल्या वाटेने उभा कातळ उतरणं अडचणीचं असल्याने, आडवं जाऊन मग उतराई करायची ठरवलं. लेण्याकडे तोंड केल्यावर डावीकडे कातळाच्या पोटातून निघालो. आणि गवसलं कातळातला जिवंत झरा हेरून खोदलेलं पाण्याचे उथळ छोटेसे टाके. आत घट्ट चिखल गाळ साचलेला.

१० मिनिटात विवेक सरांनी तो उपसून काढला. त्यामुळे टाक्याचा विस्तार ०.७ मी रुंद आणि १.२५ मी खोदाईचा (कातळ माथ्यापासून १ मी, पाण्याची पातळी ०.३ मी) हे लक्षात आलं. टाक्यापासून उभी उतराई करून पदरातल्या दाट झाडीत आणि मग ज्या रस्त्याने आलो त्या कच्च्या रस्त्यावर उतरलो.

ही गुहादेखील कार्लेलेणे परिसरातील लेणे-टाकी साखळीतील एक असावी, असा कयास आमच्या टीमने बांधला. एक अल्पपरिचित लेणेगुहा पाहून आमची टीम जबरदस्त खूष झालेली!

... एखाद्या रविवारी दुपारी अडगळीत इतस्थतः विखुरलेल्या जिग-सॉ कोड्याचे तुकडे गवसावेत; खटपटीनंतर थोडक्या तुकड्यांतून काहीसा आकृतीबंध उलगडू लागावा; तरीही, बरेचसे तुकडे गवसत नसल्याची हुरहूर लागावी, असं काहीसं आमचं नाणेमावळाच्या भटकंती मोहिमेत झालेलं. मोहिमेच्या दुसऱ्या टप्प्यात कार्ले लेणे परिसरात विखुरलेल्या पाटण आणि साई लेण्यांचं दर्शन घेतलं होतं. थोडक्या माहितीच्या आधारे भूगोल-संस्कृतीचे आडाखे बांधले; भरवशाच्या अभ्यासू टीमसोबत धपापत्या ऊराने गच्च काटयांमधून रांगत-घुसत गेलो; कातळ-घसाऱ्यावरच्या मोडलेल्या वाटा हेरत वणवण केली; सह्यमित्रांच्या साथीनं गुहा-भुयारं-घळी-लेणी धुंडाळली; सह्याद्रीच्या बेसाल्टमध्ये लेण्यांच्या रूपाने रचलेली जणू कृष्णांतरीची काव्ये अनुभवली आणि तरीही नाणेमावळच्या भूगोल-संस्कृतीचं जिग-सॉ कोडं सुटत नसल्याची हुरहूर लागलेली. पाटण आणि साई लेण्यांचं दर्शन घेऊन परतीचा प्रवास सुरु झालेला. आम्हांला कल्पनाच नव्हती, की नाणेमावळाचे जिग-सॉ कोडं अजून कठीण होत जाणार आहे; आणि कार्ले लेणे परिसरात एक अत्यंत गूढ अश्या भुयारांची शृंखला लवकरच आम्हांला थरारानुभूती देणार आहे.

------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

१. ट्रेकर मंडळी: विवेक काळे सर, अमेय जोशी, निनाद बारटक्के आणि साईप्रकाश बेलसरे.

२. मन:पूर्वक कृतज्ञता: मयूर तिकोने (पाटण), शिवप्रसाद सुतार आणि मित्रमंडळ (कामशेत), डॉ. श्रीकांत प्रधान (पुणे), साईली पलांडे-दातार (पुणे)

३. लेखाचा हेतू "आम्हीच नवीन लेणे शोधले", असा अजिबात नाही. फर्ग्युसन यांनी नोंदवलेल्या लेणी-टाक्यांची आजची परिस्थितीची नोंद करणे; अनुभव ट्रेकर्स आणि इंडॉलोंजिस्ट दोस्तांबरोबर शेअर करणे आणि या लेण्यांचे संवर्धन व्हावे हा आहे. लेण्यांबद्दल अधिक माहिती/ आधीचे संशोधन/ डॉक्युमेन्टेशन कोणाकडे असेल, तर अवश्य अवश्य कळवावे.

४. लेणी आराखडे: विवेक काळे सर

५. मावळ नकाशा आणि ब्लॉगवरील फोटो: साईप्रकाश बेलसरे.

६. शक्यतो उन्हाळ्यात या गुहालेण्यांना भेट देणे योग्य. वावर अजिबात नसल्याने, सरिसृप-वटवाघळे-श्वापदे यांचा वावर असू शकतो. अतिरिक्त काळजी घेणे आवश्यक. शरीर पूर्ण झाकतील असे कपडे, ताकदीचे टॉर्च, काठी आवश्यक. भरपूर पाणी सोबत असावे.

नाणेमावळातल्या लेणींचे जिग-सॉ कोडं

2018-05-14T23:45:00.000-07:00

नाणेमावळातलं जिग-सॉ कोडं

*** कार्ले लेण्याभोवतीच्या दुर्लक्षित लेणी-ध्यानगुंफा-भुयारे-टाकी धुंडाळताना डोळस भटकंतीचा आनंद घेतोय; इंद्रायणीच्या नाणेमावळात कोणी-कधी-का-कशी-इथेच का-अजून कुठे खोदली असतील ही लेणी अश्या प्रश्नांच्या न सुटलेल्या जिग-सॉ कोड्यामध्ये पुरता गुरफटून गेलोय ***

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावरचं इंद्रायणी नदीचं खोरं म्हणजे नाणेमावळ. नदीच्या सोबतीने फुलत गेलेल्या धर्म-व्यापार-समाज संस्कृतीच्या पाऊलखुणा आजही नाणेमावळात विखुरल्या आहेत. तालेवार दुर्ग लोहगड-विसापूर, नामांकित अशी कार्ले-भाजे-पाटण कातळलेणी आणि त्यांच्या कुशीतून वाहणारा कोकण आणि देशप्रांत जोडणारा पुरातन व्यापारी मार्ग आणि... आणि अजूनही ‘खूप काही’ इथे दडलंय.

कैक महिने आमच्या टीमला ध्यास लागलाय याच दडलेल्या लेणी-टाकी-राऊळांचा.

... कधी धुंडाळतोय जगप्रसिद्ध कार्ले लेण्याभोवती उपग्रहांसारखा जणू फेर धरलेली दुर्लक्षित लेणी-ध्यानगुंफा-भुयारे.

... तर कधी भेट देतोय कोकण आणि देशाला जोडणाऱ्या पुरातन व्यापारी मार्गाच्या जोडीने कातळात खोदलेल्या पाण्याच्या टाक्यांना.

... भिरीभिरी भटकंती चालू आहे, कधी कोण्या इंग्रज अभ्यासकाच्या त्रोटक नोंदींच्या आधारे, कधी गिरीजनांच्या मदतीने तर कधी स्थानिक ट्रेकर्सच्या मदतीने.

... अनेकदा भीती-दहशत वाटतीये आजच्या राक्षसी नागरीकरणाच्या हायवे-खाणी-हॉटेल्सच्या त्सुनामीमध्ये या जुन्या पाऊलखुणा सपशेल लुप्त होतील का याची.

... तर कधी गोंधळून जातोय दुर्गम आणि अतिशय गूढ अश्या सरपटी लेणेविवरांमुळे.

नाणेमावळात विखुरलेल्या संस्कृतीच्या दुर्लक्षित पाऊलखुणांनी - जणू एखाद्या जिग-सॉ कोड्याच्या तुकड्यांनी - भारावून टाकलेले, गोंधळून टाकलेले.

नाणेमावळाच्या जिग-सॉ कोड्यात गुंतत जायची सुरुवात ही अशी झाली. सह्याद्री ट्रेक्सच्या ध्यासाने कित्येक वर्षं भारावून टाकलेलं. पुण्याच्या आसपासच्या मावळांमध्ये डोंगर-दऱ्यांमध्ये भटकंती सुरु होतीच. डोंगर फिरताना भेट होवू लागली निसर्गनवलं, अल्पपरिचित राउळे, देवराया आणि कातळलेणी. बरंचसं दुर्लक्षित. कितीतरी प्रश्न पडत होते, या कातळलेण्यांचा अर्थ (का, कुठे, काय, कधी, कोणी, कशी, किती, वगैरे). एके दिवशी हाती आलं, भारतातल्या लेणेमंदिरांवरचं आद्य आणि विश्वसनीय लिखाण – “the cave temples of india (London, 1880)” नामक जेम्स फर्ग्युसन आणि जेम्स बर्गेस यांनी लिहिलेलं पुस्तक. एखादं गोष्टींचं पुस्तक वाचावं, तसं या विषयात अक्षरश: हरवून गेलो. पुस्तकात मावळातल्या लेण्यांबद्दल लिहिताना इंद्रायणी खोऱ्यातल्या कार्ले लेणी आणि आसपासच्या लेण्यांबद्दल फर्ग्युसन यांनी मनमोकळेपणे कौतुक केलंय. फर्ग्युसन यांनी कार्ले आणि परिसरातील लेण्यांना “the great central group of western caves” असं नाव देवून, छोट्या-मोठ्या धरून ६० लेणे-विहार असल्याचा उल्लेख केलाय. कार्ले-भाजे-बेडसे लेणी आपण ऐकली-पाहिली असतात. फर्ग्युसन यांनी नाणेमावळातल्या इतरही काही लेण्यांची नावे-वर्णने नोंदवलेली. माहिती अगदीच त्रोटक असली, तरी लोणावळे-मळवली-कामशेत भागातल्या इतर कुठल्या लेण्यांची नावेसुद्धा मी कधीच ऐकली नव्हती. त्यामुळे, नाणेमावळातल्या अल्पपरिचित लेण्यांना भेट देण्याची उत्सुकता शिगेला पोहोचलेली. काही क्षणात समव्यसनी दणकट ट्रेकरमंडळी जमली. मावळात ‘त-वरून-ताकभात’ ओळखणारा म्हणजे कुठल्यातरी छोट्याश्या माहितीचा धागा धरून अल्पपरिचित लेण्यांची माहिती काढणारा अमेय जोशी, सह्याद्रीतल्या गूढ भूगोलातली कोडी सोडवायला आवडणारा निनाद बारटक्के आणि आडवाटांवरून गच्च झाडी-गचपणातून लीलया वाटा काढणारा मिलिंद लिमये आणि सह्याद्रीचा सर्वंकष-शास्त्रीयदृष्ट्या अभ्यास करणारे ‘सह्याद्री जिओग्राफिक’कार विवेक काळे सर. गट बनला, नाणेमावळात वाऱ्या सुरु झाल्या आणि गेले कित्येक महिने चालूच आहेत. फर्ग्युसन यांच्या सव्वाशे वर्षांपूर्वीच्या नोंदींच्या आधारे शोध घ्यायचा प्रकल्पच सुरु झाला म्हणा ना. सुरुवात केली कार्ले डोंगररांगेतल्या दक्षिण बाजूच्या लेणी-टाक्यांपासून.

वळवणची लेणी आणि पाण्याचे टाके (हे फर्ग्युसनने नोंदवलेले नाही)

... गेले ८-१० वर्षं पुणे - मुंबई एक्स्प्रेस हायवेवरून जाताना, लोणावळे-वळवणजवळच्या एका डोंगरात खुणावायची एक गुहा! कित्येकदा या गुहेबद्दलचा भुंगा मनात गुणगुणत होता - 'ही नुसतीच नैसर्गिक गुहा, की असेल हे अजून एक कातळखोदीव लेणी?' मग प्रत्यक्ष जाऊन प्रयत्न केला. लोणावळे-वळवण गावाजवळ हायवेच्या उत्तरेला स्वामी नारायणीधाम मंदिराजवळ टाटा पॉवरचा कालवा पार करून, कैवल्यविद्यानिकेतन शाळेपाशी गेलो. शाळेच्या सिक्युरिटीकडे चौकशी केली, तर कळलं - "हां, आहे खरं एक गुहा. ही शाळा सुरु केली त्या स्वामींची. शाळेच्या ग्राऊंडच्या पलिकडून जाते बघा वाट".

