e ગુજરાતી શાળા

ધોરણ ૧૦ સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ ૨૩ માર્ગ-સલામતી અને વાહનચાલક

2025-09-06T00:54:00.002+05:30

માર્ગ સલામતી અને વાહનચાલક

પ્રશ્ન ૧. વાહનચાલકની ફરજો જણાવો.

1. વાહનચાલક શારીરિક અને માનસિક રીતે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ અને વાહન ચલાવવા સક્ષમ હોય, તો જ વાહન ચલાવવું જોઈએ.

2. દરેક વાહનચાલકે હંમેશાં વાહનને પૂરી સુરક્ષા અને સાવધાનીથી ચલાવવું જોઈએ.

3. વાહનચાલકે કોઈ પણ રીતે વિચલિત થયા વગર માર્ગ અને વાહન-વ્યવહાર પર સતત નજર રાખીને પૂરું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વાહન ચલાવવું જોઈએ.

4. વાહનચાલકે રાહદારીઓ, સાઈકલ-સવારો, બાળકો, વૃદ્ધો અને દિવ્યાંગ લોકો વગેરેની સલામતી જળવાય તે રીતે વિશેષ કાળજી અને સાવધાની સાથે વાહન ચલાવવું જોઈએ.

5. વાહન ચલાવતી કે ઊભું રાખતી વખતે કોઈ પણ વ્યક્તિને કોઈ પ્રકારે અગવડ કે અસુવિધા ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

6. મુસાફરો, પ્રાણીઓ, સામાન, ઉપકરણ કે વાહનની સ્થિતિને કારણે વાહનચાલક ધ્યાનભંગ કે વિચલિત ન થાય તેની તકેદારી રાખશે.

7. પોતે અને અન્ય મુસાફરો પણ સીટ-બેલ્ટ પહેરી લે તે વાહનચાલક સુનિશ્ચિત કરશે.

8. મોટરસાઈકલ-સવાર અને તેની પાછળ બેઠેલ વ્યક્તિએ હેલ્મેટ ફરજિયાત પહેરવું જોઈશે.

9. વાહનચાલક વાહનમાં ચડતી અને વાહનમાંથી ઊતરતી વખતે પોતાની, મુસાફરોની તેમજ અન્ય માર્ગ ઉપયોગકર્તાઓની સલામતીનું ધ્યાન રાખશે.

10. વાહનચાલક કોઈ પણ પ્રકારનો નશો કરીને વાહન ચલાવશે નહિ.

11. કોઈ પણ પ્રકારની ખામીવાળું વાહન, જે ચલાવવાથી વાહનચાલક કે અન્ય માર્ગ ઉપયોગકર્તાઓની સલામતી જોખમાય, તેવું વાહન જાહેર માર્ગ પર ચલાવશે નહિ.

12. વાહન ચાલુ કરતાં પહેલાં વાહનના રીઅર અને સાઈડ વ્યુ મિરર, આજુબાજુ અને પાછળનો વાહન-વ્યવહાર સ્પષ્ટ રીતે દેખાય તે રીતે ગોઠવી લેવાનાં રહેશે. વાહનના ટાયરમાં યોગ્ય દબાણે હવા અને બ્રેક સહિત યાંત્રિક સ્થિતિ બરાબર છે તે ચકાસી લેવાનું રહેશે.

13. મોટરસાઈકલ કે ત્રણ પૈડાવાળું વાહન ચલાવતી વખતે કે તેમાં મુસાફરી કરતી વખતે સવાર થયેલ વ્યક્તિ અન્ય કોઈ વાહનને પકડશે નહિ કે ધક્કો મારશે નહિ.

14. વાહનચાલક માર્ગની સ્થિતિના કારણે સુરક્ષા માટે તેમ કરવું જરૂરી હોય ત્યારે જ પેડલ કે ફૂટરેસ્ટ પરથી પગ હટાવશે.

15 વાહનમાંથી ઊતરતી વખતે દરવાજો ખોલતા સમયે પાછળથી આવતાં વાહન સાથે અકસ્માત ન થાય તેની તકેદારી રાખવાની રહેશે.

16 માર્ગ પરના ટ્રાફિકને તથા અન્ય માર્ગ ઉપયોગકર્તાઓને અડચણરૂપ થાય અને ટ્રાકિકના સરળ પ્રવાહને અવરોધે તે રીતે ક્યારેય પોતાનું વાહન થોભાવશે નહિ.

17. વાહન હંકારતાં બિનજરૂરી કે લગાતાર અને શાંત જાહેર કરેલ વિસ્તારમાં હોર્ન ન વગાડવું.

પ્રશ્ન ૨. ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ કોને કહે છે? તે કેવી રીતે મળી શકે છે?

કોઈ પણ મોટરવાહન ચલાવવા માટે પરવાનાની જરૂર પડે છે, આ પરવાનાને ‘ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ’ કહે છે. જે વાહન ચલાવવું હોય તે વાહનના પ્રકાર મુજબનું લાઈસન્સ તમારી પાસે હોવું ફરજિયાત છે. દા.ત, મોટરસાઇકલ, મોટરકાર, ભારે વાહન વગેરે ચલાવવા માટે તેના પ્રકાર પ્રમાણેના લાઈસન્સની જરૂર પડે છે.

ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ મેળવવા માટેની વયમર્યાદા આ પ્રમાણે છે.

૧. 18 વર્ષ પૂર્ણ થયાં હોય તેવી વ્યક્તિને ભારે ટ્રાન્સપોર્ટ વાહનો સિવાયના તમામ પ્રકારના મોટરવાહન ચલાવવાનું લાઈસન્સ મળી શકે છે.

૨. 16 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના વ્યક્તિને 50 CC સુધીની એન્જિન- ક્ષમતા ધરાવતું ગિયર વિનાનું દ્વિચક્રી વાહન ચલાવવાનું લાઈસન્સ મળી શકે છે.

૩. 18 વર્ષથી ઓછી વય ધરાવતા સગીરને તેના વાલીની લેખિત સંમતિ સાથે જ ગિયર વિનાનું દ્વિચક્રી વાહન ચલાવવાનું લાઈસન્સ મળી શકે.

૪. એક વર્ષ કરતાં વધુ સમયથી હળવા મોટરવાહન ચલાવવાનું લાઈસન્સ પરાવતી વ્યક્તિને 20 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ થયા બાદ ભારે વાહનો ચલાવવાનું લાઇસન્સ મળી શકે છે.

પ્રશ્ન ૩. લેન ટ્રાફિક વિશે માહિતી આપો.

માર્ગને જ્યારે વાહન-વ્યવહારની સરળતા માટે ઊભી રેખા વડે એકથી વધુ વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા હોય ત્યારે આવા દરેક વિભાગને 'લેન’ કહેવાય છે. લેનમાં વાહન ચલાવતી વખતે આ મુજબની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ :

૧. હળવી, મધ્યમ ગતિનાં તથા ભારે વાહનોએ સામાન્ય રીતે સૌથી ડાબી બાજુની લેનમાં જ વાહન ચલાવવું જોઈએ.

૨. વાહનચાલકે હંમેશાં પોતાની લેનમાં જ વાહન ચલાવવું જોઈએ અને લેન બદલવાની જરૂર જણાય ત્યારે અગાઉથી યોગ્ય સિગ્નલ આપીને સલામત જણાય ત્યારે જ લેન બદલવી જોઈએ.

૩. જ્યારે કોઈ લેનને કોઈ ખાસ વર્ગના વાહન માટે ચિહ્નિત કરવામાં આવેલ હોય ત્યારે વાહનચાલક તે વર્ગનું વાહન તે જ લેનમાં ચલાવશે. આ પ્રકારની લેનમાં અન્ય કોઈ વર્ગનું વાહન ચલાવી શકાય નહિ. જેમકે, ફક્ત દ્વિચકી વાહનો માટેની લેનમાં મોટરકાર કે ભારે વાહનો ચલાવી શકાય નહિ.

૪. જ્યારે કોઈ માર્ગને ઊભા સળંગ પીળા કે સળંગ સફેદ પટ્ટા વડે વિભાજિત કરવામાં આવેલ હોય ત્યારે વાહનચાલક તે પટ્ટાની અંદર જ વાહન ચલાવશે અને સળંગ ઊભા પટ્ટાને ઓળંગશે નહિ.

૫. વાહનચાલક આગળ કોઈ અવરોધ હોય તે સિવાય માર્ગ પર ચિહ્નિત ઊભા સળંગ પીળા કે સળંગ સફેદ પટ્ટા ઉપર વાહન ચલાવશે નહિ.

૬. જ્યારે માર્ગ પર એક સળંગ પટ્ટાને સમાંતર એક તૂટક રેખા અંકિત કરેલ હોય ત્યારે તૂટક રેખાની ડાબી બાજુનું વાહન આગળના વાહનને ઓવરટેક કરવાના હેતુથી તૂટક રેખા પાર કરી શકશે, પરંતુ ઓવરટેક કર્યા બાદ તરત જ તેણે પોતાની મૂળ લેનમાં સલામત રીતે પરત આવી જવાનું રહેશે.

પ્રશ્ન ૪. ચોકડી અને ગોળાઈ પર ધ્યાન રાખવાની બાબતો જણાવો.

૧. જ્યારે આપણું વાહન ચોકડી, જંક્શન કે ગોળાઈ પર પહોંચવા આવે ત્યારે વાહન ફરજિયાતપણે ધીમું કરી દેવું જોઈએ.

૨. ચોકડી, જંક્શન કે ગોળાઈ પર જમણી બાજુથી આવતાં વાહનોને અગ્રતા આપવાની રહેશે.

૩. ગોળાઈમાં લેન બદલતી વખતે વાહનચાલક જરૂરી સંકેતો બતાવશે.

૪. ડાબી તરફ વળતાં સમયે રાખવાની થતી તમામ સાવચેતીઓનું ધ્યાન ગોળાઈમાંથી બહાર નીકળતી વખતે પણ રાખવાનું રહેશે.

પ્રશ્ન ૫. હેલ્મેટનું મહત્વ જણાવો.

જ્યારે દ્વિચક્રી વાહન અકસ્માતનો ભોગ બને ત્યારે વાહન પર સવાર વ્યક્તિઓ ફંગોળાય છે. જો આવા વ્યક્તિનું માથું રસ્તા પર કે અન્ય કોઈ વસ્તુને અથડાય તો માથાની આગળ તરફની ગતિ અટકી જાય છે. પરંતુ મગજ તેનું આગવું દળ હોવાના કારણે પોતાની ગતિ ચાલુ રાખે છે અને ખોપરીની અંદરની બાજુ સાથે ટકરાઈને પાછું પડે છે અને તેની વિરુદ્ધના ખોપરીના ભાગ સાથે ટકરાય છે. આ પ્રકારની અથડામણથી માથામાં થતી ગંભીર ઈજાથી તાત્કાલિક મૃત્યુ નીપજી શકે છે.

માથા પર નિયત ધોરણો મુજબનું હેલ્મેટ પહેરવાથી આવી ગંભીર ઈજાઓથી જીવ બચી શકે છે. હેલ્મેટનું મુખ્ય કામ માથા પર આવેલ અથડામણના આઘાતની અસર ઓછી કરી માથા અને મગજને ગંભીર ઈજાથી બચાવવાનું છે.

મોટર વિહિકલ એક્ટની કલમ-129 મુજબ દરેક મોટરસાઈકલ (દ્વિચક્રી વાહન) ચાલક અને ચાર વર્ષથી વધુ ઉંમરની તેની પાછળ બેઠેલ કોઈ પણ વ્યક્તિએ જાહેર રસ્તા પર હંમેશાં માન્ય ધોરણો મુજબનું હેલ્મેટ પહેરવું ફરજિયાત છે.

મોટર વિહિકલ એક્ટની કલમ-194 (ડી) મુજબ હેલ્મેટ પહેર્યા વગર દ્વિચકી વાહન ચલાવવા કે પાછળ બેસવા માટે દંડ તેમજ ત્રણ મહિના માટે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ મોકૂફ થઈ શકે છે.

પ્રશ્ન ૬. સીટ-બેલ્ટનું મહત્વ સમજાવો.

માર્ગ પર સતત વધતી વાહનોની સંખ્યા સાથે માર્ગ-અકસ્માતોની શક્યતાઓ પણ વધી છે. માર્ગ-અકસ્માતના કિસ્સામાં મોટરકાર-ચાલક અને અન્ય મુસાફરોને ગંભીર ઈજાથી બચાવવા માટે સીટ-બેલ્ટ અને ‘બાળ-સુરક્ષા પ્રણાલી (Child Restraint System)નો ઉપયોગ સૌથી અસરકારક ઉપાય છે.

ચાલક/મુસાફરે સીટ-બેલ્ટ ન પહેર્યો હોય અને વાહનનો અકસ્માત થાય તો તેમની કારના અંદરના ભાગો જેવાં કે સ્ટિયરિંગ વ્હિલ સાથે વિન્ડસ્ક્રીન (Windscreen) સાથે અથડામણ થઈ શકે છે. જેના પરિણામે શરીરનાં બાહ્ય તેમજ આંતરિક અંગોને ગંભીર ઈજા પહોંચી શકે છે; જે તાત્કાલિક મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. પરંતુ, ચાલક કે મુસાફરે સીટ-બેલ્ટ પહેરેલ હોય, તો આવાં અકસ્માતના કારણે થતી જીવલેણ ઈજાઓ નિવારી શકાય છે.

મોટર વિહિકલ ઍક્ટની કલમ-194 (બી) મુજબ સીટ-બેલ્ટ પહેર્યા વગર મોટરકાર ચલાવવા કે તેમાં મુસાફરી કરવા માટે દંડ થઈ શકે છે.

ધોરણ ૧૦ સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ ૨૩ માર્ગ-સલામતી અને વાહનચાલક

2025-02-10T08:53:00.001+05:30

23. માર્ગ-સલામતી અને વાહનચાલક

પ્રશ્ન ૧. વાહનચાલકની ફરજો જણાવો.

2. દરેક વાહનચાલકે હંમેશાં વાહનને પૂરી સુરક્ષા અને સાવધાનીથી ચલાવવું જોઈએ.

7. પોતે અને અન્ય મુસાફરો પણ સીટ-બેલ્ટ પહેરી લે તે વાહનચાલક સુનિશ્ચિત કરશે.

10. વાહનચાલક કોઈ પણ પ્રકારનો નશો કરીને વાહન ચલાવશે નહિ.

પ્રશ્ન ૨. ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ કોને કહે છે? તે કેવી રીતે મળી શકે છે?

ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ મેળવવા માટેની વયમર્યાદા આ પ્રમાણે છે.

પ્રશ્ન ૩. લેન ટ્રાફિક વિશે માહિતી આપો.

પ્રશ્ન ૪. ચોકડી અને ગોળાઈ પર ધ્યાન રાખવાની બાબતો જણાવો.

૨. ચોકડી, જંક્શન કે ગોળાઈ પર જમણી બાજુથી આવતાં વાહનોને અગ્રતા આપવાની રહેશે.

૩. ગોળાઈમાં લેન બદલતી વખતે વાહનચાલક જરૂરી સંકેતો બતાવશે.

પ્રશ્ન ૫. હેલ્મેટનું મહત્વ જણાવો.

પ્રશ્ન ૬. સીટ-બેલ્ટનું મહત્વ સમજાવો.

ધોરણ ૧૦ સામાજિક વિજ્ઞાન પાઠ ૨૨. પ્રકૃતિમાં પોષણ વ્યવવસ્થા

2025-02-07T17:02:00.002+05:30

22. પ્રકૃતિમાં પોષણ વ્યવવસ્થા

કુદરતી વનસ્પતિને પોષણ પૂરું પાડવામાં માણસનું કોઈ યોગદાન નથી. માણસે પૃથ્વી, જળ, વાયુ, આકાશ અને અગ્નિને મૂળભૂત તત્વો ગણ્યા છે. જે વનસ્પતિને કુદરત ઉપલબ્ધ કરાવે છે. તેને લીધે જંગલો ફળ --ફૂલ આપે છે. વૃક્ષનું કોઈ પણ પાંદડું તોડીને તેનું પરીક્ષણ કરીશું તો તેમાં કોઈ પણ પોષક તત્વોની ઊણપ જણાશે નહિ. આનો અર્થ એ છે કે કુદરતી રચનામાં માનવની મદદ વિના વનસ્પતિને બધા જ જરૂરી તત્વો મળી જાય છે. આનો અર્થ પ્રકૃતિની સુનિયોજિત, સ્વયંસંચાલિત, સ્વયંપોષિત વ્યવસ્થા છે. જેના દ્વારા કુદરતી રીતે જ તમામ વનસ્પતિને બધાજ આવશ્યક તત્વો મળી જાય છે. બીજમાંથી વૃક્ષ અને વૃક્ષમાંથી બીજ એ પ્રાકૃતિક ચક્ર ચાલ્યા જ કરે છે.

પ્રશ્ન ૧. પદ્મશ્રી ડૉ. સુભાષ પાલેકરે પ્રકૃતિની વ્યવસ્થાઓને કેવી રીતે વર્ગીકૃત કરી છે ?

પદ્મશ્રી ડૉ. સુભાષ પાલેકરે આ પ્રકૃતિની વ્યવસ્થાઓને ચાર પ્રકારે વર્ગીકૃત કરી છે. આ વ્યવસ્થા નીચે મુજબ છે:

1. ખાદ્યચક્ર દ્વારા પોષક તત્વોનું નિયમન

2. કેશાકર્ષણ શક્તિ દ્વારા છોડના મૂળને પાણી-પોષક તત્વોની વ્યવસ્થા

3. ચક્રવાત (વાવાઝોડું)દ્વારા વરસાદ

4. સ્થાનિક અળસિયાંની ગતિવિધિઓ

પ્રશ્ન : ૨ ખાદ્યચક્ર દ્વારા પોષક તત્ત્વોનું નિયમન સમજાવો.

પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થાનો એક નિયમ છે જે પણ તત્વો જ્યાંથી નીકળે છે તેને ત્યાં પાછું પહોંચવું જ પડે છે. કોઈ પણ તત્ત્વ પોતાની સ્થિતિમાં પાછું આવી જાય એ એનો પ્રાકૃતિક નિયમ છે.

કાર્બન ડાયોક્સાઈડ હવામાંથી વૃક્ષમાં શોષાય છે. તે વૃક્ષના અવશેષોના દહન અને વિઘટન (કોહવાણ)થી પાછો હવામાં ચાલ્યો જાય છે. એમ જ પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે મહાસાગરમાંથી ઉપર જઈને વાદળ સ્વરૂપે બંધાઈ વરસાદરૂપે પાછું મહાસાગરમાં પરત કરે છે.

પ્રશ્ન : ૩ કાર્બન-ચક્ર સમજાવો.

કોઈ પણ છોડનાં લીલાં પાદડાં પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયાના માધ્યમથી હવામાંથી કાર્બન લે છે અને ખોરાકનું નિર્માણ કરે છે. આ કાર્બન, છોડમાં સંગ્રહીત થાય છે. આ છોડની આયુ-સમાપ્તિ પછી તેનું બેક્ટેરિયા દ્વારા વિઘટન થઈને અંગારવાયુ પાછો હવામાં મુક્ત થાય છે. હવામાંથી લીધેલો કાર્બન હવામાં પાછો ચાલ્યો જાય છે. જો છોડને સળગાવીએ તો ધુમાડાના સ્વરૂપમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ હવામાં ચાલ્યો જાય છે અને કાર્બનનું સંતુલન હવામાં સુનિયોજિત રાખે છે. પ્રકૃતિની વ્યવસ્થા છે કે જે પદાર્થ જ્યાંથી નીકળે તે પદાર્થ ત્યાં પાછો જશે.

પ્રશ્ન ૪. જળ-ચક્ર સમજાવો.

પૃથ્વીના 71 % ભાગમાં પાણી છે. સૂર્યના તાપથી મહાસાગરના જળસ્તરનું તાપમાન વધે છે. જેનાથી પાણીનું ભાષ્પીભવન થઈ વાદળો બને છે. આ આપણા વાદળો વરસાદનાં સ્વરૂપમાં પાણી વરસાવે છે. જે મોટા ભાગે ભૂમિની સપાટી ઉપરથી નદી-નાળાઓ દ્વારા વહીને મહાસાગરમાં પહોંચી જાય છે. અમુક માત્રામાં પાણી ભૂમિમાં ઊતરી ભૂગર્ભ જળરૂપે સંગ્રહીત થાય છે જયારે કેટલુક પાણી ઝરણાંના રૂપમાં કે નદીઓ દ્વારા અંતે સમુદ્રમાં ભળી જાય છે. આ રીતે પ્રકૃતિની વ્યવસ્થા પ્રમાણે પાણી સજીવ સૃષ્ટિના જીવન- વ્યવહાર માટે ઉપલબ્ધ થઈને અંતે સાગરમાં પાછું પહોંચી જાય છે.

પ્રશ્ન ૫. ઉર્જા ચક્ર સમજાવો.

ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્ય છે. સૂર્ય દ્વારા નિરંતર દ્રવ્યનું રૂપાંતર ઊર્જામાં થયા કરે છે. સૂર્યના કિરણો દ્વારા ઊર્જાનો કેટલોક હિસ્સો પૃથ્વી સુધી પહોંચે છે. વનસ્પતિના લીલા પાંદડા આ ઉર્જાનો સંગ્રહ કરે છે.વનસ્પતિના આયુ સમાપ્તિ પછી તેના અવશેષોનું વિઘટન થાય છે અથવા વનસ્પતિના દહનથી ઉર્જા છૂટી પડે છે અને આ રીતે ઉર્જા ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

પ્રશ્ન ૫. ખાદ્યચક્ર સાથે જોડાયેલું મહત્વનું ઘટક એટલે હ્યુમસ (જીવનદ્રવ્ય) સમજાવો.

હ્યુમસ એ એવું જૈવિક દ્રવ્ય છે, જેમાં નિરંતર જૈવિક, જૈવરાસાયણિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ થયા કરે છે. જીવનદ્રવ્યમાં જે સમયે કોઈ નવા પદાર્થોનું નિર્માણ થતું રહે છે ત્યારે જ-તે સમયે બીજા જૂના પદાર્થોનું વિઘટન થયા કરે છે. આવી રીતે નિરંતર નિર્માણ અને ક્ષય થયા કરે છે. જીવનદ્રવ્યનું નિર્માણ કોઈ પણ કાષ્ટજન્ય અવશેષોના વિઘટનથી થાય છે. આ વિઘટનનું કામ અનંત કરોડ સૂક્ષ્મ જીવાણુઓની પ્રજાતિઓ કરે છે. આ સૂક્ષ્મ જીવાણુઓને કામ કરવા માટે કાચી શર્કરા(ઊર્જા)ની જરૂર પડે છે, તે મૂળ દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. કુદરતમાં હ્યુમસનું નિર્માણ મૂળની પાસે થાય છે. મૂળથી દૂર પ્રયોગશાળામાં નહિ. કુદરતી રચનામાં પ્રકાશસંશ્લેષણ ક્રિયાના માધ્યમથી લીલા પાંદડા જેટલી કાચી શર્કરા બનાવે છે, તેનું 25 % ભાગ મૂળ દ્વારા જીવાણુઓ સુધી પહોંચે છે અને તેના બદલામાં જીવાણુ હ્યુમસ નિર્માણ કરીને મૂળને પોષક દ્રવ્યો ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

પ્રશ્ન ૬. કેશાકર્ષણશક્તિ દ્વારા છોડના મૂળને પાણી-પોષક તત્ત્વોની વ્યવસ્થા સમજાવો.

વરસાદનું પાણી ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ દ્વારા ભૂગર્ભ જળના સ્વરૂપમાં સંગ્રહાય છે અને વરસાદની ઋતુ પૂરી થયા પછી આ ભૂગર્ભ જળમાંથી પાણી કેશાકર્ષણશક્તિ દ્વારા છોડના મૂળને પાછું મળે છે. આ કુદરતી વ્યવસ્થા સુનિયોજિત, સ્વયંસંચાલિત છે.

પ્રકૃતિના સિદ્ધાંત પ્રમાણે જમીનની ઊંડાણની માટી પોષક તત્વોનો ભંડાર છે. કેશાકર્ષણશક્તિ દ્વારા જ્યારે ભૂગર્ભમાંથી ભેજ ઉપર આવવા માંડે છે ત્યારે તે ભેજની સાથે ઊંડાણમાં રહેલાં પોષક તત્વોના ભંડારમાંથી બધાં જ ખનીજ તત્વો ઓગળી ભેજની સાથે ઉપર આવીને મૂળની પાસે સંગ્રહિત થાય છે અને આ રીતે મૂળને આ પોષક તત્ત્વો ઉપલબ્ધ થાય છે.

પ્રશ્ન ૭. ચક્રવાત (વાવાઝોડું) દ્વારા વરસાદ સમજાવો.

જો વરસાદ ના હોત તો કદાચ જંગલો ના હોત, માનવીને પીવા માટે, સિંચાઈ માટે પાણી ના મળતું હોત, માનવ સાથે સમગ્ર સજીવ સૃષ્ટિના જીવનનિર્વાહ માટે વરસાદની ભૂમિકા મહત્ત્વની છે.

ભારતમાં મોટા ભાગનો વરસાદ ચોમાસાની ઋતુમાં થાય છે. ચોમાસામાં પડતા વરસાદમાં ચક્રવાત મહત્વની વાતાવરણીય ઘટના છે. 21 માર્ચ પછી જયારે ઉત્તર ગોળાર્ધમાં તાપમાન વધવા લાગે છે ત્યારે સૂર્યના તીવ્ર તાપથી હિંદ મહાસાગરના પાણીનું બાષ્પીભવન તીવ્ર ગતિથી થવા લાગે છે. તે સમયે ચોમાસું હિંદ મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે. તે સમયમાં તીવ્રતાથી સમુદ્રની ઉપરથી હવા ગરમ થવા લાગે છે. તેના પરિણામે હવાનું ઓછું દબાણવાળું ક્ષેત્ર નિર્માણ પામે છે. આ ઓછા દબાણવાળા ક્ષેત્રની આસપાસ હવા ચક્રાકાર કરવા લાગે છે. જેનાથી ચક્રવાતનું નિર્માણ થાય છે. ભારતીય કૃષિને અસર કરતાં પરિબળોમાં ચક્રવાત એક અસરકારક પરિબળ છે. જ્યારે આ ચક્રવાતની ઘટના બને છે ત્યારે રાસાયણિક ખેતીમાં પાકોને વધુ નુકસાન થાય છે. જ્યારે પ્રાકૃતિક કૃષિમાં પાકોને તેનાથી ઓછું નુકસાન થાય છે. કારણ કે પ્રાકૃતિક ખેતી છોડને વધુ બળવાન બનાવે છે.

પ્રશ્ન ૮. સ્થાનિક અળસિયાનાં લક્ષણો સમજાવો.

(1) સ્થાનિક અળસિયાં માટી ખાય છે.

(2) જો સ્થાનિક અળસિયાંને ખોરાક નહિ મળે તો અન્યત્ર જતાં નથી, પરંતુ ભૂમિની અંદર સુષુપ્ત અવસ્યામાં જતાં રહે છે.

(3) રાજસ્થાનના રણમાં ઊંચા તાપમાને અથવા હિમાલયની ટોચ ઉપર નીચા તાપમાને પણ જમીનની અંદર તે પોતાની ગતિવિધિ ચાલુ રાખે છે.

પ્રશ્ન ૯. સ્વસ્થ ભૂમિના નિર્માણમાં સ્થાનિક અળસિયાનું પ્રદાન સમજાવો.

સ્થાનિક અળસિયાં પોતાનાં 15 વર્ષના આયુષ્યકાળમાં દિવસ-રાત ભૂમિની અંદર રહીને અનંત કરોડો કાણાં પાડે છે.

સ્થાનિક અળસિયાં જ્યારે ભૂમિમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે કાણા પડી ઊંડાઈ સુધી જાય છે અને બીજું કાણું પાડી તેમાંથી ઉપર આવે છે. અળસિયા ભૂમિની સપાટી ઉપર આવીને ત્યાં ખનીજથી સમૃદ્ધ વિષ્ટા (હગાર) છોડે છે. જેનાથી જમીન છિદ્રાળુ બની જાય છે. જ્યારે તે ઉપર-નીચે આવ-જા કરે છે ત્યારે પોતાના શરીરમાંથી ઉત્સેચકો, અંતઃસ્ત્રાવોનો સ્ત્રાવ કરી આ છેદની અંદરની બાજુએ એક આવરણ બનાવે છે તેથી આ છિદ્ર બાહ્ય દબાણ સામે ટકી રહે છે. જેનાથી વરસાદનું પાણી ભૂમિમાં સરળતાથી ઊતરતાં ભૂગર્ભ જળનું સ્તર ઉપર આવે છે અને માટીનું ધોવાણ અટકે છે.

જ્યારે અળસિયાં જમીનની અંદર પ્રવેશ કરે છે ત્યારે માટી, રેતી, કાચા પથ્થરો (પોચું કે નરમ ખડક દ્રવ્ય), ચૂનો વગેરે ખાઈને અંદર નગરભૂમિ સુધી જાય છે, જમીનમાં રહેલા રોગ નિર્માણ કરનારા રોગાણુને આરોગી પોતાના આંતરડામાં નષ્ટ કરી દે છે. ઉપયોગી જીવાણુઓને ગળી જઈ બળવાન બનાવી વિષ્ટાના માધ્યમથી ભૂમિ ઉપર છોડી દે છે.

અળસિયાની વિષ્ટામાં આસપાસની જમીન કરતાં પોષક દ્રવ્યો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં હોય છે. આ ખનીજ તત્વો વનસ્પતિના વૃદ્ધિવિકાસમાં મહત્ત્વનો ફાળો આપે છે.

આ ઉપરાંત આ વિષ્ટામાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપનારા અત્યંત ઉપયોગી પ્રતિપિંડ (એન્ટિબોડિઝ) હોય છે જે છોડના મૂળને તેમજ મૂળની નજીકના ઉપયોગી સૂક્ષ્મ જીવોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે. જેનાથી અનુકૂળ બળવાન ભૂમિનું નિર્માણ થાય છે. તેમાં ઊગનારા છોડ-વૃક્ષ પણ સ્વસ્થ રહેશે અને તેને ખાનાર પશુ, પક્ષી અને માનવ પણ સ્વસ્થ બનશે.

અળસિયાની સક્રિયતા ચાલુ રહે તે માટે જરૂરી સૂક્ષ્મ પર્યાવરણનું નિર્માણ કરવું પડે. જો આ જરૂરી સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ ન મળે તો અળસિયાં સુષુપ્ત અવસ્થામાં ચાલ્યા જાય છે. સૂક્ષ્મ પર્યાવરણનું પુનઃનિર્માણ થાય તો અળસિયાં સક્રિય બની કાર્યરત રહી શકે છે.

જાણવું ગમશે

સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ એટલે શું ?

જમીનની ઉપરની સપાટી ઉપર કોઈ પણ બે છોડની વચ્ચે જે હવા વહે છે તે હવાનું દિવસનું તાપમાન

24C થી 32C અને સાપેક્ષ ભેજ 65 થી 72 % હોવા જોઈએ. આ એકાત્મક સ્થિતિને સૂક્ષ્મ પર્યાવરણ કહે છે. આ સૂક્ષ્મ પર્યાવરણનું નિર્માણ જીવામૃત, ઘન જીવામૃત અને આચ્છાદન દ્વારા કરવામાં આવે છે.

પ્રયોગ માટેના સંસાધન :10 લીલાં પાન તે જ વનસ્પતિનાં એવડાં જ 10 સૂકાં પાન, દીવાસળી-પેટી, પાત્ર.

રીત : લીલાં પાન અને સૂકાં પાનનું અલગ-અલગ વજન કરો અને તેની નોંધ કરો. બંનેમાં જોવા મળતા તફાવત નોંધો. ત્યાર પછી સૂકાં પાનને નિયંત્રિત પાત્રમાં દીવાસળીથી સળગાવો અને અવલોકન કરો. હવે બાકી રહેલી રાખનું વજન કરો.

સારાંશ : આપણને અવલોકન કરતાં માલૂમ પડયું કે, લીલાં અને સૂકાં પાનના વજનમાં જે તફાવત જણાય છે તે તફાવત લીલાં પાનમાં જે પાણી છે તેનો છે. હવે આપણે સૂકા પાનને સળગાવતી વખતે જોયું કે અગ્નિ અને ધુમાડો પ્રગટ થાય છે જે વનસ્પતિએ હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડના રૂપમાં લીધું હતું અને અગ્નિ સૌર ઊર્જામાંથી લીધેલ હતી. હવે બાકી રહેલ રાખનું વજન કરો. જે વનસ્પતિએ પૃથ્વીમાંથી લીધેલ હતું તે પૃથ્વી ઉપર પડી રહ્યું.

નિર્ણય : પ્રયોગના અંતે એ સિદ્ધ થાય છે કે, પ્રકૃતિમાંથી ઉપયોગમાં લેવાયેલાં તત્ત્વો અંતે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પહોંચી જઈને પ્રકૃતિમાં સંતુલન જાળવી રાખે છે.

જાણવું ગમશે

આ પણ જાણીએ. 40 વર્ષનું એક વૃક્ષ એક દિવસમાં 200 લિટર પાણી બાષ્પના સ્વરૂપમાં હવામાં છોડે છે. જો વાદળોને પાણીથી ભરવા હોય, તો હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધારવા માટે વધારે વૃક્ષો વાવવાં પડશે. જેથી ખાલી વાદળો આ ભેજને શોષી લે અને જ્યારે એ પાણીથી સંતુપ્ત થશે ત્યારે વરસાદ આવશે.

ધોરણ 8 પ્રથમ સત્ર પ્રકરણ : 3 જુમો ભિસ્તી ભાગ – 1

2024-03-16T10:21:00.004+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તાર ઉત્તર લખો.
(1) જુમા અને વેણુનો મૈત્રીભાવ ક્યાં ક્યાં પ્રગટ થાય છે?
ઉત્તર – જુમા અને વેણુનો મૈત્રીભાવ જુદા જુદા સમયે પ્રગટ થાય છે: (1) જુમો અને વેણુ બે અલગ અલગ ઝુંપડામાં રહેતા, પણ બંને આખો દિવસ એકબીજાની સામે જોઇને બેસી રહેતા. (2) જુમો વેણુને લઈને રોજ સાંજે ફરવા નીકળતો. વેણુ ઘાસ ચરતો નથી ત્યારે જુમો એને પ્રેમભર્યો ઠપકો આપે છે. (3) વેણુનો પગ રેલવેના પાટામાં ફસાઈ જાય છે ત્યારે જુમો વેણુના પગને બહાર કાઢવાના ખૂબ પ્રયત્ન કરે છે, પણ એમાં એને સફળતા મળતી નથી. (4) એ રસ્તે જતાં યુવાનોની તેમજ ફાટકવાળાની મદદ માગે છે, પણ એને કોઈ મદદ કરતું નથી. હવે વેણુને કોઈ રીતે બચાવી શકાશે નહિ, એ સમજાતાં “દોસ્ત! ભાઈ! વેણુ! આપણે બંને સાથે છીએ હોં!” એમ કહીને જુમો વેણુની સાથે મરવા તૈયાર થઈ જાય છે, પણ વેણુ જુમાને માથું મારીને પાટા પરથી દૂર ફેંકી દઈ તેને બચાવી લે છે. (5) વેણુના મૃત્યુ પછી પણ જુમો રોજ વેણુના મોતના સ્થળે ફૂલ ચઢાવીને પોતાના પ્રિય મિત્રને યાદ કરે છે.

(2) જુમો અને વેણુ દિવસ દરમિયાન શું કરતા હતા?
ઉત્તર – જુમો અને વેણુ દિવસ દરમિયાન આ પ્રવૃત્તિ કરતા હતા: જુમો વેણુની પીઠ ઉપર મોટી મોટી મશક ભરીને સવારના પાંચ વાગ્યામાં નીકળી પડતો. બારણે બારણે પાણી ભરી દીધા પછી જુમો ને વેણુ બંને પાછા વળતા. જુમો રસ્તામાંથી એક પૈસાનાં ગાજર ને ટામેટાં કે ભાજી પોતાના શાક માટે અને વેણુ માટે બથ ભરીને ગદબ ખરીદતો. પાછા વળતાં વેણુ ગદબ ખાતો. પછી જુમો બપોરથી છેક સાંજ સુધી હોકો ગગડાવ્યા કરતો અને વેણુ માખીને ઉડાડવા કાન ફફડાવતો, આંખ મીંચીને ઊંઘી જતો અથવા જાગતો પડ્યો રહેતો. પછી સાંજે જુમો અને વેણુ ફરવા નીકળતા અને નદીના કાંઠા સુધી જઈ પાછા વળતા.

(3) જુમાએ વેણુને બચાવવા ક્યા પ્રયત્નો કર્યાં?
ઉત્તર – જુમાએ વેણુને બચાવવા સૌથી પહેલાં પાટામાં ફસાયેલા વેણુના પગને આમતેમ મરડીને બહાર કાઢવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે ફાવ્યો નહિ. પછી રસ્તે જતા બે યુવાનોને મદદ કરવા વિનંતી કરી, પણ એ યુવાનોએ તેને ફાટકવાળા પાસે જવાનું કહ્યું. એવામાં ટ્રેનની સિસોટી સંભળાઈ. ઝપાટાબંધ ફાટકવાળાની ઓરડી પાસે જઈ તેણે વિનંતી કરી ‘સિગ્નલ ફેરવો. મારું જનાવર કચરાઈ જશે’, પણ ઓરડીમાંથી ‘ઘેર કોઈ ભાઈમાણસ નથી’ એવો બેદરકાર જવાબ મળતાં જુમો નિરાશ થઈ ગયો. આમ, જુમાએ પોતાના પ્રિય વેણુને બચાવવા અનેક પ્રયત્નો કર્યાં.

(4) વેણુની સમજદારી ક્યારે અને કઈ રીતે વ્યક્ત થઈ છે?
ઉત્તર – વેણુને બચાવવામાં સફળતા મળી નહિ એટલે નિરાશ થયેલો જુમો “દોસ્ત! ભાઈ! વેણુ! આપણે બંને સાથે છીએ હોં!” એમ કહીને વેણુને ભેટી પડ્યો અને વેણુની સાથે પોતે પણ મરવા તૈયાર થઈ ગયો. તે વખતે વેણુએ જુમાને બચાવવા ખૂબ સમજદારી બતાવી. ટ્રેન છેક નજીક આવી કે તરત જ તેણે પોતાનું માથું મારીને જુમાને પાટાની દૂર ફેંકી દીધો. આ રીતે વેણુ પોતાના મિત્ર જુમાને મરતાં બચાવી લે છે, તેમાં તેની સમજદારી વ્યક્ત થઈ છે.

