د خلکو يوه لويه تيروتنه دا ده چې دوی د خپل منطق او يا د هغو ارزښتونو پر اساس قضاوت کوي چې د دوی په ټولنه کې خپاره دي چې زياتره له اسلامه لرې دي او له هغه منطق سره سمون نه لري چې الله په قرآن کې بيان کړی دی. په بله وينا، دوی په خورا راحت او پرته له کوم سوچه هغه څه ترسره کوي او يا يې په اړه بې پروا دي چې الله يې بد ګڼي او له دې کبله به په آخرت کې سزا ورکول کيږي. دروغ د دې ډول عاداتو يو تر ټولو مشهوره ډول دی. که څه هم زياتره خلک پوهيږي چې دروغ يوه ډيره بده اخلاقي ځانګړنه ده، خو ډير لږ خلک دې پوهې ته توجه کوي ځکه چې زياتره خلکو دا مهمه اخلاقي نيمګړتيا خپل عادت ګرځولی دی. الله دې حقيقت په لاندې آيت کې اشاره کړې ده:
جالبه خو دا ده چې زياتره خلک چې له کوم دروغجن سره مخامخ کيږي ښه پوهيږي چې دا سړی يا ښځه دروغ وايي خو دا زحمت نه باسي چې د هغه دروغ ښکاره کړي. په بله وينا، دې دروغجن ته وخت ورکوي چې خپلو دروغو ته ادامه ورکړي. دروغ د خلکو په منځ کې يوه پټه ژبه ده، داسې ژبه چې هر سړی يې په وړاندې چوپ پاتې کیږي.
د بيلګې په توګه، که يو قيمتي شی مات شي، نو هغه سړي چې مات کړی يې دی انکار کوي او خپل ذهنيت ته يې په پام سره همدا ورځ ځان ژغوري. خو اصلاً دی په يو ډير بد موقف کې ځان غورځوي، ځکه که دا معلومه شي چې ده دروغ ويلي دي هغه حيثيت ته به يې سخت زيان ورسيږي چې دی يې د ساتلو په هڅه کې دی. له دې هم مهمه دا ده چې ده د الله د رضا په خلاف کار کړی دی. په هغه اندازه چې یوه مسلمان ته د خنځير خوښه او د پنځه ګونو لمنځونو قضا کول حرام دي همداسې د دروغو ويل هم ورته حرام دي. لاندې به تاسې په څو برخو کې ولولئ چې خلک ولې دروغ وايي:

د غرور او کبر له کبله:
کبر چې د شيطان له ځانګړنو څخه دی، خلک له سمو اخلاقو لرې ساتي او د دې لامل ګرځي چې شيطان ته ورته اخلاق خپل کړي. د هغه د تکبر، له ځان سره مينې او بې بنسټه غرور له کبله شيطان د الله نا فرماني وکړه او د هغه له حضوره وشړل شو.
شيطان چې غرور يې له واضحه نافرمانۍ او ټيټو اخلاقو ښه څرګنديږي، د خپل غرور د ساتلو هڅه يې کوله خو له يوه داسې زيان سره مخامخ شو چې له دې غروره ډير ستر و. پر هغه لعنت وويل شو، ورټل او د الله له حضوره وشړل شو.
په دا لاندې آیت کې الله موږ ته فرمايي چې د شيطان نا فرماني پخپله د هغه د رټلو لامل وګرځيدله.

قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ (الاعراف:١٣)
ژباړه: (الله) وفرمايل: نو له دې (آسماني یا ځمکني جنت، یا د فرښتو له منځه، او يا له دې مقام او مرتبې څخه) کښته شه! تا سره نه ښايي چې (په دې مقام) تکبر وکړې. له دې ځایه بهر شه، ته له رټل شويو څخه يې.

د شيطان لوی ذلت دا دی چې دی به په جهنم کې وي چې د تل لپاره به عذاب ورکول کيږي، دا ځکه چې هغه خپل غرور له هر څه لوړ ګڼلی و. شيطان هوډ وکړ چې خلک به هسې له سمې لارې بيلارې کوي لکه چې خپله بيلارې شوی دی. له دې کبله به هغه خپل ټول زور کاروي چې خلک ګناهونو ته را وهڅوي. دی د خپل ځان په څير تکبر او غرور ته هڅول کوي څو د خلکو پای د هغوی په زيان کړي. د دې ځانګړنې له کبله، تکبر، له ځانه سره مينه، د خپلو نيمګړتياؤ او تيروتنو نه منل او په هر وخت کې ځان غوره او وړ ګڼل هغه ستر ګواښونه دي چې خلک ورسره مخامخ کيږي. څرنګه چې دا ځانګړنې دوی نافرمانه، سرکش، بد خويه، تيری کونکي، ځانپالي او متکبره کوي نو له دې کبله تل خلک د ګناه پر لور روانيږي.

وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (البقرة:٢٠٦)
ژباړه: کله چې هغه ته وويل شي: له الله څخه وويريږه (او د فساد پر ځای د اصلاح لار ونيسه) لويي او تکبر يې په سر اخلي او ګناه کوي. نو دوزخ ورته بس دی، او دا د اوسیدو ډير بد ځای دی.

یوه ګناه چې تکبر سړی ورته هڅوی درواغ دي، زیاتره وخت خلک نه غواړي چې ټاکلي حقايق ومني. د بيلګې په توګه، یو څوک نه غواړي چې په کار کې يوه ترسره شوې تيروتنه ومني، ځکه دا سړی يا دا ښځه نه غواړي چې نور خلک يې غافله، بيکاره او يا د خپلو همکارانو نه ټيټ وګڼي. او يا کله چې نه غواړي ومني چې د سودا پر مهال يې د کوم شي رانيول له ياده وتلي دي، په ځای کې يې داسې وايي: “ولا زه خو لاړم خو پيدا مې نه کړ.”

که څه هم دروغ یو داسې آفت دی چې د خلکو حيثيت نور هم را ټيټوي خو ځينې خلک نه غواړي چې دا حقيقت درک کړي او له دې کبله فورآً درواغ وايي چې ځان هماغه شيبه وژغوري. د دوی زياتره درواغ ښکاره شي او له دې کبله د نورو خلکو په نظرونو کې ذليله کيږي. پر دې سربيره دا خلک اړ دي چې هغه “سزا” را په زړه کړي چې دوی به يې په آخرت کې ګالي: چې له دې هم لوی ذلت دی.

الله په یوه آیت کې د دې عادت په اړه موږ ته داسې خبرداری راکوي:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا (النساء:١٣٥)
ژباړه: ای هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! تل محکم ولاړ اوسئ! په انصاف شاهدان خاص د الله لپاره اګر که دا شاهدي پر تاسې خپلو نفسونو، ستاسې پر مور او پلار او ستاسې پر خپلوانو وي، که هغه څوک چې شاهدي پر ويل کيږي بډای او يا فقير ويړ (تاسې بايد له حق شهادت څخه ونه ګرځوي) ځکه چې د الله رضا له هغو دواړو څخه بهتره ده. نو تاسې د خپلو غوښتنو پيروي مه کوئ (که داسې وکړئ نو له حق څخه به وګرځئ او د باطل پر لور به واوړئ. که تاسې خپلې ژبې واړوئ او يا له شاهدي څخه څنګ وکړئ نو بیشکه الله پر هر هغه څه چې تاسې يې کوئ ښه خبر دی.

مخلصه مؤمن خپلې ګټې د الله له رضا او د هغه له مينې لوړې نه ګڼي. د الله په وړاندې د دوی مينه او قرباني دوی له هغو کارونو را ګرځوي چې د الله د ناخوښۍ لامل ګرځي. پر دې سربيره، که خلک رښتيا هم وياړ او غوره والی غواړي بايد دوی د کافرانو د ميتودونو تقليد ونه کړي. ځکه لکه چې قرآن يې موږ ته معلومات راکوي، رښتينی غوره والی د الله اطاعت او د قرآن په مرسته ترلاسه کيدی شي:

وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لا يَعْلَمُونَ (المنافقون:٨)
ژباړه: (په داسې حال کې چې) عزت یوازې د الله، د هغه د رسول او مؤمنانو لپاره دی.

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَكْرُ أُولَئِكَ هُوَ يَبُورُ (فاطر:١٠)
ژباړه: څوک چې عزت غواړي باید پوه شي چې عزت يوازې له يو الله سره دی. پاکې خبرې د هغه په لور خيژي او سپيڅلي عملونه يې لوړې پوړۍ ته رسوي. او د هغو کسانو لپاره چې بدي او ناروا دسيسي جوړي دردناک عذاب دی.

د عادت له مخې:

د خلکو پام وړ شمير بيا د عادت له مخې دروغ وايي، په داسې حال کې چې دا عادت يې د ماشومتوب او ځوانۍ په وخت کې له نورو خلکو کاپي کړی دی. د بيلګې په توګه، زياتره خلک په دې اړه دروغ وايې چې کوم ځای ته تلي و. له يو شمير نورو څخه چې پوښتنه وکړې چې ولې د يو چا له توقعاتو سره سم رښتينی ژوند نه کوي، د دې لپاره چې له ځانه پړه لرې کړي کيدی شي فوراً درواغ ووايي. که دوی لږ فکر کولی ثابته کړې به يې وايي چې له نورو سره صداقت دوی له زيان سره نه مخامخ کوي.
خلک هغه وخت هم زياتره دروغ وايي چې نظر يې وپوښتل شي. د دې پر ځای چې خپل اصلي نظر څرګند کړي، دوی هغه څه وايي چې نور خلک يې اوريدل غواړي او يا داسې ځواب ورکوي چې د ده له شخصي ګټو سره سمون خوري. دوی دا کار يا د ويرې له مخې او يا له دې کبله کوي چې د دې سړي خوښه ترلاسه کړي.

د خپلو شخصي ګټو سره جوړ ځواب ورکول د هغو خلکو تر منځ ډير عام دي چې له دینه لرې وي. دوی ځان ته دا قناعت ورکوي چې دا خو طبيعي ده چې سړی بايد د دې دفاعي ذهنيت په خپلولو سره خپلې ګټې خوندي کړي. په داسې يوه ټولنه کې دا نظر خورا طبيعي دی. بې له شکه، يو مؤمن چې د قرآن پر اخلاقو ژوند کوي، ان د خپلو ګټو په بيه به هم انصاف مراعت کړي، نو په دې وخت کې هغه څوک چې پر خدای ایمان نه لري د دې پر ځای چې دی د غوره اخلاقو يوه بيلګه څيره وګڼي، ساده او شډل يې معرفي کوي.

خلک هغه وخت دروغ بې ضرره ګڼي کله چې د خپلو ګټو خوندي کول غواړي. د بيلګې په توګه، کله چې يو ملګری قرض غواړي، زیاتره خلک چې د قرض ورکولو لپاره پيسې هم لري په دې پلمه له قرض ورکو ځان ژغوري چې دوی خپله د قرض په لټه کې دي او يا دا چې کاروبار يې د خرابۍ خوا ته روان دی. دا تکتيک د دې لپاره کارول کیږي چې د نورو خلکو غوښتنه له پيله غوڅه کړي. د هغو خلکو تر منځ چې د قرآن له اخلاقو لرې پراته دي، دا عادت بد اخلاقي نه ګڼل کيږي.

پر دې سربيره، له داسې خلکو سره هم مخامخ کيږو چې ان کوم خاص هدف به هم په ذهن کې نه لري خو د عادت له مخې دروغ وايي. دا کار بيا هغه وخت پيښيږي چې کوم سړی د ويلو لپاره څه ونه لري او يا هيله لري چې د نورو توجه ځان ته راجلب کړي. د بيلګې په توګه، کله چې هيڅوک د دوی پر لور توجه نه لري دا خلک کيدی شي ووايي چې ټوله شپه مې خوب نه دی کړی، په داسې حال کې چې ټوله شپه به يې په ښه توګه خوب کړی وي. او يا کيدی شي دوی د څو ساعتونو پر ځای ووايي چې ټوله ورځ يې ډوډۍ نه ده خوړلې او يا داسې سردرد لري چې هيڅ علاج يې نشته. په داسې حال کې چې دا سردرد به يې ډير کم وي . که څه هم دا دروغونه “کوچني” او “بې ضرره” ګڼل کيږي خو الله موږ ته بيان کړې ده چې ټول دروغونه پرته له کومې استثنا څخه هغه ناخوښه کوی.

د دي لپاره چې په بل مسخرې وکړي او يا هغه په غصه کړي:

د دروغو ويلو يو دلايل دا هم کیدی شي چې يو سړی بل وځوروي او هغه ته وښيي چې کوم ارزښت نه لري او څوک يې درناوی نه کوي. د بيلکې په توګه، کله چې پوښتنه ترې وشي: “چې ته چيرته تلی وې؟” نو يو سړی چې يوه ملاقات ته نا وخته رسيدلی دی دې بل سړي ته چې په انتظار يې کې و، یو ښکاره دروغ وايي، د ده اصلي هدف به دا وي چې دې سړي ته وښيي: دا چې دی يې سترګې په لار کښينولی و دومره مهم نه دي، د هغه هيلې کومه مانا نه لري او يا دا چې د ده زړه په دې خپه کړي چې دی ډير خوش باوره دی.

د بد اخلاقۍ یو بل پراخه خپور شوی ډول هغه دروغ دي چې پر نورو د تمسخر لپاره ويل کيږي. د بيلګې په توګه، کله چې یو سړی غواړي چې یو ملګری رشخند کړي کيدی شي چې هغه په دې خبره باوري کړي چې يوه دروغجنه او يا له باوره پورته پيښه رښتيا هم پيښه شوې ده. په داسې حال کې چې د دې دروغجن ملګري په خبره يې باور کړی دی دا بل ملګری خبره نورو ته رسوي او کله چې حقيقت څرګند شي بیا همدا ملګری چې خبره يې تيته کړې ده خوشباوره او کم عقلی ګڼل کيږي. په دې کارونو هغه خلک خپل وخت تيروي چې دروغ وايي او پر نورو تمسخر کوي. په داسې حال کې چې د خپلو ملګرو په خوشباوري او بې ځایه اعتماد تمسخر کوي، دا خلک ځانونه ډير چالاکه او هوښيار ګڼي. خو په حقيقت کې الله دا کار نه خوښوي او دا تمسخر کونکی بالاخره نورو ته د یوه ټګ په توګه څرګنديږي او بالاخر د خلکو د کرکې وړ ګرځي. له دې کبله دا سړی پخپل دام کې ګير کیږي، دا ځکه چې دې سړي د نورو په سپکاوي پسې پښې لوچې کړې وې خو اصلاً يې خپل ځان سپکاوه.

په دا لاندې آيت کې الله فرمايي چې دروغ او پر نورو تمسخر يې حرام کړی دی:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَومٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ … (الحجرات:١١)
ژباړه: ای مؤمنانو! د سړیو کومه ډله بايد په نورو سړيو ملنډې ونه وهي کیدای شي چې هغوی له دوی څخه غوره وي. او نه دې ښځې پر نورو ښځو ملنډې وهي، کیدی شي چې هغوی له دوی څخه غوره وي…

په داسې حال کې چې ځينې خلک پرته له کوم فکره څخه پر نورو تمسخر کوي او دروغ وايی چې د يو څو شيبو لپاره ځانونه سرګرمه وساتي، خو دوی په حقيقت کې پر يوه له زغمه پورته او بد اخلاقه عمل اخته کيږي. کله چې له دې عمله خبر کړل شي نو هغه څوک چې د قرآن د اخلاقو پيروي نه کوي کيدی شي ووايي: “نو څه پروا لري؟ موږ خپل ځانونه خوشحالؤ،” او په دې خبرو له دې انکار کوي چې پر نورو تمسخر او دروغ ويل يوه بده ځانګړنه ده.

دا خبره چې دا دواړه ځانګړنې ډيرې پراخه خپرې دي او تقریباً د زياتو خلکو عادت ګرځيدلی دی، دا حقيقت نشي بدلولی چې دا پر اسلامي اخلاقو تيری دی او دا ډول اعمال بالاخره حرام دي. پر دې سربيره، که دا خلک يوازې يو ځل د خپل ضمير آواز واوري او په بشپړ صداقت سره ځواب ورکړي، که دوی غواړي چې رښتيا هم داسې ژوند وکړي چې چاپيره خلک يې هم د دوی په څير وي، نو حقيقت به وويني. هيڅوک نه غواړي چې خپله بد اخلاقي يې پر ځان تجربه شي. او که له هغه سړي پوښتنه وشي چې آيا دی غواړي چې دا کار يې پخپل ځان تجربه شي نو په زيات جدیت به يې رد کړي.

