Á litla Íslandi æðir verðbólgan áfram og minnir á gamla daga. Vextir eru hækkaðir og lífskjörin versna. Páskaveðrið var óvenju slæmt með tilheyrandi lokunum og ófærð.

Á þessum viðburðaríku tímum vakti þó stóra páskaeggjamálið mesta athygli landsmanna. Landspítalinn ákvað að gefa ekki starfsfóki sínu páskaegg vegna sparnaðarkröfu stjórnvalda. Þetta var missir fríðinda sem má meta á ca 2500 – 3000 krónur. Eggin voru ekki sérlega stór og fengust með magnafslætti. Ýmsir urðu til að gagnrýna þessa ákvörðun að spítalinn gæfi ekki starfsfólki sínu 15 – 20 þúsund hitaeiningar af nammi ásamt innihaldsríkum málshætti til að fagna upprisu frelsarans.

Þetta mál hleypti af stað stórfenglegri rannsóknarblaðamennsku. Fjölmiðlar hringdu í sveitarfélög og fyrirtæki um allt land til að spyrja hvernig sælgætisgjöfum til starfsmanna væri háttað. Ekki var talað um annað á vefmiðnum. Enn ein vaxtahækkun seðlabankans týndist í súkkulaðiryki. Kópavogsbær gaf ekki egg en Reykjavíkurborg gaf sumum en öðrum ekki. Akureyrarbær svaraði ekki ítrekuðum spurningum rannsóknarblaðamanns. Hafnarfjarðarbær gaf öllum egg með uppbyggilegum, heimasmíðuðum málshætti. („Lífið er ferðalag en ekki kapphlaup!“) Gjafmildur ráðherra gaf sínu starfsfólki páskaegg í sérútbúnum gjafaöskjum með skemmtilegum texta. Þessi mismunun milli vinnustaða fyllti þjóðina réttlátri ofsareiði.

Landsmenn gáfu skít í manneldismarkmið og hollustukjaftæði landlæknis og heimtuðu sælgæti að gjöf frá vinnuveitandanum. Dramatíkin var mikil. Harmur fólks á átakasvæðum var léttvægur miðað við sorg lækna og hjúkrunarliðs vegna stóra páskaeggjamálsins. Þetta skemmtilega páskaeggjadrama gekk þó hratt yfir enda um að ræða appelsínugula veðurviðvörun í vatnsglasi.

Sú stund rennur upp í lífi sérhvers barns að það gerir sér grein fyrir því að gæðum heimsins er misskipt. Í kjölfarið á þeirri uppgötvun mun barnið staðsetja sig sjálft á þessu rófi allsnægta. Kannski gerist þetta í heimsókn hjá leikfélaga sem býr við þrengri kost. Eða heima hjá vinum foreldra sem búa í höll og eiga bílaflota.

Síðar lærir maður að þetta snýst ekki bara um það sem fólk á, heldur hvernig það stillir því upp til sýnis. Þetta er eiginlega beint úr Goffman: hversdagslífið er svið þar sem við komum fram, veljum hlutverk, stillum okkur upp og reynum að hafa áhrif á það hvernig aðrir sjá okkur. Við erum ekki bara til í heiminum, við erum að túlka okkur í honum, og aðrir eru að lesa þá túlkun jafnóðum.

Hugsanlega var auðveldara að áætla stétt og stöðu fólks áður en tæknivæðingin setti samfélagið á hliðina. Það hljómar eins og þversögn að um leið og við fórum að útvarpa öllu okkar einkalífi, þá hvarf líka stór hluti heimildargildis alls sem við sendum frá okkur. Þegar við fengum tækifæri til að sýna og segja frá fórum við ekki að útvarpa eins og strangheiðarlegir stríðsfréttamenn, heldur fórum við að sviðsetja eigið líf. Fyrir öðrum, auðvitað, en ekki síður fyrir sjálfum okkur. Netsjálfið er gráðugt og heimtar stöðugar fórnir.

En vandamálið er kannski að þetta er ekki lengur neitt aðskilið „netsjálf“. Þetta er orðið eitt samofið kerfi; líkaminn og skjárinn vinna saman. Sjálfið er orðið eins konar sambland, þar sem maður hættir að fara „á netið“ og fer einfaldlega að lifa þar líka. Sviðið er endalaust. Eins og Guð er netið alls staðar.

Netsjálfinu er í dag úthýst úr sárafáum rýmum. Búningsklefar í sundlaugum, sundlaugarnar sjálfar og gangar á sjúkrahúsum eru hugsanlega einu staðirnir þar sem hægt er að fá frið. Svo lengi sem maður er tilbúinn að tuða í túristum á handklæðinu. „Read the sign.“

Einhvern tímann voru messur og helgihald á þessum lista, en það var áður en Íslendingar bjuggu til samfélagslegt norm úr því að horfa á fótboltann af kirkjubekknum með hljóðið á lægsta styrk. Jarðarfarir, brúðkaup og fermingar mega sín einskis fyrir forsíðum fréttamiðla, veðmálasíðum og Instagram. Memes fljúga yfir hausamótum á ungabörnum á meðan presturinn skvettir vígðu vatni á barnið og það er nóg að einn kirkjugestur heyri nafnið og skelli því svo á hópspjallið. Bakherbergin, staðirnir þar sem ekki þurfti að standa sig fyrir augnliti almennings, eru óðum að hverfa.

Og þá erum við komin í skíðabrekkuna.

Skíðaíþróttin þótti lengi vera lúðalegasta sportið, fast á eftir skákinni. Eina fólkið sem virkilega skildi skíðaíþróttina voru börn í smáþorpum á norðlægum slóðum, undirrituð meðtalin, og ofuríkt fólk í amerískum bíómyndum sem þurfti að kaupa sér persónuleika af norskum skíðakennurum.

