İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

2017-10-19T10:31:00.002+03:00

A)Sözlü Edebiyat Dönemi

MS.8. yüzyıla gelinceye kadar, Türklerin henüz yazıyı kullanmadıkları dönemdeki edebiyattır. Bu dönem edebiyatı kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür. Bu dönem edebiyatı Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinlerin etkisinde gelişmiştir.

Genel özellikleri:

1. Bu dönem edebiyatı kopuz adı verilen bir saz eşliğinde dile getirilmiştir.

2. Hece ölçüsü kullanılmıştır.

3. Nazım birimi dörtlüktür.

4. Dönemine göre dili saf bir Türkçedir.

5. Dize sonlarında genel olarak yarım uyak kullanılmıştır.

6. Daha çok aşk, doğa ve ölüm konuları işlenmiştir.

7. Sığır (av törenleri), şölen (dini ayinler), yuğ (ölen kişilerin ardından yapılan tören) adı verilen törenlerde oluşmuştur.

8. Bu döneme yönelik en önemli kaynak Kaşgarlı Mahmut’un “Divan-ı Lügat-it Türk” adlı eseridir.

Dönemin ürünleri:

1. Koşuk:“Sığır” denilen av törenleri sırasında söylenen şiirlerdir. Konusu genellikle doğa, savaş ve yiğitliktir. Bu tür daha sonra Halk Edebiyatında “koşma” adını almıştır.

Koşuk örneği:

Kaklar kamugkölerdi

Tağlar başı ilerdi

Ajun tını yılırdı

Tütüçeçekçerkeşüt

Günümüz Türkçesiyle:

Kuru yerler hep gülerdi

Dağ başları göründü

Dünyanın soluğu ılındı

Türlü çiçekler sıralandı

2. Sav:Dönemin özlü sözleridir. Günümüzdeki atasözlerinin ilk biçimi niteliğindedir.

Sav örnekleri:

“Aç ne yimes, tok ne times.” (Aç ne yemez, tok ne demez)

“Alın arslan tutar, küçinsıçgantutmas.” (Al (hile) ile aslan tutulur, güç ile sıçan tutulmaz.)

“İt ısırmaz, at tepmes time.” (İt ısırmaz, at tepmez deme)

3. Sagu: “Yuğ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişinin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren eserlerdir.

Sagu örneği:

Alp Er Tunga öldi mü

İsiz ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu

Emdi yürek yırtılur

Günümüz Türkçesiyle:

Alp Er Tunga öldü mü?

Kötü dünya kaldı mı?

Zaman öcünü aldı mı?

Şimdi yürek yırtılır.

4. Destan: Toplumu derinden etkileyen olaylar (savaş, göç, yangın, sel, deprem vb.) sonucunda kendiliğinden oluşan uzun manzum eserlerdir.

Destanların özellikleri:

1. Toplumun ortak değerlerini yansıtırlar.

2. Olağanüstü özellikler taşırlar.

3. Kişiler seçkin ve olağanüstü özelliklere sahiptir.

4. Milli dilde söylenmişlerdir.

5. Milli nazım ölçüsüyle söylenmişlerdir.

6. Uzun manzum öykülerdir.

7. Konuları bakımından savaş, deprem, yangın, mizah, seçkin kişilerin yaşamları şeklinde sıralanabilir.

Türk destanları

Destanlarımız yazıya geçirilmediği için günümüzde bunların ancak konularını bilmekteyiz. Bunları da İran, Çin ve Arap kaynaklarından öğreniyoruz.

A) Saka Devri Destanları

1. Alp Er Tunga Destanı: Alp Er Tunga’nın yiğitlikleri ve savaşları anlatılır.

2. Şu Destanı: İskender ile Türkler arasındaki savaşı ve Türk hakanı Şu’nun kahramanlıkları anlatılır.

B) Hun Devri Destanı

Oğuz Destanı: Hun hükümdarı Mete’nin yaşamı anlatılır.

C) Göktürk Devri Destanları

1. Bozkurt Destanı: Göktürklerin türeyişi anlatılır.

2. Ergenekon Destanı: Bir savaşta yenildikten sonra Ergenekon’a sığınan ve çoğaldıktan sonra demir dağı eriterek geri dönen ve intikamlarını alan Türkler anlatılır.

D) Uygur Devri Destanları

1. Türeyiş Destanı: Uygurların türeyişi anlatılır.

2. Göç Destanı: Uygurların anayurtlarından göçü anlatılır.

Oluşumları bakımından destanlar:

a) Doğal destanlar: Kim tarafından oluşturulduğu belli olmayan, halkın ortak malı olan anonim ürünlerdir. Doğal destanlar üç aşamada oluşur: Oluşum evresi, gelişim evresi ve derlenme evresi. Doğal destanlara örnek: İliada (Yunanlılarn), Kalevela (Finlilerin), Ramayana (Hintlilerin), Chanson de Roland (Fransızların), Gılgamış (Sümerlerin)

b) Yapma (suni) destanlar: Bir olayın doğal destana benzetilerek bir şairce destanlaştırılmasına denir. Bazı yapma destanlar: İlahi Komedi (Dante), Kurtarılmış Kudüs (Tasso), Kaybedilmiş Cennet (Milton), Şehname (Firdevsi) vb.

B) Yazılı Edebiyat Dönemi

Bu dönemi Göktürk ve Uygur dönemi eserleri olarak iki grupta incelenir:

1. Göktürk (Orhun) Yazıtları (8. Yüzyıl): Yazıtlarda Çinlilere karşı bağımsızlık savaşı yapan, Türk bütünlüğünü yeniden kurmak için iç ve dış düşmanlarla savaşan Göktürklerin hikâyesi anlatılır. Bu yazıtlar38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Bunlarda üçü çok önemlidir.

a) Bilge Tonyokuk (vezir) Yazıtı (720 - 725): Dört hakana vezirlik etmiş Tonyokuk adına yazılmıştır. Daha çok Çinlilerleler yapılan savaşlar anlatılmıştır.

b) Kül Tigin Yazıtı (732): Göktürk hakanı Bilge Kağan tarafından kardeşi Kül Tigin adına dikilmiştir.

c) Bilge Kağan Yazıtı (735): Bilge Kağan’ın ölümünden sonra yazılmış bir anıttır. Dönemin olaylarından, törelerden ve Bilge Kağan’ın ulusu için iyi dileklerde bulunmasından söz edilir.

Türk adının geçtiği ilk yazılı belge ve Türk edebiyatının ilk yazılı eserleri olma özelliklerini taşıyan Göktürk Abidelerindeki yazılar Prof. Thomsen ve Radloff tarafından okunmuştur.

2. Uygur Dönemi Eserleri: Göktürk devletinin yıkılmasından sonra kurulan Uygurlardan kalma eserlerdir. Daha çok Buda ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkmıştır. Bu eserlerden Uygurların kâğıda kitap basma tekniğini bildikleri anlaşılmaktadır. Bu dönemden kalma birçok hikâyenin yanında “kökünç” denilen bir tür ilkel tiyatro eserleri de vardır. Bu eserler 14 harfli Uygur alfabesiyle yazılmıştır.

Kaynak Edebiyat Bilgileri

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı