Από το 1821 μέχρι το 2008 η χώρα μας περιήλθε σε κατάσταση αδυναμίας να εκπληρώσει τις δανειακές της υποχρεώσεις πέντε φορές. Αυτές συνέβησαν τα έτη 1826, 1843, 1860, 1893 και 1932. Σε όλες τις περιπτώσεις οι Reinhart, Rogoff (2009, 91-2, 96) τεκμηριώνουν ότι υποχρεωθήκαμε σε παραχωρήσεις προς τους δανειστές μας που έφθαναν μέχρι και στην υποτέλεια στις «μεγάλες δυνάμεις». Κανονικά λοιπόν θα έπρεπε ως χώρα να έχουμε πλέον αποκτήσει τη σωφροσύνη να μη υποθηκευτούμε ξανά στους δανειστές μας. Αλλά εκ του αποτελέσματος προκύπτει ότι αποδειχθήκαμε επιλήσμονες και επιπόλαιοι. Οπότε όλους τώρα μας απασχολεί τοερώτημα: Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε να ξανακερδίσουμε την ανεξαρτησία μας το συντομότερο δυνατό; Θα προσπαθήσω νατο απαντήσω, αφού προηγουμένως επικεντρώσω σε δύο θέματα που προηγούνται. Αυτά είναι να εξηγήσω, πρώτον, τι ακριβώς συνέβη, και, δεύτερον, γιατί φτάσαμε εδώ που βρισκόμαστε.

2. Πως ήλθαν τα πάνω κάτω

Πριν από το 1974 η Ελλάδα διέθετε την πλέον ταχύρυθμα αναπτυσσόμενη οικονομία της Ευρώπης. Χωρίς αμφιβολία ήταν η Τίγρης της Ευρώπης. Ως τέτοια πέτυχε:
• Υψηλότατη οικονομική ανάπτυξη (≈ 7%, 1954-1973)
• Ζηλευτή σταθερότητα τιμών (<2,5%) • Θεαματική συρρίκνωση της ανεργίας (<2,5%) • Ισοζύγιο πληρωμών σε διαχειρίσιμη ισορροπία • Βελτίωση και επέκταση των κοινωνικών υπηρεσιών. • Ελάχιστο δημόσιο χρέος (<12,5% του ΑΕΠ το 1974). Μετά το 1974 η κατάσταση άρχισε να χειροτερεύει στην αρχή συγκρατημένα και στην συνέχεια γρήγορα. Κατά την περίοδο 1974-2008: • Η οικονομική ανάπτυξη έπεσε στο ένα τρίτο (≈ 2,4%) • Ο πληθωρισμός ήταν από 2πλάσιος μέχρι 4πλάσιος του μέσου Ευρωπαϊκού. • Η ανεργία την περίοδο 1980-2000 υπερδιπλασιάστηκε (≈ 6%), ενώ τη δεκαετία του 2000 σχεδόν τετραπλασιάστηκε (≈ 9%). • Τα ελλείμματα στο ισοζύγιο πληρωμών έγιναν εκρηκτικά και συγκρατήθηκαν μόνο χάρη στην τεράστια βοήθεια από την ΕΕ. • Τα δημόσια ελλείμματα ανέβασαν το δημόσιο χρέος σε αυτοτροφοδοτούμενο ύψος (≈ 125% του ΑΕΠ το 2008). Οπότε, τελικά, από το 2009 περιήλθαμε υπό την οικονομική κηδεμονία των πιστωτών μας. Κάποιοι οικονομολόγοι ίσως σκεφτούν ότι το πιο πάνω εκπληκτικό πισωγύρισμα συνέβη γιατί πριν από το 1974 η ελληνική οικονομία ήταν οιονεί κλειστή, ενώ μετά την πλήρη ένταξή της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) το 1981, ανοίχθηκε στο διεθνή ανταγωνισμό. Όμως, γνωρίζουμε ότι, κατά τη δεκαετία 1974-84, η δασμολογική προστασία των εγχώριων παραγωγικών δραστηριοτήτων δεν μειώθηκε και εντούτοις σε μέσους όρους όλοι οι κρίσιμοι δείκτες χειροτέρευσαν δραστικά. Γι’ αυτό, κατά την άποψή μου, το πισωγύρισμα μετά το 1974 οφείλεται, κατά κύριο λόγο, αν όχι αποκλειστικά, σε τρεις ομάδες άλλων παραγόντων. Η πρώτη και η πλέον σημαντική έχει να κάνει με την αντιαναπτυξιακή στροφή που πήραν οι θεσμοί του κράτους μετά τη θέσπιση του Συντάγματος του 1975. Η δεύτερη σχετίζεται με τις ανεξέλεγκτες δυσπλασίες που αναπτύχθηκαν στο χώρο της δημόσιας διοίκησης και στον ευρύτερο δημόσιο τομέα λόγω του πλειοδοτικού κομματικού ανταγωνισμού. Και, τέλος, η τρίτη ομάδα αρνητικών παραγόντων πηγάζει από τις οικονομικές πολιτικές που εφαρμόστηκαν. Για επιβεβαίωση, επικαλούμαι τους ακόλουθους τεκμηριωμένους συλλογισμούς. Πριν από το 1974 το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα ήταν φιλικό προς την επιχειρηματικότητα, εγχώρια και ξένη. Η δημόσια διοίκηση είχε τα χάλια της, αλλά καθώς ήταν οργανωμένη ιεραρχικά δεν είχε μεγάλα περιθώρια να κωλυσιεργεί και να διαπλέκεται. Οι δημοσιονομικές πολιτικές, αν και προσανατολισμένες στη δημόσια κατανάλωση, κάλυπταν τις ανάγκες των ιδιωτικών επενδύσεων σε δημόσιες υποδομές. Η νομισματική πολιτική στόχευε στη σταθερότητα των τιμών, ενώ η αναποτελεσματικότητα που πήγαζε από την έλλειψη ανταγωνισμού στις επί μέρους αγορές ήταν συγκρατημένη. Επομένως, τουλάχιστον το θεσμικό περιβάλλον και οι μακροοικονομικές πολιτικές λειτουργούσαν φιλικά προς την οικονομική ανάπτυξη και επέφεραν αναπτυξιακά αποτελέσματα τα οποία αντιστάθμιζαν κατά πολύ τις όποιες αρνητικές επιπτώσεις ασκούνταν από την πλημμελή λειτουργία της δημόσιας διοίκησης και τις στρεβλώσεις που εισήγαγαν στη δομή της οικονομίας οι μικροοικονομικές και οι διαρθρωτικές πολιτικές. Μετά το 1974, το επιχειρηματικό περιβάλλον άλλαξε άρδην. Από την μια μεριά, το Σύνταγμα του 1975, οι εθνικοποιήσεις μεγάλων επιχειρήσεων, και οι ρυθμίσεις μιας οιονεί κεντρικά διευθυνόμενης οικονομίας που εισήγαγε η ΝΔ ως κυβέρνηση, και από την άλλη, με τις δεσμεύσεις για την εγκατάσταση σοσιαλισμού «τρίτου δρόμου» και τις άλλες διακηρύξεις του Παπανδρέου και του ΠΑΣΟΚ, ως αξιωματικής αντιπολίτευσης, το κράτος έγινε από ανταγωνιστικό έως και εχθρικό προς την επιχειρηματικότητα. Επιπλέον, η δημοκρατία, τύποις και ουσία, υποκαταστάθηκε από την κομματοκρατία. Η δημόσια διοίκηση με τις μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε το ΠΑΣΟΚ το 1985 διαλύθηκε, ενώ ο κ. Α. Παπανδρέου ως πρωθυπουργός έκανε ακριβώς τα αντίθετα όσων υποστήριζε δύο δεκαετίες νωρίτερα στο βιβλίο του Papandreou (1962, 103-105). Η δημοσιονομική πολιτική προσανατολίστηκε κυρίως στη δημόσια κατανάλωση σε βάρος των επενδύσεων σε υποδομές. Οι συνολικές και οι ιδιωτικές επενδύσεις ως ποσοστό στο ΑΕΠ μπήκαν σε μακροχρόνια πτωτική τάση. Οι ξένες επιχειρήσεις άρχισαν να εγκαταλείπουν την Ελλάδα και οι ελληνικές επιχειρήσεις να φεύγουν και να εγκαθίστανται σε γειτονικές χώρες, και γενικά η φθίνουσα πορεία της χώρας εξελίχθηκε όπως ακριβώς προβλεπόταν από τους οικονομολόγους, τις εργασίες των οποίων συμπεριλάβαμε στο Μπήτρος, Κολλίντζας (1992). Με άλλα λόγια, μετά το 1974, όλοι οι θεσμικοί παράγοντες και οι μακροοικονομικές πολιτικές που πριν ευνοούσαν την οικονομική ανάπτυξη αντιστράφηκαν, ενώ η δημόσια διοίκηση και οι διαρθρωτικές πολιτικές που λειτουργούσαν ανέκαθεν επιβραδυντικά ενισχύθηκαν, χωρίς περίσκεψη, από τις κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ. Μάλιστα, δεδομένου ότι μετά το 1984 προστέθηκε στους αρνητικούς παράγοντες και ο βαθμιαίος δασμολογικός αφοπλισμός έναντι των χωρών της ΕΕ, η καθίζηση της οικονομικής ανάπτυξης έγινε μονόδρομος. Στην πραγματικότητα, η πορεία προς τη σημερινή κατάληξη άρχισε πολύ πριν το 1974. Πιο συγκεκριμένα, άρχισε από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, όταν αποφασίστηκε η οικονομική ανάπτυξη να επιδιωχθεί μέσα από την υποκατάσταση των εισαγωγών. Εξαιτίας αυτής της επιλογής, με εξαίρεση τους κλάδους της ναυτιλίας και του τουρισμού, όπου οι επιχειρηματίες εκ του αντικειμένου τους έπρεπε να παλέψουν στις διεθνείς αγορές για να κερδίσουν ζωτικό χώρο, οι φιλοδοξίες, τα σχέδια και το πεδίο δράσης της ελληνικής επιχειρηματικότητας περιορίστηκαν στο μικρό μέγεθος των αγορών της ελληνικής οικονομίας. Αυτή η επισήμανση συνεπάγεται ότι το πρότυπο ανάπτυξης που υιοθετήσαμε εξέθρεψε διαχρονικά μια κλειστοφοβική επιχειρηματικότητα, με αμυντικό προσανατολισμό και με βαθιές εξαρτήσεις από το πολιτικό σύστημα, μέσω του κρατικοποιημένου τραπεζικού συστήματος. Σε αντίθεση με εμάς, τόσο ανόμοιες χώρες όσο π.χ. η Γερμανία, η Ταϊβάν, η Σιγκαπούρη, και η Νότια Κορέα, όλες βρήκαν το δρόμο για μεγάλη και διαρκή οικονομική ανάπτυξη κατά τη μεταπολεμική περίοδο με βάση αναπτυξιακά πρότυπα που βασίζονταν στις εξαγωγές και στη διεθνή ανταγωνιστικότητα. Τι θα είχε συμβεί αν είχαμε ακολουθήσει το παράδειγμά τους; Αυτό που θα είχε συμβεί είναι ότι η ελληνική επιχειρηματικότητα θα είχε αποκτήσει εξωστρεφή προσανατολισμό και οι επιδόσεις των Ελληνικών επιχειρήσεων δεν θα περιορίζονταν από το μικρό μέγεθος των ελληνικών αγορών. Τότε το πρότυπο που θα είχε επικρατήσει θα ήταν αυτό της ανοιχτής και ανταγωνιστικής οικονομίας και κανένας πρωθυπουργός η πολιτικό κόμμα δεν θα διανοείτο να το διαταράξει με ασυλλόγιστες επιλογές τρεις δεκαετίες αργότερα. Αλλά δυστυχώς επικράτησαν οι ιδέες και οι προτάσεις των υποστηρικτών της κεντρικά διευθυνόμενης κοινωνίας και οικονομίας, οπότε η επιχειρηματικότητα υποτάχθηκε στους κυβερνητικούς στόχους και χειρισμούς. 3. Τι κάνουμε

Αν μετά από όσα ανέφερα πιο πάνω μου ζητούσε κάποιος να κατατάξω σε μια κλίμακα φθίνουσας σπουδαιότητας τα αίτια που μας οδήγησαν στην πτώχευση, θα έλεγα ότι η ακόλουθη κατάταξη δεν πρέπει να αποκλίνει απ’ αυτή που λειτούργησε στην πραγματικότητα.

