Þróun mannréttindaverndar innan ESB tengdist frá upphafi þeirri sérstöðu sambandsins að hafa heimildir til að setja reglur um innri markaðinn sem geta haft bein réttaráhrif innan aðildarríkjanna. Vegna þessara valdheimilda komu snemma upp álitaefni um hvernig bregðast skyldi við ef sú staða kæmi upp að ESB-réttur stangaðist á við mannréttindaákvæði stjórnarskrár aðildarríkjanna. Nauðsynlegt þótti að tryggja að borgarar nytu verndar gegn mögulegum brotum af hálfu stofnana sambandsins eða ríkja þegar þau innleiða og beita ESB-rétti.

Mannréttindavernd á vettvangi ESB

Grundvöllur mannréttindaverndar innan ESB er 6. gr. sáttmálans um ESB. Þar er kveðið á um að sambandið viðurkenni þau réttindi og frelsi sem tryggð séu í sáttmála ESB um grundvallarréttindi og að hann hafi sömu stöðu og stofnsáttmálar sambandsins. Þá kemur einnig fram að grundvallarréttindi samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) og sameiginlegum stjórnskipunarhefðum aðildarríkjanna teljist almennar meginreglur í lögum sambandsins.

Sáttmáli ESB um grundvallarréttindi var samþykktur árið 2000 en öðlaðist bindandi gildi með gildistöku Lissabon-sáttmálans árið 2009. Sáttmálinn er því hluti af frumrétti ESB rétt eins og stofnsáttmálarnir sjálfir. Hann bindur bæði stofnanir ESB og aðildarríkin þegar þau framkvæma eða innleiða ESB-rétt. Þetta þýðir að einstaklingar geta byggt á ákvæðum sáttmálans fyrir dómstólum innan aðildarríkjanna þegar mál tengjast framkvæmd sambandsréttar.

Aftur á móti er gildissvið sáttmála ESB um grundvallarréttindi takmarkaðra en gildissvið MSE í þeim skilningi að hann gildir aðeins þegar aðildarríki beita ESB-rétti. Síðarnefndi sáttmálinn tekur á hinn bóginn til allra athafna yfirvalda aðildarríkjanna, óháð því hvort málefnið tengist ESB-rétti eða ekki. Rétt er hér einnig að nefna að mun fleiri ríki eru aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu en þau sem eru aðilar að ESB.

Nútímalegur sáttmáli ESB um grundvallarréttindi

Ef litið er til efnis sáttmála ESB um grundvallarréttindi er hann víðtækari og nútímalegri en MSE ef svo má segja. Sá síðarnefndi byggist fyrst og fremst á vernd hefðbundinna borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda, svo sem réttinum til lífs, tjáningarfrelsis, réttlátrar málsmeðferðar og friðhelgi einkalífs. Þótt mannréttindadómstóll Evrópu hafi með dómaframkvæmd sinni þróað sáttmálann og að nokkru aukið vernd ýmissa réttinda, er uppbygging hans enn að stórum hluta mótuð af aðstæðum í Evrópu eftir síðari heimsstyrjöldina þegar hann varð upphaflega til.

Einn skýrasti efnislegi munurinn felst í því að sáttmáli ESB inniheldur mun ítarlegri ákvæði um félagsleg réttindi en mannréttindasáttmáli Evrópu. Í honum eru meðal annars ákvæði um rétt til félagslegrar aðstoðar, vernd starfsmanna, vinnuumhverfi, rétt til foreldraorlofs og vernd gegn óréttmætum uppsögnum. Slík réttindi koma ekki fram með sama hætti í mannréttindasáttmála Evrópu, sem leggur fremur áherslu á hefðbundin frelsisréttindi.

Sáttmáli ESB um grundvallaréttindi tekur einnig mið af samfélagslegri þróun síðustu áratuga. Skýrasta dæmið um það er sjálfstæður réttur til persónuverndar og verndar persónuupplýsinga samkvæmt 8. gr. sáttmála ESB. Mannréttindasáttmáli Evrópu inniheldur ekkert sambærilegt ákvæði, þótt Mannréttindadómstóll Evrópu hafi með víðtækri túlkun 8. gr. MSE talið persónuvernd falla undir friðhelgi einkalífs. Í sáttmála ESB um grundvallarréttindi er þessi réttur hins vegar sérstaklega orðaður.

Annað mikilvægt atriði er að sáttmáli ESB tekur að segja má beinni og skýrari afstöðu gegn mismunun en MSE. Í 21. gr. sáttmála ESB er sérstaklega bannað að mismuna á grundvelli kynhneigðar, aldurs, fötlunar eða erfðafræðilegra eiginleika. Mannréttindasáttmáli Evrópu bannar einnig mismunun samkvæmt 14. gr., en það bann er þrengra þar sem það tengist aðeins öðrum réttindum sem sáttmálinn verndar.

Þá inniheldur sáttmáli ESB ákvæði sem tengjast lífsiðfræði og vernd mannlegrar reisnar á sviðum sem tengjast læknisfræði og vísindum. Þar má nefna bann við klónun manna til æxlunar og reglur um samþykki við læknisfræðilegar rannsóknir. Þessi efni voru lítt til umræðu þegar mannréttindasáttmáli Evrópu var samþykktur og því er ekki að finna sambærileg ákvæði þar.

Mikilvægur efnislegur munur felst einnig í umhverfisvernd. Í 37. gr. sáttmála ESB er kveðið á um að tryggja skuli vernd umhverfis og gæði umhverfisins í samræmi við meginregluna um sjálfbæra þróun. MSE inniheldur ekkert sjálfstætt ákvæði um umhverfisréttindi. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur þó í framkvæmd tengt umhverfisvernd við réttindi á borð við friðhelgi einkalífs og réttinn til lífs, til dæmis þegar mengun eða umhverfisspjöll hafa áhrif á heilsu einstaklinga. Umhverfisvernd birtist því með skýrari hætti í sáttmála ESB sem hluti af stefnu og gildum sambandsins.

Þrátt fyrir að sáttmáli ESB um grundvallarréttindi sé efnislega víðtækari er þó mikilvægt að greina á milli réttinda og stefnumiða í honum. Sum ákvæðin fela í sér bein réttindi sem einstaklingar geta byggt á fyrir dómstólum, svo sem réttinn til persónuverndar eða bann við mismunun. Önnur ákvæði eru fremur stefnumarkandi meginreglur sem miða að því að leiðbeina stofnunum ESB og aðildarríkjum við lagasetningu og framkvæmd réttar. Þetta á meðal annars við um ýmis félagsleg réttindi og ákvæði um umhverfisvernd. MSE byggist aftur á móti að mestu á réttindum sem einstaklingar geta borið beint fyrir sig gagnvart ríkinu.

Í heild má segja að mannréttindasáttmáli Evrópu og sáttmáli ESB um grundvallarréttindi endurspegli að nokkru ólíkar áherslur í evrópskri mannréttindavernd. MSE leggur megináherslu á klassísk borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og vernd einstaklinga gegn ríkisvaldinu, en sáttmáli ESB hefur víðtækari og nútímalegri nálgun sem nær einnig til félagslegra réttinda, gagnaverndar, umhverfisverndar, neytendaverndar, réttar til góðrar stjórnsýslu, réttinda aldraðra, heilsugæslu og annarra réttinda sem tengjast þróun nútímasamfélags og sérstöðu ESB.

