آنا آخماتوا-
ترجمه: خودم

گاهی یکی دو ساعت همان دور و برها می‌پلکیدیم و چهارچشمی دور و برمان را می‌پاییدیم که آشنایی به تورمان نخورد. می‌ترسیدیم خبر ببرند به خانواده‌ها. نمی‌دانستیم چرا از نظر آن‌ها آنجا جای خطرناکی بود. شاید همان پنهانی بودن‌اش باعث می‌شد تجربه لذت بخشی باشد و این همه سال هنوز در یادم به عنوان خاطره‌ای روشن مانده باشد. بعد از پانزده سال وقتی فکر می‌کنم می‌بینم آن یکی دو ساعت بعد از ظهرهای آخر اردیبهشت از به یادماندنی‌ترین یواشکی‌های زندگی‌ام بود.

آن سال، صندوق رای برایم به هیچ وجه معنی نداشت. حتی تیتر بیست میلیون رای روزنامه‌ها را هم درست یادم نیست. بعدها اسم‌اش را گذاشتند «حماسه دوم خرداد». ولی برای من آن حادثه خوب، قبل‌تر از دوم خرداد، حوالی همان ساختمان نیمه‌کاره با دیدن همان آدم‌ها اتفاق افتاده بود. دل‌ام می‌خواست همه چیز طوری پیش برود که خیلی از جاهای شهر بشود مثل آن ساختمان نیمه کاره با میزهای اوراق و پوسترهایی که زمین و دیوارها را پوشانده بودند و صورت‌هایی که با بقیه صورت‌های شهر فرق داشتند. شوق و امیدی توی صدا و صورت‌شان بود که جاهای دیگر نبود. خردادهای دیگری هم بعد از آن آمد و رفت. شاید این روزها بیشتر درباره‌شان بنویسم. ولی درباره آن اولین خرداد، بهترین خاطره تک تک آن آدم‌ها و آن ساختمان پرغبار است. آدم‌هایی که لابد هر کدام جایی داخل یا بیرون آن مرزها مشغول زندگی‌‌اند. بعضی‌هاشان از رای دادن پشیمان‌اند، بعضی‌هاشان سرخورده و ناامید، بعضی‌ها هنوز امیدوار. آدم‌هایی که آن روزها نقطه اشتراک‌شان فارغ از همه اختلافات تغییر دادن و بهتر کردن حداقلی اوضاع بود. نه آن برگه‌ها و نه نامی که بر آن برگه‌ها نوشته شد، تک تک آن آدم‌ها که آن لحظه‌های خوب را برای اولین بار در شهرهای خاموشی مثل شهر من زنده کردند برای من مهم‌ترین خاطره‌ی خرداد هفتاد و شش‌اند.

می‌دانم
یکی از همین روزها، به دنیا
می‌آید.
شیره جان‌ام را می‌مکد.
راه می‌افتد.
دندان در می‌آورد.
حرف می‌زند.
موهای خرمایی‌اش را هر شب می‌بافم.
بوی شکوفه سیب می‌دهند.
می‌دانم، زیبا می‌شود.
وعاقبت، مثل ماهی سرخی
از دست‌ام می‌لغزد و
می‌افتد.

یک روز، از ماه سوم تقویم
به خیابان می‌رود.
و دیگر بر
نمی‌گردد.

آه! هیچ‌کس، هیچ‌کس به جز مادرم هنوز
هر شب خواب نمی‌بیند:
این روزها تمام خواهد شد.

ماه‌های گذشته، عملکرد دانشجوهای سوری به طور خاص برایم خیلی جالب بود. آن‌ها بیشتر دنبال عمل‌اند تا حرف. عمل هم که می‌گویم منظورم کارهای بزرگ و طرح‌های غول‌آسا نیست. مثلن یکی دوتایشان داوطلب شده‌اند و هفته‌ای سه روز شیرینی خانگی درست می‌کنند و صبح‌ها می‌آورند دانشکده و دانه‌ای چند پنی به دانشجوها می‌فروشند. اینکه می‌گویم چند پنی واقعن شوخی نیست. هر کس بخواهد پول بیشتری می‌دهد و شیرینی می‌خرد ولی قیمت‌اش واقعن پایین است که همه دانشجوها بتوانند بخرند. آخر ماه هم پول‌هایی که از دانشکده‌های مختلف جمع شده می‌گذارند روی هم و می‌رسانند دست آسیب‌دیده‌های سوری. یا مثلن هر هفته یک نفر داوطلب می‌شود و برای ده نفر آشپزی می‌کند و ظهر ناهار را می‌آورند یک جای مشخص برای فروش.