Ασυνεπείς μεταβολές στους θεσμούς 40%
Διόγκωση και διάλυση της δημόσιας διοίκησης 20%
Ασυνεπείς οικονομικές πολιτικές 20%
Κλειστοφοβική και διαπλεκόμενη επιχειρηματικότητα 10%
Διεθνοποίηση 5%
Άλλοι παράγοντες 5%

Απ’ αυτή τη διάγνωση έπεται ότι η έμφαση των προσπαθειών μας σε επίπεδο μεταρρυθμίσεων πρέπει να επικεντρωθεί στις αντίστοιχες περιοχές. Ειδικότερα, σε κάθε μια απ’ αυτές πρέπει να υπάρξει ένα δικός μας κατάλογος μεταρρυθμίσεων, πέρα και πάνω απ’ αυτόν που εμπεριέχεται στα μνημόνια, οι οποίες ανάλογα με τον εκτιμούμενο χρόνο υλοποίησης να κλιμακωθούν σε άμεσες (εντός 12 μηνών), βραχυπρόθεσμες (εντός 24 μηνών) και μεσοπρόθεσμες (εντός 36 μηνών). Προκειμένου λοιπόν να καταδείξω τι προτείνω, θα χρησιμοποιήσω τρία παραδείγματα με υπόβαθρο την υπόθεση ότι:

• Η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών είναι υπέρ της διατήρησης της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και της παραμονής της χώρας μας στη ζώνη του Ευρώ.

Α. θεμελιακή αναθεώρηση του συντάγματος του 1975
Επειδή θα με διευκολύνει στην συνέχεια, θα σταθώ στο άρθρο 106. Με βάση την ανάλυση που παρα-θέτει για το άρθρο αυτό ο Καζάκος (2007, 47-9), οδηγούμεθα στο συμπέρασμα ότι ουσιαστικά από το 1975 και μετά τα περιουσιακά δικαιώματα των Ελλήνων καταργήθηκαν, και βέβαια χωρίς ο απλός πολίτης να ενημερωθεί περί τούτου. Προς ενίσχυση αυτού του συμπεράσματος μια μαρτυρία και ένα συμβάν. Ο Μαυρογορδάτος (1988, 138) γράφει:

«Ποτέ πριν δεν είχε δείξει μια συντηρητική αστική κυβέρνηση τέτοια περιφρόνηση για το απαραβίαστο της ατομικής ιδιοκτησίας.»

Όσον αφορά το συμβάν, αυτό έχει να κάνει με την χρήση του εν λόγω άρθρου για τη δήμευση της περιουσίας του Σ. Ανδρεάδη, η οποία θα θυμούνται πολλοί περιλάμβανε δύο τράπεζες και 18 βιομηχανικούς ομίλους. Έγινε δε επί τη βάσει μιας επαίσχυντης έκθεσης που συντάχθηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος όταν Διοικητής ήταν ο Ξ. Ζολώτας. Συνεπώς, κατά την άποψή μου:

Η διατήρηση και η εμβάθυνση της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας προϋποθέτει ότι το σύνταγμα του 1975 θα πεταχτεί στο πυρ το εξώτερο και θα αντικατασταθεί από ένα σύνταγμα Δυτικού τύπου το οποίο θα προστατεύει τα περιουσιακά δικαιώματα των πολιτών από τις αυθαιρεσίες των κρατικών εξουσιών.

Η δέσμευση γι’ αυτήν τη μεταρρύθμιση πρέπει να ληφθεί άμεσα, και να υλοποιηθεί το πολύ μέσα σε 36 μήνες γιατί αποτελεί την υπ’ αριθμό 1 προϋπόθεση για να ξεκινήσει ξανά μια υγιής και μακρόπνοη ενδογενής οικονομική ανάπτυξη.

Β. Μεταρρύθμιση στις αγορές και στο κράτος
Συχνά βγαίνουν στα κανάλια και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης διάφοροι πολιτικοί και άλλοι μεγαλόσχημοι οι οποίοι διατείνονται ότι οι πνευματικοί άνθρωποι του τόπου δεν συμβάλλουν όσο θα έπρεπε στη συζήτηση για τις δέουσες δημόσιες επιλογές της χώρας. Κατά κανόνα είναι είτε απληροφόρητοι λόγω πολυπραγμοσύνης, είτε ιδεολογικά προκατειλημμένοι. Προς επιβεβαίωση επικαλούμαι όσα πρότεινα στο Μπήτρος (1985). Σ’ αυτό το βιβλίο επισήμανα τις μοιραίες συνέπειες που επρόκειτο να έχουν οι διοικητικές παρεμβάσεις στις τιμές των αγαθών και υπηρεσιών που υιοθετούσαν οι Ελληνικές κυβερνήσεις προκειμένου να εξυπηρετήσουν διάφορες οργανωμένες επαγγελματικές ομάδες του πληθυσμού. Μεταξύ των άλλων, αναφερόμουν στα αποκαλούμενα κλειστά επαγγέλματα και τεκμηρίωνα ότι ποτέ η χώρα μας δεν θα γινόταν ανταγωνιστική κάτω από αυτό το πλέγμα των ρουσφετολογικών ρυθμίσεων και των πολύμορφων φόρων υπέρ τρίτων. Σήμερα πρέπει κατεπειγόντως να προχωρήσουν όλες οι διαρθρωτικές αλλαγές, περιλαμβανομένης και της βαθιάs μεταρρύθμισης της δημόσιας διοίκησης στην κατεύθυνση των προτάσεων των Μπήτρος, Αβραντίνης (2012).

Γ. Επανεκκίνηση της οικονομίας
Με τον τρόπο που οι ελληνικές (αλλά και οι ευρωπαϊκές) κυβερνήσεις προχωρούν στη δημοσιονομική προσαρμογή, είναι πλέον ορατός ο κίνδυνος η οικονομία μας να περιέλθει σε μια μακροχρόνια ισορροπία έρπουσας ύφεσης ή στην καλύτερη περίπτωση, σε μια μακροχρόνια ισορροπία χαμηλής ανάπτυξης. Οι σκέψεις που θα διατυπώσω πιο κάτω απαντούν στα ερωτήματα: Ποιό είναι το πρόβλημα και τι μπορούμε να κάνουμε.

Το πρόβλημα είναι ότι λόγω: (α) της επιδεινούμενης απομείωσης του εισοδήματος και του πλούτου των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων, και των τραπεζών, και (β) της παραλυτικής αβεβαιότητας που επικρατεί αναφορικά με τη σταθερότητα των θεσμών και του κοινωνικού περιβάλλοντος, ουδείς μπορεί να προβλέψει πότε θα σταματήσει ο κατήφορος. Έτσι, οι παράγοντες της πραγματικής οικονομίας δεν μπορούν να εκτιμήσουν την κατάσταση στην οποία μπορεί να περιέλθουν, με αποτέλεσμα να περικόπτουν τις δαπάνες τους και να επιτείνεται έτσι η ύφεση. Κατά συνέπεια, για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα πρέπει να εξουδετερώσουμε τα αίτια που τροφοδοτούν τον κύκλο της ύφεσης. Μπορούμε να κάνουμε κάτι και αν ναι τι;

Δυστυχώς η κατάσταση έτσι όπως έχει διαμορφωθεί υπερβαίνει τις δυνατότητες των οικονομολόγων για ένα απλό λόγο. Οι μέθοδοι που γνωρίζουμε και διδάσκουμε για να αποδώσουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός σταθερού θεσμικού περιβάλλοντος. Δηλαδή, σταθερό πολιτικό σύστημα, σταθερό και προβλέψιμο φορολογικό σύστημα, σταθερό εργασιακό περιβάλλον, κλπ. Στη χώρα μας έχει γίνει προχωρημένη αποθεσμοποίηση. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχουν θεσμικές σταθερές. Οπότε οι οικονομολόγοι είμαστε αχρείαστοι. Γι αυτό, ας κάνουμε την ηρωική υπόθεση ότι σηκωνόμαστε ένα πρωί και πληροφορούμαστε ότι έγινε ένα θαύμα και όλοι οι απαραίτητοι θεσμοί αποκαταστάθηκαν και λειτουργούν όπως στις δημοκρατίες της Δύσης. Υπ’ αυτήν την προϋπόθεση ισχύει ότι η επανεκκίνηση της οικονομίας μπορεί να γίνει μόνο μέσα από την επανεκκίνηση του ιδιωτικού τομέα. Αλλά αυτό μπορεί να γίνει μόνο αν βρούμε τρόπο να λύσουμε το εξής σύνθετο πρόβλημα.

Τα χρέη του ιδιωτικού τομέα μόνο προς το τραπεζικό σύστημα ξεπερνούν το 100% του ΑΕΠ. Χάριν απλοποίησης ας δεχθούμε ότι οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά οφείλουν 130 και 100 Δις. Ευρώ, αντίστοιχα. Ακόμη, ας υποθέσουμε ότι απ’ αυτές τις οφειλές ενυπόθηκες είναι για μεν τις επιχειρήσεις 100 Δις Ευρώ, για δε τα νοικοκυριά 70 Δις. Ευρώ. Λόγω της απομείωσης της αξίας των ενυπόθηκων περιουσιακών στοιχείων (γης, βιομηχανικών εγκαταστάσεων, κατοικιών κλπ.), έστω τέλος ότι η πραγματική αξία των εν λόγω δανείων έχει πέσει στα 50 Δις. Ευρώ για τις επιχειρήσεις και στα 40 Δις. Ευρώ για τα νοικοκυριά. Συνεπώς, για να υπάρχει ελπίδα επανεκκίνησης του ιδιωτικού τομέα πρέπει να βρεθεί τρόπος να απομειωθούν τα δάνεια των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών κατά 90 Δις. Ευρώ. Το μείζον ερώτημα λοιπόν είναι πως μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο.

Η πρόταση μου είναι να μην ανακεφαλαιοποιηθούν οι τράπεζες, αλλά με τα χρήματα που θα δοθούν στις τράπεζες να στηθεί μια νέα αμιγώς κρατική τράπεζα κατά τα πρότυπα της IBRD η οποία να αγοράσει από τις τράπεζες όλα τα επισφαλή ενυπόθηκα δάνεια στις ονομαστικές τους τιμές. Αυτό σημαίνει ότι σε τελευταία ανάλυση η νέα τράπεζα θα δεσμευθεί να αγοράσει από τις τράπεζες δάνεια 170 Δις Ευρώ τα οποία στην πραγματικότητα θα αξίζουν 80. Η ουσία της πρότασης μου είναι ότι τα 90 Δις ευρώ που δεν μπορούν και ούτε πρόκειται ποτέ να εξυπηρετηθούν, να χρησιμοποιηθούν από την νέα κρατική τράπεζα ως μοχλός για την επανεκκίνηση της οικονομίας. Πως; Με τον ακόλουθο κανόνα.

Όποια επιχείρηση η νοικοκυριό δηλώνει στην εφορία αυξημένο εισόδημα κατά α% της παραγράφονται β% από τα δάνεια που οφείλει στη νέα τράπεζα μέχρι του ποσού της πραγματικής αξίας των ενυπόθηκων εγγυήσεών τους.