Mannréttindadómstóll Evrópu fer með túlkun MSE. Einstaklingar geta kært ríki til dómstólsins telji þeir að brotið hafi verið gegn réttindum þeirra samkvæmt sáttmálanum. Dómar mannréttindadómstólsins eru þjóðréttarlega bindandi fyrir viðkomandi ríki og hafa haft mikil áhrif á þróun mannréttinda í Evrópu. Evrópudómstóllinn í Lúxemborg fer með vald til að túlka og beita sáttmála ESB um grundvallarréttindi og túlkun hans er nátengd markmiðum sambandsins og þeirri þörf að tryggja samræmda framkvæmd sambandsréttar, einkum á sviði innri markaðarins.

Samspil sáttmála ESB og mannréttindasáttmála Evrópu

Í 52. gr. sáttmála ESB kemur fram að réttindi þau sem hann mælir fyrir um og samsvara réttindum í MSE skuli túlkuð í samræmi við dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu. Með þessu er leitast við að tryggja samræmi milli kerfanna tveggja um lágmarksvernd mannréttinda. Þetta er einnig áréttað í inngangsorðum sáttmála ESB um grundvallarréttindi.

Að lokum má segja að bæði MSE og sáttmáli ESB um grundvallarréttindi gegni lykilhlutverki í vernd mannréttinda í Evrópu. MSE hefur að geyma ákvæði um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi með sjálfstæðu eftirlitskerfi. Sáttmáli ESB um grundvallarréttindi byggir að stórum hluta á þessum grunni en gengur jafnframt lengra með því að fela í sér víðtækari og „nútímalegri“ réttindi og stefnumið sem taka mið af þróun samfélagsins, umhverfisvernd og sérstöðu ESB.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu og prófessor emeritus við lagadeild HA.

Hér er hægt að hlusta á brot úr þættinum:

[This post contains video, click to play]

Það hafa komið fram upplýsingar frá forsvarsmönnum Evrópusambandsins sem gefa til kynna að afstaða Evrópusambandsins í sumum þeim málum sem skipta okkur hvað mestu máli, hún hafi breyst frá því við sóttum um 2010.

„Já, staða Íslands hefur breyst. Og alþjóðapólitíkin og heimsmyndin hefur breyst og í grunninn er Evrópusambandið pólitík. Í huga sumra er þetta svona andlitslausir embættismenn, einhver bjúrókrasía í Brussel og auðvitað er batterí í tengslum við það að það hafa allir sem hafa til dæmis snert á eða unnið með eða þurft einhvern tímann að lesa, Guð forði okkur, EES-löggjöf átta sig á því að þetta getur oft verið mjög tæknilegt. En ESB er pólitískt samstarf. Það er drifið áfram af leiðtogum stakra ríkja og pólitískar tilfinningar og stemning, ef maður á að kalla það, það skiptir máli. Þannig að það er ekki þannig að þetta séu bara reglur á blaði og ekkert annað.

Það hefur sýnt sig margoft í sögunni að reglum hefur verið breytt, sáttmálum hefur verið breytt, inngönguskilyrðum, ef svo má segja, hefur verið breytt. Í sumum tilvikum eru meira að segja lönd að rjúfa til dæmis Maastricht-skilyrðin í dag og það er enginn að gera neitt í því vegna þess að fólk áttar sig á því að þetta er svona svolítið 80/20 reglan, skilurðu? þú átt að, eins og ég nota svo oft í lífinu, einblína á 80% sem skipta mestu máli og svo sleppirðu þessum hinum 20% sem eru ekki fullkomin. Og margt af því sem skiptir okkur svo miklu máli hérna á Íslandi eins og auðlindamálin, til dæmis fiskveiðistjórnunarkerfið og annað, það eru hlutir sem eru ekki risamál inni í Evrópusambandinu. Vegna þess að þau eru ekki svona fiskveiðiþjóð eins og við, þannig að þau væru að gefa miklu meira eftir en við ef það þarf að semja við okkur. Þannig að fólk skal ekki gera lítið úr pólitíkinni sem er stunduð inni í Evrópusambandinu, alþjóðasamskiptum, sambandi milli leiðtoga, en ég hef samt alveg sagt. Ég skynja ákveðið viðhorf, ég skynja jákvæðni, ég skynja viðleitni og meðvitund um að það þurfi að taka tillit til sérstöðu okkar, enda geri ég ekki annað á fundum erlendis, algjörlega óháð því hvort ég sé að tala um Evrópusambandið, en að hamra á sérstöðu Íslands og hvað við þurfum nú sérlausnir í hinu og þessu.

Við erum í brjálaðri hagsmunabaráttu. Þá er það auðvitað þannig að þrátt fyrir alla þessa tilfinningu, þá mun aldrei neinn trúa mér fyrr en fólk sér þetta skriflegt. Það mun aldrei neinn fá þessa tilfinningu festa svona kjarna í magann fyrr en við sjáum þetta bara í samningi, Ólafur. Og þess vegna eru allar þessar rökræður og getgátur um hvað og ef og hefði, þær eru til einskis ef fólk treystir sér ekki til þess að sjá samning. Og ég hef líka verið skýr á því. Þjóð og fólk sem er stolt, stendur í fæturna, er með sjálfsöryggi, það treystir sér til að ganga til samninga. Vegna þess að það treystir sér til að taka slaginn, berja í borðið, leggja fram sínar kröfur og treystir sér til þess að mæta þeim aðila sem er að semja við. Það er ekki hrætt við samtalið.“

Nei, nei. Og svo má nú ekki gleyma því að Evrópusambandið er auðvitað mjög lýðræðislegt bandalag. Evrópusambandið, það hefur engin völd umfram það sem þjóðþing aðildarríkjanna eða löggjafi aðildarríkjanna hefur ákveðið að veita sambandinu.

„Já. Við erum auðvitað bara mjög háð því að vera í góðum samskiptum við leiðtoga og þjóðþing allra þessara ríkja. Enda eru þetta þjóðir sem við stundum hérna mikil samskipti við nú þegar. Það er vissulega þannig að Evrópusambandslönd í dag eru nú okkar stærsta einstaka viðskiptablokk og þó við stundum svona ágætis viðskipti við Bandaríkin þá er það samt, það hverfur í samhengi við viðskiptin við Evrópu. En við skulum líka muna það að Evrópusambandið á líka bara í heilmiklum samskiptum og viðskiptum við Bandaríkin líka. Og við höfum ekki náð á allan þennan tíma, þrátt fyrir okkar góðu samskipti við Bandaríkin, höfum við aldrei náð að landa fríverslunarsamningi við Bandaríkin. Okkar NATO-samstarf hérna, af því ég hef nú stundum heyrt þessu stillt upp saman, að innganga inn í Evrópusambandið eða jafnvel bara þetta skref í haust að kanna möguleika á aðild gæti haft neikvæð áhrif á samskipti okkar við Bandaríkin. Það er ekkert í okkar samningum við Bandaríkin sem útilokar það að við eigum í aðeins meiri samskiptum við Evrópusambandslönd og það eru mörg lönd í Evrópu sem eiga bara mjög sterkt, sögulegt samband við Bandaríkin, þrátt fyrir að þau séu hluti af svona bandalagi ríkja sem vill vinna meira saman. Þetta er bara ákveðin framþróun, ef svo má segja.“

Hægt er að hlusta á hlaðvarpið í heild sinni hér:

Viðreisn tvöfaldaði fylgi sitt og er nú með tvo borgarfulltrúa í stað eins á síðasta kjörtímabili. Flokkurinn náði ekki því markmiði sínu að landa þremur fulltrúum í borgarstjórn. Framsókn galt afhroð og tapaði þorra fylgis síns og þremur borgarfulltrúum. Einar Þorsteinsson er nú eini borgarfulltrúi Framsóknar.