د يوه سخت کار له ترسره کولو څخه ځان خلاصول:

خلک زياتره د دې لپاره دروغ وايي چې له یوه سخت کاره ځان خلاص کړي او يا له هغه کاره چې دوی یې ترسره کول نه غواړي. د بيلګې په توګه، کله چې یو څوک له دوی مرسته وغواړي، نو د دې پر ځای چې پر خپله تمبلۍ اقرار وکړي او يا له مرستې سوچ منکر شي، داسې غیر حقيقي دعوې کوي چې: “زه اوس ډير بوخت يم،” “زه ولا سخت سردرد يم،” او يا “ملا مې سخت درد کوي.”

خو د دوی برخلاف مخلص مسلمانان د یوې مرستې او يا د يوې دندې په ترسره کولو کې د تصمیم د نه درلودلو او يا د تمبلۍ له کبله دا ډول دروغ او يا انکار نه کوي. دا ځکه چې دوی پوهيږي چې په آخرت کې به د دې نړۍ د ژوند د هر شيبې حساب ورکوي، نو مخلص مسلمانان تر ټولو سختې دندې په ټوله خوښۍ او جديت ترسره کوي. کله کله به دوی ډير ستړي وي او يا به نه غواړي چې ټاکلي شيان ترسره کړي. په داسې حالاتو کې هم دوی اړتيا لري چې د دروغو پر ځای خپل ټول ارادي قوت په کار واچوي او خپل توان سره سم دا کارونه په ښه توګه ترسره کړي. د بيلګې په توګه، که دوی پر داسې شيانو بوخت وي چې خوند ترې اخلي او یو سړی په هغه وخت کې له دوی مرسته وغواړي دوی بايد هغه اجر را په زړه کړي چې په آخرت کې به یې ترلاسه کوي او له دې کبله بايد په هغه مرسته کې بيړه وکړي چې دوی يې نورو ته رسولی شي. څوک چې دا کار نه کوي او د یوه فلم له ليدلو لپاره دروغ وايي، په اصل کې خپل ضعيفه اخلاق ښيي. دوی نه خپل ضمير ته غوږ باسي او نه یو ګټور کار ترسره کوي. الله يې په هغه وخت کې هم ښه ويني او پر هر څه پوه دی چې دا سړی مرسته غوښتونکي ته د دې قناعت د ورکولو هڅه کوي چې روغتيايي حالت يې ښه نه دی، او يا په داسې موقف کې نه دي چې مرسته وکړي، او له دې کبله خپل راحت له نورو نشي قرباني کولی. له زياتره خلکو نني کارونه سبا هير وي، خو الله هيڅ څه نه هيروي او له هر چا به د هغوی د اعمالو او افکارو په اړه پوښتنه کوي:

لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (البقرة:٢٨٤)
ژباړه: هغه چې په اسمانونو او ځمکه کې دي خاص د يو الله دي. که تاسې د خپلو زړونو (پټ) څيزونه ښکاره کړئ او يا يې پټ کړئ، الله پاک به درسره پرې حساب وکړي. نو بيا يې چې چاته خوښه شوه بښنه به ورته وکړي، او چا ته يې چې خوښه شوه نو عذاب به پرې ورکړي. الله پاک پر هر څه توانا دی.

د دې لپاره چې ځان پر هر څه پوه وښيي:

ځينې خلک چې پر ځان ډير زيات مين دي او ځان له نورو غوره ګڼي کوښښ کوي چې خپلو اطرافيانو ته ثابته کړي چې دوی هيڅ عيب نه لري. نو دوی غواړي چې داسې ځان وښيي چې د هرې موضوع په اړه معلومات لري. له دې کبله، دوی معمولاً هرې موضوع ته چې بحث پرې کيږي يو ځواب برابروي.

دوی ته ډيره سخته ده چې د یوې ټاکلې موضوع په اړه د خپلو معلوماتو نشتوالی ومني، او دوی هيڅ ځای کې دا نشي ويلی چې “زه نه پوهيږم يا زه په دې اړه معلومات نه لرم.” زیاتره وخت دوی له دې هم په زيات حقارت کې ځان اچوي. ځکه چې نور خلک بيا له دې دروغو چې د هر څه لپاره ويل شوي وي خبریږي او پوهيږي چې دا دروغ د دوی له غروره رامنځته کيږي. الله په يوه آیت کې دا عادت په څرګند ډول بيانوي:

هَا أَنْتُمْ هَؤُلاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (آل عمران:٦٦)
ژباړه: خبردار! تاسې هغه خلک ياست چې د هغه څه په اړه جګړې کوئ چې علم پرې لرئ، نو ولې د هغه څه په اړه شخړه کوئ چې علم پرې نه لرئ، الله پاک ښه پوهيږي او تاسې نه پوهیږئ.

دا ډول چلند د هغو خلکو له اعمالو راپورته کیږي چې قرآن ته توجه نه کوي. د دې لپاره چې ځان په نورو ومني، خلک يې درناوی وکړي او ورته غوږ کيږدي، دوی هغو ميتودونو ته مخه کوي چې قرآن يې بد اخلاقي ګڼي. دا ډول اعمال په دې نړۍ کې له ستونزو، تشنج او ناکرارۍ پرته بل څه نشي رامنځته کولی، او خپل ابدي ژوند له لوی ګواښ سره مخامخ کوي. په دې طریقه د خوښۍ او برياليتوب غوښتل يوه لويه تيروتنه او لوی جهالت دی. ځکه د هغو شيانو ترلاسه کول چې دوی يې په دې نړۍ او راتلونکې کې غواړي يوازینۍ لار يې دا ده چې د قرآن له اخلاقو سره ځان برابر کړي.

د دې لپاره چې په ليدل شويو او تجربه شويو پيښو کې مبالغه وکړي:

ځينې خلک په پيښو کې مبالغه کوي او هغه پيښې چې دوی نه وي ليدلي داسې بيانوي چې ته به وايي دوی يې خپله شاهدان و. په داسې حال کې چې ځینې نور بيا دا کار د دې لپاره کوي چې د چاپيره ناستو خلکو سات ورتير کړي، نورو بیا دا کار خپل عادت ګرځولی دی. پرته له دې چې فکر وکړي ولې دا کار کوي، دوی هره واقعه د پيښې له اصليته په بل ډول بيانوي، تفصيل ورکوي او مبالغه په کې کوي.
د بيلګې په توګه کله چې يو موټر یو سړی لږ ژوبل کړي دوی دا واقعه د یوې داسې ترافيکي پيښې په توګه بيانوي چې ډير لوی زيان يې اړولی دی. کله چې دوی يوه لويه بيړۍ وويني پخپلو خبرو کې دا کشتي له اصلي جسامته درې تر څلور ځله نوره هم غټوي. دا ډول مبالغې د دې لامل ګرځي چې نور خلک د دوی خبرې بې ارزښته وبولي. ځکه کله چې خلک د يوې موضوع په اړه نظريات غواړي دوی يوازې هغو خلکو ته ځي چې دقيق معلومات ورکوي.

ان که دا ډول مبالغې د دې لپاره هم شوي وي چې خلک خوشحاله کړي او يا ټوقي ټکالي دي بيا هم دا عمل سم نه دی. هغه خلک چې دا ډول ټوکي کوي بايد سمدستي اوريدونکو ته ووايي او يا له ټوکي مخکې ووايي چې زه ټوکه کوم.
زموږ پيغمبر صلی الله عليه وسلم خپلو اصحابو ته ويل چې هيڅکله دروغ ونه وايي، ان که د ټوکو په نیت هم وي:
هلاکت دي وي پر هغه چا چې د دې لپاره خبرې او دروغ وايي چې خلک وخندوي. هلاکت دي وي پر هغه سړي يا ښځې (سنن ابو داؤد)
زه هم ټوکې کوم، خو زه يوازې رښتيا وایم (امام غزالی، احیاء علوم الدین، ۳:۱۱۵)

چې نور تيرباسي او له هغوی سره خيانت وکړي:

هغه څوک چې د قرآن پر اخلاقو ژوند نه کوي نور خلک يې ښه نه راځي او له هغوی سره کينه کوي. کله کله ان یو ملګری له بل سره په يوه ډير کوچني علت دا چلند کوي. د دې غيرمنطقي او ځانځاني احساساتو له کبله دوی ، په لوړه او يا ټيټه کچه، له دې سړي څخه چې ان ملګری به يې وي د خپل غچ د اخيستلو په لټه کې کيږي.

د بيلګې په توګه، کله چې يو دروغجن له خپل ملګري سره يو ځای ته روانيږي، کيدی شي خپل ملګري ته ونه وايي چې ستا جامې مناسبې نه دي، او په دې توګه به د ټولو توجه پر ده وي. په بله وينا، دا دروغجن خپل ملګري ته حقيقت نه وايي او نه غواړي چې ملګری يې ښه ښکاره شي.

او يا کله چې دوه ملګري په عين کار بوخت وي، يو ملګری يې بل ته ګټور معلومات نه ورکوي او ان په دې پلمې سره مهم معلومات له هغه پټوي چې: “بس دا ټول همدومره کار دی.” په دې ډول د هغه د ملګري کار بيرته پاتې کوي چې خپل کار يې ښه ښکاره شي او سيالي وګټي.

خو له بله پلوه، څرنګه چې مؤمنان په خپلو منځونو کې يو بل ته زيات درناوی او مينه لري نو په نه بدليدونکي ډول له يو بل سره مرسته او له هغوی ملاتړ کوي. په حقيقت کې، دوی د ځان او د خپل مؤمن ملګري ته د بهتره او نيکو شيانو د رسيدلو هیله لري. د دې کار په پايله کې دوی هيڅ کله نه اړ کيږي چې يو بل ته دروغ ووايي، بلکې د زړه له کومي مرسته او ملاتړ ورته برابروي. دوی غواړي چې د خپل ملګري څيره د امکان تر بريده راکښونکې وي او په ټول وس سره کوښښ کوي چې په کارونو کې يې مرسته ورسره وکړي. چې دا کار د مؤمنانو د اخلاص او له يو بل سره د نږدې اړيکو د ساتلو ښکارندوی دی.
په يوه آيت کې الله پاک موږ ته داسې بيانوي:

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (الحشر:٩)
ژباړه: او هغه خلک چې هم په کې برخه من دي چې د مهاجرینو له راتګ څخه وړاندې يې په مدينه کې ځای نیولی او ايمان يې خپل کړی و او له هغو خلکو سره مينه کوي چې دوی ته يې هجرت کړی دی. او د هغه مال پر لور يې په زړه کې هيڅ هيله نه پيدا کيږي چې مهاجرو وروڼو ته يې ورکړای شي، دوی پر خپلو خانونوغوره بولي که څه هم په ځپله اړمن وي. حقیقت همدا دی چې هر څوک له بخيلۍ څخه وژغورل شو نو همدوی بريالي دي.

د ځان ښودنې لپاره:

د دروغ ويلو يو عام دليل یو بل ته ځان ښودنه ده. لکه چې الله موږ ته په قرآن کې فرمايي، دا خلک د لاپو وهلو او يو بل ته د ځان ښودلو ډير مينه وال دي.
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الأمْوَالِ وَالأوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا مَتَاعُ الْغُرُورِ (الحدید:٢٠)
ژباړه: پوه شئ چې د دنيا ژوند يوه لوبه، ساعت تيري، ظاهري سینګار، ستاسې په مينځونو کې يو پر بل وياړ او په مالونو او اولادونو کې يو پر بل د مخکې کيدلو هڅه ده او بس. دا ژوند باران ته ورته دی چې زرغونه ځمکه د بزګر زړه ته ورنژدې کوي بله ورځ زرغونتيا وچه او ګورې يې چې زيړه شوې او بالاخره تار په تار خواره واره بوس وي، او په آخرت کې يا سخت عذاب دی او يا د الله له لورې بښنه او خوښي. او د دنيا ژوند پرته له غولونې او تير ويستنې بل څه نه دی.

أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ (١)حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ (التکاثر:٢)
ژباړه: يو پر بل ځان غوره ګڼلو په غفلت کې اچولي ياست. تر دې چې د قبرونو څنډې ته ورسيدئ.

کله چې د باټو پر ويشتلو عادت شوي خلک فکر وکړي چې د لاپو لپاره دومره څه نه لري، ژر تر ژره دروغو ته پيل کوي او هغه شيان خپل ګڼي چې په حقيقت کې يې خاوندان نه دي. د بيلګې په توګه، کله چې دوی غواړي چې يو عادي شی له خپله اصليته ارزښتناکه وښيي دوی لاپې وهي چې پر دې يې له اصلي لګول شويو پيسو څخه ډيرې پيسې لګولي دي. دوی په دفتر کې د خپلې دندې په برخه کې هم مبالغه کوي او داسې ښيي چې یوه لوړه دنده پر غاړه لري او مسئوليت له هغه ډير زيات دی چې په اصل کې يې لري.
دوی دا کار د دې ناسمې عقيده پر بنسټ کويٍ چې ګوندې نورو ته دا قناعت ورکړي چې دوی رښتيا هم د با عزته خلکو په څير دا ډول مادي او يا اخلاقي ځانګړنې لري. نو له دې کبله خپل ځانونونه ډير زيارمن ، بشردوسته او با استعداده خلک ښيي چې هر څه ته متوجه دي او هر ډول مسئوليت پر غاړه اخيستلی شي. الله په قرآن کې د دې خلکو په اړه داسې فرمايي:
لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (آل عمران:١٨٨)
ژباړه: ګمان مه کوه چې هغه کسان به له عذابه څخه خلاص شي چې خپل (بد) اعمال ښه ورته ښکاري او خوښوي چې په هغه څه وستايل شي چې له سره يې کړې نه وي.

دوی له مبالغې څخه په ډکې يوې لهجې سره د خپلو ځانونو په وړاندې د نورو خلکو د ليوالتيا او د هغوی د احساساتو په اړه خبرې کوي. د بيلګې په توګه، دوی دعوا کوي چې همکارانو يې تحفې ورته اخيستې دي، د ده د دفتر همکاران او يا مشران له ده سره ځانګړې علاقه لري او یا يې د دې لپاره معاش لوړ شوی دی چې دی هغه کارونه کولی شي چې نور يې نشي کولی. ځوانان زياتره داسې وايي چې دوی د ښوونځي له وتلو زده کوونکو څخه دي او پخپل مکتب او ټولګي کې ډير مشهور دي. ځينې خلک په دروغو دا دعوا کوي جې د دوی د زوګړې په ورځ او يا کومې بلې ځانګړې موقع کې يې ملګرو او يا خپلوانو دوی ته خورا قيمتي تحفې اخيستلې وې. دا ټول دروغ يو هدف لري: چې ځانښودنه وکړي او نورو ته دا قناعت ورکړي چې دوی ته د نږدې کسانو له خوا ډير زيات ارزښت ورکول کيږي. په بله وينا، دوی په دې کار سره غواړي چې هغو خلکو ته چې دا ډول قيمتي تحفې يې نه دي ترلاسه کړي، يو ډول احساس ورکړي چې د دوی دا حالت د زړه له کومي وغواړي او يا د دوی د شتمنۍ هيلې او ارمانونه په زړه کې تير کړي. خو په حقيقت کې دا ټول دنياوي ارزښتونه دي چې په آخرت کې هيڅ ډول ګټه نه لري. ان که خلک تر ټولو قيمتي تحفې په دې نړۍ کې ترلاسه کړي، نو پر دې ډول نه منل شويو عاداتو د دوی ټينګار به د دې لامل ګرځي چې په آخرت کې له دې ټولې شتمنۍ محروم پاتې شي.

په يوه حديث کې راځي چې يوې ښځې د پیغمبر صلی الله عليه وسلم په پير کې پورته ياد شوي عادات له ځانه وښودل چې نور خلک نا خوښه او د ځان په اړه کستمن کړي، دې ښځې دعوا وکړه چې د هغې ميړه هغه کارونه کړي دي چې نه يې و کړي هغې ته يې هغه تحفې اخيستي دي چې اصلاً يې نه و اخيستلي. کله چې پيغمبر صلی الله علیه وسلم په دې اړه واوريدل، وې فرمایل:

المتشبع بما لم يعط، كلابس ثوبي زور (رواه المسلم)
ژباړه: چا ته چې کوم شی نه وي ورکول شوی او بيا هم دروغ وايي چې ما ته راکړل شوی دی، داسې مثال لري لکه چې د درواغو دوې جامې يې اغوستي وي، یعني سر تر پايه دروغجن وي.

