„Inni í fundarherberginu sátum við með Anthony Crosland, nýjum utanríkisráðherra, en Callaghan var þá orðinn forsætisráðherra. Andrúmsloftið var fremur stirt. Tvær eða þrjár undirnefndir voru skipaðar sem funduðu hver í sínu horni. Þetta gekk þolanlega, en mér þóttu bresku samningamennirnir smásmugulegir. Þegar við hittum Crosland aftur sögðum við honum að þetta væru alltof miklir embættismenn. Hann tók undir þau sjónarmið að verið væri að eyða tímanum í karp um aukaatriði. Hann skildi að þetta myndi bara tefja farsæla lausn málsins. Til að gera langa sögu stutta tókust samningar og voru undirritaðir. Við gerðum nokkrar tæknilegar breytingar, en féllum aldrei frá meginkröfunni um að Bretar hyrfu út fyrir 200 mílurnar.“

Þessi frásögn er úr viðtali mínu við Guðmund H. Garðarsson alþingismann sem birtist í endurminningum hans, Maður nýrra tíma, sem út komu fyrir tæpum níu árum. Guðmundur var þá einn eftirlifandi af samningamönnunum um útfærslu efnahagslögsögunnar í 200 sjómílur en síðastliðinn mánudaginn var liðin hálf öld frá undirritun samninganna við Breta í Ósló.

Skýr markmið

Útfærslan í 200 mílur hafði verið aðalstefnumál Sjálfstæðisflokksins í alþingiskosningunum 1974. Flokkurinn vann þá glæsilegan sigur og hlaut 42,7% atkvæða á landsvísu og alls átta menn kjörna í Reykjavík. Þeirra á meðal var Guðmundur H. Garðarsson, formaður Verslunarmannafélags Reykjavíkur og blaðafulltrúi Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna.

Stjórnarmyndunarviðræðurnar tóku tvo mánuði og ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks settist að völdum 28. ágúst 1974 undir forsæti Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins. Eitt helsta markmið stjórnarinnar að fá viðurkenningu annarra þjóða á því að landgrunn Íslands og hafsvæðið yfir því væri hluti af íslensku yfirráðasvæði og að tryggja óskorað forræði þjóðarinnar yfir því.

 Í samræmi við þá stefnu gaf Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra út reglugerð 15. júlí 1975 um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur frá og með 15. október sama ár. Þegar reglugerðin tók gildi flutti Geir Hallgrímsson ávarp til þjóðarinnar og sagði meðal annars: „Annað hvort munum við semja til sigurs eða það verður okkar hlutskipti að berjast til sigurs.“

Framundan voru gífurleg átök.

Óbilgirni Breta

Ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar beitti öðrum aðferðum í baráttu sinni fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar en fyrri stjórn. Meiri breidd var í aðkomu og framkvæmd. Þegar í upphafi var komið á laggirnar viðræðu- og samninganefnd. Hana skipuðu Einar Ágústsson utanríkisráðherra, Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra, Þórarinn Þórarinsson, formaður þingflokks framsóknarmanna, og Guðmundur fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna, en þeir Þórarinn og Guðmundur áttu báðir sæti í utanríkismálanefnd Alþingis. Bresk samninganefnd kom hingað til fundar í nóvember 1975, en í forsæti hennar var Roy Hattersley aðstoðarutanríkisráðherra, sem enn lifir í hárri elli. Gefum Guðmundi orðið:

„Roy Hattersley sýndi mikið óþol á samningafundinum í Ráðherrabústaðnum. Hann var greinilega illa upplýstur um alvarleika málsins og hafði fengið ranghugmyndir um svigrúm til hugsanlegra samninga. Hann setti meðal annars fram hugmyndir um árlegar veiðiheimildir breskra togara innan 200 sjómílna fiskveiðilögsögunnar sem voru ekki í neinum tengslum við raunveruleikann. Með ljúfmennsku og kurteislegri framkomu Einars Ágústssonar utanríkisráðherra var Hattersley algjörlega afvopnaður. Hattersley rauk héðan í burtu sár og reiður. Segja má að þessi neikvæða nálgun Breta á fyrstu stigum málsins hafi ráðið úrslitum um forkastanlega framkomu bresku ríkisstjórnarinnar næstu misserin.“

Vestur-Þjóðverjar gefa eftir

Mun betur gekk í viðræðum við Vestur-Þjóðverjana. Þar skipti máli að Guðmundur hafði verið nemandi við Kílarháskóla og karfasérfræðingurinn Jakob Magnússon var sömuleiðis þýskmenntaður og kvæntur þýskri konu. Tengsl Guðmundar við þýska stjórnmálamenn komu sér líka vel á bakvið tjöldin við að ljúka samningaviðræðunum. Þá hafði Gunnar Thoroddsen iðnaðarráðherra verið í Þýskalandi fyrir stríð en hann hélt utan með nefndinni í stað Matthíasar Bjarnasonar sjávarútvegsráðherra. Öll þessi tengsl skiptu máli, ekki hvað síst reynsla og þekking Gunnars. Þó svo að Vestur-Þjóðverjar ættu ekki jafnmikilla hagsmuna að gæta og Bretar var grundvallaratriði að ná samningum við þá fyrrnefndu, því það skildi Bretana eina eftir. Guðmundur segir svo frá:

„Eftir að við höfðum snætt kvöldverð að loknum löngum samningafundum í Bonn kom ungur fulltrúi í viðræðunefnd Vestur-Þjóðverja að máli við mig einslega og segir: „Það kom sendimaður frá Lundúnum í gær til okkar og hann var með eina ósk: Að við skrifuðum ekki undir neinn samning við Íslendinga, fyrr en séð væri hvernig niðurstaðan yrði hjá Bretum. Meira sagði Þjóðverjinn ekki við mig, en horfði á mig stundarkorn eins og til að fullvissa sig um að ég skyldi hvaða skilaboð voru hér undirliggjandi: Vestur-Þjóðverjar höfðu ákveðið að semja við okkur óháð afstöðu Bretanna.“

Guðmundur sagði Gunnari, Einari og Þórarni frá samtalinu. Þeir voru sammála um að ráða orðin þannig að Vestur-Þjóðverjar væru tilbúnir til samninga og því rétt að halda uppi ítrustu kröfum. Morguninn eftir héldu samningaviðræður áfram og úr varð að sérfræðingar beggja landa settust niður afsíðis. Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur kom til íslensku samninganefndarinnar klukkustund síðar. Hann lokaði dyrunum og sagði: „Ég hefði aldrei trúað því að hægt væri að komast svona langt á frekjunni. Þeir samþykktu bara allt saman!“ Einari Ágústssyni varð þá að orði: „Það er bara kominn samningur! Nú hringi ég í Geir Hallgrímsson.“

Samkomulag við Vestur-Þjóðverja var undirritað 28. nóvember 1975. Þar með var vígstaða Bretanna orðin snöggtum verri. Þeir voru nú eina NATO-ríkið sem stóð í deilum við Íslendinga. Lyklunum var snúið Íslendingum í hag. Samkvæmt því var unnið áfram. Aldrei var efast um að sigur ynnist að lokum og aldrei kvikuðu stjórnarflokkarnir frá settu marki.

Merkustu atburðir lýðveldissögunnar

Bretar féllust á 200 mílna fiskveiðilögsögu Íslendinga og fengu takmarkaðar veiðiheimildir til 1. desember 1976. Deilunni lauk með fullnaðarsigri Íslendinga. Það var sólskin í Ósló 1. júní 1976. Mikill gleðidagur fyrir alla Íslendinga og ekki síður ánægjulegur dagur fyrir Oddvar Nordli forsætisráðherra og Knud Frydenlund utanríkisráðherra. Nokkrum mánuðum síðar tilkynntu Norðmenn að þeir myndu færa sína lögsögu út í 200 sjómílur.

Eins og áður sagði var Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra á þessum tíma. Hann lést í febrúar 2014. Misserin á undan hafði ég átt við hann löng viðtöl sem hann vildi gjarnan að kæmu út á bók en ekki hefur orðið að því. Mér er eftirminnileg í þessu sambandi frásögn hans af heimsókn sinni til Ráðstjórnarríkjanna nokkru eftir undirritun samningsins við Breta. Sú ferð var ævintýraleg, meðal annars heimsóttar framandi slóðir Miðasíulýðveldanna og honum veittar í meira lagi höfðinglegar móttökur áður en sest var að samningaborði í Kremlarhöllum. Sovétmenn fóru fram á varanlegar aflaheimildir innan íslenskrar lögsögu. Matthías barði í borðið: Landhelgisbaráttan hefði verið barátta Íslendinga fyrir efnahagslegu sjálfstæði sínu. Varanlegar veiðiheimildir Rússa eða annarra þjóða kæmu ekki til álita.

Í áramótaávarpi sínu 1977 sagði Geir Hallgrímsson meðal annars:

„Yfirráðin okkar yfir 200 mílna fiskveiðilögsögu er staðreynd — ævintýralegustu og örlagaríkustu tímamót í sögu íslensku þjóðarinnar eftir sjálfa lýðveldisstofnunina. Efnalega eigum við hér eftir enga afsökun, ef okkur tekst ekki að sjá sjálfum okkur farborða, þótt auðvitað sé við margvíslegan efnahagsvanda að glíma eftir sem áður.“

Þau orð eiga enn við.

Allar götur síðan hafa menn þrefað um verðtrygginguna, en ekkert breytist. Verðtryggingin var sett á með lögum og ef menn eru ósáttir er þá ekki hægt að breyta þessum lögum eða hreinlega fella þau úr gildi? Af hverju er það ekki gert? Veit það ekki.