Hildur Björnsdóttir, oddviti Sjálfstæðisflokksins, hefur öll spil á hendi og getur valið sér samstarfsaðila í meirihluta. Orðið á götunni er að hvernig sem á það sé litið séu Sjálfstæðisflokkurinn og Miðflokkurinn þeir flokkar í borgarstjórn sem eiga mesta samleið málefnalega. Þeir eru auk þess sigurvegarar kosninganna, sigur þeirra felldi meirihlutann og því rökrétt að þessir tveir flokkar myndi næsta meirihluta.

Hildur Björnsdóttir á vitanlega líka þann kost að fá til samstarfs við sig Viðreisn og Framsókn. Orðið á götunni er að slíkur meirihluti yrði hins vegar miklu veikari en tveggja flokka meirihluti Sjálfstæðisflokks og Miðflokks. Ástæða þess er ekki síst sú, að erfitt yrði fyrir Sjálfstæðisflokkinn að treysta á eins manns meirihluta með Einari Þorsteinssyni, Framsóknarmanni. Reynslan sýnir að ekki þarf mikið til að hann hlaupist undan merkjum, telji hann sig eiga von á stundarhagnaði af slíku, líkt og gerðist þegar hann sleit meirihlutasamstarfi við Samfylkingu, Viðreisn og fleiri flokka í febrúar 2025, þegar skoðanakannanir voru Framsókn verulega óhagstæðar. Viðreisn var í meirihlutanum sem Einar sleit fyrirvaralaust og því má ætla að Viðreisn setji hæfilega fyrirvara á nýtt samstarf við hann.

Orðið á götunni er að kjósendur í Reykjavík séu að kalla eftir nýjum og breyttum meirihluta í borginni og því sé fullkomlega eðlilegt að sigurvegararnir, Sjálfstæðisflokkurinn og Miðflokkur, sem saman bættu við sig sex borgarfulltrúum, fóru úr sex í 12, svari því kalli og myndi saman meirihluta.

Orðið á götunni er að Ari Edwald, oddviti Miðflokksins, sé ekki hinn dæmigerði Miðflokksmaður, sem agnúast út í útlendinga og alla þá sem ekki passa vel í dökkgrá jakkaföt með bindi. Ari er í raun Sjálfstæðismaður, eins og svo margir Miðflokksmenn, hefur víðtæka reynslu af fyrirtækjarekstri sem fyrrverandi forstjóri 365 miðla og Mjólkursamsölunnar, og væntanlega stendur fátt í vegi fyrir góðu samstarfi hans við Hildi Björnsdóttur.

Orðið á götunni er að mun vænlegra sé fyrir Hildi að ganga til samstarfs við Ara en að mynda þriggja flokka meirihluta sem hangir á því að Einar Þorsteinsson fari ekki á taugum. Einnig má færa góð rök fyrir því að málefnalega sé styttra milli Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins en milli Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins.

Í Innansveitarkroniku Halldórs Laxness segir að því hafi „verið haldið fram að Íslendingar beygi sig lítt fyrir skynsamlegum rökum … en leysi vandræði sín með því að stunda orðheingilshátt og deila um titlíngaskít sem ekki kemur málinu við, en verði skelfingu lostnir og setji hljóða hvenær sem komið er að kjarna máls.“

Sú umræða sem nú fer fram um boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið fellur á stundum að þessari skilgreiningu.

Það stendur til að bjóða okkur að greiða atkvæði um hvort taka eigi upp samningaviðræður við ESB eða ekki. Leiði þessar viðræður til niðurstöðu sem stjórnvöld telja ásættanlega þá verður okkur boðið upp á að greiða atkvæði að nýju – að þessu sinni um samningsniðurstöðuna og samþykkja hana eða hafna.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar skulum við tala um nokkur raundæmi.

Við vitum öll í stórum dráttum út á hvað Evrópusambandið gengur enda höfum við verið aukaaðilar að þessum félagsskap í gegnum EES-samninginn í rúm 30 ár. Ég held að flestir séu sammála um að þessi aukaaðild hafi gagnast okkur ágætlega og átt mikinn þátt í þeim mikla efnahagslega uppgangi sem við höfum notið æ síðan. Nú hafa stjórnvöld hins vegar áhuga á að kanna hvort við getum fengið meira út úr fullri aðild og vilja bera það undir þjóðina hvort þau eigi að hefja þá vegferð eða ekki. Þetta er inntak atkvæðagreiðslunnar í ágúst en ekki allt milli himins og jarðar sem ýmist hefur lukkast vel eða misfarist hjá Evrópusambandinu.

Margir sem vilja ekki fyrir nokkurn mun taka upp aðildarviðræður við ESB vísa í EES samninginn og segja hann duga okkur vel. Í þeim hópi er líka fólk sem tók þó einarða afstöðu gegn honum á sínum tíma og fann honum flest til foráttu.

Það gekk ekki átakalaust að koma EES-samningnum í gegnum Alþingi fyrir 30 árum og margvíslegri tafapólitík og málþófi var beitt í umræðunni og boðið upp á allskyns orðhengilshátt og titlíngaskít. Hætturnar sem hlytust af samningnum voru oft málaðar sterkum litum m.a. af Ólafi Ragnari Grímssyni þáverandi formanni Alþýðubandalagsins, sem hélt því m.a. fram að samningurinn byði þeirri hættu heim að útlendingar gætu eignast allar auðlindir landsins nema fiskveiðiauðlindina, sem var undanskilin í viðræðunum. Þá gætu útlendingar eignast öll lykilfyrirtæki í íslensku efnahagslífi án þess að við fengjum nokkra rönd við reist og við værum að opna íslenskan vinnumarkað fyrir 350 milljónum Evrópubúa.

Ég átti sjálf sæti í utanríkismálanefnd á þessum tíma og þegar samningurinn kom fyrst til umræðu í þinginu var ég höll undir þennan málflutning og sá hættur í hverju horni. Eftir ítarlega skoðun á samningnum skipti ég um skoðun og taldi hann okkur hagfelldan þó að ég gerði þann fyrirvara að í honum fælist fullveldisframsal sem stjórnarskráin heimilar ekki.

30 ára reynsla hefur auðvitað kennt okkur að þetta voru bara hryllingssögur málaðar á vegg í pólitískum tilgangi og áttu aldrei við rök að styðjast. Það er sjálfsagt að vera varkár í milliríkjasamningum og halda fast á íslenskum hagsmunum en við verðum líka að vera raunsæ og leggja skynsamlegt mat á hagsmuni og stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Ísland er örríki sem mun aldrei hafa þungavigt í alþjóðasamskiptum en við þurfum að eiga greiðan aðgang að alþjóðastofnunum, láta rödd okkar heyrast og búa okkur til samningsstöðu þar sem þess er kostur ef við viljum ráða okkar málum í raun.

