Pengambilan buah-buahan dan sayur-sayuran telah lama dikaitkan dengan kesihatan kardiovaskular. Namun, timbul persoalan sama ada kedua-dua kumpulan makanan ini memberikan manfaat yang setara, atau sama ada sayur-sayuran patut diutamakan berbanding buah-buahan. Menurut Zurbau dan rakan-rakan, dasar kesihatan awam turut mencerminkan kebimbangan bahawa sesetengah sumber buah mungkin tidak memberikan manfaat yang diharapkan [1]. Artikel ini mengulas tiga sintesis bukti utama, iaitu dua meta-analisis kajian prospektif [1][2] dan satu ulasan payung (umbrella review) [3], untuk menilai sejauh mana bukti sedia ada menyokong pengutamaan sayur berbanding buah dalam konteks risiko kardiovaskular.

Latar Belakang Persoalan

Persoalan utama yang dikemukakan bukan lagi sama ada buah dan sayur bermanfaat secara umum, tetapi bagaimana kekuatan dan bentuk hubungan tersebut berbeza mengikut jenis dan sumber makanan. Aune dan rakan-rakan menyatakan bahawa masih terdapat persoalan tentang kekuatan dan bentuk hubungan dos-respons (dose-response relationship) antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko penyakit kardiovaskular, kanser dan kematian, serta kesan jenis buah dan sayur tertentu [2]. Zurbau dan rakan-rakan pula secara khusus menilai hubungan pelbagai sumber buah dan sayur dengan hasil kardiovaskular, berikutan kebimbangan dasar bahawa sayur-sayuran patut diutamakan berbanding buah-buahan [1].

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian

Ketiga-tiga kajian menggunakan pendekatan sintesis bukti, tetapi berbeza dari segi skop dan kaedah statistik.

• Zurbau et al. (2020): Kajian ini merupakan ulasan sistematik dan meta-analisis (systematic review and meta-analysis) kajian kohort prospektif (prospective cohort studies). Pangkalan data MEDLINE, EMBASE dan Cochrane dicari sehingga 3 Jun 2019. Dua penilai bebas mengekstrak data dan menilai kualiti kajian menggunakan Skala Newcastle-Ottawa (Newcastle-Ottawa Scale). Data digabungkan menggunakan model kesan tetap (fixed-effects model), manakala keheterogenan (heterogeneity) dinilai melalui ujian Cochran Q dan statistik I², dan tahap kepastian bukti dinilai menggunakan sistem GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development, and Evaluation). Sebanyak 81 kohort melibatkan 4 031 896 individu dan 125 112 kejadian kardiovaskular dimasukkan [1].
• Aune et al. (2017): Kajian ini merupakan ulasan sistematik dan meta-analisis dos-respons kajian prospektif. Pangkalan data PubMed dan Embase dicari sehingga 29 September 2016, dan sebanyak 95 kajian (142 penerbitan) dimasukkan. Risiko relatif ringkasan (summary relative risk, RR) dikira menggunakan model kesan rawak (random-effects model), dan beban kematian global turut dianggarkan [2].
• Angelino et al. (2019): Kajian ini merupakan ulasan payung terhadap kajian pemerhatian (observational studies). Carian sistematik dilakukan ke atas sintesis kuantitatif, dan tahap bukti dinilai berdasarkan beberapa kriteria, termasuk reka bentuk kajian, hubungan dos-respons, keheterogenan, kesepakatan dapatan dari semasa ke semasa dan pengenalpastian faktor pengeliru (confounding factors) yang berpotensi [3].

Dapatan Utama: Buah Berbanding Sayur

Dalam meta-analisis Zurbau dan rakan-rakan, jumlah pengambilan buah dan sayur, buah sahaja, dan sayur sahaja masing-masing dikaitkan dengan penurunan kejadian (incidence) penyakit kardiovaskular, dengan nisbah risiko (risk ratio) 0.93 (selang keyakinan 95% [95% confidence interval, CI]: 0.89–0.96), 0.91 (0.88–0.95) dan 0.94 (0.90–0.97) [1]. Bagi kejadian penyakit jantung koronari (coronary heart disease), nisbah risikonya ialah 0.88 (0.83–0.92), 0.88 (0.84–0.92) dan 0.92 (0.87–0.96), manakala bagi kejadian strok, nilainya ialah 0.82 (0.77–0.88), 0.82 (0.79–0.85) dan 0.88 (0.83–0.93) [1].