गारेगार दाट झाडोऱ्यातून चढणारी मस्त नागमोडी वाटच मिळाली आणि पुढे साध्या पायऱ्या. कोवळया उन्हाची किरणे निसटून पायऱ्या उजळवत होती. रानफुलं बहरलेली, त्यांचा घमघमाट प्रसन्न करत होता. हल्लीच बांधली असावी अश्या दगडी कमानीतून आडव्या वाटेवरून झपझप गेलो.

आणि समोर आली... समोर आली ती गुहा, जी कित्येक वर्षे खुणावत होती! पहिल्या दर्शनातच ही नैसर्गिक गुहा नसून, कातळकोरीव लेणी आहे, हे दृष्टीक्षेपात पडलं. आम्ही आनंदाने चित्कारलो, "हुर्रे.. हेच ते लेणं!!!"

६ फूट रुंद, ६ फूट उंच असा प्रवेश असलेला विहार. समोर एक बाक. आणि डावीकडे एक बाक. पहा व्हिडीओ:

शिलालेख, स्तूप, धर्मचिन्हे - काहीच नाहीत. ही लेणी फर्ग्युसनने नोंदवलेले नाही.

विहाराचं निरीक्षण करून बाहेर पडलो. लेण्यांसंबंधी मनात अनेक प्रश्न अजून बाकी. काय हेतू या विहाराचा? कोण्या ध्यान करणाऱ्या साधकासाठी असेल हा विहार? या परिसरातली कार्ले-भाजे ही बौद्ध लेणी. पण, इथे कुठलीच धर्मचिन्हे-शिलालेख-स्तूप नाही. इंद्रायणी खोऱ्याचं दूरवर दर्शन होईल, अशी अत्यंत मोक्याची जागा.

इंद्रायणीच्या खोऱ्यातून तळेगावमार्गे जुन्नरकडे किंवा पुण्याकडे जाणारा हा मार्ग नक्की पुरातन मार्गावरची. याचा काही संबंध विहाराच्या स्थानाशी? कधी खोदवलेली असतील ही लेणी? कोणी खोदवलेली असतील ही लेणी? कुणाच्या धर्माश्रयाने/ राजाश्रयाने झाले असेल हे कृत्य? कार्ले लेणे परिसरातील हा एकांडा विहार, की अजून इथे काही ठिकाणी विहार आहेत? इतकी चांगली खोदाई जुन्या काळात.. कोणती साधनं-टूल्स वापरून केली असेल?

आता वेळ होती पुणे-मंबई हायवेच्या दक्षिणेला वळवण गावात अजून एक जुनं ठिकाण बघायची. लोणावळे-वळवण गावातील ‘बापदेव मंदिरा’च्या परिसरात जुनं खोदलेलं पाण्याचं टाकं आहे, असं कळलं होतं. देवळाचे बांधकाम हल्लीचं - सिमेंटमध्ये बांधून काढलेलं आधुनिक रूप.

मंदिराबाहेर दोन-चार दगडांना शेंदूर फासलेला. मंदिरासमोर जुनं कातळात खोदलेलं टाके - कातळाच्या पोटात खोदत नेलेलं आणि अनेक मुखं असलेलं. पहा व्हिडीओ:

शांतनितळ पाण्यातून पोहोणारे मासे-कासवे खुणावत होते. आता सिमेंटच्या बांधकामाने आणि जाळीने टाकं बंद केल्याने, टाक्याचे मूळ रूप कसं असेल, याचा अंदाज बांधणे अवघड आहे.

देवळापाशी एका आजाच्या सांगण्यावरून कुण्या जोडप्याने इथे आत्मघातीपणा करायचा प्रयत्न केल्याने टाके बंद करावं लागलेलं.

परतीच्या प्रवासात वळवण लेण्याचा आणि कातळखोदीव लेण्याचा अर्थ लावायचा प्रयत्न केला. नाणेमावळातून कोकण-देश जोडणाऱ्या ज्या पुरातन व्यापारी मार्गावर वळवण गाव वसलेलं, त्यावरचं आजचा पुणे-मुंबई महामार्ग चालू आहे. त्या पुरातन मार्गाच्या अल्याड उत्तरेला वळवण-इंद्रायणी लेणे आणि लगेच पल्याड दक्षिणेला वळवण पाण्याचे टाके असल्याने, ‘पुरातन मार्ग – कातळलेणे - पाण्याचे टाके’ यांची जोडगोळी गवसणं, हा निव्वळ योगायोग नसणार...

----------------------------------------------------------------------------

देवघर लेणे

कार्ले लेण्याच्या परिसरात विखुरलेल्या लेण्यांच्या उल्लेखात फर्ग्युसन यांनी देवघरच्या लेण्यांचे वर्णन केलंय, “कार्ले लेण्यांच्या नैऋत्येला. अर्धवट खोदाई केलेला विहार. समोरील बाजूला २ ओबडधोबड खांब आणि आधारतुळया (bracket capital). गुहेच्या मागील बाजूस (कदाचित दागोबाच्या स्थापनेसाठीची) खोदाई सुरु करून अर्धवट सोडलेली.” एवढ्या वर्णनावर ही लेणी शोधायला आम्ही निघालो.

बारकाईने शोधूनही देवघर हे गाव गुगल नकाशावर सापडले नव्हते. कार्ले लेण्याच्या परिसरात पुणे – मुंबई जुन्या महामार्गावर देवघर कुठे असेल, याचा आडाखा बांधला. जुन्या पुणे-मुंबई महामार्गावर मळवली ते लोणावळेच्या दरम्यान वाकसई गावापासून उजवीकडे (उत्तरेला) वळलो. चिंचोळ्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर देवघर गाव गवसलं खरं, पण कोणालाच देवघर लेण्याबद्दल कल्पना नाही. विचारलं, ‘इथे कुठे जुनं लेणं-गडद-पांडवांची गुहा आहे का’, तर सगळ्यांनी खुणावलं पल्याडच्या कार्ले लेण्यांकडेच. लेणे गवसणार की नाही, अशी हुरहूर लागलेली.

मग ठरलं, गावाबाहेर पडून गावालगतचा डोंगर तपासावा. गावाच्या उत्तरेला कार्ले लेणे असलेली डोंगररांग पूर्व-पश्चिम उठवलेली. त्या रांगेकडून देवघरकडे १०० मी उंचीची सोंड उतरत आलेली. सोंडेच्या पूर्वेला देवघर गाव वसलेलं. सोंडेच्या उतारांमध्ये लेणं इथे कुठे असेल का, याचा अंदाज घेत होतो. नशीब थोर, की एका भल्या काकांनी सांगितलं – ‘हो आहे की लेणं. त्ये बघा कातळाच्या पोटात शिंदीच्या झाडांजवळ. शिद्धा जा. ही वाट सोडायचीच नाही’.

ट्रेकर्सच्या आशा पल्लवित झाल्या. गावाबाहेरच्या वेताळदेवाच्या बाजूने उभी चढणारी वाट झपाट्याने उभी चढत बांबूच्या बनात पोहोचलो.

रस्त्यापासून पंधरा मिनिटात साधारणत: ६५ मी चढाई केल्यावर, आता कातळकडा जवळ आला. कातळात लेणं आहे की नाही, आणि असेल तर कसं याची उत्सुकता शिगेला पोहोचलेली. कातळकड्याच्या पोटात उलगडली एक गुहा.

गुहेच्या बाजूंच्या कातळावरचे छिन्नीचे घाव दूरूनच दिसले. हेच ते देवघरचे लेणे. लेणे गवसल्याने टीम एकदम खूष!!!

देवघरचं लेणे-विहार म्हणजे साधारणत: चौकोनी आकाराचं विस्तृत दालन होतं. पहा व्हिडीओ:

लेण्याची बाहेरच्या बाजूस होते कातळात साध्या खोदाईचे २ खांब प्रत्येकी १ मी लांबी-रुंदीचे. लेण्याची उपलब्ध उंची आहे २.९ मी. बाहेरून लेण्याकडे बघताना रुंदी १०.६ मी.

खांबांना दोहोबाजूंना होत्या आधारतुळया.

लेण्याच्या बाहेर मोठे खडक-शिळा अस्ताव्यस्त विखुरलेल्या. इतर काही लेण्यांच्या माथ्यावर आढळते, तशी देवघर लेण्याच्या माथ्याकडे कातळात पन्हळ खोदली नाहीये. कदाचित त्यामुळे, पावसाळ्यात कोसळणाऱ्या पावसासोबत कातळमाथ्याकडून निसटणारा राडारोटा-दगड-चिखल दणदण लेण्याच्या आत साचत गेलाय. आत्ता जरी हा चिखल वाळला असला, तरी त्यामुळे मूळ लेण्याची खोदाई किती याचा अंदाज बांधणं अवघड झालंय.

लेण्याच्या आत जाताना थोडंसं वाकूनच जावे लागले.

लेण्याची खोली आहे ७.३ मी. लेण्याच्या मागील बाजूस रुंदी आहे ११.३४ मी. लेण्याबाहेर व्हरांडा ३.१७ मी लांबीचा.

लेण्यात डावीकडे ओबडधोबड बाकाची खोदाई अर्धवट सोडलेली.

माथ्याला छिन्नीच्या सुबक घावांची नक्षी बघताना, स्पॉटेड लिझार्ड आणि मोठ्ठाल्या कोळ्यांनी लक्ष वेधलं.

लेण्याच्या मागच्या बाजूस अपूर्ण दार (९४ सेमी रुंद, १.८८ मी. उंच, १.१८ मी खोल).

कदाचित इथे दागोबाची स्थापना करायची असेल, पण अर्धवट सोडून दिलेलं.

लेण्याच्या उजवीकडे खोदाई सुरुवात करून मध्येच सोडून दिलेली कदाचित विहाराची खोदाई.

आधीच दुर्लक्षित असलेलं हे लेणे उपद्रवी व्यक्तींनी ठिकठिकाणी ऑईलपेंटने नावे रंगवून ठेवल्याने विद्रूप झालंय. लेणे परिसरात शिलालेख-पाण्याचे टाके दिसले नाही.

लेण्याबाहेर विसावलो. वारं खात लेणे इथेच का खोदलं असावं, यावर गप्पाष्टक रंगलं. समोर ईशान्येला कार्ले लेणे आणि त्याच्या आसपासची आधुनिक वस्ती-इमारती-गजबज दिसत होती.

हे लेणे कार्ले लेण्याच्या परिसरातील ध्यानगुंफांपैकी असणार, हे नक्की. पण, इतकी मोठ्ठी खोदाई केल्यानंतर हे लेणे अर्धवट का सोडले याचा अंदाज बांधणं अवघड आहे. काही अभियांत्रिकी कारणे (लेण्याजवळ पाणी नसणे, माथ्याकडून लेण्यात गाळ साचतो), की राजाश्रय/ अर्थपुरवठा संपला म्हणून, कुणास ठावूक!

फर्ग्युसनच्या नोंदीतले, पण आता अल्पपरिचित अश्या देवघरच्या लेण्याच्या दर्शनाने ट्रेकर्स खूष झालेले! आणि, लवकरच हा आनंद द्विगुणीत होता.