Aukaaðildin að ESB felur auðvitað í sér ákveðnar takmarkanir og veldur því að við eigum ekki aðild að stofnanakerfi sambandsins og þannig eigum við ekki beinan aðgang að undirbúningi mála og þeim samningaviðræðum sem fara fram í lokuðum herbergjum sambandsins. Fyrir vikið höfum við stundum misst af tækifæri til að halda fast á íslenskum hagsmunum.

Árið 2000 var t.d. innleidd ný raforkutilskipun hjá ESB um samtengdan raforkumarkað Evrópu sem við tókum upp í íslensk lög og íslensk stjórnvöld gerðu engan fyrirvara við, að því er virðist vegna þess að við áttum ekki aðild að undirbúningsvinnunni og höfðum ekki vara á okkur. Þetta hefur dregið langan dilk á eftir sér sbr. allar deilurnar um þriðja orkupakkann. Ef við hefðum setið við samningaborðið á undirbúningsstigi þessarar tilskipunar hefðum við getað haldið betur á okkar hagsmunum rétt eins og Kýpur og Malta sem voru heldur ekki tengd evrópska raforkumarkaðnum.

Andstæðingar aðildarviðræðna hafa líka margir hverjir útmálað Evrópu sem hnignandi heimsálfu og talið að okkur væri nær að vera framsýn og líta til vaxandi viðskiptavelda s.s. Indlands og Kína. Þeir hinir sömu segja líka að hvert ríki þurfi að meta hagsmuni sína eftir legu sinni og stöðu og það vill nú einfaldlega þannig til að landfræðilega er Ísland staðsett mitt á milli tveggja heimsálfa þ.e. Evrópu og Ameríku og menningarlega og pólitískt eigum við mest sameiginlegt með fólkinu sem þar býr. Við höfum hvorki mannskap né burði til að leggja heiminn að fótum okkar og virðumst oft eiga fullt í fangi með að fylgjast með því sem er að gerast hjá nágrönnum okkar. Við eigum að rækta góð tengsl við sem flesta en ég held að það sé farsælast að við einbeitum okkur að þeim löndum og svæðum sem við þekkjum sæmilega vel.

Í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar í ágúst skulum við reyna að halda okkur við kjarna málsins en drepa því ekki á dreif með orðhengilshætti og titlíngaskít. Málið er í sjálfu sér einfalt. Ef við teljum að Evrópusambandið sé vafasamur félagsskapur og það geti aðeins skaðað hagsmuni og sjálfsmynd Íslendinga að tengjast honum frekari böndum, þá tökum við auðvitað eindregna afstöðu gegn samningaviðræðum og segjum nei. Ef við erum hins vegar þeirrar skoðunar að okkur stafi engin sérstök hætta af Evrópusambandinu og reynsla okkar af aukaaðildinni sé í heildina tekið frekar góð þá óttumst við ekki frekari samningaviðræður og segjum já í þessum umgangi. Þegar samningsniðurstaða liggur fyrir getum við rætt allt milli himins og jarðar sem þar er að finna og samþykkt samninginn eða hafnað honum.

Valerio Gargiulo rithöfundur og skáld er frá Ítalíu. Hann kom fyrst til Íslands í upphafi þessarar aldar og kom hingað reglulega þar til hann flutti hingað til lands til varanlegrar dvalar árið 2012. Hann fékk síðan íslenskan ríkisborgararétt árið 2021.

Valerio hefur ritað reglulega pistla og greinar um íslensk málefni en í nýrri grein sem birt er á Vísi gerir hann aðdráttarafl Sjálfstæðisflokksins að umtalsefni en eins og kunnugt er kom flokkurinn mjög vel út úr nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum, ekki síst á suðvesturhorninu og stefnir í að hann verði í meirihluta í öllum stærstu sveitarfélögum landsins.

Valerio segir að þegar hann flutti fyrst til Íslands hafi hann reynt að skilgreina íslenska stjórnmálaflokka á þann hátt sem gert er víðast hvar um heim eins og til dæmis hvort um vinstri eða hægri flokka væri að ræða.

Öðruvísi

Hann hafi hins vegar komist að raun um að íslensk stjórnmál væru ekki að öllu leyti svo einföld að hægt væri að skilja þau á þann dæmigerða máta sem stjórnmál eru almennt skilgreind um nánast allan heim:

„En með tímanum fór ég að átta mig á því að á Íslandi eru stjórnmál oft dýpra tengd sögu landsins, samfélagsgerðinni og ákveðinni samfélagsmenningu.“

Sjálfstæðisflokkurinn hefur á undanförnum árum og raunar stóran hluta þessarar aldar sætt harðri gagnrýni og fylgi hans hefur farið minnkandi þar til í sveitarstjórnarkosningunum um helgina þegar það fór upp á við í mörgum sveitarfélögum.

Valerio segist hafa velt því fyrir sér hvers vegna, þrátt fyrir þá gagnrýni sem að honum hafi beinst, breytingar í samfélaginu og sífellda umræðu um framtíð Íslands, Sjálfstæðisflokkurinn haldi áfram að hafa sterka stöðu. Skýringin sé líklega sú að fylgi flokksins byggi að nokkru leyti á íslenskri menningu:

„Sjálft orðið „sjálfstæði“ hefur sérstaka merkingu á Íslandi. Það snýst ekki aðeins um stjórnmál. Það snýst líka um hvernig margir Íslendingar líta á sjálfa sig og landið sitt. Lítið samfélag á eyju langt úti í Atlantshafi sem hefur í gegnum söguna þurft að treysta á eigið úthald, eigin lausnir og ákveðna seiglu.Sem útlendingur hef ég tekið eftir því að margir Íslendingar meta enn mjög ákveðin gildi: sjálfstæði, ábyrgð, vinnusemi, raunsæi og stöðugleika.“

Breytingar

Valerio telur einnig að í heimi sem taki hröðum og sífelldum breytingum leiti margir íslenskir kjósendur að samfellu og festu og telji sig finna þetta í Sjálfstæðisflokknum.

Hann segir einnig að til að skilja íslenskt samfélag verði að horfa út fyrir Reykjavík og þá umræðu sem fram fari á samfélagsmiðlum:

„Það er líka til önnur hlið á Íslandi. Ísland lítilla bæja. Fólks sem vinnur á sjónum, í ferðaþjónustu, iðnaði eða fjölskyldufyrirtækjum. Fólks sem vill breytingar, en ekki of hraðar breytingar. Kannski er sú rödd ekki alltaf sú háværasta. En hún er engu að síður stór hluti af íslensku samfélagi.“

Þetta þýði þó ekki að allir eigi alltaf að vera sammála Sjálfstæðisflokknum. Eftir langa búsetu á Íslandi sé hann hins vegar farinn að skilja að stuðningur við flokkinn snúist hjá mörgum ekki eingöngu um einstök málefni:

„Hann snýst líka um ákveðna sýn á Ísland, sjálfstæði og samband einstaklingsins við samfélagið.“

Hér er hægt að hlusta á brot úr þættinum:

[This post contains video, click to play]

Það verða fleiri kosningar á þessu ári. Nú er að koma aftur inn í þingið, frá nefndinni, þingsályktunartillagan um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna. Það er margt sem bendir til þess að þetta verði dálítill slagur. Andstæðingar taka mjög djúpt í árinni gegn þessu, vilja ekki leyfa kjósendum að ákveða næstu skref. Ég heyrði ekki betur en formaður Heimssýnar væri að ýja að því að menn gætu ruðst út á götu vopnaðir.