د هغو خلکو د دروغو ګڼې بيلګې له موږ سره شته چې غواړي نورو خلکو ته ځانه وښيي. زياتره خلک د خپلو کورونو، موټرو، دفترونو، د خپلو ماشومانو د برياليتوب، خپلو رخصتيانو او د خپل نصب د اصليت په اړه مبالغه کوي. څرنګه چې دروغ د دوی عادت ګرځيدلی دی، دوی هر ډول خبرو اترو ته ځان ورګډوي. خو، څرنګه چې د دوی دماغ ټول شيان په سمه توګه نشي تعقيبولی، نو دا خبره نظر موضوع او ځای ته فرق کوي تر دې چې دوی خپل حيثيت له لاسه ورکوي او په دې ډول له ځانه سره خيانت کوي او ځان سپکوي.
په داسې حال کې چې له الله پرته د بل چا رضا غواړي دا خلک تل کوښښ کوي چې نورو خلکو ته د خپل ځان يو په زړه پورې تصوير وړاندې کړي. دوی په دې عقيده دي چې تل بايد ځانونه په هر ځای کې مخکې مخکې کړي، خو دا يوه داسې عقيده ده چې ډيرو زياتو دروغو ته اړتيا لري. دوی ځانونه اړ ګڼي چې له موسيقي سره له علاقې نيولې بيا تر کار او دفتره له دې ټولو شيانو سره توافق پيدا کړي چې نور له ځانه متاثره کړي. خو دا ډول هڅه د پايلې له راښکاره کيدو سره سمه له ناکامۍ سره مخامخ ده؛ دوی خپل ځانونه سپکوي او د پرله پسې فشار، نهيلۍ او عصبانيت په يوه محيط کې ژوند کوي. پايله يې دا ده چې دوی پخپلو خبرو کې هيڅ خوند او خپلو کړو کې هیڅ ښکلا نشي پيدا کولی. پر دې سربيره، څرنګه چې د دوی دروغ د هر چا لپاره د قناعت وړ نه دي نو نورو خلکو ته خپل عرض وړاندې کوي او د هغوی د توجه جلبول هم غواړي. دا کشان هغې شريره کړۍ ته ورته دي چې هيڅ څه ترې نه راښکاره کيږي خو له يوه مخلص، آرام او راحت ژوند څخه مخنيوی کوي. الله په قرآن کې د هغو خلکو په اړه چې له الله پرته نور معبودان په خدايي نيسې داسې فرمايي:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا رَجُلا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (الزمر:٢٩)
ژباړه: الله يو مثال بيانوي، يو سړی دی چې څو بدخويه او به خپلو مينځونو کې وران خلک پرې شریکان دي او بل سړی دی چې یوازې د يو تن په واک کې دی، آيا د دواړو حال یو شان دی؟ ټولې ستاينې يوازې د يو الله دي خو د هغوی ډير خلک نه پوهيږي.

د ګټو خوندي کولو په موخه:

زياتره خلک د ګټو د ترلاسه کولو لپاره کناهونه او بد کارونه کوي. د بې وفايي، حرص، تیري، بخيلۍ، منافقت او ټګۍ په څير بد اخلاقه ځانګړنې زياتره هغه وخت راپورته کيږي چې سړی خپلو شخصي ګټو پسې ګرځي. د خلکو د دروغو يو تر ټولو مهم لامل د شخصي ګټو او پرمختګونو لپاره د دوی حرص دی.
په تیره بيا خلک په دې عقيده دي چې په يو تجارت کې د ګټو د ترلاسه کولو لپاره دروغ ويل حتمي دي. دوی د دې لپاره چې خپل اجناس له اصلي بيې ارزښتناکه وښيي د قيمت، اندازې او مقدار په اړه يې دروغ وايي. الله په قرآن کې تاجرانو ته وايي چې په خپلو معاملو کې له انصاف او صداقته کار واخلي:
وَأَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ (الرحمن:٩)
ژباړه: تول په انصاف کوئ، او له ترازو کمول مه کوئ.
په يوه بل آیت کې الله درغلګرو سوداګرو ته د آخرت ورځ ور په يادوي:
وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (١)الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (٢)وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ (٣)أَلا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (٤)لِيَوْمٍ عَظِيمٍ (٥)يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (المطففین:٦)
هلاکت او تباهي ده ډنډې وهونکو (د وزن کمونکو) ته. هغه کسان چې له خلکو څه را پيمانه کوي نو بوره يې اخلي. او چې نورو ته پيمانه ورکوي يا څه ور تلي نو کمښت په کې کوي. آيا په دې باور نه لري چې راپورته به کړای شي. يوې لويې ورځې ته. په دې ورځ به ټول خلک د رب العالمین په وړاندې ودريږي.
هغه څوک چې له الله څخه نه ويريږي، پر آخرت ايمانه نه لري، د آخرت د ژوند پر شتون او له مرګه وروسته حساب شکمن دی، د دې نړۍ ګټې تر ټولو مهمې ګڼي او په دې توګه ډير ژر په ګناهونو اخته کيږي. دوی بيا د دې لپاره چې يوه لنډ مهاله ګټه خوندي ګړي ځان د جهنم عذاب ته ورکوي.
هغه څوک چې له الله ويره لري او له دې خبر دي چې الله يې هر وخت ويني او اوري، تل په دې فکر دي چې دوی به په آخرت کې د هرې خبرې او عمل حساب ورکوي. که پايله يې له هر ډول شرايطو سره مخامخ کيدل وي خو دوی دروغ نه وايي؛ بلکې پر الله تکيه او توکل کوي. ان که په پايله کې يې عذاب هم و ويني، دوی پوهيږي چې الله به مرسته ورسره وکړي او په داسې ډول به يې مخه خلاصه کړي چې هيڅ فکر يې نه کوي. الله په يو آیت کې ژمنه کوي چې د هرې سختۍ پسې آساني ده:
اللَّهُ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا (الطلاق:٧)
ژباړه: الله پاک چې چا ته څه ورکړي دي، له هغه څخه يې په زياتو نه مکلفوي. لرې نه ده چې الله له تنګلاسۍ وروسته پراخي راولي.
الله په دې آیت کې دا زيری ورکوي چې له هغو خلکو سره مرسته کوي چې د ده د کلام اطاعت یې کړی او دا چې له ستونزو وروسته ارومرو راحت راځي. هغه څوک چې له دې ستونزو د وتلو لپاره دروغ وايي او په دې توګه پر غلطه لار روانيږي، له دې به هم له سختو ستونزو سره مخامخ کيږي او په آخرت کې به له سخت عذاب سره مخامخ وي.
هغه خلک چې په دې لاره تګ غوره کوي کيدی شي د يوې داسې ناروغۍ لپاره به د روغتون لګښت برابروي چې د دروغو په ويلو او ټيټو اخلاقو په مرسته د سرمايې د جوړولو له کبله الله ورته مقرره کړې ده. او يا به د دې انديښنه کوي چې کوم اور او يا کوم بل طبيعي آفت چې د الله له خوا راليږل کيږي، رانشي او هغه شتمني يې له منځه لاړه نشي چې د دروغو او دوکو په ورکولو سره يې ترلاسه کړې ده. خو دوی بايد هير نه کړي چې الله په دې نړۍ کې خلک ازمايي او د دې ازموينو له لارې يې د قرآن د اخلاقو پر لور سموي.
لکه چې زموږ پيغمبر صلی الله علیه وسلم په حکيمانه ډول فرمايلي دي: “دروغ رزق راکموي.” په بله وينا الله به پر هغه انعام نه کوي چې دروغ وايي او له نورو سره د ټګۍ په مرسته خپلې شخصي ګټې خوندي کوي. بلکې الله به د معنوي او مادي ازموينو په راليږلو سره د دې خوندي شويو ګټو د کراره او راحت استعمال مخنيوی هم وکړي.
لکه چې په لاندې آیت کې بيان شوي دي د هغو خلکو لپاره چې د الله د اوامرو پيروي کوي، د سختيو پر مهال صبر کوي او له صداقت او رښتينوالي هيڅکله نه اوړي، الله به راحت، ښکلا او له داسې ځايه رزق ورکړي چې هيڅ فکر يې نه کوي:
وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا (٢)وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا (الطلاق:٣)
ژباړه: او تاسې د الله لپاره شهادت ورکړئ. په دې توګه هغه چاته چې په الله او آخرت ایمان لري پند او نصیحت ورکول کيږي. او هر څوک چې له الله څخه وډاريږي نو الله به ورته له ستونزو څخه د وتلو يوه لار پيدا کړي. او په داسې توګه به روزي ورکړي چې دی يې ګمان هم نه کوي. او څوک چې پر الله توکل وکړي نو الله يې بس دی. ځکه چې الله پاک خپل کار ته په ښه توګه رسيږي. او د هر شي لپاره يې يوه اندازه ټاکلې ده.

وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا (الطلاق:٤)
ژباړه: او څوک چې له الله څخه ويريږي، الله پاک يې کار اسانه کوي.

د دې لپاره چې يو بحث وګټي:

لکه چې الله موږ ته خبر راکوي، وَكَانَ الإنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلا(سورة الکهف:۵۴)، ژباړه: “(خو) انسان له هر څه زیات جګړه مار دی”. کله چې يو څو کسان سره راټول شي، هر يو له بل سره په يوه ځانګړې موضوع کې سيالي کوي، بيلابيل نظريات وړاندې کوي او کوښښ کوي چې يو بل پر خپله نظريه قانع کړي. له دې بحثونو هدف دا نه وي چې پر حقيقت ځان پوه کړي او تر ټولو ښې پريکړې ته ورسيږي، بلکې هدف دا وي چې دا مباحثه وګټي او بل يو اړ کړي چې د ده نظريه ومني او له هغو ټولو نيمګړتياؤ تير شي چې د ده په نظريه کې دي. ان که يو خوا دا درک هم کړي چې مقابل لوری يې په ناسمه دی او غلط فکر لري بيا به هم د خپل جهل له امله پر خپل استدلال کلک ولاړ وي، ان که دعوا يې له حقيقت سره هيڅ ډول اړيکي هم ونه لري. په همدې ځای کې دی چې زياتره خلک دروغو ته مخه کوي. د دې لپاره چې پر ټولو د باندې راشي، دوي لګيا شي او پر يوه پيښه چې په اړه يې له سره معلومات نه لري او نه يې ليدلې او نه يې تجربه کړې ده په خورا اطمنان خبرې پيل کړي. يو بشپړه خيالي سيناريو راجوړوي چې د خپلې دعوې ملاتړ پرې وکړي او ان بهتان ته مخه کوي.

دا ټول ميتودونه د دې سړي له تکبره او له دې انديښني راپورته کيږي چې خلک يې په هغه حال ونه ويني چې د دوی اصليت دی. لکه چې پورته هم وويل شول، تکبر او غرور خلک زياتره ګناه پر لور بيايي، خو د يوه سړي لپاره تر ټولو ښه او نيک کار دا دی چې کله درک کړي استدلال يې ناسم دی بايد خپله ګناه ومني. دا د غوره اخلاقو يوه نښه ده، ځکه هغه څوک چې دا ډول چلند کوي تر ټولو د مخه هغه څه مني چې ضمير يې ورته وايي او په يوه داسې طريقه عمل کوي چې د الله رضايت په کې دی په داسې حال کې چې د نورو خلکو له نظرياتو او پړې نه تيريږي. د عامې عقيدې برخلاف، دا ډول خلک د الله او عاقلانو له خوا غوره او ارزښتناکه بلل کيږي.
الله په قرآن کې موږ ته دا ډول ښوونه کوي:
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (آل عمران:١٣٥)
ژباړه: او (متقیان) هغه کسان دي چې کله کوم بدکار يا پر ځانونو تيری وکړي الله پاک را ياد کړي او د خپلو ګناهونو بښنه وغواړي. او آیا پرته له الله بل څوک شته چې ګناهونه وبښي

د “سپينو دروغو” په مرسته تيرايستل:

کيدی شي تاسې به د هغو خلکو ځواب اوريدلی وي، کله چې پوښتنه ترې وشي چې کله دې دروغ ويلي دي؟ وايي چې يقينا دروغ نه وايي، خو د اړتيا پر مهال د “سپينو دروغو” په ويلو کې کوم زيان نه ويني.
هغه څوک چې د قرآن د اخلاقو پيروي نه کوي، ټول اصول د خپلو نظرياتو او يا د هغو خلکو له نظرياتو سره سم او يا په داسې ترتیبوي چې تل يې خپلې ګټې خوندي وساتي. د بيلګې په توګه، دوی مني چې غلا يوه ګناه ده خو هغه وخت ګناه نه ده چې يو سړی يې د يوې اړتيا د پوره کولو لپاره کوي. ځينې خلک له دې سره سره چې پوهيږي قمار حرام دی خو بيا هم قمار وهي، خو په دې عقيده دي چې قمار يې ځکه په ګناه کې نه راځي چې له دې لارې ګټل شوې پيسې بيا غريبانو ته ورکوي. خو، هغه څوک چې د الله اطاعت کوي او له ګناهونو ځان ساتي هغه کار نه کوي چې الله پرې ناراضه کيږي او يا يې حرام کړی وي. د دروغو په برخه کې هم همدا خبره صدق کوي. هغه څوک چې هڅه کوي دروغو ته يو بل نوم ورکړي څو يې معنی لږه نرمه کړي، کيدی شي نورو خلکو ته قناعت ورکړي، خو الله د دروغو ويل پر خلکو حرام کړې او “سپين دروغ” هم په کې شامل دي ځکه چې دا هم بالاخره دروغ دي.
قرآن د سپينو دروغو په برخه کې دا بهانې نه قبلوي. پر دې سربيره، هغه څوک چې دروغ وايي دا تصمیم پخپله نیسي چې د ده له خوا ويل شويو سپينو دروغو کې باید کوم کوم شيان شامل او کوم په په کې نه وي. د دې دروغو تعریف ارومرو هغسې کيږي چې د دوی له شخصي ګټو سره سمون خوري. د دې کار يوه پايله دا کيدی شي چې ټولنه دروغ يو نورمال عمل وګڼي، ځکه چې دا عمل د دې سبب ګرځي چې دوی د وخت په تيريدو سره ټول دروغ “سپين دروغ” وګڼي.
د بيلګې په توګه، هغه هټيوال چې هڅه کوي پر يوه ښځينه پيريدونکې يو څه خرڅ کړي، په دروغو د هغې تعظيم او درناوی کوي، ان که ښکلې هم نه وي ورته وايي چې ډيره ښکلې ده، که ښکلي کالي هم ونه لري وايي چې جامې يې ډيرې ښکلي دي او که هيڅ ځيرکي او استعداد هم ونه لري ورته وايي به چې ډيره ځيرکه او چالاکه ده. يو سړی چې خپل کاله ته ناوخته راشي بيلابيلې بهانې وړاندې کوي چې خپله ښځه له ناکرارۍ وساتي. دی وايي چې ښځې ته رښتيا ويل، هغه يوازې په غصه کوي، خو که هغه دا “سپين دروغ” ووايي نو دا کار ښځه نه ناکراره کوي او له دې کبله د دوی تر منځ ستونزې نه راولاړيږي. خو هغه خلک چې دا ډول دروغ وايي په حقيقت کې د مقابل سړي په وړاندې هيڅ مينه، درناوی او يا اخلاص نه لري. پر دې سربيره، دا هم جوته ده چې دا خلک رښتيني او د اعتماد وړ نه دي.
په پايله کې بايد ووايو چې ټول دروغ، فرق نه کوي چې هر نوم ورکړل شي، د الله له لورې حرام ګڼل شوي دي، ځکه چې دا د خلکو تر منځ اعتماد او وفا له منځه وړي او د دې لامل ګرځي چې خلک غير مخلصانه ژوند پر مخ بوزي.