Nú hafa ráðamenn enn og aftur gefist upp á efnahagsstjórninni og ákveðið að biðja þjóðina um umboð til að útvista henni til hagfræðinga í Brussel með von um að þeir geti komið skikki á óstýrilátt, íslenskt hagkerfi og hugsa sem svo: Ef við getum losað okkur við þessa helv…. krónu og tekið upp evru þá eru öll okkar efnahagsvandamál endanlega úr sögunni. Mér skilst hins vegar að til þess að geta tekið upp evru þurfum við fyrst að koma skikki á verðbólguna og vextina, halda þeim stöðugum við ákveðið viðmið í a.m.k. 2 ár. Ef við getum gert það til þess að taka upp evru, af hverju erum við ekki búin að því fyrir löngu? Veit það ekki.

Jú, annars, við þurfum víst að breyta s.k. vinnumarkaðsmódeli. Fjármálaráðherra til 10 ára og núverandi framkvæmdastjóri atvinnuvegasamtaka var loks að fatta þetta og benda á að til að koma böndum á verðbólguna, verðbólguvæntingarnar, undirliggjandi verðbólgu, kjarnaverðbólgu og verðbólgu án húsnæðisliðar þurfi að breyta vinnulöggjöfinni. Lög um stéttarfélög og vinnudeilur eru frá 1938. Um leið þurfi að auka valdheimildir ríkissáttasemjara þannig að hlutverk hans verði annað og meira en að skaffa deiluaðilum fundaraðstöðu og baka ofan í þá vöfflur. Af hverju er það ekki gert? Veit það ekki.

Andstæðingum ESB aðildar er tíðrætt um fiskveiðiauðlindina. Svona okkar á milli er mér andsk….. sama um þessa blessuðu fiskveiðiauðlind. Það er ekki eins og ég geti labbað niður á bryggju, keypt mér bát og farið að veiða úr „sameign þjóðarinnar,“ því fyrst þarf ég að leigja eða kaupa aflaheimildir af einhverjum manni fyrir austan fyrir morð fjár.

Þingmanni einum, sem eitt sinn stýrði einu stærsta fyrirtæki landsins og setti það nánast á hausinn, er mjög í nöp við þetta fiskveiðistjórnunarkerfi og ofurhagnað og arðgreiðslur eigenda útgerðanna og sérstaklega þá ósvinnu að fjárfesta arðinum í óskyldum rekstri. Hvað á maðurinn við? Í hverju eiga menn að fjárfesta? Miðaldaköstulum á meginlandinu eða 800 fermetra frístundahúsum á Vesturlandi eins og útrásarvíkingarnir upp úr síðustu aldamótum? Þetta fiskveiðistjórnarkerfi var sett á með lögum. Ef menn eru ósáttir við kerfið af hverju breyta þeir ekki lögunum? Veit það ekki.

Það eina sem ég veit er að allt, sem hér hefur verið upp talið, er mannanna verk. Ef menn eru ósáttir þá vinda þeir sér í að lagfæra það sem miður hefur farið. Það mun krefjast vandaðs undirbúnings, yfirlegu og mikillar vinnu. Ætli það sé ekki þar sem hundurinn liggur grafinn?

Bestu kveðjur úr óbærilegum léttleika tilverunnar.

Mogginn varð blað allra landsmanna með því að opna blaðið fyrir öllum skoðunum. Það skildi hin flokksblöðin eftir í rykmekki, þau visnuðu á meðan Mogginn blómstraði. Þegar best lét var staðfestur áskrifendafjöldi Morgunblaðsins samkvæmt mælingum 55.500. Þá var mannfjöldi á Íslandi ríflega 200 þúsund manns. Ef Morgunblaðið hefði haldið sínum hlut væru áskrifendurnir í dag um 100 þúsund, enda slagar þjóðin hátt í 400 þúsund manns.

Áskrifendafjöldinn hefur hins vegar skroppið saman og nú eru innan við 10 þúsund manns með áskrift að Morgunblaðinu alla daga vikunnar. Þetta er í raun tíundi hluti þess sem var þegar best lét. Hvernig fór þetta svona? Hvað gerðist á Mogganum sem gerði þjóðina afhuga honum?

Orðið á götunni er að engin ein ástæða sé fyrir þessari hnignun blaðsins, sem eitt sinn var blað allra landsmanna. Matthías og Styrmir komust á aldur og hættu. Svo komu nýir eigendur og ritstjórnarstefnan breyttist. Svo var Davíð Oddsson ráðinn ritstjóri og áskrifendafjöldinn hrundi. Mogginn varð grímulaust áróðurstæki fyrir eigendur sína, stórútgerðina í landinu, og áskrifendur flúðu áfram. Margir töldu Davíð helsta vandamál Moggans.