„Já, það er auðvitað ótrúlegur málflutningur og ég held í rauninni ekki þeim sem að eru mótfallnir þessum aðildarviðræðum eingöngu til framdráttar, verð ég að segja. Ég skil alveg að þetta sé viðkvæmt mál fyrir fólki, enda er þetta líklega stærsta einstaka ákvörðun sem verður tekin hérna núna bara á komandi misserum og árum hvort að við ætlum að stíga þetta skref inn í Evrópusambandið eða ekki. En það er auðvitað ástæðan fyrir því að við ákváðum að vera með tvöfalt ferli vegna þess að við skynjuðum það að fólk vildi svona, ja, það vildi svona fá að dýfa tánni í og gera þetta smám saman. Þetta er auðvitað stór ákvörðun að taka. Það var að minnsta kosti mín upplifun þó ég hafi ekki verið í pólitík á þeim tíma og var nú bara í Háskólanum 2009 en þegar var farið í þetta ferli á sínum tíma, það hefði verið sterkara að hafa umboð frá þjóðinni, vegna þess að það tekur vissulega og það skal enginn, enginn láta eins og það sé ekki tími sem fer í það að undirbúa svona slíka aðildarumsókn og þá skiptir máli að fá skýrt umboð frá þjóðinni.

Við þurfum að geta komist af stað í þessa umræðu á málefnalegum forsendum . Ég get skilið það, Ólafur, ef að fólk segir bara: „Ég þarf ekkert um þetta að vita, ég vil ekkert með þetta gera, ég vil ekki sjá frekari hvað á ég að segja, samþættingu eða aukin samskipti inn í Evrópusambandið . Gott og vel, ég veit að það eru ákveðnir hlutir sem ég missi af í staðinn en mér finnst það þess virði.“ Ég virði það sjónarmið. Það sem mér fyndist sárast 29. ágúst er að fólk segði nei á röngum forsendum. Vegna þess að það héldi að það væri að samþykkja eitthvað sem þetta er ekki. Það héldi að við værum þá óvart komin inn í Evrópusambandið. Það héldi að við værum byrjuð að aðlaga okkur umfram það sem við erum nú þegar að aðlagast á hverjum einasta degi í gegnum EES-samninginn.“

Náttúrlega erum við búin að aðlagast mjög mikið.

„Heldur betur. Það er bara reglulega löggjöf og breytingar sem hafa verið gerðar hérna árlega, mánaðarlega, frá því við gengum inn í EES og er meðal annars ástæðan fyrir því að við höfum vaxið og dafnað jafnvel og raun ber vitni vegna þess að við fengum aðgengi að frjálsum fjármagnsflutningum og vinnumarkaðurinn varð sveigjanlegri og alls konar vörur komu hérna innan tolla sem áður þekktust ekki. Þannig að við auðvitað líka erum í stöðugri aðlögun almennt í heiminum. Þegar við gerum fríverslunarsamninga, þá erum við að laga okkur að öðrum ríkjum. Það er bara eðli alþjóðasamskipta. Þannig að þessar kosningar núna, þær munu snúast um það hvort að fólk vilji halda valkostum opnum, vilji sjá meira, vilji átta sig betur á hvað gæti falist í aðild. Og mér finnst við skulda hvert öðru að fara í málefnalega umræðu um það. Það hefur hreyft við mér þessi umræða um að það sé verið að plata fólk að segja já á röngum forsendum. Það er sannarlega ekki staðan. Það er mjög stór ákvörðun að segja nei. En hún er virðingarverð ef fólk er að gera það á réttum forsendum.“

Jú, jú, það er nokkuð ljóst að það er mjög afdrifaríkt ef að þjóðin segir nei, vegna þess að þá verður þetta ekkert kannað, þá verður ekkert látið á það reyna hvers konar aðildarsamning við fengjum og við erum að tala um að það myndi þýða að ESB-aðild væri út af borðinu í væntanlega einhverja áratugi.

„Þetta er að minnsta kosti ekki ferli sem að þú rífur upp á nokkurra ára fresti? Auðvitað á maður aldrei að útiloka neitt að ef það er komið nei í ágúst. Heimsmyndin hefur breyst það mikið, Ólafur, núna á undanförnum 12 mánuðum að við vitum aldrei í hvaða stöðu við erum að fara að vera í. Og ef að það kæmi eitthvað rosalegt ákall og við værum undir hælnum einhvers staðar þá getur maður auðvitað aldrei útilokað neitt í framtíðinni. En í eðlilegu eða svo til að gera eðlilegu árferði þá auðvitað hlustar maður á þjóðina og ef hún hafnar þessu núna í ágúst, já, þá er þetta frá í langan tíma nema eitthvað stórt gerist og eins og ég segi, það er bara mjög afdrifarík ákvörðun af því það er svo margt sem að við höfum rætt um í sambandi við Evrópusambandið sem er byggt á getgátum.

Það er byggt á möguleikum hvað gæti orðið, hvað við gætum fengið eða hvað við fáum alls ekki. Og ég hef verið mjög hreinskilin með það að þó ég skynji mikinn velvilja, sem er ekki bara af því að við erum svo frábær á Íslandi heldur bara vegna þess að fólk áttar sig á því að heimsmyndin er að breytast. Við erum gott land til að vera í samskiptum við. Við erum staðsett á áhugaverðum stað á heimskringlunni. Við höfum verið að reka heilt yfir óháð flokkspólitík, góða pólitík á Íslandi, mannréttindi, velferð, hátt menntunarstig. Við erum fyrirmyndarríki, sem Evrópuríki að öllu leyti, myndi ég segja, og Evrópusambandið væri heppið að fá okkur en nákvæmlega á þeim forsendum eigum við að sækjast eftir aðild úr sterkri stöðu þar sem það er ákjósanlegt að fá okkur. Síðast þegar við fórum í þetta ferli þá vorum við, ja, ég hef nú bara sagt það áður, á hnjánum. Við vorum í gríðarlega erfiðri stöðu og fólk horfði á þetta sem útleið út úr krísu. Og það er auðvitað aldrei gott að fara inn í samninga í veikri stöðu.

Þetta er gott tækifæri fyrir okkur núna, ef fólk er forvitið, meira að segja þó að það sé með efasemdir, en er forvitið, vill vita meira, þá er þetta tíminn núna til að segja já, og fólk getur treyst því að ef það kemur já út úr þessari atkvæðagreiðslu, þá tekur við formlegt ferli. Það verður hagsmunagæsla um þessi mikilvægustu og viðkvæmustu mál sem snerta Íslendinga og ég held raunar Ólafur að við séum eiginlega flest sammála um hvað þurfi að passa upp á þar.“

Jú, ég held nefnilega að það sé enginn sérstakur ágreiningur þar um og það er auðvitað bara verið að þyrla upp moldviðri þegar verið er að halda því fram að samningsmarkmiðin séu algjörlega óskilgreind.