د داسې شيانو ژمنه ورکول چې پوهيږي نه يې شي ترسره کولی:

د وعدې په ساتلو کې پاتې راتلل نن يو عام عادت دی. البته کله چې شرایط بدلون کوي خلک نشي کولی پرخپله ژمنه ودريږي ان که هر څومره وغواړي چې خپله ژمنه وساتي او په څومره اخلاص يې ژمنه کړې وي. خو، الله خلکو ته د هغو ژمنو د کولو په وړاندې خبرداری ورکړی دی چې ساتلی يې نه شي، خو غواړي چې د يو بل چا توجه ځان ته راواړوي او يا يې د یو بل دليل لپاره کوي داسې خبرداری ورکوي:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لا تَفْعَلُونَ (٢)كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لا تَفْعَلُونَ (الحشر:٣)
ژباړه: ای مؤمنان! هغه څه ولې وايئ چې نه يې کوئ. د الله په وړاندې دا د ډير قهر او غضب وړ ده چې: هغه څه ووايئ چې نه يې کوئ.
وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلا تَنْقُضُوا الأيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (النحل:٩١)
ژباړه: او ای مؤمنانو! د الله په نوم کړې وعدې مو پوره کړئ. او هغه قسمونه مه ماتوئ چې په کلکه يې اخلئ. او (په داسې حال کې چې) الله مو پر ځان شاهد نيولی وي.
وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا (الاسراء:٣٤)
ژباړه: او وعده مو پوره کړئ. بې له شکه چې د وعدې په هکله پوښتنه کيدی شي.
محمد زاهد کوتکو چې د شلمې پيړۍ يو ستر عالم دی د دروغجنو ژمنو د ورکولو په اړه داسې وايي:
“د يوه لفظ، ژمنې او يا وعدې په بشپړولو کې پاتې راتلل يو باطل عمل دی. که يو سړی د يوه کار د ترسره کولو ژمنه ورکوي او بيا يې نه ترسره کوي، دروغجن ګڼل کيږي. که هغه يوه داسې ژمنه کوي چې پوهيږي نه يې شي ترسره کولی، دا باطلوالی يا جرم يې دوه هومره کيږي. که هغه غواړي چې خپله وعده وساتي خو د کوم مشروع دليل له مخې يې نه شي ترسره کولی او بښنه غواړي، بايد د بلې خوا له خوا وبښل شي. له دې کبله کله چې دوی د یوه کار د ترسره کولو ژمنه کوي، نو تل بايد ووايي چې: انشاء الله ”

لکه چې کوتکو هم اشاره ورته کوي، د يوې داسې ژمنې ورکول چې د ترسره کولو وړ نه وي دروغ دي. د قيامت په ورځ به هر سړی د خپل عمل او يا وينا لپاره مسئول نيول کيږي. که څه هم دوی به دا ټول شيان هير کړي وي، خو الله يې نه هيروي او د قيامت په ورځ به هر سړي له هغو اعمالو سره مخامخ کيږي چې په دې نړۍ کې يې ترسره کړي دي. هغه مؤمنان چې له دې حقيقته خبر دي په ټول زيار سره هڅه کوي چې د قرآن له اخلاقو سره سم خپل اعمال برابر کړي. دوی له خپلې خيټې نه غږيږي. کله چې يوه وعده کوي نو مخکې له مخکې يې اندازه لګوي چې آیا ترسره کولی يې شي او که نه. که د ترسره کولو امکان يې نه وي نو په خلاص ډول يې وايي، خپل دليل وړاندې کوي او داسې تدابير له ځان سره نيسي چې وعده ورکړل شوی سړی له ستونزو سره مخامخ نه شي. خو کله چې ډاډه وي خپله وعده ترسره کولی شي نو “انشاء الله،” ورسره وايي او بيا که ان خپلو شخصي ګټو ته يې هم زيان رسيږي له ترسره کولو يې ډډه نه کوي. الله د مؤمنان له دې ځانګړي صفت څخه موږ داسې خبروي:

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (البقرة:١٧٧)
ژباړه: نيکي یوازې دا نه ده چې تاسې خپل مخونه د ختيځ يا لويديځ لور ته واړوئ بلکې نيکي د هغه چا ده چې په الله پاک او د آخرت په ورځ، ملايکو، کتابونو، او پيغمبرانو يې ايمان راوړی او زړه ته نږدې مال يې خپلوانو، یتیمانو، مسکینانو، مسافرو، سوال کوونکو او د غلامانو په آزادولو کې ورکړی وي، لمنځونه يې ودرولي او زکاتونه يې ورکړي وي. د خپلو وعدو پوره کوونکی او د سختيو، مرضونو، جنګ او جګړې په وخت کې صبر کوونکی وي. هو! همدا رښتينی او همدا پرهيزګار خلک دي.

وَالَّذِينَ هُمْ لأمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ (المؤمنون:٨)
ژباړه: او هغه څوک (کامیاب دی) چې د خپلو امانتونو او وعدې پالنه کوي.

د نورو خلکو له ويرې:

خلک هغه وخت هم دروغ وايي چې د خپل چاپيريال له خلکو ويريږي. د بيلګې په توګه، کله چې يو ماشوم يو ګلداني ماتوي د مور له ويرې دروغ وايي. له يو سکرتر څخه چې په دفتر کې فايلونه ګډوډ شي د خپل آمر له ويرې دروغ وايي چې خپله دنده خوندي کړي. له بله پلوه، مؤمنان يوازې له الله ويريږي او يوازې په دې اړه فکر کوي چې آيا دوی به د الله رضا ترلاسه کړي او که نه. پايله يې دا ده چې په هر ډول حالاتو کې رښتيا وايي او پر الله توکل کوي.
د بيلګې په توګه کله چې له يو چا يو ارزښتناکه شی مات شي، هغه خلک چې له نورو ويريږي په دې شرميږي چې خلک به بيا بې احتياطه او بيکاره سړي ګمان پرې وکړي. څرنګه چې دوی په يوه لويه خطا کې دي او د الله د رضا پر ځای د نورو خلکو نظرياتو ته غوره والی ورکوي، نو دوی پخپله پریکړه کې د نورو خلکو د رضا د ترلاسه کول لټوي او له دې کبله معمولاً دروغ وايي چې خپلې تيروتنې پټې کړي.
الله په قرآن کې خبرداری ورکوي چې شيطان غواړي چې خلک له يو بله وويروي او مؤمنانو ته لارښونه کوي چې يوازې له الله څخه وويريږي.
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (آل عمران:١٧٤)
ژباړه: نو بالاخره د الله پاک له نعمت او لورينې سره راستانه او هيڅ ډول سختي او بدي ور ونه رسیده. د الله پاک د خوښي او رضا پيروي يې وکړه او الله پاک د ډير لوی مهربانۍ څښتن دی.

أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (الزمر:٣٦)
ژباړه: آیا الله د خپل بنده لپاره کافي نه دی؟ او کافران تا له هغو خدایانو څخه ډاروي چې پرته له الله څخه يې نيولي دي. او الله چې هر څوک بې لارې کړي بيا هيڅوک ورته لار نشي ښودلی.

په يو بل آيت کې الله مؤمنان هغه څوک ګڼي چې ” وَلا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (المائدة:٥٤) ژباړه: د هيڅ ملامتونکي له ملامتيا څخه به نه ويريږي، دا د الله مهرباني ده چا ته يې چې خوښه شي ور په برخه کوي يې، الله پاک د پراخي څښتن او په هر څه پوه دی” . په ټولو حالاتو کې مؤمنان پر الله توکل او پر هغه اعتماد او د هغه د رضا سره سم عمل کوي، د نورو خلکو نظریاتو ته اهمیت نه ورکوي.

له نورو خلکو ويريدل او له کبله يې له سمو او نيکو کارونو ډډه کول يو ډول شرک دی، ځکه چې په دې کار سره يو بل سړی يا مخلوق له الله سره برابر او يا له هغه پورته (بیشکه چې الله له دې ډير اوچت دی) ګڼل کيږي. او په دې توګه دې مخلوق ته د يوه معبود درجه ورکوي. هغه څوک چې له نورو ويريږي او په خپلو کارونو کې د هغه سړي خوښي او رضا لټوي، د شرک په لومه کې لويږي. مؤمنان له دې حقيقته ښه خبر دي او يوازې د الله عبادت کوي. قرآن د يوه مؤمن خبرې داسې را اخلي:

أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمَنُ بِضُرٍّ لا تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا وَلا يُنْقِذُونِ (٢٣)إِنِّي إِذًا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (یس:٢٤)
ژباړه: آيا زه پرته له هغه نور خدایان ونیسم؟ که رحمن خدای ما ته کوم زیان رسول وغواړي نو د هغوی سپارښت ما ته هيڅ ګټه نشي رسولی او نه نجات راکولی شي. که زه دا وکړم نو زه به ښکاره ګمراهي کې يم.

لکه چې موږ يې وينو، د الله له اجازې پرته هيڅوک بل سړي ته زيان نشي رسولی او نه له هغه سره يوه کلیمه ویلی شي. له دې کبله، له نورو خلکو ويريدل او له کبله يې دروغ ويل شرک دی، يوه ګناه چې الله يې هيڅکله نه بښي. (سورة النساء: ۴۸). دې ته په پام سره هغه څوک چې د نورو خلکو د ويرې له کبله دروغ وايي بايد توبه وکړي او الله ته پناه ويوسي، ځکه چې دوی ګناهکار دي او د شرک په لومه کې لويدلي دي.

هدف مطالعه در زنده گی دنیوی و اخروی چیست؟
مطالعه ی کتاب های مفید سبب خوشبختی آخرت می شود، در این زمینه کافیست تا از میان ده ها آیات متبرکه و صدها احادیث صحیحه به اولین دستور الله جل جلاله در قرآن کریم: إقرأ (بخوان) اشاره نمود، همچنــان آیات اول سـوره ی قلم که به قلم و نوشته های آن سوگند یاد فرموده است.
مطالعه انسان را از تاریکی های زنده گی به روشنایی و هدایت الله متعال می رساند.
در جنبه ی دنیوی مطالعه هم باید گفت که در تمام شئون زنده گی اعم از اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی روان شناسی نیز می توانیم از نعمت مطالعه برای پیشرفت و رفاه خویش سود ببریم که در روز ارایه کنفرانس در بخش اول آن، بر این موارد روشنی انداخته شد.

برای کسی که علاقه ی زیاد به مطالعه دارد، در ابتدا از کتاب-های کلان استفاده کند و یا کتاب کم حجم؟

بهتر خواهد بود که مطالعه را از کتـاب های ساده تر و کم حجم تر شروع کنیم تا کم کم به آن عادت کنیم. وقتی شما یک کار را تمام می کنید از نتیجه ی آن خرسند می شوید و این شما را تشویق خواهد کرد تا به مطالعه ی کتاب دیگری بپردازید.

از طرف دیگر همه ی کتاب ها برای مطالعه مفید نیستند و شما با مطالعه ی کتاب های کم حجم تر به محض این که متوجه شدید کتاب مورد علاقه ی تان را نیافتید آن را عوض کنید و یا این که به دنبال کتاب مورد علاقه ی تان بگردید.

البته شما می توانید مطالعه از یک کتاب بزرگ را هم برای شروع مطالعه انتخاب کنید.

در موقع مطالعه، آیا خط بردن با انگشت مناسب است؟

برای کسانی که هنوز به مطالعه زیاد تمرین ننموده اند خط بردن با انگشت مناسب می باشد، زیرا این کار باعث تمرین و رشد عضلات چشمی و تقویه ی حرکات چشم می گردد، سپس در مراحل بعدی تنها حرکت دادن چشم بالای خطوط کتاب ممکن گردیده و مطالعه آسان خواهد شد.

خط کشیدن زیر سطور کتاب در هنگام مطالعه مفید است یا خیر؟

خط کشیدن به زیر کلمات کلیدی جهت مشخص نمودن اهمیت آن مفید است، اما نباید در خط کشیدن افراط نمود، زیرا خطوط و نشانی های زیاد بالای اوراق کتاب باعث بی نظمی و کثیف شدن ورق های کتاب می گردد.

با توجه به این که از نظر فقهی به دل خواندن آیات و کلمات نماز درست نیست و باید آن را به زبان و به آهسته گی خواند، آیا مطالعه با قلب و دل را می توان مطالعه و خواندن نام-گذاری نمود؟

موضوع مطالعه ی خاموشانه از مسأله ی تلاوت و قرائت در نماز فرق دارد؛ نماز یک عبادت تعبدی است و طرز ادای آن موقوف به حکم شریعت بوده و کسی اجازه ی نوآوری در آن را ندارد، اما مطالعه ی کتاب های نافع با آن که عبادت می باشد، اما طرز اجرای آن را شریعت اسلام معین نکرده است، بلکه به هر ترتیبی که مطالعه سودمندتر باشد، بهتر دانسته شده است.

با تحقیقاتی که در مورد مطالعه انجام شده است، بهترین روش مطالعه، مطالعه ی خاموشانه است، زیرا:
(1)  عضلات حنجره و بلعوم خسته نمی شود.
(2)  ذهن از سایر کارها فارغ گردیده و تمرکز بالای موضوع مطالعه بیشتر می گردد.
در اثنای مطالعه ی خاموشانه باید در جای مناسب نشسته و بدون خواندن مطلب با زبان و لب ها و بدون حرکت دادن گردن، بلکه فقط با حرکت دادن چشم ها کتاب را بخوانیم.
البته این مأمول با تمرین و تمرکز حاصل شده می تواند.
بیشترین انواع علوم با مطالعه ی خاموشانه بهتر فرا گرفته می شوند، به استثنای متون ادبی، که بهتر است با صدای ملایم و شبیه سرود خوانده شوند.
بعضی از محصــلان کتـاب را با راه رفتن می خوانند، آیا صحیح است؟

مطالعه با راه رفتن، شاید برای کسانی که با آن انس گرفته اند، تا اندازه یی سبب جذب مطالب گردد، اما این مسأله مبرهن است که بخشی از تمرکز دماغ بالای کنترول حرکات پاها برای راه رفتن و مواظبت از اصابت به اشیای ماحول مصرف شده، در نتیجه قدرت جذب مطلب به حد اعظمی نخواهد رسید؛ چنین دوستانی به خاطر جلوگیری از خواب آلوده شدن در هنگام مطالعه، به راه رفتن شروع می کنند، اما اگر قواعد مطالعه ی خاموشانه و روشمند را مراعات نمایند و منظم بنشینند، خواب آلوده نخواهند شد. عادت به چنین روشی فقط با تمرین و استمرار برآن به دست می آید.

کسی که عادت به مطالعه ی خاموشانه نداشته باشد، در ابتدا اندکی با مشکل مواجه شده، اما با رعایت قواعد و عادت نمودن به آن، به تدریج از مزایای چنین روشی بهره مند خواهد شد.

یک کتاب پرحجــم و مشــکل را چه گونه و به چه روش بخوانیم؟
همان طوری که که در کنفرانس »اهمیت و روش مطالعه« بیان گردید، با اندیشیدن در مورد نام کتاب، مرور معرفی نامه ی کتاب در پشت جلد (اگر وجود داشته باشد)، مرور فهرست مطالب و پیشگفتار و سپس مطالعه ی متن کتاب و جستجوی کلمات مشکل و کلیدی آن در کتاب های فرهنگ و یا استادان و افراد مسلکی همان مبحث می توان آن را فهمید. در صورت نیاز می توان کتاب را دو مرتبه مطالعه نمود، یک مرتبه با مطالعه ی سریع (اجمالی) و بار دوم با مطالعه ی تحلیلی. البته، همیشه باید سرعت مطالعه از اندازه یی که معمولاً می خوانیم، اندکی سریع تر باشد، تا تمرکز حفظ گردد.
به خاطر این که کم تر خسته شویم، آیا کتاب الکترونی بهتر است یا کتاب های رایج؟

هیچ تکنالوژی جای کتاب های رایج را گرفته نمی تواند، مانیتور کامپیوتر که توسط آن کتاب الکترونی را می خوانیم، یک نوع اشعه به نام اشعه ی کاتودیک که از الکترون ها تشکیل شده است، را ساطع می کند، البته این اشعه در مانیتورهای لامپدار بیشتر است، اگرچه اشعه ی مذکور در کوتاه مدت اثرات زیان بار چندانی ندارد، اما مسلم است که به مصؤونیت کتاب های کاغذی نمی-رسد. به طور خلاصه، اگر کتاب های کاغذی رایج در دسترس باشد، برای مطالعه ارجحیت دارد، در غیر آن کتاب های الکترونی نیز به خاطر دسترسی آسان و اقتصادی بودن، نیز مناسب است، البته کسانی که نیاز دارند تا جهت مطالعه ی آن ساعت های طولانی به پای کامپیوتر بنشینند، بهتر است به جای مانیتورهای لامپدار، از مانیتور اِل. سی. دی. یا پلازما یا اِل. ای. دی، استفاده کنند.