Einn daginn fyrir örfáum árum datt einhverjum appelsínugulum áhrifavaldi hér á landi í hug að koma skíðaíþróttinni í tísku hjá kreðsunni sem hvorki hefur áhuga á skíðum né íþróttum. Nú hafa skíðabrekkurnar fyllst af fólki sem er á svæðinu til þess eins að klæðast skíðafatnaði með skærlitum gervifeldi, taka sjálfsmyndir fyrir samfélagsmiðla og drekka áfengi á meðan plötusnúður á egótrippi brosir framan í markaðsteymið sem stóð fyrir öllu saman. Skíði eru komin í tísku og það er rífandi stemning á staðnum.

Frístundir og íþróttaiðkun eru ekki bara eitthvað sem fólk gerir, heldur eitthvað sem fólk notar til að staðsetja sig. Ekki bara „ég get svona,“ heldur „ég er svona.“ Munurinn er sá að nú er þessi framsetning orðin stöðug og sýnileg, því myndavélin er alltaf með.

Þannig verður skíðabrekkan ekki lengur staður þar sem fólk fer til að skíða, ekki frekar en fólk fer í sund til að synda. Skíðabrekkan er svið þar sem fólk fer til að sjást vera þar. Skíðin sjálf verða prop á ljósmynd. Bakgrunnur. Það sem skiptir máli er að ná vinklinum, að það sjáist að það hafi verið gaman og að maður hafi ekki verið neitt sérstaklega upptekinn af myndavélinni sem náði öllu ferlinu svona saumlaust.

Á sama hátt og World Class drap heiðarlega leikfimi og bjó til kúltúrskrímsli sem virðist byggja á gildum persónu Pierce Brosnan úr The Thomas Crown Affair, hafa áhrifavaldarnir breytt skíðasvæðunum í einhverja dystópíska útgáfu af brúðkaupssenu úr Frozen.

Lausnin á þessu öllu saman er auðvitað eitthvað sem enginn hefur stjórn á. Versnandi veður.

Það tekur enginn skvísumynd í stórhríð.

Íranir svöruðu með því að loka Hormuzsundi og verð á olíu hækkaði hrikalega og öll lönd heims fengu svo sannarlega að finna fyrir því. Hér á Íslandi hafa neytendur heldur betur orðið þess varir að olíufélögin setja hækkanir á heimsmarkaðsverði á olíu beint í í verðið á dælunni. Allt er í uppnámi og líka kjarasamningar í haust.

Orðið á götunni er að olíufélögin hafi einmitt sýnt mikla snerpu í að setja hækkun olíuverðs beint út í hækkun eldsneytisverðs á dælunni að þessu sinni. Þangað til Trump ákvað, af einhverjum ástæðum, að ráðast á Íran hafði eldsneytisverð á Íslandi lækkað frá áramótum. Frá því að árásir Trumps hófust hefur eldsneytisverð hins vegar hækkað um hátt í 20% á dælunni á Íslandi, það er 13% hækkun frá áramótum.

Orðið á götunni er að snögg viðbrögð íslensku olíufélaganna við hækkun heimsmarkaðsverðs olíu veki athygli.

Í fyrrakvöld var tilkynnt um vopnahlé og að Hormuzsund yrði opnað að nýju. Olíuverð hrundi um 15% í gær.

Orðið á götunni er að nú verði vel fylgst með því hvort þessi lækkun komi ekki strax fram við dælurnar á Íslandi, rétt eins og hækkunin á dögunum. Ef menn fylgi ávallt heimsmarkaðsverði hljóti það að koma fram við dælu þegar verð lækkar, rétt eins og þegar það hækkar!

Samtök atvinnulífsins héldu ekki aftur af sér við gagnrýni á ríkisstjórnina fyrir kerfisbreytingu á gjaldtöku af eldsneyti um áramótin, sem hækkaði vísitölu neysluverðs. Bentu þau sérstaklega á að uppsagnarákvæði kjarasamninga í haust gætu verið undir.

Orðið á götunni er að SA hljóti nú að fylgjast gaumgæfilega með því hvernig olíufélögin, sem segjast ávallt setja heimsmarkaðsbreytingar beint út í verðlag, koma verðlækkuninni nú til íslenskra neytenda. Kjarasamningar eru undir!

Samkeppniseftirlitið fékk á dögunum 30 milljóna aukafjárveitingu til að fylgjast sérstaklega með verðlagi á vörum til neytenda. Þar er að sjálfsögðu undir dagvörumarkaður og þá ekki síst matvöruverslanir, en eldsneyti er sannarlega neytendavara og full þörf að því að Samkeppniseftirlitið fylgist gaumgæfilega með því að olíufyrirtækin reyni ekki að nota verðlækkanir á heimsmarkaði til að auka sína álagningu.

Orðið á götunni er að vandlega verði fylgst með því hvort olíufélögin skili verðlækkun á heimsmarkaði til neytenda. Svo mikið er víst að verðhækkunin fékk að skella beint á neytendum, rétt eins og engar olíubirgðir væru til í landinu. Skrítið hvað alltaf eru til miklar birgðir þegar olían lækkar en aldrei þegar hún hækkar! Kannski eitthvað fyrir yfirvöld að skoða?

„En ég hafði einnig á sínum tíma heyrt það, sem Púlli sagði: „Engin dýrtíð á Vopnafirði. Allt skrifað.““

Þetta er tilvitnun í greinina „Flagð undir fögru skinni,“ sem Pétur Benediktsson bankastjóri og síðar þingmaður sjálfstæðismanna skrifaði laust eftir miðja síðustu öld. Hún hefur lítið með Vopnafjörð samtímans að gera. Og engin skil kann ég á Púlla, sem hann eignar hagspekina.

Í greininni lýsir bankastjórinn hins vegar á einfaldan hátt og með smá kerskni hvernig ævintýri vísitölunnar hófst og hvernig stjórnmál þeirrar tíðar snerust um það helst að finna leiðir til að láta ríkissjóð borga niður næsta útreikning þessarar töfra formúlu íslenskrar hagstjórnar.

Hitt er að þessi gamla lýsing rímar óþægilega vel við vísitölumeðulin, sem Hús atvinnulífsins og stjórnarandstöðuflokkarnir kynna um þessar mundir.