„Það er auðvitað ekki þannig. Það eru samningsmarkmið auðvitað útlistuð í svona breiðum prinsippum og strokum í þingsályktuninni og svo er það auðvitað þannig að greinargerðin sem kemur frá nefndinni , hún inniheldur mjög nákvæmar útlistanir á með hvaða hætti eigi að nálgast þessi prinsipp og auðlindamál, neytendamál og annað. Þetta er nú bara eins og var gert á sínum tíma með þingsályktunartillöguna áður enda eru þær keimlíkar þrátt fyrir að þessi feli í sér að veita þjóðinni umboð og hitt var í rauninni að í rauninni bara hefja viðræðurnar. Þannig að það er alveg skýrt hvar við stöndum hvað þetta varðar og hver samningsmarkmiðin eru og svo bara ítreka ég það að samningsmarkmiðin eru eitt, annað er hvort þú nær þeim, og það er auðvitað það sem mun reyna á ef við förum inn í þetta ferli og þurfum síðan að kjósa aftur.“

Hægt er að hlusta á hlaðvarpið í heild sinni hér:

Á dögunum rataði í umræðuna orðið „kynþáttaraunhyggjumaður“ sem finnst ekki í ritmálssafni Orðabókar Háskólans og hafði kannski aldrei fyrr heyrst opinberlega. Ég sá þetta orð, racerealist, fyrst í dönskum miðlum í liðnum mánuði en þarlendur lögmaður, Rasmus Munch Søndergaard, lét svo um mælt í þættinum Deadline á DR 14. apríl að það væri „en særlig dansk ting“ að geta neytt mjólkurafurða. Søndergaard vísaði til rannsókna eins virtasta vísindamanns Dana, þróunarerfðafræðingsins Eske Willerslev, sem rannsakað hefur erfðaefni úr líkamsleifum fornmanna, meðal annars með tilliti til mjólkursykuróþols. Forfeðrum okkar í fyrndinni auðnaðist að neyta mjólkurafurða og gátu þeir þar með innbyrt mun meira af eggjahvítuefnum en aðrar þjóðir. Fólki fjölgaði hratt og menn urðu stærri, sterkbyggðari og hraustari.

Willerslev er þó engan veginn sáttur með að rannsóknarniðurstöður hans séu nýttar í pólitískri umræðu. Søndergaard lét líka svo um mælt að hann hefði átt vingott við konu af ættum inúíta sem ekki þyldi mjólkurvörur og þarna væri eitthvað sem skildi á milli Dana og inúíta. Samtök inúíta brugðust ókvæða við og var Søndergaard harðlega gagnrýndur. En allt um það þá skilgreinir Søndergaard sig sem racerealist og hefur verið virkur í starfi Borgaraflokksins (Borgernes Parti) og áður Þjóðarflokknum (Dansk Folkeparti).

Hinn danski andi

Ummæli Søndergaard voru angi af umræðu sem risið hefur í dönskum miðlum undanfarnar vikur um hvað það sé að vera danskur. Merkilegt innlegg í þær vangaveltur var bók sagnfræðingsins Christian Egander Skov sem út kom 1. maí sl. og ber heitið: Folkeligt skal alt nu være — et forsvar for vores folkestyre. Skov heldur því fram að samþjöppun valds og hnattvæðing hafi veikt lýðræðislegar grunnstoðir vestrænna samfélaga. Lausnarorðið sé ný þjóðernisleg vakning. Ég á eftir að fá bókina í hendur en í grein í Berlingske á dögunum segir Skov frá efni hennar með tilvísun til Grundtvigs, einhvers mesta hugsuðar danskrar sögu: „Folk! hvad er vel folk i grunden?“ Skov svarar spurningunni svo að einkenni þjóðar séu tungumálið, menningin, hugarfarið og sagan — þetta sé „andinn“. Skov hafnar aftur á móti útleggingum manna eins og Søndergaard sem vilji skilgreina þjóðerni út frá erfðafræðinni og uppnefnir Søndergaard „mælkemand“ í því samhengi. Þriðja skilgreiningin, sem margir aðhyllast, sé síðan að skilgreina fólk út frá vegabréfinu — þeir sem öðlast hafi danskan ríkisborgararétt séu sjálfkrafa Danir, jafnvel þó svo að þeir tali hvorki dönsku né aðhyllist nokkur dönsk gildi.

Skov segir allt of takmarkandi að horfa einvörðungu á líffræðilegan uppruna eða vegabréfið. Menn fæðist nefnilega inn í tiltekið samhengi, foreldrar hans séu danskir, aðrir forfeður voru það líka. Börnin hans séu dönsk og einn daginn, ef Guð lofi, muni þeirra börn einnig verða dönsk. Það sé samhengi fremur en ætterni sem ráði því hvort maður teljist danskur. En skilgreiningin sé samt ekki endanleg heldur søgebegreb eða leitarorð. Að vera danskur sé verðandi og menn skyldu leita í fullvissu þess að sá sem leiti muni líka finna.

Þjóðerni er margslungið

Mig langar að taka undir með Skov að breyttu breytanda. Upprunaskilgreiningin er of takmarkandi og sömu sögu er að segja af vegabréfsskilgreiningunni. Útlendingur getur orðið Íslendingur en það gerist ekki í einni sviphendingu með stimpli á skrifstofu fógeta. Blaðamaðurinn Vísis, Samúel Karl Ólason, ritaði frétt sem birtist 15. september í fyrra þar sem greint var frá því að söngkonan Mariia Alekhina hefði hlotið fangelsisdóm í Rússlandi en fyrirsögnin var: „Íslendingur dæmdur í þrettán ára fangelsi í Rússlandi“. Mariiu var veittur íslenskur ríkisborgararéttur 2023 — en er hún þar með sjálfkrafa orðin Íslendingur? Ég þekki allnokkra Skandinava sem hér búa, sumir þeirra hafa verið búsettir hér lengi, tala íslensku reiprennandi og fyrir löngu komnir með íslenskan ríkisborgararétt (ef þeir kæra sig þá um hann). Fæstir þeirra myndu þó skilgreina sig sem Íslendinga — þeir eru Norðmenn, Svíar og Danir. Meira að segja þeir Færeyingar sem ég þekki og hér búa kalla sig Færeyinga, ekki Íslendinga. Í þessu ljósi er enn fráleitara að maður frá fjarlægum menningarheimi geti umbreyst í Íslending í einu vetfangi.

Svo er auðvitað líka til að menn skilgreini sig enn þrengra. Sumir suður-þýskra vina minna eru meiri Bæjarar en Þjóðverjar og það minnir á söguna af Íslendingnum sem var á ferð um Manitobafylki í Kanada og hitti fyrir unglingspilt af indíánaættum sem hafði verið ættleiddur af Vestur-Íslendingum. Ferðalangurinn varð að vonum undrandi enda hafði hann aldrei fyrr heyrt mann af öðrum kynþætti tala íslensku og spurði piltinn í forundran: „Svo þú ert Íslendingur?“ Hann svaraði þá skýrmæltur að bragði: „Nei, ég er Skagfirðingur!“

Þjóðerni er nefnilega margslungið og mikilvægara en nokkru sinni að rökræða nú á tímum þegar fimmtungur íbúa hér á landi er af erlendu bergi brotinn. Í stað fúkyrða og upphrópana þarf að gera sér grein fyrir því af hverju skilgreining á þjóðerni getur ekki byggst á kynþætti eða ríkisborgararétti eingöngu og við blasir að gera þarf mun ríkari kröfur til þeirra sem öðlast vilja íslenskan ríkisborgararétt. En svo hægt sé að skilgreina þær kröfur þarf að fara ofan í saumauna á því hver sé hinn íslenski „andi“ svo ég vitni til Christian Egander Skov. Líkt og sá danski er íslenski andinn samsettur af ýmsum þáttum: tungu, sögu, hugsunarhætti, menningu — og hann er ekki endanlegur heldur verðandi. Þegar öllu er á botninn hvolft er nefnilega ljóst að einungis vandleg rökræða mun færa okkur nær sanni um hvað það er að vera Íslendingur.