Nú er Davíð horfinn af velli og orðið á götunni er að hann kunni að hafa verið hafður fyrir rangri sök. Davíð hafi alls ekki verið helsta vandamál Moggans. Mögulega hafi hann verið rödd skynseminnar inni á ritstjórn Morgunblaðsins. Nú vaði þar uppi hver fáráðlingurinn á fætur öðrum, skrímsladeild Sjálfstæðisflokksins hafi tekið öll völd, í raun sé Morgunblaðið orðið eins og óritstýrður fjölmiðill, engu skárri en samfélagsmiðlar.

Þrátt fyrir áratugahnignun Morgunblaðsins hefur blaðið fram til þessa haldið í hefð Matthíasar og Styrmis um að hleypa öllum skoðunum að í blaðinu. Á leiðaraopnu hafa stjórnmálaflokkarnir, sem sæti eiga á Alþingi, fengið að birta reglulega pistla frá sínu besta fólki. Meðal annars hefur Dagur B. Eggertsson birt reglulega pistla á vegum Samfylkingarinnar.

Dagur hefur verið einhver rökfastasti og öflugasti talsmaður þess að hagsmunum Íslands sé betur borgið með aðild að ESB en að landið standi utan sambandsins. Nú er fram undan þjóðaratkvæðagreiðsla um það hvort Ísland skuli taka upp að nýju aðildarviðræður við ESB. Ekki hefur farið fram hjá nokkurri manneskju að andstæðingar aðildar eru algerlega að missa sig og eru á yfirsnúningi í því að reyna að sannfæra þjóðina um að rétt sé að segja nei. Þá gerist það allt í einu að Morgunblaðið tilkynnir Degi B. Eggertssyni að ekki verði birtar fleiri greinar frá honum á leiðarasíðu blaðsins.

Orðið á götunni er að þetta eitthvert grófasta dæmið um ritskoðun á Íslandi frá því Davíð Oddsson ætlaði að leggja fram fjölmiðlafrumvarp sitt með ákvæði um að sérstök nefnd undir forsjá hans sjálfs skyldi ákveða hverjir fengju að reka fjölmiðla á Íslandi og hverjir ekki. Á endanum lagði hann fram frumvarp sem bannaði í raun pólitískum andstæðingum hans að eiga dagblað. Það fór eins og það fór og varð hans pólitíski banabiti.

Orðið á götunni er að þetta sé alls ekki í fyrsta sinn núna á síðustu mánuðum sem yfirstjórn Morgunblaðsins ritskoðar efni. Kolbrún Bergþórsdóttir var einn allra vinsælasti pistlahöfundur Morgunblaðsins og átti sér dyggan aðdáendahóp sem las ávallt hennar pistla sem birtust á öftustu síðu Sunnudags Moggans. Kolla hefur hins vegar sínar skoðanir og liggur ekki á þeim. Hún var rekin og vinnuframlag afþakkað á uppsagnarfresti þegar borgarstjórnarkosningar voru fram undan. Ekki tilviljun. Mogginn og eigendur hans þola greinilega ekki aðrar skoðanir en þær sem falla að skoðunum skrímsladeildar Sjálfstæðisflokksins og Miðflokksins.

Orðið á götunni er að af sé það sem áður var, er Morgunblaðið var blað allra landsmanna. Nú er blaðið í raun orðið óritstýrður áróðurssnepill auðmanna og einangrunarsinna, ómerkilegur samfélagsmiðill, álíka áreiðanlegur og prívatsamfélagsmiðill Donalds Trumps.

Sjá frétt: Ísfélagið missir vigtunarleyfi í hálft ár

Heimildarmenn Eyjunnar sem þekkja til á Langanesi segja að eftir að vigtunarleyfið var afturkallað hafi afli af bát Ísfélagsins endurvigtaður af Fiskmarkaði Þórshafnar, þaðan er aflinn sendur í vinnslu. Samkvæmt fyrirtækjaskrá Skattsins er stjórnarmaður og raunverulegur eigandi þess Stefán Friðriksson, forstjóri Ísfélagsins.

Ákvörðunin íþyngjandi

Ákvörðun Fiskistofu hefur vakið mikla athygli þar sem talað er um að „átt hafi verið við vigtina“ með þeim afleiðingum að hún vigtaði alltaf um 6 til 7 prósentum minna en aðrar vigtir.

Ísfélagið fór fram á aðra rannsókn á málinu til að hægt sé að koma sjónarmiðum fyrirtækisins á framfæri. Þá sé ákvörðunin um að afturkalla vigtunarleyfið íþyngjandi fyrir Ísfélagið: „Fyrirhuguð stjórnvaldsákvörðun Fiskistofu telst verulega íþyngjandi fyrir Ísfélagið, auk þess sé deilt um málsatvik, þ.á.m. forsendur fullyrðinga Fiskistofu sem eru ekki alls kostar ljósar,“ segir í athugasemdum Ísfélagsins til Fiskistofu.