----------------------------------------------------------------------------

देवघर-वाकसई लेणे आणि पाण्याची २ खांबटाकी

फर्ग्युसन यांनी केलेलं लेण्यांचं पुन्हा वर्णन वाचायला घेतलं, ते असं: “देवघर गावाच्या पूर्वेला टेपाडापाशी पाण्याचे टाके आणि कातळातली खोदाई अर्धवट सोडलेली – जणू काही छोटा विहार आणि टाके खोदत असावेत”. आधुनिकतेच्या झपाट्यामुळे गावात लेण्यांबद्दल फार कोणाला कल्पना नव्हतीच. पुणे – मुंबई जुन्या महामार्गावर लोणावळे ते मळवली गावांच्या दरम्यान वाकसई/ देवघर गावाच्या फाट्याजवळ आलो. वाकसई गावच्या फाट्यावरून पुण्याकडे निघालं, की २०० मी अंतरावर डावीकडे एक टेपाड आणि माथ्याकडचे राऊळ खुणावू लागलं. या टेपाडाच्या परिसरात लेण्याचा शोध घ्यायचं ठरवलं. हायवेला एकापाठोपाठ असलेले ढाबे-हॉटेल्स आणि खाजगी जमिनींची कुंपणे संपेनात. शेवटी, टेपाडाकडे जाण्यासाठी डावीकडे एक कच्चा रस्ता मिळाला. माळावर कचरा-दारूच्या बाटल्या-तारांची कुंपणे माजलेली. त्यातून मार्ग काढत टेपाडाचे उतार धुंडाळत निघालो. लेणे सापडणार का, सापडू दे लवकर अशी नेहेमीची हुरहूर आणि उत्सुकता मनात दाटलेली. टेपाडाच्या माथ्याला किंचित वळसा घालत पश्चिमेकडे निघालो. उतारावर खाणीने डोंगराला पोखरून काढलेलं. मुंबई-पुणे महामार्गापासून जेमतेम १०० मी अंतरावर, जेमतेम १० मी उंचीच्या कातळसपाटीवर जमिनीलगत खोदाई केलेली. पाण्याचे टाकेच नक्कीच!

कातळकोरीव एक नाही, तर दोन पाण्याची टाकी होती. पहिल्या टाक्याचे मुख लांब चिंचोळ्या आकाराचे.

मुळात दोन मुखे असावीत आणि मधली आधारपट्टी कालांतराने पडून गेल्यासारखे वाटत होते. फारसा वापर-उपसा नसल्याने, पाण्यावर हिरवट तेलाचा तवंग जमलेला. पहा व्हिडीओ इथे:

टाक्याच्या कडा आणि एकूणच खोदाई सुबक फिनिश न करता, ओबडधोबड करून अर्धवट सोडलेली. कातळाच्या पोटात खोलवर खोदत नेलेले टाके. टाक्यात पावसासोबत राडारोटा पडू नये, म्हणून कोणीतरी कधीतरी टाक्याच्या कडेने दगड रचलेले.

त्यामानाने, पलिकडचे दुसरे खांबटाके आकाराने मोट्ठे होते. टाक्याला असलेले चौकोनी एक मुख दिसते. पण अजून २-३ मुखे असतील, ती आता पडून गेलीत. बाहेरून कातळात खोदलेला चर उतरत टाक्याच्या आत प्रवेश करत होता. जेमतेम एक फूट रुंदीचा असलेल्या चराचे उद्दिष्ट नीटसे कळले नाही, तरी तो बहुदा टाक्यात उतरण्यासाठी असावा.

कातळाच्या आत खोदत नेलेले टाके आणि दोन निमुळते होत जाणारे ओबडधोबड खांब दिसले.

चौकोनी टाक्याच्या आत ओलसर चिखल साठलेला, किंचित गढूळ पाणी साठलेले.

टाक्याच्या माथ्याकडून पलिकडे डोकावलो आणि अक्षरशः धस्सच झाले. पलिकडे दगड-मातीच्या उपश्यासाठी खणत आणलेली खाण थेट टाक्याच्या कातळाला भिडलेली. खाणीत कोणी लावलेला सुरुंग-पहार लागून खाणीच्या बाजूने टाक्याच्या मागील भिंतीला भगदाड पडलेले. टाक्याच्या काठापाशी नारळ वाढवलेला, बांगड्या वाहिलेल्या. म्हणजे, टाक्याच्या देवतेच्या भीतीने कदाचित खाणीच्या खोदाईत हे टाके ‘सद्ध्या’ बचावलेले. कोणी व्यवहारी माणसाने खाणीतल्या दगडाची आजच्या काळातली किंमत किंवा हायवेशेजारी हॉटेल उभारण्यातून उभा राहणारा ‘बिन्नेस’ यांच्या तुलनेत, पुरातन पाण्याच्या टाक्याच्या संवर्धनाचे मूल्य मोजलं, तर पुरातन टाकं नक्की नामशेष होणार, हे नक्की! त्यामुळे, या पुरातन जागेला संरक्षित करणं आणि खाणकाम-आधुनिकतेच्या भस्म्यापासून संवर्धन करणं, अत्यंत निकडीचं!

फर्ग्युसन यांनी नोंदवलेला अर्धवट विहार आपल्याला दिसला नाहीये, अशी आठवण विवेकसरांनी करून दिली. शोधूनही आसपास एखाद्या विहाराच्या खोदाईची कुठलीच खुण नव्हती. दोन टाक्यांपैकी मोठे असलेले खांबटाके, म्हणजेच तो विहार असेल अशी आम्ही सोयीस्कर समजूत घालून घेतली होती. टाक्यांना निरोप द्यायची वेळ आलेली. परतीच्या मार्गावर किंचित चढ चढताना डावीकडे गच्च झुडुपे दाटलेली. गच्च झुडुपांमधून सहज मी नजर टाकत होतो. आणि बुटक्या कातळावर छिन्नी मारल्यासारखी दिसली. अक्षरशः उडालोच. फर्ग्युसननी नोंदवलेला अर्धवट खोदाई केलेला विहार निवडुंग-झुडुपांमागे दडलेला. एव्हाना निनाद्राव लेण्याच्या माथ्याकडून निवडुंग टाळत विहारांकडे उतरला.

काटेरी झुडुपं थोडी बुटांनी दाबून खोदाई कशी असेल, याचा अंदाज बांधू लागलो.

३ विहार अगदी शेजारी-शेजारी खोदायला सुरुवात करून सोडून दिलेले.

इथेही, लेण्याच्या खोदाईच्या लगेच पलिकडे कातळाला आधुनिक काळातल्या खाणीची खोदाई येऊन टेकलेली. ती खोदाई थांबली नसती, तर हा विहार नामशेष झाला असता.

देवघर-वाकसईच्या या विहार-टाक्यांपासून जेमतेम ५० मी अंतरावर अव्याहत वाहतो सद्ध्याचा मुंबई-पुणे महामार्ग (जुना). कदाचित त्याच जागेवर पुरातन व्यापारी मार्ग असणार. कधी काळी व्यापारी–पांथस्थ–गुरे त्या जुन्या व्यापारी मार्गावरून चालले असतील, कधी पाण्यासाठी इथे टाक्यापाशी विसावले असतील, अशी जागा. नामांकित लेण्याची ही खोदाई वाटत नाही. अर्धवट खोदाई करून सोडलेली जुजबी जागा. पुरातन व्यापारी मार्गावरची एक पाऊलखूण!

----------------------------------------------------------------------------

शिलाटणे लेणे आणि टाकी

फर्ग्युसन यांनी नोंदवलेलं पुढचं लेणं होतं शिलाटणे गावचं: “गावाच्या उत्तरेला उंचावर. धबधब्याच्या पोटातल्या मोठ्ठ्या गुहेत. खडकातील दोषामुळे कदाचित छत कोसळलेले. उत्तरेला गोल खळगा आणि झाकण – कदाचित धान्य साठवणीसाठी. छोटे गोलाकार दालन – (माती/लाकडी) बांधणीच्या दागोबासाठी”. माहिती वाचूनच लेण्यांना भेट द्यायला ट्रेकर्स आतुर झालेले.

एके दिवशी भल्या पहाटे पुणे – मुंबई जुन्या महामार्गावर कामशेत ते मळवलीच्या दरम्यान शिलाटणे गावाचा फाटा गाठला. गावात प्रवेश करताच गावात पाण्याचं दुर्भिक्ष असल्याच्या खुणा – हंड्यांच्या रांगा दिसल्या. गावापल्याड शेताडीजवळ गाडी लावली. समोर उत्तरेला होती कार्ले लेण्यापासून पूर्वेला धावणारी मोठ्ठी डोंगररांग. त्या डोंगररांगेपासून दक्षिणेला शिलाटणे गावाकडे एक डोंगरसोंड उतरत आलेली.

सोंडेवर एक-दोन ठिकाणी धबधब्याच्या जागा जाणवत होत्या. तिथेच लेणी असू शकणार होती. कातळावर बसून न्याहारी करताना, समोरची डोंगररांग कोवळ्या किरणांनी उजळू लागली. निवडुंगांपासून आडवं तिरकं चढत पल्याडच्या खोऱ्यात नेसवेकडे जाणारी मळलेली वाट होती.

समोरच्या धबधब्याच्या दिशेने उंची गाठत होतो. पायथ्याच्या शिलाटणे गावापासून पाऊण तास आणि १७५ मी चढाई झालेली. लेणे अजूनही नेमके कुठे असेल, याचा काहीच अंदाज येईना. अखेर एका वळणावरून समोर आला धबधब्याचा खळगा आणि त्याच्या पोटातली गुहा. इथे असेल लेणे?

धबधब्याच्या पात्रातून दगड-शिळांवरून चढत गेलो. निवडुंग-काटेरी झुडुपांमागे गुहेचे नैसर्गिक मुख दिसू लागले. माथ्याकडून कोसळणाऱ्या धबधब्याच्या खुणा-गवताचे झुंबाडे आता उन्हांत रापलेले. गुहेच्या बाहेर उजवीकडे रचलेल्या दगडांची रास दिसत होती. आणि दिसले गुहेत छिन्नीचे घाव घातलेल्या भिंती. गवसलं - हेच ते शिलाटणे लेणे!!!

माथ्याकडून धबधब्याचं पाणी जिथे कोसळतं, तिथूनच जुन्या खोदीव पाऊलखुणा दिसू लागल्या. धबधब्याच्या पात्रात ६७ सेमी व्यासाचे आणि ६ इंच खोल असलेले गोलाकार छिद्र. आत वाळलेला चिखलगाळ साठलेला. कदाचित पावसाचे पाणी साठवायला खोदले असेल.

मुख्य लेण्याच्या गुहेत प्रवेश केला. संपूर्ण गुहा चांगलीच मोठ्ठ्या आकाराची (१४.३ मी रुंद, ८.९ मी खोल, २.८७ मी उंच).

शिलाटणे लेणी स्केच (कृतज्ञता: विवेक काळे सर)

मुळातल्या नैसर्गिक गुहेला छताला छिन्नी मारून सुबक सफाई नक्षी दिलेली.

पल्याड दगडांची गोल रास रचलेली, कदाचित कोण्या गुराख्याने पावसाळ्यात शेकोटीची ऊब मिळवली असेल.

लेण्याच्या डाव्या बाजूस महत्त्वाची खोदाई आहे.

सगळ्यात डावीकडे गोलाकार लेणे (२ मी व्यास, २ मी उंची). गोलाकार लेण्याशेजारी कातळात बाक खोदलेला (१.८ मी लांब, ६५ सेमी रुंद, ६३ सेमी उंची).

एक शक्यता अशी, की ही जागा माती/लाकडी बांधणीच्या दागोबा स्तूपासाठी असू शकेल. दुसरी शक्यता म्हणजे, ही जागा ध्यानासाठी असू शकेल. गोलाकार लेण्याच्या पायथ्यापाशी आणि माथ्यापाशी कातळात खोदलेल्या खाचा बारकाईने बघितल्या. पूर्वी या खाचांमध्ये लाकडी फळ्या-दार अडकवून ध्यानासाठी आडोसा-एकांत निर्माण करत असतील का.