Það að vera hægri krati finnst henni vera eitt besta hrós sem hægt er að gefa manneskju. Ekki eru þó allir sammála því. Hún man til dæmis þegar hún sagði, á árum Gömlu-Samfylkingarinnar, við áberandi fúllyndan og þekktan flokksfélaga að hún væri hægri krati. Hann sagði: „Það er ekkert til sem heitir hægri krati!“ Tónninn var fullur fyrirlitningar og ekki var hægt að taka orðum hans á annan hátt en hann væri fyrir hönd flokksins að hafna atkvæði pistlahöfundar, sem sennilega þótti ekki nægilega vinstri sinnuð.

Örfáum mánuðum síðar fékk Samfylkingin 5,7 prósent atkvæða í kosningum. Það kom pistlahöfundi ekki á óvart. Þetta var flokkur sem vildi bara láta suma kjósa sig, og þessir sumir urðu ekki nægilega margir í alþingiskosningunum í október árið 2016.

Pistlahöfundur á vini og kunningja úr hinum ýmsu flokkum. Hún er ekkert að skipta sér af stjórnmálaskoðunum þeirra. Þarna eru nokkrir kunningjar sem eru svo staðfastir Sjálfstæðismenn að engu er líkara en þeir tilheyri sértrúarsöfnuði. Aldrei, aldrei myndi hvarfla að þeim að kjósa annað en sinn flokk. Alls ólíkt pistlahöfundi sem hefur nokkrum sinnum farið í tilraunastarfsemi í kjörklefanum og sett X við flokk einungis vegna þess að henni fannst rétt að gefa honum tækifæri. Tíminn hefur reyndar dæmt flestar þær ákvarðanir rangar.

Þar sem pistlahöfundur trúir því að hver manneskja verði að fá að eiga sína trú í friði gerir hún aldrei minnstu tilraunir til að snúa þessum X-D kunningjum sínum frá eldheitri trú á flokk sinn. Hún veit líka að það myndi aldrei ganga og vill ekki eyða tíma sínum til einskis.

Fyrir einhverjum árum hafði einn X-D kunningjanna ekki samband mánuðum saman. Loks lét hann heyra frá sér. Hann sagðist ætla að útskýra langa þögn sína. Hún hefði stafað af því að pistlahöfundur hefði skrifað svo illa um Sjálfstæðisflokkinn í nokkrum pistlum að hann hefði ekki haft geð í sér til að tala við hana. Hann hefði íhugað að slíta kunningsskapnum en hætt við það. Pistlahöfundur vildi ekki særa hann með því að segja að hún hefði ekkert tekið eftir þögn hans. Hún er oft utan við sig og tekur ekki alltaf eftir tímanum sem líður frá því hún hittir kunningja sína.

Annar X-D kunningi, stórskemmtilegur, er alltaf mjög virkur fyrir kosningar og vinnur af aðdáunarverðri staðfestu fyrir flokkinn sinn. Pistlahöfundur borðaði með honum hádegismat fyrir borgarstjórnarkosningar. Yfir matnum spurði hann hana hvað hún ætlaði að kjósa. Hún sagðist ætla að kjósa Samfylkinguna. Hann horfði á hana og sagði rólega en af mikilli festu: „Þú þarft ekki að gera það!“ (Pistlahöfundur gerði það nú samt).

Eftir hádegisverðinn vildi kunninginn sýna pistlahöfundi kosningaskrifstofu flokksins sem var skammt frá. Hún var sannarlega til í það, enda lítur hún ekki á Sjálfstæðisflokkinn sem hættulegan óvin, þótt henni þyki hann hafa verið á villigötum síðustu árin. Það var allavega ekkert hættulegt í fari Hildar Björnsdóttur sem stödd var á kosningaskrifstofunni og heilsaði pistlahöfundi einkar hlýlega og fallega.

Um það bil viku fyrir kosningar var í sjónvarpsfréttatíma RÚV talað við kjósendur í Mosfellsbæ. Að minnsta kosti tveir sögðust ætla að kjósa einstakling sem þeim litist ljómandi vel á frekar en flokk. „Þetta eru sveitarstjórnarkosningar, þá kýs maður persónu frekar en flokk,“ sagði einn viðmælandinn. Hann sagði þá persónu sem hann ætlaði að kjósa vera á lista flokks sem hann hefði aldrei áður kosið.

Pistlahöfundur kinkaði kolli við þessari frétt. Það er nefnilega ekki eins og hæfasta manneskjan sé alltaf í flokknum sem maður kýs venjulega.

Þess vegna á maður að vera rólegur yfir kosningaúrslitum og ekki leggjast í sút. Það er alltaf einhver þarna í hinum flokkunum sem er líklegur til að standa sig vel og gera gagn.

Það verður ekki brýnt nógu oft fyrir háttvirtum kjósendum að hægri vængur íslenskra stjórnmála er hallur undir einkavinavæðingu. Sagan sýnir það og sannar, eða afhjúpar öllu heldur.

Íhaldsflokkar eru nefnilega ekki samfélagslega þenkjandi. Þeir telja að þjóðhagslega mikilvægum innviðum landsins sé betur komið í höndum einstaklinga, gjarnan útvalinna og gott ef ekki innvígðra, því hægrið kunni öðrum öflum betur að græða á daginn og grilla á kvöldin. Opinberar eignir geti nefnilega ekki kallast annað en fé án hirðis. Og allir viti hvað það merki.

Þess vegna beri einmitt að koma mörgum viðkvæmustu stofnunum samfélagsins í hendur einkaframtaksins, svo sem heilbrigðisþjónustu og hjúkrunarheimilum, enda fari það betur með opinbera fjármuni en býrókratískir blýantsnagararnir. Og blessaður arðurinn, í milljörðum króna talinn, nýtist svo líka sama liðinu til frekari fjárfestinga – og sjálfsagt á grillinu á kvöldin, ef því er að skipta, gullhúðuðu.

Sumsé, þiggjum seðla samfélagsins og notum þá sparlega í reksturinn svo eitthvað verði afgangs fyrir okkur. En þetta er nú snilldin, sjálft hægrið með hendur fullar fjár. Og sjáiði ekki veisluna?

Hægrimenn á Alþingi og í sveitarstjórnum landsins hafa ekki einasta talað fyrir því að selja mörg af þýðingarmestu fyrirtækjum hins opinbera, sem gegna mörgum veigamestu hlutverkunum í gangverki samfélagsins, heldur hafa þeir einmitt látið verða af því. Og það er enda æðsta markmið íhaldsins, hvaða nafni sem það nefnist.