آیا با مطالعه، سلول های مغز رشد می کند؟
درست است؛ حجرات مغز با مطالعه رشد می کنند، مخصوصاً که مطالعه با علاقه مندی و به صورت تحلیلی انجام شود. البته حجرات عصبی مغز (نیورون ها) تکثر نمی کنند، بلکه با برقراری اتصالات بیشتر با سایر نیورون ها، می توانند بیشتر رشد نموده، قدرت مندتر شوند.
مغز انسان مانند یک کست و یا کارت حافظه کامپیوتری نیست که با حفظ مطالب پر شود، بلکه دانشمندان تا کنون قدرت اعظمی مغز انسان را اندازه کرده نتوانسته اند، بناءً هر چه بیشتر بیاموزیم، قدرت آموختن زیادتر می شود.

برای اثبات مطلب، کافیست به مثال ذیل بیاندیشیم:
دو نفر را با هم مقایسه کنید، یکی شان لسان عربی را قبلاً به حد اعلایی آموخته باشد و دیگری در مورد زبان عربی چیزی نداند. اگر یک لغت مشکل عربی (مانند دهثم = شیر توانا) را که هیچ کدام از آن دو قبلاً نشنیده باشند، به هر دوی شان بیاموزانیم، کدام یک شان آن لغت را زودتر یاد می گیرند؟ مسلم است فردی که قبلاً لسان عربی را آموخته است، لغت جدید را زودتر حفظ می کند.
اگر مغز انسان با مطالعه و آموزش پر می شد، واقعیت مذکور بر عکس می بود، بناءً چنین نتیجه گرفته می شود که مطالعه سبب رشد ذهن انسان می گردد.
البته یک نکته ی خیلی مهم را باید در نظر داشت که درس خواندن زیاد و حفظ الفاظ و فشار وارد نمودن بر مغز به خاطر انگیزه های مادی و اجتماعی، در صورتی که توأم با علاقه مندی نباشد، انسان را افسرده نموده و ممکن است به مغز آسیب برساند.

چه گونه یک موضوع را حفظ کنیم؟
برای حفظ کردن یک مطلب باید به روش های تقویه حافظه توجه شود؛ يعني عواملي که مي توانند در ايجاد حافظه ی قوي موثر باشند که تعدادی از آن ها را می توان به قرار ذیل برشمرد:
ایجاد علاقه مندی، توجه و تمرکز بیشتر، کوشش برای درک و فهم موضوع، تکرار و مرور متن، عمل به آموخته ها، ارتباط مفاهیم، تصور ذهنی، صحت مندی و آرامش و دوری از اضطرابات ذهني.
بعد از یک ساعت یا بیشتر مطالعه معمولاً خسته گی و یا خواب به وجود می آید و قدرت فهم و درک نیز کاهش می یابد، دلایل و راه حل های آن چیست؟  
دلیل ایجاد خسته گی بعد از مطالعه می تواند به خسته شدن چشم ها، و یا مکان و زمان مطالعه مرتبط باشد. ولی عوامل دیگری چون  نداشتن هدف در يادگيري، فقدان انگيزه، عدم توجه و دقت کافي، نداشتن معلومات پايه براي يادگيري، وجود اشکالات عاطفي وغیره هم می تواند در مطـالعه ی ما ایجاد خسته گی نماید.

در همین حال ارتش سوریه در ۲۴ ساعت گذشته مناطق مختلف شهر حمص، بویژه شهر رستن را به شدت گلوله باران کرد.

درگیری بین مخالفان و نیروهای دولتی یک روز پس از کشته شدن بیش از ۱۰۰ نفر در اثر گلوله باران مناطق دیرالزور ، حمص و حومه دمشق صورت گرفته است.

دیده بان حقوق بشر سوریه تاکید کرد مناطق مختلف سوریه روز گذشته روز خونینی را پشت سر گذرانده بود. ارتش رژیم اسد روز گذشته با اسلحه سنگین مناطق مسکونی را زیر آتش توپخانه قرار داده بود که در اثر آن بیش از ۱۰۰ نفر کشته شدند.

همچنین کمیته هماهنگی انقلاب سوریه و شورای فرماندهی انقلاب از وقوع یک انفجار بسیار مهیب در شرق دمشق خبر داده اند.

طبق این گزارش شب گذشته تظاهرات گسترده ای در خیابان ” خالد بن ولید ” در مرکز دمشق برگزار شد.

براساس این گزارش در کفر سوسه، حمص، شام سیتی که در نزدیکی مقر امنیتی سوریه واقع شده نیز تظاهرات گسترده ای برگزار شده است.

کمیته هماهنگی انقلاب سوریه از گلوله باران بی رویه ارتش سوریه در منطقه احسم ادلب خبر دادند.

همچنین بر اثر درگیری میان سربازان جدا شده از ارتش و نیروهای امنیتی که در منطقه کفر زیتا در حماه رخ داده است دو سرباز کشته شدند.

دیوې لندني جریدې په حواله دترکيې چارواکو یوه خطې نسخه تر لاسه کړې چې ګومان کیږي د برنابا دانجیل اصلي نسخه وي چې په هغې کې د محمد صلی الله علیه وسلم دنبوت زیری موجود دي، چې په دې سره به دمسیحیانو په عقایدو کې یو جنجال رامینځ ته شي.

د ډیلي ميل په حواله دبرنابا دانجیل دانسخه د کوم څاروي پر پوست کښل شوې ده او تاریخ یې ۵ میلادي قرن ته ګرځي چې ۱۲ کاله وړاندې دانسخه په ترکیه تر لاسه شوې ده.

نوموړې جریده زیاتوې، په کشف شوي انجیل کې دا په ډاګه او روښانه لیکل شوي چې عیسی علیه السلام په دار نه دی زړول شوی او هغه دمحمد راتلو بشارت او زیری ورکاوه چې هغه به خاتم النبیین وي.

ترکي چارواکو دا نسخه په کال ۲۰۰۰ میلادي کې له یوې قاچاق وړونکې ډلې نه چې تاریخي آثار يې نورو هیوادونو ته (په ځانګړې توګه غرب ته) په غیر قانوني توګه وړل تر لاسه کړې ده.

تر ټولو مهمه داده چې د روان میلادي کال په فبروري کې واتیکان (په نړۍ کې د کاتولیکې کلیسا روحاني پلازمینې) دترکیې حکومت نه رسمي غوښتنه وکړه چې دا خطي نسخه هغوی ته ور ښکاره کړي، لندنۍ جریده وايي: تر اوسه په دې اړه کوم معلومات نه شته چې دا نسخه واتیکان ته ورښودل شوې او که نه؟.

دا جریده د ایراني منابعو په حواله وايي چې نوموړې نسخه په سریاني ژبه چې له آرومي ژبې نه مشتق ده کښل شوې، ولې مسیحي نړۍ ددې نسخې له وجود نه انکار کوي.

په داسې حال کې چې ترکي چارواکي دا د برنابا دانجیل نسخه اصلي ګڼي، ولې ځنې غربي څیړونکي (د ډيلې ټلګراف په قول) دهغې په کره والي کې شکمن دي.

به گزارش روزنامه گاردین، این کودک یازده ساله پس از حمله نیروهای رژیم اسد به خانه اش و کشتن شش نفر از اعضای خانواده او، با مالیدن خون برادر خود به صورت و بدنش خود را به مردن زده و از مرگ حتمی نجات یافته است.

به گفته او نیروهای امنیتی در حدود ساعت سه بعد از نیمه شب به محله آنها حمله کرده اند.
این کودک سوری می گوید: “آنها با خودروهای زرهی و چند تانک آمدند. پنج گلوله به در خانه ما شلیک کردند و گفتند عارف و شوقی، پدر و برادرم را می خواهند. آنها به دنبال كاكايم ابوحیدر هم بودند. نام او را هم می دانستند.”

کودک لرزان و وحشت زده سپس شاهد کشته شدن همه اعضای خانواده اش توسط افراد مسلح رژیم بود.

وی می گوید: “مادرم بر سرشان فریاد زد: از شوهر و پسرم چه می خواهید؟ مردی طاس که ریش هم داشت با مسلسل او را از گردن به پایین گلوله باران کرد. بعد آنها خواهرم رشا را هم با همان اسلحه کشتند. او فقط پنج سال داشت. بعد برادرم نادر را از سر و کمر مورد هدف گلوله قرار دادند. روح او در مقابل چشمانم از تنش جدا شد.

آنها به من هم شلیک کردند، ولی گلوله به من اصابت نکرد و آسیبی ندیدم. آنقدر می لرزیدم که فکر کردم حتما متوجه زنده بودنم خواهند شد. برای همین به صورتم خون مالیدم تا تصور کنند مرده ام.”
پس از کشتن همه افراد موجود، جنایتکاران رژیم به اتاق های دیگر رفته و به جمع آوری وسایل قیمتی می پردازند. به گفته کودک سوری، آنها سه دستگاه تلویزیون و یک کامپیوتر را می دزدند.

سپس هنگام خروج از منزل آنها افراد مورد نظرشان را نیز می یابند. پدر، عمو، و برادر کودک نیز در هنگام خروج ماموران از خانه توسط آنان کشته می شوند.

به ادعای روزنامه گاردین، ارتباط با این کودک از طریق یکی از معتمدین شهر حوله امکان پذیر شده، و به دلایل امنیتی نام این کودک را فاش نساخته اند.

این کودک یازده ساله پس از خروج نیروهای امنیتی از كودچه محل سکونتش به خانه کاکای خود که در همسایگی آنها بوده پناه می برد و مخفی می شود. دقایقی بعد همان افراد مسلح در خانه عموی او را نیز زده و از او درباره ساکنان خانه کودک می پرسند، و بدون اینکه متوجه شوند این فرد نسبت فامیلی با خانواده کشته شده دارد، از آنجا می روند.

به گزارش گاردین، در طول گفتگوی پانزده دقیقه ای با این کودک، وی آرام و خونسرد بوده است، به جز وقتی که در مورد هویت افراد مسلح مورد سوال بیشتر قرار می گیرد. او در مقابل این سوال که از کجا می داند آنها که بوده اند پاسخ داده است: “آنها سوار تانک بودند و اسلحه گرم و چاقو داشتند. بعضی از آنها لباس نظامی و بعضی لباس شخصی به تن کرده بودند. چرا می پرسید آنها که بودند؟ من می دانم که بودند. همه ما می دانیم که بودند. آنها نیروهای رژیم و همدستانشان بودند. حقیقت همین است.”

این داستان تکان دهنده در حالی منتشر می شود که دولت روسیه هر دو طرف درگیر در سوریه را مقصر می داند و به حمایت خود از رژیم بشار اسد ادامه می دهد، و نظام بشار نیز چنین جنایاتی را انکار کرده و آن را به گروههای تروریستی نسبت می دهد.

****

تاکنون جسد ۱۰۶ قربانی بی دفاع در حمص شناسایی شد

رژیم سوریه روز جمعه در منطقه ” حوله ” در اطراف حمص دهها تن از کودکان و مردم بی دفاع را کشته اند.

بر اساس گزارش منابع مخالفان در این جنایت که توسط ناظران بین المللی نیز ثبت شد 106 نفر که اضافه تر از 50 تن آنان کودک بودند به شکل فجیعی توسط هوادران رژیم بشار اسد کشته شدند.

تلویزیون العربیه تصاویری از این جنایت هولناک پخش کرد که نشان می دهد نیروهای دولتی برخی کودکان و زنان را سر بریده اند و چند تن از قربانیان را نیز به دار آویخته اند.

برهان غلیون رئیس مستعفی شورای ملی سوریه در گفتگو با تلویزیون ها گفت: ” رژیم که در برابر ارتش قهرمان آزاد با شکست های پیاپی مواجه شده است اوباشان هوادرا خود را برای انتقام گیری از مردم بسیج کرده است و قتل عام اخیر یکی از این اقدام ها می باشد.”

غلیون از جامعه جهانی و سازمان ملل خواست برای توقف کشتار و جلوگیری از جنایت های رژیم فورا وارد عمل شوند.

این متفکر مخالف تاکید کرد رژیم سوریه جز زبان زور چیزی نمی فهمد و باید با قدرت با آن مقابله کرد.

وی با اشاره به دیدار آتی کوفی عنان از دمشق تاکید کرد این سفر هیچ نتیجه ای به بار نخواهد آورد.

از سوی دیگر هادی العبدالله سخنگوی سازمان مردمی انقلاب سوریه در گفتگوی تلفنی با یدک چینل تلویزیونی تاکید کرد:” رژیم دست به کشتار وسیعی زده است هر چند گاه یک بار اجساد خانواده هایی کشف می شود که به وسیله چاقو سر بریده شده اند.”

او افزود :” برخی اوباش از اهالی روستاهای هوادار رژیم، تعدادی از زنان و کودکان را سر بریدند.”

العبدالله تاکید کرد فعالان توانستند تعدادی از خانواده ها را فراری دهند اما سرنوشت بسیاری از آنها معلوم نیست.

قابل تذکر است که دول غربی به شکل از اشکال از سقوط حتمی ریژیم بشار اسد جلوگیری می نماید از ترس اینکه مانند بقیه دول عربی اسلامگراها قدرت را تصاحب نه نمایند.

به گفته مخالفان حکومت سوریه برخی از کشور های منطقه مانند عراق، ایران، روسیه نیز با ریژیم مستبد سوريه در سرکوب نمودن مردم همکاری می نمایند.

السلام علیکم ورحمة الله

درحالیکه  سه روز از کشتار دسته جمعی وقتل بیش از صد تن طفل، زن وپیرمرد بدست باند های وابسته به رژیم بعثی سوریه درمنطقه حوله می گذرد متأسفانه تاحا ل حتی یک مطلب کوتاه نیز درسایت شما درین مورد نیافتم. اگر غربیها درین مورد خاموش اند ویاهم اشک تمساح می ریزند، اگر دول جوار وکشورهای منطقه بخاطرمنافع سیاسی شان ازین جنایات چشم پوشی می نمایند، گله ای نداریم اما اینکه مردم مجاهد افغانستان درین رابطه خاموش اند واقعا درد آوراست.

بنده فکر میکردم که شما وارثین حقیقی خون شهداء در افغانستان ونمایندگان حقیقی مردم بوده وبه نمایندگی از ایشان درین راستا پیشگام بوده وبالاتر ازمصلحت ها حد اقل صدایی را بلند خواهید نمود.
اما افسوس وصد افسوس که ازشما نیز تا حال صدایی درین باره بلند نگردید، شاید شما هم شکار ” مصلحت” گردیده واز دائره پر افتخار “امت واحد” به دائره تنگ “قومیت” گرائیده اید.

درحالیکه از خیزش مردمی مردم متدین سوریه یک سال وچند ماهی می گذرد، این خیزش برخلاف انقلابات مردمی درتونس، مصرولیبیا، با توجهی عالم اسلامی وبی دردی مردم جهان  مواجه گردیده است. درحالیکه طبق آماررسمی تا هنوز بیش از ده هزار تن وطبق آمار حقیقی بیش از چهل هزار تن از مردم سوریه قربانی جنایات رژیم بعثی وکفر طینت سوریه گشته اند،اما متأسفانه وجدان خفته ” بشریت آزاد” تکان نخورده وهمه درنوعی توافق غیر اعلان شده به این رژیم سفاک فرصت بیشتر وبیشتر می دهند.

خواهشم ازشما برادران اینست که به سکوت مرگ بار درزمنیه خاتمه بخشیده و به خاطر الله درکنار ملتی به ایستید که همه روزه کودکان ، زنان وسال خوردده گان شان بدست مستبد ترین وسفاک ترین رژیم عصر ، به جرم عدالت خواهی وآزادی، به کام مرگ فرستاده می شوند.

وما علینا الا البلاغ

برادرتان محسن 

ژباړه: حمدالله فايق

قاهرة: « د موضوع له هر اړخیزې څیړنې وروسته د غورځنګ اجرائیه دفتر دغه پریکړه کړې، بیا به هم اړونده ټولې چارې له نژدې څاري، د اخوان غړو ته به د حالاتو له غوښتنې سره سم په ټاکنو کې د ګډون لارښوونې کوي، د عامو او خاصو حالاتو په نظر کی نیولو سره به د دغه کار په اوږدو کې له پوره حکمت او ځیرکتیا څخه کار اخلي چې د لږو قربانیو په بدل کې دعوت لپاره سترې بریاوې په لاس راوړي».