(5) જુમા ભિસ્તીનો પશુપ્રેમ તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
ઉત્તર – જુમા ભિસ્તીના જીવનમાં એનો પાડો વેણુ જ તેનો એકમાત્ર સાથી છે. જુમો તેને સારી રીતે સાચવે છે. તેને ખાવા માટે ગદબ ખરીદે છે અને તેને લાડ કરે છે. જરૂર પડે તેને મીઠો ઠપકો પણ આપે છે. વેણુનો પગ ટ્રેનના પાટામાં ફસાઈ જાય છે ત્યારે તેના પગને બહાર કાઢવા તે ખૂબ કોશિશ કરે છે. તે રસ્તે જતા યુવાનોની અને પછી ફાટકવાળાની મદદ માગે છે, પણ તેને મદદ મળતી નથી. અંતે નિરાશ થયેલો જુમો વેણુની સાથે મોતને ભેટવા તૈયાર થઈ જાય છે અને તે વેણુને ભેટી પડે છે. આમ, જુમા ભિસ્તીનો વેણુ પ્રત્યેનો નિઃસ્વાર્થ પશુપ્રેમ અજોડ છે.

(6) જુમાએ જીવનમાં જોયેલા તડકાછાંયડા વિશે જણાવો.
ઉત્તર – જુમો જન્મ્યો ત્યારે ઘરમાં શ્રીમંતાઈ હતી. ઘરમાં તે લાડથી એક હાથમાંથી બીજા હાથમાં ફર્યા કરતો. એ હાથી પર બેસી પરણવા નીકળેલો. શ્રીમંતાઈના વખતમાં એને અનેક મિત્રો હતા, પણ અચાનક એ ભિખારી થઈ ગયો. એ ઝુંપડામાં રહેવા લાગ્યો. ઝૂંપડાંની ખડકી પતરાં, પાટિયાં અને ગુણીયાનાં થીંગડાં મારેલી હતી. અંદર ઠીકરાની ફૂટેલી હાંડલી હતી. એક ફાટેલ તૂટેલ સાદડી પર બેસી એ હોકો ગગડાવતો. આવા સમયે એના મિત્રો પણ એને છોડી ગયા, પણ એણે બાળપણમાં શોખની ખાતર પાળેલો પાડો વેણુ જ જીવનભર એની સાથે રહ્યો.

પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખો.
(1) આણંદપુરના ખૂણામાં આવેલા જુમાના ઝૂંપડાનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર – આણંદપુરના એક ખૂણામાં ત્રણ ઝૂંપડાં હતાં. એ ખખડધજ આમલીથી ઢંકાયેલાં હતાં. ત્યાં ચારે તરફ ગટરની દુર્ગંધ આવતી અને ધૂળના ગોટા ઊડતા. એની ખડકીને પતરાં, પાટિયાં અને ગુણિયાનાં થીંગડાં માર્યા હતાં.

(2) સવારે ફરવા નીકળેલા યુવાનોની ખાસિયતો જણાવો.
ઉત્તર – સવારે ફરવા નીકળેલા બે યુવાનો શોખીન હતા. બંનેના હાથમાં નેતરની એક એક સોટી હતી. તેઓ એ સોટીને ઉછાળતા ચાલતા હતા. તેમણે માથા પર ટોપી પહેરી હતી, પણ ખુશનુમા હવાને માણવા તેમણે માથેથી ટોપી ઉતારીને હાથમાં લઈ લીધી હતી.

(3) વેણુનું મૃત્યુ કઈ રીતે થયું?
ઉત્તર – ઉતાવળે ચાલતાં વેણુનો પગ રેલવેના પાટામાં ફસાઈ ગયો. જુમાએ એનો પગ કાઢવા અનેક પ્રયત્નો કર્યાં, પણ વ્યર્થ ગયા. એ સમયે વેણુને બચાવવામાં રસ્તેથી પસાર થતાં યુવાનોની કે ફાટકવાળાની મદદ પણ મળી નહિ. પરિણામે જોસબંધ આવતી ટ્રેન વેણુ પરથી પસાર થઈ ગઈ. ધગધગતા લોહીના ખાબોચિયામાં વેણુના છૂટાછવાયા ભાગ સિવાય કાંઈ રહ્યું નહિ. આ રીતે વેણુનું કરુણ મૃત્યુ થયું.

(4) આ વાર્તાનું શીર્ષક ‘વેણુ’ રાખીએ તો તે માટેનાં કારણો આપો.
ઉત્તર - આ વાર્તાનું શીર્ષક ‘વેણુ’ રાખવાનાં કારણો : મૂક પશુ વેણુને પોતાના માલિક જુમા પ્રત્યે અપાર પ્રેમ છે. એ બોલી શકતો નથી, પણ જુમાની વાણીમાં પ્રગટતા પ્રેમને એ સમજી શકે છે. વેણુ અંત સમયે જુમાને માથું મારીને પાટાથી દૂર ફેંકી દઇને બચાવે છે. એ જુમા પ્રત્યેની વેણુની વફાદારી અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ સૂચવે છે. વેણુ સમગ્ર વાર્તામાં કેન્દ્રસ્થાને છે. એ દ્રષ્ટિએ આ વાર્તાનું શીર્ષક ‘વેણુ’ રાખીએ તો એ ઉચિત ગણાશે.

પ્રશ્ન 3. નીચેના પ્રશ્નોના બે વાક્યોમાં ઉત્તર લખો.
(1) જુમાના ઘરાક સંબંધી કેવા વિચારો હતા?
ઉત્તર – જુમાના ઘરાક સંબંધી વિચારો આ પ્રમાણે હતા: પોતાની જરૂરિયાતથી વધુ કામ કરવું નહીં અને કોઈ વધુ કામ આપે તો લેવું નહીં. ઘરાક હોય તેમાંથી ઘટે તો બીજાને ઘરાક થવા કહેવું નહીં.

(2) વેણુ રસ્તામાં ચરવાની ના કેમ પાડી દેતો?
ઉત્તર – વેણુ રસ્તામાં ચરવાની ના પાડી દેતો, કારણ કે આ રીતે બહાર ખાતા ફરવું એ ગૃહસ્થાઈનું લક્ષણ ન કહેવાઈ, એવું તેને લાગ્યું હશે.

(3) શું બન્યું હોત તો વેણુ બચી ગયો હોત?
ઉત્તર – પેલા બે યુવાનોએ પાટામાં ફસાયેલા વેણુના પગને બહાર કાઢવામાં મદદ કરી હોત અથવા ફાટકવાળાના ઘરમાંથી કોઈએ સિગ્નલ ફેરવ્યું હોત તો વેણુ બચી ગયો હોત.

(4) જુમા સાથેની દોસ્તી વેણુ અંત સમયે કેવી રીતે નિભાવે છે?
ઉત્તર – અંત સમયે પોતાની ગોદમાં ભરાઇને બેઠેલા જુમાને વેણુ માથું મારીને પાટાથી દૂર ફેંકી દે છે. આ રીતે અંત સમયે વેણુ જુમા સાથેની પોતાની દોસ્તી નિભાવે છે.

(5) જુમો ભિસ્તી વેણુની યાદમાં શું કરે છે?
ઉત્તર – જુમો ભિસ્તી વેણુની યાદમાં સવારમાં ફૂલ લઈને તેના મૃત્યુસ્થાને આવે છે. એના એક માનીતા પથ્થર પર ફૂલ ચડાવીને ‘વેણુ!...વેણુ!...વેણુ!’ એમ ત્રણ બૂમ પાડે છે.

(6) વાર્તાના છેલ્લા વાક્યનું શું મહત્વ છે તે સમજાવો.
ઉત્તર – વાર્તાનું છેલ્લું વાક્ય : જુમો એના એક માનીતા પથ્થર પર ફૂલ મુકીને ‘વેણુ!...વેણુ!...વેણુ!’ એમ ત્રણ બૂમ પાડીને ચાલ્યો જાય છે. આ વાક્ય જુમો અને વેણુ બંનેનાં એકબીજા પ્રત્યેનાં પ્રેમ અને દોસ્તીની વફાદારીનું મહત્વ સમજાવે છે.

(7) ફરવા નીકળેલા યુવાનોનું શબ્દચિત્ર તમારી ભાષામાં લખો.
ઉત્તર – ફરવા નીકળેલા યુવાનો શોખીન હતા. બંનેના હાથમાં નેતરની એક એક સોટી હતી. તેઓ એ સોટીને ઉછાળતા ચાલતા હતા. તેમણે માથા પર ટોપી પહેરી હતી. પણ ખુશનુમા હવાને માણવા તેમણે ટોપી ઉતારીને હાથમાં લઈ લીધી હતી.

(8) આ પાઠમાં આવતા સદ્દગુણો જણાવો કે જે તમે ગ્રહણ કરી શકો.
ઉત્તર – સદ્દ્ગુનો : મૂક પશુ પ્રત્યે દયા રાખવી જોઈએ. માનવી અને પશુ વચ્ચે પણ નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને મૈત્રીભાવ હોય છે. મૂક પશુના ખોરાક અંગેની ચિંતા કરવી. મૃત્યુ પછી પણ મૂક પશુ પ્રત્યે લાગણી દર્શાવી દરરોજ તેને યાદ કરવું.

પ્રશ્ન 4. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.
(1) જુમાનાં ત્રણ ઝૂંપડામાં શું શું રહેતું?
ઉત્તર – જુમાના એક ઝૂંપડામાં વેણુ બંધાતો, બીજા ઝૂંપડામાં જુમો રહેતો અને ત્રીજા ઝુંપડામાં વેણુ માટે ઘાસ ભરાતું.

(2) જુમાની હંમેશની ખરીદી શેની રહેતી?
ઉત્તર – પોતાને માટે એક પૈસાનાં ગાજર, ટમેટાં કે ભાજી અને વેણુ માટે બથ ભરીને ગદબ એ જુમાની હંમેશની ખરીદી રહેતી.

(3) પાડાનું નામ વેણુ કોણે પાડ્યું હતું?
ઉત્તર – પાડાનું નામ વેણુ જુમાના કોઈ મિત્રે પાડ્યું હતું.

(4) કોની મૈત્રી છેક સુધી અખંડ રહી હતી?
ઉત્તર – જુમા અને વેણુની મૈત્રી છેક સુધી અખંડ રહી હતી.

(5) જુમો વેણુનો શાના માટે ઉપયોગ કરતો?
ઉત્તર – જુમો વેણુનો ઉપયોગ એની પીઠ ઉપર પાણીની મોટી મોટી મશક મૂકવા માટે કરતો.

(6) સવારે ફરવા જતાં જુમાને શો વિચાર આવતો?
ઉત્તર – સવારે ફરવા જતાં જુમાને વિચાર આવતો કે પાડો થોડુંઘણું ચરે તો સારું.

(7) વેણુ કોને ગૃહસ્થાઈનું લક્ષણ ગણતો નથી?
ઉત્તર – બહાર ખાતા ફરવું એને વેણુ ગૃહસ્થાઈનું લક્ષણ ગણતો નથી.

(8) “તને પણ લાડ કરવાની ટેવ પડી છે!” – આ વાક્ય કોણ બોલે છે?
ઉત્તર - “તને પણ લાડ કરવાની ટેવ પડી છે!” – આ વાક્ય જુમો બોલે છે.

(9) “તને પણ લાડ કરવાની ટેવ પડી છે!” – આ વાક્ય શું સૂચવે છે?
ઉત્તર - “તને પણ લાડ કરવાની ટેવ પડી છે!” – આ વાક્ય જુમાનો વેણુ પ્રત્યેનો વાત્સલ્યપ્રેમ સૂચવે છે.

(10) જુમાએ ફરવા નીકળેલા યુવાનોને શી વિનંતી કરી?
ઉત્તર – જુમાએ ફરવા નીકળેલા યુવાનોને પાટામાં ફસાઈ ગયેલા પાડાના પગને બહાર કાઢવા માટે મદદ કરવાની વિનંતી કરી.

(11) જુમાના પેટમાં ક્યારે ધ્રાસકો પડ્યો?
ઉત્તર – થોડે દૂર સિગ્નલનો હાથો નમેલો જોઈ ‘હમણાં ગાડી આવશે’ એ વિચારથી જુમાના પેટમાં ધ્રાસકો પડ્યો.

(12) વેણુનો બચાવ શક્ય ન લાગતાં જુમો શું નિર્ણય કરે છે?
ઉત્તર – વેણુનો બચાવ શક્ય ન લાગતાં જુમો વેણુની સાથે મોતને ભેટવાનો નિર્ણય કરે છે.

(13) “જુમો ભિસ્તી” પાઠના લેખકનું નામ જણાવો.
ઉત્તર – ‘જુમો ભિસ્તી’ પાઠના લેખક ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશી ‘ધૂમકેતુ’ છે.

(14) તડકાછાંયડા જોવા એટલે શું?
ઉત્તર - તડકાછાંયડા જોવા એટલે જીવનમાં સુખદુઃખમાંથી પસાર થવું.

(15) જુમાના પાડાનું નામ શું હતું?
ઉત્તર – જુમાના પાડાનું નામ વેણુ હતું.

(16) ‘ગદબ’ શબ્દનો અર્થ જણાવો.
ઉત્તર – ઢોરને ખવડાવવામાં આવતી એક વનસ્પતિ, રજકો એટલે ‘ગદબ’.

(17) “ચાલ ત્યારે, ઘેર જઈને ખાજે.” આ વાક્ય કોણ બોલે છે અને કોને કહે છે?
ઉત્તર – આ વાક્ય જુમો બોલે છે અને વેણુને કહે છે.

(18) જુમાને કળ વળી ત્યારે કોનું નામોનિશાન રહ્યું ન હતું?
ઉત્તર – જુમાને કળ વળી ત્યારે તેના મિત્ર વેણુનું નામોનિશાન રહ્યું ન હતું.

ધોરણ : 09 પાઠ: 07 ગતિ

2024-03-13T14:43:00.004+05:30

1.ગતિ એટલે શું એક ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ કરોકે ગતિ એ સાપેક્ષ ખ્યાલ છે.
ઉત્તર:

જ્યારે કોઈ એક પદાર્થ બીજા કોઈ પદાર્થની સાપેક્ષે સામય સાથે પોતાનું સ્થાન બદલે છે. ત્યારે તે પદાર્થ બીજા પદાર્થની સાપેક્ષમાં ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.
ગતિકરતી બસમાં બેઠેલા મુસાફરોને રસ્તાના કિનારે આવેલા ઝાડ પાછળતરફ ગતિ કરતાં અનુભવાય છે
રસ્તાના કિનારે ઉભેલ એક વ્યક્તિ બસમાં બેઠેલા બધા જ મુસાફરોને બસ સાથે ગતિ કરતાં અનુભવે છે. જ્યારે બસમાં બેઠેલ એક મુસાફર પોતાના સાથી મુસાફરોને સ્થિર અવસ્થામાં જુએ છેઆમ હવે સ્પષ્ટપણે કહી શકાય કે પદાર્થ સ્થિર છે કે ગતિમાં છે તેનો આધાર પદાર્થનું કયા સ્થળેથી અવલોકન કરવામાં આવે છે તેના પર રહેલો છે જે દર્શાવેછેબ કે ગતિ એ સાપેક્ષ ખ્યાલ છે.

2. સંદર્ભ બિંદુ એટલે શું? પદાર્થનું સ્થાન દર્શાવવા માટે સંદર્ભ બિંદુનો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય છે સમજાવો.
ઉત્તર:

પદાર્થનું સ્થાન દર્શાવવા માટે જે નિયતબિંદુનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તેને સંદર્ભબિંદુ કહે છે . ઉદા . એક ગામમાં એક શાળા રેલવે સ્ટેશન થી ઉતર દિશા તરફ 2 km અંતરે છે અને સ્ટેન્ડથી પશ્ચિમ દીશા તરફ 3 kmના અંતરે છે
તો પહેલા કિસ્સામાં રેલવે સ્ટેશન સંદર્ભબિંદુ છે જ્યારે બીજા કિસ્સામાં એસટી સ્ટેન્ડ સંદર્ભ બિંદુ છે
આમ સંદર્ભ બિંદુ બદલાતા આપેલ પદાર્થનું સ્થાન બદલાય છે.
તેથી કહી શકાય કે પદાર્થનું સ્થાન દર્શાવવા માટે સંદર્ભ બિંદુ નો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય છે .
બીજા શબ્દોમાં એમ પણ કહી શકાય કે સ્થાન એ નિરપેક્ષ રાશિ છે. કારણ કે સંદર્ભબિંદુ બદલાતા આપેલ પદાર્થનું સ્થાન બદલાય છે.
સંદર્ભબિંદુને ઉગમબિન્દુ પણ કહેવામાં આવે છે.

3. અંતર અને સ્થાનાંતરની વ્યાખ્યા આપી પ્રત્યેકનો si એકમ જણાવો.
ઉત્તર:

આપેલા સમયગાળામાં ગતિ કરતા પદાર્થે કાપેલ ગતીપથની કુલ લંબાઈને અંતર કહે છે
અંતરનો si એકમ મીટર છે
પદાર્થના ગતીપથના પ્રારંભિક સ્થાનથી અંતિમ સ્થાન સુધીના લઘુતમ અંતરને સ્થાનાંતર કહે છે .
આપેલા સમયગાળામાં ચોક્કસ દિશામાં પદાર્થના સ્થાનમાં થતા ફેરફારને સ્થાનાંતર કહે છે
સ્થાનાંતર નો si એકમ મીટર છે

4. સ્થાનાંતર નું મુલ્ય શોધવા માટેનું સૂત્ર મેળવો અને સ્થાનાંતરની દિશા કઈ લેવામાં આવે છે તે જણાવો.
ઉત્તર:

એક નિશ્ચિત સંદર્ભ બિંદુ o ની સાપેક્ષે ધારોકે t1 સમયે પદાર્થ x1 સ્થાન પર છે અને t2 સમયે તે x2 સ્થાન પર છે તો t 2 – t 1 સમયગાળામાં પદાર્થનું સ્થાનાંતર s નીચે મુજબ શોધી શકાય

s=અંતીમ સ્થાન – પ્રારંભિક સ્થાન
x2 - x1

ઉપરના સમીકરણની મદદથી પદાર્થના સ્થાનાંતરનું મુલ્ય શોધી શકાય છે.
સ્થાનાંતરની દિશા પ્રારંભિક સ્થાનથી અંતિમ સ્થાન તરફ હોય છે.

5. નિયમિત અને અનિયમિત ગતિ સમજાવો
ઉત્તર:

નિયમિત ગતિ:

જો કોઈ ગતિમાન પદાર્થ સુરેખ પથ પર સમયના એકસરખા ગાળામાં એકસરખું અંતર કાપતો હોય તો તે પદાર્થ નિયમિત ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય
ઉદાહરણ ધારોકે એક પદાર્થ 10 m અંતર પ્રથમ સેકન્ડમાં બીજું અંતર 10 m દ્વિતીય સેકન્ડમાં ૧૦ m અંતર તૃતીય સેકન્ડમાં અને 10 m અંતર ચોથી સેકન્ડમાં કાપે છે
અહી પદાર્થ સમયના એક સરખા ગાળામાં એકસરખું અંતર સુરેખ પથ પર કાપે છે તેથી આ પદાર્થ નિયમિત ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.

અનિયમિત ગતિ:

જો કોઈ ગતિમાન પદાર્થ સુરેખ પથ પર સમયના એક સરખા ગાળામાં એકસરખું અંતર કાપતો ન હોય તો તે પદાર્થ અનિયમિત ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય .
ઉદાહરણ
(1) ભરચક રસ્તા પર થતી કારની ગતિ રસ્તા પર ટ્રાફિક હશે તો કારની ઝડપ ધીમી પડશે રસ્તો ખુલ્લો હશે તો કાર ઝડપથી આગળ વધશે અને ટ્રાફિક સિગ્નલ લાલ થતા તે ત્યાં થોભી જશે.
આમ કાર સમયના એકસરખા ગાળામાં એકસરખું અંતર કાપતી નથી તેથી તે અનિયમિત ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.
(2) એક બગીચામાં કોઈ માણસના દોડવાની ગતિ.

6. ઝડપ નામની ભૌતિક રાશી શા માટે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે ? ઝડપની વ્યાખ્યા લખો
ઉત્તર:

ઘણીવાર જુદા જુદા પદાર્થો એકસરખું અંતર કાપવા માટે જુદો જુદો સમય લેતાં હોય છે તેમાં ના કેટલાંક ઝડપથી અને કેટલાંક ધીરેથી ગતિ કરતા હોય છે
ગતિનો દર એટલે કે ગતિની ત્વરા જુદા જુદા પદાર્થોની જુદી જુદી હોય છે અને કેટલીક વખત જુદા જુદા પદાર્થોની ગતિની ત્વરા સામાન હોય છે
ગતિનો દર માપવાની પદ્ધતિઓમાંથી એક પદ્ધતિ મુજબ પદાર્થનોગતિનો દર તે પદાર્થ 1 સેકન્ડમાં કેટલું અંતર કપેછે તે શોધીને નક્કી કરવામાં આવે છે આ ભૌતિક રાશીને ઝડપ કહેવામાં આવે છે
ગતિમાન પદાર્થે એકમ સમયમાં કાપેલા અંતરને તે પદાર્થની ઝડપ કહે છે

7. ઝડપનું માત્ર સુત્ર લખો અને તેનો SI એકમ જણાવો તે સદિશ રાશી છે કે અદીશ?
ઉત્તર:

ઝડપ = પદાર્થે કાપેલું અંતર /ટે અંતર કાપવા માટે લાગતો કુલ સમય =s/t.
અંતરનો si એકમ મીટર અને સમય નો si એકમ સેકંડ છે.
ઝડપ અદીશ રાશી છે.

8. સરેરાશ ઝડપ નામની ભૌતિક રાશી શા માટે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે એક ઉદાહરણ આપો.
ઉત્તર:

વ્યવહારમાં મોટા ભાગના ગતિમાન વાહનો અનિયમિત ગતિ કરતા હોઈ જુદા જુદા સમયે વાહનોની ઝડપમાં વધ ઘટ થતી હોય છે આવા સંજોગોમાં વાહનની ગતિનો દર જાણવા માટે સરેરાશ ઝડપ નામની ભૌતિક રાશી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે
ઉદાહરણ :-એક મોટર કાર વડોદરાથી સવારે 8 વાગે ઉપાડીને તેજ દિવસે 10 વાગે અમદાવાદ પહોંચે છે અમદાવાદ અને વડોદરા વચ્ચેનું અંતર 100KM છે
આમ કહી શકાય કે આ મોટર કારે 100 KM અંતર 2 કલાકમાં કાપ્યું છે હવે મોટરકાર માના સ્પીડો મીટર વડે જુદા જુદા સમયે તેની ઝડપ જુદી જુદી માલુમ પડે છે આવી પરિસ્થિતિમાં મોટરકાર ની ઝડપ જાણવાનો કોઈ મતલબ રેહતો નથી કારણકે તે સમયે સમયે બદલાયા કરે છે તેથી સરેરાશ ઝડપ નામની ભૌતિક રાશી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે

9. સરેરાશ ઝડપ એટલે શું ?તેનું સૂત્ર લખો અને તેનો SI એકમ લખો
ઉત્તર:

પદાર્થે કાપેલું કુલ અંતર અને ટે અંતર કાપવા માટે લગતા કુલ સમયના ગુનોતારને તે પદાર્થની સરેરાશ ઝડપ કહે છે.
સરેરાશ ઝડપ = પદાર્થે કાપેલું કુલ અંતર /તે અંતર કાપવા માટે લાગતો કુલ સમય.
સરેરાશ ઝડપને Vav વડે દર્શાવાય છે સરેરાશ ઝડપનો SI એકમ મીટર/સેકંડ છે.
સરેરાશ ઝડપ અદીશ રાશી છે.

10. નિયમિત ઝડપ એટલે શું ટૂંકમાં સમજાવો

ઉત્તર:

કોઈ ગતિમાન પદાર્થ સમયના એક સરખા ગાળામાં એક સરખું અંતર કાપતો હોય તો તે પદાર્થ નિયમિત ઝડપે અથવા અચળ ઝડપે ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય
નિયમિત ગતિ કરતા પદાર્થની ઝડપ અચળ હોય છે

11. વેગ નામની ભૌતિક રાશી શા માટે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે વેગની વ્યાખ્યા લખો
ઉત્તર:

પદાર્થની ઝડપ શોધતી વખતે ગતિમાન પદાર્થની ગતિની દિશા ધ્યાનમાં લેવામાં આવતી નથી કારણકે ઝડપ અદીશ રાશી છે.
પરંતુ જો પદાર્થની ઝડપ સાથે તેની ગતિની દિશાને સાંકળવામાં આવે તો ગતિમાન પદાર્થ પ્રારંભિક સ્થાનથી કઈ દિશામાં અને કેટલા દરથી અંતિમ સ્થાને પહોંચે છે તે જાણી શકાય છે.
જે રાશી ગતિનો દર અને દિશા બંનેને એકસાથે વર્ણવે છે તેને વેગ કહે છે.
ગતિમાન પદાર્થે એકમ સમયમાં કરેલા સ્થાનાંતર ને પદાર્થનો વેગ કહે છે.
ગતિમાન પદાર્થના સ્થાનાંતરના સમયદરને પદાર્થનો વેગ કહે છે.

12. વેગનું માત્ર સુત્ર લખો અને તેનો siએકમ જણાવો તે સદિશ રાશી છે કે અદીશ ?
ઉત્તર:

વેગ =સ્થાનાંતર /સમય.
સ્થાનાંતર નો si એકમ મીટર અને સમય નો si એકમ સેકંડ છે.
વેગ સદિશ રાશી છે.
વેગની દિશા સ્થાનાંતર ની દિશા હોય છે.

13. પદાર્થની ગતિના દરનું મુલ્ય કેવા સંજોગોમાં સરેરાશ વેગના મૂલ્યના પદ માં શોધવામાં આવે છે સરેરાશ વેગ ક્યારે પદાર્થના પ્રારંભીક અને અંતિમ વેગના અંક્ગણીતીય સરેરાશ જેટલો લેવામાં આવે છે?
ઉત્તર:

પદાર્થનો વેગ અચળઅથવા ચલિત હોઈ શકે છે
વેગ ત્રણ રીતે બદલાઈ શકે છે વેગનું મુલ્ય બદલવાથી ગતિની દિશા બદલવાથી ગતિની દિશા અને ઝડપ બને બદલવાથી
જયારે પદાર્થ સુરેખ પથ પર બદલતા વેગથી ગતિ કરતો હોય ત્યારે તેની ગતિના દરનું મુલ્ય સરેરાશ વેગના પદના દર્શાવવામાં આવે છે
જ્યરે પદાર્થનો વેગ નિયમિત રીતે બદલાતો હોય ત્યારે તેના સરેરાશ વેગને પ્રારંભિક વેગ અને અંતિમ વેગ ના અંક્ગણીતીય સરેરાશ જેટલો લેવામાં આવે છે
સરેરાશ વેગ =પ્રારંભિક વેગ +અંતિમવેગ /2
ગણિતીય વેગ Vav =u+v/2
જ્યાં Vav =સરેરાશ વેગ ,u=પ્રારંભિક વેગ ,v =અંતિમ વેગ

14. સરેરાશ વેગની વ્યાખ્યા તેનું સુત્ર તથા તેનો siએકમ જણાવો
ઉત્તર:

ગતિમાન પદાર્થે કરેલું કુલ સ્થાનાંતર અને તે માટે લગતા કુલ સમયગાળાના ગુણોતરને પદાર્થનો સરેરાશ વેગ કહે છે.
સરેરાશ વેગ =પદાર્થે કરેલું કુલ સ્થાનાંતર /કુલ સમયગાળો.
સરેરાશ વેગનો siએકમ m/s છે.

15. ઝડપ અને વેગ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.
ઉત્તર:

ઝડપ	વેગ
પદાર્થે એકમ સમયમાં કાપેલા અંતરને પદાર્થની ઝડપ કહે છે	પદાર્થે એકમ સમયમાં કરેલા સ્થાનાંતર ને પદાર્થનો વેગ કહે છે
ઝડપ=પદાર્થે કાપેલ અંતર /તે અંતર કાપવા માટે લાગતો સમય	વેગ= સ્થાનાંતર/સમય
ઝડપ ધન અથવા શૂન્ય હોઈ શકે પરંતુ ઋણ હોઈ શકે નહિ .	વેગ ધન ઋણ અથવા શૂન્ય હોઈ શકે છે .
તે અદીશ રાશી છે .	તે સદિશ રાશી છે .

16. કઈ પરિસ્થિતિમાં પદાર્થના સરેરાશ વેગ અને સરેરાશ ઝડપ ના મુલ્યો સામાન થાય ?
ઉત્તર: જયારે પદાર્થ સુરેખ પથ પર એકજ દિશામાં ગતિ કરે છે ત્યારે તેના સરેરાશ વેગ અને સરેરાશ ઝડપના મુલ્યો સામાન થાય.

17. વાહનનું ઓડોમીટર શું માપે છે ?
ઉત્તર: વાહનોમાં આવેલું ઓડોમીટર વાહને કાપેલું અંતર માપે છે.

18. જયારે કોઈ પદાર્થ નિયમિત ગતિ કરતો હોય ત્યારે તેનો ગતીપથ કેવો દેખાશે ?
ઉત્તર: પદાર્થનો ગતીપથ સુરેખ હશે .

19. પ્રવેગ નામની ભૌતિક રાશી શા માટે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે ?પ્રવેગની વ્યાખ્યા લખો .
ઉત્તર:

સુરેખ પથ પર પદાર્થની નિયમિત ગતિ દરમિયાન પદાર્થનો વેગ સમય સાથે અચળ જળવાઈ રહે છે આ પરિસ્થિતિમાં સમયના કોઈ પણ ગાળા દરમિયાન પદાર્થના વેગમાં થતો ફેરફાર શૂન્ય હોય છે .
પણ પદાર્થની અનિયમિત ગતિ દરમિયાન તેનો વેગ સમય સાથે બદલાય છે જુદા જુદા ક્ષણે અને ગતીપાથના જુદા જુદા બિંદુએ વેગના મુલ્યો જુદા જુદા હોય છે તેથી આવી પરિસ્થિતિમાં સમયના કોઈ પણ ગાળા દરમિયાન પદાર્થના વેગમાં થતો ફેરફાર શૂન્ય હોતો નથી
ગતિમાન પદાર્થના વેગમાં સમય સાથે તેના વેગમાં થતા ફેરફારો નો અભ્યાસ કરવા માટે પ્રવેગ નામની ભૌતિક રાશી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.
વ્યાખ્યા : એકમ સમયમાં ગતિમાન પદાર્થના વેગમાં થતા ફેરફારને પ્રવેગ કહે છે.
ગતિમાન પદાર્થના વેગમાં થતા ફેરફારના સમય્દારને પ્રવેગ કહે છે.

20. પ્રવેગનું માત્ર સૂત્ર લખો અને તે પરથી પ્રવેગી ગતિ અને પ્રતીપ્રવેગી ગતિ સમજાવો
પ્રવેગનો એકમ જણાવો ટતે સદિશ રાશી છે કે આદિશ તે જણાવો.
ઉત્તર :

ઉપરના સુત્ર પરથી નીચેના બે મહત્વના મુદાઓ ફલિત થાય છે :
1] જો v>u હોય એટલેકે સમયની સાથે પદાર્થના વેગમાં વધારો થતો હોય તો પ્રવેગનું મુલ્ય હંમેશા ધન મળે છે.
અહીં પદાર્થ પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય અહિયાં પ્રવેગની દિશા વેગની દિશામજ હોય છે.
2] જો v< એટલેકે સમયની સાથે પદાર્થના વેગમાં ઘટાડો થતો હોય તો પ્રવેગનું મુલ્ય હંમેશા ઋણ મળે છે
પ્રવેગનો si એકમ મીટર/સેકંડ છે.
પ્રવેગ સદિશ રાશી છે અને વ્યાપક રૂપે પ્રવેગની દિશા વેગના ફેરફારની દિશામાં હોય છે.

21. પ્રવેગ અને પ્રતીપ્રવેગના બે બે ઉદાહરણો આપો.
ઉત્તર:
પ્રવેગના ઉદાહરણો:

1] કોઈ વાહનને પ્રવેગક આપવામાં આવે ,તો તેના વેગમાં વધારો થાય છે અને તે પ્રવેગી ગતિ કરે છે
2]અમુક ઉચાયેથી મુક્ત પતન કરતા દડા ના વેગમાં સતત વધારો થાય છે એટલેકે દડો પ્રવેગી ગતિ કરે છે
પ્રતિ પ્રવેગી ગતિના ઉદાહરણો:

1]ઉધ્વ્દીશામાં ઉછાળવામાં આવેલા દડા નો વેગ સતત ઘટે છે એટલેકે દડો પ્રતીપ્રવેગી ગતિ કરે છે
2] ગતિ કરતા વાહનને બ્રેક લગાડવામાં આવે ત્યારે તે વાહન પ્રતીપ્રવેગી ગતિ કરે છે .

22. નિયમિત પ્રવેગી અને નિયમિત પ્રતીપ્રવેગી ગતિ એટલે શું ?તેના એક એક ઉદાહરણ આપો .
ઉત્તર:
નિયમિત પ્રવેગી ગતિ:
પદાર્થ સુરેખ પથ પર ગતિ કરતો હોય અને તેના વેગમાં એકસરખો વધારો એકસરખા સમયગાળામાં થતો હોય ,તો તે પદાર્થ નિયમિત પ્રવેગી કે અચળ પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય
ઉદાહરણ :મુક્ત પતન કરતા પદાર્થની ગતિ
નિયમિત પ્રતિ પ્રવેગી ગતિ:
પદાર્થ સુરેખ પથ પર ગતિ કરતો હોય અને તેના વેગમાં એક સરખો ઘટાડો એકસરખા સમયગાળામાં થતો હોય તો તે પદાર્થ નિયમિત પ્રતિ પ્રવેગી કે અચલ પ્રતિ પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય
ઉદાહરણ :ઉધ્વદિશામાં ફેંકવામાં આવેલા પદાર્થની ગતિ

23. અનિયમિત પ્રવેગી ગતિ એટલે શું?તેનું એક ઉદાહરણ આપો.
ઉત્તર:

કોઈ પદાર્થના વેગનો બદલાવવાનો દર અનિયમિત હોય તો ટે પદાર્થ અનિયમિત પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.
ઉદાહરણ : ટ્રાફિકવાળા રસ્તા પર વાહનની ગતિ
ટ્રાફિકવાળા રસ્તા પર કારનો પ્રવેગ વારંવાર બદલાતો હોય છે આથી કારની ગતિ અનિયમિત પ્રવેગી ગતિ કહેવાય છે.

24. તમે કોઈ વસ્તુની બાબતમાં ક્યારે કહી શકો કે 1] તે અચલ પ્રવેર્ગથી ગતિ કરે છે. 2] તે અસમાન પ્રવેગથી ગતિ કરે છે.

ઉત્તર:

જયારે પદાર્થ સુરેખ પથ પર ગતિ કરતો હોય અને એક સરખા સમયગાળામાં તેનો વેગ એકસરખા પ્રમાણમાં વધતો હોય તો પદાર્થ અચળ પ્રવેગી કે નિયમિત પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.
જયારે પદાર્થનો વેગ એક સરખા સમયગાળામાં જુદા જુદા પ્રમાણમાં બદલાતો હોય તો પદાર્થનો પ્રવેગ અનિયમિત છે તેમ કહેવાય.

30. ગતિના સમીકરણો અથવા નિયમિત પ્રવેગી ગતિના સમીકરણો કોને કહે છે ?તે સમીકરણો જણાવો.

ઉત્તર:
જયારે પદાર્થ સુરેખ પથ પર અચળ પ્રવેગી ગતિ કરે છે ત્યારે તેના વેગ પ્રવેગ અને આપેલ સમયગાળા દરમિયાન તેણે કાપેલા અંતરને એકબીજા સાથે સાંકળતા સમીકરણોને ગતિના સમીકરણો કહે છે .
ગતિના સમીકરણો નીચે મુજબ છે

ઉપરોક્ત સમીકરણોમાં
u=અચલ પ્રવેગી ગતિકર્તા પદાર્થનો પ્રારંભિક વેગ
v= અંતિમ વેગ
a = પ્રવેગ
t =સમય
s=t સમયમાં પદાર્થે કાપેલું અંતર

25. નિયમિત વર્તુળમય ગતિ એટલે શું ?તેના બે ઉદાહરણ આપો.
ઉત્તર:

જો કોઈ પદાર્થ આચળ ઝડપે વર્તુળાકાર પથ પર ગતિ કરતો હોય તો તે નિયમિત વર્તુળમય ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.
ઉદાહરણ : ઘડિયાળના સેકંડ કાંટાનો છેડો ઘડિયાળના ડાયલ પર નિશ્ચિત સમયમાં વર્તુળ ગતી કરતો હોય છે તેથી તેની ગતિ નિયમિત વર્તુળમય ગતિ છે.

26. r ત્રિજ્યાના વર્તુળમાર્ગ પર નિયમિત વર્તુળમય ગતિ કરતા પદાર્થની રેખીય ઝડપનું સુત્ર મેળવો દર્શાવો કે તે પ્રવેગી ગતિ કરે છે.
ઉત્તર:
જયારે નિયમત વર્તુળમય ગતિ કરતો પદાર્થ t સમયમાં વર્તુળાકાર પથ પર એક ચક્કર પૂર્ણ કરે છે ત્યારે t સમયમાં તે વર્તુળાકાર પથની લંબાઈ જેટલું એટલેકે વર્તુળના પરિઘ જેટલું અંતર કાપે છે
રેખીય ઝડપ =કાપેલું અંતર /સમય
વર્તુળાકાર પથની લંબાઈ /સમય
વર્તુળનો પરિઘ /સમય =2𐍀r/t ..........1]
ઉપરોક્ત સમીકરણ 1] નિયમિત વર્તુળમય ગતિ કરતા પદાર્થની રેખીય ઝડપ શોધવા માટેનું સુત્ર છે .
નિયમિત વર્તુળમય ગતિ કરતા પદાર્થના વેગનું મુલ્ય તો અચળ જળવાઈ રહે છે પરંતુ વેગની દિશા વર્તુળાકાર પથ પરના દરેક બિંદુએ જુદી જુદી હોય છે કારણકે વર્તુળાકાર પથ પરના કોઈ બિંદુએ પદાર્થના વેગની દિશા તે બિંદુએ દોરેલા સ્પર્શાકની દિશામાં હોય છે
પ્રત્યેક બિંદુએ વેગના મુલ્યો સામાન હોય છે
અહીં પદાર્થના વેગનું મુલ્ય ભલે અચળ જળવાતું રેહતું હોય પણ વેગની દિશા સત્તત બદલાતી રહેતી હોવાથી વેગ પણ સતત બદલાય છે તેમ કહેવાય
આમ નિયમિત વર્તુળમય ગતિ કરતો પદાર્થ પ્રવેગી ગતિ કરે છે તેમ કહેવાય.