Forstjóri gefur okkur samanburð

Forstjóri Icelandair kynnti fyrir nokkrum dögum ráðstafanir fyrirtækisins gegn verðhækkunum á eldsneyti. Vopnahlé gærdagsins ætti þó að kæla þessa heitustu kartöflu vísitölunnar um stund.

Hvað sem því líður hefur forstjórinn gefið okkur kost á að bera saman þær fjármálaráðstafanir, sem hann beitir sér fyrir innan fyrirtækisins annars vegar, og þær efnahagsráðstafanir, sem hann á hinn bóginn talar fyrir með stjórnarandstöðuflokkunum og höfðu áður vakið athygli.

Gamla hagspekin orðin að uppvakningi

Innanhúss ráðstafanir forstjóra Icelandair eru tvenns konar:

• Í fyrsta lagi boðar hann hækkun á flugfargjöldum.
• Í öðru lagi boðar hann samtímis flutning á hluta af starfsemi fyrirtækisins til Evrópusambandslands í því skyni að bæta samkeppnishæfnina.

Pólitískur utanhúss boðskapur forstjórans með stjórnarandstöðuflokkunum er líka tvenns konar:

• Í fyrsta lagi að ríkissjóður lækki neysluskatta til að borga niður vísitöluna og auka kaupmátt almennings. Kaupmáttinn telur hann þó vera of mikinn fyrir og þar með vera helstu orsök verðbólgu, vísitöluhækkana og vaxtahækkana.
• Í öðru lagi leggur hann til að algjörlega verði girt fyrir að þjóðin fái að kanna hvort bæta megi samkeppnishæfni landsins í heild með hugsanlegri fullri aðild að Evrópusambandinu af því að ekki megi gera tvennt samtímis.

Innanhúss ráðstafanir forstjórans á báðum sviðum virðast vera ábyrgar og rökréttar með hliðsjón af aðstæðum.

Þegar aftur á móti kemur að rekstri ríkissjóðs er gamla hagspekin orðin að uppvakningi: „Engin dýrtíð á Vopnafirði. Allt skrifað.“

Frá gysi í alvöru

Fjármálaráðherra þeirrar ríkisstjórnar sem tók við af þeirri, sem Pétur Benediktsson gerði sem mest gys að, byrjaði á því að afnema vísitöluleiki ríkissjóðs, hækka bætur almannatrygginga og innleiða nýjan neysluskatt til að ná jafnvægi í ríkisfjármálum.

Viðskiptaráðherra sömu stjórnar fór með Ísland inn í virkt alþjóðlegt gjaldmiðlasamstarf og hóf undirbúning að fyrsta skrefi Íslands inn í efnahagssamstarf Evrópu.

Þetta var svokölluð Viðreisnarstjórn.

Að fara með ríkissjóð eins og ábyrgur forstjóri stýrir fyrirtæki

Fjármálaráðherra núverandi ríkisstjórnar hefur með sama hætti sýnt fram á að lækkun skatta hefur engin áhrif á verðbólgu til lengdar. Jafnframt hefur hann minnt okkur á að reynslan kenni að vísitöluleikir eru vond hagspeki.

Hann hefur enn fremur fært sterk rök fyrir því að full aðild að Evrópusambandinu geti hjálpað til við að tryggja sömu leikreglur fyrir alla á vinnumarkaði, opna þannig fyrir norrænt vinnumarkaðsmódel og styrkja samkeppnisstöðu þjóðarbúsins í heild, bæði í þágu launafólks og fyrirtækja.

Var ekki bara kominn tími til að fá aftur fjármálaráðherra, sem fer með ríkissjóð eins og ábyrgur forstjóri stýrir stóru fyrirtæki?

Gunnar var kjörinn á þing fyrir Frjálslynda flokkinn í alþingiskosningunum 2003 en færði sig á kjörtímabilinu yfir í Sjálfstæðisflokkinn. Hann lét af þingmennsku eftir kosningarnar 2007.

Gunnari virðist nokkuð niðri fyrir í pistli sem hann ritar á Facebook:

„Ég velti fyrir mér hvort hrifningin á Trump forseta fari dvínandi meðal XD & XM þessa dagana. Reyndar hefur komið í ljós að einstaka leikmenn eru með aumkunarverðum hætti að snúa sinni afstöðu til Trump en sömu aðilar þögðu þunnu hljóði þegar sá hinn sami hótaði að taka yfir Nato ríki með valdi, fyrir utan alla aðra óboðlegu vitleysuna.“

Hvort Gunnar er að vísa þarna til gagnrýni Snorra Mássonar varaformanns Miðflokksins á hótanir Trump um að útrýma allri siðmenningu í Íran, eftir að hafa verið fram að því tregur til að segja hvers kyns styggðaryrði um forsetann, er óljóst.

Snorri Másson segir ekkert afsaka „óboðlegan málflutning“ Bandaríkjaforseta

Lífleg umræða á sér stað um þjóðaratkvæðagreiðsluna um framhald viðræðna við ESB sem fram á að fara laugardaginn 29. ágúst næstkomandi.

Það sem gerir þessa umræðu sérstaka er að þeir sem eru annars vegar fylgjandi framhaldi viðræðna og hinir sem eru mótfallnir framhaldi viðræðna skiptast í nánast tvo jafnstóra hópa. Báðum hópunum finnst þeir hafa rétt fyrir sér.

Þessir tveir hópar nálgast málefnið á svo ólíkan hátt að það mætti halda að þeir búi á sitthvorri plánetunni! Meðan annar hópurinn sér hvítt þá sér hinn svart. Það er eins og það búi tvær þjóðir í landinu okkar.

Til einföldunar mun ég nefna þá sem eru hlynntir framhaldi viðræðna um aðild A-hópinn og þá sem eru á móti aðildarviðræðum nefni ég B- hópinn.

A-hópurinn segir að kosningarnar í haust snúist einungis um að halda áfram viðræðum og semja um fjölda samningsatriða og sérlausna meðan B-hópurinn fullyrðir að um sé að ræða kosningar um fulla ESB aðild og að það sé ekkert að semja um.