کټ مټ په همدغو ټکو کې د اخوان المسلمین د غورځنګ بنسټګر امام حسن البنا کابو ۷۰ کاله وړاندې په پارلماني ټاکنو کې د ګډون په اړه د غورځنک پریکړه اعلان کړه، له هماغه وخت راهیسې په هیواد کې راز راز بدلونونه رامنځ ته شول چې د مصر سیاسي سیستم له شاهي نظام څخه ولسواک نظام ته، او د یوه ګوندیز نظام له لغوه کولو څخه پر ګن ګوندیز نظام واوښت. همدارنګه د ټاکنو سیستم هم له مختلفو پړاوونو تیر شو چې له فردي کاندیداتورۍ پر اساس د ټاکنو له نظام څخه د سیاسې ګوندونو پر بنسټ د ټاکنو نظام ته، وروسته بیا یوه برخه د ګوندونو پر بنسټ او یوه برخه د فردي ټاکنو پربنسټ نظام ته واوښت، په آخرکۍ دوباره د ټاکنو نظام د فردي کاندیداتورۍ پر بنسټ بیرته هماغه پخواني نظام ته راوګرځید.

د یادونې وړ ده چې د امام حسن البنا د لیکنو پر بنسټ د اخوان المسلمین ګوند په پیل کې پر ګوندیز سیاسي فعالیت باور نه درلوده بلکه داکار یې د اسلامي امت پر یووالی کلک ګوزار ګاڼه  مګر د وخت په تیریدو سره د اخوان المسلمین په دریز کې ژور بدلون رامنځ ته شو، اخوان المسلمین د سیاسي تنظیم د جوړولو هڅې پیل کړې چې په پایله کې په یوه پياوړي سیاسي تنظیم واوښت، پارلمانی ټاکنو کې یې نه یواځې برخه واخیسته بلکه د مصر له نورو سیاسی ګوندونو سره یې ګڼ ائتلافونه هم وکړل چې یوه بیلګه یې د وفد له ګوند سره ائتلاف کول دي چې اخوان المسلمین سره د دښمنۍ او ایدیولوژیکي اختلاف اوږد تاریخ لري.

سربیره پر دې اخوان المسلمین به په لومړیو کې دموکراسۍ دیوه غربی دود په توګه د هغه سخت مخالف وو او هغه یې د اسلامي شورې ښه بدیل نه ګڼله مګر د وخت په تیریدو سره اخوان په خپل ۸۴ کلن عمر کې په خپلو ټولو سیاسي او مطبوعاتي خطابونو کې د یوه ثابت اصل په توګه پخپله د دیموکراسۍ غوښتونکي شول.

د ټاکنو د قانون، سیاسي نظام او د اخوان المسلمین په سیاسی تصور او تګلارو کې د بدلون سره سره د اخوان ګوند په هر ډول حالاتو او ظروفو کې په پارلماني ټاکنو کې پر برخه اخیستنې ټینګار کړۍ که څه هم دغه برخه اخیستنه په فردي لحاظ سره وه لکه چې په کال ۱۹۳۸، ۱۹۷۶، ۱۹۷۹ کې وو، او که په ټولنیز او ګوندیز لحاظ سره وو لکه په کال ۱۹۴۱ کې، او له ۱۹۸۴ راپدیخوا د کال ۲۰۱۲  د ولسي جرګې او مشرانو جرګې تر ټاکنو پورې.

د اویایمې لیسزې له نیمایې راهیسې چې د مصر د ټاکنو نظام پر ګڼ ګوندیز نظام واوښت نو له هغه مهال راهیسې د اخوان المسلمین ګوند هیڅکله پارلمانی ټاکنو سره پریکون ندې کړۍ مګر یواځې د ۱۹۹۰ کال پارلماني ټاکنې یې د حکومت د مخالفو سیاسي ګوندونو سره په ګډه تحریم کړې ځکه چې د ټاکنو د شفافیت په اړه د هیڅ راز تضمین شتون نه درلود.

مهمې لاسته راوړنې  
۱۹۵۲ کال له پاڅون وروسته تر نن ورځې د اخوان المسلمین پارلماني تجربې ته په کتو سره دا جوتیږي چې دغه غورځنګ د مصري پارلماني ژوند څخه کابو د پیړۍ څلورمه برخه ژوند کړې، د ۱۹۸۴ کال راهیسې چې اخوان المسلمین د جمهوري نظام تر چتر لاندې په پارلمانی ټاکنو کې د برخه اخیستنې پریکړه وکړه نو تر نن پورې په شپږو پارلماني دورو کې د ۳۸۴ نمایندګانو په لرلو سره، په ځانګړي توګه په اوسني پارلمان کې چې یواځې په ولسي جرګه کې د اخوان المسلمین ۲۳۵ غړي دي، سل ګونه استماعیه او استجوابیه غوڼدې دایرې کړي، د حکومت په کړنو او فعالیتونو یې کلک نظارت کړۍ او همدارنګه لسګونه قوانین یې پیشنهاد او تصویب کړي دي.

که څه هم پورتنیو پارلماني وسیلو کومې مطلوبې پایلې نه لرلې ځکه چې د اخوان المسلمین وکیلان به په پارلمان کې اقلیت وو مګر د اخوان المسلمین تر ټولو لویې پارلماني لاسته راوړنې د ۱۹۷۹ کال په پارلماني دوره کې د اخوان المسلمین دوه غړي چې صلاح ابو اسماعیل او حسن الجمل نومیدل، دواړه په فردي توګه بریالي شوي وو، چې هغوۍ و توانیدل د ډاکټر صوفی ابوطالب تر ریاست لاندې یو پارلماني  کمیسیون و ټاکي چې د اسلامی شریعت د غوښتنو په رڼا کې د ټولو قوانینو بیا کتنه وکړي.

وکیل صلاح ابو اسماعیل و توانید چې د اسلامی شریعت د غوښتنو پر بنسټ پراوو قوانینو بیا کتنه وکړي لکه جزائي اجراءات، مدني او تجارتي قوانین، د مدني محاکماتو اصول او داسې نور ، او همدارنګه اسلامي شریعت یې د یوه اصل په توګه په اساسي قانون کې داسې ځای پرځای کړ چې د مقننه قوې ټولې اړوندې ادارې به د هر قانون جوړونې پر مهال ورته التزام لري او د هغه پاملرنه به کوي، د ګوندونو په قانون کې یې دا شرط کیښود چې هر سیاسی ګوند به په خپلې تګلارې کې د اسلامی شریعت د تطبیقولو اصل ته ځای ورکوي چې دغه قانون د تجمع د ګوند په شمول چې کمونیستي ریشې یې لرلې ټولو سیاسي ګوندونو پلې کړ.

د پیړې څلورمه برخه
په پارلمانی ټاکنو کې اخوان المسلمین په لومړي ځل هغه وخت ګډون وکړ چې کله د ګوند بنسټګر امام حسن البنا په کال ۱۹۳۸ کې پخپله د اسماعیلیې له ټاکڼیزې حوزې څخه پارلمان ته ځان کاندید کړ مګر د مصر پر حکومت دانګریزي استعمار د سختو فشارونو له کبله حکومت امام حسن البنا له کاندیدیدا صرف نظر کړ مګر په مقابل کې یې پر حکومت باندې څو شرطونه کیښودل، چې لومړۍ د وفد د ګوند د مشر له خوا د اخوان المسلمین پر شتون اعتراف کول، دویم د اخوان ورځپاڼې ته دفعالیت اجازه ورکول، او دریم شرط یې د حکومت له خوا د رسمي فاحشه خانو بندول شامل وو، چې دغه ټول شرایط عملا پلي شول.
دویم ځل ګډون یې په کال ۱۹۴۱ کې د اخوان المسلمین د شپږمې عمومي غونډې د تاریخي پریکړې پر بنسټ د ۱۹۴۲ کال په پارلماني ټاکنو کې ګډون وکړ، که څه هم انګریزي استعمار وروسته له دې چې ونه توانیدل اخوان المسلمین د کاندیدیدا څخه صرف نظر کړي نو بیا یې ډیره هڅه وکړه چې د اخوان المسلمین د غړو د بریالیتوب مخه ونیسي.

په کال ۱۹۷۶ د انورالسادات په دور کې چې کله د اخوان المسلمین غړي له زندانه راووتل او ټاکنې د ګڼ ګوندیز نظام پر اساس شوې نو له اخوان المسلمین څخه صلاح ابو اسماعیل په فردي ډول ځان کاندید کړ چې وروسته بیا حسن الجمل هم ورسره یوځای شو.

برسیره پر پورتنیو انفرادي هلو ځلو کیداې شي چې د اخوان المسلمین د ۲۷ کلنې پارلمانې تجربې چې له کال ۱۹۸۴ څخه نیولې تر نن ورځې د ګوند ۳۸۴ غړو پارلمان ته لاره موندلې ده کولاې شو په لاندینو کرښو کې یې تر څیړنې لاندې ونیسو:

•    د ۱۹۸۴ ټاکنې: د اخوان المسلمین لومړۍ رسمي ګډون وو چې د ګڼ ګوندیز انتخاباتي سیستم پر بنسټ هر ګوند باید د ټول مصر په کچه لږه تر لږه ۸٪ رایې تر لاسه کړي تر څو پارلمان ته د ننوتو جوګه شي، داخوان ګوند د وفد له ګوند سره په ائتلاف کې پدغو ټاکنو کې برخه واخیسته چې په پایله کې د اخوان او وفد ګوندونه وتوانیدل چې پارلمان ته لاره پیدا کړي مګر د تجمع او عمل ګوندونه پکې پاته راغلل.

پدغه دوره کې د اخوان ۶ غړو پارلمان ته لاره و مونده چې له: حسن الجمل، محفوظ حلمی، محمد المراغی، محمد الشیشانی، حسني عبد الباقی، عبد الغفار عزیز څخه عبارت دي، استاد حسن الهضیبي دا ائتلاف « د مرستې ائتلاف، نه دا چې پر یو بل د نظر د تپلو په معنا وي» نومولۍ وو.
پدغه دوره کې د اخوان غړو ځینې لاسته راوړنې لرلې چې تر ټولو مهمه یې د اسلامي شریعت د اصولو پر بنسټ د قوانیو د جوړولو  د پروسې تکمیلول، او د اسلامی دعوت او د شریعت د پلی کولو پر عمي لارو چارو باندې د بحث لپاره د استماعیه غونډو دایرول، چې د ګڼو سیاسي ګوندونو مشران هم ور بلل چې یوه بیلګه یې هم د هماغه وخت د اخوان المسلمین عمومی مرشد استاد عمر التلمساني هم پکې شامل وو. دې پارلمانی دورې ډیر دوام و نکړ ځکه چې د ټاکنو د قانون – چې پر بنسټ یې ټاکنې شوې وې-  مشروعیت تر پوښتنې لاندې راغې چې په پایله کې یې پارلمان منحل شو.

•    د ۱۹۸۷ ټاکنې:  ددغه کال ټاکنې چې د ګوندونو پر بنسټ منځته شوې د اخوان المسلمین ګوند د اسلامی ائتلاف تر نامه لاندې د عمل او احرار ګوندونو سره په ائتلاف کې برخه واخیسته چې په پایله کې یې دغه ائتلاف له مجموعا ۴۵۴ څوکیو څخه ۵۶ څوکۍ وګټلې چې ۳۷ څوکۍ یې داخوان المسلمین وې چې د حاکم ګوند نه وروسته د پارلمان د اپوزیسیون په توګه تر ټولو لویه پارلماني کتله تشکیل کړه.

پدغه دوره کې هم د تیرو دورو د غړو صلاح ابو اسماعیل، حسن الجمل، محفوظ حلمي برسیره د اخوان المسلمین له غړو څخه استاد مامون الهضیبي – چې وروسته د اخوان المسلمین د شپږم مرشد په توګه و ټاکل شو- د امام حسن البنا زوې احمد سیف الاسلام البنا، د مخکنې مرشد مرستیال ډاکټر محمد حبیب، د اخوان نومیالۍ غړې ډاکټر عصام العریان چې هغه وخت تر ټولو کوچنې وکیل وو، پارلمان ته لاره پیدا کړه. ددغو ټاکنو ښه والۍ داوو چې د ائتلاف کاندیدانو په خپلو ټاکنیزو کمپاینونو کې د «الاسلام هو الحل» شعار پورته کړې وو یعنې اسلام د ستونزو یواځینۍ حل دې او د مصر په تاریخ کې د لومړی ځل لپاره عیسوي اقلیتونو هم له همدغه ائتلاف څخه د پارلمان یوه څوکۍ و ګټله، مګر متاسفانه چې دغې پارلمانی دورې هم زیات عمر نه درلوده ځکه چې د ټاکنو قانون تر پوښتنې لاندې له راتلو وروسته پر اساسی قانون د محکمې له خوا لغوه اعلان شوه چې له ده وروسته د ۱۹۹۰ کال ټاکنې راغلې او هغه د ټاکنو د شفافیت د تضمین د نه شتون له امله اخوان المسلمین او نورو سیاسي ګوندونو په ګده له هغه سره د پریکون اعلان وکړ.

•    د ۱۹۹۵ ټاکنې: دغه ټاکنې د فردي ټاکنیز نظام پر بنسټ وشوې چې د سختو امنیتې شرایطو او احضاراتو لاندې د اخوان المسلمین کابو ۸۲ غړي د څومیاشتو په اوږدو کې د حکومت له خوا ونیول شول، وروسته په 23/11/1995 کې په نظامی محاکمو کې محاکمه شول او اکثره غړي یې له دریو څخه تر پنځو کالو د بند په سزا محکوم شول، مګر بیا هم اخوان المسلمین د عمل له ګوند سره په ائتلاف کې د ۱۵۰ غړو په کاندیدولو سره پکې ګډون وکړ.

د ټاکنو نړیوالو نظارت کوونکو دغه ټاکنې د مصر د تاریخ تر ټولو بدې ټاکنې وبللی چې د پراخې درغلۍ له کبله د اخوان او عمل ګوندونو بې له یوه کاندید څه چې د جنوبي قاهرې د ټاکنیزې حوزې کاندید علی فتح الباب نومیده پارلمان ته نور هیچا هم لاره پیدا نکړه.

په دغې دورې کې د وکیلانو پر غړیتوب د ټاکنیزو سړغړونو کابو ۹۱۵ نیوکې وشوې، بیاهم دغه پارلمان خپله کاري دوره بشپړه کړه او وروسته د اساسی قانون د محکمې لخوا تاریخي پریکړه صادره شوه چې پر دغو ټاکنو د قضایې څارنې د نه شتون له کبله یې دغه دوره لغوه او غیر قانوني اعلان کړه.

دغې پریکړې د مصر جمهور رئیس دې ته اړویست چې یو تقنیني فرمان صادر کړي او دهغه پر بنسټ د اوومې پارلمانې دورې ټول تقنیني تصاویب لغوه کړي او د قضايې څارنې لاندې نوي ټاکنې اعلان کړي.

•    د ۲۰۰۰ ټاکنې: دا هم د فردي ټاکنیز نظام پر بنسټ سرته ورسیدې چې د اخوان المسلمین له ۷۰ کاندیدانو څخه یواځې ۱۷ کسه بریالي شول چې تر ټولو مشهور غړې یې د اوسني عدالت او پرمختګ د ډلې رئیس ډاکټر محمد مرسي، ډاکټر جمال حشمت وو چې په کال ۲۰۰۳ کې د حاکم قومي ګوند د کاندید په ګټه د درغلۍ په پلمه له پارلمان څخه وایستل شو که څه د اساسی قانون محکمې د حاکم قومي ګوند د کاندید درغلي ثابته کړه خو بیاهم له ده سره زیاتې وشو او وروسته بیا په ۲۰۰۴ کال کې هم د یوه بل اخواني کاندید عزب مصطفې سره هم همداسې نا انصافي وشوه.