Bagi kematian (mortality), jumlah buah dan sayur, buah, dan sayur dikaitkan dengan penurunan kematian penyakit kardiovaskular, dengan nisbah risiko 0.89 (0.85–0.93), 0.88 (0.86–0.91) dan 0.87 (0.85–0.90) [1]. Bagi kematian penyakit jantung koronari, nilainya ialah 0.81 (0.72–0.92), 0.86 (0.82–0.90) dan 0.86 (0.83–0.89), manakala bagi kematian strok, nilainya ialah 0.73 (0.65–0.81), 0.87 (0.84–0.91) dan 0.94 (0.90–0.99) [1].

Angka-angka ini menunjukkan bahawa buah tidak kelihatan kurang bermanfaat berbanding sayur. Malah, bagi beberapa hasil seperti kejadian strok dan kematian strok, anggaran titik bagi buah lebih rendah berbanding sayur [1]. Dapatan ini selari dengan Aune dan rakan-rakan yang melaporkan hubungan yang serupa bagi buah dan sayur apabila dianalisis secara berasingan [2]. Bagi gabungan buah dan sayur, setiap pertambahan 200 g sehari dikaitkan dengan RR 0.92 (95% CI: 0.90–0.94; I² = 0%; n = 15) bagi penyakit jantung koronari, 0.84 (0.76–0.92; I² = 73%; n = 10) bagi strok dan 0.92 (0.90–0.95; I² = 31%; n = 13) bagi penyakit kardiovaskular [2]. Penurunan risiko diperhatikan sehingga pengambilan 800 g sehari bagi semua hasil kecuali kanser, yang mendatar pada 600 g sehari [2].

Sumber Spesifik yang Menonjol

Analisis mengikut sumber memberikan gambaran yang lebih terperinci. Zurbau dan rakan-rakan mendapati manfaat yang lebih besar bagi buah sitrus, jus buah 100% dan pom (pommes) dalam kalangan sumber buah, serta allium, lobak merah, sayur krusifer (cruciferous) dan sayur berdaun hijau (green leafy) dalam kalangan sumber sayur [1]. Yang penting, tiada sumber yang menunjukkan hubungan buruk (adverse association) [1].

Aune dan rakan-rakan juga memerhatikan hubungan songsang (inverse association) antara pengambilan epal dan pear, buah sitrus, sayur berdaun hijau, sayur krusifer dan salad dengan penyakit kardiovaskular serta kematian semua sebab (all-cause mortality) [2]. Kesepakatan antara kedua-dua meta-analisis ini, khususnya bagi sitrus, epal dan pear, sayur krusifer dan sayur berdaun hijau, mengukuhkan kebolehpercayaan dapatan tersebut, walaupun kedua-duanya masih berasaskan data pemerhatian.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Beberapa perkara perlu difahami oleh pembaca sebelum mentafsir dapatan ini:

• Hubungan, bukan sebab-akibat: Semua kajian yang disintesis merupakan kajian pemerhatian atau prospektif [1][2][3]. Nisbah risiko yang dilaporkan menggambarkan perkaitan statistik, bukan bukti bahawa sesuatu makanan secara langsung menyebabkan penurunan risiko.
• Tiada bukti kukuh untuk mengutamakan sayur: Berdasarkan dapatan Zurbau dan rakan-rakan, buah dan sayur kedua-duanya dikaitkan dengan penurunan risiko, dan tiada sumber buah atau sayur yang menunjukkan hubungan buruk [1]. Ini tidak menyokong kebimbangan dasar bahawa buah kurang bermanfaat.
• Kesan dos: Manfaat kelihatan meningkat dengan pengambilan yang lebih tinggi, sehingga kira-kira 800 g sehari bagi hasil kardiovaskular [2].
• Anggaran beban bersyarat: Aune dan rakan-rakan menganggarkan bahawa 5.6 juta dan 7.8 juta kematian pramatang di seluruh dunia pada tahun 2013 mungkin berpunca daripada pengambilan buah dan sayur di bawah 500 g dan 800 g sehari, masing-masing, tetapi hanya jika hubungan yang diperhatikan bersifat sebab-akibat [2].
• Tahap bukti: Ulasan payung mendapati bukti terkuat (dikategorikan sebagai “berkemungkinan” atau probable) adalah bagi perlindungan terhadap penyakit kardiovaskular, manakala bagi pengambilan sayur, terdapat bukti “mungkin” (possible) bagi penurunan risiko strok [3].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Walaupun dapatan kelihatan konsisten, beberapa batasan penting perlu diambil kira:

• Kepastian bukti yang sangat rendah: Zurbau dan rakan-rakan sendiri menilai kepastian bukti sebagai “sangat rendah” (very low) menggunakan sistem GRADE [1]. Ini bermakna anggaran kesan sebenar mungkin berbeza dengan ketara daripada yang dilaporkan.
• Reka bentuk pemerhatian: Oleh sebab semua data berasal daripada kajian pemerhatian, pengaruh faktor pengeliru tidak dapat diketepikan. Angelino dan rakan-rakan melaporkan bukti potensi pengeliruan oleh jantina dan lokasi geografi, serta menekankan keperluan kajian lanjut untuk menjelaskan peranan faktor tersebut [3].
• Pilihan model statistik: Zurbau dan rakan-rakan menggunakan model kesan tetap [1], yang mengandaikan satu kesan sebenar yang sama merentas kajian. Andaian ini mungkin kurang sesuai jika terdapat keheterogenan yang besar antara kohort, dan abstrak tidak melaporkan nilai I² bagi setiap analisis.
• Keheterogenan yang tinggi bagi sesetengah hasil: Dalam kajian Aune dan rakan-rakan, nilai I² mencapai 73% bagi strok dan 83% bagi kematian semua sebab [2], menunjukkan variasi yang besar antara kajian.
• Dapatan jus buah yang memerlukan pentafsiran berhati-hati: Jus buah 100% dikaitkan dengan manfaat yang lebih besar [1], namun abstrak tidak menjelaskan bagaimana faktor gaya hidup lain yang mungkin berkait dengan pengambilan jus dikawal.
• Maklumat terhad dalam abstrak: Ulasan ini hanya berdasarkan abstrak. Butiran seperti kaedah pengukuran pengambilan diet, tempoh susulan, taburan geografi kohort dan definisi tepat setiap kategori sumber tidak dinyatakan.
• Kemungkinan pertindihan data: Ketiga-tiga sintesis berkemungkinan merangkumi kajian asal yang sama, maka kesepakatan dapatan tidak semestinya mencerminkan bukti yang sepenuhnya bebas antara satu sama lain.

Kesimpulan

Bukti daripada dua meta-analisis kajian prospektif dan satu ulasan payung menunjukkan bahawa buah dan sayur kedua-duanya dikaitkan dengan penurunan risiko kejadian dan kematian penyakit kardiovaskular, penyakit jantung koronari dan strok [1][2]. Tiada sumber yang menunjukkan hubungan buruk, dan buah tidak kelihatan kurang bermanfaat berbanding sayur [1]. Sumber seperti sitrus, epal dan pear, sayur krusifer serta sayur berdaun hijau menonjol secara konsisten [1][2]. Walau bagaimanapun, kepastian bukti dinilai sangat rendah [1], dan potensi faktor pengeliru masih memerlukan penjelasan lanjut [3]. Oleh itu, bukti semasa tidak menyokong pengutamaan sayur berbanding buah, sebaliknya menyokong pengambilan kedua-duanya secara bersama.

Rujukan:

1. A. Zurbau et al. (2020). Relation of Different Fruit and Vegetable Sources With Incident Cardiovascular Outcomes: A Systematic Review and Meta?Analysis of Prospective Cohort Studies. Journal of the American Heart Association: Cardiovascular and Cerebrovascular Disease. https://doi.org/10.1161/jaha.120.017728
2. D. Aune et al. (2017). Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/ije/dyw319
3. D. Angelino et al. (2019). Fruit and vegetable consumption and health outcomes: an umbrella review of observational studies. International Journal of Food Sciences and Nutrition. https://doi.org/10.1080/09637486.2019.1571021