A-hópurinn segir að aðild Íslands að ESB styrki fullveldi landsins okkar meðan B segir að við töpum fullveldinu við inngöngu í ESB. A segir að við höldum fullum yfirráðum yfir fiskveiði- og orkuauðlindunum en B segir að við töpum þeim alfarið í hendur ESB.

A-hópurinn segir að með evru fáum við langþráðan stöðugleika og lægri vexti meðan B segir krónuna hafa reynst okkur vel gegnum hrun og hagsveiflur.

A segir að landbúnaðurinn muni blómstra innan ESB eins og hjá Finnum og Svíum á meðan B segir að aðildin muni gera íslenska bændur gjaldþrota.

A-hópurinn fullyrðir að kostnaður Íslands við inngöngu sé um 8 milljarðar á ári til viðbótar við EES aðildina en B fullyrðir að kostnaðurinn muni nema allt að hundrað milljörðum króna.

Þess vegna er umræða og samantekt staðreynda um þetta mál nauðsynleg til að kjósendur geti gert upp hug sinn án þess að láta upplýsingaóreiðu og falsfréttir ráða ákvörðun sinni.

Á vefsíðunni www.islandogevropa.is má finna algengar spurningar og svör um hugsanlega aðild Íslands að ESB sem byggja á upplýsingum frá gervigreindinni Claude Opus 4.8.

ESB aðildin snýst um hagsmuni

Þegar kafað er ofan í þessa umræðu verður æ ljósara að aðild að ESB snýst um hagsmuni bæði almennings og fyrirtækja. Skoðum það nánar.

Almenningur hefur hagsmuni af því að fá lægri vexti á húsnæðislánum sínum. Í dag eru óverðtryggðir vextir á Íslandi um 9% meðan húsnæðisvextir í evrulöndum eru í kringum 3%. Þetta þýðir að meðalheimilið borgar um 300 þúsund krónum meira á mánuði í vexti en heimili í evrulandi af meðalháu húsnæðisláni sem eru um 500 þúsund fyrir skatta!

Þau heimili sem taka verðtryggð lán sem hækka samkvæmt neysluvísitölu afhenda lánveitandanum nánast allan hag af hækkun á verði húsnæðisins. Áhættan af lántökunni lendir öll á heimilunum. Þetta á einnig við bílalán og námslán sem öll hækka í takt við neysluvísitöluna.

Í evrulöndum er þessi vísitölutenging lána ekki til og verður hún lögð niður hjá okkur ef við tökum upp evruna.

Því mun ESB aðild Íslands tryggja fyrst og fremst almannahagsmuni.

Fyrirtækin í landinu hafa flest hagsmuni af því að taka upp evru og fá þar með lán sín á lægri vöxtum. Auk þess tryggir aðild að ESB tollfrjálsan aðgang fyrirtækjanna að mörkuðum í Evrópu. Gengisáhætta fyrirtækja mun hverfa og skiptikostnaður gjaldeyris hverfur að mestu. Þetta mun koma ferðaþjónustunni sérstaklega til góða en hún tapaði tugum milljarða króna á síðasta ári vegna of hás gengis krónunnar.

Nú þegar hafa  um 280 fyrirtæki sem framleiða um 40% af þjóðarframleiðslunni yfirgefið krónuna og hafa öll sín reikningsskil og lántökur í evrum og öðrum traustum gjaldmiðlum.

Sum þeirra eru farin að greiða út arð til hluthafa í evrum og hafa um árabil greitt innlendum birgjum fyrir vörur og þjónustu í evrum. Þau eru þannig að mestu komin yfir í evruhagkerfið.

En sum fyrirtæki vilja halda í krónuna!

Forsvarsmenn samtaka atvinnurekenda og einstakir forstjórar stórfyrirtækja hafa lýst því yfir í fjölmiðlum að þeir séu ýmist á móti aðildinni eða vilja fresta þjóðaratkvæðaafgreiðslunni um framhald viðræðnanna. Það eru fyrst og fremst sérhagsmunir ákveðinna fyrirtækja sem ráða þessari afstöðu.

Nú síðast kom í ljós að meirihluti félagsmanna í Félagi Atvinnurekenda (FA) vill ekki að kosið verði um framhald viðræðna í haust. Þetta gera þeir án þess að hafa hugmynd um það hvernig samningurinn við ESB muni líta út.

Þessi afstaða verður því furðulegri þegar haft er í huga að nánast öll fyrirtækin í FA stunda innflutningsverslun og iðnað sem þarf að taka öll sín lán á vaxtakjörum íslensku krónunnar.  Auk þess búa þessi fyrirtæki við gengisáhættu sem getur leitt til aukinnar álagningar á allar vörur þeirra og skerðingu á samkeppnishæfni.

Bankar og tryggingafélög hafa augljósan hag af því að halda áfram með krónuna þar sem aðild að ESB myndi opna fyrir erlenda samkeppni við þessi fyrirtæki auk þess sem verðtryggð króna minnkar áhættu þeirra af lánveitingum. Krónan skapar þeim þægilegt umhverfi.

Fasteignafélög hafa einnig hagsmuni af því að halda í krónuna en verðtrygging á öllum leigusamningum þeirra tryggir tekjustreymið til langframa.

Stórútgerðir landsins sem allar taka lán sín í evrum á mun betri kjörum en önnur fyrirtæki hafa augljósa hagsmuni af óbreyttu ástandi. Þau hafa þannig mörg hver fjárfest í tugum fyrirtækja og fasteigna á mun betri lánakjörum en samkeppnisaðilar þeirra. Þau vilja njóta kosta evrunnar en vilja ekki að samkeppnisaðilar, starfsfólkið og innlendir birgjar fái að njóta sömu kjara.

Það kom því skemmtilega á óvart þegar Bændasamtökin lýstu yfir stuðningi sínum við þjóðaratkvæðagreiðsluna í haust. Bændur vilja nefnilega sjá samninginn enda er ljóst að stuðningur ESB við bændur á norðurslóðum er verulegur.