ધોરણ 8 પ્રથમ સત્ર પ્રકરણ : 2 એક જ દે ચિનગારી

2024-03-13T07:42:00.005+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તાર ઉત્તર લખો.
(1) ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્યની સમજૂતી તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
ઉત્તર - ‘એક જ દે ચિનગારી’ પ્રાર્થનાકાવ્યમાં કવિ પરમાત્માને ‘મહાનલ’ અર્થાત્ અગ્નિસ્વરૂપે સંબોધે છે. કવિ ઈશ્વરને કહે છે કે મેં મારી આખી જિંદગી ચકમક સાથે લોઢું ઘસવામાં જ વ્યતિત કરી. મારી બધી મહેનત નકામી ગઈ. જેમ આભ, તારા, ચાંદો અને સૂરજના તેજથી પ્રકાશિત છે, તેમ મારી જીવનરૂપી સગડીમાં પ્રકાશ નથી. ઠંડીમાં મારી કાયા થથરે છે. હવે મારી ધીરજ ખૂટી ગઈ છે, તો હે વિશ્વાનલ! હું આપની પાસે પ્રકાશરૂપે ‘એક ચિનગારી’ માંગું છું, બીજું કઈ નહીં. ઈશ્વર પાસે આવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.

પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખો.
(1) ‘ના સળગી એક સગડી મારી’ દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે?
ઉત્તર - ‘ના સળગી એક સગડી મારી’ દ્વારા કવિ કહેવા માગે છે કે અગ્નિસ્વરૂપ એવા પરમાત્મા પાસેથી પ્રકાશ મેળવીને ચાંદો, સૂરજ અને આભની અટારીએ તારા ઝળહળે છે, પણ મારી જીવનરૂપી સગડીને એક તણખો પણ મળ્યો નહિ. મારું જીવન અંધકારમય જ રહ્યું.

(2) કવિની ધીરજ કેમ ખૂટી ગઈ છે?
ઉત્તર – કવિએ આખી જિંદગી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ મેળવવા અનેક પ્રયત્નો કર્યાં, પણ એમની બધી મહેનત વ્યર્થ ગઈ. કવિના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે મહાનલરૂપી પરમાત્મા પાસેથી પ્રકાશ મેળવીને ચાંદો, સૂરજ અને આકાશની અટારીએ તારા ઝળહળે છે, પણ મારું જીવન જ કેમ અંધકારમય છે? પરમાત્મા મારી એક નાનકડી યાચના પણ કેમ પૂરી કરતા નથી? આથી કવિની ધીરજ ખૂટી ગઈ છે.

પ્રશ્ન 3. નીચેના પ્રશ્નોના એક–એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.
(1) કવિ ઈશ્વર પાસે શાની માગણી કરે છે?
ઉત્તર – કવિ ઈશ્વર પાસે એક ચિનગારીની માગણી કરે છે.

(2) ‘જીવન ખરચી નાખવું’ એટલે શું કરવું?
ઉત્તર - ‘જીવન ખરચી નાખવું’ એટલે અનેક નાનાં-મોટાં કર્યો કરવામાં જીવન પૂરું કરી દેવું.

(3) કવિએ પોતાનું જીવન શેમાં ખરચી નાખ્યું?
ઉત્તર – કવિએ પોતાનું જીવન ચકમક સાથે લોઢું ઘસવામાં અર્થાત્ અનેક જાતનાં નિરર્થક કામો કરવામાં ખરચી નાખ્યું.

(4) ‘જામગરી’ શબ્દ અહીં ક્યા અર્થમાં વપરાયો છે?
ઉત્તર – ‘જામગરી’ શબ્દ અહીં ‘જિંદગી’ના અર્થમાં વપરાયો છે.

(5) ‘મહેનત ફળવી’ એટલે શું?
ઉત્તર – ‘મહેનત ફળવી’ એટલે જીવનમાં સારા કાર્યો કરવા માટે જે કાંઈ મહેનત કરીએ એમાં સફળતા મળવી.

(6) કવિ પોતાની મહેનત એળે ગઈ એમ શા માટે કહે છે?
ઉત્તર – કવિએ પોતાનું જીવન અનેક પ્રકારના નિરર્થક કામો કરવામાં ખરચી નાખ્યું, પણ જીવનમાં જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ થયો નહિ. આથી કવિ પોતાની મહેનત એળે ગઈ એમ કહે છે.

(7) કવિના મતે શું શું સળગ્યું?
ઉત્તર – કવિના મતે ચાંદો, સૂરજ અને આભની અટારીએ તારા સળગ્યા અર્થાત્ પરમાત્માના તેજથી પ્રકાશિત થયા.

(8) કવિ કઈ વાતને ભારે વિપતની ગણે છે?
ઉત્તર – પરમાત્માની એક જ ચિનગારીથી ચાંદો, સૂરજ અને આભની અટારીએ તારા ઝળહળી ઊઠ્યા, પણ કવિની જીવનરૂપી સગડી જ સળગી નહિ. તેથી કવિ આ વાતને ભારે વિપતની ગણે છે.

(9) કવિ માત્ર એક જ ચિનગારી શા માટે માગે છે?
ઉત્તર - કવિ માત્ર એક જ ચિનગારી માટે માગે છે, કારણ કે જ્ઞાનની એક જ ચિનગારીથી સમગ્ર જીવન પ્રકાશિત થઈ જાય છે.

(10) ‘ચિનગારી’ દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે?
ઉત્તર – મનુષ્યના જીવનમાં પરમાત્મા પાસેથી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું કેવળ એક જ કિરણ મળી જાય તો જીવન ધન્ય બની જાય એમ કવિ કહેવા માંગે છે.

(11) સગડી કેમ ના સળગી?
ઉત્તર – કવિની જીવનરૂપી નાનકડી સગડીને જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું એક કિરણ મળ્યું નહિ. આથી સગડી ના સળગી.

(12) ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્યનો પ્રકાર જણાવો.
ઉત્તર - ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્યનો પ્રકાર ‘પ્રાર્થનાગીત’ છે.

(13) ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્યના કવિનું નામ શું છે?
ઉત્તર - ‘એક જ દે ચિનગારી’ કાવ્યના કવિનું નામ હરિહર ભટ્ટ છે.

(14) લોઢું ઘસતાં-ઘસતાં કવિએ શું ખર્ચી નાખ્યું છે?
ઉત્તર - લોઢું ઘસતાં-ઘસતાં કવિએ જિંદગી ખર્ચી નાંખી છે.

(15) કવિના મત અનુસાર કઈ સગડી સળગી નહિ?
ઉત્તર – કવિના મત અનુસાર કવિની પોતાની જીવનરૂપી સગડી સળગી નહિ.

(16) કવિના મત અનુસાર હૈયારૂપી સગડી ન સળગવાનું કારણ જણાવો.
ઉત્તર – કવિએ પોતાનું જીવન નાનાં-મોટાં વ્યર્થ કર્યો કરતાં પસાર કરી દીધું છે. તેથી અગ્નિસ્વરૂપ પરમાત્માના પ્રકાશથી સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારા ઝગમગે છે પરંતુ કવિના હૈયારૂપી સગડી સળગી નથી. તેમનું જીવન અંધકારથી ભરેલું છે.

પ્રશ્ન 4. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
(1) કવિ ઈશ્વર પાસે શું માંગે છે?
ઉત્તર – ચિનગારી

(2) ચકમક સાથે શું ઘસવાથી તણખો પડે?
ઉત્તર – લોખંડ

(3) તણખો ક્યાં ન પડ્યો?
ઉત્તર – જામગરીમાં

(4) કવિ પરમાત્માને કયું સંબોધન કરે છે?
ઉત્તર – મહાનલ

પ્રશ્ન 5. યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો.
(1) ઠંડીમાં મુજ ............ થથરે.
ઉત્તર – કાયા

(2) એક જ દે .............
ઉત્તર – ચિનગારી

(3) વાત ............. ની ભારી.
ઉત્તર – વિપત્ત

(4) ............ માં તણખો ન પડ્યો.
ઉત્તર – જામગરી

(5) ખૂટી ............. મારી.
ઉત્તર – ધીરજ

(6) ............ ! હું અધિક ન માગું.
ઉત્તર – વિશ્વાનલ

પ્રશ્ન 6. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો.
(1) ‘જામગરી’ શબ્દ અહીં ‘જીવન’, ‘જિંદગી’ના અર્થમાં વપરાયો છે. – સાચું
(2) કવિએ પરમાત્માને ‘મહાનલ’ એવું સંબોધન કર્યું નથી. – ખોટું
(3) ચાંદો અને સૂરજ સળગ્યા છે પણ આભઅટારી સળગી નથી. – ખોટું
(4) દાવાનલ! એક જ દે ચિનગારી. – ખોટું
(5) ન ફળી મહેનત મારી. – ખરું
(6) વિશ્વાનલ! મેં બહુ માગી લીધું. – ખોટું
(7) ચાંદો ફફડ્યો, સૂરજ ફફડ્યો. – ખોટું

પ્રશ્ન 7. નીચેના શબ્દો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો.
(1) સગડી અને આભઅટારી
ઉત્તર – સગડી-જીવનનું પ્રતિક છે.
આભઅટારી-આભની અટારી તારાનું પ્રતિક છે.
અર્થાત્ આકાશના તારાને પણ પ્રકાશ મળ્યો છે, પણ મારા જીવનમાં હજી અંધકાર જ વ્યાપેલો છે.

(2) કાયા અને માયા
ઉત્તર – કાયા-દેહ, શરીર.
માયા-સંસારની મોહમતતા
અહીં ‘શરીરે’ માનવનો દેહ છે અને સંસારની મોહમતતા શરીરમાં રહેલા મન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.

(3) થથરે અને ફફડે
ઉત્તર – થથરે-ઠંડીમાં કાયા થથરે છે.
ફફડે-ડરથી માણસ ફફડે છે.
અર્થાત્ ‘થથરાટ’માં કંપનની ક્રિયા છે, ‘ફફડાટ’માં ભયની અનુભૂતિ છે.

પ્રશ્ન 8. નીચે આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી દસથી બાર લીટીમાં એક ફકરો લખો.
(મંદિર, બંદગી, કુરાન, દેરાસર, અગિયારી, કલ્પસૂત્ર, બાઈબલ, ગુરુદ્વારા, ગ્રંથસાહેબ, ત્રિપિટક, પેગોડા, ભગવદ્ ગીતા)
ઉત્તર – હિન્દુઓ મંદિરમાં દર્શન કરવા જાય છે. શ્રીમદ્ ભગવદગીતા તેમનો પવિત્ર ધર્મગ્રંથ છે. મુસલમાન લોકો કુરાન વાંચીને રોજ ખુદાની બંદગી કરે છે. તેમનો ધર્મગ્રંથ કુરાન નામે ઓળખાય છે. જૈન લોકો દેરાસરમાં પોતાના ઈશ્વરની પૂજા-અર્ચના કરે છે. જૈન સાધુઓના આચારવિચાર કલ્પસૂત્ર નામના ગ્રંથમાં સંગ્રહાયેલા છે. પારસીઓનું ધર્મસ્થાન અગિયારીના નામે ઓળખાય છે. ત્યાં પવિત્ર અગ્નિ સતત સળગતો રાખવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તીઓનો ધર્મગ્રંથ બાઈબલ છે. શીખ લોકોનું ધાર્મિક સ્થાન ગુરુદ્વારા તરીકે ઓળખાય છે, અને તેમનો ધર્મગ્રંથ ગ્રંથસાહેબના નામે ઓળખાય છે. ત્રિપિટક બૌદ્ધ ધર્મનો ધર્મગ્રંથ છે. બુદ્ધ ભગવાનનું મંદિર પેગોડા તરીકે જાણીતું છે.

પ્રશ્ન 9. પ્રાર્થનાગીતો મેળવો અને તમારું મનપસંદ પ્રાર્થનાગીત લખો.
ઉત્તર – જીવન અંજલિ થાજો

જીવન અંજલિ થાજો,

મારું જીવન અંજલિ થાજો!

ભૂખ્યાં કાજે ભોજન બનજો, તરસ્યાંનું જળ થાજો;

દીન-દુઃખિયાનાં આંસું લો’તાં અંતર કદી ન ધરાજો!

મારું જીવન અંજલિ થાજો!

સતની કાંટાળી કેડી પર પુષ્પ બની પથરાજો;

ઝેર જગતનાં જીરવી જીરવી અમૃત ઉરનાં પાજો!

મારું જીવન અંજલિ થાજો!

વણથાક્યાં ચરણો મારાં નિત તારી સમીપે ધાજો;

હૈયાના પ્રત્યેક સ્પન્દને તારું નામ રટાજો!

મારું જીવન અંજલિ થાજો!

વમળોની વચ્ચે નૈયા મુજ હાલકડોલક થાજો;

શ્રદ્ધા કેરો દીપક મારો નવ કદીયે ઓલવાજો!

મારું જીવન અંજલિ થાજો!

- કરસનદાસ માણેક

વ્યાકરણ

પ્રશ્ન 1. નીચે આપેલા શબ્દોના બે-બે સમાનર્થી શબ્દો લખો.
(1) અનલ = આગ, અગ્નિ
(2) વિપત = મુશ્કેલી, આફત
(3) ચાંદો = શશી, ચંદ્ર
(4) સૂરજ = સૂર્ય, ભાનુ
(5) કાયા = તન, શરીર
(6) લોઢું = લોખંડ, લોહ
(7) મહેનત = પરિશ્રમ, ઉદ્યમ
(8) આભ = આકાશ, ગગન
(9) અટારી = ઝરૂખો, છજું
(10) કંપન = ધ્રુજારી, થથરાટ

પ્રશ્ન 2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખો.
(1) ગગન * ધરા
(2) જિંદગી * મોત
(3) ઉતાવળ * ધીરજ
(4) ઠંડી * ગરમી
(5) અધિક * ઓછું
(6) સવાર * સાંજ
(7) આભ * ધરતી

પ્રશ્ન 3. જોડણી સુધારી ફરીથી લખો.
(1) ચીનગારિ – ચિનગારી
(2) જીંદગી – જિંદગી
(3) જામગરિ – જામગરી
(4) વીપત – વિપત
(5) ધિરજ – ધીરજ
(6) વિસ્વાનલ – વિશ્વાનલ
(7) અગ્ની – અગ્નિ
(8) નીષક્રીયતા – નિષ્ક્રિયતા
(9) મુત્યુ – મૃત્યુ

પ્રશ્ન 4. સંધી જોડો.
(1) વિશ્વ + અનલ = વિશ્વાનલ
(2) મહા + અનલ = મહાનલ

પ્રશ્ન 5. રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો.
(1) જિંદગી ખરચી નાખવી – જીવન વેડફી દેવું
વાક્ય : મા સંતાનોના ઉછેર પાછળ પોતાની જિંદગી ખરચી નાખે છે.

(2) મહેનત ફળવી – સફળતા મળવી, સફળ થવું
વાક્ય : મારી આખા વર્ષમાં કરેલી મહેનત ફળી, સારા ગુણ આવ્યા.

(3) વિપત પડવી – મુશ્કેલી પડવી
વાક્ય : સાચું બોલનાર માણસને અમુક સમયે વિપત પડતી હોય છે.

(4) ધીરજ ખૂટવી – ધીરજ ન રહેવી, આશા છોડી દેવી.
વાક્ય : વજન ઉતારવાની મહેનતમાં મારી ધીરજ ખૂટી ગઈ.

(5) મહેનત ન ફળવી – મહેનત વ્યર્થ જવી
વાક્ય : મીતાએ પરીક્ષામાં પાસ થવાના ખૂબ પ્રયત્ન કર્યાં, પણ એની મહેનત ફળી નહિ.

ધોરણ 8 પ્રથમ સત્ર પ્રકરણ : 1 બજારમાં

2024-03-12T08:16:00.003+05:30

પ્રશ્ન 1. ચિત્ર જોઇને પ્રશ્નોના જવાબ આપો.
(1) ચિત્રમાં મીરા પ્રોવિઝન સ્ટોર આવેલો છે. (ખરું કે ખોટું) – ખોટું

(2) ચિત્રમાં દર્શાવેલી બાબતોમાંથી ખરેખર કોને સૌથી વધુ મહત્વ આપવું જોઈએ?
ઉત્તર – અકસ્માતને

(3) પ્રકાશ સ્કૂલની બાજુમાં CITY MALL આવેલો છે. (ખરું કે ખોટું) – ખરું

(4) બસ-સ્ટેશન ક્યા કોમ્પલેક્સની પાછળ આવેલું છે?
ઉત્તર – પીઠક કોમ્પ્લેક્સ

(5) તાત્કાલિક સારવાર માટે 108 નંબરની વાન બોલાવવા માટે ક્યા નંબર પર ફોન કરવો જોઈએ?
ઉત્તર – 108

પ્રશ્ન 2. નીચેના પ્રશ્નોના માગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો.
(1) ચિત્રમાં દેખાતી વસ્તુઓની યાદી તૈયાર કરો.
ઉત્તર – ચિત્રમાં દેખાતી વસ્તુઓની યાદી નીચે પ્રમાણે છે : (1) પ્રકાશ સ્કૂલ (2) city mall (3) રેંકડી (4) સ્કૂલ-બસ (5) રિક્ષા (6) વૃક્ષો (7) ટાવર (8) પીઠક કોમ્પ્લેક્સ (9) આનંદ પ્રોવિઝન સ્ટોર (10) સીડી કોર્નર (11) બુક સ્ટોર (12) લેડીઝ ટેલર (13) ચશ્માં ઘર (14) મોટરબાઈક (15) ટેન્કર (16) પોલીસ જીપ (17) 108 એમ્બ્યુલન્સ (18) નાસ્તાહાઉસ (19) ઇલેક્ટ્રિક થાંભલો (20) મંદિર (21) બસ-સ્ટેશન (22) બસ (23) પોલીસ (24) કાર (25) ગાંધી રોડ પાટિયું (26) વાહનો.

(2) તમારા શહેરમાં મળતી જનસુવિધાની યાદી તૈયાર કરો.
ઉત્તર – સામાન્ય રીતે મોટાં શહેરમાં નીચે મુજબની જનસુવિધાનો ઉપલબ્ધ હોય છે: (1) એમ્બ્યુલન્સ (2) શાળા (3) બસ-સ્ટેશન (4) રેલવે-સ્ટેશન (5) હોસ્પિટલ (6) પોલીસ જીપ (7) નાસ્તાહાઉસ (8) કાર્યક્રમ કરવા માટેનો ટાઉનહોલ (9) જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ મેળવવા માટેની વિવિધ દુકાનોવાળા કોમ્પ્લેક્સ (10) લાઈબ્રેરી (11) રમત-ગમતનાં મેદાનો.

(3) ચિત્રમાં દ્રશ્યમાન વાહનોનો ઉપયોગ જણાવો.
ઉત્તર – (1) એમ્બ્યુલન્સ – દર્દીને ઝડપથી હોસ્પિટલમાં પહોંચાડવા માટે થાય છે.
(2) બસ – મુસાફરોને એક સ્થળથી બીજા સ્થળ લઈ જાય છે.
(3) રિક્ષા – મુસાફરોને જ્યાં જવું હોય ત્યાં પહોંચાડે છે.
(4) પોલીસ જીપ – ઘટના સ્થળથી માહિતી મેળવી આગળની કાર્યવાહી કરવા માટે થાય છે.
(5) કાર કે મોટરબાઈક – ઝડપથી મુસાફરી કરવા ને સમયસર પહોંચવામાં મદદરૂપ થાય છે.
(6) ટેન્કર – એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવા માટે થાય છે.

પ્રશ્ન 3. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.
(1) ચિત્રમાં ક્યાં ક્યાં વાહનો દેખાય છે?
ઉત્તર – ચિત્રમાં (1) એમ્બ્યુલન્સ (2) રિક્ષા (3) ટેન્કર (4) કાર (5) પોલીસ જીપ (6) મોટર બાઈક (7) બસ (8) રેંકડી. આ વાહનો દેખાય છે.

(2) ટેન્કરનો ઉપયોગ ક્યા કામ માટે કરવામાં આવે છે?
ઉત્તર – ટેન્કરનો ઉપયોગ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પાણી પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવે છે.

(3) ચિત્રમાં શાની શાની દુકાનો દેખાય છે?
ઉત્તર - ચિત્રમાં આનંદ પ્રોવિઝન સ્ટોર, બુક સ્ટોર, લેડીઝ ટેલર, સીડી કોર્નર, નાસ્તા હાઉસ, ચશ્માં ઘર વગેરે દુકાનો દેખાય છે.

(4) એમ્બ્યુલન્સનો ઉપયોગ કોના માટે કરવામાં આવે છે?
ઉત્તર – એમ્બ્યુલન્સનો ઉપયોગ દર્દીને ઝડપથી હોસ્પિટલમાં પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવે છે.

(5) ચશ્માં ઘરની જોડે શાની દુકાન આવેલી છે?
ઉત્તર – ચશ્માં ઘરની જોડે લેડીઝ ટેલરની દુકાન આવેલી છે.

(6) ચિત્રમાં કેટલાં વૃક્ષો દેખાય છે?
ઉત્તર – ચિત્રમાં છ વૃક્ષો દેખાય છે.

(7) હેલ્મેટ પહેનારને અકસ્માતમાં શો ફાયદો થયો?
ઉત્તર – હેલ્મેટ પહેરનાર અકસ્માતમાં જીવલેણ ઘાતમાંથી બચી ગયો.

(8) અમૂલ પાર્લર પરથી તમે કઈ કઈ જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુ પ્રાપ્ત કરી શકો?
ઉત્તર – અમૂલ પાર્લર પરથી આ મુજબની જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ : દૂધ, દહીં, ઘી, છાશ, માખણ, ચીઝ, પનીર, ચોકલેટ વગેરે.

(9) તમારા મતે ક્યા કારણે અકસ્માત થયો હશે?
ઉત્તર – મારા મતે રસ્તે ચાલતા માણસને કોઈ કારણસર બચાવવા જતાં અકસ્માત થયો હશે.

(10) અકસ્માત સ્થળે કેવી રીતે 108 પહોંચી શકે?
ઉત્તર – અકસ્માત સ્થળેથી કોઈ વ્યક્તિએ 108ને ફોન કરીને જણાવ્યું હશે તેથી તરત જ 108 અકસ્માત સ્થળે પહોંચી શકે.

(11) ટેન્કરની પાછળ ઊભેલી વ્યક્તિ કોને ફોન કરી રહી હશે?
ઉત્તર – ટેન્કરની પાછળ ઊભેલી વ્યક્તિ પોલીસને અને એમ્બ્યુલન્સને ફોન કરી રહી હશે.

પ્રશ્ન 4. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર વિચારીને લખો.
(1) અકસ્માતનો ભોગ બનેલ વ્યક્તિને તમે કઈ રીતે મદદરૂપ થશો?
ઉત્તર – જે વ્યક્તિ અકસ્માતનો ભોગ બનેલી હોય તેના માટે સૌપ્રથમ તો 108 એમ્બ્યુલન્સને તાત્કાલિક ફોન કરી જાણ કરીશ. ત્યારબાદ લોકોની મદદથી તે વ્યક્તિને સલામત સ્થળે પહોંચાડીશ. ઉપરાંત તે વ્યક્તિનાં સગાંને તેની પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ ફોન કરી જે-તે સ્થળે પહોંચવાના સમાચાર આપીશ.

(2) વાહન ચલાવતી વખતે કઈ કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
ઉત્તર – જ્યાં માણસોની વધારે અવરજવર હોય ત્યાં વાહન ધીમું ચલાવવું જોઈએ. ચાલુ વાહને મોબઈલ પર વાત કરવી જોઈએ નહિ. ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. વાહન ખૂબ ઝડપથી ચલાવવું જોઈએ નહિ. સ્કૂટર કે બાઈક ચલાવતી વખતે હેલ્મેટ પહેરવું જોઈએ. આ મુજબની સાવધાની વાહન ચલાવતી વખતે રાખવી જોઈએ.

(3) જો બસ-સ્ટેશન ન હોય તો લોકોને શી અડચણ પડે?
ઉત્તર – જો બસ-સ્ટેન્ડ ન હોય તો સામાન્ય જનતાને ખૂબ મુશ્કેલી ભોગવવી પડે. લોકોને ખુલ્લામાં બસની રાહ જોવી પડે છે. ટાઢ, તડકો, વરસાદમાં લોકોને ખૂબ જ હાડમારી ભોગવવી પડે. આમ, લોકોને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે.

(4) બજાર અને તેમની ઉપયોગિતા વિશે 10-12 વાક્યો લખો.
ઉત્તર – આપણા જીવનમાં બજારનું એક આગવું મહત્વ છે. બજારમાંથી આપણને જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુઓ ખૂબ જ સરળતાથી મળી રહે છે, તેમજ ખેડૂત વર્ગને પોતાના માલ વેચાણ માટેનું કેન્દ્ર સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય છે. ફેક્ટરી માટે તેમજ ઉદ્યોગો માટેનો કાચો માલ મળી રહે છે. બજાર આપણને રૂપિયાનું મહત્વ સમજાવે છે. રૂપિયો ક્યાંથી આવે છે? ને ક્યાં જાય છે? તેનું બજારચક્ર સરળતાથી જાણી શકાય છે. બજાર એ વેચાણ કેન્દ્ર હોવાથી લોકોની જીવનશૈલીને તે સરળ બનાવે છે. બજાર દ્વારા આપણને વસ્તુની ગુણવત્તા અને જથ્થાનો અંદાજ મળી રહે છે, તેમજ મોંઘવારીનો પણ ખ્યાલ તેના દ્વારા જ આવી શકે છે. બજાર એ માનવજીવનનું અવિભાજ્ય અંગ છે.

(5) રાત્રે 12 કલાકથી પેટ્રોલની કિંમતમાં વધારાનો અમલ થનાર છે. પેટ્રોલપંપ પર કેવું દ્રશ્ય હશે? તમારા મિત્ર સાથે ચર્ચા કરો.
ઉત્તર - રાત્રે 12 કલાકથી પેટ્રોલની કિંમતમાં વધારાનો અમલ થવાનો છે, એ વાતની જાણ થતાં જ પેટ્રોલપંપ પર પેટ્રોલ ભરાવવા માટે વાહનોનો ઘસારો જોવા મળશે. લોકો પોતાની ગાડી, સ્કૂટર, બાઈક, રિક્ષા, ટેક્સી કે અન્ય બીજા પેટ્રોલ એન્જિનવાળા વાહનમાં પેટ્રોલ ભરાવવા માટે પેટ્રોલપંપે દોડી આવશે. પેટ્રોલપંપ પર વાહનોની ભીડ થવાથી લાંબી-લાંબી લાઈનો જોવા મળશે. આ દરમ્યાન લોકો સરકારના ભાવવધારા અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરશે.

(6) તમારા ઘરની નજીકના સ્થળે આવેલા કમ્પ્યુટર સેન્ટરની મુલાકાત લઈ તેનું વર્ણન નોટબુકમાં કરો.
ઉત્તર – મારા ઘરની નજીક ‘સાંઈ કમ્પ્યૂટર’ નામનું કમ્પ્યુટર સેન્ટર આવેલું છે. હું અવાર-નવાર મારા ભાઈ સાથે ત્યાં જાઉં છું, ત્યાં તે મને કમ્પ્યુટર માટે જરૂરી અનેક માહિતી આપે છે. જેમ કે તેના પાર્ટ્સ, ઈન્ટરનેટ, ઈ-મેઇલ વગેરે વિશે વિગતે સમજાવે છે. આ દરેક વસ્તુ કઈ રીતે વાપરવી તેનો રૂબરૂ પ્રયોગ કરીને સમજાવે છે. તેમજ તે સેન્ટરમાં કમ્પ્યુટર તેમજ લેપટોપને લગતાં જરૂરી પાર્ટ્સ પણ મળે છે.

(7) અકસ્માત સ્થળે ભેગા થયેલા લોકો શી વાતચીત કરતા હશે?
ઉત્તર – અકસ્માત સ્થળે ભેગા થયેલા લોકો અકસ્માત કેવી રીતે થયો એના વિષે જાતજાતનાં અનુમાન કરતા જોવા મળે છે. એક કહેશે કે બાઈક ચલાવનારને ચલાવતી વખતે ધ્યાન રાખવું જોઈએ. બીજો કહેશે – જુવાનિયાઓ એટલી ઝડપથી બાઈક ચલાવતા હોય છે કે આવા અકસ્માત થયા વગર રહે જ નહિ. ત્રીજો કહેશે – આટલી મોટી ટેન્કર આ રીતે રસ્તામાં ઊભી ન રાખવી જોઈએ. કોઈ કહેશે સારું થયું બાઈક ચલાવનારે હેલ્મેટ પહેર્યું હતું. નહિતર માથામાં ખૂબ ઈજા થાત.

(8) ચિત્રમાં દ્રશ્યમાન આનંદ પ્રોવિઝન સ્ટોરમાં કઈ-કઈ વસ્તુઓ મળતી હશે?
ઉત્તર – (1) બાજરી, ઘઉં, ચોખા, જુવાર વગેરે અનાજ (2) સિંગતેલ, તલતેલ, સોયાબીનનું તેલ વગેરે ખાદ્યતેલ તથા ઘી (3) હળદર, મરચું વગેરે મરી મસાલા (4) નાહવાના તથા કપડાં ધોવાના સાબુ, પાવડર (5) સૂકો મેવો (6) નમકીન, ચોકલેટ (7) ચા, કોફી, ગરમ મસાલા (8) વિવિધ પ્રકારના લોટ (9) જીવનજરૂરિયાતની અનેક વસ્તુઓ ચિત્રમાં દ્રશ્યમાન આનંદ પ્રોવિઝન સ્ટોરમાં મળતી હશે.

ધોરણ 6 ગુજરાતી સત્ર 2 પાઠ : 8. મારે ઘેર આવજે મેઘાણી

2024-02-15T09:28:00.004+05:30

[ 1 ]નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને તેનો જવાબ લખો :
(1)લોકસાહિત્ય એટલે .
(અ)લોકોનું સાહિત્ય (બ)લોકોએ બનાવેલાં ગીતો, વાર્તાઓ, કથાઓ
(ક)રાજાએ લોકો માટે રચેલું સાહિત્ય (ડ)લોકોએ રાજા માટે રચેલું સાહિત્ય
ઉત્તર : લોકોએ બનાવેલાં ગીતો, વાર્તાઓ, કથાઓ

(2)‘હજારો વર્ષની…..... પ્યારા પ્રભુએ' પ્રાર્થના સાંભળી અદાલતના ન્યાયધીશની શું સ્થિતિ થઈ ?
(અ)ખીજાઈ ગયા (બ)ઊભા થઈ ગયા.
(ક)આશ્વાસન આપવા લાગ્યા (ડ)ખુદ ભાવવિભોર થઈ આંસુ સારવા લાગ્યા.
ઉત્તર : ખુદ ભાવવિભોર થઈ આંસુ સારવા લાગ્યા.

(3)‘પહાડનું બાળક’ તરીકે ઓળખાતા સર્જક --------------- છે.
(અ)સુંદરમ્ (બ)મેઘાણી
(ક)ઉમાશંકર જોશી (ડ)રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
ઉત્તર : મેઘાણી

(4)રજા પડતાં જ ઝવેરચંદ કયા ગામ પહોંચી જતા ?
(અ)ચોટીલા (બ)ચોક
(ક)દાઠા (ડ)લાખાપાદર
ઉત્તર : લાખાપાદર

(5)ઝવેરચંદે અંગ્રેજી બીજા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ ક્યાં કર્યો ?
(અ)બગસરામાં (બ)વઢવાણમાં
(ક)લાખાપાદરમાં (ડ)ચોટીલામાં
ઉત્તર : વઢવાણમાં

(6)લાખાપાદર પોલીસથાણું ક્યાં આવેલું છે ?
(અ) વઢવાણમાં (બ)જકાતનાકા પર
(ક)ટોલનાકા પર (ડ)પાનકોરનાકા પર
ઉત્તર : વઢવાણમાં

(7)હોશિયાર ઝવેરચંદને બગસરાની શાળામાં બધાં જ ઓળખે, કારણ કે ...
(અ)તે હંમેશાં પ્રાર્થના ગવડાવે. (બ)તે બહુ તોફાન કરે.
(ક)તે કોઈની સાથે બોલે જ નહિ. (ડ)તેમને વર્ગની બહાર ગમતું.
ઉત્તર : તે હંમેશાં પ્રાર્થના ગવડાવે.

(8)મેઘાણીએ પોતાની પ્રથમ પઘરચનામાં કોના વખાણ કર્યા છે ?
(અ)જૈન ધર્મગુરુ (બ)શાળાના આચાર્ય
(ક)દાનવીર ચિમનાજી (ડ)પોતાના માતાપિતાના
ઉત્તર : દાનવીર ચિમનાજી

(9)ચિમનાજીએ છોકરાઓને (વિદ્યાર્થીઓને) પ્રોત્સાહિત કરવા શું કર્યું ?
(અ)ફરી મળવા બોલાવ્યા. (બ)બીજાં ગીતો ગવડાવ્યાં.
(ક)પચીસ રૂપિયાનું ઇનામ આપ્યું. (ડ)બીજાં ગીતો લખાવ્યાં.
ઉત્તર : પચીસ રૂપિયાનું ઇનામ આપ્યું.

(10)મિડલ-સ્કૂલ બાદ હાઈસ્કૂલમાં ક્યાં ભણવા ગયા ?
(અ)બગસરામાં (બ)વઢવાણમાં
(ક)અમરેલીમાં (ડ)જૂનાગઢમાં
ઉત્તર : અમરેલીમાં

(11)કોલકાતામાં કોનાં કાવ્યોની અસર મેઘાણી પર થઈ ?
(અ)રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (બ)શરદચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય
(ક)બંકીમચંદ્ર (ડ)બિપીનચંદ્ર
ઉત્તર : રવીન્દ્રનાથ ટાગોર

(12)કોલકાતાથી પાછા આવ્યા પછી તેમણે મિત્રો સાથે કઈ બાબતની મસલત કરી ?
(અ)કયા ક્ષેત્રમાં કામ કરવું (બ)કોની સાથે કામ કરવું
(ક)લેખનની બાબતમાં (ડ)પ્રવાસની બાબતમાં
ઉત્તર : કયા ક્ષેત્રમાં કામ કરવું

(13)સોરઠી બહારવટિયા અને સંતોની વાતો કોણે કહી ?
(અ)વાજસુરવાળા (બ)હડાળા દરબારે
(ક) મેઘાણીએ (ડ)અન્ય કોઈએ
ઉત્તર : હડાળા દરબારે

(14)મેઘાણીને કોણે ગીતો સંભળાવ્યાં ?
(અ)ઢેલીબહેને (બ)પાંચ-છ મેરાણીએ
(ક)ગામની ચારણ કન્યાએ (ડ)બારોટોએ
ઉત્તર : ઢેલીબહેને

(15)‘વેણીનાં ફૂલ’ મેઘાણી રચિત _______
(અ)બાળકાવ્ય સંગ્રહ છે. (બ)લોકગીત સંગ્રહ છે.
(ક)રાસડાં સંગ્રહ છે. (ડ)વાર્તા સંગ્રહ છે.
ઉત્તર : બાળકાવ્ય સંગ્રહ છે.

(16) નીચેનામાંથી કઈ કૃતિ મેઘાણી રચિત નથી ?
(અ)કિલ્લોલ (બ)વેણીનાં ફૂલ
(ક)સૌરાષ્ટ્રની રસધાર (ડ)દરિયાલાલ
ઉત્તર : દરિયાલાલ

(17)ભાઈ રહે છે ત્યાં ____________
(અ)બાગબગીચા ઘણા છે. (બ)નદી કિનારો છે.
(ક)ડુંગરા છે. (ડ)મોટું શહેર છે.
ઉત્તર : ડુંગરા છે.