शिलाटणे लेण्याचे अत्यंत अनोखे वैशिष्ट्य म्हणजे, बाकाशेजारी असलेला आणि कातळाच्या पोटात खोदत नेलेला रांजण.

नाणेघाटातल्या रांजणासारखाच हा रांजण, पण कातळाच्या पोटात खोदलेला. मुखापाशी रांजणाची जाडी होती ३५ सेमी. रांजणाच्या मुखापाशी व्यास ७० सेमी, तर तळाशी व्यास १.२ मी बनलेला.

सद्यस्थितीत रांजणाची खोली आहे ९० सेमी. रांजणाच्या तळाशी कित्येक छोट्या प्राण्यांच्या हाडांचा खच पडलेला. रांजणात उतरून बारकाईने निरीक्षण केलं.

रांजणाच्या मुखापाशी रांजण झाकण्यासाठी कोरलेली खाच (८७ सेमी लांब, ८ सेमी रुंद आणि ८ सेमी खोल) वैशिष्ट्यपूर्ण होती. रांजणाबाहेर कातळाला दोन टप्प्यात सपाटी दिलेली आणि २ छोटे खळगे खणलेले.

रांजणात डोकावून आमची टीम शिलाटणे लेण्यांना आणि कातळरांजणाला समजावून घेत होती.

बौद्ध भिक्षुंना धर्मसाधनेकरता विशिष्ठ नियमांनुसार आचरण करावे लागे. पावसाळ्याच्या चार महिन्यात ‘वर्षावास’ करण्यासाठी (आसरा घेण्यासाठी), ध्यानधारणेसाठी आणि एकांतासाठी दुर्गम डोंगरात लेणे विहार खोदलेला.

बौद्ध भिक्षुंना रोज भिक्षा मागायचा नियम असला, तरी कोसळणाऱ्या पावसाळ्यात बाहेर पडणं अवघड होत असेल, तेंव्हा दान मागून घेतलेला धान्यसाठा साठवण्यासाठी या रांजणाचा उपयोग होत असेल का? असं वाटून गेलं. शिलाटणे लेण्याच्या वैविध्यपूर्ण खोदाईमुळे आम्हां सगळ्यांना अतिशय आवडून गेलं.

----------------------------------------------------------------------------

शिलाटणे गावातली पाण्याची टाकी

शिलाटणे लेणी बघितल्यानंतर फर्ग्युसन यांनी नोंदवलेलं वर्णन “गावाच्या दक्षिणेला. कातळाच्या पोटात खोदलेले मोट्ठे टाके आणि त्याला असलेली ६ मुखे” पडताळून पाहायचं होतं. सध्याच्या पुणे-मुंबई महामार्गावरून शिलाटणे गावाकडे वळलो, की गावाची वस्ती सुरु व्हायच्या आधी उजवीकडे (गावाच्या दक्षिणेला) डोंगररांग उतरत आलीये. तिथेच उतरंडीच्या कातळावर टाके गवसलं.

लांबट खोदाईच्या मोठ्ठ्या टाक्याला ६ मुखे आहेत. आत गच्च कचरा भरलाय. झुडुपे माजलीयेत. खोदाई ओबडधोबड आहे. अर्धवट खोदाई करून सोडलेली जुजबी जागा.

तळाशी पाणी आहे. म्हणजे, सफाई केली तर पुन्हा टाक्यात पाणी भरेल, हे नक्की. सद्यस्थितीत टाक्यांच्या परिसरात हागणदरी माजलीये. टाक्याच्या पल्याड १०० फूट अंतरावर समाधीचे २-३ कोरीव दगड आहेत.

शिलाटणेच्या या टाक्यापासून सद्ध्याचा मुंबई-पुणे महामार्ग (जुना) जेमतेम ३०० मी अंतरावर. म्हणजे, ‘पुरातन मार्ग – कातळलेणे - पाण्याचे टाके’ यांची जोडगोळी पुन्हा एकदा गवसलेली. गुगलवर शिलाटणे शोध घेतला, तर आजच्या काळात गावात किती पाणीटंचाई आहे याच्या बातम्या दिसतात. शिलाटणे गावातली पाण्याची टाकी साफ केली, तर पूर्वीच्या बौद्ध भिक्षु आणि व्यापाऱ्यांसारखी इथल्या गावकऱ्यांची तहान भागेल का... असं वाटून गेलं.

----------------------------------------------------------------------------

टाकवेचे टाके (आणि कदाचित ब्राम्ही शिलालेख)

फर्ग्युसन यांनी केलेलं पुढचं वर्णन एव्हाना खुणावू लागलेलं - “कार्ले लेण्यापासून अजून दूर पूर्वेला टाकवे गावापाशी पाण्याची दोन टाकी”. टाक्याचे स्थान समजून घेण्यासाठी कामशेतच्या श्री सचिन शेडगे यांची मदत झाली, हे कृतज्ञतापूर्वक नमूद केलं पाहिजे. पुणे – मुंबई जुन्या महामार्गावर कामशेत ते मळवलीच्या दरम्यान टाकवे गावाच्या फाट्यापाशी आम्ही पोहोचलो. जवळच काळ्या चिऱ्यामध्ये बांधलेलं देखणं श्रीकाळभैरवनाथ मंदिर खुणावू लागलं. मंदिराच्या परिसरात कुठे टाके आहे का हे शोधायला टीम विखुरली. मंदिराच्या नैऋत्येला खाणीमुळे बनलेल्या तळ्याशेजारी पाच मिनिटाच्या अंतरावर टाके गवसलं – पुणे-मुंबई महामार्गापासून अवघ्या १०० मी अंतरावर.

सुबक खोदाईचे सुरेख मोट्ठे टाके (८ मी रुंद, ६ मी कातळाखाली खोदत नेलेले, २.१ मी खोल). विवेकसरांनी पटकन गणित मांडून हे टाकं ९६००० लीटर क्षमतेचे आहे, असा आडाखा बांधला. टाक्यात उतरत जायला अर्ध-लंबगोलाकार खोदाई करून पायऱ्या खणलेल्या. टाक्याच्या आत किंचित निमुळते होत जाणारे २ खांब.

कातळावर टाक्यासाठी ४ मुखे. डावीकडून उजवीकडे जाताना टाक्याचे मुख १ (७५ सेमी लांब-रुंद), टाक्याचे मुख २ (१ मी लांब, ८२ सेमी रुंद), टाक्याचे मुख ३ (१.०२ मी लांब, ७५ सेमी रुंद) आणि टाक्याचे मुख ४ (१ मी लांब, ६६ सेमी रुंद). टाक्याच्या माथ्यावर कोणतीतरी स्थानिक देवता तांदळा मांडलेला. किरकोळ विटांचा-फरशीचा आडोसा केलेला. कधीतरी वाहिलेली नारळाची करवंटी आणि स्टीलचा पेला लवंडलेला. टाक्यांचे गाव म्हणून टाकवे, असं नाव इथल्या गावाला प्रचलित झाले असेल का, असा अंदाज विवेकसरांनी बांधला.

ऊन्हं तळपू लागलेली. भूका लागलेली. निघायची वेळ झालेली. अश्या वेळी हमखास एखादा महत्त्वाचा तपशील बघायचा राहून जायची शक्यता असते. आणि तसंच झालं. आमच्या नजरेतून निसटलेलं, एक अनोखं कातळशिल्प विवेकसरांनी बरोब्बर हेरलं.

टाक्याच्या डावीकडून दुसऱ्या मुखाच्या खोदाईच्या दर्शनी भागाच्या कातळभिंतीवर चक्क काही अक्षरे खोदलेली. नि:संशय ब्राम्ही लिपीतला शिलालेख गवसलेला.

मिलिंदला टाक्याच्या डावीकडून तिसऱ्या मुखाच्या खोदाईच्या दर्शनी भागाच्या कातळभिंतीवर अजून काही खोदलेली अक्षरे जाणवली. शिलालेखाची अक्षरे झिजून क्षीण झालेली. टाक्यावरच्या लेखाचं वाचन झालं पाहिजे. टाक्याची खोदाई करण्यासाठी कोण्या व्यापाऱ्याने जे दान दिलं असेल, त्याची नोंद बहुदा शिलालेखात असेल. लेखाच्या वाचनाने कार्ले लेण्याशी आणि पुरातन व्यापारी मार्गाशी संबंध जुळला तर...

बाकी लेण्यांसारखं इथे लेणे-टाकी अशी जोडगोळी न सापडता, फक्त टाके आढळलेले. त्यामुळे टाकवेच्या जवळपास कुठे लेणे खोदले असेल का? आणखी एक कोडे म्हणजे, फर्ग्युसननी उल्लेख केलेल्या टाकवेच्या २ टाक्यांपैकी एक टाके आम्ही बघितलेले. दुसरे टाके आसपास शोधून आणि स्थानिकांकडे विचारणा करूनही सापडले नाहीये. टाकवेचे दुसरे टाके शोधत राहूच, पण वाटतंय - बाजूच्या आधुनिक दगडाच्या खाणीच्या बेताल खोदाईमध्ये टाकवेचे दुसरे टाके नामशेष तर झाले नसेल ना! अंतकरणात कुठेतरी खोलवर हळहळ वाटली...

टाक्याला लागून असलेला डोंगरउतार खाणीसाठी पोखरून काढलेला. सद्ध्या टाके बचावले असले, तरी खाणीच्या दगडासाठी किंवा हायवेशेजारी हॉटेल उभारण्याच्या हव्यासासाठी पुरातन टाक्याचा आणि त्याच्या शिलालेखाचा बळी जाऊ शकतो, या विचारानेही हादरून गेलो आहोत. या पुरातन जागेला संरक्षित करणं आणि खाणकाम-आधुनिकतेच्या भस्म्यापासून संवर्धन करणं, अत्यंत निकडीचं!

----------------------------------------------------------------------------

वाळक लेणे आणि टाके

फर्ग्युसन यांनी केलेली वर्णने आणि त्यानुसार नाणेमावळात प्रत्यक्ष डोंगर-गुहा-लेणी शोधत भटकण्याची धम्माल मजा लुटत होतो. फर्ग्युसनचीपुढची नोंद होती, “वाळकला उभ्या कड्यात छोटे गोलाकार दालन – कदाचित दागोबा उभारण्यासाठी. एक गुहा – समोरील बाजू ढासळलेली, किंचित कमान असलेला माथा. पाठीमागे विहार. गुहेच्या मुखाजवळ गोलाकार खळगा – कदाचित धान्य साठवणीसाठी”.

एके दिवशी मोहीम निघाली वाळकचं लेणे बघायची. वाळकला पोहोचण्यासाठी कामशेतजवळ पुणे-मुंबई महामार्ग सोडून, शिरोटा धरणाकडे जाणारा रस्ता घेतला. नाणेमावळाच्या या बाजूला मी पहिल्यांदा प्रवास करत असल्याने, वेगळ्या कोनातून दिसणारा आसमंत निरखत होतो. रेल्वेक्रॉसिंग पार केल्यावर भेटली आमची इंद्रायणी नदी. पल्याड शेताडीमधून जाणारा वळणां-वळणांचा अरुंद रस्ता आणि रस्त्यालगत असलेला चक्क नॅरोगेज रेल्वेरूळ. आता वापरात नसलेला हा रेल्वेमार्ग अंग्रेजों-के-जमाने-मैं शिरोटा धरणाच्या कामासाठी वापरला असेल, असा अंदाज बांधला. आता समोर दिसू लागला भला थोरला डोंगर. नकाशावरून लक्षात आलं, की हाच वाळकचा डोंगर – म्हणजेच कार्ले लेणे ज्या डोंगररांगेत खोदली आहेत, त्या रांगेचा पूर्वेकडचा शेवटचा भाग. डोंगर जवळ आल्यावर डावीकडे कच्च्या रस्त्यावरून निघालो. समोरच्या कातळटप्प्यात असतील वाळक लेणी, कुठे असतील, अशी उत्सुकता लागलेली.