Krónan er fokdýr gjaldmiðill

Það kostar mikið að halda úti krónunni. Hún kostar þjóðina um einn milljarð á dag aukalega í vexti – alla daga ársins. Hún krefst áhættuálags og hærri raunvaxta en gjaldmiðlar í nágrannalöndum okkar. Krónan beinlínis öskrar á háa vexti sem tíðkast aðeins í stríðsþjáðum löndum Evrópu auk Íslands.

Þessir háu vextir hafa aðallega þann tilgang að halda uppi gengi krónunnar en gengi hennar myndi hríðfalla ef vextir væru lægri og ef ekki væri fjárfest í um þúsund milljarða gjaldeyrisforða. Gengisfelling myndi auka verðbólgu og hækka öll vísitölutryggð lán.

Til að halda uppi genginu búa lífeyrissjóðir landsins auk þess við hörð gjaldeyrishöft sem þekkjast ekki í löndum ESB.

Almannahagsmunir umfram sérhagsmuni!

Það eru því ríkir almannahagsmunir sem mæla með fullri aðild Íslands að ESB og upptöku evru í landinu.

Látum ekki sérhagsmuni ráða ferðinni í þessu mikilvæga máli.

Segjum því JÁ við áframhaldandi viðræðum í þjóðaratkvæðagreiðslunni í haust!

Hér er hægt að hlusta á brot úr þættinum:

[This post contains video, click to play]

Segjum nú að þjóðin samþykki í lok ágúst að viðræðum skuli haldið áfram. Það kemur samningur út úr þessu. Segjum að þjóðin samþykki hann í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá er samt dálítið verk eftir vegna þess að þá þarf að breyta stjórnarskránni til að við getum deilt fullveldi okkar með Evrópusambandinu með þeim hætti sem óhjákvæmilega mun leiða af aðild.

„Já, þetta er gömul umræða og spratt upp náttúrlega fyrst fyrir alvöru þegar EES-samningurinn var í meðferðinni í þinginu og það var nú talið sleppa til þar. Það var mjög áberandi í þeirri umræðu og allar götur síðan að það væri ekki hægt að ganga í Evrópusambandið án þess að breyta stjórnarskránni. Það var ekki út af því sem ég myndi kalla það að deila fullveldinu, þetta stafar af því að við deilum ákveðnum valdheimildum með Evrópusambandinu.

Það eru alveg reglur um þessar valdheimildir. Sumum valdheimildum á ákveðnum sviðum, þeim er deilt með Evrópusambandinu að öllu leyti, eins og til dæmis tollabandalag. Að einhverju leyti evruna líka þannig að þær eru óskiptar hjá Evrópusambandinu. Síðan er talað um skiptar valdheimildir sem við deilum og það á til dæmis við um flestar reglur um innri markaðinn og svo framvegis. Þannig að það sem er aðalatriðið í þessu er það að ef við göngum í Evrópusambandið þá fá stofnanir Evrópusambandsins til að setja löggjöf sem fær beint gildi hér á landi. Í stað þess að fara í gegnum þingið eins og gert er með samninginn þar sem að þingmenn eru að kvarta yfir því að þeir séu bara stimpilpúðar fyrir Evrópusambandið. En þetta fer í lögformlegan prócess í gegnum þingið og verða þá íslensk lög.

Þetta er öðruvísi innan Evrópusambandsins og sama er líka með bindandi dóma Evrópudómstóls við ákveðnar aðstæður. Eins og til dæmis þetta sem við köllum ráðgefandi álit, það heitir forúrskurðir í Evrópusambandinu og þeir eru bindandi fyrir innlenda dómstóla sem biðja um forúrskurð. Þannig að það eru svona ákveðnir hlutir sem ganga lengra í framsali eða með deilingu valdheimilda með alþjóðlegum stofnunum en við höfum hingað til gert ráð fyrir að hægt væri án þess að breyta stjórnarskránni. Með öðrum orðum, ég held að það sé enginn ágreiningur um það. Þó að einhverjum kunni að þykja freistandi að reyna að rökstyðja það að þetta væri hægt án breytinga á stjórnarskrá þá held ég að það liggi fyrir og ég held að það sé alveg samkomulag um það að það þurfi að breyta stjórnarskránni, sem þýðir það að þessi ríkisstjórn, sem nú er, hún getur aldrei komið okkur í Evrópusambandið ein og óstudd, nema hún fái umboð í öðrum kosningum til þess að halda áfram og klára þetta. Með öðrum orðum, breyting á stjórnarskránni gerist með þeim hætti samkvæmt 79. grein stjórnarskrárinnar að það þarf að samþykkja frumvarpið á tveimur þingum og það eru alþingiskosningar á milli. Og þetta er auðvitað einn þröskuldurinn í veginum, alveg klárlega. Frá pólitísku sjónarmiði, skulum við segja að minnsta kosti.“

Hægt er að hlusta á hlaðvarpið í heild sinni hér:

Hér er hægt að hlusta á brot úr þættinum:

[This post contains video, click to play]

Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA dómstólsins, hefur verið að tjá sig og nú síðast bara í vikunni. Hann gefur lítið fyrir Evrópusambandið og að Ísland eigi erindi þangað inn og heldur því meðal annars fram að það sé búið að draga aftur umsóknina, að bréf Gunnars Braga hafi bara slitið þeim viðræðum varanlega. Hvað segir þú svona lögfræðilega um þetta?

„Já, ég þekki nú Baudenbacher, var að vinna með honum í nokkur ár hjá EFTA-dómstólnum. Ég var að starfa með Þór Vilhjálmssyni sem þá var dómari fyrir Ísland og var svona, lögfræðilegur aðstoðarmaður Þórs, kynntist Baudenbacher vel. Hann er mjög fjölfróður um Evrópusambandið og þess vegna var ég svolítið forvitinn þegar ég heyrði í fréttunum að hann hefði skilað inn þessari umsögn um þessa þingsályktunartillögu sem er komin fram. Eitt af þeim atriðum sem hann talar um er það að hann túlkar þetta þannig að umsóknin hafi verið dregin til baka og það snúist þá að einhverju leyti um það að það þurfi að byrja alveg upp á nýtt, það er að sækja um aftur. Að einhverju leyti er þetta deilan um keisarans skegg, eins og ég sé þetta fyrir mér.“

Nú er Evrópusambandið, forseti framkvæmdastjórnarinnar, og stækkunarstjórinn, þau eru búin að lýsa því áliti og bara því áliti Evrópusambandsins að umsóknin sé í fullu gildi.