(18)ભાઈના પ્રદેશમાં કયાં ફૂલો થતાં નથી ?
(અ)ડોલર (બ)ગુલાબ (ક)મોગરો (ડ)આપેલ તમામ
ઉત્તર : આપેલ તમામ

(19 )બહેનના માટે જોખમ ઉઠાવશે એવો ભાવ કઈ પંક્તિ દ્વારા રજૂ થાય છે ?
(અ)પ્હાડ તણે પેટાળ ઊગેલાં...
(બ)સાપ-વીટયા પીળા કેવડા હું મારી બેન સાટુ વીણનાર
(ક)મોઢડાં ન મચકોડજે, બાપુ !
(ડ)ખેતર વચ્ચે ખોઈ વાળીને ફૂલ ઝીણાં ખોળીશ.
ઉત્તર : સાપ-વીટયા પીળા કેવડા હું મારી બેન સાટુ વીણનાર

(20)ભાઈ-ભાભી ભેગાં બેસીને..
(અ)ફૂલોને કૃષ્ણને માથે ચડાવશે. (બ)ફૂલોને જુદાં પાડશે.
(ક)ફૂલોનો હાર બનાવશે, (ડ)બેનીનો ચોટલો ગૂથ્યો
ઉત્તર : બેનીનો ચોટલો ગૂથ્યો

(21)કાવ્યને આધારે કહો : બહેન ક્યાં રહેતી હશે અને ભાઈ ક્યાં રહેતો હશે ?
(અ)બહેન શહેરી વિસ્તારમાં અને ભાઈ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં
(બ) બહેન ડુંગરાળ પ્રદેશમાં અને ભાઇ શહેરી વિસ્તારમાં
(ક) બહેન જંગલમાં અને ભાઈ ડુંગરા પર
(ડ)બહેન નદીકિનારે અને ભાઈ ખીણમાં
ઉત્તર : બહેન શહેરી વિસ્તારમાં અને ભાઈ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં

(22)બહેનના માટે જોખમ ઉઠાવશે એવો ભાવ કઈ પંક્તિ દ્વારા રજૂ થાય છે ?
(અ)પ્હાડ તણે પેટાળ ઊગેલાં...
(બ)સાપ-વીટયા પીળા કેવડા હું મારી બેન સાટુ વીણનાર
(ક)મોઢડાં ન મચકોડજે, બાપુ !
(ડ)ખેતર વચ્ચે ખોઈ વાળીને ફૂલ ઝીણાં ખોળીશ.
ઉત્તર : સાપ-વીટયા પીળા કેવડા હું મારી બેન સાટુ વીણનાર

(23)‘સિંધુડા'નાં કાવ્યો સાંભળીને લોકો પર શું અસર થતી ?
(અ)‘સિંધુડા'નાં કાવ્યો સાંભળીને લોકોમાં દેશભક્તિ જાગૃત થતી.
(બ)લોકોમાં દેશદાઝનો ઉત્સાહ વધ્યો હતો.
(ક)લોકોમાં સાહસવૃત્તિ વધી હતી.
(ડ)લોકોમાં અહિંસક યુદ્ધ કરવાનો જુસ્સો આગની જેમ ભભૂકી ઊઠ્યો હતો.
ઉત્તર : લોકોમાં અહિંસક યુદ્ધ કરવાનો જુસ્સો આગની જેમ ભભૂકી ઊઠ્યો હતો.

[ 2 ] કૌંસમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1)સિંધુડો ……………… જગાડનારાં કાવ્યોની ચોપડી છે. (પ્રેમ, શૌર્ય)
ઉત્તર : શૌર્ય

(2) ……………… એ લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢાવેલો. (સિંધુડા, સત્યાગ્રહ)
ઉત્તર : સિંધુડા

(3)‘સિંધુડા’ના સર્જક પર ……………… નો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. (આતંકવાદ, રાજદ્રોહ)
ઉત્તર : રાજદ્રોહ

(4)‘સિંધુડા’ના સર્જકને ……………… વર્ષની સજા થઈ. (બે, ત્રણ)
ઉત્તર : બે

(5)મેઘાણીનો જન્મ ……………… ગામમાં થયો હતો. (ચોટીલા, બાબરા)
ઉત્તર : ચોટીલા

(6)ખોળાનો ખૂંદનાર ……………… નો ખૂંદનાર બનતો ગયો. (પહાડો, નગરો)
ઉત્તર : પહાડો

(7)મેઘાણીએ પોતાની પ્રથમ પઘરચના ……………… કરી. (દસ વર્ષે, બારમા વર્ષે)
ઉત્તર : બારમા વર્ષે

(8)માતાએ ……………… જેવા પુત્રને જન્મ આપ્યો છે માટે તે ધન્ય છે. (પરશુરામ, કર્ણ)
ઉત્તર : કર્ણ

(9)હાઇસ્કૂલમાં મિત્રો તેમને ……………… નામે બોલાવતા. (વિલાપી, કલાપી)
ઉત્તર : વિલાપી

(10)મેઘાણીની ચાલવાની છટા ……………… હતી. (સાદગીભરી, મરદાનગીભરી)
ઉત્તર : મરદાનગીભરી

(11)તેમણે મિત્રો સાથે કયા ક્ષેત્રમાં કામ કરવું તે અંગે ……………… કરી.(મસલત, સમજૂતી)
ઉત્તર : મસલત,

(12)મેઘાણી નીચી મૂંડકી રાખીને ઝીણાં-ઝીણાં અક્ષરમાં લખ્યે જતા. આ વાક્યમાં ગામઠી શબ્દ ‘મૂડકીને’ બદલે ……………… વાપરી શકાય. (માથું, મો)
ઉત્તર : માથું

(13)મેઘાણી ચારણોના નેસમાં ……………… નામના કવિ સાથે ગયા હતા. (દુલાભાયા કાગ, મહાદેવભાઈ દેસાઈ)
ઉત્તર : દુલાભાયા કાગ,

(14)મેઘાણીનો લોકપ્રિય વાર્તાસંગ્રહ ……………… છે. (સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, સૌરાષ્ટ્રના સંતો)
ઉત્તર : સૌરાષ્ટ્રની રસધાર,

(15)ઈશ્વર આગળ ન્યાયનો દિવસ એટલે ……………… નો દિવસ. (કવાયત, કયામત)
ઉત્તર : કયામત

(16) ……………… બહેનને પોતાને ઘેર આવવાનું કહે છે. (ભાઈ, બહેન)
ઉત્તર : ભાઈ

(17)ભાઈ બહેનને પોતાના ઘેર તેની ……………… ગૂંથવા બોલાવે છે. (ચોટલી, વેણી)
ઉત્તર : વેણી

[ 3 ]વાકય ખરાં છે કે ખોટાં તે કે X ની નિશાની કરીને જણાવો:
(1)‘લાખાપાદર’ એ ગામનું નામ છે.
ઉત્તર: X

(2)વાત વાયુવેગે પ્રસરી ગઈ એટલે પવનવેગે પ્રસરી ગઈ.
ઉત્તર:

(3)સિંધુડાના સર્જકનું નામ ઝવેરચંદ મેઘાણી છે.
ઉત્તર:

(4)ભારતની ગુલામ પ્રજાને લલકારતી વાત ‘છેલ્લી પ્રાર્થના’ છે.
ઉત્તર: X

(5)કવિ પ્રભુના ચરણમાં પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પણ કરે છે.
ઉત્તર: X

(6)મેઘાણીનાં માતાનું નામ ધોળીબાઈ અને પિતાનું નામ કાળીદાસ હતું.
ઉત્તર:

(7)નદીઓના ઊંડા ધરા અને ડુંગરાની બખોલો ઝવેરચંદના બાળપણનાં સંગી હતાં.
ઉત્તર:

(8) મેઘાણીની વાર્તાનાં પાત્રો સાચુકલાં અને ખમીરવંતાં જોવા મળે છે.
ઉત્તર:

(9)બગવદરના મેરાણીઓ રાસડા બહુ સરસ લે છે.
ઉત્તર:

(10)‘ચારણકન્યા’ ગીત રચતાં-રચતાં મેઘાણી ગુસ્સાભેર સિંહની સામે દોડવા લાગ્યા.
ઉત્તર:

(11)‘કિલ્લોલ' એ કલાપી રચિત કાવ્યસંગ્રહ છે. ઉત્તર: X

(12)મેઘાણીની વાર્તાનાં પાત્રો સાચુકલાં અને ખમીરવંતાં જોવા મળે છે. ઉત્તર:

(13)મેઘાણીના પિતા કાળીદાસ પોલીસ જમાદાર હતા. ઉત્તર:

(14)ગોમુખી ગંગા ઝવેરચંદને ‘વાછરું ગાયને ખેચે’ તેમ ખેંચતાં.
ઉત્તર: X

(15)ચિમનાજી છોકરાઓ પાસેથી પચીસ રૂપિયા ઈનામના લઈ આવ્યા.
ઉત્તર: X

(16)બગસરામાં મેઘાણી કોઈક સગાને ત્યાં રહીને ભણતા હતાં.
ઉત્તર:

(17)ઢેલીબહેન એક મેરાણી હતાં.
ઉત્તર:

(18)‘ચારણકન્યા’ ગીત મેઘાણીએ દુલા ભાયા કાગ પરથી લખ્યું છે.
ઉત્તર: X

(19)‘કયાંગયો પેલો લોકસાહિત્યવાળો ?’ આ વાક્ય દુલા ભાયા કાગે ઝવેરચંદ મેઘાણી માટે કહ્યું હતું.
ઉત્તર: X

(20)ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ 28 ઓગસ્ટ 1896 ના રોજ ચોટીલામાં થયો હતો.
ઉત્તર:

(21)મોગરા, જૂ, ચમેલી જેવાં સુગંધીદાર ફૂલો ભાઈને ત્યાં થતાં નથી.
ઉત્તર:

(22)ભાઈ રહે છે તે પ્રદેશમાં આવળ બાવળ જેવી વનસ્પતિ થતી નથી.
ઉત્તર: X

(23)મેઘાણીએ કવિતામાં માતાને કર્ણ જેવા દાનેશ્વરી પુત્રને જન્મ આપવા બદલ ધન્ય કહી છે.
ઉત્તર:

(24)ઝવેરચંદના મિત્રોએ એમને વિલાપી નામ આપ્યું અને તેમણે સ્વીકારી લીધું .
ઉત્તર:

(25)પોતાની વાછરડીને સિંહથી બચાવનારી ચારણની છોકરીને જોઈને ઝવેરચંદે ‘ચારણકન્યા’ ગીત લખ્યું.
ઉત્તર:

(26)ઝવેરચંદે બધી વાર્તાઓ જેમ બોલતી હોય તેમ લખી છે .
ઉત્તર:

(27)મેઘાણીએ બાળકો, કિશોરો અને મોટેરાં એમ બધા માટે ગીતો,વાર્તાઓ લખ્યાં.
ઉત્તર: X

(28)હીરબાઈ, કાનિયો ઝાંપડો, જોગીદાસ ખુમાણ ,દાના ભગત, સંત દેવીદાસ વગેરે જીવતા જાગતા માણસો હતા જેમની વાતો મેઘાણીએ લખી.
ઉત્તર:

(29)ઝવેરચંદે મેઘાણી લોકકથાકાર તરીકે પ્રખ્યાત છે.
ઉત્તર: X

(30)સિંધુડોનાં કાવ્યો વાંચનાર કે સાંભળનારનો અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ ગુસ્સો વધી જતો હતો. ઉત્તર:

(31)ઝવેરચંદ શરમાળ હતા પણ તેમને ઘણા મિત્રો હતા.
ઉત્તર:

(32)ઝવેરચંદ પહાડ, ઝરણાં, વનરાજી વચ્ચે મોટા થયા.
ઉત્તર:

[ 4 ] નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :
(1)‘સિંધુડા’ની લોકો પર શી અસર થઈ ?
ઉત્તર: સિંધુડાથી લોકોમાં દેશભક્તિ જાગૃત થઈ.

(2)‘સિંધુડો' કોણે જપ્ત કર્યો ? કેમ ?
ઉત્તર: સિંધુડો અંગ્રેજ સરકારે જપ્ત કર્યો, કારણ કે સિંધુડાની કવિતાઓ સાંભળીને લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢતો હતો.

(3)મેઘાણી ‘સિંધુડા’નાં કાવ્યો કેવી રીતે ગાતા ?
ઉત્તર: મેઘાણી ‘સિંધુડા'નાં કાવ્યો બુલંદ કંઠે ગાતા.

(4)‘છેલ્લી પ્રાર્થના’ ક્યારે કયા સ્થળે કોણે ગાઈ ?
ઉત્તર: ‘છેલ્લી પ્રાર્થના' મેઘાણીએ અદાલતમાં જ્યારે તેમને બે વર્ષની સજા ફટાકરવામાં આવી ત્યારે ગાઈ.

(5)પ્રજાની કથા (કથની) કેવી છે ?
ઉત્તર: પ્રજાની કથની ભયાનક કલેજાં ચીરતી અને કંપાવતી છે.

(6)કવિ કોને પ્રાર્થના કરે છે ?
ઉત્તર: કવિ પ્યારા પ્રભુને પ્રાર્થના કરે છે.

(7)કવિ પ્રભુના ચરણમાં શું સમર્પણ કરે છે ?
ઉત્તર: કવિ મરેલાંનાં રુધિર અને જીવતાંનાં આંસુ પ્રભુના ચરણમાં સમર્પણ કરે છે.

(8)ઝવેરચંદને શેની લગની લાગેલી ?
ઉત્તર: ઝવેરચંદને જૈનોની પાઠશાળામાં સ્તવનો ગાવાની લગની લાગેલી.

(9)ઇંગ્લેંડમાં તેમને શો અનુભવ થયો ?
ઉત્તર: ઇંગ્લેંડમાં મેઘાણીને સતત સૌરાષ્ટ્રની ધરતીનો અવાજ સંભળાયા કરતો હતો.

(10) જે રાતે ઢેલીબહેનના ગીતો મેઘાણીએ સાંભળ્યાં તે રાતને તેમણે ‘ગીતે મઢી રાત' કહી. આવા બીજા શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ કરો.
ઉત્તર : (1) રૂપલે મઢી ઈંઢોણી, (2) સોને મઢી ગાગર, (3) હીરે મઢી ચૂંદડી.

(11)“ક્યામતને દિવસે તમારી બૂમ પડશે ત્યારે ‘ક્યાં ગયો પેલો લોકસાહિત્યવાળો' એમ પડશે.’ આપેલ વાક્ય કોણ કોને કહે છે ?
ઉત્તર: ઉમાશંકર જોશી મેઘાણીને કહે છે.

(12)“એવી જ બૂમ પડે એ મારી અંતરની આકાંક્ષા છે.” આપેલ વાક્ય કોણ કોને કહે છે ?
ઉત્તર: મેઘાણી ઉમાશંકરને કહે છે.

(13)મેઘાણીને કયાં કયાં ઉપનામ મળ્યાં હતાં ?
ઉત્તર: મેઘાણીને ‘વિલાપી’ અને ‘જનકરાજા' ઉપનામ મળ્યાં હતાં.

(14)‘મારે ઘેર આવજે મેઘાણી'’ પાઠમાં કઈ વાત વાયુ વેગે પ્રસરી ગઈ?
ઉત્તર : ‘મારે ઘેર આવજે મેઘાણી’ પાઠમાં ‘એ ... સિંધુડો જપ્ત ચ્યો ...' એ વાત વાયુ વેગે પ્રસરી ગઈ.

(15)લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો કોણે ચઢાવેલો? ક્યારે?
ઉત્તર: ઈ.સ.1930ના સત્યાગ્રહના આંદોલનમાં ‘સિંધુડા’એ લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢાવેલો.

(16 ) ‘સિંધુડો’શું હતો ?
ઉત્તર: ‘સિંધુડો’ શૌર્ય જગાડનારાં કાવ્યોની ચોપડી હતી.

(17)સિંધુડો પરદેશી સરકારે શા માટે જપ્ત કર્યો?
ઉત્તર: સિંધુડાએ લોકોમાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢાવેલો, તેથી પરદેશી સ૨કારે જપ્ત કર્યો.

(18)‘છેલ્લી પ્રાર્થના' કવિતાના રચિયતા કોણ છે?
ઉત્તર: ‘છેલ્લી પ્રાર્થના' કવિતાના રચિયતા ઝવેરચંદ મેઘાણી છે.

(19)‘છેલ્લી પ્રાર્થના’માં કવિએ કોની વેદનાને ગૂંથી છે?
ઉત્તર: ‘છેલ્લી પ્રાર્થના'માં કવિએ પોતાના નિવેદન સાથે અંગ્રેજોના રાજમાં ભારતની ગુલામ પ્રજાને પડતી તકલીફોને ગૂંથી છે.

(20)કયા કાવ્યની પંક્તિઓએ ન્યાયાધીશની આંખો આંસુથી છલકાવી દીધી?
ઉત્તર: ઝવેરચંદ મેઘાણીની ‘છેલ્લી પ્રાર્થના' કાવ્યની પંક્તિઓએ ન્યાયાધીશની આંખો આંસુથી છલકાવી દીધી.

(21)ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો હતો?
ઉત્તર : ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ 28 ઑગસ્ટ, 1896ના રોજ ચોટીલામાં થયો હતો.

(22)ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં માતાપિતાનાં નામ શાં હતાં?
ઉત્તર: ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં માતાનું નામ ધોળીબાઈ ને પિતાનું નામ કાળીદાસ હતું.

(23)ઝવેરચંદ મેઘાણીના બાળપણનાં સંગી કોણ હતાં?
ઉત્તર: ઝવેરચંદ મેઘાણીના બાળપણનાં સંગી લાખાપાદરના પહાડભેદંતી નદીઓના ઊંડા ધરા અને ત્યાંના ડુંગરની બખોલો હતી.

(24)બગસરામાં હતા ત્યારે મેઘાણીની પ્રકૃતિ કેવી હતી?
ઉત્તર: બગસરામાં હતા ત્યારે મેઘાણી શરમાળ અને ઓછાબોલા હતા.

(25)મેઘાણીની પહેલી પદ્યરચના કોના વિશેની હતી?
ઉત્તર: મેઘાણીની પહેલી પદ્યરચના નૈધરવંશના વેલાજીના પુત્ર ચિમનાજી વિશેની હતી.

(26)મેઘાણીએ ગ્રૅજ્યુએશન કયા વિષયો સાથે પાસ કર્યું? ક્યારે?
ઉત્તર: મેઘાણીએ ઈ. સ. 1916માં અંગ્રેજી-સંસ્કૃત વિષયો સાથે ગ્રેજ્યુએશન પાસ કર્યું.

(27) મેઘાણીને પોતાનું જીવનકાર્ય શામાં દેખાયું?
ઉત્તર: હડાળા દરબારે સોરઠી બહારવટિયા અને સંતોની વાતો કહી એમાં મેઘાણીને પોતાનું જીવનકાર્ય દેખાયું.

(28)મેઘાણીએ કોને કોને મળીને લોકગીતો ભેગાં કર્યાં?
ઉત્તર: મેઘાણીએ ચારણો, બારોટો, ભરવાડો, ભજનિકો, કાઠીઓ, રાવણહથ્થા ભરથરીઓ, ઘરડી દાદીમાઓ તેમજ ગૃહિણીઓને મળીને લોકગીતો ભેગાં કર્યાં.

(29)કવિશ્રી દુલા ભાયા કાગ સાથે મેઘાણી ક્યાં ગયા હતા?
ઉત્તર: કવિશ્રી દુલા ભાયા કાગ સાથે મેઘાણી ગીરમાં તુળસીશ્યામની નજીક ચારણોના એક નેસમાં ગયા હતા.

(30)બહેનના વાળ શોભતા ન હતા, કારણ કે...
ઉત્તર: વાળમાં ફૂલો જ ન હતાં.

(31)ભાઈને ત્યાં શું નથી ?
ઉત્તર: ભાઈને ત્યાં બાગબગીચાના રોપા નથી.

(32)ફૂલોનાં રૂપ અને સુગંધ વિશે ભાઈ શું કહે છે ? કેમ ?
ઉત્તર: ભાઈ કહે છે કે, ફૂલોનાં રૂપ કે સુગંધ વિશે તે કંઈ જાણતો નથી. તે તો ડુંગરામાં રહેતો ગોવાળ છે.

(33)જંગલી ફૂલો ક્યાં શોભતાં હતાં ?
ઉત્તર: જંગલી ફૂલો કૃષ્ણને માથે શોભતાં હતાં.

(34)વેણી, ગજરા કે હાર માટે કયાં ફૂલનો ઉપયોગ થાય છે ?
ઉત્તર: વેણી, ગજરા કે હાર માટે મોગરા, ડોલર, જૂઈ, ચમેલી ઉપરાંત ગુલાબ, ગલગોટા, સેવંતીનાં ફૂલોનો ઉપયોગ થાય છે.

(35)બહેન ક્યાં રહેતી હશે ?
ઉત્તર: બહેન શહેરમાં રહેતી હશે.

(36)ભાઈએ આ પહેલાં ક્યારે વેણી બનાવીને આપી હશે ?
ઉત્તર: જ્યારે ભાઈ-બહેન નાનાં હશે ત્યારે ભાઈએ બહેન માટે વેણી બનાવી હશે.

(37)ભાઈ બચાવમાં બહેનને શું કહે છે ?
ઉત્તર: ભાઈ બચાવમાં બહેનને કહે છે કે, ‘મોગરો, ડોલર, જૂઈ કે ચમેલી જેવાં ફૂલો મારે ત્યાં નથી. હું તો ડુંગરોમાં રહેનારો છું.’

(38)મેઘાણીને કયા કયા ઉપનામ મળ્યાં હતાં ?
ઉત્તર: મેઘાણીને ‘પહાડનું બાળક’, ‘વિલાપી’, ‘જનક રાજા’ તેમજ ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ ઉપનામ મળ્યાં હતાં

(39)ભાઈ જંગલના ફૂલની વેણી આપશે તો બહેન શું વિચારશે ?
ઉત્તર: ભાઈ જંગલના ફૂલની વેણી આપશે તો બહેન ભાઈના પ્રેમનો અનુભવ વેણી દ્વારા કરશે ને એને પોતાના વાળમાં ભરાવશે.

(40)શુભ પ્રસંગે મહત્વ શાનું છે ? મોંઘી ભેટનું ? ફક્ત મળવા જવાનું કે ભાવનું ?
ઉત્તર: શુભ પ્રસંગે મોંઘી ભેટ કે મળવા જવાનું મહત્વ નથી, પણ ભાવનું વિશેષ મહત્વ છે .

[ 5 ]નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :
(1)લોકો ધંધુકાની અદાલતમાં શા માટે ભેગા થવા લાગ્યા ?
ઉત્તર: મેઘાણીને (સિંધુડાના સર્જકનો) રાજદ્રોહનો આરોપ મૂકીને પકડવામાં આવ્યા હતા. તેનો વિરોધ ક૨વા લોકો ધંધુકાની અદાલતમાં ભેગા થવા લાગ્યા.

(2)‘સિંધુડો’ બહાર પડ્યો ત્યારે આપણો દેશ કઈ પરિસ્થિતિમાં હતો ? કોણ રાજ કરતું હતું ?
ઉત્તર: ‘સિંધુડો’ બહાર પડ્યો ત્યારે આપણો દેશ ગુલામીની સ્થિતિમાં હતો. અંગ્રેજો આપણા દેશમાં રાજ કરતા હતા.

(3)ઝવેરચંદનું બાળપણ ક્યાં પસાર થયું હતું ? શાથી ?
ઉત્તર: ઝવેરચંદનું બાળપણ જુદાં જુદાં ગામોનાં ખેતર-પાદર, નદી-પર્વત-ઝરણાં વચ્ચે પસાર થયું હતું. તેમના પિતા પોલીસ-જમાદાર હોવાથી તેમની બદલી વારંવાર થતી હતી. તેથી તેમને જુદાં જુદાં ગામોમાં રહેવું પડતું હતું.

(4)‘ગાય વાછરુંને ખેંચે' તેમ ઝવેરચંદને કઈ બાબતો ખેંચતી હતી ?
ઉત્તર: રજા પડતાં જ ગાય વાછરુંને ખેંચે તેમ ઝવેરચંદને લાખાપાદર ગામનું થાણું, ઊંચી ભેખડ પર આવેલો વોકળો, જરાક ખસીને છુપાઈ જાણે ઘૂમટો કાઢીને વહેતી ગોમુખી ગંગા ખેંચતાં.

(5)સર્જક મેઘાણી ઉપર શા માટે રાજદ્રોહનો આરોપ મુકાયો?
ઉત્તર: રાજ અંગ્રેજોનું હતું. સર્જક મેઘાણી એમની સામે, લોકોની સાથે, દેશભક્તિનાં ગીતો ગાતા હતા. લોકોમાં શો જાગે તે અંગ્રેજો સામે અહિંસક યુદ્ધ ફાટી નીકળે એવી દહેશતથી મેઘાણી પર રાજદ્રોહનો આરોપ મુકાયો.

(6)પિતાજીની બદલીઓની મેઘાણીના જીવન પર શી અસર થઈ ?
અથવા
મોટા થયા પછી મેઘાણી શા માટે ‘પહાડનું બાળક' તરીકે ઓળખાતા?
ઉત્તર: મેઘાણીના પિતા પોલીસ જમાદાર હોવાથી તેમની બદલીઓ ડુંગરાળ પ્રદેશોમાં થતી રહી. તેથી મેઘાણીનું બાળપણ અને શિક્ષણ ડુંગરાળ પ્રદેશોમાં થયું. નવાં નવાં ગામ તેમજ ખેતર-પાદર, નદી- પર્વત, લોકો સાથે તેમની દોસ્તી થતી રહી. આમ ખોળાનો ખૂંદનાર પહાડોનો ખૂંદનાર બની ગયો. આથી મોટા થયા પછી મેઘાણી ‘પહાડનું બાળક' તરીકે ઓળખાતા.

(7)ઝવેરચંદને ‘ગાય વાછરુંને ખેંચે' એમ કોણ ખેંચતું હતું?
ઉત્તર: રજા પડતાં જ લાખાપાદર ગામનું થાણું, ઊંચી ભેખડ પરનો વોંકળો-ચમનિયો તેમજ છુપાઈને જાણે ઘૂમટો કાઢીને વહેતી ગોમુખી ગંગા ઝવેરચંદને ‘ગાય વાછરુંને ખેંચે’ એમ ખેંચતાં હતાં.

(8)બગસરામાં મેઘાણીને શાના પાઠ શીખવા મળ્યા?
ઉત્તર: બગસરાની મિડલ-સ્કૂલમાં મેઘાણી પ્રથમ નંબરે રહેતા, પ્રાર્થના પોતે જ ગવડાવતા. જૈનોની પાઠશાળામાં ધર્મગુરુ કે દાતા આવે તો મેઘાણી જ કવિતા અને સ્તવનો ગાતા. આ સમયમાં જ મેઘાણીની રચેલી પદ્યરચના વિદ્યાર્થીસંઘે સમૂહમાં ગાઈ હતી. આમ, બગસરામાં મેઘાણીને કાવ્યગાન અને કાવ્યરચના કરવાના પાઠ મળ્યા.

(9)મેઘાણીએ પોતે પોતાનું ‘વિલાપી’ નામ કેમ સ્વીકાર્યું?
ઉત્તર: મેઘાણી બગસરાની હાઇસ્કૂલમાં ભણતા હતા ત્યારે એમને કલાપીનાં કાવ્યોનો પરિચય થયો. કલાપીનાં કાવ્યો તેઓ દર્દભરી હલકથી ગાતા. સૌ મિત્રો ને સ્નેહીજનો એમને કલાપીને બદલે ‘વિલાપી’ કહેતા. મેઘાણીએ પોતે એ રીતે પોતાનું ‘વિલાપી’ નામ સ્વીકારી લીધું.

(10)લોકસાહિત્ય ભેગું કરવામાં મેઘાણીને શી અગવડો વેઠવી પડતી ?
ઉત્તર: લોકસાહિત્ય ભેગું કરવામાં એ વખતે, આજના જેવી સગવડો નહોતી. રેકૉર્ડિંગ કરી લેવાની સગવડ પણ નહોતી, વાહનવ્યવહારની સગવડ નહોતી, મોટે ભાગે ઘોડે બેસીને કે ઊંટ
ઉપર બેસીને રખડપટ્ટી કરવી પડતી. ભોજનની પણ અગવડ વેઠવી પડતી.

(11)ઢેલીબહેન વિશે બે-ત્રણ વાક્યો લખો.
ઉત્તર: ઢેલીબહેન જાતે મેરાણી હતાં, તેઓ બગવદર ગામનાં હતાં. તેમના કંઠે ઘણાં લોકગીતો હતાં, તેમણે મેઘાણીને ઓટલે ગોદડી પાથરીને બેસાડીને આવકાર આપ્યો. મધરાત સુધી તેમને કંઠસ્થ હતાં એટલાં ગીતો ગાઈને મેઘાણીને સંભળાવ્યાં.

(12)ઝવેરચંદ પોતાને “પહાડનું બાળક' કેમ માનતા હતા ?
ઉત્તર: ઝવેરચંદ પોતાને ‘પહાડનું બાળક' માનતા હતા; કારણ કે તેમનું બાળપણ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં વીત્યું હતું. તેમના પિતાજીની બદલી દાઠા, ચોક, ચોટીલા, બાબરા, લાખાપાદર જેવા ડુંગરાળ પ્રદેશોમાં થતી. તેથી બાળક ઝવેરચંદ પર્વતો સાથે દોસ્તી કરીને ફરતો.

(13)ઝવેરચંદ વૅકેશનમાં લાખાપાદર શા માટે પહોંચી જતા ?
ઉત્તર: ઝવેરચંદ વૅકેશનમાં લાખાપાદર પહોંચી જતા, કારણ કે તેમને લાખાપાદર ગામની ઊંચી ભેખડ પર ઊભેલો વોકળો અને ગોમુખી ગંગા, ગાય વાછરુંને ખેંચે તેમ આકર્ષતાં હતાં. ત્યાંની નદીઓના ધરા અને ડુંગરની બખોલો તેમના બાળપણના સંગી હતા.

(14)ઉમાશંકર જોશીએ ઝવેરચંદને ‘લોકસાહિત્યવાળો' કહ્યા હતા, કારણ કે..
ઉત્તર: તેમણે લોકસાહિત્યને શોધી શોધી નોંધવાનું, લોકોની જબાન પરથી કાગળ પર ઉતારવાનું અને લોકસાહિત્યને આખા ગુજરાતમાં ફેલાવવાનું કામ કરેલું.

(15) ‘સિંધુડા’ના સર્જકને બે વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી, કારણ કે...
ઉત્તર : ‘સિંધુડા’ના સર્જકને બે વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી, કારણ કે ‘સિંધુડા'નાં ગીતો સાંભળીને લોકો અંગ્રેજ સરકારની સામે આગની જેમ ક્રોધે ભરાતા હતા. તેમનામાં દેશભક્તિનો પાનો ચઢતો હતો.

(16)કૉલેજમાં ઝવેરચંદ તરફ સૌનું ધ્યાન ખેંચાતું, કારણ કે..
ઉત્તર: કૉલેજમાં ઝવેરચંદ તરફ સૌનું ધ્યાન ખેંચાતું, કારણ કે તેમનો પોશાક અન્ય વિદ્યાર્થીઓ કરતાં વિશિષ્ટ હતો. લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધીનું ધોતિયું, છોગું રાખીને બાંધેલો ફેંટો કે બેંગલોરી ઘાટની ટોપી, પગમાં સ્લીપર અને મર્દાનગીભરી ચાલ હતી.

(17)મેઘાણી બારોટ, ચારણ, ગૃહિણીઓ પાસે લોકસાહિત્ય માટે જતા, કારણ કે...
ઉત્તર: મેઘાણી બારોટ, ચારણ, ગૃહિણીઓ પાસે લોકસાહિત્ય માટે જતા, કારણ કે લોકગીતો, રાસડા, વાર્તાઓ વગેરે લોાહિત્ય ભેગું કરવું અને લોકો સુધી પહોંચાડવું તેમાં તેમને આનંદ મળતો હતો. તેને તેમણે પોતાનું જીવનકાર્ય માન્યું હતું.

(18)કાવ્યની શરૂઆતમાં ભાઈ નાની વેણી બનાવવાનું શાથી કહે છે ?
ઉત્તર: ભાઈ જ્યાં રહે છે ત્યાં દુકાળ પડ્યો છે. તેના લીધે ઝાડ, ફૂલ કંઈ જ બચ્યું નથી. અમુક ફૂલ મળશે તો તે બહેનની વેણી બનાવશે; આમ, ઓછાં ફૂલ હોવાને લીધે ભાઈ નાની વેણી બનાવવાનું કહે છે.

(19)બહેનને ગમતાં ફૂલ ભાઈ કેમ લાવી શકતો નથી ?
ઉત્તર: ભાઈ ડુંગરાળ ગામમાં રહે છે, ત્યાં મોગરો ચમેલી જેવાં સુગંધીદાર - ઝીણાં ફૂલો ઊગતાં નથી. ત્યાં તો જંગલી ફૂલો જેવાં કે ગુલનાર, કેસૂડો, કરેણ જેવા સુગંધ વગરનાં પુષ્પો ઊગે છે. માટે ભાઈ બહેનને ગમતાં ફૂલ લાવી શકતો નથી.

(20)ભાઈ કાંટાવાળી વનસ્પતિનાં ફૂલ લેવાનું કેમ નક્કી કરે છે ?
ઉત્તર: ભાઈ કાંટાવાળી વનસ્પતિનાં ફૂલ લેવાનું નક્કી કરે છે. કારણ કે ત્યાં કાંટાવાળી વનસ્પતિ થાય છે. આ જંગલી ફૂલોથી મોરલીધરનું મસ્તક કેવું શોભે છે !

(21)વેણી લાંબી શી રીતે થવાની છે ?
ઉત્તર: ભાઈ બહેન માટે જંગલમાં જઈને જે મળે એ બધાં જ ફૂલો લઈ આવશે. તે પોતાની બહેન માટે અનેક કષ્ટ પણ સહન કરશે. પણ ફૂલો લઈ આવશે. આમ, આ બધાં ફૂલો ભેગાં કરીને જે વેણી બનાવશે તે લાંબી થવાની છે.

(22) ભાવનગર કૉલેજમાં મેઘાણીનું નામ ‘જનકરાજા' કેવી રીતે પડયું?
ઉત્તર : ભાવનગર કૉલેજમાં મેઘાણી લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધી પહોંચતું ધોતિયું, માથે બગસરાનો ચોકડીવાળો છોગાળો ફેંટો કે બેંગલોરી ઘાટની ટોપી ને પગમાં સ્લિપર પહેરતા. તેમજ બેઠી દડીનું શરીર, ભીનો વાન, ઊંડું ઊંડું નિહાળતી કોઈ ગંભીર વિચાર કરતી આંખો, ગૂંછળિયાળા વાળ અને મરદાનગીભરી ચાલવાની છટા આકર્ષક હતી, પણ તેઓ સ્વભાવે શરમાળ હતા. તેઓ ક્યારેક જ બોલતા.આથી ભાવનગર કૉલેજમાં તેઓનું નામ “જનકરાજા” પડી ગયું.

(23) ઢેલીબહેને મેઘાણી વિશે શું કહ્યું?
ઉત્તર: ઢેલીબહેને મેઘાણી વિશે કહે છે: “ધોળાં ધોળાં લૂગડાંમાં મોટી મોટી આંખ્યું નીસી ઢાળીને મારે આંગણ ઈવડા ઈ ઊભા'તા. જોતાં જ આવકારો દેવાનું મન થાય ઇવો માણહ! મેં તો ઓટલીએ ગોદડું પાથરી દીધું ને બેસાડ્યા. હું હેઠે બેસવા જતી, ત્યાં પગે પડીને “હં... હં... હં. તમે અહીં ઉપર બેસો, નહીંતર હુંય નીચે બેસું.” એમ કહીને મનેય ઉપર બેસાડી. પછી તો એમને જે ગીતો જોતાં'તાં તેની અરધી કડીઓ પોતે બોલે ને હું ગીત પૂરું કરી દઉં. પોતે નીચી મૂંડકી રાખીને ઝીણા ઝીણા અક્ષરમાં ટપકાવ્યે જાય. એક પછી એક ગીત મધરાત સુધી ગાયાં.”

(24) કાગબાપુના શબ્દોમાં હીરબાઈની વીરતા વિશે નોંધ લખો
ઉત્તરઃ કાગબાપુ હીરબાઈ વિશે લખે છેઃ “તુળસીશ્યામથી બે ગાઉ અમે ખજૂરીને નેસડે હતા, ત્યાં રીડ થઈ. હાવજ ડણક્યો. હાકોટા થાવા માંડ્યા. રોળકોળ વેળા થઈ હતી. ખાડું-ધણ ઝૂંપડે આવતાં હતાં. તેમાંથી હીરબાઈ કરી એક ચારણબાઈની વોડકીને હાવજે પાદરમાં જ પાડી. અમે બધા દોડયા. વીસેક જણ હતા. જયાં ધાર માથે ચડ્યા ત્યાં તો હીરબાઈ ક્યારનીયે ત્યાં પહોંચી ગઈ હતી. મરેલી વોડકી પર એ ચારણકન્યા ચડીને હાવજ સામે સોટો વીઝતી હતી. હાવજ બે પગે સામો થઈ હોંકારા કરતો હતો. બાઈ હાવજના ફીણથી નાહી રહી, પણ ગાયને ચારણી બાઈએ હાવજને ખાવા ન દીધી. એ વખતે ‘ચારણકન્યા' ગીત મેઘાણીભાઈ કાગળ-કલમ સિવાય રચીને ગાવા લાગ્યા. એમનું શરીર જાગી ઊઠ્યું. આંખો લાલ ઘ્રમેલ ત્રાંબા જેવી થઈ ગઈ. એ પણ હાવજ તરફ દોડવા લાગ્યા. અમે એમને માંડમાંડ પકડી રાખેલા.”