•    د ۲۰۰۵ ټاکنې: دغه ټاکنې تر قضایې څارنې لاندې د یوه قوي سیاسي تحرک او په اساسي قانون کې د تعدیلاتو د رامنځ ته کیدو ترڅنګ چې په لومړي ځل یې ګڼو ګوندونو ته د ولشمرۍ په ټاکنو کې د برخې اخیستنې اجازه ورکړیوه، سرته ورسیدې، چې په پایله کې یې په دغو ټاکنو کې اخوان المسلمین د پخوا سره په توپیر د اسلامپالو د نامه پرځای پر خپل نامه «الاخوان المسلمون» او تر خپل شعار لاندې چې «دوه تورې او یو قرآن دي» ګډون وکړ.

پدغو ټاکنو کې اخوان المسلمین د «مشارکة لا مغالبة» چې د «ګډون نه واکمني» ورکوي خپل شعار وګرځاوه او د ټول مصر په کچه له ۵۴۰۰ کاندیدانو څخه یواځې ۱۶۱کاندیدان ټاکنې ته پدې هیله و درول چې د استاد مهدی عاکف د انګیرنې پر بنسټ له دغو څخه به لږ تر لږه ۵۰ سلنه بریالي کیږی مګر حقیقت تر تصور ډیر لوړ وو چې له هغو څخه یې ۸۸ تنه پارلمان ته بریالي شول چې د ټول پارلمان ۲۰ سلنه غړي یې تشکیلول.

د اخوان المسلمين د پارلمان يو غړی د لمانځه په وخت په پارلمان کې اذان کوي

دا ځل د خلکو د تورونو پر خلاف چې ګواکې اخوانیان یواځې شعارونه ورکوي او د ترقۍ او پرمختګ لپاره کوم کاري پلان نلري، په ځواب کې یې اخوان المسلمین د دینې دولت د جوړولو څخه انکار وکړ او د اسلامي شریعت پر بنسټونو ، او د بدلون او اصلاح  او د اسلامي شریعت د تطبیقولو په موخه د سوله ایزو د یموکراتیکو وسایلو او د قانوني مؤسساتو په مرسته یې د مدني دولت د جوړلو هوډ څرګند کړ چې ټولې برنامې یې په دریو مهمو محورونو څرخیده چې له «پرمختګ، اصلاح، اقتصادي ودې» څه عبارت دي.

•    د ۲۰۱۰ ټاکنې: اخوان المسلمین پدغو ټاکنو کې چې د «مشارکة لا مغالبة» یعنې «ګډون نه زورواکي» په شعار سره د کابو ۱۳۸ نارینه او ۱۴ تنه زنانه غړو په کاندیدولو چې له هغوۍ څخه ۱۳ تنه یې په پارلمان کې د زنانه وو د خاصې سهمیې د چوکیو د کټلو لپاره کاندید کړل چې په مجموعي توګه د ولسي جرګې ۳۰ سلنه څوکیو د ګټلو لپاره یې پدغو ټاکنو کې د ګډون وکړ.

پدغه ټاکنو کې اخوان المسلمین په مستقل ډول ګډون وکړ او له چا سره یې ائتلاف ونکړ که څه هم له نورو سیاسي ګوندونو سره یې د همغږۍ نه انکار ونکړ خو په عین حال کې یې د مخالفو سیاسي ګوندونو د مشرانو په وړاندې له کاندید ودرولو څخه په کلکه دډه وکړه.

سره له دې چې په ټاکنو کې د ګډون له اعلانولو وړاندې د اخوان المسلمین په رهبرۍ په کچه د انتخاباتو د پریکون خبره کیدله مګر تر ډیرو مناقشو او بحثونو وروسته یې د ګډون اعلان وکړ چې د پارلمان ۳۰ سلنه څوکیو ته به کاندیدان دروي.

د اخوان المسلمین غړو په زغرده دا شعار پورته کړ چې «الاسلام هو الحل» اسلام د ستونزې یواځینۍ حل دۍ مګر دوۍ د خپل ټاکنیز کمپاین پر پاڼو دغه شعار نه وو لګولۍ مګر د هغه په خوا کې یې په نورو جلا پوسترونو دغه شعار لګولې وو چې د ټاکنو د عالي کمیسیون پریکړې ته د احترام وشي.

•    د ۲۰۱۲ کال ټاکنې: د حسني مبارک په مشرۍ د مصر دیکتاتور رژیم او د حاکم قومي ګوند پوهیدل چې حسني مبارک نور نشي کولاې د مصر د ولشمر په توګه کارونه پر مخ بوزي، هغوۍ پریکړه وکړه چې د هغه کشر زوې جمال مبارک ولسمشر کړي نو ځکه یې وپتیله چې د هغه د ولمشر کیدو په لار کې ټول پراته خنډونه له منځه یوسي. نو دا ورته معلومه وه چې د اخوان المسلمین به هرو مرو ددغه کار په مقابل کې عکس العمل ښیي. کچیرې اخوان المسلمین همداسې په پراخه کچه او قوت سره په پارلمان کې موجود وي نو د هغوۍ دغه خوب بیا هیڅکله حقیقت ته نه رسیږي نو ځکه یې هوډ وکړ چې ددرغلۍ له لارې به د اخوان المسلمین حضور په راتلونکي پارلمان کې کمزورې کړي بلکه د نشت په برابر یې کړي تر څو چې د جمال مبارک په ولسمشر کولو کې حاکم قومی ګوند ته هیڅ خنډ پاته نشي. د ۲۰۱۲ کال په ټاکنو کې یې پراخه درغلي وکړه چې د پخوانۍ دورې  له ۸۸ وکیلانو څه یې یواځې یوه کس پارلمان ته د ننوتلو اجازه لاره پیدا کړه او پاتې ټول کاندیان یې ناکامه اعلان کړل چې ددې تاریخي بې عدالتۍ او درغلۍ په غبرګون کې د اخوان المسلمین غړو خپلو سوله ایزو مظاهرو ته دوام ورکړ چې وروسته بیا دغه مظاهرې په پراخ ملي پاڅون وواوښتې او د هغې له برکته د حسنی مبارک رژیم د اتلسو ورځو په موده کې سقوط وکړ او حکومت په موقت ډول مسلح پوځ ته پلاس ورغۍ، وروسته د خپلواکو او آزادو پارلماني ټاکنو به پایله کې چې اسلامپالو په مجموع کې او اخوان المسلمین په ځانګړي ډول ۲۳۵ څوکیو په لرلو غوڅ اکثریت ترلاسه کړ. د هغه پارلمان د کار په لومړیو سلو ورځو کې کابو ۱۵۷ استماعیه او استجوابیه غوندۍ ترسره کړي او همداسې نورې ډیر لاسته راوړنې لري چې هغه به د یوې ځانګړې لیکنې له لارې تاسې ته وړاندې شي.

ژباړه: م جلالزی
تاسې په دې پوه شوئ هغه انسان چې كلمه يې ويلې وي له هغه انسان نه چې كلمه يې نه وي ويلې ډير توپير لري،خو كلمه محض يو څولفظونه ندي،بلكې دا د خداى جل جلاله  د بنده ګۍ او د پيغمبر صلى الله عليه وســـــلم د پيروۍ يو تړون دى چې په دې تړون كې انسان خداى جل جلاله  او د خداى جل جلاله  بندګان په شهادت نيسي.

دا هم جوته شوه چې د كلمې په لوستلو او له خداى جل جلاله  سره دعهد په كولو انسان مسلمان كيږي او هغه څوك چې ددې گ عهد او تړون له كولو انكار كوي هغه ته كافرويل كيږي.

اوس تر هر څه دمخه هر مسلمان بايد په دې پوه شي چې (مسلمان)چاته ويل كيږي او د (مسلم)مانا څه ده، كه چيرې يوه انسان ته دا معلومه نه وي چې انسانيت څه شى دى نو هغه به د ځناورو په څير حركات كوي او دخپل انسانيت احترام به ونكړاى شي په همدې گ توګه كه چيرې يوه مسلمان ته دا معلومه نه وي، چې مسلمان څه ته وايي او بايد څه ډول اعمال ولري او په دې هم پوه نشي چې دمسلم او غير مسلم تر منځ توپير څه دى نو دغير مسلمو په څير حركات او اعمال به ترينه صادر شي.او د خپلې مسلمانۍ هيڅ قدر او احترام به ونكړاى شي نو ځكه خو هر مسلمان او دمسلمان زوى ته چې ځان ته مسلما ن وايي ښايي چې په دې خبره پوه شي چې كه ځان ته مسلمان وايي نو ددې معنا څه ده؟.

له مسلمانيدو سره د انسان په حيثيت كې څه ډول بدلون را منځته كيږي، څه مسئوليتونه لري، اسلام څه حدود لري چې د هغو د ننه په اوسيدو سره انسان مسلمان پاتې كيداى شي،او كه له دغه نه يې بهر قدم كيښود نو د اسلام او مسلمانۍ نه وزي كه څه هم هر څومره ځان ته په خوله مسلمان هم ووايي.

د اسلام مانا د خداى جل جلاله  اطاعت او فرمانبرداري كول دي،خپل ځان الله(ج) تعالى ته تسليمول اسلام دى. د خداى جل جلاله  په وړاندې له خپلې خپلواكۍ او ازادۍ نه لاس په سركيدل اسلام دى،هر څوك چې ټولې چارې او معاملې خپل حقيقي خاوند ته وسپاري هغه مسلمان دى. او هغه كسان چې خپلې معاملې په خپل لاس كې و نيسي او يا دا چې له خداى جل جلاله  نه پرته يې بل چاته وسپاري هغه مسلمان ندى،خداى جل جلاله  ته د چارو او معاملو سپارلو نه مطلب دا دى چې الله چې د خپل كتاب او د رسول الله صلى الله عليه وســـــلم په وسيله كوم هدايت او لارښوونه را ليږلې ده هغه و منل شي زيات بحث او خبرې پكې ونشي، او په ژوند كې چې له څه ډول معاملو سره مخ شي،په هغو كې بايد  يوازې پر قراّن او سنت رسول صلې الله عليه وســـــلم باندې عمل وكړي.

هر څوك چې خپل عقل،د دنيا دستور او له الله جل جلاله پرته دبل هرچا خبره شاته غورځوي او په هره پيښه او معامله كې د خداى جل جلاله  او د هغه د رسول الله صلې الله عليه وســـــلم نه پوښتنه كوي چې زه بايد څه وكړم او څه ونكړم ؟ او څه هدايت او لارښوونې چې ورته د كتاب الله(ج) او سنت رسول الله صلې الله عليه وســـــلم لخوا وركول كيږي بې له ځنډه يې منلو ته غاړه ږدي او د هغه گ پر خلاف خبرې او امرونه ردوي  يوازې هم هغه (مسلمان)دى،دا ددې گ له امله چې هغه خپل ځان بالكل خپل خداى جل جلاله  ته سپارلى دى او ځان خداى ته سپارل مسلماني ده.

د دى پر خلاف كوم سړى چې پر قراّن او د رسول الله صلې الله عليه وســـــلم پر سنتو عمل نكوي او خپل زړه يې چې څه ومنل هغه كوي او يايي چې څه له پلرونو او نيكونو څخه ورته په ميراث پاتې وي په هغو باندې عمل كوي او يا په دنيا كې چې څه كيږي له هغې سره سم چليږي او په خپلو معاملو كې له قراّن اوسنتو نه د پوښتنې اړتيا هم نه ويني او كه د قراّن او سنتو پر اساس ورته د هدايت او ژغورنې لاره معلومه شي د هغه په ځواب كې وايي چې زما عقل دا نه مني له دې امله دا خبره نه منم يا د پلرونو او نيكونو د عمل سره مخالفه ده نو له دې امله زه هم اوس په دې باندې عمل كوم يا دا چې د دنيا طريقه او اصول ددې گ پر خلاف دي نو له همدې گ امله زه هم بايد سره سم لاړ شم داسې سړى هيڅ مسلمان ندى .كه خپل ځانته مسلمان هم وايي نو دروغ وايي.

تاسې چې كلمه (لا اله الا الله محمد رسول الله )ووايئ او دمسلمانۍ اقرار كوئ،نو په دې سره تاسې ددې گ خبرې اقرار كوئ چې تاسې به يوازې د خداى جل جلاله  حكم د قانون په توګه منئ، ستاسې حاكم يوازې خداى جل جلاله دى پر تاسې باندې اطاعت يوازې د خداى جل جلاله  واجب دى،او حق يوازې هغه دى چې د خداى جل جلاله  دكتاب او پيغمبر صلى الله عليه وســـــلم دسنتو په وسيله څرګند شوى وي ددې گ مانا داده چې تاسې له مسلمانۍ نه وروسته د خداى جل جلاله  په مخكې له خپلې اّزادۍ او خپلواكۍ نه لاس واخيست .اوس تاسې ته ددې گ خبرو كولو حق نشته چې و وائي زما رايه او نظر د ادى،يا د دنيا دستور دادى،يا دكورنۍ او نيكونو رواج دادى،يا پلانى بزرګ داسې فرمايي،د خداى جل جلاله  د كلام او دهغه د رسول صلې الله عليه وســـــلم د سنتو په وړاندې تاسې هيڅ شى نشى وړاندې كولى،اوس ستاسې و ظيفه داده چې هر شى قران او د پيغمبر صلې الله عليه وســـــلم سنتو ته وړاندې كړئ، څه چې ورسره برابروو هغه و منئ او څه چې د هغو پر خلاف وو هغه را واخلئ ليرې يې وغورځوئ كه  هغه د چا خبره وي او كه د چا طريقه وي،خپل ځان ته مسلمان ويل او بيا د قراّن او سنتو په مقابل كې د خپل فكر يا د دنيا  دستور او د كوم انسان قول او فكر ته تر جيح وركول دا دواړه د يو بل ضددي.

څرنګه چې يو ړوند سړى خپل ځانته بينا نشي ويلى او يا بې پوز ې سړى نشي ويلى چې زه پوزه لرم په همدې گ توګه هيڅوك هم ځانته په دې صورت كې مسلمان نشي ويلى چې د خپل ژوند په ټولو معاملو كې د قراّن اوسنت له منلونه انكار او ډډه وكړي.او د خداى جل جلاله او د رسول صلې الله عليه وســـــلم په مخكې خپل عقل يا د دنيا دستور او يا د كوم انسان قول او عمل وړاندې كړي.
كوم سړى چې نه غواړي چې هغه مسلمان واوسيږي هغه هيڅوك هم په زوره مسلمانۍ ته نشي مجبورولى.هغه خوښمن دى چې كوم دين يې زړه غواړي ويې مني او چې كوم نوم يې چې خوښ وي پر ځان يې كيږدي.

خو كله چې هغه ځانته مسلمان وايي بايد په دې ښه پوه شي چې دى يوازې هغه وخت مسلمان پاتې كيدلى  شي كله چې د اسلام په چوكاټ كې ژوند كوي.د خداى (ج)كلام او دهغه درسول صلى الله عليه وســـــلم سنت دحق او صداقت معيار ګڼل او د هغې بر خلاف هر څه باطل او بې كاره ګڼل د اسلام دايره ده په دغه دايره كې چې هر څوك او سيږي هغه مسلمان دى.له دې نه بهر په قدم ايښودلو سره سړى له اسلام نه وزي او له دې نه وروسته كه چيرې هغه خپل ځان مسلمان ګڼي او يا ځانته مسلمان وايي نو هغه خپل نفس ته هم دوكه وركوي او دنيا ته هم.

اسلام دا حكم كوي چې انسان يوازې د خداى جل جلاله  فرمان منونكى وى او د داسې طريقې،قانون يا حكم له منلونه انكار وكړي چې د خداى جل جلاله  دراليږل شوي هدايت او دستور مخالف وي.د اسلام او كفر تر منځ داتوپير په قراّن مجيد كې په ښه ډول ياد شويدى خداى جل جلاله  فرمايلي دي.
ومن لم يحكم بما انزل الله فاولئك هم الكفرون
(المائده)
يعنى هغه څوك چې د خداى د را استولي هدايت له مخې پريكړه نكوي،نو هغوى په حقيقت كې كافران دي.
د پريكړې له كولونه مطلب دا ندى چې محكمې ته كومه شخړه لاړه شي يوازې د هغې پريكړه دې د خداى دكتاب په مطابق وشي،بلكې له پريكړې نه مراد هغه پريكړه ده چې هر سړى يې په خپل ژوند كې هر وخت كوي.