Μάλιστα, για να αλλάξει ο προσανατολισμός όλων και να αρχίσουμε να κοιτάμε όλοι προς τα έξω και τις εξαγωγές, θα πρότεινα ο πιο πάνω κανόνας να διατυπωθεί ως εξής:

Όποια επιχείρηση η νοικοκυριό δηλώνει στην εφορία αυξημένο εισόδημα κατά α%, της παραγράφονται β% από τα δάνεια που έχει στην νέα τράπεζα μέχρι του ποσού της πραγματικής αξίας των ενυπόθηκων εγγυήσεών τους. Για όποιο ποσοστό της αύξησης του δηλούμενου εισοδήματος προέρχεται από εξαγωγές, το ποσοστό της παραγραφής γίνεται (β+γ)% .

Δεδομένου ότι με την πρότασή αυτή όλοι κερδίζουν αν ενεργοποιηθούν, ευελπιστώ ότι η επανεκκίνηση της οικονομίας θα είναι ταχύτατη. Αν μάλιστα με τη βοήθεια των τεχνικών από το εξωτερικό γίνει το θαύμα και μπουν οι θεσμοί στη θέση τους, τότε μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα τα καταφέρουμε συντομότερα παρά αργότερα.

4. Συμπέρασμα
Οι οικονομικές επιδόσεις της ελληνικής δημοκρατίας κατά τη μεταπολεμική περίοδο παρουσιάζουν όλα τα χαρακτηριστικά μιας περιόδου αξιοσημείωτης επιτυχίας, την οποία διαδέχθηκε μια περίοδος εξίσου αξιοσημείωτης οπισθοδρόμησης. Κατά την άποψή μου, πρόκειται για μοναδική περίπτωση, η οποία πρέπει να διδάσκεται από τα δημοτικά σχολεία μέχρι τα πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο, ώστε απλοί πολίτες, πολιτικοί, και ειδικοί να μάθουν πως: (α) στη δημοκρατία οι πολίτες μπορούν να παραπλανηθούν από επιπόλαιες και ιδιοτελείς ηγεσίες και να συναινέσουν σε μεταρρυθμίσεις και πολιτικές οι οποίες γονατίζουν τη δημοκρατία και την οικονομία, (β) τα κόμματα εξουσίας καταλύουν τη δημοκρατία, αυτονομούνται από τον έλεγχο των πολιτών ιδιοποιούμενα τη δημόσια διοίκηση, και καταστρέφουν τους θεσμούς που είναι βασικοί για τη λειτουργία της ελεύθερης οικονομίας; (γ) οικονομικές πολιτικές που ενώ φαίνονται και είναι επιτυχημένες βραχυχρόνια, στο μακρύ χρόνο μπορούν να καταστούν καταστροφικές, αν δεν αναθεωρηθούν έγκαιρα, και (δ) πόσο λιγότερο κόστος έχει να προνοούμε παρά να μαζεύουμε τα συντρίμμια μετά από μια καταστροφή που μπορούσε να μην έχει συμβεί.

Γεώργιος Μπήτρος

Σημειώσεις:
Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής την 9/12/2012

Αναφορές
Καζάκος, Π. (2007), Αναθεώρηση του Συντάγματος και Οικονομία: Δοκίμιο Οικονομικής Ανάλυσης των Συνταγματικών Επιλογών, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.
Μαυρογορδάτος, Γ. (1988) Μεταξύ Πιτυοκάμπτη και Προκρούστη: Οι Επαγγελματικές Οργανώσεις στη Σημερινή Ελλάδα, Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας.
Μπήτρος., Γ. Κ. (1985), Οι Έλεγχοι των Τιμών και Οι Συνέπειές τους, Αθήνα: Ινστιτούτο Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών.
——————- (2011) Αναφορά σε Όλους τους Φίλους της Ανοικτής Κοινωνίας και της Ελεύθερης Οικονομίας, Φιλελεύθερα Κείμενα, 1, 76-107.
——————- (2012) Επί Τέλους Μειώστε το Κράτος Τώρα, Καθημερινή, 14/10/2012.
——————-, Καραγιάννης, Α. Δ. (2012) Οι Σοσιαλιστικές Καταβολές του χ-Φιλελευθερισμού, Επιστήμη και Κοινωνία, 28, 167-206.
——————-, Κολλίντζας, Τ. (1992), (Επιμέλεια), Αναζητώντας την Ελπίδα για την Ελληνική Οι-κονομία, Ινστιτούτο Μελετών Οικονομικής Πολιτικής, Αθήνα: Εκδόσεις Σταμούλη.
Reinhart, C. M., Rogoff, K. (2009) This Time is Different:Eight Centuries of Financial Folly, Prince-ton, Princeton University Press.
Papandreou, A. G. (1962) A Strategy for Greek Economic Development, Athens: Center of Planning and Economic Research.

Αυτή η σύμπτωση απόψεων δεν είναι διόλου τυχαία. Αντίθετα, εκφράζει βαθύτερες συγκλίσεις σε επίπεδο αρχών, ιδεών και αντιλήψεων. Αν και δεν πρέπει να παραγνωρίζονται οι θεμελιώδεις διαφορές και οι έντονες αντιπαλότητες ανάμεσα στα πολιτικά άκρα, πρόκειται ωστόσο για «αδελφικό μίσος» καθώς, σε πάμπολλες περιπτώσεις, έχουν προέλθει από την ίδια ιδεολογική μήτρα. Γι’ αυτό και οι μετατοπίσεις στην αφοσίωση εκπροσώπων τους υπήρξαν ιστορικά ένα εξαιρετικά σύνηθες φαινόμενο. Ενδεικτικά μπορούμε να σκεφτούμε τον Ζωρζ Μπατάιγ και τον γαλλικό αριστερό φασισμό ή τις πολιτικές διαδρομές πολλών εκπροσώπων της γερμανικής Νέας Δεξιάς. Ακόμη όμως και το ρεύμα του «εθνικού μπολσεβικισμού», με ρίζες στη Γερμανία του α΄ παγκοσμίου πολέμου, το οποίο επιχείρησε να συνδυάσει τον «δεξιό» εθνικισμό με «αριστερές» οικονομικές θέσεις. Τα τελευταία χρόνια, είναι εντυπωσιακό το αναγεννημένο ενδιαφέρον για το έργο του γερμανού αντι-φιλελεύθερου θεωρητικού Καρλ Σμιτ (1888-1985) το οποίο γνωρίζει άνθηση, πέρα από τους παραδοσιακούς συντηρητικούς χώρους, στους ακαδημαϊκούς κύκλους της μετα-κομμουνιστικής Κίνας.

Τα πολιτικά άκρα μοιράζονται πρώτιστα την εχθρότητά τους για τη φιλελεύθερη κοινωνία και τις αρχές που τη συγκροτούν. Απορρίπτουν την αυτονομία του ατόμου, το «κοινωνικό συμβόλαιο», τη διάκριση των σφαιρών της «οικονομίας» και της «πολιτικής» υποστηρίζοντας την άποψη ότι «τα πάντα είναι πολιτική». Καταδικάζουν τη «ψευδή ιδεολογία» του φιλελευθερισμού, η οποία συσκοτίζει τον «συγκρουσιακό» χαρακτήρα της πολιτικής που οργανώνεται με βάση το σμιτιανό δίπολο «εχθρός-φίλος». Εκφράζουν την απέχθεια τους προς τον αστικό κόσμο του «καθωσπρεπισμού» και της επιχειρηματικότητας που διαφθείρουν το πολεμικό και «αγωνιστικό» πνεύμα των ανθρώπων. Ασκούν δριμεία κριτική στον κοινοβουλευτισμό και τις «αργόσυρτες» διαδικασίες του σε αντίθεση με την υποτιθέμενη αποτελεσματικότητα μιας «κατάστασης εξαίρεσης». Ο αντι-αμερικανισμός τους συμβολίζει και συμπυκνώνει, τη συνολική απόρριψη του κοσμοπολιτισμού, του πλουραλισμού και του επιχειρηματικού καπιταλισμού.

Ο σπουδαίος στοχαστής Αλέξις ντε Τοκβίλ έγραψε ότι, «όταν το παρελθόν δεν φωτίζει το μέλλον, το παρόν σκοτεινιάζει». Η διατηρούμενη ιστορική μνήμη και οι διαφορετικές οικονομικο-κοινωνικές συνθήκες της σημερινής εποχής, καθιστούν αδιανόητη την επανάκαμψη του φασισμού, του ναζισμού και του σταλινισμού. Ωστόσο, τα πολιτικά άκρα διαθέτουν ακόμη τη δύναμη να αποσταθεροποιήσουν τις σύγχρονες φιλελεύθερες κοινωνίες.

Σήμερα, η σφοδρή οικονομική κρίση, η αποδιάρθρωση της κοινωνικής συνοχής, η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα για το μέλλον, η αδυναμία κατανόησης της σύνθετης πραγματικότητας, αναμενόμενα δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες ενίσχυσης των πολιτικών άκρων. Οι κρίσεις θρέφουν τις ιδεολογίες, οι οποίες σε ένα άνυδρο ιδεολογικό περιβάλλον όπως το ελληνικό, βρίσκουν γόνιμο έδαφος να καρπίσουν. Οι φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές, προοδευτικές και μετριοπαθείς δυνάμεις, δεν επιτρέπεται να μείνουν απαθείς. Οφείλουν να αντιληφθούν ότι η προάσπιση των θεσμών της ανοιχτής οικονομίας και κοινωνίας αποτελεί την αναγκαία συνθήκη οικονομικής ευημερίας και κοινωνικής ειρήνης της χώρας. Προς τούτο, θα πρέπει να σχηματίσουν άμεσα μια «γραμμή άμυνας» στη μάχη των ιδεών απέναντι στους έλληνες «εθνομπολσεβίκους», οι οποίοι επιχειρούν να γυρίσουν την ελληνική κοινωνία δεκαετίες πίσω με απρόβλεπτες συνέπειες.

Ο σχηματισμός ενός «συνταγματικού τόξου», η οικοδόμηση συναίνεσης και η πολιτική συνεννόηση ανάμεσά τους με σκοπό τη διαφύλαξη των καταστατικών αρχών και την εφαρμογή των κανόνων του κράτους δικαίου, είναι το πρώτο ζητούμενο προκειμένου να υπάρξει μια καλύτερη επόμενη μέρα για όλους μας. Πριν να είναι αργά.

(Μία εκδοχή του κειμένου δημοσιεύεται στο τεύχος Ιουνίου της επιθεώρησης The Books’ Journal.)

Το μεταρρυθμιστικό κέντρο οφείλει άμεσα να αρθρώσει φιλελεύθερο πολιτικό λόγο και να αναδείξει τα πραγματικά αίτια των σημερινών αδιεξόδων, δηλαδή την απροθυμία των πολιτικών δυνάμεων να προβάλουν και να υποστηρίξουν τις αναγκαίες μεταρρυθμιστικές πολιτικές και να συγκρουστούν με τα κατεστημένα συμφέροντα που κατέστρεψαν και συνεχίζουν να καταστρέφουν τον τόπο.

Οι παρακάτω υπογράφοντες πρόθυμα συνέδραμαν το εγχείρημα της Ντόρας Μπακογιάννη για τη δημιουργία ενός φιλελεύθερου πόλου που θα λειτουργούσε ως αντίβαρο στο πολιτικό τέλμα και την ιδεολογική καχεξία της δημόσιας ζωής και θα πρόσφερε διέξοδο στους πολίτες που αρνούνται τα επίπλαστα και ανέλπιδα διλήμματα που τους θέτουν οι κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις. Ο στόχος της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης δεν επετεύχθη με τις ευθύνες να βαρύνουν όλους μας. Δυστυχώς όμως, η ηγεσία της Δημοκρατικής Συμμαχίας απεμπόλησε άστοχα και αδικαιολόγητα τη δεύτερη ευκαιρία που προσφέρουν οι επερχόμενες εκλογές με την πιθανή προοπτική συγκρότηση ενός φιλελεύθερου μεταρρυθμιστικού μετώπου με συγγενείς πολιτικές δυνάμεις.