14. ઝવેરચંદ મેઘાણીનું પાત્રાલેખન 100 શબ્દોમાં કરો.
ઉત્તર : ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મ 28 ઑગસ્ટ, 1896ના રોજ ચોટીલામાં થયો હતો. એમના પિતાનું નામ કાળીદાસ હતું ને માતાનું નામ ધોળીબાઈ હતું. પિતા પોલીસ જમાદાર હતા. એમની નોકરીને કારણે અનેક ગામોમાં બદલીઓ થતી રહી. મોટા ભાગની બદલીઓ ડુંગરાળ પ્રદેશોનાં ગામોમાં થઈ. તેથી ઝવેરચંદનું બાળપણ પહાડી પ્રદેશમાં વીત્યું. પોતે 'પહાડનું બાળક' તરીકે ઓળખાવવામાં ગૌરવ લેતા. બારેક વર્ષની કિશોર-અવસ્થાએ જ કાવ્ય લખ્યું હતું.
ભાવનગર કૉલેજમાં પ્રવેશ લીધો. પોશાક અને દેખાવને લીધે સૌનું ધ્યાન ખેંચાયું : લાંબો સફેદ કોટ, પાની સુધી પહોંચતું ધોતિયું, બગસરાનો છોગું રાખી બાંધેલો ફેંટો, બેંગલોરી ઘાટની ટોપી, પગમાં સ્લિપર, બેઠી દડીનું શરીર, ભીનો વાન, ઊંડું ઊંડું નિહાળતી કોઈ ગંભીર વિચાર કરતી આંખો, ગૂંછળિયાળા વાળ અને મરદાનગીભરીચાલવાની આકર્ષક છટા.
ટાગોરની કવિતાની અસર થવાથી તેમણે પણ કાવ્યરચના કરવાની શરૂઆત કરી. કોલકાતાથી પાછા આવ્યા. લોકસાહિત્ય એકઠું કરવામાં પોતાનું જીવનકાર્ય દેખાયું. દુષ્કર કામ, જીવનનિષ્ઠાથી કર્યું. ઢેલીબહેન, ચારણકન્યા, હીરબાઈના પ્રસંગો પ્રેરણાદાયી છે. એ સિવાય જટો હલકારો, કાનિયો ઝાંપડો ને આપા શાદૂળ, જોગીદાસ ખુમાણ, આપો રતો, દાના ભગત, સંત દેવીદાસ – કેટલાં ખમીરવંતાં પાત્રો એમની કલમે અવતાર પામ્યાં, જેમાં ‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર' એક અનોખો કથાસંગ્રહ છે.
આવા હતા આપણા રાષ્ટ્રીય શાયર મેઘાણી

[ 6 ]જોડણી સુધારીને લખો :
(1)ઓફીસ – ઑફિસ
(2)તીપોઇ – ટિપોઈ
(3) સૂગંધિ – સુગંધી
(4)હીશાબ – હિસાબ
(5)નીરાંત – નિરાંત
(6)નશીબ – નસીબ
(7)બીલકુલ – બિલકુલ
(8)પ્લાસ્ટીક – પ્લાસ્ટિક
(9)વીશ્મય – વિસ્મય
(10)મશ્તીખોર – મસ્તીખોર
(11)અધભૂત– અદ્ભુત
(12)કાબરચિતરિ – કાબરચીતરી
(13)ભિનાસ – ભીનાશ
(14)દિકરિ – દીકરી
(15)યુધ્ધ – યુદ્ધ
(16)નીવેદન – નિવેદન
(17)ઑગષ્ટ – ઑગસ્ટ
(18)પ્રાથમીક – પ્રાથમિક

(19)ધર્મગૂરૂ – ધર્મગુરુ
(20)વિધ્યાર્થી – વિધાર્થી
(21)ઊપનામ – ઉપનામ
(22)જુનાગઢ – જૂનાગઢ
(23)કૌટુમબીક – કૌટુંબિક
(24)રવિન્દ્રનાથ – રવીન્દ્રનાથ

[ 7 ]સમાનાર્થી શબ્દો લખો :
(1)આંચકો – ધક્કો, ધ્રાસકો
(2)માતા – જનની, મમ્મી
(3)કાળજી – સંભાળ, દરકાર
(4)નજર – દૃષ્ટિ, ધ્યાન
(5)ચિંતા – ફિકર
(6)નસીબ – ભાગ્ય, કિસ્મત
(7)સુગંધી - ખુશબૂ, સુવાસ
(8)ભીંત – દીવાલ
(9)ડાયરી - રોજનીશી, નોંધપોથી
(10)ફોટો – છબી, તસવીર
(11)શંકા – સંદેહ, વહેમ
(12)એકદમ – ઓચિંતું, એકાએ
(13)સહેજ – થોડું, અલ્પ
(14)મ્હેર – કૃપા, દયા
(15)વાત – રાહ, પ્રતિક્ષા
(16)સાટુ – માટે, વાસ્તે
(17)વોકડી – વાછરડી
(18)તાસક – રકાબી
(19)નેસ – ઝૂપડું
(20)હાવજ – સિંહ

[ 8 ]વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો :
(1)રૂપાળું × કદરૂપું
(2)દુ:ખી × સુખી
(3)ભીનું × સૂકું
(4)નારાજ × રાજી
(5)જાણ × અજાણ
(6)સહેજ × વધારે
(7)સ્વસ્થ × અસ્વસ્થ
(8) સ્થિર × અસ્થિર
(9)કાળજી × બેકાળજી
(10)સુગંધી × દુર્ગંધી
(11)નસીબ × કમનસીબ
(12)સ્વજન × પરજન
(13)આળસુ × મહેનતુ
(14)હિંસક × અહિંસક
(15)ગુલામી × આઝાદી
(16)છેલ્લી × પહેલી
(17)જૂની × નવી
(18)ઊંડા × છીછરાં
(19)નજીક × દૂર
(20)વ્યવસ્થા × અવ્યવસ્થા
(21)ભીનો × સૂકો
(22)ઉત્તમ × કનિષ્ટ
(23)સગવડ × અગવડ
(24)હતાશા × આશા
(25)આવકારો × જાકારો

[ 9 ]શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:
(1)આનંદ માટે કરેલી મશ્કરી – ટીખળ
(2)ઉમેરીને બિનજરૂરી વધુ પડતું બોલ્યા કરવું – દોઢડહાપણ
(3)ભૂલવાની ટેવવાળા – ભૂલકણા
(4)ધીમા પવનમાં ઝાડ-વેલનાં પાન ફરફરતાં થતો અવાજ – મર્મર
(5)નવાઈ પમાડે તેવું અજાયબ – વિચિત્ર
(6)વસ્તુઓ મૂકવાની ખાનાંવાળી બનાવટ – કબાટ
(7)રોજેરોજની માહિતી નોંધવાની ચોપડી – ડાયરી, રોજનીશી
(8)બેંક સાથેની લેવડદેવડની નોંધ માટે ખાતેદારને મળતી ચોપડી – પાસબુક
(9)ચીજવસ્તુ રાખવાનું નાનું પાકીટ – પાઉચ
(10)ત્રણ પાયાવાળી ઘોડી – ટિપોઈ
(11)ઈશ્વર આગળનો ન્યાયનો દિવસ – કયામત
(12) અભાવ કે તિરસ્કાર બતાવવા મોં વાંકું કરવું – મચકોડવું
(13)જીવતાનો ઘાત કરીને મેળવવામાં ન આવ્યું હોય તેવું – અહિંસક
(14)રાજા અને એના રાજ્યને નુકસાન થાય એ પ્રકારની તન અને મનની – રાજદ્રોહ
પ્રવૃત્તિ
(15) પાણી સુકાઈ ગયું હોય તેવો મોટો વહેળો – વોંકળો
(16) નદી, તળાવ વગેરેમાંનો ઊંડો ખાડો – ધરો
(17) સત્તા પાસે દાદ મેળવવા, હથિયાર લઈ સરકાર કે લોકોને ધાડ પાડી – બહારવટિયા
હેરાન કરનાર માણસો
(18) ભરથર વગેરે લોકગીતો ગાનારાઓનું બે તારનું નાનું વાદ્ય – રાવણહથ્થો
(19) લોકપરંપરાથી ઊતરી આવેલું, કોઈ અજાણ્યા ગીતકારે રચીને લોકોમાં – લોકગીત
વહેતું મૂકેલું ગાન
(20) ભેંસોનું ધણ – ખાડું
(21) હજી ન વિયાણી હોય તેવી નાની ગાય કે ભેંસ – વોડકી
(22) 'હો' એવા સ્વીકારનો ઉદ્ગાર – હોંકારો

[10]રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ કરો :
(1)ઊથલપાથલ કરી નાખવું – ઊંધુંચતું કરી નાંખવું, તળે-ઉપર કરી નાખવું
વાક્ય: કાર્ટૂન નેટવર્ક ૫૨ ટોમ એન્ડ જેરીની જેમ છોટુને પણ ઘરમાં ઊથલપાથલ કરવાનું મન થયું.

(2)તાકી રહેવું – એકીટશે જોઈ રહેવું
વાક્ય: પપ્પા મને ઘડીક તાકી રહ્યા પછી દાઢી ખંજવાળતાં બોલ્યા.

(3)ડૂબી રહેવું – ખોવાઈ જવું
વાક્ય: મમ્મીની યાદમાં ક્યાંય સુધી મીની ડૂબી રહી.

(4)વેન લેવું – જીદ કે હઠ કરવી
વાક્ય: મીની જ્યારે દાળ-ભાત ખાવાની વેન લેતી ત્યારે તેના પપ્પા મૂંઝાતા.

(5)છાતીએ વળગાડવું – ભેટવું
વાક્ય: વળી, પપ્પા મને છાતીએ વળગાડી બોલ્યા, ‘ને આપણને રડાવ્યા કરે.’

(6)પાનો ચઢાવવો – પ્રોત્સાહન આપવું
વાક્ય : રમતોત્સવ વખતે દોડનારના નામની બૂમો પાડીને બધાં પોતપોતાના મિત્રોને પાનો ચઢાવે છે.

(7)જપ્ત કરવું – બળજબરીથી લેવું
વાક્ય : મગનભાઈએ ગાડી ખરીદવા બૅન્કમાંથી લોન લીધી. લોનના હપતા ન ભરતાં બૅન્કે તેમની ગાડી જપ્ત કરી.

(8)કાનમાં ગૂંજવું – મનમાં સંભળાવું
વાક્ય : હેત્વીએ એટલું સરસ ગીત ગાયું કે તેના શબ્દો અને ધૂન હજી મારા કાનમાં ગૂંજે છે.

(9)ખજાનો ખોલવો – મૂલ્યવાન ભંડાર ખોલવો
વાક્ય : મારાં દાદીને ઘણી બધી વાર્તાઓ આવડે. રોજ રાત્રે એમનો વાર્તાનો ખજાનો ખૂલે અને એક પછી એક વાર્તાઓ બહાર આવતી જાય.

(10)આંખમાં પાણી આવી જવું – આંસુ નીકળી આવવાં
વાક્ય : અભિમન્યુની વાર્તા વાંચી અમારી આંખમાં પાણી આવી ગયું.

[ 11 ]ઘટનાક્રમ યોગ્ય રીતે ગોઠવો.
[અ] (1)સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે ફરે.
(2)જેને ગીત યાદ હોય તે બોલે અને મેઘાણી તે લખી લે.
(3)ઘરે પહોંચીને લખાણ સરખું કરે, લોકોને ગમે તે રીતે સુધારા કરે.
(4) કોઈ વિસ્તાર કે વ્યક્તિને કોઈ ખાસ પ્રકારનું ગીત આવડે છે કે કેમ તે શોધે.
(5)સાંભળેલી વાત પરથી વાર્તા બનાવે.
(6)કોઈ વ્યક્તિએ ખાસ કામ કર્યું હોય તો તેની વાતો લોકો પાસેથી જાણે.

ઉત્તર: (1)સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે ફરે.
(2)કોઈ વ્યક્તિએ ખાસ કામ કર્યું હોય તો તેની વાતો લોકો પાસેથી જાણે.
(3)કોઈ વિસ્તાર કે વ્યક્તિને કોઈ ખાસ પ્રકારનું ગીત આવડે છે કે કેમ તે શોધે.
(4)જેને ગીત યાદ હોય તે બોલે અને મેઘાણી તે લખી લે.
(5)ઘરે પહોંચીને લખાણ સરખું કરે, લોકોને ગમે તે રીતે સુધારા કરે.
(6)સાંભળેલી વાત પરથી વાર્તા બનાવે.

[બ]આ ઘટનાઓ પાઠમાં કયા ક્રમે બને છે?
(1)પહેલો લેખ પ્રગટ થયો.
(2)કલાપીના કાવ્ય ગાનાર ‘વિલાપી’
(3)શેઠની પ્રશંસા કરતી પ્રાસવાળી સાદી રચના લખી.
(4)લોકસાહિત્યકાર કહેવાયા.
(5)પહાડી પ્રકૃતિમાં ઉછેર.
(6)લોકકથાઓ, લોકગીતો એકઠાં કર્યાં.
(7)કાવ્ય રચવાં શરૂ કર્યાં.

ઉત્તર: (1)પહાડી પ્રકૃતિમાં ઉછેર.
(2)શેઠની પ્રશંસા કરતી પ્રાસવાળી સાદી રચના લખી.
(3)કલાપીના કાવ્ય ગાનાર ‘વિલાપી’
(4)પહેલો લેખ પ્રગટ થયો.
(5)કાવ્ય રચવાં શરૂ કર્યાં.
(6)લોકકથાઓ, લોકગીતો એકઠાં કર્યાં.
(7)લોકસાહિત્યકાર કહેવાયા.

[12]નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવો :
(1)આત્મજા, ટીખળ, વિચિત્ર, કારણ, વિસ્મય, અવાજ
ઉત્તર: અવાજ, આત્મજા, કારણ, ટીખળ, વિચિત્ર, વિસ્મય

(2)બેચેની, નવાઈ, ધ્યેય, લહેર, આનંદ, હેતુ, શાંતિ
ઉત્તર: આનંદ, ધ્યેય, નવાઈ, બેચેની, લહેર, શાંતિ, હેતુ

(3)જનની, જનક, જતન, જંપ, જાણકાર, જરાક, જંતર
ઉત્તર: જતન, જનક, જનની, જરાક, જંતર, જંપ, જાણકાર

ધોરણ 6 ગુજરાતી સત્ર 2 પાઠ : 7. એકલનાં ઓવારણાં

2024-02-15T09:07:00.003+05:30

[1]નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને તેનો જવાબ લખો :
(1)પાર્થ કોનું નામ છે ?
(અ) અભિમન્યુનું (બ) અર્જુનનું (ક) શ્રીકૃષ્ણનું (ડ) બલરામનું
ઉત્તર : અર્જુનનું

(2)દ્રોણે કૌરવસૈન્યને યુદ્ધ માટે કેવા આકારમાં ગોઠવ્યું ?
(અ) વમળાકાર (બ) પદ્માકાર (ક) ત્રિશૂળાકાર (ડ) સર્પાકાર
ઉત્તર : પદ્માકાર

(3)“આપે મને બોલાવ્યો !' – કોણ બોલે છે ?
(અ) અર્જુન (બ) સાત્યકિ (ક) અભિમન્યુ (ડ) યુધિષ્ઠિર
ઉત્તર: અભિમન્યુ

(4)સવારનો તડકો કોના ગૌરવર્ણને દીપાવતો હતો ?
(અ) ગદાધારી ભીમને (બ) જયદ્રથને (ક) કુમળા અભિમન્યુને (ડ) ધનુર્ધર અર્જુનને
ઉત્તર: કુમળા અભિમન્યુને

(5)“એવું થઈ શકશે કે કેમ તે વિશે વિચારવું હું છોડી દઉં છું.” કોણ બોલે છે ?
(અ) યુધિષ્ઠિર (બ) ધૃષ્ટદ્યુમ્ન (ક) અભિમન્યુ (ડ) શ્રીકૃષ્ણ
ઉત્તર: અભિમન્યુ

(6)“મેં મારી મોટીમાના આશીર્વાદ લઈ લીધા છે.” કોણ બોલે છે ?
(અ) અભિમન્યુ (બ) ધૃષ્ટદ્યુમ્ન (ક) સાત્યકિ (ડ) પ્રદ્યુમ્ન
ઉત્તર: અભિમન્યુ

(7)સુમિત્ર, કદાચ સાંજે હું મારી મોટીમાને ચરણે વંદન કરવા પાછો ન ફરું.” કોણ બોલે છે ?
(અ) પ્રદ્યુમ્ન (બ) સાત્યકિ (ક) અભિમન્યુ (ડ) ધૃષ્ટદ્યુમ્ન
ઉત્તર : અભિમન્યુ

(8) પુત્રના મૃત્યુથી કોણ ખૂબ ગુસ્સે ભરાયો ?
(અ) અર્જુન (બ) દુર્યોધન (ક) દ્રોણ (ડ) સાત્યકિ
ઉત્તર: દુર્યોધન

(9)“મારો ! મારો... આ છોકરાને જીવતો ન જવા દેશો !” કોણ બોલે છે ?
(અ) ગુરુ દ્રોણ (બ) દુ:શાસન (ક) કર્ણ (ડ) દુર્યોધન
ઉત્તર: દુર્યોધન

(10)એકસાથે છ યોદ્ધાઓનો સામનો કરતાં કોનો રથ ભાંગી ગયો ?
(અ) દુર્યોધનનો (બ) અભિમન્યુનો (ક) ભીમનો (ડ) દ્રોણનો
ઉત્તર: અભિમન્યુનો

(11)પોતાના બધા સાથીઓને એકસાથે અભિમન્યુ પર તૂટી પડવાનું કોણે કહ્યું ?
(અ) દ્રોણે (બ) કર્ણે (ક) દુર્યોધને (ડ) કૃપાચાર્યે
ઉત્તર: દ્રોણે

(12)કોને ચિંતા થઈ કે હવે,અર્જુન યુદ્ધ કરવાનું છોડી દેશે ?
(અ) સુભદ્રાને (બ) દ્રૌપદીને (ક) શ્રીકૃષ્ણને (ડ) માતા કુંતીને
ઉત્તર: દ્રૌપદીને

(13)અભિમન્યુના મૃત્યુથી કોણ ખૂબ ખુશ થઈ ગયો ?
(અ) દુર્યોધન (બ) દ્રોણ (ક) કર્ણ (ડ) દુઃશાસન
ઉત્તર: દુર્યોધન

(14)કોને ખબર પડી ગઈ કે પોતાનો વીર પુત્ર મૃત્યુ પામ્યો છે ?
(અ) દ્રોણને (બ) અર્જુનને (ક) સાત્યકિને (ડ) ધૃષ્ટદ્યુમ્નને
ઉત્તર: અર્જુનને

(15)અર્જુન પાસે જયદ્રથનો વધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કોણે લેવડાવી ?
(અ) સુભદ્રાએ (બ) દ્રૌપદીએ (ક) ભીમે (ડ) યુધિષ્ઠિરે
ઉત્તર: દ્રૌપદીએ

(16) અર્જુનને શાંત કરવા તેને પોતાની સાથે કોણ લઈ ગયા ?
(અ) યુધિષ્ઠિર (બ) ભીમ (ક) શ્રીકૃષ્ણ (ડ) દ્રૌપદી
ઉત્તર : શ્રીકૃષ્ણ

(17) “જો સૌનાં __________ સિવાય.” યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.
(અ) કપડાં (બ) મોં (ક) બાજુબંધ (ડ) કમરબંધ
ઉત્તર: મોં

(18) ‘અભાગી' શબ્દનો અર્થ શો થાય છે ?
(અ) કમનસીબ (બ) અધમૂઓ (ક) ભાગેલો (ડ) ભાગ્યશાળી
ઉત્તર : કમનસીબ

(19) ‘ધાને’ શબ્દનો અર્થ શો થાય છે ? ઉત્તર : (ડ)
(અ) દોડવું (બ) કૂદવું (ક) હસવું (ડ) જવું
ઉત્તર : જવું

(20) ‘આભ’ શબ્દનો પર્યાયવાચી શબ્દ કયો નથી.
(અ) વાદળ (બ) આકાશ (ક) નભ (ડ)ગગન
ઉત્તર : વાદળ

(21) પદ્મવ્યૂહ ભેદાતાં કોના ગર્વના ચૂરેચૂરા થઈ ગયા?
(અ) દુર્યોધનના (બ) દ્રોણના (ક) જયદ્રથના (ડ) યુધિષ્ઠિરના
ઉત્તર : દ્રોણના

(22)પદ્મવ્યૂહ ભેદવાની વિદ્યા કોણ જાણતું નહોતું?
(અ) શ્રીકૃષ્ણ (બ) અભિમન્યુ (ક) યુધિષ્ઠિર (ડ) અર્જુન
ઉત્તર : યુધિષ્ઠિર

(23)'દ્રોણને હું જાણું છું. તે નિયમ વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરશે.’– આ કોણે કહ્યું ?
(અ) દ્રૌપદીએ (બ) સુમિત્રે (ક) અભિમન્યુએ (ડ) અર્જુને
ઉત્તર : સુમિત્રે

(24)અભિમન્યુના મામાનું નામ શું?
(અ) સાત્યકિ (બ) ધૃષ્ટદ્યુમ્ન (ક) સુમિત્ર (ડ) અર્જુન
ઉત્તર : ધૃષ્ટદ્યુમ્ન

(25)“સવારનો તડકો આ કુમળા યોદ્ધાના ગૌરવર્ણને દીપાવતો હતો' – આ વાક્ય કોનો નિર્દેશ કરે છે? (અ) સાત્યકિનો (બ) ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો (ક) સુમિત્રનો (ડ) અભિમન્યુનો
ઉત્તર : અભિમન્યુનો

(26)જયદ્રથ કોના પક્ષે હતો?
(અ) શ્રીકૃષ્ણના પક્ષે (બ) પાંડવોના પક્ષે (ક) નિષ્પક્ષ (ડ) કૌરવોના પક્ષે
ઉત્તર : કૌરવોના પક્ષે

(27) દુર્યોધનનો શંખનાદ સાંભળીને કોણ વિષાદગ્રસ્ત થઈ ગયું?
(અ) દ્રૌપદી (બ) અભિમન્યુ (ક)પાંડવ (ડ) અર્જુન
ઉત્તર : દ્રૌપદી

(28) પાઠમાં દ્રૌપદી માટે બીજું કયું નામ પ્રયોજાયું છે?
(અ) સમ્રાજ્ઞી (બ) યાજ્ઞસેની (ક) ચિત્રસેની (ડ) યાદસેની
ઉત્તર : યાજ્ઞસેની

(29)“સમુદ્રનું મોજું છીછરા ટાપુ પર ફરી વળે તેમ અભિમન્યુ કૌરવો પર છવાતો ચાલ્યો.”
આ વાક્યના આધારે નીચેનાં વાક્યો પૈકી સાચું વાક્ય પસંદ કરો:
(અ)ટાપુ નાનકડો હોય તેથી ઝડપથી પાણીમાં ડૂબી જાય.
(બ)ટાપુની ઊંચાઈ ઓછી હોય તેથી ઝડપથી પાણીમાં ડૂબી જાય.
(ક)ટાપુ છીછરો હોય તેથી પાણીની થપાટ વાગતાં જ એ નીચે પડી જાય.
ઉત્તર: ટાપુ નાનકડો હોય તેથી ઝડપથી પાણીમાં ડૂબી જાય

(30) શત્રુઓ અર્જુનને યુદ્ધ માટે રણભૂમિના દક્ષિણ છેવાડે લઈ ગયા.
(અ)તેરમા દિવસે સવારે (બ)બારમા દિવસે સવારે (ક) દસમા દિવસે સવારે (ડ)નવમા દિવસે સવારે
ઉત્તર : તેરમા દિવસે સવારે

[2]કૌંસમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1)રાજમહેલમાં મહારાણી રુક્મિણી અને ………………. બેઠાં હતાં.(શ્રીકૃષ્ણ, સુભદ્રા)
ઉત્તર: સુભદ્રા

(2)સુભદ્રાના મોં ઉપર ………………. સ્મિત છવાઈ ગયું.(ગર્વીલું, લલચામણું)
ઉત્તર: ગર્વીલું

(3)તેરમા દિવસે સવારે શત્રુઓએ ………………. યુદ્ધ માટે પડકાર ફેંક્યો.(યુધિષ્ઠિરને, અર્જુનને)
ઉત્તર: અર્જુનને

(4)ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પોતાની ………………. યુધિષ્ઠિર પાસે દર્શાવી.(કથા, ચિંતા)
ઉત્તર: ચિંતા

(5)સવારનો તડકો આ કુમળા યોદ્ધાના ………………. ને દીપાવતો હતો.(શ્યામવર્ણ, ગૌરવર્ણ)
ઉત્તર: ગૌરવર્ણ

(6)રથમાં બેસવા જતાં અભિમન્યુને ………………. એ વહાલથી પાસે લીધો.(સુભદ્રા, દ્રૌપદી)
ઉત્તર: દ્રૌપદી

(7)અભિમન્યુએ ક્ષણમાત્રમાં જ પદ્મને ભેદીને દ્રૌણના ગર્વના ………………. કરી નાખ્યા.
(વેરવિખેર, ચૂરેચૂરા)
ઉત્તર: ચૂરેચૂરા

(8) ………………. શિબિરના દ્વારમાં જ શાંત નિશ્ચલ ઊભા હતા.(સુભદ્રા,શ્રીકૃષ્ણ)
ઉત્તર: શ્રીકૃષ્ણ

(9)તેઓ દ્વારમાં ………………. ઊભા હતા.(નિશ્ચલ, અસ્થિર)
ઉત્તર: નિશ્ચલ

(10) અર્જુન મૂઢ, હતાશ અને ………………. થઈ કશું જ બોલ્યા વગર ઊભો રહ્યો.(શોકમય, વિસ્મય)
ઉત્તર: શોકમય

(11)દ્રૌણે પદ્મવ્યૂહની રચના કરી તેથી ………………. ચિંતિત હતી. ( પાંડવસેના, કૌરવસેના)
ઉત્તર: પાંડવસેના

(12)શત્રુઓ અર્જુનને રણભૂમિનાં ………………. છેવાડે ખેંચી ગયા. (ઉત્તર, દક્ષિણ)
ઉત્તર: દક્ષિણ

(13)અભિમન્યુને વિશ્વાસ હતો કે તે પોતે ………………. તોડી શકશે. (ચક્રવ્યૂહ, લંબવ્યૂહ)
ઉત્તર: ચક્રવ્યૂહ

(14)વ્યૂહની બહાર નીકળવા માટે ……………….. ને અન્ય યોદ્ધાની મદદની જરૂર હતી.(અભિમન્યુ, અર્જુન)
ઉત્તર : અભિમન્યુ

(15) જોતજોતામાં અભિમન્યુએ વ્યૂહની એક પછી એક ………………. હરોળ તોડી નાખી. (હરોળ, ગાંઠ)
ઉત્તર: હરોળ

(16) ………………. એ અભિમન્યુને પદ્મવ્યૂહ ભેદતાં શીખવ્યું હતું. (પિતા અને મામા, પિતા અને કાકા)
ઉત્તર: પિતા અને મામા

(17)તારી ………………. સુણી કોઈ ના આવે. (ધાક, હાક)
ઉત્તર : હાક

(18)માણસો રણવગડે ………………. ટાણે સૌ ખૂણે સંતાય (નીસરવા, ફરવા)
ઉત્તર : નીસરવા

(19) ……………….. તૂફાની રાતે. (અજવાળી, ઘનઘેરી)
ઉત્તર: ઘનઘેરી

(20)અભિમન્યુના………………. નું નામ સુમિત્ર હતું. (સારથિ, મિત્ર)
ઉત્તર : સારથિ

[3]વાકય ખરાં છે કે ખોટાં તે કે ની નિશાની કરીને જણાવો:
(1) પિતા અને મામાએ અભિમન્યુને પદ્મવ્યૂહ ભેદતાં શીખવ્યું હતું. ઉત્તર:

(2)શત્રુઓ અર્જુનને રણભૂમિના દક્ષિણ છેવાડે ખેંચી ગયા. ઉત્તર:

(3)દ્રૌણે પદ્મવ્યૂહની રચના કરી તેથી પાંડવસેના ચિંતિત ન હતી. ઉત્તર:

(4)અભિમન્યુને વિશ્વાસ હતો કે તે પોતે ચક્રવ્યૂહ તોડી શકશે. ઉત્તર:

(5)વ્યૂહની બહાર નીકળવા માટે અભિમન્યુને અન્ય યોદ્ધાની મદદની જરૂર હતી. ઉત્તર:

(6)પાંડવો ઇચ્છતા હતા કે અભિમન્યુ વ્યૂહમાંથી કોઈની મદદ વગર જાતે જ પાછો ફરે. ઉત્તર:

(7)પાંડવો પદ્મવ્યૂહમાં પ્રવેશીને તેને વેરિવખેર કરી દેશે એવી અભિમન્યુને ખાતરી હતી. ઉત્તર:

(8)અભિમન્યુએ સારથિને કહ્યું કે દ્રોણ યુદ્ધના નિયમોનું પાલન નહિ કરે. ઉત્તર:

(9)દ્રૌપદી અભિમન્યુનું યુદ્ધ જોતી હતી. ઉત્તર:

(10)જોતજોતામાં અભિમન્યુએ વ્યૂહની એક પછી એક હરોળ તોડી નાખી. ઉત્તર:

(11)પાંડવોને જયદ્રથે આગળ વધતાં અટકાવી દીધા. ઉત્તર:

(12)અભિમન્યુને છ કોઠાનું જ્ઞાન હતું. ઉત્તર:

(13)અર્જુનની આંખો સુક્કી થઈ ગઈ હતી. ઉત્તર:

(14)અભિમન્યુને પદ્મવિદ્યા પાર્થે (અને) અને શ્રીકૃષ્ણએ શીખવી હતી. ઉત્તર:

(15)અભિમન્યુની પાછળ જતા યોદ્ધાઓને દુર્યોધને રોકી લીધા. ઉત્તર:

(16)પાંડવસેનાએ પદ્મવ્યૂહ ગોઠવ્યો હતો. ઉત્તર:

(17)દ્રોણના ગર્વના ચૂરેચૂરા થઈ ગયા. ઉત્તર:

[4]નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(1)બધાં કોની પ્રતીક્ષા કરતાં હતાં ?
ઉત્તર: બધાં સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુની પ્રતીક્ષા કરતાં હતાં.

(2)ગદાયુદ્ધ એટલે શું ?
ઉત્તર: ગદા દ્વારા લડવામાં આવતા યુદ્ધને ગદાયુદ્ધ કહેવાય છે.

(3)પદ્મવ્યૂહને ભેદવા માટે કોણ કોણ ચર્ચા કરતાં હતાં ?
ઉત્તર: પદ્મવ્યૂહને ભેદવા માટે યુધિષ્ઠિર, ભીમ, સાત્યકિ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દ્રૌપદી ચર્ચા કરતાં હતાં.

(4)પદ્મવ્યૂહને ભેદવાની શક્તિ કોના કોનામાં હતી ?
ઉત્તર: પદ્મવ્યૂહને ભેદવાની શક્તિ શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન, પ્રદ્યુમ્ન અને અભિમન્યુમાં હતી.

(5)અભિમન્યુએ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તરફ ફરીને શું કહ્યું ?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તરફ ફરીને કહ્યું કે, “મામા, આજ્ઞા આપો. હવે સમય થઈ ગયો છે.”

(6)અભિમન્યુના રથનો સારથિ કોણ હતો ?
ઉત્તર: અભિમન્યુના રથનો સારથિ સુમિત્ર હતો.

(7)અભિમન્યુની પત્નીનું નામ શું હતું ?
ઉત્તર: અભિમન્યુની પત્નીનું નામ ઉત્તરા હતું.

(8)પાંડવોને કોણે આગળ વધતાં અટકાવી દીધા ?
ઉત્તર: પાંડવોને જયદ્રથે આગળ વધતાં અટકાવી દીધા.

(9)દુર્યોધનનો ક્રોધ કેમ કાબૂમાં ન રહ્યો ?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ દુર્યોધનના પુત્રને માર્યો હતો, તેથી તેનો ક્રોધ કાબૂમાં ન રહ્યો.

(10)ગુરુ દ્રોણે દુર્યોધનને શું વચન આપ્યું હતું ?
ઉત્તર: ગુરુ દ્રોણે દુર્યોધનને વચન આપ્યું હતું કે તે કોઈ એક પાંડવ મહારથીને મારશે.

(11)દુઃખ ભીમ અને પાગલ ક્રોધથી પોતાના થઈને રડતો ખેંચતો હતો કેશ. – વાક્યમાં યોગ્ય વિરામચિહ્નોનો ઉપયોગ કરી ક્રમમાં લખો.
ઉત્તર: ભીમ દુઃખ અને ક્રોધથી પાગલ થઈને પોતાના કેશ ખેંચતો રડતો હતો.

(12)“બંને ભાઈઓ અર્જુન સમક્ષ શોક વ્યક્ત કરવા લાગ્યા.'' – આ વાક્ય કોને લાગુ પડે છે ?
ઉત્તર : બંને ભાઈઓ અર્જુન સમક્ષ શોક વ્યક્ત કરવા લાગ્યા.” – આ વાક્ય ભીમ અને યુધિષ્ઠિરને લાગુ પડે છે.

(13)અર્જુનની આંખો કેવી થઈ ગઈ હતી ?
ઉત્તર: અર્જુનની આંખો સુક્કી થઈ ગઈ હતી.

(14)શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાની શિબિર પર શાથી લઈ ગયા ?
ઉત્તર: પુત્રના મૃત્યુથી ગુસ્સે ભરાયેલ અર્જુનને શાંત પાડવા શ્રીકૃષ્ણ તેને પોતાની શિબિરમાં લઈ ગયા.

(15)તેરમા દિવસે સવારે શત્રુઓ અર્જુનને યુદ્ધ માટે ક્યાં લઈ ગયા?
ઉત્તર: તેરમા દિવસે સવારે શત્રુઓ અર્જુનને યુદ્ધ માટે રણભૂમિના દક્ષિણ છેવાડે લઈ ગયા.

(16 )દ્રોણે કૌરવસૈન્યને કયા વ્યૂહમાં ગોઠવ્યું હતું?
ઉત્તર: દ્રોણે કૌરવસૈન્યને પદ્મવ્યૂહ(કમળના આકા૨)માં ગોઠવ્યું હતું.

(17)પદ્મવ્યૂહની વાત સાંભળીને દ્રૌપદીએ શું કહ્યું?
ઉત્તર: પદ્મવ્યૂહની વાત સાંભળીને દ્રૌપદીએ કહ્યું, ‘“સુભદ્રા કહેતી હતી કે અભિમન્યુ પદ્મ ભેદી શકે છે. પાર્થે તેને આ વિદ્યા આપી છે.’’

(18)અભિમન્યુને પદ્મવિદ્યા કોણે શીખવી હતી?
ઉત્તર: અભિમન્યુને પદ્મવિદ્યા પાર્થે (અને) અને શ્રીકૃષ્ણએ શીખવી હતી.

(19)કુરુસેનાનું નિરીક્ષણ કરવામાં અભિમન્યુ સાથે કોણ કોણ હતાં?
ઉત્તર: કુરુસેનાનું નિરીક્ષણ કરવામાં અભિમન્યુ સાથે યુધિષ્ઠિર, ભીમ, સાત્યકિ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દ્રૌપદી હતાં.

(20)અભિમન્યુએ યુધિષ્ઠિર આગળ પદ્મવ્યૂહ વિશે શી આશંકા વ્યક્ત કરી?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ યુધિષ્ઠિર આગળ પદ્મવ્યૂહ ભેદવા અંગે શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરી, પણ પદ્મપ્રવેશ પછી પાંખડીઓ બિડાઈ જાય તો પોતાના અસ્તિત્વ વિશે આશંકા વ્યક્ત કરી.

(21)ભીમે બળ આપતાં અભિમન્યુને શું કહ્યું?
ઉત્તર: ભીમે બળ આપતાં અભિમન્યુને પદ્મવ્યૂહ ભેદાય કે તરત જ સાથે ધસી જઈને બધું વેરવિખેર કરી નાખવાની વાત કરી.

(22)અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ ભેદવા કોની આજ્ઞા માગી?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ ભેદવા મામા, ધૃષ્ટદ્યુમ્નની આજ્ઞા માગી.

(23) દ્રૌપદીએ અભિમન્યુને કેવી રીતે વિદાય આપી?
ઉત્તર: દ્રૌપદીએ અભિમન્યુને વહાલથી પાસે લીધાં, કપાળે ચૂમી ભરી ને આશીર્વાદ સાથે વિદાય આપી.

(24)અભિમન્યુના સારથિનું નામ શું હતું?
ઉત્તર: અભિમન્યુના સારથિનું નામ ‘સુમિત્ર’ હતું.

(25)અભિમન્યુના રથની સાથે રણભૂમિ તરફ કોના કોના રથ દોડ્યા?
ઉત્તર: અભિમન્યુના રથની સાથે રણભૂમિ તરફ સાત્યકિ, ભીમ, યુધિષ્ઠિર, સહદેવ, નકુળ, કેકાય-બંધુઓ અને ધૃષ્ટકેતુના રથ દોડ્યા.

(26)અભિમન્યુ કૌરવો પર કેવી રીતે છવાતો ચાલ્યો?
ઉત્તર: સમુદ્રનું મોજું છીછરા ટાપુ પર ફરી વળે તેમ અભિમન્યુ કૌરવો પર છવાતો ચાલ્યો.

(27)અભિમન્યુની પાછળ જતા યોદ્ધાઓને કોણે રોકી લીધા?
ઉત્તર: અભિમન્યુની પાછળ જતા યોદ્ધાઓને જયદ્રથે રોકી લીધા.

(28)દુર્યોધનનો ક્રોધ શાથી કાબૂમાં ન રહ્યો?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ દુર્યોધનના પુત્રને માર્યો તેથી દુર્યોધનનો ક્રોધ કાબુમાં ન રહ્યો.

(29)અભિમન્યુનો વધ કોણે, શી રીતે કર્યો?
ઉત્તર: અભિમન્યુનો વધ છ મહારથીઓએ, એકસાથે હુમલો કરી, તેને શસ્ત્રવિહીન અને રથવિહીન કરીને કર્યો.

(30)દ્રૌપદીને શિરે અર્જુન વિશે શી જવાબદારી હતી?
ઉત્તર: દ્રોપદીને શિરે, અભિમન્યુના શોકમાં અર્જુન યુદ્ધત્યાગ કરીને ચાલ્યો ન જાય તે જોવાની જવાબદારી હતી.

(31)દ્રૌપદી જળપાત્ર લઈને અર્જુન પાસે શા માટે ગઈ?
ઉત્તર: દ્રૌપદી જળપાત્ર લઈને અર્જુન પાસે પ્રતિજ્ઞા લેવડાવવા ગઈ.

(32) શ્રીકૃષ્ણ કોને પોતાની શિબિરમાં લઈ ગયા?
ઉત્તર: શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાની શિબિરમાં લઈ ગયા.

(32)‘અપરાજેય’ પાઠના લેખકનું નામ શું છે?
ઉત્તર: ‘અપરાજેય’પાઠના લેખકનું નામ છે – ધ્રુવ ભટ્ટ.

[5]નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો:
(1)પદ્મવ્યૂહ અંગે અભિમન્યુને કઈ બાબતનું જ્ઞાન ન હતું ?
ઉત્તર: અભિમન્યુને પદ્મવ્યૂહ ભેદતાં તો આવડતું હતું; એટલે કે, છ કોઠાનું જ્ઞાન હતું, પરંતુ ભેદીને બહાર નીકળવાનું એટલે કે, સાતમા કોઠાનું જ્ઞાન ન હતું.

(2)પદ્મવ્યૂહ એટલે શું ?
ઉત્તર: પદ્મવ્યૂહ એટલે કમળના આકારમાં સૈનિકો ગોઠવાઈ જઈ દુશ્મનને ઘેરી હુમલો કરવાની યુદ્ધની એક વ્યૂહરચના; જેને ચક્રવ્યૂહ પણ કહેવાય છે.