डोंगरउतारावर गुरं चारायला सोडून, मोबाईलमध्ये गुरफटलेल्या गुराख्याने ‘डोंगरात पांडवगुहा आहे’, असं सांगितल्यावर हुरूप आला. धारेवर ५० मी चढून डावीकडे (दक्षिणेला) कड्याच्या पोटापाशी आडवी-तिरकी चढाई करत गेलो.

बारकाईने तपासत गेल्यावर कातळाच्या पोटात अर्धगोलाकार खोदाई डोकावली. झपाट्याने जवळ जाऊन न्याहाळलं, तर लक्षात आलं की मुळातल्या नैसर्गिक खळग्याला २ मी व्यासाच्या छोट्या अर्ध-गोलाकार दालनामध्ये खोदून काढलंय.

कातळातली चांगली कटाई आणि सुबक एकसंध उभे मारलेले छिन्नी-हातोड्याचे घाव (चिझेल मार्क्स). ही खोदाई कश्यासाठी, याचा अंदाज बांधू पाहिला. ध्यानगुंफेची ही जागा नाही वाटत. इथे कदाचित माती-दगडं रचून बनवलेला दागोबा असेल, असा अंदाज फर्ग्युसनचा.

कातळाच्या पोटातून पुढे दक्षिणेला निघालो. एक मोठ्ठी गुहा असेल अशी खोलगट जाणवू लागलं. तिथे पोहोचण्याआधी कातळसपाटीवर दिसला १.५ फुट लांबी-रुंदीचा उथळ चौकोन. टाकंच ते - मातीने बुजलेलं, माथ्याकडच्या कातळावरून वाहणारं पावसाचं पाणी साठवण्यासाठीचं.

आणि, आता शिंदीच्या झाडापासून उलगडू लागली उभ्या कड्याच्या पोटातली वाळकची मोठ्ठी गुहा. माथ्याकडून गुहेपर्यंतच्या कातळावर झिरपणाऱ्या पाण्याच्या खुणा, वाळलेल्या भुऱ्या गवताची झुंबाडे अधेमध्ये आणि त्याच्याखाली काळ्या-शेंदरी छटांच्या कातळाच्या पोटातली मुळातली नैसर्गिक गुहा.

पहा व्हिडीओ इथे:

कमानीसारखा आकार असलेला माथा. दोन्ही बाजूंची कातळाची कटाई उन्हांत उजळलेली. लख्ख कातळातलं भलंमोठ्ठ लेणं पाहून आम्ही भारावून गेलेलो.

लेण्याच्या डावीकडे कातळात खोदलेला बाक बसण्यासाठी, ध्यानासाठी. उजवीकडे २ मी व्यासाची गोलाकार खोदाई. वाटलं, इथे कदाचित धान्याचा रांजण असेल का आणि कालांतराने लेण्याची समोरची बाजू उध्वस्थ झाली असेल का...

लेण्याच्या आतला भाग थोडा अरुंद होत गेलेला. लेण्याच्या आतल्या जागेच्या उजवीकडच्या निम्म्या भागात चौकोनी विहार खोदलेला. विहारात बाक नाही. विहाराची उजवीकडची भिंत नष्ट झाली असावी.

लेण्यात शिलालेख-दागोबा अश्या खुणा आढळल्या नाहीत. लेण्याच्या तळाशी गच्च माती साचलेली.

लेण्याच्या बाहेर येऊन आता आसपास अजून काही टाकी-लेणी आहेत का, अशी कातळात चाचपणी केली. वाळक लेण्यांचा निरोप घेतला. पायथ्याशी पोहोचलो, तेंव्हा पल्याडच्या झऱ्याच्या पात्रात कातळात काहीतरी चौरसाकृती खोदाई आहे का असं वाटलं. नैसर्गिक वाहता झरा हेरून कातळात उथळ चौकोनी टाकं खोदलेलं. आजही, गाई-गुरांना या पाण्याचा आधार मिळतो.

पलिकडे देवळाच्या परिसरात काही वीरगळी, समाधी शिळा आणि गजांतलक्ष्मी शिल्प वैशिष्ट्यपूर्ण होतं.

एकीकडे वाळक लेणे-टाक्याच्या भेटीने ट्रेकर्स आनंदी झालेले. फर्ग्युसनने नोंद केलेल्या कार्ले लेण्याच्या परिसरातल्या पुरातन मार्गालगत खोदलेल्या पाण्याच्या टाक्यांच्या-लेण्यांच्या साखळीतलं हे अजून एक लेणे गवसलेलं. दुसरीकडे खंत मात्र इतकीच, की कधीकाळी वर्षावास (पावसाळ्यात आसरा) मिळावा म्हणून खोदवलेल्या लेण्याचा आजचा उपयोग मात्र पावसाळ्यात गुरांना आडोसा इतकाच उरलाय.

कार्ले डोंगररांगेत दक्षिण बाजूच्या लेणे-टाक्यांचे न सुटलेले जिग-सॉ कोडे - निरीक्षणे:

कार्ले डोंगररांगेत दक्षिण बाजूच्या लेणे-टाकी (वळवणचे इंद्रायणी लेणे-टाके, देवघर लेणे, देवघर-वाकसईचे लेणे-टाकी, शिलाटणे लेणे-टाकी, टाकवेचे टाके, वाळक लेणे-टाके आणि साई लेणे) बघितल्यावर, नाणेमावळाच्या जिग-सॉमधले आमच्या गटाला पडलेले (आणि न सुटलेले) प्रश्न आणि निरीक्षणे:

१. स्थान इथेच का: धर्म-सत्ताकेंद्र असलेल्या जगप्रसिद्ध कार्ले लेण्याभोवतीच्या डोंगर-कातळांमध्ये खोदलेली आणि जणू उपग्रहांसारखा फेर धरलेले लेणीविहार-ध्यानगुंफा. कार्ले लेणे परिसरातून वाहणाऱ्या पुरातन व्यापारी मार्गालगत खोदलेली पाण्याची टाकी.

२. काय उद्देश:: डोंगरावरची लेणी साधकांसाठी ध्यानगुंफा म्हणून; तर कोकण आणि देशाला जोडणाऱ्या पुरातन व्यापारी मार्गाच्या जोडीने कातळात खोदलेली पाण्याची टाकी पांथस्थांच्या - व्यापाऱ्यांच्या - गाईगुरांच्या सोयीसाठी.

३. कोणती लेणेवैशिष्ट्य: ‘पुरातन मार्ग – वर्षावासासाठी कातळलेणे – पांथस्थांसाठी पाण्याची टाकी’ अशी जोडगोळी कार्ले लेणे परिसरात तब्बल ७ ठिकाणी आढळली. शिलाटणे लेण्यातला खोदीव रांजण अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण. टाकवे टाक्यावरचे पुसट ब्राम्ही शिलालेख पाहणं, विलक्षण आनंदाचा भाग. हे लेख अभ्यासकांनी नोंदवलेत-वाचलेत का? शिलाटणे आणि वाळकची अर्धगोलाकार खोदाईचे लेणे कदाचित (माती-लाकडाच्या) बांधीव दागोबासाठी. कुठे वळवण-इंद्रायणी लेण्यातले अतिसुबक छिन्नीचे घाव तर कुठे वाकसईचे साध्या खोदाईचे लेणे – असा खोदाईमध्ये दर्जात्मक फरक जाणवण्याइतका. ठिकठिकाणी खोदलेली खांबटाकी. कार्ले लेण्याशेजारी असूनही दागोबा कुठेच नाही, हे एक वैशिष्ट्यच.

४. कोणत्या काळातली: कार्ले लेण्याच्या खोदाईनंतर शे-दोनशे वर्षात खोदलेली लेणी असावीत – एक अंदाज.

५. कोणत्या विशिष्ठ धर्माची: शेजारची कार्ले लेणी बौद्ध धर्मकृत्य असल्याने आणि बांधीव दागोबासाठी खोदलेल्या अर्धवर्तुळाकार दालनांमुळे ही लेणी बौद्ध साधकांना एकांत साधनेसाठी खोदवली असावीत.

६. कोणी खोदवलेली – धर्माश्रय, राजाश्रय, व्यापारी हेतू?: टाकवे टाक्यावरील ब्राम्ही शिलालेखाचे वाचन झाल्यास धर्माश्रय कदाचित सिद्ध होईल. व्यापारी मार्गालगत असल्याने व्यापारवृद्धीच्या सोयी हा हेतू नक्की. राजाश्रय सांगता येत नाही, पण इतकी खोदाई बघता असेलच.

कार्ले डोंगररांगेत दक्षिण बाजूची लेणी-टाकी धुंडाळताना विलक्षण अनुभूती आणि आनंद मिळालेला. मनापासून वाटतं की - ही लेणी-टाकी-शिलालेख-रांजण-अर्धगोलाकार दालने अभ्यासकांनी पाहून अर्थ उलगडून सांगावा; ट्रेकरदोस्तांनी ही अल्पपरिचित लेणी-टाकी अवश्य पाहावीत आणि सह्याद्रीतल्या हरवलेल्या संस्कृतीच्या पाऊलखुणा समजावून घ्याव्यात आणि मुख्य म्हणजे आजच्या राक्षसी नागरीकरणाच्या हायवे-खाणी-हॉटेल्सच्या त्सुनामीपासून या लेण्यांचे-टाक्यांचे रक्षण-संवर्धन व्हावे आणि पुढच्या पिढ्यांना हा वारसा अनुभवता यावा.

(पूर्वप्रकाशित: साप्ताहिक लोकप्रभा)
-----------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:

२. मन:पूर्वक कृतज्ञता: डॉ. श्रीकांत प्रधान (पुणे), सचिन शेडगे (कामशेत), साईली पलांडे-दातार (पुणे)

४. लेणी आराखडे: विवेक काळे सर

५. मावळ नकाशा आणि ब्लॉगवरील फोटो: साईप्रकाश बेलसरे.

लोभस हिरडस

2018-04-20T09:33:00.001-07:00

हिरडस मावळातली मोहनगड - नीरबावी - वाघजाई घाट - शिवथरघळ - न्हावणदीण घाट - कावळ्या दुर्ग डोंगरयात्रा

‘ऋषीचे कूळ आणि नदीचे मूळ शोधू नये’, असे म्हणतात. हिरडस मावळातल्या आमच्या ट्रेक्समध्ये आम्ही नेमकं हेच करायला गेलो. सह्याद्रीऋषीचं मूळ (रानवनातले डोंगरदुर्ग, राऊळे आणि घाटवाटा) आणि नदीचे मूळ शोधताना भटकंतीच्या निखळ आनंदाची अनुभूती घेतली.

पुणे जिल्ह्याच्या भोर तालुक्यात पश्चिमेला आहे नीरा नदीचं खोरं (मावळ). डोंगरदऱ्यांमध्ये विपुल प्रमाणात हिरड्याची झाडं असल्याने, या मावळाला म्हणतात ‘हिरडस मावळ’. हिरडस मावळातल्या आमच्या ट्रेक्समध्ये - शिवकाळातला ‘मोहनगड’, नीरा नदीच्या उगमापाशी असलेली बांधीव विहीर – ‘नीरबावी’, दुर्गा-जननी-वाघजाईची जुनी-जागृत राऊळे आणि त्यांच्या देवराई, सह्याद्रीऋषीच्या जटांमधून उतरणाऱ्या ‘वाघजाई घाटा’ची पुरातन वाट, समर्थांच्या शिवथरघळीपासून चढणारी-मोडलेली ‘न्हावणदीण घाटा’ची वाट आणि वरंध घाटातून ‘कावळ्यादुर्गा’चं संपूर्ण दर्शन घेताना – राकट लोभस सौंदर्याने भारावून गेलेलो. आमच्या डोंगरयात्रेचे हे रेखाटन.