Οι προσωπικές διαδρομές μας, οι πολιτικές επιλογές μας και οι σχέσεις που σφυρηλατήσαμε με μεγάλο αριθμό ατόμων με τους οποίους συν-διαμορφώσαμε το πρόγραμμα και την παρουσία της Δημοκρατικής Συμμαχίας, δεν μας επιτρέπουν να ακολουθήσουμε την ηγεσία του κόμματος στο αδιέξοδο εγχείρημα της προσχώρησης στη Νέα Δημοκρατία. Είμαστε ωστόσο βέβαιοι ότι οι δρόμοι ανθρώπων που υπηρετούν με συνέπεια τις ίδιες πολιτικές αρχές αναπόφευκτα κάποτε συναντώνται.

Γεώργιος Μπήτρος
Γιώργος Αναστασόπουλος
Αντώνης Βλυσίδης
Πολυδεύκης Γκουρλάκης
Νίκος Λιολιόπουλος
Κωνσταντίνος Παπαχαράλαμπος
Χάρης Πεϊτσίνης
Φώτης Περλικός
Γιώργος Σαρηγιαννίδης
Δημήτρης Σκάλκος

Το οικονομικό πρόβλημα της χώρας δεν ήταν, ούτε είναι ακόμα, μόνο το μεγάλο σπάταλο κράτος της. Με ευθύνη φυσικά του κράτους, χάρη στην απίστευτη γραφειοκρατία, πολυνομία και παρεμβατικότητά του, η ελληνική οικονομία είναι μη ανταγωνιστική. Μια έλλειψη ανταγωνιστικότητας, που κρύβονταν κάτω από το χαλί της υποτίμησης όσο είχαμε δραχμή. Η σύνδεση με το σκληρό ευρώ εκμηδένισε την ανταγωνιστικότητα χώρας, και το χρήμα του φτηνού δανεισμού ήρθε να καλύψει το κενό, μέσω τις επέκτασης των κρατικών δαπανών. Σήμερα η χώρα είναι ουσιαστικά διασωληνωμένη και της παρέχεται οικονομική στήριξη για έναν και μόνο λόγο. Να ξανακάνει μέσω μεταρρυθμίσεων την οικονομία της ανταγωνιστική. Δυστυχώς όμως αυτό δεν δείχνουν να το έχουν καταλάβει τα δύο κόμματα που διόγκωσαν το κράτος, ούτε και τώρα. Πέρασαν δύο χρόνια χωρίς καμία ουσιαστική διαρθρωτική αλλαγή. Όμως δίνουμε μια μάχη με την κλεψύδρα να κάνουμε τις αλλαγές εγκαίρως, προκειμένου τα οικονομικά τους αποτελέσματα να φανούν μετά από 2-3 χρόνια, πριν οι λαοί της Ευρώπης κουραστούν να μας χρηματοδοτούν και πριν η ελληνική κοινωνία χάσει κάθε ανοχή ρίχνοντας τη χώρα στα βράχια. Τα δύο χρόνια καθυστέρησης που πέρασαν είναι ένα έγκλημα που δεν πρέπει να παραγραφεί από την μνήμη κανενός, αλλά ταυτόχρονα πρέπει η αναβλητικότητα να τελειώσει οριστικά την Κυριακή.

Ζούμε όμως κάτι πρωτοφανές σε αυτές τις εκλογές, καθώς η φιλελεύθερη ψήφος διεκδικείται από τουλάχιστον 5 συνδυασμούς (συμπεριλαμβάνω και τα 2 μεγάλα κόμματα που έχουν φιλελεύθερους υποψήφιους και στελέχη). Άλλος ένας ελληνικός ανορθολογισμός, αφού αριθμητικά αυτές οι ψήφοι είναι ασήμαντες. Το αποτέλεσμα είναι κάθε συνδυασμός να επιδιώκει να αυξήσει την εκλογική του βάση πουλώντας επικοινωνιακές κορδέλες, που το μόνο που κάνουν είναι να προσβάλουν την νοημοσύνη του ψηφοφόρου. Οι εκλογές της Κυριακής δεν είναι ένα πολιτικό σουπερμάρκετ, όπου απλά επιλέγουμε ποιά κόμματα μας αρέσουν ή ποιά πρόσωπα συμπαθούμε. Είναι εκλογές επιβίωσης ή αυτοκτονίας της χώρας. Το θεμελιώδες ερώτημα που οφείλει να απαντήσει κάθε παράταξη που επιδιώκει να συμμετάσχει στην επόμενη βουλή είναι ένα και μόνο. Αν θα συμβάλει στην τήρηση των δεσμεύσεων της χώρας και στην επιτάχυνση των αναγκαίων μεταρρυθμίσεών του κράτους και της οικονομίας. Και σε αυτό το ερώτημα, η Δημοκρατική Συμμαχία δεν απαντάει ρητορικά, αλλά με 1,5 χρόνο υπεύθυνης κοινοβουλευτικής διαδρομής.

Ενάμιση χρόνο τώρα φωνάζει, σχεδόν μόνη, για τις μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται, πληρώνοντας το πολιτικό κόστος, χωρίς να καταφύγει σε ασόβαρες, ανεδαφικές ουτοπίες ως εναλλακτική. Δεν ανακάλυψε την αναγκαιότητά τους ένα μήνα πριν τις εκλογές. Όχι μόνο φωνάζει στην Βουλή, αλλά το οργανωτικό μέγεθος της Δημοκρατικής Συμμαχίας της επιτρέπει να ζυμώνει την κοινωνία για τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, ξεφεύγοντας από τα περιορισμένα ακροατήρια των ήδη πεισμένων. Και το έχει κάνει με σοβαρότητα και πειστικότητα, που αναγνωρίζεται από τους Ευρωπαίους Φιλελεύθερους. Είναι η μόνη πολιτική δύναμη που δεν έχει απαξιωθεί ως ανακόλουθη στα μάτια των ευρωπαίων εταίρων της, αντίθετα έχει την ολόθερμη στήριξή τους και συνδιαμορφώνει μαζί τους τις προτάσεις τους τόσο για την ελληνική, όσο και για την ευρωπαϊκή κρίση. Η Δημοκρατική Συμμαχία είναι το μόνο ελληνικό μέλος του ELDR και του ALDE, εκπροσωπεί την Ελλάδα στην ευρωπαϊκή φιλελεύθερη οικογένεια και εκπροσωπεί τους ευρωπαίους φιλελεύθερους στην Ελλάδα.

Η ψήφος στην Δημοκρατική Συμμαχία είναι αντικειμενικά ορθολογική επιλογή για τον ψηφοφόρο που θέλει την Ελλάδα εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διότι είναι ρεαλιστικά εφικτό να είναι στην επόμενη Βουλή και έτσι η ψήφος δεν μεταβιβάζεται στο πρώτο κόμμα (το 3% είναι απαράδεκτο και αντιδημοκρατικό, αλλά υπαρκτό). Η υπερψήφισή της δεν είναι ανεύθυνη, αντισυστημική ψήφος διαμαρτυρίας, αλλά θετική ψήφος ριζικής αλλαγής του πολιτικού συστήματος, χωρίς την απότομη και επικίνδυνη διάλυσή του. Η είσοδός της στην Βουλή είναι παράγοντας ασφάλειας και σταθερότητας της χώρας. Μια πιθανή συμμετοχή της σε κυβέρνηση συνεργασίας θα έχει βασικό στόχο των περιορισμό των αρρυθμιών μια συγκυβέρνησης, όπως τις ζήσαμε με την κυβέρνηση Παπαδήμου. Ουδείς μπορεί να ισχυριστεί ότι η είσοδος στην Βουλή επαρκεί, για να αποτραπεί το χάος που επιδιώκουν τα επικίνδυνα κόμματα της αριστεράς και της ακροδεξιάς. Μη-είσοδος όμως εγγυάται ότι τα δύο τραυματισμένα και αναξιόπιστα κόμματα εξουσίας θα βρεθούν να κατασπαράσσονται από όλους αυτούς τους ημίτρελους, που θέλουν να σπρώξουν την χώρα στον γκρεμό (αν δεν το καταφέρουν ήδη από την Κυριακή).

Η επόμενη Δευτέρα πρέπει να βρει τον κ.Μπήτρο στο Βουλή.

Πίσω στο 2006, μέσα σε ένα γενικευμένο περιβάλλον ευφορίας οι υπογράφοντες εξέδωσαν το πρώτο βιβλίο τους περί προσοδοθηρίας και μεταρρυθμίσεων (Πελαγίδης και Μητσόπουλος, 2006). Το βιβλίο επεσήμανε και ανέλυε τις περισσότερες παθολογίες, διεισδύοντας μάλιστα σε ανεξερεύνητες τότε περιοχές όπως η δράση των προσοδοθηρικών ομάδων επιμέρους, επενδεδυμένων συμφερόντων σε διάφορους τομείς της οικονομίας. Ήταν η πρώτη φορά που η «θεωρία των οικονομικών των, εκτός αγορών, λήψης αποφάσεων» (theory of non-market decision making) εφαρμοζόταν στην ειδική περίπτωση μιας χώρας όπως η Ελλάδα. Και ταίριαζε σχεδόν απόλυτα! Πιο συγκεκριμένα, μέχρι τότε, η ιδέα που επικρατούσε στην ακαδημία αλλά και στη γενικότερη δημόσια συζήτηση ήταν ότι για όλα τα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας κατ’ επέκτασιν, φταίνε τα κόμματα που μολύνουν με τις πελατειακές παρεμβάσεις τους κάθε οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα. Θεωρήσαμε την προσέγγιση αυτή απλοϊκή. Το πολύπλοκο ελληνικό πρόβλημα, το οποίο βέβαια συν τω χρόνω εντεινόταν, ερμηνεύεται μια χαρά από τη θεωρία της -αθέμιτης- δράσης των ομάδων επιμέρους συμφερόντων.

Συνοπτικά, επικεντρωθήκαμε στη δράση των αναδιανεμητικών, διακομματικών ομάδων μεσιτών-ραντιέρηδων, οι οποίοι διενεργούν επιδρομές σε θεσμούς και οικονομικές δραστηριότητες, όπως ακριβώς έκαναν αιώνες πριν οι Βίκινγκς, με αποκλειστικά ορθολογικό σκοπό την πρόσκτηση εισοδήματος κι όχι στη βάση κάποιου ιδεολογικού-κομματικού παρτιζανισμού. Όλα αυτά, μέσα σε ένα πλαίσιο ήδη στρεβλού, προσαρμοσμένου στα μέτρα τους, θεσμικού περιβάλλοντος, στου οποίου την εξέλιξη ενίοτε συνέβαλλαν και συμβάλλουν οι ίδιοι με ενεργητικές αθέμιτες παρεμβάσεις στους νομοθέτες. Η ατιμωρησία, καθώς και η παρακμή του «κούφιου κράτους» και του κρατικού μηχανισμού, ευνοεί τη δράση των ομάδων/συμμοριών αυτών αφού το ρίσκο της σύλληψης είναι χαμηλό, ενώ η σύγκριση με την απόδοση οποιασδήποτε παραγωγικής δραστηριότητας κάνει τη σύσταση ομάδας/συμμορίας απολύτως ορθολογική. Οι ομάδες αυτές που συστήνονται adhoc, με συγκολλητική ουσία συνοχής την αλληλοεξυπηρέτηση και το συλλογικό (τους) συμφέρον, δεν παράγουν φυσικά εισόδημα, αλλά αντιθέτως ειδικεύονται στη διανομή του μέσω εκβιασμών, απειλών και γενικώς άνομων πρακτικών. Επιτίθενται το ίδιο με βιαιότητα όπως οι Βίκινγκς και τρυπούν το κράτος και τους θεσμούς με σκοπό να αφαιρέσουν εισόδημα αφού κατακτήσουν θέσεις κλειδιά όπως οι θέσεις σε εφορίες -είναι αλήθεια τις περισσότερες φορές με δούρειο ίππο τα κόμματα. Λεηλατούν το «κούφιο κράτος», καταλύοντας τη θεσμική του ανεξαρτησία, και μέσω αυτού και την όποια επιχειρηματική δραστηριότητα. Με άλλα λόγια, είναι προσοδοθήρες, θηρεύουν την πρόσοδο, δηλαδή το εισόδημα που παράγεται από άλλους, επάγγελμα επικερδές για τους ίδιους, καταστροφικό όμως συνολικά για τη χώρα και την οικονομία της. Μέσα σε ένα στρεβλό θεσμικό πλαίσιο, μια περιορισμένη ορθολογικότητα των ατόμων δείξαμε πως μπορεί να οδηγεί ένα σύστημα σε μια εντελώς ανορθολογική λειτουργία και να καταλήγει στη σημερινή παραγωγική παραλυσία και δημόσια υπερχρέωση.