(3)પદ્મવ્યૂહને જોઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને શી ચિંતા થઈ ?
ઉત્તર: પદ્મવ્યૂહને જોઈ ધૃષ્ટદ્યુમ્નને ચિંતા થઈ કે, “જો આ પદ્મવ્યૂહને ભેદી ન શકાય તો સાંજ સુધીમાં તો પાંડવ સૈન્યમાં મહાવિનાશ સર્જાય !''

(4)અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ બાબતે યુધિષ્ઠિરને શું કહ્યું ?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ બાબતે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું કે, “કાકાશ્રી, આ પદ્મ હું ભેદી શકીશ; પરંતુ મારા પદ્મપ્રવેશ પછી જો તેની પાંખડીઓ બિડાઈ જાય તો પાંડવો એક મહારથી ગુમાવશે.'

(5)સારથિએ અભિમન્યુને શું કહ્યું ?
ઉત્તર: સારથિએ અભિમન્યુને કહ્યું કે, “કુમાર, દ્રોણને હું જાણું છું. તે નિયમ વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરશે. આપે આપના પિતાશ્રીની આજ્ઞા લીધી હોત તો સારું હતું.'

(6)અભિમન્યુની ઉંમર બીજા યોદ્ધાઓ કરતાં નાની છે, એવું કયા શબ્દ / વાક્યને આધારે કહી
શકાય ?
ઉત્તર: તે પદ્મને આ તરુણે સ્વયં દ્રોણની હાજરીમાં ક્ષણમાત્રમાં ભેદી નાખ્યું.’ આ વાક્ય અને ‘તરુણ’ શબ્દને આધારે કહી શકાય.

(7) દ્રોણના ગર્વના ચૂરેચૂરા શી રીતે થયા ?
ઉત્તર: દ્રોણને એવો ગર્વ હતો કે પદ્મવ્યૂહ ભેદી શકાશે નહીં, પરંતુ તરુણ અભિમન્યુએ સ્વયં દ્રોણની હાજરીમાં પદ્મને ક્ષણમાત્રમાં ભેદી નાખ્યું એટલે દ્રોણના ગર્વના ચૂરેચૂરા થઈ ગયા.

(8) દ્રૌપદીની આંખો છલકાઈ ગઈ.” આ વાક્ય શું દર્શાવે છે ? આનંદ કે દુઃખ ?
ઉત્તર: ‘દ્રૌપદીની આંખો છલકાઈ ગઈ.” આ વાક્ય આનંદ દર્શાવે છે. સ્વયં દ્રોણની હાજરીમાં અભિમન્યુએ પદ્મને ક્ષણમાત્રમાં ભેદી નાખ્યું. આ જોઈને દ્રોપદીની આંખમાં હર્ષનાં આંસુ આવે છે.

(9) છએ મહારથીઓએ અભિમન્યુ સાથે શું કર્યું ?
ઉત્તર: છએ મહારથીઓએ એકસાથે અભિમન્યુ પર હુમલો કરી તેને શસ્ત્રવિહીન અને રથવિહીન કરી નાખ્યો. નિઃશસ્ત્ર બાળકને ભૂમિ પર પાડી નાખીને તેનો વધ કર્યો.

(10)પુત્રને મરણ પામેલો જોઈને અર્જુનની સ્થિતિ કેવી થઈ ?
ઉત્તર: પુત્રને મરણ પામેલો જોઈને અર્જુન અવાચક નજરે જોઈ રહ્યો. તેની આંખો સુક્કી થઈ ગઈ. તે મૂઢ, હતાશ અને શોકમય થઈ નિ:શબ્દ ઊભો હતો. તેના હોઠ સહેજ હલતા હતા.

(11)શું બન્યું હોત તો અભિમન્યુ બચી શક્યો હોત ?
ઉત્તર: જો અભિમન્યુએ માના ગર્ભમાં સાતમા કોઠાનું પૂર્ણ જ્ઞાન મેળવ્યું હોત અને તેના કાકાથી પાંડવોને પદ્મમાં પ્રવેશતાં જયદ્રથ રોક્યા ન હોત તો અભિમન્યુ બચી શક્યો હોત.

(12)સૈન્યને પદ્મવ્યૂહમાં જોઈને ધૃષ્ટદ્યુમ્નને શી ચિંતા થઈ?
ઉત્તર: કૌરવસેનાએ પદ્મવ્યૂહ ગોઠવ્યો હતો. ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પાંડવ હતા, તેમણે આ પદ્મવ્યૂહ જોયો. એ પોતે યુદ્ધકળાના નિષ્ણાત પક્ષે હતા. તેમને થયું કે સાંજ સુધીમાં પાંડવસેના જો આ પદ્મવ્યૂહ ભેદી નહીં શકે તો મહાવિનાશ રેલાશે. તેથી તેમણે આ ચિંતા યુધિષ્ઠિર આગળ રજૂ કરી.

(13)છાતીસરસો ચાંપી યુધિષ્ઠિરે અભિમન્યુને શું કહ્યું?
ઉત્તર: અભિમન્યુને છાતીસરસો ચાંપી યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “બેટા,અમે જ તને બોલાવ્યો છે, દ્રોણે પદ્મવ્યૂહની રચના કરી છે. તેને ભેદવાની શક્તિ અને આવડત શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને પ્રદ્યુમ્ન સિવાય કોઈનામાં હોય તો તે તારામાં છે.'

(14)સારથિએ અભિમન્યુને ચેતવતાં શું કહ્યું?
ઉત્તર: સારથિએ અભિમન્યુને ચેતવતાં કહ્યું, ‘કુમાર, દ્રોણને હું જાણું છું. તે નિયમ વિરુદ્ધ યુદ્ધ કરશે. આપે આપના પિતાશ્રીની આજ્ઞા લીધી હોત તો સારું હતું.

(15)અર્જુને જળ લેતાં દ્રૌપદીને શું કહ્યું?
ઉત્તર: અર્જુને જળ લેતાં દ્રૌપદીને કહ્યું, યાજ્ઞસેની, હું તેમ કરીશ અને જો હું તેમ ન કરું તો આવતી કાલે રાત્રે જાતે ચિતા ખડકીને તેમાં બળી મરીશ,’

(16)સારથિની પીઠ થાબડતાં અભિમન્યુએ શું કહ્યું?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ સારથિની પીઠ થાબડી કહ્યું, ‘સુમિત્ર, કદાચ સાંજે હું મારી મોટી માને ચરણે વંદન કરવા પાછો ન ફરું, પરંતુ હવે એ વિચારવાનો સમય નથી. હું અર્જુન અને સુભદ્રાનો પુત્ર છું. શ્રીકૃષ્ણનો ભાણેજ ને ઉત્તરાનો પતિ છું. ભય પામવાનું હું શીખ્યો જ નથી. રથને સીધો જ પદ્મની વચ્ચોવચ દોડાવી જા. એક જ રથ વડે હું પદ્મના આઠ ભાગ ન કરી નાખું તો હું સુભદ્રાના પેટે જન્મ્યો ન હતો તેમ માનજે !

(17) અભિમન્યુને ગુમાવ્યાની અસર યુધિષ્ઠિર અને ભીમ પર શી થઈ?
ઉત્તર: અભિમન્યુને ગુમાવ્યાની ઘેરી અસર યુધિષ્ઠિર અને ભીમ પર થઈ. યુધિષ્ઠિર અર્જુનને જોઈને મોટા અવાજે રડી પડ્યા ને જાણે પોતે જ, એના હત્યારા હોય એવું અર્જુનને કહ્યું. પોતે આગળ કશું બોલી શક્યા નહિ. ભીમ દુઃખ અને ક્રોધથી પાગલ થઈને પોતાના કેશ ખેંચતો રડતો હતો.

(18)જ્યારે કોઈ દીવો ન ધરે ત્યારે કવિ શું કરવાનું કહે છે ?
ઉત્તર: જ્યારે કોઈ દીવો ન ધરે, એટલે કે જ્યારે કોઈ સાથ ન આપે ત્યારે ઘનઘેરી તૂફાની રાતે આભની વીજળી થઈ પોતે સળગી જઈને સૌનો દીવો થજે; એવું કવિ કહે છે.

(19)અર્જુને શી પ્રતિજ્ઞા કરી? કેમ? ',
ઉત્તર: જ્યારે અભિમન્યુ વીજળીની ગતિથી પદ્મવ્યૂહની પ્રથમ હરોળને ભેદીને આગળ વધ્યો ત્યારે અભિમન્યુની પાછળ જતાં પાંડવોને જયદ્રથે રોકી દીધા અને પદ્મ ફરીથી યથાવત્ બિડાઈ જવાને કારણે અભિમન્યુ પદ્મમાં એકલો ગયો. આમ, અભિમન્યુના મૃત્યુનું કારણ જયદ્રથ હતો.
તેથી અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી કે “આવતી કાલે જયદ્રથ કોઈ પણના શરણમાં જાય પણ સૂર્યાસ્ત પહેલાં પોતે તેનો વધ કરશે અને જો તેમ ન કરું તો આવતી કાલે રાત્રે જાતે ચિતા ખડકીને તેમાં બળી મરીશ!''

(20)શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાની શિબિર પર શાથી લઈ ગયા?
ઉત્તર: શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પુત્રના મૃત્યુનો શોક દૂર કરવા, મનને શાંત કરવા અને તેની પ્રતિજ્ઞા માટે તૈયાર કરવા માટે પોતાની શબિરમાં લઈ ગયા. ,,

(21)પદ્મ ભેદવાનું કાર્ય બહુ જ કઠિન છે એવું શાના પરથી શકાય ?
ઉત્તર : પદ્મ ભેદવાનું કાર્ય બહુ જ કઠિન છે, કારણ કે દેવો માટે પણ આ કાર્ય અસાધ્ય, દુષ્કર ગણાતું હતું. સ્વયં ઇન્દ્ર પણ આ પદ્મને ભેદવા માટે સમર્થ નહોતા.

(22) અભિમન્યુની કઈ વાત તમને ખૂબ ગમી?
ઉત્તર: અભિમન્યુએ સારથિને જે વાત કરી, તે મને ખૂબ ગમી. “... હું અર્જુન અને સુભદ્રાનો પુત્ર છું, શ્રીકૃષ્ણનો ભાણેજ અને ઉત્તરાનો પતિ છું. ભય પામવાનું હું શીખ્યો જ નથી. રથને સીધો જ પદ્મની વચ્ચોવચ દોડાવી જા. એક જ ૨થ વડે હું પદ્મના આઠ ભાગ ન કરી નાખું તો હું સુભદ્રાના પેટે જન્મ્યો ન હતો તેમ માનજે!’’

(23) તમે અભિમન્યુની જગ્યાએ હો તો યુદ્ધમાં જાઓ? કેમ?
ઉત્તર : હા, હું અભિમન્યુની જગ્યાએ હોઉં તો જરૂર યુદ્ધમાં જાઉં, કેમ કે પરિવાર પર આવી પડેલા હારના સંકટને દૂર કરવા દુશ્મનો સામે લડવું જરૂરી હોય છે.

(24) યુદ્ધો રોકવાં જોઈએ? શા માટે?
ઉત્તર: હા, યુદ્ધ રોકવાં જોઈએ. યુદ્ધો વિનાશકારી હોય છે. યુદ્ધમાં જે શસ્ત્રો વપરાય છે, એની અસરો લાંબા ગાળાની હોય છે ને માનવજીવનને ન પોષાય એવી ખોટ ભોગવવી પડે છે. જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકીના યુદ્ધનો ઇતિહાસ આપણને યુદ્ધો ન કરવાનો સંદેશ આપે છે. વર્તમાન સમયમાં યુદ્ધ કોઈ પણ દેશ વચ્ચે લડાય તોપણ તેના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં તેની અસરો થાય છે. ચીજવસ્તુઓની તંગી ઊભી થાય છે, તેમના ભાવનો વધારો થાય છે.

(25)યુદ્ધ રોકવું હોય તો શું કરવું પડે ?
ઉત્તર: યુદ્ધ રોકવા માટે દેશ-દેશ વચ્ચેના સંબંધોમાં પ્રેમ, ત્યાગ ને સહિષ્ણુતાનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવો જોઈએ. માનવધર્મ અને રાષ્ટ્રપ્રેમની સમજ નાગરિકોમાં કેળવાય એ માટે વૈશ્વિક સ્તરે સંસ્થાઓ ઊભી કરવી જોઈએ.

(26) અભિમન્યુની બહાદુરી વિશેનાં વાક્યો શોધીને લખો.
ઉત્તર : અભિમન્યુની બહાદુરી વિશેનાં વાક્યો :
'પદ્મવ્યૂહને ભેદવાની શક્તિ અને આવડત શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન અને પ્રધુમ્ન સિવાય કોઈનામાં હોય તો તે તારામાં છે.'
'કાકાશ્રી, આ પદ્મ હું ભેદી શકીશ; પરંતુ મારા પદ્મપ્રવેશ પછી જો તેની પાંખડીઓ બિડાઈ જાય તો પાંડવો એક મહારથી ગુમાવશે.’
મામા, આજ્ઞા આપો, હવે સમય થઈ ગયો છે.’
'હું અર્જુન અને સુભદ્રાનો પુત્ર છું. શ્રીકૃષ્ણનો ભાણેજ અને ઉત્તરાનો પતિ છું. ભય પામવાનું હું શીખ્યો જ નથી. એક જ રથ વડે હું પદ્મના આઠ ભાગ ન કરી નાખું તો હું સુભદ્રાના પેટે જન્મ્યો ન હતો એમ માનજે !'
જે કાર્ય પૃથ્વી પર માત્ર ચાર જણા કરી શકતા, જે કાર્ય દેવો માટે પણ કઠિન ગણાતું, જે પદ્મને ભેદવા સ્વયં ઇન્દ્ર પણ સમર્થ નહોતા, તે પદ્મને આ તરુણે સ્વયં દ્રોણની હાજરીમાં ક્ષણમાત્રમાં ભેદી નાખ્યું.
સમુદ્રનું મોજું છીછરા ટાપુ પર ફરી વળે તેમ અભિમન્યુ કૌરવો પર છવાતો ચાલ્યો.
પદ્મમાં પોતે એકલો જ છે તે જાણ્યા પછી આખરનું યુદ્ધ કરવા તે સજ્જ થયો.

(6)ટૂંક નોંધ લખો:
(1) એકલવીર અભિમન્યુ (2) ચક્રવ્યૂહમાં અભિમન્યુ (3) અભિમન્યુના મૃત્યુની અસર
ઉત્તર: (1) એકલવીર અભિમન્યુઃ અભિમન્યુ માત્ર વીર નહોતો, પણ 'એકલવીર' યોદ્ધો હતો. પદ્મવ્યૂહ ભેદવાનું વિકટ જ્ઞાન તેને હતું. હિંમત, આત્મવિશ્વાસ અને સાહસ તેનામાં અખૂટ હતાં. પદ્મવ્યૂહ ભેદવાનું બીડું તેણે સહર્ષ સ્વીકાર્યું. ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ્યા પછી તે એકલવીર યોદ્ધાએ છ-છ મહારથીઓને મહાત કરી દીધા, હરાવ્યા. એક વીરને છાજે તે રીતે મૃત્યુને પામ્યો. યુદ્ધ ને માનવતાનાં મૂલ્યોને બાજુએ મૂકીને કૌરવોએ તેનો વધ કર્યો. કૌરવોની જીત એ હાર બરાબર છે, અભિમન્યુની હાર એ જીત સાબિત થઈ.
(2) ચક્રવ્યૂહમાં અભિમન્યુ : અર્જુનની ગેરહાજરીમાં એકલવીર અભિમન્યુ જ કૌરવોના પદ્મવ્યૂહને ભેદી શકવા સમર્થ હતો. તેણે પદ્મવ્યૂહની પ્રથમ હરોળને જોતજોતામાં ભેદી નાખી, કૌરવસેનાની અનીતિ અને દ્રોણના ગર્વના ચૂરેચૂરા કરી નાખ્યા.
અભિમન્યુ પાછળ જતા ભીમ સહિતના તમામ યોદ્ધાઓને જયદ્રથે રોક્યા. અભિમન્યુ એકલો આગળ વધ્યો. અભિમન્યુને ખ્યાલ હતો કે પદ્મવ્યૂહમાં તે એકલો જ છે. તેણે દુર્યોધનના પુત્રને માર્યો. તેથી દુર્યોધને દ્રોણને કોઈ પણ ઉપાયે અભિમન્યુને હણી નાખવા કહ્યું. છ મહારથીઓએ એકસાથે અભિમન્યુ પર હુમલો કર્યો. અભિમન્યુ શસ્ત્રવિહીન, રથવિહીન થઈ ગયો. નિઃશસ્ત્ર અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાં, રણભૂમિમાં ઢળી પડ્યો.
(3) અભિમન્યુના મૃત્યુની અસર : અર્જુનની ગેરહાજરીમાં, કૌરવોની કુટિલ નીતિથી અભિમન્યુનું મૃત્યુ થયું. પાંડવો ઘેરા શોક ને હતાશામાં ઘેરાઈ ગયા. દ્રૌપદીને પુત્રવિયોગ વસમો લાગ્યો. અર્જુન અભિમન્યુના મૃત્યુના સમાચાર જાણી અત્યંત દુઃખી થયો. યુધિષ્ઠિર મોટા અવાજે રડી પડયા. ભીમ શોક અને ક્રોધથી પાગલ થઈને પોતાના કેશ ખેંચવા લાગ્યો. શ્રીકૃષ્ણ શિબિરના દ્વાર ઉપર શાંત અને નિશ્ચલ થઈ ઊભા રહ્યા. અર્જુન મૂઢ, હતાશ ને શોકમગ્ન મુદ્રામાં નિઃશબ્દ થઈ ગયો. દ્રૌપદીએ જયદ્રથનો વધ કરવાની અર્જુનને પ્રતિજ્ઞા લેવડાવી. અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી, – 'આવતી કાલના સૂર્યાસ્ત પહેલાં જયદ્રથનો વધ ન કરું તો જાતે ચિતા ખડકીને બળી મરીશ.'

[7] જોડણી સુધારીને લખો :
(1)રણભુમી – રણભૂમિ
(2)યૂધીસ્ઠીર – યુધિષ્ઠિર
(3)દ્વોપદિ – દ્રૌપદી
(4)અભીમનયૂ — અભિમન્યુ
(5)સીબીર – શિબિર
(6)આસીરવાદ – આશીર્વાદ
(7)વિજડિ – વીજળી
(8)દૂરયોધન – દુર્યોધન
(9)રથવીહિન – રથવિહીન
(10)દસ્ટી – દૃષ્ટિ
(11)પરતીગ્ના – પ્રતિજ્ઞા
(12)શારથી – સારથિ
(13)મુત્યૂ – મૃત્યુ
(14)ચીંતા – ચિંતા
(15)નીયમ – નિયમ

[8]સમાનાર્થી શબ્દો લખો :
(1)સામર્થ્ય = બળ, તાકાત
(2)શિબિર = તંબુ, છાવણી
(3)મૌન = મૂંગું, ચૂપ

(4)ટોળું = સમૂહ, જૂથ
(5)વિષાદ = શોક, ખેદ
(6)શિર = માથું, મસ્તક

(7)મૂઢ = મૂર્ખ, ઠોઠ
(8)પદ્મ = પંકજ, કમળ
(9)યુદ્ધ = લડાઈ, સંગ્રામ

(10)પ્રતિજ્ઞા = કસમ, શપથ
(11)શત્રુ = વેરી, દુશ્મન
(12)સૈન્ય = લશ્કર, ફોજ

(13)આજ્ઞા = હુકમ, આદેશ
(14)વંદન = નમસ્કાર,પ્રણામ
(15)ગર્વ = અભિમાન, ગુમાન
(16)સમુદ્ર = દરિયો, સાગર
(17)મુખ = વદન, ચહેરો
(18)ઉત્સાહ = ઉમંગ, આનંદ

(19)નાદ = ધ્વનિ, અવાજ
(20)ચિંતા = ફિકર, વિચાર
(21)આવડત = કુશળતા, કૌશલ્ય

(22) આંખ = નેત્ર, ચક્ષુ
(23)નિયમ = રીત, ચાલ
(24)વેગ= ગતિ, ઝડપ

(25)કઠિન= સખત ,મુશ્કેલ
(26)દ્રષ્ટિ = નિરાસ,નાસીપાસ
(27)સિવાય = વિના, વગર

(28)ઘેરાવો = રોકાણ અટકાયત
(29)માનવતા = માણસાઈ, મનુષ્યતા

[9]વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:
(1)આકાર x નિરાકાર
(2)પાર x અપાર
(૩)ભેદ x અભેદ
(4)આવડત x અણઆવડત
(5)આજ્ઞા x અવજ્ઞા
(6)વહાલું x દવલું
(7)વિદાય x આવકાર
(8)આશીર્વાદ x શાપ
(9)સારું x નઠારું
(10)ભય x અભય
(11)દેવ x દાનવ
(12)કઠિન x સરળ
(13)સમર્થ x અસમર્થ
(14)આનંદ x શોક
(15)અસહાયતા x સહાયતા
(16)કાબૂ x બેકાબૂ
(17)ઉત્સાહ x નિરુત્સાહ
(18)શાંત x અશાંત
(19)નિશ્ચલ x ચલિત
(20)અસ્ત x ઉદય
(21)વિનાશ x નિર્માણ
(22)વિશાળ x સંકુચિત
(23)છોડવું x સ્વીકારવું
(24)વિદાય x આવકાર
(25)સમર્થ x અસમર્થ
(26)કાબૂ x બેકાબૂ
(27)સહાયતા x નિસહાયતા
(28)સૂર્યાસ્ત x સૂર્યોદય
(29) શક્તિ x અશક્તિ
(30)આવડત x બિનઆવડત

[10] શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો :
(1)હરાવી ન શકાય તેવું – અપરાજેય
(2)લશ્કરી સૈનિકોને રોકાવવા માટેની જગ્યા – શિબિર
(3)જેનો કોઈ ઇલાજ ન હોય તેવું – અસાધ્ય
(4)પુત્ર ગુમાવ્યાનું તીવ્ર દુઃખ – પુત્રવિયોગ
(5)યુદ્ધ કરવા માટેનું મેદાન – રણભૂમિ
(6)ગોરા રંગના હોવું તે – ગૌરવર્ણ
(7)ચક્રાકારે ગોઠવેલી સૈન્યરચના – ચક્રવ્યૂહ
(8)ચક્ર જેવા આકારનું – ચક્રાકાર
(9)રથ હાંકનાર – સારથિ
(10)તદન ઓછી ઊંડી સપાટીવાળું (પાણીનું સ્થાન) – છીછરું
(11)કમળના આકારમાં ગોઠવાયેલું સજ્જ -સૈન્ય – પદ્મવ્યૂહ
(12)દ્રુપદ રાજા યજ્ઞસેનની પુત્રી, દ્રૌપદીનું નામ – યાજ્ઞસેની

[11] રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ કરો:
(1)મૌન સેવવું – મૂંગું રહેવું, ચૂપ રહેવું
વાક્ય: અભિમન્યુ થોડી ક્ષણો મૌન સેવી રહ્યો.

(2)આંખોમાં આંખો પરોવવી – એકબીજાની સામે એકધારું જોવું
વાક્ય: અભિમન્યુ એક ડગલું આગળ આવ્યો અને ભીમની આંખોમાં આંખો પરોવીને બોલ્યો.

(3)શિરે હોવું – માથે હોવું, જવાબદારી સોંપાયેલી હોવી
વાક્ય: અર્જુન અભિમન્યુના શોકમાં યુદ્ધ ત્યાગ કરીને ચાલ્યો ન જાય તે જોવાનું દ્રૌપદીના શિરે હતું.

(4)રોમ રોમ સળગી ઊઠવું – ખૂબ ગુસ્સે થવું
વાક્ય: અભિમન્યુના વધના સમાચાર સાંભળતાં જ અર્જુનનું રોમ રોમ સળગી ઊઠ્યું.

(5)(ધાવું) ધસી જવું – દોડી આવવું
વાક્ય: યુધિષ્ઠિરે વચન આપ્યું હતું કે અમે તેની પાછળ ચક્રવ્યૂહમાં ધસી જઈશું.

(6)આંખો સુક્કી થઈ જવી – નિસ્તેજ થઈ જવું
વાક્ય: અભિમન્યુના શોકમાં અર્જુનની આંખો સુક્કી થઈ ગઈ.

(7)આંસુ છલકાઈ જવા – આનંદ વિભોર થવું
વાક્ય:દ્રૌપદીની આંખો આંસુથી છલકાઈ ગઈ.

(8)છાતી સરખું ચાંપવું – લાડથી પોતાની પાસે લેવો
વાક્ય: દ્રૌપદીએ અભિમન્યુને પોતાની પાસે બોલાવીને છાતી સરખો ચાંપ્યો.

(9)પીઠ થાબડવી – અભિમન્યુએ સારથીની પીઠ થાબડી કહ્યું કે ‘સુમિત,કદાચ સાંજે હું મારી મોટીમા નેચરણે વંદન કરવા પાછો ન ફરું.’

[12]નીચેનાં વાક્યો કોણ બોલે છે, તે જણાવો :
(1) ‘જો આ પદ્મવ્યૂહને ભેદી ન શકાય તો .......... પાંડવ સૈન્યમાં મહાવિનાસ સર્જાય !’
ઉત્તર : ધૃષ્ટદ્યુમ્ન

(2) ‘સુભદ્રા કહેતી હતી કે અભિમન્યુ પદ્મ ભેદી શકે છે.’
ઉત્તર : દ્રૌપદી

(3) ‘આપે મને બોલાવ્યો?’
ઉત્તર : અભિમન્યુ

(4) ‘હા બેટા, અમે જ તને બોલાવ્યો છે ... ’
ઉત્તર : યુધિષ્ઠિર

(5) ‘બધા મહારથીઓ તારી સાથે જ રહીશું.’
ઉત્તર : ભીમ

(6) ‘એવું થઈ શકશે કે કેમ તે વિશે વિચારવાનું હું છોડી દઉં છું.’
ઉત્તર : અભિમન્યુ

(7) ‘કુમાર, દ્રોણને હું જાણું છું... ’
ઉત્તર : સુમિત્ર

(8) ‘પાંડવો પદ્મમાં પ્રવેશી શક્યા નથી.’
ઉત્તર : જયદ્રથ

(9) ‘પાર્થ, અમે તારા પુત્રના હત્યારા છીએ’
ઉત્તર : યુધિષ્ઠિર

(10) ‘યાજ્ઞસેની, હું તેમ કરીશ ...'
ઉત્તર : અર્જુન

[12]વાક્યોને ઘટનાક્રમ મુજબ ગોઠવો.
(1) કૌરવોએ કમલાકાર વ્યૂહરચના કરી તેથી પાંડવસેનાના સેનાપતિને ચિંતા થઈ.
(2) દ્રૌપદીએ કહ્યું કે અભિમન્યુ પદ્મવ્યૂહ તોડી શકે છે.
(3) છ મહારથીઓ એકસાથે અભિમન્યુ પર તૂટી પડ્યા.
(4) અભિમન્યુએ ગણતરીની ક્ષણોમાં પદ્મને ભેદી નાખ્યું.
(5) અર્જુને જયદ્રથનો વધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી.
(6) હવે અભિમન્યુ ચારેય બાજુથી ઘેરાઈ ગયો હતો.
(7) અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ તોડવાની તૈયારી બતાવી.
(8) શ્રીકૃષ્ણ શિબિરના દ્વારમાં જ શાંત નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા.

ઉત્તર : (1) કૌરવોએ કમલાકાર વ્યૂહરચના કરી તેથી પાંડવસેનાના સેનાપતિને ચિંતા થઈ.
(2) દ્રૌપદીએ કહ્યું કે અભિમન્યુ પદ્મવ્યૂહ તોડી શકે છે.
(3) અભિમન્યુએ પદ્મવ્યૂહ તોડવાની તૈયારી બતાવી.
(4) અભિમન્યુએ ગણતરીની ક્ષણોમાં પદ્મને ભેદી નાખ્યું.
(5) હવે અભિમન્યુ ચારેય બાજુથી ઘેરાઈ ગયો હતો.
(6) છ મહારથીઓ એકસાથે અભિમન્યુ પર તૂટી પડ્યા.
(7) શ્રીકૃષ્ણ શિબિરના દ્વારમાં જ શાંત નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા.
(8)અર્જુને જયદ્રથનો વધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી.

[12] નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવીને લખો.
(1)નિશ્ચય, નલિન, નિર્ધાર, નીરજ, નિઃશબ્દ, નિયમ
ઉત્તર: નલિન, નિયમ, નિર્ધાર, નિશ્ચય, નિઃશબ્દ, નીરજ,
(2)સોગંદ, સંકલ્પ, સોગન, સંગ્રામ, સદમો, સમ
ઉત્તર: સદમો, સમ, સંકલ્પ, સંગ્રામ, સોગન, સોગંદ
(3)પંકજ, કસમ, શપથ, કમળ, શિબિર, પ્રતાપ
ઉત્તર: કમળ, કસમ, પંકજ, પ્રતાપ, શપથ, શિબિર

ધોરણ 6 ગુજરાતી સત્ર 2 પાઠ : 6. તડકીમાં ઘોરે પરપોટાજી !

2024-02-15T08:11:00.005+05:30

[1]નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને તેનો જવાબ લખો :
(1)પરપોટાના ઘરનું નામ .....
(અ) આજુ (બ) બાજુ (ક) નદી (ડ) તરાપો
ઉત્તર: (ડ)

(2)એક વાર મલકમાં કોણ આવી ચડ્યું ?
(અ) જોગી (બ) દુકાળ (ક) વાદળ (ડ) બકરી
ઉત્તર: (બ)

(3)દુકાળની ગંભીર અસર હોવા છતાં કોને જરાય ફરક ન પડ્યો ?
(અ) લીલો (બ) સૂકો (ક) પરપોટો (ડ) મોરને, કોયલને
ઉત્તર: (ક)

(4)ચાંદો ઊગતાં પહેલાં પરપોટો શાનો લાડુ જમીને બૂડબૂડ ઘોરવા લાગતો ?
(અ) હવાનો (બ) ચૂરમાનો (ક) બૂંદીનો (ડ) રવાનો
ઉત્તર: (અ)

(5)તરાપા નીચે નદી તો ચીરાવા માંડી .........
(અ) ચરરર... ચ૨૨૨...(બ) છ૨૨૨... છ૨૨૨...
(ક) ફર૨૨... ફર૨૨...(ડ) ફટટટ... ફટટટ...
ઉત્તર: (અ)

(6)ઓડકાર ખાઈ નદીની રેતમાં પડ્યું પડ્યું કોણ હસતું હતું ?
(અ) ચાંદો (બ) દુકાળ (ક) પરપોટો (ડ) કોયલ
ઉત્તર: (બ)

(7)પરપોટાને રડતો જોઈ કોણ મૂછમાં ને મૂછમાં હસે છે ?
(અ) સૂકો (બ) લીલો (ક) ચંદ્ર (ડ) દુકાળ
ઉત્તર: (ડ)

(8)સૂરજ ક્યાંથી નીકળ્યો ?
(અ) પાદરમાંથી (બ)તળાવમાંથી (ક) સીમમાંથી (ડ) ડુંગરમાંથી
ઉત્તર: (બ)

(9) સૂકાની ઝૂંપડી કયા રંગની હતી?
(અ) સોનેરી (બ)રૂપેરી (ક)રંગીન (ડ) સફેદ
ઉત્તર: (અ)

(10)સૂકા પાસે શું હતું?
(અ) ગાય (બ) ભેંસ (ક) કૂતરો (ડ) બકરી
ઉત્તર: (ડ)

(11)આજુ ને બાજુ ગામના લોકો કઈ નદીનું પાણી પીતા હતા?
(અ) ખારી (બ) મહી (ક) રૂપેણ (ડ) ખારડી
ઉત્તર: (અ)

(12) કોણ આંખ આડા કાન કરતું હતું?
(અ) સૂકો (બ) લીલો (ક) પરપોટો (ડ) નદી
ઉત્તર: (ક)

(13)પરપોટો શાનો લાડુ જમે છે ?
(અ) બેશનનો (બ)ઘઉંનો (ક) હવાનો (ડ) મોતીચૂરનો
ઉત્તર: (ક)

(14)પરપોટએ શાનું ઓશીકું બનાવ્યું હતું ?
(અ)તરાપાનું (બ) રેતીનું (ક)લાડુનું (ડ) છીપલાનું
ઉત્તર: (ડ)

(15)ચાંદો કેવો આવાજ કરીને નિસાસો નાખતો હતો ?
(અ)બૂડબૂડ (બ)સૂડસૂડ (ક)ચરરર (ડ) પિગ પૉગ
ઉત્તર: (બ)

[2]કૌંસમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) ……………… નદીની વચ્ચો-વચ્ચ એનું ઘર. (મીઠી, ખારી)
ઉત્તર : ખારી

(2)સૂકો ……………… ને લીલો ……………… છે. (મોજીલો, મહેનતુ)
ઉત્તર : મહેનતુ, મોજીલો

(3)મલકમાં ……………… આંખો ને …………… હાથવાળો દુકાળ આવ્યો. (ચાર, ચાલીસ)
ઉત્તર : ચાર, ચાલીસ

(4) ……………… તો જોતજોતામાં આખો મલક સૂકવવા માંડ્યો. (પરપોટાએ, દુકાળે)
ઉત્તર : દુકાળે

(5) ……………… તો કંઈ મૂંગી મૂંગી ચીસો પાડે. (ધરતી, નદી)
ઉત્તર : નદી

(6)તરાપામાં આવીને એ ……………… પડ્યો પડ્યો રડે છે. (સીધો, ચત્તો)
ઉત્તર : ચત્તો

(7)પરપોટાના ઘરનું નામ ……………… છે. (તરાપો, મલક )
ઉત્તર : તરાપો

(8)સૂકો………………ગામમાં સોનેરી ઝૂપડીમાં રહે છે.(આજુ, બાજુ)
ઉત્તર : આજુ

(9)તડકી કાવ્યના કવિ……………… છે. (મનોહર ત્રિવેદી, રમેશ પારેખ)
ઉત્તર : મનોહર ત્રિવેદી

(10)ઢાળ ઉપરથી દિશા દિશામાં વહ્યા ……………… રેલા. (ગરમીના, તેજના)
ઉત્તર : તેજના

(11) ……………… ધૂળ આવે. (ગરમ અને તપેલી, સોનાવરણી)
ઉત્તર : સોનાવરણી

(12)સૂરજે ખોલી ……………… ની ખડકી ! (બારણાંની, જળની)
ઉત્તર : જળ

(13)પરપોટાના ઘરનું નામ ……………… છે. (તરાપો, મલક)
ઉત્તર : તરાપો

(14)વરસાદની ઋતુમાં વરસાદ ન વરસે તેને ……………… કહેવાય.(સુકાળ, દુકાળ)
ઉત્તર : દુકાળ

(15)ચંદ્ર પરપોટા ને ……………… ભરે છે (ચૂંટણી, ચીમટી)
ઉત્તર : ચૂંટણી

(16) ………………નું માટલું સવારના કૂણાં તડકાએ ફોડી નાખ્યું (અજવાળા, અંધારા)

ઉત્તર : અંધારા

(17)તળાવના જળની બહાર ……………… બારણું ખોલીને નીકળ્યો તેના વિશે ઝાડ એકબીજાને પૂછે છે.(સૂરજ, ચંદ્ર)
ઉત્તર : સૂરજ

(18)તડકી આવી એ પહેલા બધે ……………… છવાયેલો હતો.(અંધકાર, પ્રકાશ)
ઉત્તર : અંધકાર

(17)દુકાળ આવતા સૂકો અને લીલો બેય ……………….(મૂંઝાયા, શરમાયા)
ઉત્તર : મૂંઝાયા

(18)પરપોટા નો તરાપો નદીની ………………માં ખૂપી ગયો.(રેત, માટી)
ઉત્તર : રેત

(19)પરપોટો હવાના ……………… જમે છે. (લાડુ, ઘારી)
ઉત્તર : લાડુ

(20)પરપોટા એ ……………… ઓશીકુ બનાવ્યું હતું .(છીપલાનું, રેતીનું )
ઉત્તર : છીપલાનું,

(21)આજુ અને બાજુ ગામના લોકો ………………નદીનું પાણી પીતા હતા. (ખારી, ખારડી)
ઉત્તર : ખારી

[3]વાક્યો ખરાં છે કે ખોટાં તે કે X ની નિશાની કરીને જણાવો :
(1)નદીમાં તરાપો ફર્યા કરે ને તરાપામાં પરપોટો રમ્યા કરે.
ઉત્તર:

(2)લીલા પાસે સંપત્તિમાં મસમોટી હવેલી અને અધધધ ગાય-ભેંશ છે.
ઉત્તર:

(3)ચંદ્ર રોજ એક એક વાર બંને દોસ્તો જોડે રમવા જાય.
ઉત્તર:

(4)લીલાને આવતી કાલની ચિંતા અને સૂકાને આજનો ડર હતો.
ઉત્તર:

(5)મલક આખો મરવા પડ્યો હોવા છતાં પરપોટો તો બૂડબૂડ ઘોરે છે.
ઉત્તર:

(6)અહો, માગશરની આ તડકી છે !
ઉત્તર: X

(7)ઠેક લઈને કૂદતાં હરણાં કલશોર કરે છે.
ઉત્તર: X

(8)પાન પાનમાં ભરી નવાઇ કાંઠે ઊભાં ઝાડ.
ઉત્તર:

(9)લીલો હવેલીમાં રહે છે અને તેને ત્યાં ઘણી ગાય ભેંસ છે.
ઉત્તર:

(10)લીલો બાવડાંના જોરે પોતાનું ગુજરાન ચલાવતો હતો.
ઉત્તર: X

(11) સૂકા અને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી હતી, એટલું જ એકબીજા પ્રત્યે વેર હતું.
ઉત્તર:

[4]નીચેનાં પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :
(1) ‘તડકી’ કાવ્યમાં કયા ઋતુની વાત કરવામાં આવી છે ?
ઉત્તર : ‘તડકી' કાવ્યમાં શિયાળાની ઋતુની વાત કરવામાં આવી છે.

(2) અંધારાનું માટલું કોણે ફોડી નાખ્યું ? કયા મહિનામાં ? કયા સમયે ?
ઉત્તર: અંધારાનું માટલું પોષ મહિનાની તડકીએ સવારના સમયે ફોડી નાખ્યું.