Pistlahöfundur hefur staðið í þeirri bjargföstu trú að 29. ágúst næstkomandi verði kosið um það hvort íslenska þjóðin vilji hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Hún hefur kosið að halda sig við þá skoðun að þjóðaratkvæðagreiðslan snúist einmitt um það, enda veit hún mætavel hvað mun standa á kjörseðlinum. Hún verður þó að viðurkenna að stundum hefur hún orðið ringluð og hugsað með sér hvort það geti verið að hún sé að misskilja eitthvað.

Hún fylgist með þjóðfélagsumræðunni og það hefur ekki farið fram hjá henni hversu margir tala eins og landsmenn séu þann 29. ágúst að fara að kjósa um það hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Meðal þeirra sem tala á þennan veg eru þrautþjálfaðir stjórnmálamenn, núverandi og fyrrverandi, sem tilheyra flokkum sem nú eru í stjórnarandstöðu.

Auk „the usual suspects“ í stjórnarandstöðunni sem haga málflutningi sínum á þennan einkennilega hátt má til dæmis nefna ráðherrana fyrrverandi Björn Bjarnason og Guðna Ágústsson sem draga ekkert af sér í hræðsluáróðri. Rétt er einnig að nefna Hjört J. Guðmundsson alþjóðastjórnmálafræðing, en hann er maðurinn sem einhverjir kalla Íslandsmeistara í andstöðu við Evópusambandið. Hann mun hafa skrifað rúmlega sextíu greinar á fimm mánuðum þar sem hann varar ákaft við sambandinu.

Óttinn við aðild Íslands að Evrópusambandinu skín í gegnum skrif þessara manna, stjórnarandstöðunnar og ótal félaga þeirra. Þessi hópur má ekki til þess hugsa ógrátandi að þjóðin fái að kjósa um viðræður, sem jafngilda engan veginn aðild.

Það er erfitt að taka mark á þessum einstaklingum í því mikla tilfinningauppnámi sem þjakar þá svo mjög og mun einungis færast í aukana á næstu vikum og mánuðum. Þeim er örugglega meinilla við að þeim sé bent á að taka Dag B. Eggertsson sér til fyrirmyndar í málflutningi sínum. Sá góði þingmaður Samfylkingarinnar er ætíð yfirvegaður og málefnalegur í umræðum og skrifum um Evrópusambandið. Hann veit greinilega um hvað hann er að tala en það sama er varla hægt að segja um ansi marga andstæðinga Evrópusambandsins hér á landi, sem tala og skrifa af svo áberandi heift að illmögulegt er að taka mark á þeim.

Vanstillingin í málflutningi fjölmargra þeirra sem hræðast já-ið getur tekið á sig stórfurðulegar myndir. Guðni Ágústsson lét hafa eftir sér: „Við viljum verja fullveldið og Ísland og fjallkonuna okkar. Og segjum nei. Stattu vörð um fjallkonuna fríðu, láttu ekki nauðga henni.“

Guðni er greinilega tilfinningaríkur maður, en með orðum sínum er hann ekki að gera sjálfum sér greiða. Menn sem tala á þennan hátt þurfa greinilega að róa sig, sennilega í langan tíma, áður en þeir geta náð áttum á ný.

Þeir sem berjast fyrir nei-inu 29. ágúst ættu að geta komið þeirri skoðun sinni á framfæri án tryllingslegs hávaða og hræðsluáróðurs og líka án þess að bulla. Það er fullkominn óþarfi að tala og skrifa eins og þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst jafngildi því að Ísland verði aðili að Evrópusambandinu segi þjóðin já.

Ef þjóðin segir nei þá nær málið ekki lengra. Ef þjóðin segir já þá getur þessi hópur tekið upp þá iðju að æpa og skrækja um hætturnar sem bíða okkar verði af aðild. Það er alltof snemmt núna og er farið að þreyta marga landsmenn sem hrista höfuðið yfir þessum taugaveiklislega hávaða og hætta að hlusta vegna þess að þeir vilja fá frið.

Eigi að miða við hávaða og læti þá má vel segja að andstæðingar aðildar Íslands að Evrópusambandinu hafi yfirhöndina í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst. Þetta er að stórum hluta fólk sem er furðulega æst og nánast tryllt af hræðslu við að þjóðin kunni að setja X við já-ið. Já-i sem byggist á því að kanna hvað sé í boði og hvort til verði samningur sem feli í sér betri lífskjör fyrir landsmenn. Það hljóta að teljast fréttir til næsta bæjar ef andstæðingar inngöngu Íslands í Evrópusambandið eru á móti betri lífskjörum.

Forvitra afturhaldið á Íslandi, sem hefur meðfædda andúð á álfunni sinni og frábiður sér samvinnu við hana, býr yfir þeirri náðargáfu að geta séð hvernig framtíðin muni leika landsmenn. Fyrir vikið reynist því létt verk og löðurmannlegt að semja við aðrar þjóðir án þess að setjast með þeim við borðið.

Þetta liggi allt fyrir! Það sé ekkert um að semja!