در جلسات مزایده هم معمولن آگهی می‌دهند که هر کس داوطلب تدریس زبان خاصی به یک گروه کوچک، یا فروختن آثار هنری‌اش یا پختن غذا و کارهایی از این دست است می‌تواند مثلن ده جلسه تدریس آشپزی یا زبان، موسیقی یا نقاشی یا هر چیز دیگری را توی جلسه مزایده برای قیمتی مشخص به فروش بگذارد. دانشجوها معمولن چندتایی روی هم تصمیم می‌گیرند یکی از طرح‌ها را بخرند و پول‌اش را بین خودشان تقسیم کنند. کل پولی که در آخر برنامه جمع می‌شود از طریق امنی می‌رسد به دست کسانی که به خاطر اوضاع موجود نیاز دارویی یا مالی دارند.

در برنامه‌ای که برای پاکستان برگزار کردیم حدود هزار پوند پول از یک کالج جمع شد که برای یک برنامه دانشجویی واقعن خوب بود. برای برنامه سوریه هم که اول ژوئن است داریم سعی می‌کنیم آدم جمع کنیم و طرح‌هایی که برای فروش ممکن است جالب باشند را توی برنامه بگذاریم. این جور برنامه‌ها چندتا فایده دارد: یکی اینکه شدیدن به بهبود اوضاع روانی و عاطفی اشخاص دخیل کمک می‌کند، یادم هست دوست پاکستانی‌ام که برای سیل‌زده‌های پاکستانی برنامه را راه انداخت روز اول که خبر را شنیده بود حال‌اش آن‌قدر خراب بود که به زور می‌توانست دو کلمه حرف بزند، ولی آن شب بعد از برنامه کلی بهتر شده بود و خوشحال بود که لااقل اگر دور است توانسته کار به دردبخوری بکند. یا این رفیق سوری‌ام که این روزها مدام با هم مکاتبه داریم از زمانی که تصمیم اجرای برنامه قطعی شد، حال و روزش کلی بهتر است. دوم این‌که اقلن زمانی که صرف حسرت خوردن به خاطر وضع موجود می‌‌شود فایده‌ای هم به حال کسانی که در رنج و دردند دارد. از استاتوس فیس‌بوکی، به طورمثال، قطعن اثرش بیشتر است. هیچ چیز مثل پول نمی‌تواند این جور مواقع نجات‌بخش باشد. حرف و خبر و شعر و نثر و باقی قضایا هم سر جای خودش، ولی واقعن از یک جایی به بعد کسانی که زیر چرخ‌دنده‌های سرکوب له شده‌اند، کارشان را از دست داده‌اند، بیمارند یا بی‌خانمان‌، بدون کمک اقتصادی روز به روز اوضاع‌شان بیشتر نزول می‌کند.

خوبی دیگر برگزاری مزایده‌های هنری-فرهنگی این است که کلی رفاقت این وسط شکل می‌گیرد. آدم کلی چیز یاد می‌گیرد. خیلی وقت‌ها زبان جدید یاد گرفتن زمان‌بر و گران است و در این جور مزایده‌ها موقعیت‌های نابی گیر می‌آید که در حالت عادی باید کلی دنبال‌اش گشت. برای شکموها هم این جور مزایده‌ها جای کم‌نظیری‌ست. انواع و اقسام شیرینی‌ها و غذاهای محلی با قیمت مرغوب عرضه می‌شوند و می‌شود نحوه پخت‌شان را یاد گرفت.

همچین کاری را می‌شد برای ایران بعد از انتخابات هم کرد. ولی همه انقدر لهیده بودند و در لاک خودشان که فقط تک و توک آدم‌هایی همت کردند و خودشان دست به کار شدند و پول جمع کردند. خبری از آکسیون و این‌جور برنامه‌ها نبود. اگر آن همه درگیر و پریشان زندانی‌های خانواده خودم نبودم حتمن همچین کاری را اینجا برای ایران کرده بودم. چقدر می‌توانست حالم را آن روزها بهتر کند. ولی حالا که گذشت و نشد برای سوریه آستین بالا زده‌ام که یک سال دیگر اینجا ننویسم کاش برای سوریه کاری کرده بودم. ایده‌ی مزایده فرهنگی-هنری در جمع‌های دانشجویی را ماهایی که دوریم و وقت‌هایی که کار بالا می‌گیرد می‌خواهیم کاری بکنیم، بگذاریم توی لیست. شاید روزی دوباره به درد خورد.