(3) અજવાળું હૂંફાળું કેમ થઈ ગયું ?
ઉત્તર: ઢાળ ઉપરથી વહી આવેલા તેજના રેલાના કારણે અજવાળું હૂંફાળું થઈ ગયું.

(4) હવા થોડીવાર કેમ અટકી છે ?
ઉત્તર: વાડે વાડે વાત કહેવા માટે હવા થોડીવાર અટકી છે.

(5) સૂર્યને આવકારવા સીમ શું શું કરે છે ?
ઉત્તર: સૂર્યને આવકારવા માટે સીમ ઠેકતાં હરણાં, પંખીઓના કલશોર અને તરણાંના ટાંકાથી ભરેલાં પાથરણાં સામે ધરે છે.

(6)‘તડકી’ કાવ્યમાં ‘એણે’ એટલે કોણ ?
ઉત્તર: ‘તડકી' કાવ્યમાં ‘એણે’ એટલે સૂર્ય.

(7)વૃક્ષોને શાનું આશ્ચર્ય થાય છે ?
ઉત્તર: સીમે સૂર્યને તરણાંના ટાંકામાંથી બનાવેલી પ્રકાશ પાથરતી ગોદડી સામે ધરી એ જોઈને વૃક્ષોને આશ્ચર્ય થાય છે.

(8) ઝાડ એકબીજાને શાના વિશે પૂછે છે ?
ઉત્તર: એકબીજાની આડ લઈને ઊભેલાં વૃક્ષો એકબીજાને મલકવાનું કારણ પૂછે છે.

(9) તડકો તમારા પર આવે એવું તમને ક્યારે ક્યારે ગમે ?
ઉત્તર: શિયાળાની ઠંડીમાં તડકો મારા પર આવે તે મને ખૂબ જ ગમે. ઊગતા સૂર્યનાં સોનેરી કિરણો વહેલી સવારે મારા ઉપર આવે તે પણ મને ખૂબ ગમે.

(10)પરપોટો કેવો હતો ?
ઉત્તર: પરપોટો હવાથી બનેલો અને પાણીથી મઢેલો હતો.

(11)નદીના કિનારે કયાં ગામ આવેલાં હતાં ?
ઉત્તર: નદીના કિનારે આવેલા એક ગામનું નામ આજુ ને બીજાનું નામ બાજુ – એવાં બે ગામ આવેલાં હતાં.

(12)પરપોટાના મિત્રોનું નામ જણાવી તે કયા ગામમાં રહે છે તે લખો.
ઉત્તર: પરપોટાના એક મિત્રનું નામ સૂકો અને બીજાનું નામ લીલો છે. સૂકો આજુ ગામ રહે છે ને લીલો બાજુ ગામમાં રહે છે.

(13)સૂકાને ગરીબ કહેવાય ? કેમ ?
ઉત્તર: સૂકાને ગરીબ કહેવાય; કારણ કે એની પાસે સંપત્તિમાં એક સોનેરી ઝૂંપડી ને રૂપેરી રંગની બકરી સિવાય બીજું કઈ નથી.

(14)આખા મલકમાં કઈ બાબત વખણાય છે ?
ઉત્તર: આખા મલકમાં સૂકાનું બાવડું અને લીલાનું ભેજું બહુ વખણાય છે. સૂકાનું જોર એના બાવડામાં છે અને લીલાની તાકાત એના ભેજામાં છે.

(15)ગામના લોકો કેવી રીતે જલસા કરે છે ?
ઉત્તર: આજુને બાજુ બેઉ ગામના લોકો ખારી નદીનું ખારું ખારું પાણી પીને ટાબ્બ્ .. ટાબ્બ્ …. બોલાવી જલસા કરે છે.

(16)રાત થતાં ઊગેલા ચાંદાએ શું જોયું ?
ઉત્તર: રાત થતાં ઊગેલા ચાંદાએ જોયું કે પરપોટો તો છીપલાને ઓશીકે માથું મૂકીને નિરાંતે ઊંઘે છે.

(17) પરપોટો શાનાથી બનેલો અને શાનાથી મઢેલો છે?
ઉત્તર : પરપોટો હવાથી બનેલો અને પાણીથી મઢેલો છે.

(18) પરપોટાનું ઘર ક્યાં આવેલું છે? એનું નામ શું?
ઉત્તર:પરપોટાનું ઘર ખારી નદી વચ્ચે આવેલું છે, ને એનું નામ તરાપો છે.

(19) ખારી નદીના બેઉ કિનારે કયાં કયાં ગામ આવેલાં છે?
ઉત્તર:ખારી નદીના બેઉ કિનારે આજુ અને બાજુ નામનાં બે ગામ આવેલાં છે.

(20) પરપોટાના મિત્રો કોણ કોણ હતા?
ઉત્તર: લીલો અને સૂકો એ બે પરપોટાના મિત્રો હતા.

(21) મલક આખામાં સૂકાનું ને લીલાનું શું વખણાતું?
ઉત્તર :મલક આખામાં સૂકાનું બાવડું (જોર) અને લીલાનું ભેજું (તાકાત) વખણાતાં.

(22) આજુ અને બાજુના ગામના લોકો કેવી રીતે જલસા કરતા હતા?
ઉત્તર: આજુ અને બાજુના ગામના લોકો, ખારી નદીનું ખારું પાણી પીને, ‘ટાબ્બ ... ટાબ્બ ...' બોલાવી જલસા કરતા હતા.

(23) દુકાળ આવતાં સૂકો અને લીલો બેય કેમ ફૂંઝાયા?
ઉત્તર: દુકાળ આવતાં સૂકાને આજની ચિંતા ને લીલાને આવતી કાલનો ડર હોવાના કારણે બેય મૂંઝાયા.

(24) પરપોટાનો તરાપો શાથી નદીની રેતમાં ખૂંપી ગયો?
ઉત્તર: લીલો નદીનું પોણા ભાગનું પાણી અને સૂકો પા ભાગનું પાણી લઈ ગયા. આથી પરપોટાનો તરાપો નદીની રેતમાં ખૂંપી ગયો.

(25) એક રાતે ચાંદાથી કેમ રહેવાયું નહીં?
ઉત્તર: એક રાતે દુકાળ નદીની રેતમાં, ઓહિયાં ઓડકાર ખાતો, પડ્યો પડ્યો હસતો હતો, એ જોઈને ચાંદાથી રહેવાયું નહીં.

(26) તમે મિત્ર તરીકે પરપોટાને પસંદ કરો કે ચંદ્રને?
ઉત્તર : હું મિત્ર તરીકે ચંદ્રને પસંદ કરું, કારણ કે પરપોટો દુકાળના કારણે ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિની ચિંતા કર્યા વિના ઘસઘસાટ ઊંઘતો હતો, જ્યારે ચંદ્ર તે પરિસ્થિતિની ચિંતા કરીને તેના ઉપાય વિશે વિચારતો હતો.

(27) સૂર્યને આવકારવા સીમ શું શું કરે છે?
ઉત્તર: સૂર્યને આવકારવા સીમ તરણાંના ટાંકા લઈને ગોદડી સીવીને પાથરણાં પાથરે છે.

(28) વૃક્ષોને શાનું આશ્ચર્ય થાય છે?
ઉત્તર: તળાવમાંથી બારણું ખોલીને સૂરજ જળની બહાર નીકળ્યો તે જોઈને વૃક્ષોને આશ્ચર્ય થાય છે.

(29) તડકી આવી એ પહેલાંના દૃશ્યનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર : તડકી આવી એ પહેલાં બધે અંધકાર છવાયેલો હતો. ઢાળ, દિશાઓ, મારગ, અંધકારથી ઘેરાયેલાં હતાં. સીમ, ઝાડ સૂનાં હતાં. રસ્તા ગંદા હતા. કલશોર નહોતો. સૂરજ તળાવમાંથી નીકળ્યો નહોતો.

(30) તમે મિત્ર તરીકે પરપોટાને પસંદ કરો કે ચંદ્રને?
ઉત્તર: હું મિત્ર તરીકે ચંદ્રને પસંદ કરું, કારણ કે પરપોટો દુકાળના કારણે ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિની ચિંતા કર્યા વિના ઘસઘસાટ ઊંઘતો હતો, જ્યારે ચંદ્ર તે પરિસ્થિતિની ચિંતા કરીને તેના ઉપાય વિશે વિચારતો હતો.

(31) દુકાળે પોતાને ભગાડવાનો કયો ઉપાય ચાંદાને કહ્યો?
ઉત્તર : દુકાળે પોતાને ભગાડવાનો ઉપાય બતાવતાં ચાંદાને “પરપોટો ઊઠે ને સૂકાનાં બાવડાંનું ને લીલાના ભેજાનું જોર કરીને એક ફૂંક મારે તો ઊડી જાઉં.''

(32) દુકાળની મૂછો કેમ બેવડ વળી ગઈ?
ઉત્તર :પરપોટો જ્યારે આજુ અને બાજુ ગામ જાય છે ત્યારે તેને બંને ગામમાં કોઈ દેખાતું નથી. આ જોઈને દુકાળ એની મૂછમાં મૂછમાં એટલું હસે છે કે ઊછળી ઊછળી મૂછો બેવડ વળી ગઈ.

(33) પરપોટો રોવા જેવો કેમ થઈ ગયો?
ઉત્તર: પરપોટાના મિત્રો સૂકા અને લીલાના ગયા પછી તેને સાતતાળી ને પકડદાવ રમ્યા વગર ઊંઘ નહોતી આવતી અને લાડું ભાવતા નહોતા, આથી પરપોટો રોવા જેવો થઈ ગયો.

(34) પરપોટો શાથી ફૂટી ગયો?
ઉત્તર: ચંદાનો સૂડિયો નિસાસો પરપોટાના પેટ ઉપર ટકરા તેથી પરપોટો ફૂટી ગયો.

(35) પરપોટો વાર્તાના લેખકનું નામ શું છે?
ઉત્તર: પરપોટો વાર્તાના લેખકનું નામ પરેશ નાયક છે.

[5]નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો:
(1)પરપોટો કઈ બાબતે આંખ આડા કાન કરે છે ?
ઉત્તર: સૂકા ને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી એટલું જ એકબીજા માટે વે૨. પણ પરપોટાને કશી પરવા નહીં. એ આ બાબતે આંખ આડા કાન કરે અને કાન આડું નાક ધરીને લહેરથી તર્યા કરે છે.

(2)દુકાળ પડવાના કારણે લીલો અને સૂકો શું કરતા હતા ?
ઉત્તર: દુકાળ પડવાના કારણે આજુ ગામનો સૂકો રાત-દિવસ ભેગાં કરી બાવડાંના જોરે માંડ રોટલો રળે. બાજુ ગામનો લીલો ભેજું લડાવીને પકવાન જમતો.

(3)સૂકો અને લીલો બેય કેમ મૂંઝાયા ? તેમને શેની ચિંતા હતી ?
ઉત્તર: સૂકો અને લીલો બેય મૂંઝાયા; કારણ કે, દુકાળ તેની લ્હાય-લ્હાય જેવી ચાર આંખો ફેરવીને કૂવા-તળાવને સૂકવતો જતો હતો અને ચાળીસ હાથના વીસ-વીસ ખોબે જમીને ખેતર ખુટાડતો જતો હતો. આથી, સૂકાને આજની ચિંતા ને લીલાને આવતી કાલનો ડર હતો.

(4)દુકાળને કારણે મલક શું વિચારમાં પડી ગયો ?
ઉત્તર: દુકાળને કારણે મલક સૂકાવા લાગ્યો. આથી તે વિચારમાં પડી ગયો કે, ‘વરસાદ વિના કરવું શું ? ખેતર વિના રાંધવું શું ? રાંધ્યા વિના જમવું શું ? જમ્યા વિના જીવવું શું ?'

(5)ચંદ્ર પરપોટાને ચૂંટલી શા માટે ભરે છે ? તમે તમારા મિત્રને ક્યારે ચૂંટલી ભરો ?
ઉત્તર: ચંદ્રએ જ્યારે લીલા અને સૂકાને પોતાના બળ અને ભેજાંના જોરે નદીને પોતાના તરફ ખેંચી જતાં જોઈ ત્યારે ચંદ્ર પરપોટાને ઉઠાડવા માટે ચૂંટલી ભરે છે. હું પણ મારા મિત્રને કોઈ વાતનો અનુભવ કરાવવા ચૂંટલી ભરું છું.

(6)દુકાળ પડ્યા પછી પરપોટાની દિનચર્યામાં શું ફેરફાર થયો ?
ઉત્તર: દુકાળ પડ્યા પછી પરપોટો છીપલાને ઓશીકે માથું મૂકીને નિરાંતે ઊંધે. કોઈ પણ જાતની પરવા વિના પરપોટો તરાપે પડ્યો પડ્યો ઘોરે. ચાંદો પરપોટાને ઢંઢોળે તો પણ પરપોટો ઊઠે નહીં.

(7)ચાંદાથી ન રહેવાતાં તેણે દુકાળને શું પૂછ્યું ? તેનો દુકાળે શો જવાબ આપ્યો ?
ઉત્તર: ચાંદાથી ન રહેવાતાં તેણે દુકાળને પૂછ્યું કે, ‘ભાઈ તું જવાનું શું લઈશ ?' દુકાળે જવાબ આપતાં કહ્યું કે, ‘પરપોટો ઊઠે ને સૂકાના બાવડાનું ને લીલાના ભેજાનું જોર ભેગું કરીને એક ફૂંક મારે તો હું ઊડી જઉં.’

(8)પરપોટો ફૂટી ગયો પછી તમે કેવી લાગણી અનુભવી - આનંદની કે દુઃખની ? કેમ ?
ઉત્તર: પરપોટો ફૂટી ગયો પછી મને આનંદ થયો; કારણ કે જ્યારે બધા મુશ્કેલીમાં હતા ત્યારે તેને કોઈની પરવા ન હતી; પણ જ્યારે હવે નથી ત્યારે પસ્તાય છે, પણ એ કોઈ કામનું નથી.

(9)તમે મિત્ર તરીકે પરપોટાને પસંદ કરો કે ચંદ્રને ?
ઉત્તર: હું મિત્ર તરીકે ચંદ્રને પસંદ કરું; કારણ કે તે બધાંનું હિત વિચારીને મુશ્કેલીમાં મદદ કરવા માટે હંમેશાં તૈયાર હતો. આમ, તે બધાંનું ભલું વિચારતો હતો.

(10)તડકી આવી એ પહેલાંના દૃશ્યનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર: તડકી આવી એ પહેલાં ટેકરી, સીમ, ડુંગર તેમજ ચારે તરફ અંધકાર ફેલાયેલો હતો. માર્ગો ઠંડીથી થરથરતા હતા. હરણાંઓ પોતાના ઘરમાં અને પંખીઓ પોતાના માળામાં ગુમસૂમ બેઠાં હતાં. બધી બાજુ શાંતિ ફેલાયેલી હતી.

(11)ચંદ્ર ક્યારે ચિંતામાં પડયો ? તેને કઇ વાતની ચિંતા હતી ?
ઉત્તર: દુકાળ આવવાને કારણે વરસાદ ણ થતો, ખેતરમાં અનાજ પાકતું ન હતું. જોતજોતામાં આખો મુલક સુકાવવા લાગ્યો . અનાજ અને પાણી વિના પશુ, પંખી અને મનુષ્યો તડપવા લાગ્યા . દુકાળની આ પરિસ્થિતિને દૂર કરવાપ્રયત્નો કરવાને બદલે મનુષ્યોનદીના પાણીને પોતાના ઉપયોગમાં લેવા ઝઘડતા જોઈને ચંદ્ર ચિંતામાં પડ્યો .

(12)પરપોટો ક્યારે દુ:ખી થયો ? તેને કઈ વાતનું દુ:ખ હતું .?
ઉત્તર: આજુ અને બાજુ ગામમાં કોઈ હતું નહીં. સુકોય નહીં કે લીલોય નહીં એણે થયું કે પકડદાવ અને સાતતાળી કોની જોડે રમવા ? રમ્યા વગર લાડું ન ભાવે કે ઊંધેય ન આવે. એટલે એ રડવા માંડ્યો.

(13)પરપોટાનો સવારનો નિત્યક્રમ શો હતો ?
ઉત્તર: પરપોટો સવારે માથે ટોપી મૂકીને હાથમાં સોટી લઈને આજુ ગામ જતો. ત્યાં સૂકા સાથે સાતતાળી રમતો બપોરે પાછો તરાપે આવી હવાના લાડુ જમતો.

(14)પરપોટાનો સાંજનો નિત્યક્રમ શો હતો ?
ઉત્તર: પરપોટો સાંજે ‘પીગ પૉગ પીગ પૉગ' ઊડતો ઊડતો બાજુ ગામમાં જતો. ત્યાં લીલા સાથે પકડદાવ રમતો. રાતે તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમતો ને પછી ચાંદો ઊગતાં પહેલાં જ નસકોરાં બોલાવતો ઘસઘસાટ ઊંઘી જતો.

(15)દુકાળ કેવો હતો?
ઉત્તર: દુકાળ ચાર આંખ અને ચાલીસ હાથવાળો હતો. તે કોઈ જોઈ શકતું નહોતું, પણ તે બધાયને જોઈ શકતો. તે ચારે તરફ ગરમ ગરમ આંખો ફેરવતો અને વીસ વીસ ખોબે જમતો હતો.

(16)દુકાળ આવતાં શી શી અસરો થઈ?
ઉત્તર: દુકાળ આવતાં આખો મલક મૂંઝાઈ ગયો. વાદળ ગરજતાં નહોતાં કે પાણી વરસતાં નહોતાં. કોયલ ટહુકતી નહોતી કે મોર ગહેંકતા નહોતા. ખેતરમાં ધાન પાકતું નહોતું. પશુ-પંખી સૌનાં ગળાં સુકાવા લાગ્યાં હતાં.

(17) ચાંદાએ ઊગીને જોયું તો તેને શી ચિંતા થઈ?
ઉત્તર: ચાંદાએ ઊગીને જોયું કે એક બાજુ સૂકો એના બાવડાના જોરે નદીને એના ખેતર તરફ ખેંચે છે. બીજી બાજુ લીલો એ ભેજાના જોરે નદીને એના ખેતર તરફ ખેંચે છે. સૂકા ને લીલાની નદીની આ ખેંચતાણને લીધે ચાંદાને ચિંતા થઈ.

(18)ચાંદો શું જોઈને નિસાસા નાખે છે?
ઉત્તર: વરસાદ આવતો નથી, દુકાળ જતો નથી. દુકાળ હસતો જાય છે તેમજ પાણી ને પકવાન, રોટલા ને રાબ બધું વીસ-વીસ ખોબે જમતો જાય છે. આ જોઈને ચાંદો નિસાસો નાખે છે.

(19)પરપોટાના મિત્રોનો ટૂંકમાં પરિચય આપો.
ઉત્તર: પરપોટાના એક મિત્રનું નામ સૂકો અને બીજા મિત્રનું નામ લીલો હતું. સૂકો આજુ ગામમાં રહેતો હતો, જ્યારે લીલો બાજુ ગામમાં. સૂકા પાસે સોનેરી ઝૂંપડી અને રૂપેરી બકરી હતી, જ્યારે લીલા પાસે મસમોટી હવેલી અને ઘણી બધી ગાય-ભેંસ ” હતી. સ્વભાવે સૂકો મહેનતુ, જ્યારે લીલો મોજીલો હતો. સૂકાનું જોર એના બાવડામાં હતું, જ્યારે લીલાની તાકાત એના ભેજામાં હતી. સૂકા અને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી હતી, એટલું જ એકબીજા પ્રત્યે વેર હતું.

(20)નીચેના પાત્રોનો પરિચય આપો : (1) સૂકો (2) પરપોટો (3)લીલો
(1) સૂકોઃ સૂકો જાતમહેનત કરનારો, મહેનતુ છે. તે આજુ ગામમાં સોનેરી ઝૂંપડીમાં રહે છે. તેની પાસે એક રૂપેરી બકરી છે. તે રાત-દિવસ મહેનત કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. એકવાર દુકાળ પડ્યો. દુકાળ આવતાંની સાથે જ સૂકાને પોતાના કુટુંબના ભરણપોષણની ચિંતા થવા લાગી. બાવડાંના બળે સૂકો નદીના અડધાથી ઓછા ભાગના પાણીને પોતાના ખેતરમાં લઈ જાય છે. ત્યાં દુકાળ ખૂબ લાંબો ચાલ્યો. સૂકાને પોતાનું આજુ ગામ મૂકીને ત્યાંથી જતાં રહેવું પડયું.
(2) પરપોટો: પરપોટો ખારી નદીના પાણીમાં તરતા તરાપામાં રહેતો હતો. તેને કોઈની દરકાર નહોતી. તેની દિનચર્યામાં તેના બંને મિત્રો સૂકા અને લીલા સાથે રમવું, હવાના લાડુ ખાવા અને ચંદ્રના ઊગતાં પહેલાં જ બૂડબૂડ નસકોરાં બોલાવી ઘસઘસાટ ઊંઘી જવું.
એકવાર દુકાળ પડ્યો. છતાં તેણે કોઈ પણ ચિંતા કર્યા વિના પોતાની એ જ દિનચર્યાને અનુસરી. દુકાળના કારણે સમય જતાં પરપોટા સાથે રમનાર કોઈ રહ્યું નહીં. એકલો પડ્યો. ઉદાસ થઈ ગયો. રડવા લાગ્યો. તેની ઉપર ચાંદાનો સૂડસૂડિયો નિસાસો પડ્યો ને પટાક કરતો પરપોટો ફૂટી ગયો.
(3)લીલો : લીલો એટલે એવો માણસ જે બુદ્ધિશાળી છે. તે હવેલીમાં રહે છે અને તેને ત્યાં ઘણી ગાયભેંસ છે. એટલે કે તે ધનવાન પણ છે. માલ-મિલકતવાળો હોવાથી દુકાળના સમયે પોતાના કુટુંબના ભરણપોષણની તેને તાત્કાલિક ચિંતા નથી. પણ, કેટલાક દિવસ પછી મુશ્કેલી ઊભી થશે તેમ તે જાણે છે. દુકાળ પડતાં તેને આવનારા દિવસોની ચિંતા થાય છે. દુકાળ પડતાં તે બુદ્ધિના જોરે નદીનું અડધાથી વધારે પાણી પોતાનાં ખેતરો માટે લઈ જાય છે.

[6] નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને લખોઃ
(1) બગાશું – બગાસું
(2) નીરાંત – નિરાંત
(3) ઉંઘ – ઊંઘ

(4) દીવસ – દિવસ
(5) દૂકાળ – દુકાળ
(6) લાડૂ – લાડુ

(7) મીત્ર – મિત્ર
(8) નિસાશો – નિસાસો
(9) ઝુંપડી – ઝૂંપડી

(10) મહેનતૂ – મહેનતુ
(11) મુંઝાઈ – મૂંઝાઈ
(12) શીપલા – છીપલાં

(13) ઉંઘ – ઊંઘ
(14) નીશાસો – નિસાસો
(15) સુડસૂડીયો – સૂડસૂડિયો

(16) હુંફાડા – હૂંફાળા
(17) દૂષકાળ – દુષ્કાળ
(18) બુડબૂળ – બૂડબૂડ

[7] નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
(1) મહેનતુ - ઉદ્યમી, ઉદ્યોગી
(2) હવા - પવન, વાયુ
(3) વાદળ - મેઘ,નીરદ
(4) જીવન - આયુષ્ય, જિંદગી
(5) સૂકું - શુષ્ક, કૃશ
(6) વરસાદ - પર્જન્ય,મેહ
(7) જોર - બળ, શક્તિ
(8) ચાંદો - ઈન્દુ, શશી
(9) સવાર - પ્રભાત, મળસ્ક્રુ
(10) દુ:ખ - કષ્ટ, વ્યથા
(11) રસ્તો - માર્ગ, પથ
(12) નદી - સરિતા, ધુનિ
(13) પાણી – વારિ, સલિલ
(14) ઘર – નિવાસ્થાન, ગૃહ
(15) સફેદ – ધવલ, ઉજળું
(16) મલક – પ્રદેશ, વિસ્તાર
(17) દુકાળ – અલ્પવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ
(18) પરવા – દરકાર, કાળજી

(19) જલસો – આનંદ
(20) વેર – દુશ્મનાવટ

(21) લહેર – મજા, મોજ
(22) નદી – સરિતા
(23) દુકાળ – અનાવૃષ્ટિ
(24) ચીસ – બૂમ, બરાડો

(25) ચાંદ – સોમ, શશિયર
(26) અંધકાર – અંધારું

(27) અજવાળું – પ્રકાશ
(28) ધૂળ – રજ, માટી

(29) નવાઈ – આશ્ચર્ય, અચરજ
(30) સૂરજ – આદિત્ય, રવિ

[8] નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખોઃ
(1) ઊંઘવું x જાગવું
(2) બહુ x ઓછું
(3) પાસે x દૂર
(4) સૂકું x લીલું
(5) ઊગવું x આથમવું
(6) દુકાળ x સુકાળ
(7) મૂંગું x બોલકું
(8) હાસ્ય x રુદન
(9) તડકી x છાંયડી
(10) અંધકાર x પ્રકાશ

(11) અજવાળું x અંધારું
(12) દોસ્ત x દુશ્મન
(13) લીલું x સૂકું
(14) મહેનતુ x આળસુ

(15) પરવા × બેપરવા
(16) દુકાળ x સુકાળ

(17) મૂંગું x વાચાળ
(18) રાત x દિવસ

(19) સુખ × દુ:ખ

[9] નીચેના રૂઢિપ્રયોગના અર્થ આપો:
(1) પેટ પકડીને હસવું - ખૂબ હસવું
(2) મૂછમાં હસવું - મજાક કરવી, મંદમંદ હાસ્ય કરવું
(3) નિસાસો નાખવો - આહ નાખવી
(4) આંખ ફેરવવી - ઉપર ઉપરથી જોઈ લેવું
(5) આંખ આડા કાન કરવા - સાંભળ્યું કે જોયું ન જોયું કરવું
(6) દિવસ-રાત ભેગાં કરવાં - ખૂબ મહેનત કરવી
(7) રોટલો રળવો - પ્રામાણિક રહી, મહેનતનું ખાવું

[10]રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ લખી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો:
(1)આડ લેવી – આશ્રય લેવો, ઓથ લેવી
વાક્ય: વૃક્ષો એકબીજાની આડ લઈને ઊભાં છે.

(2)તેજનો રેલો – સૂર્યનું કિરણ
વાક્ય: સવાર થતાં સૂર્યના તેજનો રેલો રેલાયો.

(3)અંધકારની મટકી – ચારે તરફ ફેલાયેલું અંધારું
વાક્ય: રાત્રિ જાણે અંધકારની મટકી લઈને બેઠી છે.

(4)પરપોટો ફૂટવો – આડંબર કે દેખાડો ઉઘાડો પડવો
વાક્ય: પોલીસે બનાવટી સાધુનો પરપોટો ફોડી દીધો.

(5)નિસાસો નાખવો – દુઃખનો ઉદ્ગાર કરવો
વાક્ય: પૃથ્વીની હાલત જોઈને ચંદ્રએ નિસાસો નાખ્યો.

(6)દિવસ ને રાત ભેગાં કરવાં – ખૂબ મહેનત ક૨વી
વાક્ય: દુકાળના સમયમાં સૂકાએ દિવસ ને રાત ભેગાં કર્યા.

(7) રોટલો રળવો – ગુજરાન થાય તેટલી કમાણી કરવી
વાક્ય: આજુ ગામનો સૂકો બાવડાના જોરે રોટલો રળતો હતો.

(8) આંખ આડા કાન કરવા – જોયું ન જોયું કરવું, અવગણવું
વાક્ય: પરપોટો આજુ અને બાજુની દુશ્મનાવટ સામે આંખ આડા કાન કરતો.

[11]શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:
(1)પાણીમાં તરે એવી લાકડાની પાટ – તરાપો
(2)કશું ન ઊગે તેવો સમય – દુકાળ
(3)આશ્ચર્ય અને બહુપણું દર્શાવનાર ઉદ્ગાર – અધધધ
(4)માછલી પરનું ચૂનાનું કડક પડ જેમાં તે રહે – છીપલું
(5)વસ્તુ પડવાથી થતો અવાજ – ભફાંગ
(6)પ્રવાહી પદાર્થ ચૂસવાથી થતો અવાજ – સબડકો
(7)પોષ મહિનાનો કૂણો તડકો – (પોષની) તડકી
(8)જમીન પર આસનની જેમ પથરાયેલો પ્રકાશ – (કિરણની) ધડકી
(9) મંદ મંદ હસવું – મલકવું
(10)આનંદ યા ઉત્સવનો મેળાવડો – જલસો

[12]નીચે આપેલા શબ્દો પુલ્લિંગ છે કે સ્ત્રીલિંગ તે લખો:
(1)ઉંઘ – સ્ત્રીલિંગ (2)નીશાસો – પુલ્લિંગ
(3)મલક – પુલ્લિંગ (4)તરાપો – પુલ્લિંગ
(5)તડકી – સ્ત્રીલિંગ (6)ઝૂંપડી – સ્ત્રીલિંગ
(7)પરપોટો – પુલ્લિંગ (8)નદી – સ્ત્રીલિંગ
(9)પરવા – સ્ત્રીલિંગ (10)પકવાન – નપુંસકલિંગ
(11)ચંદ્ર – પુલ્લિંગ (12)ધૂળ – સ્ત્રીલિંગ

[13]નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવો :
(1)આવાસ, સદન, ગૃહ, ધામ, નિકેતન, નિલય
ઉત્તર: આવાસ, ગૃહ, ધામ, નિકેતન, નિલય, સદન
(2)ધવલ, ગૌર, શુભ્ર, ઊજળું, ઉજ્જવળ, સફેદ
ઉત્તર: ઊજળું, ઉજ્જવળ, ગૌર, ધવલ, શુભ્ર, સફેદ
(3)તરાપો, મસમોટી, મલક, અધધધ, પરવા, વેર, દુકાળ
ઉત્તર: અધધધ, તરાપો, દુકાળ, પરવા, મલક, મસમોટી, વેર

ધોરણ 6 ગુજરાતી સત્ર 2 પાઠ : 5. ટેકરી ખસી, મમ્મી હસી

2024-02-15T07:50:00.001+05:30

પ્રશ્ન - [1]નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને તેનો ઉત્તર લખો :
(1) આખા ઘરમાં કોનો ફોટો લગાવેલો નહોતો ?
(અ)બાનો (બ) બાપુજીનો (ક) મમ્મીનો (ડ) ભગવાનનો
ઉત્તર : (ક)

(2)મીનીએ ટેબલના ખાનામાં શું મૂક્યું ?
(અ) પાઉચ (બ) ડાયરી (ક) પેન (ડ) છાપું
ઉત્તર : (અ)

(૩)મીની રોજ રાત્રે શું સાંભળીને સૂઈ જતી હતી ?
(અ) હાલરડું (બ) કવિતા (ક) વાર્તા (ડ) આપેલ તમામ
ઉત્તર : (ક)

(4)કોણે આખી ડાયરીનાં પાનાં ઉથલાવ્યાં અને પાઉચ ફંફોસી નાખ્યું ?
(અ) મમ્મીએ (બ) પપ્પાએ (ક) મીનીએ (ડ) માજીએ
ઉત્તર : (બ)

(5)ફોટામાં મીનીના પપ્પા કેવા દેખાતા હતા ?
(અ) ડરપોક (બ) મસ્તીખોર (ક) ઉદાસ (ડ) હસમુખા
ઉત્તર : (બ)

(6)મમ્મીને પપ્પાનું શું ગમતું હતું ?
(અ) વાળ (બ)મૂછ (ક) આંખો (ડ)દાઢી
ઉત્તર : (ડ)

(7) કવિ કોને આળસુની પીર કહે છે ?
(અ) હોડીને (બ) ટેકરીને (ક) નદીને (ડ) ડાળીને
ઉત્તર: (બ)

(8) કવિએ કેવાં મેદાનોમાં દોડવાનું કહ્યું છે ?
(અ) સૂકાં (બ)ઘાસિયાં (ક) લીલાં (ડ) કાંટાવાળાં
ઉત્તર: (બ)

(9) કવિએ ટેકરીરૂપી નાયિકાને સામી છાતીથી શું ક૨વા માટે કહ્યું છે ?
(અ) ખમવાનું (બ) ભાગવાનું (ક) ડરવાનું (ડ) પાછું ફરવાનું
ઉત્તર: (અ)

પ્રશ્ન - [2]કૌંસમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) મીનીના પપ્પા શાક અને ………………વધારે બનાવતા. (રોટલી, ભાખરી)
ઉત્તર: ભાખરી

(2) ……………… દાળ-ભાત ભાવતાં. (મીનીને, પપ્પાને)
ઉત્તર: મીનીને

(3) મીનીને ……………… બહુ યાદ આવતી. (મમ્મી, દાદી)
ઉત્તર: મમ્મી

(4) આપણને ……………… એવી મમ્મી મને ન ગમે. (હસાવે, રડાવે)
ઉત્તર: રડાવે

(5) મીનીના પપ્પાની ……………… દિવસે દાઢી સફાચટ થાય. (એક-બે, ત્રણ-ચાર)
ઉત્તર: ત્રણ-ચાર

(6) હું ……………… રાખું એ તારી મમ્મીને બહુ ગમતું. (દાઢી, મૂછ)
ઉત્તર: દાઢી

(7) મીનીના ……………… ડચૂરો બાઝી ગયો. (ગળામાં, મોંમાં)
ઉત્તર: ગળામાં

(8) અહીં ઘરે ભૂલી ગયા છે એવું યાદ આવે તોય ……………… (સારું, સારુ)
ઉત્તર: સારું

(9) નહીંતર, રસ્તામાં પડી ગયાની ………………કરશે. (ચિંતા, ચિતા)
ઉત્તર: ચિંતા

(10) પછી તમે મને પપ્પી કરો છો ત્યારે ……………… છે. (વાગ્યે, વાગે)
ઉત્તર: વાગે

(11) કોઈ ……………… નો ફોટો હતો. (સ્ત્રી, સ્ત્રિ )
ઉત્તર: સ્ત્રી

(12) હું ઊંઘી ગઈ છું એવી ……………… થઈ હશે ત્યારે એ ઊભા થયા.(ખાતરી, ખાત્રી)
ઉત્તર: ખાતરી

(13) ઊભા થઈ પૅન્ટ-શર્ટનાં ખિસ્સાં પણ ……………… જોયાં. (ફંફોસી, ઢંઢોળી)
ઉત્તર: ફંફોસી

(14) પપ્પા, તમારા ……………… કાગળની તો ખબર નથી. (અગત્યતાના, અગત્યના)
ઉત્તર: અગત્યના

(15) થોડીવારમાં પપ્પા બિલકુલ ……………… થઈ ગયા.(સ્વચ્છ, સ્વસ્થ)
ઉત્તર: સ્વસ્થ

(16)મમ્મી-પપ્પા બહુ સરસ ……………… (મજાના દેખાતા હતા/મજાનાં દેખાતાં હતાં)
ઉત્તર: મજાનાં દેખાતાં હતાં

(17) પપ્પા, કાલથી તમે દાઢી ……………… (વધારજો, વઘારજો)
ઉત્તર: વધારજો

પ્રશ્ન - [3]નીચેનાં વાક્યો ખરાં છે કે ખોટાં તે કે X ની નિશાની કરીને જણાવો:
(1)મીનીને એકલા રહેવાનો ડર લાગતો હતો.
ઉત્તર : X

(2) પપ્પા એવું માનતા કે મીની ઘરે એકલી રહી શકે એવડી નથી.
ઉત્તર :

(3)મીની પપ્પાની કાળજી લે છે તેથી તેણે પાઉચ વિશે ફોન કર્યો.
ઉત્તર :

(4)મમ્મી ગુજરી ગઈ પછી પપ્પા ઉદાસ રહેતા.
ઉત્તર : X

(5)મીનીના પપ્પા એની મમ્મીને જરાય યાદ ન કરતા.
ઉત્તર : X

(6)મીનીને ખબર પડે એ રીતે કદી મમ્મીને યાદ ન કરતા.
ઉત્તર :

(7)મીની મમ્મીનો ચહેરો સાવ ભૂલી ગઈ હતી.
ઉત્તર : X

(8)મીની કહે ત્યારે તરત પપ્પા દાઢી સફાચટ કરી નાખે.
ઉત્તર : X

(9)પપ્પાએ મીનીના હાથમાંથી ફોટો આંચકી લીધો.
ઉત્તર :

(10)મીનીના હાથમાં મમ્મીનો ફોટો જોઈ પપ્પા ખુશ થઈ ગયા.
ઉત્તર :

(11)બીજો ફોટો કોનો છે તે મીની તરત ઓળખી શકી નહીં.
ઉત્તર : X

(12)પપ્પા-મમ્મીના ફોટાને મીની આશ્ચર્યથી જોઈ રહી.
ઉત્તર :

(13)વાર્તાઓમાં જે પરી અને રાજકુમાર આવતાં એવા જ જાણે મમ્મી અને .............

ઉત્તર : પપ્પા હોય એવું લાગતું હતું,

(14) પોતે પપ્પાને દાઢી વધારવા ન દે તે મમ્મીને નહીં ગમ્યું હોય એવું ............

ઉત્તર : મીનીને લાગ્યું.

(15)મીનીને પપ્પા ચિંતા કરશે એવી ચિંતા થઈ.
ઉત્તર :

(16)મીનીને મમ્મીનો ફોટો દીવાલ પર રાખવાની ખૂબ ઇચ્છા હતી.
ઉત્તર :

(17)પોરો ખાવાને ભલે બેઠો પવન.
ઉત્તર: X

(18)ઊઠ, સખીઓની જેમ બેઉ ભમીએ.
ઉત્તર: X

(19)ચંદ્ર ફેંકે છે કૂણાં કિરણોનાં તીર.
ઉત્તર: X

પ્રશ્ન - [4]નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(1)મીનીની નજર ક્યાં ગઈ ?
ઉત્તર: મીનીની નજર ડ્રોઇંગરૂમમાં વચ્ચે રાખેલી ટિપોઈ પર પડેલા પાઉચ પર ગઈ.

(2)મીનીના પપ્પા ઑફિસ જવા નીકળતી વખતે શું લેવાનું ભૂલી ગયા ?
ઉત્તર: મીનીના પપ્પા ઓફિસ જવા નીકળતી વખતે પાઉચ સાથે લેવાનું ભૂલી ગયા.