Og mikil var þá sú guðs gæfa að þessir menn voru ekki í samninganefndum Íslands um efnahagslögsögu og hafréttindi á sínum tíma. Þeim leik hefðu þeir ávallt tapað fyrir fram, af eigin hvötum. Því eigðu þá bara tjakkinn sjálfur, helvískur!

Þessi nöldrunarþjónusta Íslands hefur frá einni öld til annarrar goldið slíkum varhug við tengslum Íslands við útlönd að ekkert nema efsta stig gífuryrðanna hefur hæft þeirra málflutningi. Stofnaðildin að Nató undir miðja síðustu öld jafnaðist á við landráð, Varnarsamningurinn við Bandaríkin voru svik við nýfengið sjálfstæði, Fríverslunarsamningur EFTA-þjóðanna átti að draga efnahaginn saman og skapa víðtækt og langvarandi atvinnuleysi, og með EES-samningnum átti þjóðin að glata fiskimiðunum og öðrum auðlindum sínum til frambúðar. Núna er þjóðaratkvæðagreiðslunni um að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið líkt við nauðgun á fjallkonunni.

Og nöldrið er nákvæmlega eins frá einum tíma til annars, þótt fyrir liggi að allir samningarnir hér að ofan, sem voru kláraðir með sóma og sann, hafa reynst slíkur happafengur fyrir íslenska þjóð að um það deilir enginn lengur. Velsæld Íslendinga og ríkidæmi á nýrri öld má þakka þeim tryggðaböndum sem voru treyst á þeirri síðustu, beggja vegna Atlantsála. Það er söguleg staðreynd. Og allir vildi þá Lilju kveðið hafa í dag, einnig þeir sem voru á móti þessum framfarasamningum á fyrri tíð.

„Lýðræði gengur ekki út á það að forðast upplýsingar, heldur að afla þeirra, svo hægt sé að taka upplýsta ákvörðun.“

Spurningin í ágúst, sem þjóðin fær að svara, er einföld; viljum við vita? Og hún er að því leyti afhjúpandi að afturhaldið, sem áður var nefnt, vill ekki vita! Það liggur hreinlega fyrir. Það frábiður sér að vita hvort samningur geti verið landsmönnum til hagsbóta. En öllum almenningi eigi að líða betur fyrir vikið, í fáviskunni einni saman. Þá sé beinlínis eftirsóknarvert að sjá ekki hvað er í boði í lífinu.

Því eigðu tjakkinn, helvískur! Hann er örugglega ekki nothæfur!

Hvaða staðreyndir liggja fyrir? Þær skipta meginmáli. Veigamestar eru þær fyrir unga fólkið í landinu sem býr við mesta vaxtaokur álfunnar. Eða á það að heita viðunandi inn í langa framtíð að greiða að jafnaði þrefalt hærri vexti fyrir húsnæði sitt hér á landi en gengur og gerist í mörgum helstu nágrannalöndum okkar? Og er við hæfi að þurfa að greiða mörgum sinnum fyrir íbúðina, eða færi betur á því að gera það aðeins einu sinni? En hvað liggur fyrir í þessum efnum? Jú, afborganir af húsnæðislánum landsmanna gætu lækkað um hundrað milljarða á ári með upptöku gjaldmiðils sem heimurinn tekur mark á í milliríkjaverslun, eða sem jafngildir milljónum á ári fyrir hvern og einn húsnæðiskaupanda. Ár eftir ár.

Spurningin er nefnilega þessi – og hún er einföld og skiljanleg; gætum við haft það betra? Munu afkomendur okkar eiga möguleika á meiri hagsæld en áar þeirra og forfeður þurftu að sæta á sínum tíma, sem fundu það einmitt á eigin skinni að ævin dugði þeim ekki til að greiða upp lán sín?

Lýðræði gengur ekki út á það að forðast upplýsingar, heldur að afla þeirra, svo hægt sé að taka upplýsta ákvörðun.

Það er meginmálið.

Og það er bragur að þeirri lífssýn að vilja sjá hvað er í boði eftir því sem ævinni fleygir fram. Því fylgir aftur á móti vanmáttarkennd að forðast upplýsingar af því tagi, enda er gáfulegra að vita meira en minna.

Um það snýst þjóðaratkvæðagreiðslan í haust.

„Lýðræði gengur ekki út á það að forðast upplýsingar, heldur að afla þeirra, svo hægt sé að taka upplýsta ákvörðun.“

En fyrir börn er tíminn eitthvað allt annað.

Eitt ár í lífi fullorðins einstaklings getur liðið hratt og horfið inn í hversdagsleikann
Eitt ár í lífi barns getur hins vegar mótað heila framtíð

Þegar barn er að þroskast skiptir hver mánuður máli.
Stundum hver vika.

Þess vegna er bið aldrei hlutlaus þegar börn eiga í hlut.