„Já, það sem að gerist þegar umsókn kemur fram. Þetta nefnilega gerist á nokkrum stigum og fyrst er umsóknin send inn. Ríkið verður ekki við það umsóknarríki eða candidate state eins og þetta heitir á ensku. Orðanotkun á íslensku um þetta atriði er svolítið, hvað eigum við að segja, hún er til þess fallin að valda misskilningi getum við sagt. Það sem að gerist er að það er þá send umsókn til Evrópusambandsins og það sem ráðherraráðið gerir er, það eru ákveðin skilyrði fyrir því sem að ríki … ríkið verður að fallast á gildi Evrópusambandsins og þau koma fram hérna í þessari grein, ég var að rekja þetta af því að þú varst að minnast á hana, þá er þetta rakið hérna í greininni og það segir hérna: „Gildin sem liggja til grundvallar sambandinu eru virðing fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkið og virðing fyrir mannréttindum, þar með talið réttindum þeirra sem tilheyra minnihlutahópum“ og svo framvegis. Þessi gildi eru sameiginleg aðildarríkjunum í samfélagi sem einkennist af fjölhyggju, banni við mismunun, umburðarlyndi, réttlæti, samstöðu, rétti og jafnrétti karla og kvenna. Það er enginn ágreiningur um það að Ísland fellst á þessi gildi. Þetta eru gildi sem íslenskt samfélag er reist á. Síðan þarf að uppfylla svokölluð Kaupmannahafnarviðmið. Það sem að gerist með umsóknina, hún fer þá til framkvæmdastjórnarinnar sem segir álit sitt á því hvort þessi Kaupmannahafnarviðmið eru uppfyllt. Og þau eru þessi: Hvort ríki búi við stöðugt lýðræðislegt stjórnkerfi. Við gerum það þótt við séum nú stundum að rífast um það.“

Það má deila um það þegar hluti kjósenda er með tvöfaldan atkvæðisrétt.

„Já, já. Hvort mannréttindi séu nægilega virt? Við erum stundum að deila um það en í grunninn erum við ríki sem virðir mannréttindi. Við erum meðal annars aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu sem er eitt af atriðunum. Það er nefnilega áhugavert, svona til að taka smá útidúr, að mörg ríki í Austur-Evrópu þurftu að fara þessa leið fyrst til þess að fullvissa Evrópusambandið um að þau eru að virða þessi gildi og aðild að Mannréttindasáttmálanum var alltaf mjög mikilvægt skref hjá þessum ríkjum til þess að uppfylla skilyrði Evrópusambandsins. Hvort ríki, síðan kemur fram hvort ríki búi við virkt markaðshagkerfi? Við rífumst um það eins og allt annað hvort það er nægileg samkeppni og allt það. Hvort það hefur getu til að taka upp og framfylgja regluverki ESB. Við erum búin að vera að gera það með EES-samningnum í 30 ár og við uppfyllum þessi skilyrði. Og þá er tekin ákvörðun um að Ísland skuli verða viðurkennt sem umsóknarríki. Canditate state eins og það er kallað á ensku. Það verður sem sagt ekki umsóknarríki um leið og umsóknin kemur fram. Það þarf að samþykkja það að það sé gilt umsóknarríki af því það uppfyllir tiltekin skilyrði sem það verður að uppfylla alltaf. Og það er nú eitt af því sem er ekkert hægt að semja um. Þegar þessi staða er komin upp, þá byrja aðildarviðræðurnar. Og það sem Evrópusambandið hefur sagt, ef ég hef skilið þetta rétt, framkvæmdastjórinn hefur sagt, við þurfum ekki að endurtaka þetta. Frá okkar sjónarhorni er þetta bara leyst mál. Og við getum bara sest við samningaborðið þar sem að á að semja um skilmála og aðlögun.

Þetta er sjónarmið Evrópusambandsins og við höfum í raun og veru kannski ekkert yfir Evrópusambandinu að segja um það, hvernig það túlkar sínar eigin reglur að þessu leyti. Síðan er það íslenska ferlið og þá byrjar þetta umsóknarferli með þingsályktunartillögu. Og síðan standa Íslendingar upp frá samningaborðinu 2013 og senda svo bréf og með því að þeir vilji hætta viðræðunum. Eða draga umsóknina til baka. Þetta er túlkunaratriði. Eftir stendur, það var bara ríkisstjórnin sem sendi það bréf, en aflaði sér ekki umboðs frá þinginu eins og gert hafði verið í upphafi þegar að umsóknin var send. Svo þetta er túlkunaratriði. En ef maður horfir bara á þetta frá svona þjóðréttarlegu sjónarmiði og svona frá íslenskri stjórnskipun, þá get ég ekki séð að það sé neitt rangt við það að núna á þessum tímapunkti komi Evrópusambandið, það er að segja fyrir hönd aðildarríkjanna, og Ísland sér saman um það að setjast bara við samningaborðið og halda áfram. Ég sé ekki hvaða, burtséð frá pólitíkinni í þessu öllu saman þá sé ég ekki að lagalega og frá þjóðréttarlegu sjónarmiði, geti verið eitthvað rangt við þetta.