Μέσα σε ένα περιβάλλον ευφορίας, κανείς δεν θέλει να ακούει τα κακά νέα.

Το βιβλίο όμως προκάλεσε εκτεταμένη συζήτηση και αντιδράσεις στον έντυπο και περιοδικό τύπο. Αυτό επιβεβαίωσε ακόμη περισσότερο ότι ήμασταν στον σωστό δρόμο. Εν τω μεταξύ, μέρη του βιβλίου αλλά και νέα κείμενα δημοσιεύονταν ειδικώς προσαρμοσμένα, σε διεθνή ακαδημαϊκά περιοδικά κατά ριπάς. Η αποδοτικότητα της δικαιοσύνης και της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ο φθόνος και η παρεμπόδιση σε μια κοινωνία προσοδοθηρίας και μοιράσματος των δανεικών από τους μεσίτες του κλειστού πολιτικού συστήματος, η ερμητική κλειστότητα και οι ανεπανάληπτες, μοναδικές στρεβλώσεις των αγορών προϊόντος και εργασίας, ο εξοστρακισμός της «επιλογής» των χρηστών/πολιτών από τη δημόσια σφαίρα αποτέλεσαν τα αντικείμενα των δημοσιεύσεων, ανοίγοντας το δρόμο για τη συνέχιση της έρευνας.

Μεταξύ των άλλων, με τις είκοσι (20) περίπου διεθνείς δημοσιεύσεις αναδείξαμε διεθνώς την περίπτωση της ελληνικής οικονομίας ως ένα αξιοσημείωτο παράδοξο. Από τη μια διέθετε τα τυπικά χαρακτηριστικά μιας τρομερής οικονομικής υπερβολής αλλά και από την άλλη, διέθετε όλα εκείνα τα επιμέρους χαρακτηριστικά μιας ειδικής περίπτωσης. Δηλαδή μιας χώρας με τρομερή παραοικονομία και «μαζικό λαθρεπιβατισμό» όπου τα οικονομικά της «δημόσιας επιλογής» εφάρμοζαν υπέροχα. Η περίπτωση γινόταν ακόμη πιο γοητευτική όταν παρατηρούσε κανείς αυτούς τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης με την απατηλή αύξηση της παραγωγικότητας –όπως είχαμε δείξει- να συνυπάρχουν με μια ανεπανάληπτη καθυστέρηση και αναχρονιστικότητα τρύπιων θεσμών και αδύναμης διακυβέρνησης εξαιτίας των προσοδοθηρικών δράσεων. Χάρη στους παράγοντες που είχαν συντελέσει στην ισχυρή ανάπτυξη, οι εξασθενημένοι θεσμοί και η αρπακτική συμπεριφορά επιθετικών προσοδοθηρικών ομάδων δεν οδήγησαν αρχικώς στην αναμενόμενη μείωση της ευημερίας της οικονομίας ήδη από το 2008. Είδαμε από τότε ότι μια τέτοια μείωση θα μπορούσε να περιορίσει την ικανότητα αυτών των ομάδων να ανταμείβουν εκείνους που τις υποστηρίζουν και να προωθούν ενεργά τους στόχους τους με τη βοήθεια πλούσιων πόρων.

Έτσι, το 2010, τέσσερα χρόνια μετά το πρώτο βιβλίο, προχωρήσαμε στη Στιγμή της Στροφής για την Ελληνική Οικονομία, το δεύτερο βιβλίο μας, γραμμένο ήδη από το 2009 και πριν (Πελαγίδης και Μητσόπουλος, 2010). Είχε πλέον μαζευτεί υλικό και ήταν καιρός, ενώ είχαμε ήδη μπει στην κρίση και το πρώτο βιβλίο μας είχε επιβεβαιωθεί σε μεγάλο βαθμό, να συνεχίσουμε την ανάλυση, τηρώντας βέβαια πάντα τη μεθοδολογική μας προσέγγιση, που είχε πέσει τόσο μέσα. Ταυτόχρονα, κρίναμε πως ήταν καιρός να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι σε μέτρα πολιτικής για την επίλυση των γόρδιων δεσμών της ελληνικής οικονομίας. Στο δεύτερο αυτό βιβλίο εστιάσαμε σε δύο στενά διασυνδεδεμένα στοιχεία/χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, υπεύθυνα ταυτόχρονα για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες της. Τη διαφθορά και την μέθοδο ανταγωνιστικότητας που ονομάσαμε «προσφυγή στην ατυπία». Με άλλα λόγια, εστιάσαμε στην παραοικονομία και ιδιαιτέρως στη σκοτεινή πλευρά της, τη διαφθορά, ως στρεβλό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της ελληνικής οικονομίας που τη βοηθά μεν βραχυχρονίως να επιβιώνει στο ιδιωτικό πεδίο, στην εγχώρια και τις διεθνείς αγορές, αλλά λόγω της φοροδιαφυγής επιδεινώνει τραγικά τα δημοσιονομικά της, με τα γνωστά σημερινά αποτελέσματα. Είμαστε στα τέλη του 2009, αρχές του 2010, και η ελληνική οικονομία αρχίζει ήδη να γεύεται τις συνέπειες της στρεβλής ανάπτυξης της προηγουμένης περιόδου. Η κλεπτοκρατία, ο παρασιτισμός, ο νεποτισμός και η παρεοκρατία σκεπάζουν ήδη ένα μεγάλο κομμάτι της οικονομίας αλλά και της πολιτικής αγοράς. Ο «προοδευτικός πραγματισμός» σε μια σειρά τομείς-κλειδιά για την ανάπτυξη όπως η κτηματαγορά, η απόδοση της δικαιοσύνης, οι οδικές μεταφορές, τα επαγγέλματα, η μεταποίηση και η επιχειρηματικότητα γενικώς, που προκρίνουμε ως λύση στις χρόνιες και σοβαρές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας δίδει ιδιαίτερα σημασία μεταξύ των άλλων και στην αναδιάρθρωση της πολιτικής αγοράς και του πολιτικού συστήματος.

Εν τω μεταξύ, η πυρετώδης ενασχόληση με τα θέματα της ελληνικής οικονομίας αποδίδει ακόμη ένα βιβλίο, αυτή τη φορά διεθνώς από τις εκδόσεις MacMillan/Palgrave, τροποποιημένο και εμπλουτισμένο για την ελληνική έκδοση με τις τελευταίες οικονομικές εξελίξεις, μέχρι και τις αρχές του 2012. Βιβλίο το οποίο μετατρέπεται σε χρόνο ρεκόρ από έκδοση σκληρού εξωφύλλου σε έκδοση μαλακού εξωφύλλου, κατά πολύ οικονομικότερο για το ευρύ κοινό και με νέες προσθήκες 12.000 λέξεων. Το βιβλίο λαμβάνει διεθνώς επαινετικές κριτικές από εφημερίδες μεταξύ των οποίων οι New York Times και The Guardian, ενώ ήδη χρησιμοποιείται ως βασική βιβλιογραφική αναφορά από την ακαδημία και διεθνείς οργανισμούς όπως ο OECD (2011) στη μελέτη του για το κράτος και τη γραφειοκρατία στην Ελλάδα.

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στο βιβλίο αυτό διαλύουν τυχόν ελπίδες ότι η χώρα θα επανέλθει αυτόματα στους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης του παρελθόντος, ωσάν η κρίση να ήταν απλώς μια βραχυχρόνια καθοδική πορεία του οικονομικού κύκλου που το πολύ σε 2-3 έτη θα επανέλθει σε ανοδική τροχιά . Αποκαλύπτουν ότι μόνο μια αποφασιστική και συγκροτημένη μεταρρυθμιστική προσπάθεια αντιμετώπισης των σοβαρών διαρθρωτικών αδυναμιών και αποτυχιών που εξακολουθούν να υπάρχουν παρά τα μνημόνια και τις όποιες κυβερνητικές προσπάθειες τα τελευταία δύο χρόνια, θα επιλύσει με επιτυχία τόσο τα σημερινά επείγοντα προβλήματα της οικονομίας (ιδιαίτερα τα οικονομικά του δημόσιου τομέα) όσο και τις σημαντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει μια σοβαρά πια υποβαθμισμένη κοινωνία. Μια κοινωνία είναι επίσης υποχρεωμένη να διαχειριστεί τις ταχύτατα επιδεινούμενες προοπτικές μιας ήδη προβληματικής αγοράς εργασίας μέσα σε μια μη ανταγωνιστική οικονομία η οποία «παράγει» ανεργία πλέον άνω του 20%. Περιγράφοντας τις λεπτομέρειες αυτής της πραγματικότητας, παρουσιάζουμε επίσης μια επισκόπηση των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν σήμερα στην Ελλάδα οι πολιτικοί που επιδιώκουν μεταρρυθμίσεις. Έτσι είμαστε σε θέση να παραθέσουμε τα δεδομένα που θα βοηθήσουν τους αποφασισμένους για προοδευτικές μεταρρυθμίσεις πολιτικούς να διαμορφώσουν ρεαλιστικές και καλά στοχευμένες στρατηγικές μεταρρύθμισης.