... एके दिवशी भल्या पहाटे कूच केलेलं. पुणे-सातारा महामार्गावर केतकावळ्याला मसाला-चाय थर्मासमध्ये भरून घेतला. भोर येण्याआधी घाट उतरताना डावीकडे नीरेच्या सुरेख वळणाने (नेकलेस पॉइंट) खुणावलं. भोर गाव मात्र अजूनही साखरझोपेत गुरफटलेलं. आता भोर – महाड रस्त्याची खडखड सुरु झाली. गाडीचा वेग मंदावलेला. डावीकडे दुर्ग रोहिडा खुणावू लागलेला. पुढे प्रवास होता नीरा देवघर धरणाच्या जलाशयाच्या सोबतीने. वाटेत छोटंसं साधं गाव - हिरडस मावळातलं हिरडोशी. गावाच्या पश्चिमेला नीरा देवघर जलाशयाच्या पल्याड समोर एक उंच डोंगर खुणावत होता. याचं नाव दुर्गाडी/ जननीचा डोंगर/ मोहनगड.

हवेत हवीहवीशी थंडी. नीरा देवघर जलाशयाचं पाणी डोंगरसोंडांमधून वळसे घेत दूरपर्यंत शांतनिवांत पसरलेले. एखादं पेंटिंग असावं असं निसर्गचित्र. एखाद्या खट्याळ खंड्याने सूर मारत माश्याचा वेध घेतला, अन ‘हिरडस मावळा’ला हलकेच जाग येऊ लागलेली.

वळणां-वळणांच्या अरुंद रस्त्याने गाडी पुढे निघाली. रस्त्यावर फारशी रहदारी नाहीच. तांबडफुटी झाली. चमचमणाऱ्या जलाशयात उतरलेल्या झाडीभरल्या डोंगरसोंडा उजळू लागल्या.

वाफाळलेल्या चहाचे घोट घेत ट्रेक्सचं कधी न संपणारे गप्पाष्टक रंगलं. बहरलेल्या काटेसावराच्या मोहक फुलांवर उड्या मारत ताव मारणारा सुतार पक्षी उडाला. पाठीमागे दुर्गाडी-मोहनगड आणि माथ्यावरचं राऊळ आता कोवळ्या उन्हांत उजळू लागलेलं.

शिरगावच्या किंचित अलिकडे दुर्गाडी फाट्यावर महाड रस्ता सोडून डावीकडे वळलो. दीड किमी अंतरावर रस्त्यालगत दुर्गा देवीचे मंदिर. नीरा देवघर जलाशयाच्या पाण्यालगतची शांत प्रसन्न जागा. मंदिराच्या आवारात काही वीरगळ आणि समाधीशिळा.

हिरडस मावळाच्या घाटांचा रक्षक – मोहनगड
मंदिराबाहेर पारावरच्या मामांना वाट विचारायला गेलो. उत्तरही अपेक्षित. “मोहनगड? नाही बा. असलं काही न्हाई इथ्ये. ह्यो डोंगुर दुर्गाडीचा. त्याला जन्नीचा डोंगुरबी म्हणत्यात. ह्ये असं जा रानातून”. गडावर चढण्यासाठी वाटा दोन. आम्ही दोन्ही वाटा निरखायच्या ठरवलेल्या. पहिली वाट दुर्गा मंदिरासमोरूनच सुरु होवून नैऋत्येकडून चढणारी. दुसरी वाट दुर्गामंदिरापासून अजून ४ किमी पुढे जात ‘दुर्गाडी’ गावातून. दुर्गाडी गावातून कच्च्या रस्त्याने १ किमी गेल्यावर सामोरी आली जननीचं देवराई आणि राऊळ. उंचच उंच वृक्षांमधून कोवळी किरणं उतरू लागलेली.

पाखरांची लगबग-किलबिलाट आणि हवेत मंद गारवा. मंदिरात ‘जनी अंधारी बाजी’ अशी पाटी. मूळच्या देवळीवर सभामंडप बांधून काढलेला. मंदिरासमोर काही मूर्ती आणि ५-६ वीरगळ मांडून ठेवलेले.

जननीच्या देवळापासून पश्चिमेला पाऊलवाटेने निघालो. समोरून आला रानातून लाकडाची मोळी आणणारा आजा. झपाट्याने तुटणाऱ्या रानाबद्दल आपल्याला कितीही हळहळ वाटली, तरी नाण्याला दुसरी बाजू आहेच. वर्षात एकदा होणारी थोडकी भात-नाचणीची शेती आणि ४ फुटकळ गुरं-शेरडं सोडली तर गिरीजनांना उत्पन्नाची साधनेच नाहीत. एकीकडे शहरात आपल्याला दिसत असतो पैश्याचा-साधनांचा बेताल अपव्यय, तर दुसरीकडे सह्याद्रीच्या रानातला हा जगण्याचा संघर्ष सुन्न करतो...

... आडवं जात खिंडीपाशी थबकलो. कोरीव दगड – वीरगळचं तो. वीरगळावर शिवलिंगपूजा करणारे साधक आणि वीराला स्वर्गात घेऊन निघालेले देवदूत/ अप्सरा. इथे या रानात कोण्या वीराचे स्मारक असेल बरं? कोणत्या झुंझात हा वीर कामी आला असेल? आज आपल्याला भेटतो, इतिहासाचा केवळ एक मूक साक्षीदार!

आता होती उघड्या-बोडक्या उभ्या दांडावरून चढणारी वाट. सोनेरी वाळलेल्या गवतातून, तुऱ्यामधून चढणारी. वाऱ्याच्या झोतामुळे सुखद चढाई.

धारेवरून पल्याड मोहनगडाचा कातळमाथा आणि पदरातल्या गर्द देवराईची झाडी खुणावू लागलेली.

झाडीच्या टप्प्यांमधून पुढे गेल्यावर, माथ्याला डावीकडे ठेवत जाणारी आडवी गारेगार धम्माल वाट होती. कातळमाथ्यापासून सुटावलेल्या अजस्त्र शिळा पदरात विसावलेल्या. माथ्याला अर्धवळसा घालत आडव्या वाटेने गडाच्या ईशान्य धारेवर पोहोचलो. शिरगाव दुर्गादेवीच्या देवळापासून येणाऱ्या वाटेला मिळालो. शेजारीच होतं बहिरीचे ठाणं म्हणजे छोटीशी देवळी आणि अनघड देवता.

इथून गडाच्या माथ्यावर पोहोचण्यासाठी १०० मी उभी चढाई होती. पल्याड सह्याद्री पश्चिमधारेचं दृश्य उलगडू लागलं.

वायव्येला पसरलेला गूढरम्य सह्याद्रीमाथा, तळ्ये गावाजवळचं जननीचं शिखर आणि त्याच्या अलिकडे नजर स्थिरावली वाघजाई घाटावर. झपाटून टाकणारं दृश्य. मोहनगडावरून दिसणाऱ्या दृश्यामुळे पुढच्या ट्रेकची - वाघजाई घाटाची ओढ आता लागलेली. नैऋत्येला कोकणात मंगळगड उर्फ कांगोरी दुर्ग उठवलेला. याच सह्यधारेतून घसरगुंडी करत उतरतात चोरकणा, कुंभेनळी आणि चिकणा अश्या जुन्या घाट-पाऊलवाटा.

मोहनगडाची यापुढची वाट बहुतांशी कातळातून, त्यामुळे ठिकठिकाणी कातळात साध्या पायऱ्या खोदलेल्या. कुठेकुठे पायऱ्या खणताना लावलेल्या सुरुंगासाठी खणलेले खळगे. इतक्या सगळ्या पायऱ्या आणि सुरुंगाच्या खुणा बघता या पायऱ्या नक्की कधीच्या - मूळच्या किल्ल्याच्या, की अलिकडच्या काळात गडावर देवीला येणाऱ्या भाविकांच्या सोईसाठी खणलेल्या हे सांगणं अवघडचं.

माथ्याच्या २० मी अलिकडे होती डावीकडे उतरत जाणारी वाट. कातळात खोदत नेलेलं दोन साधे खांब असलेलं पाण्याचं टाके. नक्कीच जुनं. फार उपसा नसल्याने प्यावसं वाटावं, असं नितळ नाही. अगदीच पाणी जवळ नसेलच, तर पाणी गाळून घेता येईल.

शेजारी एक कोरडं टाकं अर्धवट खांबांची खोदाई करून सोडलेलं. पल्याड ओहोळापाशी तिसऱ्या टाक्याची खोदाई सुरुवातीलाच सोडलीये.

टाक्यांपासून मागे येत माथ्याकडच्या जननीच्या मंदिरापाशी पोहोचलो. पाण्याचा प्रश्न सोडवला असेल, तर या मंदिरात ३ ते ४ जणांना मुक्काम करता येईल इतकीशी जागा आहे. सिंहावर बसलेल्या अष्टभुजा जननीदेवीची नवीन मूर्ती आणि शेजारच्या जुन्या देवतामूर्तीला वंदन केलं.

देवळाच्या सावलीत बसून, चिक्की-मोसंबीचा अल्पोपहार घेत गडासंबंधीची ऐतिहासिक नोंद वाचायला घेतली. छत्रपती शिवाजीमहाराजांनी १६५९ मध्ये बाजीप्रभू देशपांड्यांना पाठविलेले एक अस्सल पत्र उपलब्ध आहे. त्यानुसार ‘हिरडस मावळातल्या कासलोडगडाला ‘मोहनगड’ असं नाव ठेऊन तो वस्तीयोग्य करायला सांगितला’. पत्रातील मजकूर साधारणत: असा:
“कासलोडगडचे नाव मोहनगड असे ठेऊन किल्ला वसवावा असे ठरवून पिलाजी भोसले यांस त्या किल्ल्याचा हवाला देऊन पाठविले आहे आणि त्यांच्याबरोबर किल्ल्याच्या शिबंदीकरिता २५ लोक पाठविले आहेत. तरी तुम्ही त्यांना पंचवीस लोकांबरोबर मोहनगड किल्ल्यावर ठेवणे आणि किल्ल्याच्या हवालदारास घर व लोकांना अळंगा करून द्याल व पावसापासून त्रास होणार नाही अशा करून देणे. नाहीतर सजवंज करून द्याल. किल्ल्यावर लोक राहतील त्यांना त्रास होणार नाही असे हवालदारास घर व लोकांना अळंगा व एक बखळ सज्ज करून देणे. तुम्ही याप्रमाणे काम विल्हेवार लावून द्याल असा आम्हाला भरवसा आहे. म्हणून तुम्हाला लिहिले आहे. तरी या लिहिण्यानुसार किल्ला मजबूत करून देणे. मग तुम्ही किल्ल्याखाली उतरणे.”

मोहनगड जावळीच्या खोऱ्यापासून हाकेच्या अंतरावर असल्याने, प्रतापगडाच्या युद्धाच्या आधी मोहनगडावरही थोडी पूर्वतयारी केली गेली असू शकेल. ऐतिहासिक नोंद असली, तरी हिरडस मावळात मोहनगड नक्की कुठे, याची स्थाननिश्चिती झाली नव्हती. वरील पत्र आणि प्रत्यक्ष नोंदींच्या आधारे २००८ साली डॉ सचिन जोशींनी दुर्गाडी/जननीचा डोंगर हाच मोहनगड उर्फ़ कासलोडगड म्हणून प्रकाशात आणला. गडावर बाकी कोणतेही अवशेष, तटबंदी, तोफा, द्वार उपलब्ध नाहीत. भिडे नामक स्थानिक भक्ताने इथल्या जुन्या जोत्यावर नवीन जननीचं मंदिर बांधून काढलंय. ते जुनं जोतं मंदिराचंच होतं, की किल्लेदाराच्या घरट्याचे हे सांगणे अवघड.