Bið eftir greiningu.
Bið eftir sálfræðingi.
Bið eftir talmeinafræðingi.
Bið eftir stuðningi, úrræðum eða skilningi.

Á meðan heldur tíminn áfram.

Barn með einhverfu hættir ekki að þroskast meðan umsókn er í vinnslu.
Barn sem glímir við kvíða, áföll eða taugaþroskaraskanir getur ekki sett lífið á pásu meðan kerfið reynir að finna út hvað er að.

Og þess vegna eru biðlistar ekki bara skipulagsvandamál.

Þeir eru tapaður tími sem kemur ekki aftur.

Við vanmetum oft hvað bernskan hefur mikil áhrif á allt lífið.

Margir fullorðnir bera enn í dag með sér sársauka frá æsku sinni.
Ekki aðeins vegna þess sem gerðist heldur líka vegna þess sem gerðist ekki.

Stuðningurinn sem kom aldrei.
Skilningurinn sem enginn sýndi.
Greiningin sem fékkst alltof seint.
Kennarinn, sálfræðingurinn eða hjálpin sem hefði getað breytt öllu.

Sumt fólk mun aldrei alveg ná að vinna sig út úr því.

Því bernskan hverfur ekki þótt að hún sé í fortíðinni.
Hún fylgir okkur áfram inn í fullorðinsárin og mótar sjálfsmynd, öryggi, sambönd og líðan.

Þess vegna skiptir snemmtæk hjálp svo miklu máli.

Ekki vegna þess að við séum að reyna að „laga“ börn.
Heldur vegna þess að börn eiga rétt á því að fá tækifæri til að blómstra áður en vanlíðan, einangrun eða erfiðleikar festa rætur.

Við tölum stundum um eitt eða tvö ár eins og það sé stuttur tími.
En fyrir barn getur eitt ár verið heil eilífð.

Á þessum árum eru tengingar heilans að mótast, félagsfærni að byggjast upp og sjálfsmyndin að verða til.

Þegar hjálpin tefst eða kemur ekki geta afleiðingarnar orðið langvarandi.

Kannski er stærsti misskilningurinn sá að við höldum að tími sé jafn fyrir alla.

Klukkan gengur vissulega á sama hraða.
En mannleg reynsla af tíma er gjörólík.

Sá sem bíður eftir afgreiðslu í Bónus upplifir óþolinmæði.
Foreldri sem bíður eftir hjálp fyrir barn sitt upplifir ótta og kvíða.
Og barn sem fær ekki þann stuðning sem það þarf upplifir oft eitthvað sem það getur ekki útskýrt með orðum.

Þetta snýst ekki aðeins um heilbrigðiskerfið, félagskerfið eða skóla.

Þetta snýst um hvernig samfélag við viljum vera, hvernig við veljum að vera.

Hvort við skiljum raunverulega að tími barna er ekki endurnýjanleg auðlind.

Því þegar barn bíður, bíður tíminn ekki.

Og stundum getur samfélagið eytt árum í bið sem einstaklingur reynir síðan að endurheimta allt sitt líf….

Fundur var haldinn á Þingvöllum við Öxará um miðja tíundu öld til að ræða samskipti Íslands við útlönd. Nokkur Evrópulönd höfðu bundist samtökum um sameiginlegt myntsvæði og viðskiptafrelsi og flutning á vinnuafli milli landa. Innan þessa ríkjasambands var víðast hvar velsæld og friður. Ísland var utan þessa bandalags enda einkenndist efnahagsstjórnin af mikilli óreiðu, hæstu launum í Evrópu, óðaverðbólgu, himinháum vöxtum og almennri óánægju með kaup og kjör. Ungt og gamalt fólk flúði land í leit að efnahagslegum stöðugleika og sagðist ekki hafa efni á því að búa í landinu.

Nokkrir íslenskir höfðingjar vildu ganga í þetta bandalag. Fremstir í flokki voru menn sem höfðu viða farið og líkaði vel þessi sameiginlegi markaður. Gunnar á Hlíðarenda og Kjartan Ólafsson voru atkvæðamiklir í þeim. „Ég skulda fleiri milljónir í Hlíðarenda,“ sagði Gunnar. „Vaxtastigið er hærra en nokkurs staðar á byggðu bóli. Íslenska krónan er vonlaus gjaldmiðill sem sveiflast eins og fuglahræða í vindi.“

Gunnlaugur ormstunga tók undir þetta. „Lífskjörin á Íslandi verða að vera sambærileg við önnur lönd. Fleygjum krónunni á hauga sögunnar.“

Stóreignamaðurinn Snorri goði Þorgrímsson var þessu ósammála. „Ég vil fá að gera upp minn útflutning í evrum en halda krónunni til heimabrúks. Hún kemur sér vel í næsta hruni.“ Skarphéðinn Njálsson óttaðist að Íslendingar misstu frelsi sitt til að drepa hver annan fyrir litlar sakir. „Ég læt ekki Brussel segja mér fyrir verkum,“ sagði hann glottandi. Skömmu áður hafði hann drepið Höskuld Hvítanesgoða fósturbróður sinn sér til skemmtunar. Grettir Ásmundsson sagði að innganga í bandalagið jafngilti því að nauðga fjallkonunni. „Og tala ég af reynslu,“ bætti hann við.