Þannig að ég átta mig ekki alveg á því hvað Baudenbacher er að segja í þessu. Þetta er annars vegar Evrópusambandið að túlka sínar reglur og svo hins vegar Ísland að túlka sínar. Og ég sé, eins og ég segi, ég sé ekki að ríkisstjórnin geti verið að gera neitt eða blekkja nokkurn mann með því að orða spurninguna þannig, eigum við að halda viðræðunum áfram?“

Hægt er að hlusta á hlaðvarpið í heild sinni hér:

Góðar skáldsögur færa okkur stundum meiri sannleik um veruleikann en frásagnir af beinhörðum staðreyndum. Ein slík bók barst mér í hendur á dögunum, Jötunsteinn eftir Andra Snæ Magnason. Ungum arkitekt, upptendruðum hugsjónamanni, er fengið það hlutverk nýskriðnum frá prófborði að teikna tuttugu íbúða fjölbýlishús. Arkitektinn er látinn komast svo að orði að heimilið sé heilagt og því heilagt verk að hanna hús: „Hús eru lýðheilsa, samfélag, þau eru stærstu minnismerki um hver við erum á hverjum tíma. Þau eru auglýsing um menningu okkar og menntunarstig.“

Með hin háleitu markmið í huga leggur arkitektinn ungi alúð og natni í sérhvert smáatriði við hönnun hússins en brátt fara verktakarnir að „tálga“ eitt og annað af teikningunni af hagkvæmnissjónarmiðum. Í stað timburklæðningar ákveða þeir að klæða húsið svörtu þverliggjandi bárujárni og þar með passaði listaverkið ekki lengur sem til stóð að hafa á útvegg hússins. Svalirnar eru í sparnaðarskyni úr hrjúfu galvaníseruðu járni og þakið flatt.

Svona heldur „tálgunin“ áfram uns stigaganginum er fórnað fyrir járnstiga og utanáliggjandi ganga sem liggja að hverri íbúð. Geymslum í kjallara er breytt í íbúðir og þar sem gert hafði verið ráð fyrir gluggum með útsýni í átt til Bláfjalla er kominn nánast gluggalaus gafl. Strípuð teikningin er síðan margnýtt hér og hvar um höfuðborgarsvæðið (alveg óháð umhverfi).

Svona hefur þetta ekki alltaf verið

Hér er lýst veruleika sem við sjáum um allt. Við þekkjum öll þessa ljótu blokk. En svona hefur þetta ekki alltaf verið. Andri Snær rifjar upp í bókinni að lengi byggðu menn hús fyrir sjálfan sig, allt frá einbýlishúsum upp í stærstu fjölbýlishús.

Ég þekki sjálfur vel til Sólheima 23 þar sem afi minn og amma voru frumbýlingar 1960. Tólf hæða hús reist af Byggingasamvinnufélagi prentara. Fólkinu sem reisti húsin sjálft var vitaskuld ekki sama um hvernig þau voru hönnuð eða smíðuð. Lóðum var úthlutað til einstaklinga og félagasamtaka. Nú fá bara verktakar lóðir. Vitaskuld á það að geta leitt til skilvirkari verkaskiptingar að eingöngu menn með tilskylda menntun og fagþekkingu annist húsbyggingar en samt virðist fúsk hafa stóraukist. Eftirliti með viðeigandi fagþekkingu er svo slælega sinnt að stundum finnst mér eins og iðnaðarlögin séu bara upp á punt. Og skeytingarleysi um gæði húsbygginga er raunar slíkt að einum ráðherranum munaði ekki um að leggja niður Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins.

Gleði andskotans

Forfeður okkar lifðu öldum saman við vorsveltu — hungrið svarf að á þessum árstíma þegar lítið var eftir af vetrarforða. Hinir ríkustu héldu þó jafnvel veislur á sama tíma í dýrlegum fögnuði. Þegar Sigurður Jónsson í Krossanesi, einn auðugasti bóndi norðanlands lést 1836 var haldið uppboð á eigum hans. Fjölda manns dreif að og fylgdist með því er úr skemmu hins framliðna var borinn mikill skemmdur matur — landsskuldir ríkismannsins. Meðal nærstaddra var Hjálmar Jónsson í Bólu sem orti:

Er það gleði andskotans,

umboðslaun og gróði,

fémunir þá fátæks manns

fúna í ríkra sjóði.

Misskipting auðs er undirliggjandi umfjöllunarefni í bók Andra Snæs. Á meðan stórum hluta almennings býðst ekki annað en spartversk blokkaríbúð þar sem ekki nýtur sólar eru reist stórfengleg einbýlishús. Annar verktakanna í sögu Andra Snæs fær arkitektinn unga til að teikna fyrir sig hús þar sem ekkert er til sparað: Flísar á baðherbergið sérpantaðar frá Rómönsku Ameríku. Baðið útfært með þeim hætti að hægt er að horfa á Snæfellsjökul þar sem legið er í karinu. Fluttur er inn sérsniðinn steinn í forstofuna frá Marokkó, leðurflísar frá Spáni til að bæta hljóðvistina og annað eftir þessu.

Gróði verktakans af því að skera sífellt niður þægindi í ljótu blokkunum endar sem innantómur munaður í hans eigin húsi — þar sem smjörið þránar líkt og í skemmu Sigurðar í Krossanesi.

Umhugsunarefni í aðdraganda kosninga

Saga Andra Snæs er býsna snjöll í einfaldleika sínum, í lýsingum á misskiptingu auðs og því hvernig köld gróðahyggjan verður þess valdandi að stór hluti fólks þarf að eyða ævinni í ljótum húsum; illa útfærðum íbúðum þar sem ekki nýtur sólar. — Íbúðum sem það greiðir þó jafnvel af til fjörutíu ára.

En af því að sagan er svo raunsæisleg er ekki úr vegi að tengja hana enn frekar við samtímann og vel viðeigandi nú í aðdraganda borgar- og bæjarstjórnarkosninga. Það eru jú sveitarfélögin sem fara með skipulags- og byggingarvaldið og hafa stýrt uppbyggingu íbúðarhúsnæðis með þeim hætti að til að mynda hér í Reykjavík eru engin sérbýli reist og nálega öllum nýbyggingum fyrir komið á þröngum lóðum miðsvæðis. Yfirvöldin taka ákvarðanir um að reisa íbúðarhús á heilsuspillandi svæðum upp við stofnbrautir og samþykkja teikningar þar sem augljóslega er engu skeytt um hversu mannúðlegt umhverfi er verið að skapa — hvað þá að fegurðin megi sín nokkurs. Þær hugsjónir sem hinn ungi arkitekt var látinn lýsa í bókinni eiga sér hvorki málsvara meðal ráðandi stjórnmálaflokka né embættismanna.