Það var eitt fyrsta verk hjá meirihluta Framsóknarmanna og Sjálfstæðismanna í borgarstjórn fyrir réttum tuttugu árum að falbjóða hartnær helmingshlut Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun. Hann var seldur á 27 milljarða, en heildarverðmat Landsvirkjunar var þá um 60 milljarðar. Reiknað til núvirðis nemur þessi sala um 70 milljörðum króna. Það eru nokkrir fuglar í skógi.

„REI-málið er nefnilega skelfileg birtingarmynd þess sem íhaldsöflin ætla sér frá einum tíma til annars.“

Og því þá ekki að selja Orkuveituna í þetta sinn, komist Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn aftur til valda, ásamt með Miðflokknum. Hæg eru heimatökin, því núverandi spunameistari síðast nefnda aflsins, Björn Ingi Hrafnsson, leiddi einmitt eignasölu borgarinnar haustið 2007 með oddvita sjálfstæðismanna á þeim tíma, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, áður en allt fór á límingunum.

Má í þessu efni benda á að hægriöflin á Akureyri hafa margsinnis talað fyrir því að selja Norðurorku úr sjóðum samfélagsins. Og sami sjálfstæðistónninn heyrist raunar víðar um landið.

Hætt er við því að sagan endurtaki sig. Það er raunar bráðahætta á því. Það hefur enda verið rifjað upp í pistlum samfélagsmiðlanna á síðustu dögum fyrir sveitarstjórnarkosningarnar að einmitt sami kosningastjóri Miðflokksins, og þáverandi oddviti Framsóknar í borginni, var staðráðinn í því í slagtogi við Sjálfstæðismenn að selja „vildarvinum sínum Orkuveituna í laumi hér um árið,“ eins og því er komið í orð í einni aðvörunargreininni af mörgum. En þeir hafi verið „staðnir að verki og stoppaðir af“ áður en það hræðilega hneykslismál vatt enn frekar upp á sig.

REI-málið er nefnilega skelfileg birtingarmynd þess sem íhaldsöflin ætla sér frá einum tíma til annars. Samfélagið á ekki að eiga neitt! Einstaklingar fara ávallt betur með fjármuni fólks! Ekki síst ef þeir kunna að græða almennilega eins og þeir innmúruðustu geta – og grilla svo náttúrlega á kvöldin, svo ég vitni nú enn og aftur í Hannes blessaðan Hólmstein sem lét þessi orð falla í viðtali við þann sem þetta skrifar fyrir svo óralöngu á gömlu og góðu Stöð 2.

En þau lifa.

Og minna okkur ævinlega á þá forhertu frjálshyggju að Sjálfstæðisflokkurinn, ásamt viðhengjum sínum, sækist einkum og sér í lagi eftir völdum til að koma eignum almennings í hendur auðugra vildarvina.

Það er ekki áróður heldur pólitísk staðreynd.

En raunveruleikinn sem þúsundir fatlaðra einstaklinga og fjölskyldna þeirra búa við segir aðra sögu.

Fólk þarf enn að berjast fyrir grunnþjónustu. Börn bíða árum saman eftir nauðsynlegum stuðningi. Foreldrar örmagnast í endalausum umsóknum, kærum og fundum. Fullorðið fatlað fólk bíður árum saman eftir húsnæði, aðstoð eða hjálpartækjum sem eiga að vera sjálfsögð mannréttindi.

Það sem er kannski alvarlegast er að það virðist ekki skipta máli þó lög séu brotin.

Sveitarfélög geta dregið mál á langinn, túlkað lög eftir eigin fjárhag eða einfaldlega sagt nei við þjónustu sem fólk á lagalegan rétt á. Fjölskyldur neyðast þá í langa og kostnaðarsama baráttu gegn kerfi sem hefur bæði tíma, peninga og vald sér við hlið.

Og hvað gerist þegar í ljós kemur að réttur fatlaðs fólks hafi verið brotinn?

Oftast ekki neitt.

Enginn missir starf. Enginn ber persónulega ábyrgð. Engin viðurlög taka gildi. Í versta falli þarf stofnun eða sveitarfélag að „skoða málið aftur“ eftir margra ára ferli meðan líf fólks heldur áfram að líða hjá.

Til að skilja hversu galið þetta er þarf stundum bara að færa umræðuna yfir á eitthvað sem öllum finnst sjálfsagt.

Hugsið ykkur ef sveitarfélag myndi segja við barn í grunnskóla:
„Þú færð ekki að mæta í skólann þetta árið því það er ekki til peningur.“

Fólk myndi tryllast og það væri líka eðlilegt.

En þegar fatlað barn fær ekki þann stuðning sem það þarf til að geta í raun farið í skólann, tekið þátt í samfélaginu eða lifað mannsæmandi lífi, þá virðist samfélagið mun tilbúnara að samþykkja skýringar um fjárhagsvanda sveitarfélagsins.

Af hverju?

Af hverju eru réttindi sumra talin algjörlega ósnertanleg meðan réttindi fatlaðs fólks eru oft með fyrirvara um fjárhag eða stemningu stofnunar eða sveitarfélags. Af hverju geta sveitarfélög eytt milljörðum í gæluverkefni en á sama tíma neitað lögbundnum skildum og borið fyrir sig bágum fjárhag?

Þetta er kjarni vandans.

Lög án viðurlaga eru mjög veik lög, sérstaklega meðan að samfélagið samþykkir gjörninginn.

Kannski er það líka ástæða þess að stjórnmálaflokkar telja sig geta skautað framhjá fötluðu fólki í hita sveitarstjórnarkosninga. Það kostar einfaldlega lítið pólitískt að gera það, skiptir þau ekki mál.

Við sjáum falleg slagorð fyrir kosningar. Tölur um inngildingu. Bros á myndum. Loforð um að enginn verði skilinn eftir.

En eftir kosningar byrjar raunveruleikinn aftur.

Þá er vísað í niðurskurð, fjárhagsstöðu sveitarfélaga eða „flókið regluverk“. Þá verða mannréttindi skyndilega að kostnaðarlið í excel-skjali.

Fatlað fólk er ekki lítill jaðarhópur. Þar inni eru börn, foreldrar, systkini, afar, ömmur og vinir. Nánast hver einasta íslensk fjölskylda tengist fötlun eða langveikum á einhvern hátt annaðhvort núna eða síðar á lífsleiðinni.

Samt er eins og samfélagið hlusti aðeins þegar mál verða nógu sársaukafull til að rata í fjölmiðla.

Ég hef sjálfur séð hvernig fjölskyldur brotna niður í baráttu við kerfi sem átti að styðja þær. Ég hef sjálfur þurft að eyða mörgum árum í að sanna að barnið mitt eigi rétt á þjónustu sem lög segja þegar að þau eigi að fá. Ég hef séð fólk missa heilsu sína, vinnu og fjárhag í þessari endalausu baráttu og upplifað það á eigin skinni.

Þetta á ekki að vera svona í landi sem stærir sig af velferðarsamfélagi.

Kannski þurfum við að fara að ræða ábyrgðina af alvöru.

Hvað gerist þegar sveitarfélag brýtur réttindi fatlaðs einstaklings? Hvaða afleiðingar hefur það? Hver ber ábyrgðina?

Þar til raunveruleg ábyrgð og raunveruleg viðurlög verða til staðar mun kerfið halda áfram að ganga út á að þreyta fólk til hlýðni.

Og það er ekki velferðarkerfi.

Það er kerfi sem veðjar á að fólk gefist upp og að kerfið komist upp með glæpinn…