गडाचं भूराजकीय महत्त्व समजावून घेण्यासाठी मंदिरामागे झाडीभरल्या टेपाडावर पोहोचलो. दुर्गाडी पायथ्यापासून ३०० मी आणि समुद्रसपाटीपासून ११०० मी उंचावर आलेलो. गडावरून अग्गदी जवळ बघितल्यास ६-७ घाटवाटा सहजी दिसल्या - वाघजाई, चिकणा, कुंभेनळी, चोरकणा, कामथे, न्हावणदीण आणि वरंध. या घाटांवर नजर-नियंत्रण ठेवणारं, टेहेळणीचं ठिकाण म्हणून मोहनगडाचे महत्त्व.

चौफेर दूरवरपर्यंत अफाट सह्याद्रीदृश्य. दक्षिणेला अजस्त्र अशी नाखिंदा-रायरेश्वर, कोळेश्वर, महाबळेश्वर पठारे आणि मकरंदगड.

नैऋत्येला प्रतापगड-महिपतगड, वायव्येला रायगड-पोटला डोंगर आणि उत्तरेला सह्यकण्यामधील घाटवाटा (फडताड, शेवत्या, भिकनाळ, मढेघाट, उपांड्या, आंबेनळी, गोप्याघाट) आणि तोरणा-राजगड सहजीच नजरेसमोर होते. ३६० अंशातल्या सह्याद्रीदर्शनाने आणि भर्राट वाऱ्याने ट्रेकर्स फ्रेश झालेले.

गडाचा निरोप घ्यायची वेळ झालेली. उतरताना तळेगावच्या दुर्गप्रेमींची (रोहित बापट, प्रसाद काशीकर, सौ व श्री रूपक साने) भेट झाली. सोशल मिडियामुळे ट्रेकर्सची नावं ऐकली असतात, पण ट्रेकला भेटी झाल्या की ओळखी होतात, गप्पा रंगतात.

उतराईसाठी शिरगावच्या वाटेवरून मोहनगडचा शेवटचा टप्पा अजस्त्र दिसत होता.

ट्रेकर्सच्या पुढच्या फळीतल्या अभिला पदरातल्या झाडीत लक्षावधी फुलं दिसली. अंजनीची झाडं नाजूक फुलांनी बहरलेली. अवघं रान निळं-जांभळं झालेलं.

मोहनगडाचे शिरगाव बाजूचे हे झाडीचे टप्पे झपाट्याने कापून काढले जाताहेत.

हिरडस मावळातून शहराकडे ट्रक्सभरून ओंडके तोडले जाताहेत. दोन-पाच वर्षात हिरडस मावळ उजाड होवू नये, अशी आई जननीच्या पायाशी प्रार्थना केली.

नीरा नदीचं मूळ – नीरबावी
हिरडस मावळात अल्लड बागडणाऱ्या नीरा नदीचं मूळ बघायला निघालो. दुर्गाडीवरून महाड रस्त्यावर येऊन डावीकडे वळल्यावर एक किमी अंतरावर शिरगावला पोहोचलो. गावातून पश्चिमेला पायवाटेने १५ मिनिटं चालत गेलो.

वरंध घाटाचा रस्ता उजवीकडे उंचावरून, पण जवळूनच वळणे घेत जात होता. झुडुपांमधून-ओहोळांमधून आडवी जाणारी वाट किंचित चढून पलिकडे लवणात उतरली. झाडीमधून डोकावत होती एक रम्य जागा – दगडी चिऱ्यानी बांधून काढलेली बावी (विहीर/ कुंड).

बाहेरील चौकोनी कुंडाच्या मांडणीच्या आत जरा छोट्या आकाराची अजून एक चौकोनी बांधणी, त्याच्या अजून आत छोट्या आकाराची चौकोनी बांधणी अश्या किमान चार पातळीत नीरबावी कोण्या अज्ञात दानशूराने कधीकाळी बांधून काढलीये.

आत शंखनितळ पाणी, तीन बाजूंना कोनाडे, समोरच्या कोनाड्यात नीरानदीची देवता मूर्ती.

नीरबावीपासून समोर वरंधा घाटातील ‘द्वारमंडप’ (धारमंडप) टोकापाशी जाण्याची वाट आता मोडली असली, तरी पूर्वी वरंध घाटातले पांथस्थ-व्यापारी-गुरं घाटाच्या चढाईनंतर इथे नीरबावीपाशी कसे विसावत असतील, याचा जणू प्रत्ययकारी दृश्य डोळ्यासमोर होतं.

उन्हं कललेली. पाण्याच्या आसऱ्याने आजही गिरीजन गायीगुरे नीरबावीपाशी ओढले जात होते. माथ्यावर लाकूडफाटा-रानातल्या भाज्या लादून गिरीजन निघालेले. नीरबावीसमोरच्या शिवपिंडीला नमन करत होते.

आसपासच्या गर्द झाडीतून गळ्यातल्या घंटा किणकिण वाजवत गायी घरी निघालेल्या. वरंधघाटात नीरानदीचं मूळ असलेल्या नीरबावीच्या शांत परिसरात हे सारं अनुभवत कितीतरी वेळ रमून गेलो...

हरवलेली जुनी वहिवाट – वाघजाई घाट
... मोहनगडावरून सह्यकण्याचे दूरदर्शन झालं होतं, तेंव्हाच त्यातून उतरणाऱ्या वाघजाईच्या पुरातन घाटवाटेची ओढ लागलेली. वरंध घाटाच्या किंचित दक्षिणेला असलेली ही वाट चढायला आम्ही उंबर्डे गावात दाखल झालो. उत्तरेला झाडीभरल्या उतारांपल्याड कावळ्यागडाच्या कुशीतून जाणारी वरंध घाटरस्त्याची रेखीव वळणे दिसत होती.

आम्हांला मात्र शोधायची होती उंबर्डेगावाच्या नैऋत्येला वाघजाई घाटाची वाट. गावामागे धारेवर चढून गेल्यावर, पल्याड वाघजाई घाटाच्या खिंडीचं पहिल्यांदा दर्शन झालं.

घाटवाट फारशी वापरात नसल्याने चकवा लागणार होताच. उंबर्डेच्या एका मामांनी वेळीच हाकारे घातले आणि वाट समजावून सांगितली.

वाघजाई घाटापाशी पोहोचण्याआधी गच्च झाडोऱ्यातून, डोंगर-सोंडांमधून, ओढ्या-झऱ्यामधून भिरीभिरी भटकंती करत चांगलं तासभर धम्माल वाटचाल होती.

मित्रवर्य निनाद बारटक्केकडून वाट समजावून घेतलेली. अन्यथा वाघजाई घाटाची खिंड कुठे असेल याचा अंदाज बांधणं खरंच अवघड. हिरडस मावळाच्या गर्द रानाच्या टप्प्यातून रमत गमत चाल होती.

ओढ्याच्या पात्रात रेंगाळलेल्या पाण्यापाशी फुलपाखरांची आणि मधमाश्यांची लगबग चाललेली.

दाट झुडुपांमधून जाणारी आडवी वाट संपूच नये, असं वाटत होतं.

झाडीभरल्या डोंगरसोंडांवरून जात सह्यधारेजवळ पोहोचलो. किंचित उठवलेल्या टेपाडाच्या अलिकडे वाघजाई घाटाची खिंड असणार होती.

घाटाच्या सुरुवातीआधी ऐन सह्यधारेवर गवसलं कातळात खोदलेले पाण्याचे छोटेसे टाके. तीन फुट लांबी-रुंदीचे ओबढधोबड मुख आणि चार फूट खोदाई. पाण्याचा उपसा नसल्याने फारसं पिण्यायोग्य नाही. वरंध घाटाशेजारचा वाघजाई घाट कदाचित दुय्यम महत्त्वाचा घाट असेलही, तरीही पाण्याचे टाके आणि सह्यधारेमागे पूर्वेला संरक्षक मोहनगड बघता वाघजाई ही जुनी वहिवाट नक्कीचं असणार याची खात्री पटली.

टाक्यापासून पूर्वेला होता मोहनगड - घाटावर लक्ष ठेवायला अगदी मोक्याच्या जागेवर.

दक्षिणेला कोकणातल्या झाडीभरल्या दरीत तळ्ये-किये-गोठिवली अशी गावं. पाठीमागे कांगोरी-मंगळगड खुणावत होता.

टाक्यापासून निघून भर्राट वारं खात गवताळ टेपावरून वाघजाईच्या घाटवाटेच्या खिंडीत पोहोचलो. उंबर्डेपासून घाटाच्या सुरुवातीला पोहोचायला दीड तास लागलेला.

खिंडीतून दक्षिणेला सटकणारी घाटाची पुसटशी पावठी गवसली. ५० मी उतराई झाल्यावर उंबराच्या झाडाखाली भगवाध्वज फडकताना दिसला. हे वाघजाईचं ठाणं.

चांदीचे रेखीव मुखवटे आणि सिंहारूढ देवीचे टाक आता झिजलेले. दगडावर मांडून ठेवलेले. पांथस्थांना आधार देणारं हे जुनं श्रद्धास्थान.

पण शेजारच्या वरंध गाडीरस्त्यामुळे आता वाघजाई घाटाची व्यावहारिक गरज संपलीये. त्यामुळे, फारतर वाघजाईच्या ठाण्यापर्यंत नवरात्रीला ग्रामस्थांपैकी कोणीतरी फिरकतो, बाकी पुढची वाट अग्गदीच मोडून गेलीये. त्यामुळे, वाघजाईच्या ठाण्यानंतरची उतराई फारच त्रासदायक ठरली. अशक्य गचपण माजलेलं. जनावरांच्या पुसट वाटा गुंगवत होत्या. खाजरी झाडं, त्यावरून हवेत उधळलेले कसलेतरी कण, पाठपिशवीला खेचणाऱ्या काटेरी फांद्या, निसटते उतार यावरून जाताना जीव अग्गदी मेटाकुटीला आला.

नजरेच्या टप्प्यातला ४०-५० फूट उतराईचा कयास बांधायचा, एकदा पियुषने केलेला प्रयत्न फसला की मग परत नवीन प्रयत्न करायचा अमेयने. नुसती नुसती दमछाक. अर्थात, वाट नाहीच मिळाली, तर आल्या वाटेने परत उंबर्डेला जायचा शेवटचा पर्याय मी राखून ठेवलेला. अर्थात, नवी वाट शोधताना टीमकडे पळवाटेची वाच्यता अजिबात करायची नसते. शेवटी वाघजाईलाच दया आली असावी. घुसत-फसत-काट्यांनी ओरबाडून घेत, वाघजाईच्या ठाण्यापासून १०० मी उतराई करून, पदरातल्या झाडीतून वाट अखेर मोकळवनात पोहोचली. खिंडीपासूनच्या खडतर उतराईने, वाट शोधायच्या प्रयत्नांनी आणि उन्हाच्या तावाने ट्रेकर्स दमून गेलेले.

मोकळवनातून डावीकडे पूर्वेला वळलेली पुसट पाऊलवाट गवसली. गच्च रानातल्या २०० मी उतराईनंतर वळसा घालत वाट सपाटीवर पोहोचली.

दोन टप्प्यांमधली वाघजाईची उतराई कशी त्याचं दृश्य सामोरं होतं. सह्यधारेपासून वाघजाईच्या ठाण्याजवळून पदरातल्या मोकळवनापर्यंत १५० मी आणि नंतर पुढे आलेल्या दांडाला वळसा घालत उतराई करणारा दुसरा टप्पा. वाघजाईघाटाची जुनी वहिवाट आता मोडलेली, पण जुन्या खुणा आणि वाटशोधनाचा भन्नाट अनुभव सांगाती जमा झालेला.