(3) મીનીના પપ્પા જાતે રસોઈ શા માટે બનાવતા ?
ઉત્તર: મીનીની મમ્મી ગુજરી ગઈ હતી, તેથી તેના પપ્પા જાતે રસોઈ બનાવતા.

(4) કેટલાય ઘરોમાં કોના ફોટા લગાવેલા હોય છે ?
ઉત્તર: કેટલાંય ઘરોમાં મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોના ફોટા લગાવેલા હોય છે.

(5) પપ્પાની નાનકડી ડાયરીમાં શું લખેલું હતું ?
ઉત્તર: પપ્પાની નાનકડી ડાયરીમાં તારીખ વાર હિસાબ લખેલો હતો.

(6) સાંજે આવતાંવેંત પપ્પાએ મીનીને પહેલો કયો સવાલ કર્યો ?
ઉત્તર: સાંજે આવતાંવેંત પપ્પાએ મીનીને પહેલો સવાલ કર્યો, ‘બેટા, મારું પાઉચ જોયું ?’

(7) મીનીને સુવડાવીને પપ્પા શું શોધવા લાગ્યાં ?
ઉત્તરઃ મીનીને સુવડાવીને પપ્પા મીનીનાં મમ્મીનો ફોટો શોધવા લાગ્યાં.

(8) મીની પપ્પાના ગાલ પર પપ્પી કરીને શું બોલી ?
ઉત્તર: મીની પપ્પાના ગાલ પર પપ્પી કરીને બોલી, ‘પપ્પા, કાલથી તમે દાઢી વધારજો.’

(9) ઝાલકો દા' એટલે શું ?
ઉત્તર: ‘ઝાલકો દા’ એટલે પકડદાવ.

(10) કવિ ટેકરીને કેવો થાક ખંખેરી નાખવાનો કહે છે ?
ઉત્તર: કવિ ટેકરીને બેઠાડુ થાક ખંખેરી નાખવાનો કહે છે.

(11) ઝરણાંને ઘૂઘરા જેવાં કેમ કહ્યાં છે ?
ઉત્તરઃ ઝરણાં હંમેશાં ઘૂઘરાની જેમ રણઝણતાં રહીને વહ્યા કરે છે, માટે ઝરણાંને ઘૂઘરા જેવાં કહ્યાં છે.

(12) મીનીના પપ્પા મીની વિશે શું માનતા નહોતા ?
ઉત્તર: મીનીના પપ્પા મીની વિશે માનતા નહોતા કે મીની ઘરે એકલી રહેવા જેટલી મોટી થઈ ગઈ છે.

(13) મીનીનું મન રાખવા પપ્પાએ માજીને શું કહી રાખ્યું હતું ?
ઉત્તર: મીનીનું મન રાખવા પપ્પાએ ધ્યાન રાખનાર માજીને કહી રાખ્યું હતું કે મીની કહે ત્યારે તેમણે નીકળી જવું.

(14) મીનીએ મેઇન ડોર લૉક કેમ કર્યો?
ઉત્તર: મીની ઘરમાં એકલી, સ્વતંત્ર રીતે, નાચવા કૂદવા ઇચ્છતી હતી, તેથી માજી જતાં તેણે મેઇન ડોર લોક કર્યો.

(15) મીની દાળભાત માટે વેન લે, ત્યારે પપ્પા કેમ મુંઝાતા?
ઉત્તર : મીની દાળભાત માટે વેન લે, ત્યારે પપ્પા મુંઝાતા, કારણ કે દાળ બનાવવા જાય તો ઘણી વાર એમનાથી નરી હળદરવાળું ગરમ પાણી બની જતું..

(16) પપ્પાએ મીનીને મમ્મીનો ફોટો લગાડવાની ના પાડતાં શું કહ્યું?
ઉત્તર : પપ્પાએ મીનીને મમ્મીનો ફોટો લગાડવાની ના પાડતાં કહ્યું : 'તારી મમ્મીનો ફોટો રાખવાની એટલા માટે ના પાડી કે એ તો રાત-દિવસ ફોટામાં રહી હસ્યા કરે ને આપણને રડાવ્યા કરે.'

(17) ‘બઢતી કા નામ દાઢી ...' આ વાક્ય કોણ કોને કહે છે?
ઉત્તર: ‘બઢતી કા નામ દાઢી ...' આ વાક્ય મીનીના પપ્પા, મીનીને કહે છે.

(18) મીનીએ પપ્પાના પાઉચમાં શું જોયું?
ઉત્તર : મીનીએ પપ્પાના પાઉચમાં સ્કૂટરનું લાઇસન્સ, બૅન્કની પાસબુક, ઇલેક્ટ્રિક બિલ, હિસાબની ડાયરી અને બીજા કેટલાક કાગળો જોયા.

(19) મીનીને પપ્પાની હિસાબની ડાયરીમાં શું મળ્યું?
ઉત્તર : મીનીને પપ્પાની હિસાબની ડાયરી પરના પ્લાસ્ટિકના કવરમાં છેલ્લા પાનાની સામેના કવર પેજ પરની પારદર્શક પટ્ટી નીચે પપ્પા સાથેનો તેની મમ્મીનો નાનકડો ફોટો મળ્યો.

(20) મીની ઊંઘી ગઇ છે એવી ખાતરી થતાં પપ્પાએ શું કર્યું?
ઉત્તર: મીની ઊંઘી ગઈ છે એવી ખાતરી થતાં પપ્પાએ ઊભા થઈ ટેબલના ખાનામાંથી પાઉચ ખોલી હિસાબની ડાયરી કાઢી.

(21) ડાયરી કાઢીને જોતાં, પપ્પાના ચહેરા પર શા માટે બેચેની કરી વળી ?
ઉત્તર:ડાયરી કાઢીને જોતાં છેલ્લું પાનું ખોલતાં મીનીની મમ્મીનો ફોંટો ન મળ્યો. તેથી પપ્પા ના ચહેરા પર બેચેની ફરી વળી.

(22) મીનીને મમ્મીનો ફોટો શાથી સહેજ થરકી ઊઠ્યો હોય એવું લાગ્યું?
ઉત્તર: મીનીને પોતાના અવાજની ભીનાશ અને પપ્પાની આંખોની ભીનાશથી મમ્મી ભીંજાઈ ગઈ હોય એથી ફોટો સહેજ થરકી ઉઠ્યો હોય એવું લાગ્યું.

પ્રશ્ન - [5]નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો:
(1) મીનીના પપ્પા શું માનતા નહોતા ?
ઉત્તર : મીની તેના પપ્પાની ગેરહાજરીમાં એકલી ઘરે રહી શકે એટલી મોટી થઈ ગઈ છે; એવું મીનીના પપ્પા માનતા નહોતા.

(2)મીનીના પપ્પા ઓફિસ જતા રહ્યા તો મીનીએ માજીને શું કહી દીધેલું ?
ઉત્તરઃ મીનીના પપ્પા ઓફિસ જતા રહ્યા તો મીનીએ માજીને કહી દીધેલું કે થોડું-ઘણું જરૂરી કામ પતાવી નીકળી જવું.

(3)પોતે મમ્મીનો ચહેરો ભૂલી જશે એવું માનીને કેમ લાગતું હતું ?
ઉત્તર: કેટલાંય ઘરોમાં મૃત્યુ પામેલાં સ્વજનોના ફોટા પર સુગંધી હાર સાથે ચાંલ્લો કર્યો હોય છે, જ્યારે મીનીના ઘરની ભીંત પર તેનાં મમ્મીનો ફોટો લગાવેલો નહોતો. આથી, પોતે મમ્મીનો ચહેરો ભૂલી જશે એવું મીનીને લાગતું હતું.

(4)મીનીના પપ્પા એની પત્નીનો ફોટો દીવાલ પર કેમ નહોતા લગાવતા ?
ઉત્તર: મીનીના પપ્પા એવું ઇચ્છતા ન હતા કે મીની તેનાં મમ્મીનો ફોટો જોઈને ૨ડે કે ઉદાસ રહે. મીની હંમેશાં ખુશ રહે એટલે મીનીના પપ્પા એમની પત્નીનો ફોટો દીવાલ પર નહોતા લગાવતા.

(5)પાઉચ ખોલ્યા પછી મીનીને નિરાંત કેમ થઈ ?
ઉત્તર: મીનીએ પાઉચ હાથમાં લીધું, ખોલ્યું, સ્કૂટરનું લાઇસન્સ, બૅન્કની પાસબુક, ઇલેક્ટ્રિક બિલ, હિસાબની ડાયરી અને બીજા કેટલાક કાગળો હતા. આથી પાઉચ ખોલ્યા પછી મીનીને નિરાંત થઈ.

(6)મીનીના પપ્પાએ મમ્મીના ફોટા ક્યાં ક્યાં સંતાડીને રાખ્યા હતા ? કેવી રીતે સંતાડીને રાખ્યા હતા ? શા માટે ?
ઉત્તર: મીનીના પપ્પાએ મમ્મીના ફોટા ડાયરી, કબાટમાં મીની જોઈ ન શકે એવી જગ્યાએ સંતાડીને રાખ્યા હતા. કેમ કે, તે મીનીને ઉદાસ કરવા અને રડાવવા માંગતા ન હતા.

(7)મીની પપ્પાને દાઢી વધારવાની શા માટે ના પાડે છે ?
ઉત્તર: મીનીના વિચાર પ્રમાણે મીનીના પપ્પાને દાઢી સારી લાગતી નથી. જ્યારે મીનીને પપ્પા પપ્પી કરે છે ત્યારે મીનીને તેમની દાઢી વાગે છે. આથી મીની પપ્પાને દાઢી વધારવાની ના પાડે છે.

(8)પોતે મમ્મીને નારાજ કરી એમ મીનીને શાથી લાગ્યું ?
ઉત્તર: જ્યારે મીનીને ખબર પડી કે પપ્પા દાઢી રાખે એ મમ્મીને ગમતું હતું અને મીની પપ્પાની દાઢી સફાચટ કરાવી નાખતી હતી, ત્યારે મીનીને થયું કે પોતે મમ્મીને નારાજ કરી.

(9) મીનીના પપ્પાના યુવાનીના દેખાવનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર: મીનીના પપ્પા એકદમ સરસ, ને મસ્તીખોર દેખાતા હતા. વાર્તામાં પરી અને રાજકુમાર આવે તેવા રાજકુમાર જેવા દેખાતા હતા, તે દાઢી પણ સફાઈદાર અને મજાની રાખતા હતા. દાઢીવાળા પપ્પા અદભુત દેખાતા હતા.

(10) સંભાળ રાખનાર માજીના ગયા પછી મીનીએ શું કર્યું?
ઉત્તર: સંભાળ રાખનાર માજીના ગયા પછી મીની મેઇન ડોર અંદરથી લૉક કરી નાચતી-કૂદતી રહી. તેણે ન તો બહેનપણીને બોલાવી કે ન તો ટીવી જોયું. કાર્ટૂન નેટવર્ક પર ટૉમ ઍન્ડ જેરીની જેમ ઘરમાં ઊથલપાથલ કરી.

(11) મીનીને એના પપ્પાની કઈ બાબત પસંદ નહોતી?
ઉત્તર: પપ્પા મીનીની ખૂબ કાળજી રાખતા, પણ મમ્મીને ક્યારેય યાદ કરતા નહોતા, એટલું જ નહિ, આખા ઘરમાં ક્યાંય મમ્મીનો ફોટોય લગાવ્યો નહોતો. ક્યારેક તેના પપ્પા દાઢી વધારતા હતા, મીનીને એના પપ્પાની આ બાબત પસંદ નહોતી.

(12) મીનીએ એના પપ્પાની ડાયરીમાં શું જોયું?
ઉત્તર: મીનીએ એના પપ્પાની ડાયરીમાં તારીખવાર લખેલો હિસાબ, કામની નાનકડી નોંધો ને કોરાં પાનાં જોયાં. ડાયરી પરના પ્લાસ્ટિક કવરમાં છેલ્લા પાનાની સામેના કવર પેજ પરની પારદર્શક પટ્ટી નીચે એક નાનકડો મમ્મી-પપ્પાનો ફોટો જોયો.

(13) મમ્મીનો ફોટો શોધતાં પપ્પા શા માટે મીની સામે જોતાં હતાં?
ઉત્તર: મીનીના પપ્પાએ મમ્મીનો ફોટો શોધતાં ડાયરીનાં પાનાં ઉથલાવ્યાં, ડાયરીનું કવર કાઢી નાંખી જોઈ લીધું, આખું પાઉચ ફેંદી નાખ્યું, પૅન્ટ-શર્ટનાં ખિસ્સાં ફંફોસ્યાં, અકળાઈ ગયા, બેચેન થઈ ગયા, એમને મમ્મીનો ફોટો ન મળ્યો તે મીનીએ કદાચ લીધો હોય એ શંકાને કારણે મીની સામે જોતાં હતાં.

(14) મમ્મીનો ફોટો મળ્યા પછીની વાતોમાં પપ્પા મીનીને શું શું કહેતા હતા?
ઉત્તર: મમ્મીનો ફોટો મળ્યા પછી પપ્પાની વાતોમાં મમ્મી, મમ્મી ને મમ્મી જ હતી. તેઓ મીનીને કહેતા, ‘તારું નાક તારી મમ્મી જેવું છે ... તારો અવાજ તારી મમ્મી જેવો છે ... તારી ખાવા- પીવાની સ્ટાઇલ તારી મમ્મી જેવી છે ... તારી મમ્મી આમ ... તારી મમ્મી તેમ ....

(15)મીનીને ઘરમાં એકલા એકલા પણ મજા આવતી હતી એવું શાના પરથી કહી શકાય છે?
ઉત્તર: એક માજી મીનીની કાળજી લેતાં. મીની એકલા રહેવા ઘણી વાર માજીને થોડું-ઘણું કામ પતાવી ઘેર નીકળી જવા કહેતી. પછી મેઇન ડોર અંદરથી લૉક કરી, નાચતી-કૂદતી રહેતી. આજુબાજુમાંથી કોઈ બહેનપણીને પણ બોલાવતી નહીં. ટીવી જોયા કરતી, કાર્ટૂન નેટવર્ક પર ટૉમ ઍન્ડ જેરીની જેમ ઘરમાં ઊથલપાથલ કરતી; આમ મીનીને ઘરમાં એકલા એકલા પણ મજા આવતી હતી.

(16) ‘મીનીના પપ્પાની રસોઈકળા' વિશે ચાર-પાંચ લીટીમા તમારો અભિપ્રાય આપો.
ઉત્તર: મીનીની મમ્મીના ગુજરી ગયા પછી પપ્પા જાતે જ રસો બનાવતા. દાળભાત બનાવતાં મૂંઝવણ અનુભવતા, દાળ બનાવતાં નરી હળદરવાળું ગરમ પાણી બની જતું; પણ થોડા પ્રયત્નો પછી દાળ બનાવતાં શીખી ગયેલા. ભાખરી-શાક ઠીક ઠીક પ્રયત્નો પછી સારા બનાવતા. શરૂઆતમાં ભાખરી વણતાં વિવિધ આકારની બની જતા મીનીને એ ભાખરી બતાવતા અને ટીખળ કરી હસતા-હસાવતા.

(17) બાપ-દીકરી એકબીજાની કઈ કઈ બાબતની કાળજી રાખતાં?
ઉત્તર: મીની એના પપ્પાને કોઈ પ્રકારની ચિંતા ન કરવી પડે તે રીતે કામ કરતી, પપ્પાને શું સારું લાગે એનું ધ્યાન રાખતી, એટલે પપ્પા દાઢી રાખે એ એને ગમતું નથી. પપ્પા પણ પોતે પહોંચી ન વળે એટલે મીનીને સાચવવા એક માજીને ઘરે બોલાવતા. મીનીના ખાવાપીવાથી લઈને એનું બધું જ ધ્યાન રાખતા. પપ્પા, મીનીની મમ્મીનો ફોટો ઘરમાં નહોતા રાખતા, કારણ કે મીની એની મમ્મીને જોઈને, યાદ કરીને દુ:ખી થાય! મીની સતત હસતી રહે તેવું તે ઇચ્છતા હતા. આમ, બાપ-દીકરી એકબીજાની ખૂબ કાળજી રાખતાં હતાં.

*(18) કવિ ટેકરીને આળસુની પીર શા માટે કહે છે ?
ઉત્તર: ટેકરી હંમેશાં સ્થિરતા ધારણ કરીને બેસી રહે છે, માટે કવિ ટેકરીને આળસુની પીર કહે છે.

*(19)ટેકરીની સાંકળ શાની છે ? તે લોખંડની કેમ નથી ? તેને સાંકળ શા માટે કહી છે ?
ઉત્તર: ટેકરીની સાંકળ પથ્થરની બનેલી છે. લોખંડ પીગળી શકે પણ પથ્થર પીગળી ન શકે. અહીં વરસાદમાં નાયિકાને ભીંજાવું ગમે છે પણ સમાજનાં બંધનો જે પથ્થર જેવાં જડ છે તે તૂટે એવાં નથી; તેથી તેને (બંધનરૂપી) સાંકળ કહી છે.

(20) ‘રણવગડે ભીનું ઘમઘમીએ' એવું કવિએ શાથી કહ્યું છે ?
ઉત્તર: અહીં કવિએ નાયિકાના જીવનની વાત કરી છે. જીવનમાં ઘણા જ ઉતાર-ચઢાવ આવે તો પણ ખુશીથી અને આનંદથી જ જીવવાની શિખામણ કવિએ ‘રણવગરે ભીનું ઘમઘમીએ' પંક્તિ દ્વારા આપી છે.

(21) ટેકરીને કઈ કઈ ઇચ્છાઓ થાય તેવું લાગે છે? એ ઇચ્છાને સંતોષવા કવિ શું કરશે?
ઉત્તર: ટેકરીને મર્મરનું અંતર સાંભળવાની ઇચ્છા થાય એવું કવિને લાગે છે.
તે માટે કવિ વાયુ બનીને ડાળી પર બેસશે.
ટેકરીને ઊભા વરસાદે પલળવાની ઇચ્છા થાય એવું કવિને લાગે છે.
તે માટે કવિ આખો અષાઢ મહિનો વરસાદ વરસાવશે.

(22) ઝરણાંને ઘૂઘરા જેવાં કેમ કહ્યાં છે?
ઉત્તર: ઘૂઘરા પગે બાંધીને ચાલીએ તો ઘમઘમ . ઘમઘમ ……… ખણકે છે, એમ ઝરણાં વહેતાં હોય ત્યારે ખળખળ ... ખળખળ ... મધુર અવાજ કરે છે, જાણે પગે ઘૂઘરા બાંધ્યા છે. તેથી ઝરણાંને ઘરા જેવાં કહ્યાં છે.

(23) સૂરજનાં કિરણોને સામી છાતીએ ખમવાનું કેમ કહ્યું છે?
ઉત્તર : ટેકરી એક જગ્યાએ સ્થિર છે. સૂર્ય સામી છાતીએ ઊગે છે ને સતત એનાં કિરણો એના ઉપર પડે છે. એથી ટેકરીને જાણે કશો ફેર પડતો નથી; એને ડગાવી શકાતી નથી. તેથી સૂરજનાં કિરણોને સામી છાતીએ ખમવાનું કહ્યું છે.

પ્રશ્ન - [6] જોડણી સુધારીને લખો:
(1) જાજરુ – જાજરૂ
(2) શીબીર – શિબિર
(3) પતંગીયુ – પતંગિયું
(4) કીકીયારી – કિકિયારી
(5) વીચિત્ર – વિચિત્ર
(6) સ્ટ્રિટલાઈટ – સ્ટ્રીટલાઇટ
(7) ખમિશ – ખમીસ
(8) નાગુપુગુ – નાગુંપૂગું
(9) ખીસકોલિ – ખિસકોલી
(10) ઉંઘણસી – ઊંધણશી
(11) ઇટાકીટા – ઇટ્ટાકિટ્ટા
(12) ડાયોમાયો – ડાહ્યોમાહ્યો
(13) ઓફીસ – ઑફિસ
(14) બુધ્ધ – બુદ્ધ
(15) રીસિવર – રિસીવર
(16) વીચિત્ર – વિચિત્ર
(17) મૃત્યું – મૃત્યુ
(18) ઇલેક્ટ્રીક – ઇલેક્ટ્રિક
(19) મીજાજ – મિજાજ
(20) વીસ્મય – વિસ્મય
(21) અદભૂત – અદભુત
(22 )ભીનાશ – ભિનાસ

પ્રશ્ન - [7] સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
(1) સુંદર = સોહામણું, રૂપાળું
(2) સુગંધ = મહેંક, ફોરમ
(3) સ્વાદ = ચટાકો, લિજ્જત
(4) પોશાક = વસ્ત્ર, અંબર
(5) બહાદુર = શૂરવીર, પરાક્રમી
(6) કસોટી = પરીક્ષા, તપાસણ
(7) ઇચ્છા = મરજી, મનસા
(8) કિકિયારી = ચીસ, બૂમ
(9) આનંદ = હર્ષ, ખુશી
(10) ભરોસો = વિશ્વાસ, ખાતરી
(11) ડર = ભય, બીક
(12) રાહ = વાટ, પ્રતિક્ષા
(13) મહોરું = મુખવટો, મુખોટું
(14) આઘે = દૂર, છેટે
(15) વટ = રોફ, રુઆબ
(16) મોર = મયૂર, કેકી
(17) બા = મા, જનની
(18) ડાહ્યું = ચતુર, શાણું
(19) ટીખળ = મજાક, મશ્કરી
(20) પિતા = બાપ, પપ્પા
(21) પુત્રી = દીકરી, બેટી
(22) કાળજી = સંભાળ, દરકાર
(23) નિરાંત = ચેન, હૈયાધારણ

પ્રશ્ન - [8] વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો :
(1) દુર્ગંધ x સુગંધ
(2) બહાદુર x કાયર
(3) ઇચ્છા x અનિચ્છા
(4) રક્ષણ x ભક્ષણ
(5) આકાશ x ધરતી
(6) શાંત x અશાંત
(7) છાંયડો x તડકી
(8) ઠોઠ x હોશિયાર
(9) ડાહ્યોમાહ્યો x ગાંડોધેલો
(10) આઘે x નજીક
(11) અનુકૂળ x પ્રતિકૂળ
(12) અતિવૃષ્ટિ x અનાવૃષ્ટિ
(13) અધતન x પુરાતન
(14) અધિક x ન્યૂન
(15) આગળ x પાછળ
(16) આચાર x અનાચાર
(17) ઇનકાર x સ્વીકાર
(18) ઉચિત x અનુચિત
(19) ઉદય x અસ્ત
(20) જ્ય x પરાજય

પ્રશ્ન - [9]શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:
(1) ખાડામાં મડદું દાટી તેની ઉપર કરેલું ચણતર – કબર
(2) જેવો છે એવો જ રહે એવો (જડ) શીખે નહીં તેવો – ઠોઠ
(3) જેના પર મહેરબાની થઈ છે તે માણસ – બંદો
(4) ભય કે ડર ઉપજાવે તેવું – ડરામણું
(5) રરતા પર થોડે થોડે અંતરે અજવાળું કરવા મૂકેલી લાઇટ – સ્ટ્રીટ લાઇટ
(6) એકબીજાને પકડવાની એક બાળરમત – ચોરસિપાઈ
(7) ઊંધ-ઊંધ કરવાની એક કુટેવવાળું – ઊંઘણશી
(8) નદી કે તળાવમાં કૂદકો મારી અવાજ સાથે નાહવા પડવું તે – ધુબાકો

(9) રીસમાં કોઈની સાથે અબોલા લેવા તે – કિટ્ટા
(10) કપાળે કરાતું કંકુનું ગોળ ટપકું – ચાંલ્લો
(11) દરરોજ કામની નોંધપોથી – ડાયરી, રોજનીશી
(12) બિન જરૂરી વધુ પડતું બોલવું-કરવું – દોઢડહાપણ
(13) આનંદ માટે કરેલી મશ્કરી – ટીખળ

(14) તળે ઉપર કરી નાખવું તે – ઊથલપાથલ
(15) ધીમા પવનમાં ઝાડપાનનો થતો અવાજ – મર્મર

પ્રશ્ન - [10]રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ કરો:
(1) કાળા ચોર થવું – (અહીં) કોઈ કહે એમ ન જ કરવું
વાક્ય: કેટલાંક બાળકો કાળા ચોર થઈને મા-બાપની વાત માનતાં નથી.

(2) ધૂબકે ધૂબકે ન્હાવું – પાણીમાં ઊંચેથી કૂદીને વારંવાર ન્હાવું
વાક્ય: નાનિયાની ઇચ્છા નદી-તળાવમાં ધૂબકે ધૂબકે ન્હાવાની છે.

(3) બી બી ને મરી જવું – ખૂબ જ ડરી જેવું
વાક્ય: તમને એવાં ડરાવીશું કે તમે બી બીને મરી જશો.

(4) પેટ પકડીને હસવું – ખૂબ જ ખડખડાટ હસવું
વાક્ય: રમૂજી વાતો સાંભળીને બાળકો પેટ પકડીને હસવા લાગ્યાં.

(5) ડિંગો દેખાડવો – અંગૂઠો દેખાડી કોઈને ચીડવવું
વાક્ય: નાનાં બાળકો એકબીજાને ચીડવવા ડિંગો દેખાડે છે .

(6) ડચૂરો બાઝી જવો – ન બોલાય ન રડાય એવું થવું
વાક્ય: એકાએક પત્નીના સમાચાર સાંભળીને પત્નીને ડચૂરો બાઝી ગયો.

(7) મન રાખવું – ઈચ્છા પૂરી કરવી
વાક્ય : મમ્મીને ભૂખ નહોતી,પણ મમ્મીનું મન રાખવા થોડું જમી લીધું.

(8) શંકાની નજરે જોવું – એને મારી પર શંકા છે એમ જોવું
વાક્ય : પરિક્ષાખંડમાં નિરીક્ષક એક વિધાર્થીની સામે શંકાની નજરે જોવા લાગ્યા.

(9) આંચકો લાગવો – દુ:ખી થવું
વાક્ય : માને આમ એકાએક ઉદાસ જોઈને મને આંચકો લાગ્યો.

(10) ખાલી ચડી જવી – અંગ અકડાતાં ઝણઝણાતી થવી.
વાક્ય ; સતત બે કલાક બેસીને કથા સાંભળતાં મોટી કાકીને પગે ખાલી ચડી ગઈ.

(11) થરકી ઊઠવું – ધીમેથી હાલી ઊઠવું
વાક્ય : ચોરી કરતાં નોકરને શેઠ જોઈ ગયા,આથી તે થરકી ઊઠ્યો.

પ્રશ્ન - [10] નીચેની કહેવતોનો અર્થ આપો:
(1) ભૂતનો વાસ પીપળે – કોઈ વ્યક્તિ તેને ખાસ ગમી ગયેલી જગ્યાએ જ જોવા મળે છે.
(2) ભૂંડાથી ભૂત ભાગે – ખરાબ માણસોથી લોકો તો દૂર રહે જ પરંતુ ભૂત પણ દૂર ભાગે છે.
(3) ભાગ્યશાળીને ભૂત રળે – નસીબદાર માણસ માટે ભૂત કામ કરે છે.

પ્રશ્ન - (11) નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવીને લખો:
(1) ઉખાણું, બહાદુરી, હેડમાસ્ટર, સ્પર્ધા, આકાશ.
- આકાશ, ઉખાણું, બહાદુરી, સ્પર્ધા, હેડમાસ્ટર.
(2) ખમીસ, ખિસકોલી, ચોપડી, લીમડો, ઊંઘણશી.
- ઊંઘણશી, ખમીશ, ખિસકોલી, ચોપડી, લીમડો.

પ્રશ્ન - [12]નીચેનાં નામપદોને વ્યક્તિવાચક જાતિવાચક અને સમૂહવાચક – એમ અલગ તારવીને લખો:
(1) નાનિયો (2) બા (3) પરી (4) ઝૂંડ
(5) ટોળું (6) નદી (7) તળાવ (8) કુહોનબુત્સુ
(9) તોત્તો-ચાન (10) મચ્છર (11) શિક્ષક (12) મારુયામા
(13) હારમાળા (14) લશ્કર (15) ટુકડી (16) મિગિતા

→ વ્યક્તિવાચક : નાનિયો, કુહોનબુત્સુ, તોત્તો-ચાન, મારુયામા, મિગિતા
→ જાતિવાચક : બા, પરી, નદી, તળાવ, મચ્છર, શિક્ષક .
→ સમૂહવાચક : ઝૂંડ, ટોળું, હારમાળા, લશ્કર, ટુકડી

ધોરણ 8 ગુજરાતી સત્ર 2 પૂરક વાચન : 5. ચાલો મળવા જઈએ!

2024-02-14T10:32:00.003+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો.
(1) જે પુરુષ મળતાવડો ન હોય તેને લેખિકા કેવો કહે છે?
ઉત્તર - જે પુરુષ મળતાવડો ન હોય તેને લેખિકા ‘અતડો’ અને ‘મૂંગાભાઈ’ કહે છે.

(2) જે સ્ત્રી મળતાવડી ન હોય તેને લેખિકા કેવી કહે છે?
ઉત્તર - જે સ્ત્રી મળતાવડી ન હોય તેને લેખિકા ‘અતડી’ અને ‘મૂંજીબાઈ’ કહે છે.

(3) જે મળતાવડા ન હોય તે લોકોએ અતડાપણું દૂર કરવા માટે શું કરવું જોઈએ?
ઉત્તર – જે મળતાવડા ન હોય તેણે પોતે સમાજનો જ એક અંશ છે એમ વિચારવું જોઈએ. પોતાનું અતડાપણું દૂર કરવા માટે તેણે પોતાનાં વર્તન અને વ્યવહાર એક વ્યક્તિને શોભે તેવાં રાખવાં જોઈએ.

(4) મળતાવડા સ્વભાવથી માનવીને શો ફાયદો થાય છે?
ઉત્તર – મળતાવડા સ્વભાવથી માનવીને બીજાઓ પાસેથી ઘણું જાણવાનું મળે છે. તે જીવનમાં સંયમ કેળવી શકે છે. એકબીજાની સાથે હળીમળીને રહેવાથી જીવન આનંદિત અને ઉલ્લાસમય બને છે. ખાસ કરીને વ્યક્તિનું અતડાપણું દૂર થાય છે.

ધોરણ 8 ગુજરાતી સત્ર 2 પૂરક વાચન : 4. વિરલ ત્યાગ

2024-02-14T10:29:00.008+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો.
(1) ગાંધીજી અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી વચ્ચે કઈ મંત્રણા થવાની હતી? તેનું શું પરિણામ આવ્યું?
ઉત્તર - ગાંધીજી અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી વચ્ચે દેશી રજવાડાંઓ અંગે મંત્રણા થવાની હતી. એ વખતે દેશી રજવાડાંઓ સ્વાતંત્ર્ય પછીની પરિસ્થિતિ અંગે ભારત સરકાર સાથે વાટાઘાટો ચલાવી રહ્યાં હતાં. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ પણ રિયાસતી ખાતાના પ્રધાન તરીકે તેનો ઉકેલ લાવવા મથી રહ્યા હતા; પરંતુ મોટા ભાગના રાજવીઓ સત્તા, પ્રતિષ્ઠા, નામના, સંપત્તિ, સાહ્યબી, દેશવિદેશના પ્રવાસો જેવી જાહોજલાલી છોડવા તૈયાર નહોતા. એવા સમયે ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી જેવા સાચા દેશભક્ત ગાંધીજીને રૂબરૂ મળીને પોતાની રાજસત્તા અને મિલકત ભારત સરકારને સોંપી દેવા અંગે મંત્રણા કરવાના હતા. ગાંધીજી સાથે મંત્રણા કર્યાં પછી 1948ના જાન્યુઆરી 15મી તારીખે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની હાજરીમાં એની ઘોષણા કરી. પરિણામે પછીના થોડા મહિનાઓમાં સરદાર પટેલે દેશનાં તમામ રજવાડાંઓને એક કરવાનો પોતાનો સંકલ્પ સિદ્ધ કરી શક્યા. દેશની એકતા અને અખંડિતતાની દિશામાં મહારાજાનું પગલું સરદાર પટેલ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહ્યું.

(2) ભાવનગરના મહારાજાએ પોતાની રાજ્યસત્તા ગાંધીજીને સોંપતાં શું કહ્યું?
ઉત્તર - ભાવનગરના મહારાજાએ પોતાની રાજ્યસત્તા ગાંધીજીને સોંપતાં કહ્યું કે આ નિમિત્તે જે કોઈ પગલાં લેવાનાં થાય તે તેઓ ગાંધીજીના માર્ગદર્શન પ્રમાણે લેશે. રોકડ, મિલકતો વગેરે તેઓ જવાબદાર રાજ્યતંત્રને સોંપી દેશે. ગાંધીજીની સંમતિ હશે એટલી જ ખાનગી મિલકતો પોતે રાખશે. ગાંધીજી જે સાલિયાણું નક્કી કરી આપશે તે જ તેઓ લેશે.

(3) મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીની દેશભક્તિથી પ્રભાવિત થઈને ગાંધીજીએ શું કહ્યું?
ઉત્તર - મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીની દેશભક્તિથી પ્રભાવિત થઈને ગાંધીજીએ કહ્યું કે જો મને આવા થોડાક રાજાઓ મળે તો દેશનો વહીવટ તેઓના હાથમાં મૂકતાં હું જરાય ખચકાઉં નહિ. આ રાજાઓને રાજ્ય ચલાવવાનો જે બહોળો અનુભવ અને જ્ઞાન છે, તે અત્યારના લોકોને નથી. આ બાબતમાં આ લોકો ખૂબ કામના છે.

(4) મહારાણી વિજયાબા વિષે ટૂંકમાં જણાવો.
ઉત્તર – મહારાણી વિજયાબા મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીનાં પત્ની છે. મહારાજાએ સાત સૈકા જૂની પોતાની રાજસત્તા દેશની એકતા ખાતર છોડી દેવાનો નિર્ણય વિજયાબાની પ્રેરણાથી જ કર્યો હતો. મહારાણીએ કહ્યું, ‘પ્રજાનું હતું અને પ્રજાને આપ્યું. એમાં શો ઉપકાર કર્યો? વળી પૂ. બાપુના ચરણે ધરવાનું અમને તો પરમ સદ્દભાગ્ય મળ્યું.’ આ ઉમદા વિચારો તેમની વિરલ ત્યાગભાવના દર્શાવે છે. લેખકે આથી જ મહારાણી વિજયાબાને ‘દેવાંશી સન્નારી’ કહી છે.

(5) મહારાણી વિજયાબાના ક્યા શબ્દોને ઇતિહાસ કોઈક ખૂણે સાચવી રાખશે?
ઉત્તર - મહારાણી વિજયાબાના આ શબ્દોને ઇતિહાસ કોઈક ખૂણે સાચવી રાખશે : ‘પ્રજાનું હતું અને પ્રજાને આપ્યું. એમાં કયો ઉપકાર કર્યો? વળી પૂ. બાપુના ચરણે ધરવાનું અમને તો પરમ સદ્દભાગ્ય સાંપડ્યું.’

ધોરણ 8 ગુજરાતી સત્ર 2 પૂરક વાચન : 3. ઘડતર

2024-02-14T10:27:00.006+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો.
(1) કવિ ‘ઘડતર’ કાવ્યમાં શાળાને કોની સાથે સરખાવે છે? શા માટે?
ઉત્તર - કવિ ‘ઘડતર’ કાવ્યમાં શાળાને તીર્થ સાથે સરખાવે છે. કારણ કે તે વિદ્યાર્થીના જીવનનું ઘડતર કરે છે. વિદ્યાર્થીનો સર્વાંગી વિકાસ શાળામાં જ થઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓમાં વિશ્વબંધુત્વની ભાવના, સમભાવ, યોગ-ધ્યાન, કસરત, પશુપંખી તથા પર્યાવરણ પ્રત્યે પ્રેમ જગાડવો, વિદ્યાર્થીઓને વિનય-વિવેક શીખવવા તેમજ માબાપની જેમ વિદ્યાર્થીમાં સંસ્કારનું સીંચન કરવું એ શાળાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.

(2) કાવ્યના અંતે કવિ શાળા પ્રત્યે કઈ ભાવના વ્યક્ત કરે છે?
ઉત્તર – કાવ્યના અંતે કવિ વરદ-તીર્થ જેવી શાળાની મંગલકથા અને ઘડતર-પ્રથા ચિરસ્થાયી રહો એવી ભાવના સાથે શાળા પ્રત્યે આદર અને પ્રેમ વ્યક્ત કરે છે.

ધોરણ 8 ગુજરાતી સત્ર 2 પૂરક વાચન : 2 આવકારો

2024-02-14T10:26:00.000+05:30

પ્રશ્ન 1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો.
(1) ‘આવકારો’ ભજનમાં કવિ દુલા ભાયા કાગે કઈ ભાવના રજૂ કરી છે?
ઉત્તર - ‘આવકારો’ ભજનમાં કવિ દુલા ભાયા કાગે અતિથિ સત્કારની ભાવના રજૂ કરી છે.

(2) ‘અતિથિ દેવો ભવ’ એટલે શું?
ઉત્તર - ‘અતિથિ દેવો ભવ’ એટલે અતિથિ દેવ સમાન છે. એનું પ્રેમથી સ્વાગત કરવું એ સાચો આતિથ્યધર્મ છે.

(3) આપણે આતિથ્યધર્મ કઈ રીતે બજાવવો જોઈએ? – ‘આવકારો’ ભજનના આધારે સમજાવો.
ઉત્તર - આપણે આંગણે આવનાર અતિથિ દેવ સમાન હોય છે. એને મીઠો આવકાર આપવો જોઈએ. તે પોતાનું હૈયું ખોલીને પોતાનાં દુઃખ કે સંકટની વાત કરવા માગતો હોય આપણે તે આદરપૂર્વક સાંભળવી. તેના પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવી, તેનાં દુઃખ દૂર કરવામાં તેને મદદરૂપ થવું, પણ એની અવગણના કરવી નહિ. આપણે આંગણે આવેલા અતિથિની સાથે બેસીને ભોજન કરવું અને તેને ઝાંપા સુધી આત્મીયતાથી વળાવવા જવું એ જ સાચો અતિથિધર્મ છે.