Συνολικά, στο παρόν βιβλίο επιδιώκουμε να παρουσιάσουμε μια εξήγηση πολιτικής οικονομίας για τον τρόπο με τον οποίο διάφορες «αναδιανεμητικές ομάδες συμφερόντων» χρησιμοποιούν τις αδυναμίες αλλά και τον κλειστό χαρακτήρα των ελληνικών θεσμών για να αυξήσουν τις προσόδους τους. Ιδιαίτερα, στο Κεφάλαιο 2 υποστηρίζουμε ότι οι πολυάριθμες προσοδοθηρικές ομάδες περιορίζουν τον ανταγωνισμό στην αγορά προϊόντων και υπηρεσιών, αυξάνουν τον γραφειοκρατικό και διοικητικό φόρτο, και επιδιώκουν ενεργά να δημιουργήσουν αδιαφάνεια σε όλες τις διοικητικές και νομικές διαδικασίες. Υποστηρίζουμε επίσης ότι προβαίνουν σε αυτές τις ενέργειες με σκοπό να σχηματίσουν ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο θα μπορούν να αυξήσουν τις αποσπώμενες προσόδους. Ταυτόχρονα δείχνουμε πώς αυτές οι ομάδες επιδιώκουν ενεργά να διασφαλίσουν ότι το «κράτος δικαίου» αποτυγχάνει σε τέτοιο βαθμό ώστε η κοινωνία να μην είναι σε θέση να τις καταστήσει υπόλογες για τις πράξεις τους. Η δυσκολία να αντιμετωπιστούν οι ομάδες αυτές ακόμη και στον καιρό των αφόρητων πραγματικά πιέσεων από την Τρόικα καταδεικνύουν πραγματικά την ισχύ των ομάδων αυτών, ισχύ που απέκτησαν και εδραίωσαν τα τελευταία τριάντα περίπου χρόνια, ιδίως όμως κατά την περίοδο της ξέφρενης ανόδου. Στο Κεφάλαιο 3 τεκμηριώνουμε κύριες πτυχές του ελληνικού πολιτικού συστήματος οι οποίες – όταν συγκριθούν με παρόμοιες πτυχές των πολιτικών συστημάτων άλλων χωρών – αναδεικνύουν το αίτιο της ανικανότητας των Ελλήνων πολιτικών να υποστηρίξουν τις προοδευτικές μεταρρυθμίσεις και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τα σχέδια αυτών των αρπακτικών ομάδων συμφερόντων. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι η άποψη των συγγραφέων δεν είναι καταδικαστική για τις ομάδες συμφερόντων γενικώς. Οι ομάδες συμφερόντων είναι συστατικό στοιχείο της λειτουργίας της δημοκρατίας. Όμως στην Ελλάδα η λειτουργία πολλών ομάδων ακολουθεί τις αθέμιτες πρακτικές που περιγράφονται και αναλύονται τόσο τα προηγούμενα όσο και στο παρόν βιβλίο με αποτέλεσμα να έχει οικοδομηθεί μια οικονομία με πλήθος δυσκαμψιών, πολλών και κακών νομοθετημάτων και (υπερ)ρυθμίσεων που ευνοούν στο τέλος τις δραστηριότητες των ομάδων αυτών.

Η ανάλυσή μας δείχνει επίσης πώς ο ευρύτερος σχεδιασμός του πολιτικού συστήματος σχετίζεται με την διαιώνιση του σημερινού status quo. Αυτό το status quo περιλαμβάνει την αποτυχία του «κράτους δικαίου» και της ελληνικής δικαιοσύνης όπως περιγράφονται στο Κεφάλαιο 4, μέσα σε ένα πλαίσιο αδύναμης διακυβέρνησης που περιλαμβάνει τόσο την υιοθέτηση νόμων που δεν εξυπηρετούν καλά τα ευρύτερα συμφέροντα της κοινωνίας όσο και την λειτουργία μιας εκτελεστικής εξουσίας η οποία δεν θεωρείται υπόλογη και που ταυτόχρονα αποδέχεται ορθολογικά την παραβίαση των νόμων, όπως περιγράφεται στο Κεφάλαιο 2.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου προχωρούμε παρουσιάζοντας λεπτομερώς ένα ευρύ φάσμα διαθέσιμων στοιχείων που περιλαμβάνουν τις ιδιότητες των αγορών προϊόντων, το επιχειρηματικό περιβάλλον και τον αντίκτυπο της εισόδου στην ΕΕ και την ΟΝΕ, σε συνδυασμό με την απελευθέρωση των κύριων αγορών σε ένα δεδομένο θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον. Όλα αυτά τα στοιχεία συντελούν να εξηγηθεί το παράδοξο των προηγούμενων ισχυρών επιδόσεων, σε συνδυασμό με το «κούφιο κράτος» και τους αδύναμους θεσμούς οι οποίοι υπονομεύουν τις προοπτικές ανάπτυξης της χώρας τώρα που έχει εξασθενήσει η επίδραση των παραγόντων που ωθούσαν τις καλές επιδόσεις στο παρελθόν. Συνεχίζουμε παρουσιάζοντας μία πλευρά των θεσμικών δυσλειτουργιών της Ελλάδας – συγκεκριμένα, το δυσμενές επιχειρηματικό περιβάλλον και τους ανισότιμους όρους ανταγωνισμού που δημιουργούνται από τις κυβερνητικές παρεμβάσεις στη λειτουργία της αγοράς προϊόντων. Εξετάζουμε την ασθενή επίδοση της ελληνικής αγοράς εργασίας, τις πραγματικότητες που αντιμετωπίζει η μισθωτή εργασία σε σχέση με την αυτοαπασχόληση, τις πραγματικότητες της κατανομής του φορολογικού φορτίου στην ελληνική κοινωνία, και το πώς αυτές συνδέονται με τα εύθραυστα δημόσια οικονομικά της Ελλάδας. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου συζητά επίσης την κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι ελληνικές εταιρίες σε σχέση με τα φορολογικά τους βάρη, καθώς και την κερδοφορία τους και την ικανότητα να ανταγωνίζονται στις παγκόσμιες αγορές. Παρουσιάζουμε στοιχεία που τεκμηριώνουν την συνύπαρξη, από τη μία πλευρά, περιορισμένης κερδοφορίας και υψηλών και αυξανόμενων τιμών, και από την άλλη χαμηλής ανταγωνιστικότητας της οικονομίας και υψηλού διοικητικού φόρτου που επιβάλλεται από την κυβέρνηση. Η βαθμιαία συναρμολόγηση των κομματιών του «παζλ» μας επιτρέπει να προχωρήσουμε περισσότερο και να τοποθετήσουμε στο σωστό πλαίσιο τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει το ελληνικό οικονομικό σύστημα και ορισμένα τυποποιημένα γεγονότα του ελληνικού συνταξιοδοτικού συστήματος. Μας επιτρέπει επίσης να τεκμηριώσουμε τη σχέση ανάμεσα στην ανικανότητα της ελληνικής κυβέρνησης να ελέγξει τις δαπάνες της και τις τρέχουσες δημοσιονομικές προκλήσεις που αντιμετωπίσει η χώρα. Τέλος, θα δούμε πώς τα παραδείγματα μεταρρυθμίσεων σε άλλες χώρες που αντιμετώπισαν σοβαρές κρίσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν την Ελλάδα σήμερα.

Στο παράρτημα παρουσιάζουμε επίσης μια πιο λεπτομερή ανάλυση των επιβλαβών επιδράσεων των κυβερνητικών ρυθμίσεων στην αγορά εμπορευματικών μεταφορών, και ορισμένων κυβερνητικών πολιτικών που επιβάλλουν περιττά βάρη στον ελληνικό ιδιωτικό τομέα. Τέλος, μια ανάλυση των πιθανών επιδράσεων της απελευθέρωσης του ωραρίου των καταστημάτων, καθώς και των επιχειρημάτων που χρησιμοποιούνται συνήθως ενάντια σε τέτοιες πρωτοβουλίες, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μη υιοθέτησης πολιτικών που θα μπορούσαν να ωφελήσουν το ευρύτερο κοινό λόγω ανεπαρκούς τεκμηρίωσης και μιας τάσης προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων οργανωμένων ομάδων.

Αφήσαμε τελευταίο το κεφάλαιο 6, μετά τη φυσιολογική συνέχεια που έχει το κεφάλαιο 5 με τα παραρτήματα. Κι αυτό γιατί είναι το επιπρόσθετο μεγάλο κεφάλαιο της δεύτερης αναθεωρημένης αγγλικής έκδοσης του βιβλίου (Mitsopoulos and Pelagidis, 2012). Το κεφάλαιο αυτό καλύπτει όλη την περίοδο των οικονομικών εξελίξεων από τα τέλη του 2009 και τις πρώτες αντιδράσεις της κυβέρνησης, τις αρχές του 2010 και το πρώτο memorandum, την πρώτη απόπειρα για «κούρεμα» τον Ιούλιο του 2011, τα μέτρα του Οκτωβρίου 2011. Φτάνει μέχρι τις αρχές του 2012, με το δεύτερο πακέτο διάσωσης, τους όρους του, καθώς και το γνωστό βαθύ ‘κούρεμα’ του ιδιωτικού χρέους. Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνολικά όλη η ταραχώδης πορεία της ελληνικής οικονομίας και της «σχέσης της με την Τρόικα».

Η ανωτέρω οδυνηρή περίοδος για την ελληνική οικονομία επιβεβαίωσε –δυστυχώς- τις απόψεις, την ανάλυση, τα επιχειρήματα μας από το 2005 ήδη, τα πρώτα κείμενά μας και το πρώτο βιβλίο μας. Πολλά μάλιστα από τα μέτρα που προτείναμε στο δεύτερο βιβλίο μας το 2010 αλλά και στην πρώτη έκδοση του αγγλικού από τον MacMillan (Mitsopoulos and Pelagidis, 2011) –του οποίου η προσαρμοσμένη μετάφραση/μεταφορά είναι το ανά χείρας βιβλίο, εφαρμόστηκαν ή και προτάθηκαν την περίοδο αυτή. Από τα μέτρα επιτάχυνσης της δικαιοσύνης μέχρι την μείωση του ορίου του αφορολόγητου ποσού που εμείς είχαμε προτείνει να κατέβει στις 7.000-8.000 ευρώ από το υψηλό 12.000. Όλη αυτήν την περίοδο είδαμε περιπτώσεις συναδέλφων και γενικότερα δημοσιολόγων να επιδοκιμάζουν τα κείμενα ή και να τα επικρίνουν. Καλοδεχούμενα είναι όλα, αλλά σε κάθε περίπτωση, μπορεί ο αναγνώστης μόνος του να εξετάσει το που η ανάλυσή μας ήταν εύστοχη και το που ενδεχομένως σφάλαμε. Πάντως, με τον ανα χείρας τρίτο στη σειρά τόμο που παραδίδουμε στο κοινό μέσα σε έξι συναπτά έτη, ολοκληρώνουμε την ανάλυσή μας για την ελληνική οικονομία με έναν τρόπο και με μια γκάμα θεμάτων ώστε πιστεύουμε ότι το έργο μας θα γίνει, έχει ήδη γίνει, απαραίτητο σημείο αναφοράς για τη μελέτη της ελληνικής οικονομίας διεθνώς. Της ελληνικής οικονομίας που βρίσκεται εδώ και δύο έτη, ως σύμβολο της κρίσης, στο κέντρο της προσοχής του κόσμου.

Αναφορές
-Mitsopoulos, T. και T. Pelagidis (2011), Understanding the Crisis in Greece. From Boom to Bust, London and New York: Palgrave MacMillan. 2nd revised edition, 2012
-Πελαγίδης, Θ. και Μ. Μητσόπουλος (2006), Ανάλυση της Ελληνικής Οικονομίας: Η Προσοδοθηρία και οι Μεταρρυθμίσεις. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.
-Πελαγίδης, Θ. και Μητσόπουλος, Μ. (2010), Η Στιγμή της Στροφής για την Ελληνική Οικονομία. Πώς ο Προοδευτικός Πραγματισμός μπορεί να τη θέσει ξσνά σε Τροχιά Ανάπτυξης. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήσης.

Η ελληνική κοινωνία δεν έγινε ρατσιστική, μισαλλόδοξη και αντιδημοκρατική μέσα σε ένα βράδυ, ούτε μέσα σε δύο χρόνια. Αυτά είναι χαρακτηριστικά δεκαετιών, που δεν εμφανίζονταν εκλογικά, όσο η κούφια οικονομική ανάπτυξη των δανεικών και των επιδοτήσεων επέτρεπε στα δύο μεγάλα κόμματα να εξαγοράζουν με κρατικά χρήματα τις ψήφους της. Όταν μια κοινωνία αναπτύσσεται και ευημερεί η ακροδεξιά και η ακροαριστερά χάνουν μεγάλο μέρος του πιθανού τους ακροατηρίου. Οι καταγγελίες τους δεν βρίσκουν απήχηση σε ανθρώπους όταν βλέπουν την επιτυχία και την ευημερία ως ρεαλιστικές δυνατότητες. Το πρόβλημα ξεκινάει σε περιόδους ύφεσης και στασιμότητας, όπου η οικονομική απογοήτευση ανοίγει τα αυτιά των πολιτών στην ακροδεξιά ρητορική στην προσπάθεια αναζήτησης ενόχων για την κρίση (πολιτικοί, καπιταλιστές, ξένες εισαγωγές, μετανάστες κτλ) και εύκολων λύσεων (κρατικοποίηση, προστατευτισμός κτλ) για την έξοδο από αυτήν.