गर्द दाट आंब्याखाली विश्रांतीला थबकलो. घरून आणलेला रुचकर डबा आणि त्यावर ताक झाल्यावर डोळे जडावलेले. आंब्याच्या पाचोळ्यात वारं खात निवांत पडी हवीच होती. वाऱ्यावर भिरभिरत गरगरत खाली पडणाऱ्या चुकार पानांचा हलका आवाज सोडला, तर आसमंतात नीरव शांतता. ट्रेकर्स परत ताजेतवाने झालेले.

घाट उतरला, तरी ट्रेकच्या पुढच्या टप्प्यासाठी बरीच चाल बाकी होती. पायथ्याचे तळ्ये गाव गाठलं. वाघजाई घाटाच्या पायथ्यापासून उत्तरेच्या वरंध घाटाच्या पायथ्याशी पोहोचण्यासाठी पायगाडीला पर्याय नव्हता. कोकणातून खालून सह्यकडा न्याहाळत बैलवाटेने आडवे निघालो.

तळ्ये गावच्या शेताडीमागे सह्यधारेवरचे जननी शिखर विशेष लक्षवेधी होते.

आता पुढे उत्तरेला वरंध घाटाची खिंड आणि दुर्ग कावळ्या खुणावू लागला.

शेताडीतून, पदरातल्या जंगलातून, माझेरी धबधब्याच्या पोटातून जात सह्यधारेच्या कुशीतून धम्माल मळलेली वाट होती.

वाघजाई घाटाच्या पायथ्यापासून तीन तासांची चाल केली, तेंव्हा कुठे वरंधघाटातील माझेरीला गाडीरस्ता गाठला.

शिवथरघळीपासून कावळ्या दुर्ग चढणारी, आता मोडलेली न्हावणदीण घाटवाट
माझेरीपासून महाडरस्ता सोडून, बारीक गाडीरस्ता समर्थांच्या शिवथरघळीला उतरतो.

‘गिरीचे मस्तकी गंगा, तेथुनि चालेली बळे. धबाबा लोटती धारा, धबाबा तोय आदळे. विश्रांती वाटते तेथे, जावया पुण्य पाहिजे. कथा निरुपणे चर्चा, सार्थके काळ जातसे’ या समर्थांच्या शब्दांची प्रचीती येणारं विलक्षण स्थान. इथे यायला आस्तिक असलंच पाहिजे, असं काही नाही. घळीत निसर्गदेवतेचं दर्शन घेऊन थोडा वेळ घळीत शांत डोळे मिटून बसलो. कैक दिवस टिकेल अशी ऊर्जा मिळाली.

शिवथरघळीपासून पारमाची गावापाशी येताना कावळ्या दुर्ग आणि डावीकडे त्याच्या न्हावीण सुळक्याचं दर्शन झालं.

पारमाची गावापासून कावळ्या दुर्गाचा माथा २०० मी उंचावलेला. सुळका वाटावा अशी गडाची धार पुढे आलेली. त्याच्या उजवीकडच्या बेचक्यातून थेट चढणारी न्हावणदीण घाटवाट आम्हाला शोधायची होती.

पारमाची गावात एका मामांकडे वाटेची चौकशी केली. मामा - ”न्हावणदीण? त्ये कश्याला? कावळ्यागडावर वरंधा घाटातून जा की सरळ. अवो, ही वाट कवाच मोडली. १५-१६ वर्षांपूर्वी इथ्ये कोसळली एक लई वंगाळ दरड. गावातले १७ लोकं गेले त्यात. वाटही मोडलीच. मध्यंतरी अशी तुमच्यासारखी लोकं आलेली. त्यातली एक बाई पडली की खडकावरून...”

अर्थात, आम्हांला खुमखुमी म्हणून न्हावणदीण नाळेपर्यंत गेलोच. साकेत भरपूर घुसखोरी करून आला. नाळेतून १०० मी घुसत गेल्यावर गडावर पोहोचणं अगदीच अशक्य नव्हतं.

विचारांती पूर्ण बंद पडलेल्या त्या आडवाटेचा नाद सोडण्याचा निर्णय आम्ही घेतला. वरंधा घाटात पोहोचण्यासाठी ग्रामस्थांच्या सोईसाठीचा कदाचित ही जवळची पाऊलवाट. दरड अपघातामुळे आणि रस्ते-गाड्या आल्यामुळे निरुपयोगी-निकामी झालेली...

वरंध घाटाचा रक्षक – दुर्ग कावळ्या
कोकणातून महाडवरून भोर गाठण्यासाठी असलेल्या घाट-पाऊलवाटांपैकी वरंध घाटाचा गाडीरस्ता अंग्रेजों-के-जमाने-मै बनवला गेला. भोरकडून हिरडस मावळातून वरंधाघाटाकडे चढत येणारा रस्ता सह्यधारेवर जिथे पोहोचलो, ते ठिकाण ‘धारमंडप’. धारमंडपापासून समोर खुणावत होता अस्ताव्यस्त पसरलेला एक डोंगर. सह्यकण्यावर तीन बाजूंनी कातळकड्यांचे संरक्षण लाभलेला हा डोंगर होता - दुर्ग कावळ्या.

गड म्हणून दुय्यम, पण वरंधा घाटाच्या रक्षणासाठी महत्त्वाचे ठिकाण. घाटरस्ता बनवताना सुरुंगाने फोडल्याने कावळ्या आता दोन भागात विभागलेला दिसत होता. वरंधाघाटाच्या रस्त्यावर भजीपॉइंटपाशी वाघजाई देवळीच्या वरच्या डोंगरात आहे कावळ्या गडाचा दक्षिण भाग. देवळीपासून भोरच्या दिशेने रस्त्याने गेल्यावर, १०० मी अंतरावर एक बारीक पाऊलवाट उजवीकडे डोंगरमाथ्याकडे निघाली. तीव्र चढ चढून पाण्याच्या ९ टाक्यांपाशी पोहोचलो.

थंड गोड पाणी.

इंग्रजांनी घाटरस्ता बांधताना तीव्र उतार टाळण्यासाठी सुरुंग लावून कावळ्या गडाचा डोंगर-कातळ फोडून, खालच्या पातळीतून - सध्याच्या भजीटोकाच्या पातळीतून - फिरवला असावा.

घाटाचा जुना रस्ता द्वारमंडपापासून थेट इथेच पाण्याच्या ९ टाक्यांपाशी येत असावा आणि जुन्या बांधीव पायऱ्यांच्या वाटेने गडाच्या पश्चिम भागात उतरत असावा - असा माझा अंदाज.

समोर उत्तरेला १०० मी अंतरावर होतं वाघजाई देवीचे मूळ ठाणे. ते बघून पुनश्च गाडीरस्त्यापाशी उतरलो.

वाघजाईमंदिरापासून (भजी टोक) महाडच्या दिशेने निघाल्यावर गाडीरस्ता भागडी खिंडीतून वळला. कावळ्या गडाच्या उत्तर भागाला भेट द्यायला पाऊलवाटेची इथेच सुरुवात झाली. बारीक वाटेने कातळकडा उजवीकडे ठेवत गेलो.

सपाटीवर दोन पाण्याची टाकी, भग्न शिवालय आणि पुढे मातीत हरवलेले उद्ध्वस्थ जोते दिसले, पण गडाच्या या उत्तर भागात पाणी कुठेच नव्हते.

एका झाडाला फूटबॉंलच्या आकाराचे काहीतरी लटकलेले मिलिंदला दिसलं. आंब्याच्या पानांना कसल्याश्या डिंकाणे सुबक जोडत-चिकटवत बनवलेले ते होते कुठल्याश्या मुंग्यांचे वारूळ - केवळ थक्क करणारे.

उजवीकडे दरीत कावळ्या किल्ल्याला बिलगलेला न्हावीण सुळका खुणावत होता.

पलिकडे आहे चौकट उरली नसलेलं पारमाची द्वार. इथूनच पारमाचीतून चढणारी न्हावणदीण घाटाची वाट होती, जी आता सपशेल मोडलीये. गडाचं शेवटचं टोक किंचित डावीकडे पश्चिमेला वळत गेलेलं. टोकापाशी होता गडाच्या उत्तर टोकाचा बुरुज आणि त्यावरचा भगवाध्वज.

हिरडस मावळाचे दृश्य - थोडका डोकावणारा मोहनगड, तळये गावच्या जननीचे त्रिकोणी टोक आणि वळणे घेत कावळ्या गडावरून उतरणारा वरंध घाट.

सोबत होतं सह्याद्रीचं चौफेर अफलातून दृश्य. सह्यदर्शनाने भारावून गेलो. भर्राट वाऱ्याने भगवा फडफडत होता. ट्रेकर्सच्या गप्पा रंगल्या होत्या हिरडस मावळाच्या परिसरातल्या भटकंतीच्या.

कधी रमलो गर्द देवराईतल्या राउळापाशी, तर कधी धपापलो तापलेल्या घसरड्या वाटांवर..
कधी फसलो गचपणात सपशेल हरवलेल्या वाटेवर, तर कधी थबकलो पदरातल्या गारेगार झाडीमध्ये – अंजनीच्या फुलांच्या सड्यापाशी...
कधी भारावलो कोण्या वीराच्या स्मारकशीळेपाशी, तर कधी दीठीत मावेना सह्याद्रीचा अ-ज-स्त्र पनोरमा...
कधी भुकावल्या-तहानलेल्या क्षणी घरून आणलेल्या डब्याची अवीट चव चाखलेली, तर कधी ट्रेकर दोस्तांबरोबरच्या धम्माल गप्पांमध्ये
कधी अर्घ्य दिला नदीच्या मुळाशी असलेल्या नीरबावेमध्ये, तर कधी थक्क झालो जुन्या घाटवाटेवर गवसलेल्या पाण्याच्या टाक्यापाशी...
कधी हळहळलो झपाट्याने तुटत चाललेल्या हिरड्याच्या रानामुळे, तर कधी आधार मिळाला समर्थांच्या शिवथरघळीच्या दर्शनाने...

सह्याद्रीऋषीचं हिरडस मावळातलं कुळ, अन नीरानदीचं मूळ धुंडाळताना असं कितीतरी अनुभवलेलं...
लोभस हिरडस मावळाने अशी जबरदस्त रानभुली घातलेली...

-------------------------------------------------------------------

महत्त्वाच्या नोंदी:
१. पूर्वप्रकाशित: साप्ताहिक लोकप्रभा, २७ एप्रिल, २०१८
२. ट्रेकर मंडळी: साकेत गुडी, मिलिंद लिमये, अभिजीत देसले, निनाद बारटक्के, अमेय जोशी, पियुष बोरोले, साईप्रकाश बेलसरे.
३. ट्रेक डिसेंबरमध्ये केला आहे. वेगळ्या सीझनमध्ये ट्रेक केल्यास वाटा-पाणी-गवत-कातळ ही सगळी गणिते बदलू शकतील.
४. कृतज्ञता: वाघजाई घाटाच्या माहितीसाठी निनाद बारटक्के
५. ब्लॉगवरील फोटो: साईप्रकाश बेलसरे
६. सह्याद्रीचा हा संवेदनशील भाग असून, जबाबदारीने ट्रेकिंग करावे अशी विनंती. Leave nothing but footprints. Take nothing but memories.
७. ब्लॉगवरील सह्याद्रीची माहिती वाचून ट्रेक्स करण्याचे मुक्त हक्क सह्यभक्तांना.

ब्लॉगमधील लिखाण आणि छायाचित्रे कॉपीराईट संरक्षित - @साईप्रकाश बेलसरे, २०१८. सर्व हक्क सुरक्षित.