Þegar málið virtist komið í pattstöðu reis upp Þorgeir Hávarsson. Hann var stuttorður að vanda og sagði:

„Þorgeir heiti ég og er ég íslenskur maður. Mig fýsir lítt að fara að siðum annarra þjóða.“

Þingheimi þótti þessi ummæli svo snjöll og rammíslensk að ákveðið var að yfirgefa alla fjölþjóðlega samvinnu og gera Þorgeir að leiðtoga. Vextir héldu áfram að hækka og ungt fólk flutti til útlanda. Hlíðarendi var seldur á nauðungaruppboði. Skarphéðinn hélt áfram að drepa menn. Þorgeir stýrði samfélaginu beint í enn meiri efnahagskreppu. Hann sat sem fastast í íslenskri einangrunarstefnu uns landið var tekið til gjaldþrotaskipta. Þorgeir kallaði það reyndar varnarsigur íslenskra hagsmuna í viðtali á Útvarpi Sögu.

Í viðtalinu ræðir hún ítarlega um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hún segir að Evrópusambandið sé ekki markmiðið heldur leið að markmiðinu að tryggja almannahagsmuni. „Í mínum huga er þetta mál fyrst og síðast almannahagsmunir umfram sérhagsmuni,“ segir hún. „Fólk verður að spyrja sig að því hverjir það eru sem reyna að koma í veg fyrir að við fáum að minnsta kosti að sjá samninginn.“

Á þeim tíu árum sem Viðreisn hefur verið starfandi hafi minnst tvisvar sinnum gerst að fólk hafi fengið hótanir taki það sæti á lista flokksins:

„Það hefur gerst. Ég vil ekki búa í þannig samfélagi,“ sagði hún.

„Þetta er eitthvað sem fær mann til að hugsa af hverju maður er í þessu og þá skiptir máli að vera frjáls og vera óháður. Vera ekki hræddur við að leggja áherslu á það sem maður trúir á og hefur hugsjónir fyrir, þó hitt kunni að vera þægilegra.“

Í grein sem hann skrifar á vefsíðu sína í dag beinir hann meðal annars spjótum að Brim: „Brim, sem er einn stærsti kvótahafi á Íslandi og þar með einn helsti greiðandi veiðigjalda, hefur ekki upplifað mikla ógn við tilvist sína síðan að veiðigjaldafrumvarpið var samþykkt eftir lengsta málþóf Íslandssögunnar úr hendi stjórnarandstöðuflokkanna á þingi,“ skrifar Þórður Snær.

„Markaðsvirði Brims hefur þvert á móti rokið upp og aukist um 60 prósent, eða rúmlega 63 milljarða króna, á þeim tíu mánuðum sem liðnir eru frá samþykkt laganna. Það er því nóg til, reksturinn í miklum blóma og fjárfestingagetan gríðarleg. Svo gríðarleg að það var hægt að handsala 30 milljarða króna díl til að kaupa Lýsi, stóran hlut í pizzukeðju og eignarhlut í Morgunblaðinu við eldhúsborðið hjá Katrínu.“

Hann segir skýrsluna um fjárfestingar útgerðarfjölskyldna hafa vakið mikil viðbrögð:

„Nánast fyndið hefur verið að fylgjast með Morgunblaðinu, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS) og hlaðvarpstrúðunum sem hafa það hlutverk að gaslýsa fólk í þágu útgerða landsins reyna að afflytja innihald skýrslunnar. Greinilegt er að það stingur að verið sé að opinbera fáveldisáhrifin sem kvótakerfið hefur leitt af sér.“

Þórður Snær segir að fyrir sér sé stærsti kosturinn sem getur fengist með Evrópusambandsaðild sá að brjóta upp óformlega valdakerfið sem byggst hefur upp hérlendis í krafti fákeppni og í vari örgjaldmiðils. „Kerfi þeirra sem hagnast á grundvelli betra aðgengis að tækifærum, upplýsingum og peningum annarra sem þeir nálgast á gráa svæðinu milli viðskipta og stjórnmála. Kerfi þeirra sem berjast nú af mestum ofsa gegn viðræðum vegna þess að það hefur af þeim völd,“ segir hann.

„En mesti ávinningurinn sem við munum fá er uppbrot á þessu heimóttarlega strokusamfélagi sem lýst er hér að ofan. Þar er þó einungis bent á þrjú nýleg vandamál, fákeppnisumhverfisins, samkeppnisleysisins og þess valdakerfis sem við höfum því miður komið okkur upp í krónuhagkerfinu á Íslandi.“