Το σημαντικότερο στοιχείο που διευκολύνει την άνοδο του κόκκινου και μαύρου ολοκληρωτισμού είναι ο εκτεταμένος κρατισμός. Σε περιόδους που η οικονομία πάει καλά η καταστροφικότητα του κρατισμού κρύβεται. Όμως οι περίοδοι αυτές τείνουν να είναι οι εξαιρέσεις και όχι ο κανόνας. Ο κρατισμός και η έντονη παρεμβατικότητα στην οικονομία όχι μόνο οδηγούν σε μεγαλύτερες περιόδους ύφεσης, γεγονός που καθιστά τις κοινωνίες πιο ευπρόσβλητες στον φασισμό, αλλά καταστρέφουν και τις απαραίτητες άμυνες για την αντιμετώπισή του. Όταν έρθει η ύφεση είναι σχεδόν αυτόματη η άνθιση των ακροδεξιών ιδεολογημάτων και η εμφάνιση ισχυρών τέτοιων πολιτικών σχημάτων. Τα φασιστικά χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας δεν είναι αυτά των μέχρι πρότινος γραφικών άκρων της. Είναι αυτά του αποκαλούμενου μεσαίου χώρου. Ενός μεσαίου χώρου που αντιστοιχεί σε μια μεσαία τάξη κρατικοδίαιτων υπαλλήλων και ιδιωτών μελών κλειστών συντεχνιών με κρατικά προστατευμένα προνόμια.

Ο αποτελεσματικότερος φραγμός απέναντι στην άνοδο του φασισμού και της ακροαριστεράς είναι η κοινωνία των πολιτών, όλοι δηλαδή οι εξωκρατικοί θεσμοί που αναπτύσσονται σε μια κοινωνία από τους πολίτες για τη βελτίωση της λειτουργικότητας και της συνοχής της και τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους. Η ανάπτυξη αυτών των θεσμών είναι αντιστρόφως ανάλογη της επέμβασης του κράτους στην κοινωνία και του βαθμού ανάληψης από αυτό πατερναλιστικού ρόλου. Ο ολοκληρωτισμός εισβάλλει από την πίσω πόρτα με μια επικάλυψη δημοκρατικότητας, που φυσικά πολύ εύκολα μπορεί μετά να απομακρυνθεί χωρίς καμία δυσκολία. Χωρίς ισχυρούς ανεξάρτητους θεσμούς που να επιτρέψουν στους πολίτες να αντισταθούν, και πολιτικά και ιδεολογικά, η κοινωνία γίνεται ευάλωτη στην αναρρίχηση της ολοκληρωτικής αριστεράς και ακροδεξιάς.

Γι’ αυτό ήταν τόσο εύκολη η επικράτηση των ναζί στην Γερμανία και του φασισμού γενικά στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης του μεσοπολέμου. Αντίθετα σε ισχυρές κοινωνίες πολιτών, όπως στην Βρετανία ή στις ΗΠΑ, η κατάλυση των δημοκρατικών θεσμών, ακόμα και στην κορύφωση της ιδεολογικής ισχύος του φασισμού, δεν έμοιαζε ποτέ σαν κάτι περισσότερο από ένα ανέκδοτο. Η άνοδος του ναζισμού διευκολύνθηκε από τον εκτεταμένο κρατισμό στη Γερμανία, όχι μόνο της εποχής του Μεσοπολέμου (ο Καγκελάριος Μπρύνινγκ, σαν άλλος Χρυσοχοϊδης, είχε ήδη επιβάλει τον κρατικό έλεγχο των τιμών, των μισθών και των κερδών) αλλά και όλου σχεδόν του αιώνα που προηγήθηκε, όπου ο γερμανικός λαός είχε διαποτιστεί από την κουλτούρα του κράτους και του κρατισμού. Ο εκτεταμένος κρατισμός από την εποχή του Βίσμαρκ νέκρωσε τις φιλελεύθερες τάσεις της γερμανικής κοινωνίας του 19ου αιώνα και τα αιτήματα για πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες. Οδήγησε στην υποταγή του ατόμου στο συλλογικό εθνικό συμφέρον, στη λατρεία της κρατικής εξουσίας και της ιδεολογίας της, στην αγιοποίηση των απολυταρχικών ηγετών και των στόχων τους, στην εξιδανίκευση της κρατικής γραφειοκρατίας και στην εξάρτηση από την κρατική πρόνοια. Το σύστημα κατέρρευσε λόγω του Α΄ΠΠ, και για να ξαναοργανωθεί είχε μεγαλύτερη σημασία για τους Γερμανούς η αποτελεσματική ηγεσία (που υπόσχονταν η αυταρχικότητα των ναζί) ενός συστήματος με το οποίο τόσες γενιές είχαν μεγαλώσει και είχαν ποτιστεί από την προπαγάνδα του, παρά ο σεβασμός των δημοκρατικών θεσμών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Οι δημοκρατίες στηρίζονται από τους ανεξάρτητους παραγωγικούς ανθρώπους που σκέφτονται ορθολογικά, καινοτομούν στην παραγωγή, δημιουργούν, αναλαμβάνουν ρίσκα, εκμεταλλεύονται ευκαιρίες, συμμετέχουν στα κοινά. Αυτοί έχουν ανάγκη τη διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων, την ελαχιστοποίηση της κρατικής παρεμβατικότητας, την ύπαρξη αποτελεσματικού αντιγραφειοκρατικού αδιάφθορου κράτους, την δυνατότητα ειρηνικής αλλαγής στην κυβέρνηση, την κυριαρχία των ανεξάρτητων θεσμών, τη συμμετοχή στη διαχείριση της εξουσίας ώστε να μπορούν να θέτουν ελεύθεροι τους προσωπικούς τους στόχους, να εκμεταλλεύονται τα ταλέντα και τις δυνατότητές τους και να εξασφαλίζουν την ευημερία τους. Αυτά τα δημοκρατικά δημιουργικά στρώματα μέσα στην κοινωνία, που γεννιούνται, μεγαλώνουν και ισχυροποιούνται μέσα στην ελεύθερη αγορά προστατεύονται από τους ανεξάρτητους θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών. Αντίθετα ο περιορισμός της τα αποδυναμώνει σε σχέση με όσους ισχυροποιούνται με την ισχυροποίηση του κράτους.

Στην Ελλάδα της οικονομικής ανελευθερίας και τους τεράστιου κράτους, δεν μπόρεσε ποτέ να αναπτυχθεί μια μεσαία τάξη μέσα από την λειτουργία της ελεύθερης αγοράς. Όμως ακριβώς αυτή η κατηγορία ανθρώπων είναι απαραίτητη για να εκφραστεί πολιτικά το αίτημα της ελεύθερης οικονομίας, των ανόθευτων αγορών, των ατομικών ελευθεριών και της ανοιχτής κοινωνίας. Η εκλογική απήχηση αυτών των αιτημάτων είναι από αδύναμη έως ασήμαντη, γιατί δεν μπορούν να ταυτιστούν με τα συμφέροντα εκατομμυρίων συνταξιούχων ( που απαιτούν ένα ασφαλιστικό σύστημα που δίνει συντάξεις μεγαλύτερες από τις εισφορές τους), εκατοντάδων χιλιάδων δημοσίων υπαλλήλων (που ακόμα και αν δεν κλέβουν, απαιτούν να συνεχίσουν να πληρώνονται την παραγωγή αχρείαστων υπηρεσιών), υπαλλήλων ΔΕΚΟ (που απαιτούν να συνεχίσουν το πάρτι των σκανδαλωδών προνομίων τους), των μελών δεκάδων κλειστών συντεχνιών (που απαιτούν να μην επιτραπεί σε άλλους να τους ανταγωνιστούν), των επιδοτούμενων αγροτών κτλ. Όλοι αυτοί συγκροτούν την μάζα μιας κρατικοδίαιτης μεσαίας τάξης, η οποία σήμερα απελευθερώνεται πολιτικά από τα δύο μεγάλα κόμματα που έλεγχαν την στρόφιγγα του κρατικού χρήματος που την δημιούργησε. Η ύπαρξη τέτοιων μεσαίων στρωμάτων εξαρτώμενων από το κράτος είναι το έδαφος όπου ανθίζει ο κόκκινος και μαύρος φασισμός, καθώς επιζητούν μεγαλύτερο έλεγχο επί των προνομίων που εξασφαλίζει ο κρατισμός (και που αναπόφευκτα δεν μπορούν να τα μοιραστούν όλοι). Μπορεί πολλοί από αυτούς να είναι δημοκράτες, αλλά μόνο ιδεολογικά, χωρίς να ταυτίζονται τα συμφέροντά τους με μια μικρή, δημοκρατική, περιορισμένη εξουσία. Γι’αυτό και πολύ εύκολα μπορούν να περάσουν στον ολοκληρωτισμό.

Το ελάχιστο, μικρό κράτος είναι σχεδόν αδύνατο να μην είναι δημοκρατικό, το διογκωμένο κράτος είναι σχεδόν αδύνατον να είναι. Ένα κράτος που μεγαλώνει σε βάρος της ανεξαρτησίας των πολιτών του, ακόμα και αν αυτό γίνεται σε συνθήκες δημοκρατίας, δεν χρειάζεται παρά μια σπίθα, μια αφορμή (πχ μια περίοδο ύφεσης, ή κάποιο μεγάλο εξωτερικό γεγονός πχ πόλεμος) για να ρίξει τα προσχήματα της δημοκρατικότητας. Και αντίστροφα, η ενίσχυση της αγοράς και της ανεξαρτησίας του ατόμου υπονομεύει τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οδηγεί σε ανεξάρτητους θεσμούς και δρα ως δούρειος ίππος για την ανατροπή τους. Όταν οι ανεξάρτητοι θεσμοί υποκαθιστούνται από κρατικούς αρχίζει η εξάρτηση από την πολιτική εξουσία. Άσχετα με το πώς εκλέγεται η εξουσία αυτή η αύξηση της ισχύος της συνιστά υποβάθμιση της δημοκρατίας και της ανεξαρτησίας των πολιτών.