Það er rétt sem söguhetjan í bók Andra Snæs er látin segja: hús eru stærstu minnismerki um hver við erum á hverjum tíma, auglýsing um menningu okkar og menntunarstig. Á ferð um nýbyggingarsvæðin má horfa upp á stórkostlega hnignun menningar. Hnignun sem skrifast á misvitra ráðamenn. Við eigum betra skilið.

Í Heimildinni þann 12. nóvember 2025 sagði: „Rósa Guðbjartsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi og fyrrverandi bæjarstjóri Hafnarfjarðar, var með hærri laun en bæði formaður eigin flokks og forsætisráðherra, fyrir að sitja bæði á þingi og sem formaður bæjarráðs og stjórnarmaður í Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Hún lauk störfum hjá Hafnarfirði í lok október, og fellur þar með um tæpa milljón í tekjum.“

Orðið á götunni er að heppilegra hefði verið fyrir Rósu að hún hefði sleppt því að birta grein undir fyrirsögninni GRÆÐGI, því að enginn núverandi þingmaður hefur sýnt viðlíka græðgistilburði í seinni tíð og Rósa gerði með framkomu sinni í fyrra. Hún sýndi hrokafulla framkomu með því að takast á hendur þingmennsku sem er fullt ábyrgðarstarf sem margir sækjast eftir en fáum hlotnast. Hún hefur ekki getað sinnt 100 prósent starfi í þinginu samhliða störfum sínum fyrir Hafnarfjörð langt fram eftir árinu 2025. Rósa lét stjórnast af græðgi og mætti frekar skammast sín fyrir það heldur en að birta skrif þar sem aðrir eru vændir um græðgi.

Annað mál er að efni greinarinnar stenst enga skoðun, en hún gengur út á að að ríkisstarfsmenn hafi í stjórnartíð núverandi ríkisstjórnar sýnt græðgi gagnvart fyrirtækjum og almenningi hvað innheimtu tekna til ríkisins varðar. Bæði stjórnvöld og opinberir starfsmenn fást við það vandasama verkefni að freista þess að vinna upp innviðaskuld fyrrverandi vinstri stjórnar Katrínar Jakobsdóttur og Bjarna Benediktssonar. Það er dýrt að bæta fyrir vanrækslusyndir kyrrstöðustjórnar þeirra og því verkefni sinnir þetta fólk af samviskusemi en ekki illum vilja.

Orðið á götunni er að næst þegar Rósa ákveður að ryðjast fram á ritvöllinn færi best á því að hún leitaði leiðsagnar hjá yfirveguðum aðstoðar-og stuðningsmönnum.

Ekki er hægt að halda því fram að formanni Samtaka ferðaþjónustunnar, Pétri Óskarssyni, hafi heldur tekist vel upp í viðtali við Vísi nú um helgina. Þar hélt hann því blákalt fram að stjórnvöld ynnu gegn íslenskri ferðaþjónustu. Það eru stór orð frá formanni í svo mikilvægri atvinnugrein sem ferðaþjónustan er. Ferðaþjónusta hefur vaxið gríðarlega á síðustu 15 árum og gegnt lykilhlutverki í að endurreisa efnahag Íslands eftir bankahrunið árið 2008. Fjöldi erlendra ferðamanna sem heimsækja Ísland hefur tífaldast á þessu árabili og það hefur haft mikil og góð áhrif fyrir efnahag þjóðarinnar. Þessi mikli fjöldi hefur einnig aukið álag á alla innviði þjóðarinnar mjög mikið þannig að oft hefur reynst erfitt að standa undir álaginu. Vegakerfi landsins og samgöngukerfið allt hefur til dæmis ekki getað fylgt þessari þróun eftir. Núverandi ríkisstjórn hefur einsett sér að freista þessa vinna upp hluta af þeirri miklu innviðaskuld í samgöngum sem fyrri ríkisstjórn skildi eftir sem viðfangsefni fyrir ný stjórnvöld eftir að fyrri ríkisstjórn var hafnað í kosningunum þann 30. nóvember 2024.

Orðið á götunni er að Pétur Óskarsson hefði átt að sjá sóma sinn í að horfa á stöðu mála af víðsýni en ekki út frá þröngum hagsmunum ferðaþjónustunnar einnar. Það er verk að vinna og allir verða að leggja sitt af mörkum til þess að hið opinbera geti bætt aðstöðu í landinu, meðal annars vegakerfið sem landsmenn og erlendir gestir nota í vaxandi mæli. Pétur Óskarsson getur ekki leyft sér að tala eins og núverandi ríkisstjórn sé að reyna að skemma fyrir og brjóta niður það mikla og góða uppbyggingarstarf sem þjóðin hefur staðið að með ferðaþjónustunni á umliðnum árum.

Pétri er væntanlega eins farið og mörgum sem vilja láta ríkið fjárfesta og framkvæma sem mest, hvort sem er í bættu vegakerfi, betra aðgengi að ferðamannastöðum eða öðru sem til heilla horfir og auka tekjuöflun vegna þess. Þá er það gamla viðhorfið að það sé allt í lagi að hækka skatta – en bara ekki hjá mér, heldur einhverjum öðrum.

Orðið á götunni er að forystumenn í atvinnulífinu sem velja að ráðast að stjórnvöldum með dylgjum og skætingi verði ekki teknir alvarlega. Pétur Óskarsson þarf ekki að vænta þess að ná árangri í hagsmunagæslu fyrir greinina með þessum hætti. Formenn samtaka velja að rökræða við stjórnvöld og þoka málum þannig áfram samtökum sínum í hag, ef þeir telja að betur þurfi að gera. Annað er beinlínis heimska. Kjánalegar upphrópanir og dónaskapur skila yfirleitt engu.