هر وخت له تاسې سره دا پوښتنه پيدا كيږي چې پلانى كار وكړم او كه يې ونكړم؟ په پلانى معامله كې دا طريقه غوره كړم او كه هغه بله ؟په دغسې حالاتو كې يوه طريقه د خداى  (ج)كتاب او د پيغمبر صلې الله عليه وســـــلم سنت او بله طريقه دانسان خپلې نفسي غوښتنې،د پلرونو او نيكونو دودونه او ياد انسانانو جوړ كړاى شوى قانون دى اوس چې هر سړى د خداى جل جلاله  داښودلې طريقه پريږدي او دبلې طريقې  په مطابق د كار كولو پريكړه كوي،هغه په اصل كې د كفر طريقه غوره كوي او كه هغه دخپل ټول ژوند لپاره په همدې گ كږه لاره روان وو او هغه غوره وګڼله نو پوره كافر دى او كه چيرې هغه په ځينو پيښو كې دخداى هدايت او لارښودنه مني او په ځينو نورو كې دخپل نفس غوښتنې، دود او دستور،او د انسانانو قانون د خداى (ج)په قانون باندې مقدم او محترم و ګڼي،نو څومره چې هغه د خداى (ج)له قانون نه سر غړونه كوي په همدې گ كچه (اندازه)په كفر كې اخته كيږي،څوك نيمايي كافروي – څوك څلورمه برخه كافر وي-په چاكې لسمه حصه كفروي-او په چاكې شلمه حصه،لنډه دا څومره چې د خداى جل جلاله  له قانون نه بغاوت او سر غړونه را پيدا شي په انسان كې همدومره كفر را منځته كيږي.

اسلام دې ته ويلى شي چې انسان دې يوازې د خداى غلام وي نه د نفس بنده او مريى، نه دې د پلرونو او نيكونو-نه دې د كورنيو او قبيلو مريى او بنده وي،نه دمولوى صيب او پير صيب بنده او مريى، نه دې د زمكې د خاوند او رئيس بنده اومريى وي دا ددې گ لپاره چې د خداى له ذات نه پرته بل هيڅوك د بندګۍ لايق او سزاوار نشته.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سرچينه: د اسلامي تحريک لومړی کتاب

در  این نوشته قرار است زنده گی پرشور و هیجان مردی را به نگارش در آورم  که پیوسته با قرآن نفس می کشیده و عطر نفحات محمدی و انس با پیامبر محبوب تمام خلوت هایش را با زمزه های شور انگیز محبت و عشق همراه ساخته و فضل و کرم پروردگار چنان به یاری اش شتافته که اندک کسی را می توان یافت مانند او تمام ثانیه های عمرش در فلک قرآن دور بزند و شالوده ی تمام اندیشه هایش را بعد از فرو رفتن در فلسفه های شرق و غرب باز هم اسلام و ارزش های اسلامی پایه ریزی کرده باشد.

آری، این ابر مرد قرآن مدار، اقبال لاهوری است که باوجود سپری کردن بیشترین ایام زنده گی در دانشگاه ها و مراکز علمی فلسفی غرب باز هم به عنوان یگانه اندیشمند اسلامی به شمار می رود که از خوان حکمت جهانیان بهره برده؛ اما به جای متاثر شدن از غربیان بر ایشان اثر گذاشته و از قوی ترین ناقدان اندیشه های غربی به شمار می رود!

 زنده گی  و زادگاه علامه اقبال:
محمد اقبال فرزند شيخ نورمحمد، در 18 ماه عقرب 1256 هـ.ش برابر با نهم نوامبر 1877م در شهر سيالکوت هند تولد يافته بود. نياکان اقبال از برهمنان عالي مقام کشمير بودند، که در حدود پنج صد سال قبل از تولد او به دين اسلام پيوسته بودند. اين خاندان را »سپرو« يعني درس خوانده مي گفتند.
پدرش دکان بزازی (تکه فروشي) داشت، که مرکز رفت و آمد علمای دين و پيشوايان مذهب و مشرب های گوناگون اسلامي بود. مادرش زني متدين بود. اقبال يک برادر و چهار خواهرداشت، که همه گي از او بزرگ تر بودند. محمد اقبال از تشکيل خانواده اش نوشته است؟ که سه بار ازدواج نموده، حاصل و نتیجه ی آن دو پسر و يک دختر است که پروردگار نصیبش کرده است.

علامه اقبال در میدان درس و تعلیم:
اقبال خواندن قرآن کریم را در مساجد سيالکوت و درس ابتدايي را در خانه آموخت، سپس وارد مکتب »اسکاج ميشن« سيالکوت شد و بعد از کالج علاوه بر دروس معمول، لسان عربي و فارسي دری را نيز مي آموخت. زبان مادری اقبال پنجابي بود، وی به آموختن زبان اردو نيز علاقمند شد .يکي از استادان او در اين فاکولته سيد مير حسن، از دوستان پدرش بود که استعداد شاعری اقبال را شناخت و او را به سرودن شعر تشويق کرد.

اقبال هژده ساله بود که دوره ی مقدماتي دانشگاه را با درجه ی عالي به پايان رسانيد و به همين دليل دو مدال طلا و بورس تحصيلي نيز جايزه گرفت .او از آنجا به پوهنتون دولتي پنجاب رفت، ليسانس و فوق ليسانس اش را در رشته ی فلسفه از این پوهنتون به دست آورد .

يکي از استادان اقبال در پوهنتون پنجاب ،پروفيسور (سرتوماس آرنولد) بود که بر شخصيت و افکار اقبال اثری مانده گار بر جای نهاد، آرنولد علاوه بر فلسفه ی جديد در تاريخ و فلسفه و ديگر علوم اسلامي و زبان و ادبيات عرب نيز صاحب نظر بود. اقبال بعد از فراغت و کسب درجه ی اول و دریافت مدال طلا از پوهنتون، بلافاصله به حيث استاد زبان های شرقي (اورينتال کالج) مقرر شد و زبان عربي را تدريس مي کرد و هم زمان در پوهنتون دولتي اسلاميه لسان انگليسي و مضمون فلسفه را تدريس مي نمود.(1)

اقبال به تشويق و توصيه ی پروفيسور آرنولد در بيست و هشت ساله گي عازم اروپا شد و در پوهنتون کمبريج در رشته ی فلسفه پذيرفته شد. در همان ايام با تني چند از دانشمندان اروپايي آشنا شد و اين دوستي در شکل گيری انديشه و افکار این جوان روشن ضمیر  بسيار موثر بود.

از ميان آنان مي توان به داکتر »مک تگرت« استاد مشهور فلسفه و از پيروان هگل و پروفيسور (رينولد الين نيکلسن) شرق شناس نامدار و مصحح و مترجم بسياری از آثار عرفاني همچون مثنوی معنوی، غزليات شمس تبريزی و تذکره الاولياء شیخ فرید الدین عطار اشاره کرد .

اقبال همزمان با تحصيل فلسفه، در دانشگاه حقوق (لينکل ان) نيز ثبت نام کرد و برای تکميل مطالعات فلسفي و تحقيق برای پایان نامه دوره ی دکتورا به (هايدلبرگ) آلمان سفر کرد و پس از يک سال به (کمبريج) برگشت. درين هنگام از دانشگاه (لينکل ان) مدرک ليسانس حقوق و اجازه ی وکالت را گرفت.

دکتورای فلسفه را از دانشگاه مونشن دريافت نمـود. وقتی به لاهـــور باز می گشت، سي و يک سال داشت. او اجازه یافت تا به حیث وکیل مدافع فعالیت کند و به عضويت کانون وکلای عدلي لاهور نیز نایل گردد.
سه سال بعد، به سمت استاد فلسفه دانشکده ی دولتي لاهور منسوب شد، اما پس از مدتي استعفا داد و شغل خويش را منحصر به وکالت کرد تا بتواند آزادانه و بدون ملاحظات شغلي، انديشه های خويش را انتشار دهد.

اقبال چهل و شش ساله بود که دولت انگلستان برای تجليل از مقام علمي و شعري اش، به او لقب (سر) اعطا کرد، و سال بعد نيز از دانشگاه پنجاب دکتورای افتخاری دريافت نمود .(2)

اقبال در میدان  سیاست و اندیشه
زنده گي اقبال از آغاز جواني با سياست پيوند خورده بود، جواني او مصادف بود با مبارزات ضد استعماری و آزادي خواهانه ی مردم هند عليه انگليس ها. او نيز درين مرحله از طرفداران استقلال هندوستان بزرگ و يک پارچه بود .

او در کميسيوني که برای طرح دعاوی استقلال طلبانه مسلمانان و هندوان تشکيل شده بود، عضويت يافت. اقبال چندين سال رياست حزب مسلم ليک را در ايالت پنجاب بر عهده داشت. از اين طريق مبارزات خود را به خاطر آزادی تأسيس يک دولت مستقل مسلمان مرکب از سند و پنجاب و بلوچستان ادامه داد. اين آرزوی او ده سال بعد از وفــــاتش در ســـال (1848م) برآورده شد.

آشنايي با نظريه ی اتحاد مسلمین و به خصوص ديدگاه های سيدجمال الدين افغانی، اثر بسيار عميق بر ديدگاه های اقبال داشته است.

اقبال مسلمانی وارسته است و انديشه ی او انديشه ايست که دين نقش تعين کننده در آن دارد، مشرب او مشربي عارفانه است؛ اما نه عرفان و تصوف افراطي و انزوا مدار و عزلت گزین بلکه عرفان پر تحرک، رسالت مدار خرد مداری که همراه با سوز و تپش باشد و بر همه ی بدی ها بشورد و پرچم نیکی ها را بلند دارد و صاحبش همیشه دل پر ذوق و تپش داشته باشــد. چنـان که می-سراید:
چه مي پرسي ميان  سينه  دل چيست !
خــــرد چون سوز پيدا کرد، دل شد
دل از ذوق تــپش دل بـــود، لـــيکن
چـو يک دم از تپش افتاد، گل شد(3)
اقبال پیوسته در اشعارش بر تصوف راهبانه و عزلت گزین و جامعه گریز می تازد و بر پشمینه پوشان خورده می گیرد و اين همه از آنجا نشأت مي گيرد که ديدگاه اقبال، ديدگاه اجتماعي است و بر وجوه اجتماعي زنده گي تأکيد دارد و عرفانش رنگي اجتماعي به خود مي گيرد.
در نظر او هرکس و هر انديشه ای که جامعه گریز باشد، شايسته طرد است. به همین دلیل کسانی را که انزوا و گوشه گيری را ترويج مي کنند پيروان مذهبِ تخـدير مي داند و به این تصور است که این ها از مکتب افلاطونی متأثر شده اند:
راهب ديــرينـه ی افلاطـون حکيم
از گـروه گوســـــفندان قـــديم
گوســفنـدی در لــباس آدم است
حکم او بر جان صوفي محکم است(4)

خودی محور اصلی اندیشه ی اقبال:
نظريه ی »خودی محور« اساس انديشه ی اقبال است و آن را به ابعاد گوناگون چون زنده گي فردی، اجتماعي، اخلاق، هنر و ادبيات سرايت داده و به بحث در باره ی آن پرداخته است .
»خودی« در ديدگاه اقبال يعني دريافت نيروی خود يا نيروی درون به عبارت ديگر خودی يعني خود آگاهي و شناخت استعدادهای فرد و تسلط بر آن ها نظريه ی »خودی« توصيه به اتکا به خود است و در ابعاد اخلاقي با مفاهيمی چون »عزت نفس« و »اتکا به نفس« خويشاوند به شمار مي آيد.
اقبال اين نظريه را در کتاب اسرار خودی توضيح بيشتر داده است .
مرا ذوق »خودی« چون انگبين است
چه گويم؟ و اردات من هـــمين است(5)
در نظر اقبال همه هستي قايم به »خودی« است، از کوچک ترين ذره تا بزرگ ترين کهکشان ها قوام خويش  را از »خــودی« مي گيرند.
او تثبيت و استحکام »خودی« را در گرو »عشق« مي داند، بنا بر آن مي بينيم که نظريه ی اقبال پيش از هر چيز زاينده ی دو حس »جستجوگری« و »شور« است .
در نظر اقبال دو اصل »قدرت« و »عشق« اهميتي اساسي دارند و او خود آن را با عبارت »اختلاط قاهری و دلبری« توضيح مي دهد.
او نفي »خودی« را دست آورد اقوام ضعيف و مغلوب مي داند که برای از کار انداختن اقوام مقتدر و قدرت مند، آن ها را به رها کردن اقتدار و دست شستن از دنيا مي خوانند و به زهد و گوشه گيری و انزوا دعوت مي کنند. صوفيان جامعـه گریز را نيز از همين گروه مي داند و آن ها را تحت تأثير افکار افلاطون مي شمارد.

اقبال و پرورش نیروی خودی:
پروگرام عملي او برای پرورش نيروی »خودی« سه مرحله دارد:
• اطاعت تعبدی از احکام شرع .
• ترک گناهان و تسلط کامل بر خويشتن.
• دست يابي به مقام نيابت الهي .
بُعد اجتماعي نظريه »خودی« در آثار اقبال با کلمه »بي خودی« بيان مي شود و توضيح مفصل آن را در منظومــه ی رموز بي-خودی يافته مي شود .

اقبال اين نظريه را در مورد جامعه ی اسلامي به تفصيل مطرح مي کند و پيشنهادهای خود را ارائه مي دهد. او مي گويد: هر فرد مسلمان بايد به جامعه و اُمت اسلامي بپيوندند و »خودی« خويش را در »خودی« جامعه ی اسلامي حل کند.

اقبال دغدغه ی نیرومند شدن مسلمانان را دارد، او عقب مانده گي و انحطاط امروز ملت های مسلمان را مي بيند و از ضعف مسلمانان و پيشرفت غرب در علوم و تسلط آن بر نيروهای طبيعي بر سرنوشت مسلمانان حسرت مي خورد.

اقبال پيش از هرکس، خود مسلمانان را مقصر مي داند که از »خودی« دست شسته و کعبه را با چراغ غير روشن کرده اند.

او معتقد است که مسلمانان بايد علوم و سنن خود را احيا کنند، چرا که دست يابي به »خودی« اجتماعي تنها از راه حفظ ميراث و سنن فرهنگي امکان پذير است، به عقيده ی او مسلمانان بايد از سيره و سنت پيشينيان خود با خبر باشند و آنان را سرمشق قرار دهند.

توسعه ی زنده گي اجتماعي در گرو تسلط بر نيروهای طبيعت است و مسلمانان حق ندارند وظیفه ی خود را تنها عبادات فردی و انجام تشريفات ديني تلقي کنند. بلکه باید اسلام را در همه ابعاد اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی، سیاسی و… دخیل بدانند و نوع نظام پيشنهادی او نيز »خلافت« است و نمونه ی دوران حکمراني خلفای راشدين را مصداق آن مي داند. او رژيم سلطنتي (يا به تعبير خودش»ملوکيت«)، را زاينده ی برده گـي مي داند و برده گـي را نافي »خـودی« مي شمارد. رژيم جمهوری نيز از نظر او تفاوت چنداني با پادشاهي ندارد.
مـتــاع معني بيگانه از دون فطرتان جـويي
ز مـــوران شوخي طبـــع سليماني نمي آيـد
گريز از طرز جمهوری، غلام پخته کاری شو
کــه از مغز دو صد خر فکر انساني نمي آيد(6)
اقبال در عرصه ی هنر، به خصوص هنر ملت های شرق را مروج برده گي، يأس، خموده گي، رکود و انزوا مي داند. در نظر او، هنری ارزشمند است که به کار تربيت »خودی« آيد. گذشته از مثنوی اسرار خودی که در آن بخشي از آن نظرات خويش را در مورد شعر و ادبيات مسلمانان تشريح مي کند، در منظومه »بنده گي نامه« (ضميمه ی زبور عجم) با تفصيل بيشتر در مورد هنر برده گان سخن مي گويد و نقاشي و موسيقي زمانه ی خود را در زمره ی هنر برده گان نقد مي کند. همچنين در اين منظومه از مذهب برده-گان سخن مي گويد و مختصری را نيز در باره ی پرورش آزاد مردان اختصاص مي دهد.

ادامه دارد….

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع:
1. مقدمه ی دیوان اقبال لاهوری چاپ انتشارات سنایی تهران.
2. مقالات پژوهشی داکتر اسدالله حبيب بشير سخاورز در باره ی شاعران پارسي گوی نيم قاره ی هند (سايت آريايي و فردا).
3. کلیات اقبال/پیام مشرق ص.195.
4. کلیات اقبال/اسرار خودی. ص.89.
5. کلیات اقبال/ ص.345..
6. کلیات اقبال/افکار. ص.247.