Σε μια έντονα παρεμβατική οικονομία ο πολίτης δεν στρέφεται πλέον στις ελεύθερες συναλλαγές αμοιβαίας συμφωνίας και συναίνεσης για την εξασφάλιση της επιβίωσής του αλλά στην κρατική συνδρομή, είτε άμεσα ως υπάλληλος, είτε έμμεσα αποδεχόμενος τις «προστατευτικές» ρυθμίσεις του. Η ίδια η δομή της κρατικής γραφειοκρατίας επιβάλλει ένα αντιδημοκρατικό συγκεντρωτισμό. Τόσο οι σοσιαλιστικές όσο και οι συντηρητικές πολιτικές καταργούν την ατομική ελευθερία, βραχυκυκλώνουν τις πολιτικές αντιστάσεις και ανοίγουν την κερκόπορτα της οικονομικής εξάρτησης. Η οικονομική εξάρτηση όμως από το κράτος καταλήγει στην πολιτική εξάρτηση. Η δημοκρατία και οι αρχές της περιορίζονται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην εξασφάλιση της εύνοιας της εξουσίας. Ο πολίτης γίνεται ευθυνόφοβος. Μεταθέτει τις υποχρεώσεις του από το δικό του επίπεδο στο επίπεδο του κράτους. Αντιμετωπίζοντάς το όμως σαν τροφό ξεπουλάει την ελευθερία του. Οι συνθήκες ελευθερίας είναι απαραίτητες για να ωριμάσει, να λειτουργήσει αυτόνομα και να μπορεί να σηκώσει το βάρος των ευθυνών της επιβίωσης και της ευημερίας του. Αντί να αισθάνεται την αυτοπεποίθηση των δικών του δυνάμεων, αισθάνεται όχι μόνο όλο και πιο ανίσχυρος απέναντι στο κράτος, αλλά και προς τους άλλους ανθρώπους. Μέσα από αυτήν την ανασφάλεια το πρότυπο του ηγέτη αποκτά απήχηση. Η γοητεία του σχεδιασμού, η προβολή κατασκευαστικών θεωριών, η εξιδανίκευση των ηγετών, οι ουτοπίες, ο ανορθολογισμός, οι αναφορές στο παρελθόν αποκτούν αξία μόνο σε ανθρώπους με έλλειψη αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης, που χρειάζονται ασφάλεια, πυξίδες και οδηγούς. Στους ανθρώπους δηλαδή που παράγει ο κρατισμός, η παρεμβατικότητα και η γραφειοκρατία του.

Αυτό που θα δούμε να βγαίνει από τις κάλπες της 6ης Μαϊου θα είναι αποκρουστικό. Δεν θα είναι όμως παρά ο καθρέφτης της κοινωνίας μας και του τρόπου που αυτή αναπτύχθηκε εδώ και 30 χρόνια. Η ύπαρξη στην επόμενη Βουλή-κόλαση ενός σταθερού φιλελεύθερού μεταρρυθμιστικού πόλου είναι προσωπική ευθύνη όσων βρίσκονται απέναντι στο τέρας που αναδύεται.

Οι λαοί αυτοκτονούν. Δεν υπάρχει καμία νομοτέλεια που να οδηγεί προς τα μπρος. Δεν υπάρχει κανένα μαγικό ραβδί, ή θεία πρόνοια, που να απαλλάσσει τους λαούς από την ευθύνη των επιλογών τους. Η ευθύνη είναι βαριά και πέφτει στους ώμους του καθενός μας προσωπικά, να μην αφήσουμε την χώρα μας να καταστραφεί. Δεν υπάρχει τρόπος να περιγραφεί η δραματικότητα των στιγμών που περνάμε. Οδηγούμαστε στις κρισιμότερες εκλογές της σύγχρονης ιστορίας μας, όπου διακυβεύεται όχι απλά το μέλλον της χώρας, αλλά και κατακτήσεις σχεδόν ενός αιώνα. Αν το αποτελέσμα της 6ης Μαϊου θέσει σε αμφισβήτηση την εκπλήρωση των υποχρεώσεων της χώρας απέναντι στην ευρωπαϊκή οικογένεια, οι συνέπειες θα είναι ισοδύναμες γενοκτονίας του ελληνικού λαού.

Οι επιλογές μας, είτε μας αρέσει, είτε όχι, είναι δύο και μόνο. Ή παραμένουμε στην ΕΕ και στο ευρώ, και συνεχίζουμε την επίπονη και επώδυνη προσπάθεια μεταρρύθμισης του κράτους και ανασυγκρότησης της οικονομίας, ή απομονωνόμαστε και οδηγούμαστε στην μαζική κατάρρευση. Όχι απλά δεν θα υπάρχουν πόροι για να καλυφθεί ακόμα τεράστιο έλλειμμα, όχι απλά δεν θα πληρώνονται μισθοί και συντάξεις, όχι απλά δεν θα υπάρχει τραπεζικό σύστημα να χρηματοδοτήσει επενδύσεις, αλλά δεν θα υπάρχει το απαραίτητο συνάλλαγμα για την εισαγωγή των τροφίμων, φαρμάκων και καυσίμων.

Οι εκλογές της 6ης Μαϊου είναι δημοψήφισμα. Υπέρ της παραμονής ή όχι της χώρας στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Κάθε ψήφος που θα θέσει σε αμφισβήτηση τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας, ειδικά απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, θα είναι ένα ασυγχώρητο ιστορικό έγκλημα, ανυπολόγιστων διαστάσεων. Και αν κάποιος έχει καταφέρει να εμφανίζονται ως φωνές σταθερότητας τα δύο κόμματα που μας έφεραν ως εδώ, αυτός είναι το επικίνδυνο σύνολο της υπόλοιπης αντιπολίτευσης. Από το ένα άκρο του αδίστακτου πολιτικού καιροσκοπισμού, έως το άλλο άκρο του ιδεολογικού φανατισμού. Η μόνη επιλογή στην επόμενη Βουλή, που δεν επιβραβεύει τα δύο κόμματα εξουσίας και δεν υπονομεύει την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας (αντίθετα είναι παράγοντας που την εγγυάται), είναι η Δημοκρατική Συμμαχία.

Οφείλουμε στους εαυτούς μας, αλλά και στις γενιές που έρχονται και δεν μπορούν να ψηφίσουν, να μην αυτοκτονήσουμε.

Η ηχηρή κατάρρευση του κάποτε υπαρκτού σοσιαλισμού κατέδειξε πρωτίστως τη γνωσιολογική ανεπάρκεια των ολοκληρωτικών πολιτικών προτάσεων. Όπως ακριβώς είχε προειδοποιήσει ο Hayek, βάζοντας όλα τα αυγά μας σε ένα καλάθι, κινδυνεύουμε να τα χάσουμε όλα όταν συμβεί η αναπόφευκτη διάψευση των σχεδιασμών μας. Κι αυτό γιατί η γνώση στην κοινωνία δεν μπορεί να συγκεντρωθεί με τη μορφή «αντικειμενικών δεδομένων» καθώς είναι εγγενώς διασπαρμένη και αποσπασματική, αφορά διαρκώς μεταβαλλόμενες υποκειμενικές προτιμήσεις και ερμηνείες της πραγματικότητας και είναι σε μεγάλο βαθμό υπόρρητη. Η καλύτερη αξιοποίησή της λοιπόν προϋποθέτει δύο πράγματα, ασύμβατα με τον ολοκληρωτισμό: αφενός επικοινωνιακούς μηχανισμούς – ενδείκτες (όπως η ελεύθερα διαμορφούμενη τιμή) που συμπυκνώνουν την πληροφορία και την καθιστούν διαθέσιμη στα άτομα. Αφετέρου, τη δυνατότητα ελεύθερης ερμηνείας και χρήσης της πληροφορίας αυτής. Ο ελεύθερος ανταγωνισμός μεταξύ των νέων συνδυασμών της γνώσης είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος εξέλιξής της γνώσης – και μαζί και της κοινωνίας. Τόσο γιατί επιτρέπει τη δημιουργία αυτού που, όταν το δούμε, θα μας αρέσει, όσο και γιατί τα πολλά λάθη και οι αστοχίες που αναγκαστικά προηγούνται της επιτυχίας, συμβαίνουν στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο, και τις συνέπειές τους τις αναλαμβάνουν μόνο εκείνοι που με κίνητρο το κέρδος (υλικό ή μη) ανέλαβαν και το ρίσκο της πρακτικής δοκιμής του εκάστοτε αποτυχημένου συνδυασμού.

Από την άλλη, ο Hayek δεν πρόλαβε να δει την ευρεία αναγνώριση της θεμελιώδους θέσης της Αυστριακής Οικονομικής Σχολής, της οποίας υπήρξε ο κορυφαίος εκπρόσωπος του προηγούμενου αιώνα: ότι η τεχνητή ενίσχυση των δεικτών οικονομικής ανάπτυξης μέσω φανερού ή καλυμμένου πληθωρισμού οδηγεί αναπόφευκτα σε φούσκες, κρίσεις και βαθιές υφέσεις. Οι «διορθωτικές» παρεμβάσεις στην παροχή χρήματος, που προτείνονται με διαφορετικές μορφές τόσο από τη δεξιά, όσο και από την αριστερά, θεωρούνται, ακόμη και σήμερα, παρά την εμπειρία και της τελευταίας κρίσης, θεμιτό και αποτελεσματικό μέσο επίτευξης οικονομικών και κοινωνικών στόχων. Η προειδοποίηση των Αυστριακών ότι τα τεχνητά χαμηλά επιτόκια ή οι πολύτροπες κεϋνσιανές παρεμβάσεις καταστρέφουν την πληροφορία που συμπυκνώνεται στις ελεύθερα διαμορφωμένες τιμές και το κόστος του χρήματος και ανοίγουν το δρόμο για νέες κρίσεις, θα συνεχίσει να είναι αντιδημοφιλής για όσο καιρό ακόμα οι φορείς της πολιτικής εξουσίας θα μπορούν να καρπώνονται τα οφέλη της πρόσκαιρης και επίπλαστης τόνωσης των δεικτών ανάπτυξης, μετακυλώντας το πρόβλημα στους επόμενους. Κάποια δειλά ακόμη βήματα στη σωστή κατεύθυνση, όπως η προώθηση του συνταγματικού φρένου ελλειμμάτων στην ΕΕ, μένει να αποδειχθεί κατά πόσο θα έχουν συνέχεια.

Αντί επιλόγου λοιπόν, ιδού ένα χαγιεκιανό πρόγραμμα για τα επόμενα χρόνια, τόσο για τους κοινωνικούς στοχαστές και ακτιβιστές, όσο και για τους επιχειρηματίες με την ευρύτατη έννοια:
– Η εφεύρεση νέων εργαλείων συμπύκνωσης, διάθεσης και αποτελεσματικότερης αξιοποίησης της εν κοινωνία γνώσης. Η Wikipedia, την οποία ο ιδρυτής της εμπνεύστηκε διαβάζοντας το άρθρο του Hayek “The Use of Knowledge in Society” είναι ένα μόνο από τα πολλά και ποικίλα παραδείγματα αξιοποίησης των χαγιεκιανών ιδεών.
– Η αποτελεσματικότερη, και επιτακτικά αναγκαία σήμερα, νέα σύνθεση των κινήτρων δημιουργίας νέας γνώσης (και κυρίως των κανόνων προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας) και της το κατά το δυνατόν ευρύτερης χρήσης της.
– Η διάδοση της αυτονόητης αλήθειας ότι υπάρχουν όρια στη θεμιτή πολιτική δράση και η προώθηση θεσμικών αλλαγών, όπως το φρένο ελλειμμάτων, που αναγνωρίζουν αυτή την πραγματικότητα.
– Η θεσμική διόρθωση του συστήματος κινήτρων που οδηγούν σε πολιτικές επιλογές πρόσκαιρου οφέλους και μακροπρόθεσμης πολλαπλάσιας ζημίας.
– Η διάδοση της Αυστριακής κριτικής στο σύγχρονο χρηματοπιστωτικό σύστημα και η εμπέδωση της διαφοράς του «καπιταλισμού» γενικώς από τον Αυστριακό φιλελευθερισμό.

Στην Ελλάδα χρειάστηκαν δεκαετίες για να αρχίσει να συζητιέται ευρέως η σκέψη του Χάγιεκ. Η ελληνική έκδοση του Συντάγματος της Ελευθερίας, η επανέκδοση της «Πορείας προς τον Φιλελευθερισμό» του Μάρκου Δραγούμη, το πρόσφατο «Κατανοώντας την Ελευθερία» του Φώτη Περλικού, είναι μια καλή αρχή. Αξίζει να έχει και ανάλογη συνέχεια.

Ο Γιώργος Αρχόντας είναι πολιτικός επιστήμονας και υπεύθυνος της επιστημονικής επιμέλειας της ελληνικής έκδοσης του «Συντάγματος της Ελευθερίας».