‌من، عاشق مردانی بودم
که همیشه جوان می‌مردند
خیلی جوان.
چشم‌هایشان، در واپسین لحظات،
ناگهان، خاکستری می‌شد.
آن‌ها،
هیچ‌کدام،
هیچ‌وقت
لب نداشتند
و آغوش‌شان،
شبیه مکعب‌های مغشوش و گیج
با تصویر هیچ زنی آرام نمی‌‌شد.

نایدو گرم‌تر و زنده‌تر از تمام سخنران‌های امروز حرف زد. با تمام قلب‌اش. امشب یک بار دیگر بهم ثابت شد که درد و رنج، آدم‌ها را یکه و کمیاب می‌کند. این حتی از تن صدا و حالت نگاه‌شان هم پیداست. نایدو از معدود آدم‌هایی بود که بعد از مدت‌ها شنیدن حرف‌هایش، به زندگی و آینده و تغییر و بهبود اوضاع امیدوارم کرد. از ماندلا گفت. از تجربه زندان و دفاعیه دادگاه‌اش.

برنامه که تمام شد، درباره تجربه دوری اجباری از کشورش (دارم زور می‌زنم این روزها کلمه تبعید را استفاده نکنم) بیشتر حرف زدیم. تنها ایرانی جمع من بودم و تنها مدعوی که تجربه سه سال دوری از کشورش را داشت. لازم نبود زیاد حرف بزنم. انگار بیشتر ماجرا را می‌توانست حدس بزند. گفت این سال‌ها تمام می‌شود، فقط طوری زندگی کن که وقتی نسل بعدی کشورت روزی یک گوشه از همین دنیا، جلوت را گرفت و گفت آن سال‌ها برای بهتر شدن وضع چه کار کردی وجدانت موقع جواب دادن پیش خودت راحت باشد. مهم نیست چه کار می‌کنی. مهم این است که جلوی آن‌ها شرمنده نباشی. روی رفاقت‌ و دوری از تنهایی و تشکیل‌ جمع‌های کوچک دوستی و تبادل فکر در سال‌های دوری اجباری خیلی تاکید کرد. قرار شد بهش بنویسم و از تجربه زندگی در تبعید برایم بیشتر بگوید. حرف زدن با آدم‌هایی با درد و رنج و تجربه مشترک می‌تواند حداقل دوباره مدتی آدم را روی پا نگه دارد. چیزی که مسلم است این است که باید روی پا ماند. این روزها دارم شدیدن به گذراندن یک دوره تکمیلی مطالعات مهاجرت اجباری*فکر می‌کنم. یکی دوتا دوره تکمیلی خوب هم پیدا کرده‌ام. فکر کنم کار کردن روی همچین موضوعی به بهبود اوضاع فعلی خودم هم خیلی کمک کند.

*Forced Migration Studies

یادم نیست چند بار خوانده بودم‌اش. بعضی جمله‌ها را چند بار "تو: واژه‌ای که از آن من است، آنگاه‌ که شبح وار در همه‌ی ابعاد زمان و مکان، حتی فراتر از مرگ، حرکت می‌کند." کتاب را اینجا ندارم. یک تکه‌هاییش را توی یادداشت‌های آن روزها داشتم.

پوست‌انداختن با آن جلد سبز مات را روزهای آخر خوابگاه خریده بودم و هیچ وقت تمام‌اش نکردم. ماند مشهد. توی کتاب‌خانه‌ای که معلوم نیست چقدرش هنوز سرجاش هست.

درباره فوئنتس

امروز رفتم برای تولدش یک گردن‌بند دست‌ساز خریدم. بندش بلند بود و فکر کردم تا روی سینه‌هایش می‌آید پایین. نمی‌دانم تا کی می‌شود به این یادآوری بدون لوث شدن ادامه داد. فعلن که از رو نرفته‌ام.