Larian ialah antara bentuk aktiviti fizikal yang paling meluas diamalkan, dan penyertaan dalam acara maraton terus meningkat dari tahun ke tahun [2][3]. Bukti saintifik secara umum menunjukkan bahawa larian memberi kesan yang baik terhadap kesihatan kardiovaskular. Namun begitu, kesan larian bergantung pada dos, iaitu gabungan intensiti, isipadu dan tempoh. Larian sederhana yang dilakukan secara tetap dikaitkan dengan penurunan risiko kematian, manakala larian berintensiti tinggi dan berpanjangan, khususnya maraton dan larian ultra-ketahanan (ultra-endurance running, UER), dikaitkan dengan perubahan akut pada jantung dan risiko tertentu [2][4]. Artikel ini mengulas empat kajian untuk menilai di mana garis pemisah antara manfaat dan risiko tersebut.

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian yang Diulas

Keempat-empat sumber ini berbeza dari segi reka bentuk, dan perbezaan ini mempengaruhi kekuatan kesimpulan masing-masing.

• Ulasan skop (scoping review) tentang jogging [1]: Kajian ini memetakan keluasan dan kedalaman penyelidikan asal tentang hubungan, mekanisme dan implikasi klinikal jogging terhadap kesihatan kardiovaskular. Skopnya merangkumi penanda bio molekul hinggalah kadar kematian peringkat populasi. Peta buktinya dibina daripada 86 kajian asal dengan jumlah keseluruhan 786,886 peserta atau cerapan sampel, dan ulasan ini menggunakan 59 rujukan [1].
• Ulasan naratif tentang larian [2]: Kajian ini membincangkan manfaat dan risiko larian rekreasi, maraton dan UER terhadap jantung. Maklumat dikumpulkan daripada pangkalan data PubMed dan Google Scholar [2].
• Ulasan tentang “paradoks kardiovaskular” maraton [3]: Kajian ini meneliti tindak balas akut dan adaptasi kronik sistem kardiovaskular terhadap larian maraton. Aspek yang dikaji termasuk ventrikel kiri dan kanan, fungsi vaskular, pengawalaturan autonomi (autonomic regulation) serta hubungan antara intensiti senaman dengan kesihatan kardiovaskular [3].
• Ulasan sistematik dan meta-analisis (systematic review and meta-analysis) [4]: Carian dibuat dalam PubMed, Embase dan SPORTDiscus sehingga 11 April 2025. Kriteria kemasukan ialah data primer dalam bahasa Inggeris, melibatkan orang dewasa sihat yang menamatkan maraton jalan raya, dan melaporkan kesan kardiak secara kuantitatif sebelum dan selepas maraton. Meta-analisis kesan rawak (random-effects meta-analysis) digunakan untuk menganggar perbezaan min dan perubahan relatif. Meta-regresi (meta-regression) pula dijalankan bagi metrik yang mempunyai sekurang-kurangnya tujuh kajian [4].

Manfaat Jogging Sederhana: Bukti daripada Kajian Populasi

Ulasan skop [1] mendapati bahawa jogging yang dilakukan secara kebiasaan pada isipadu sederhana secara umumnya dikaitkan dengan manfaat kardiovaskular. Isyarat yang paling kerap berulang menghubungkan jogging tetap dengan:

• kadar kematian semua sebab (all-cause mortality) yang lebih rendah;
• profil kardiorespiratori dan metabolik yang lebih baik [1].

Satu dapatan yang menonjol ialah jogging dikaitkan secara unik dengan paras kolesterol lipoprotein berketumpatan tinggi (high-density lipoprotein, HDL) yang lebih tinggi dan paras trigliserida (triglycerides) yang lebih rendah merentasi beberapa kohort besar [1]. Dapatan ini selaras dengan ulasan [2], yang melaporkan bahawa larian tetap boleh mengurangkan risiko kematian semua sebab serta memperbaik fungsi jantung dan vaskular. Ulasan [2] turut menegaskan bahawa manfaat larian diperoleh dengan mengoptimumkan dos pada tahap sederhana.

Kesan Akut Larian Maraton terhadap Jantung

Meta-analisis [4] memberikan anggaran kuantitatif yang paling terperinci tentang kesan akut maraton. Daripada 9,080 artikel yang disaring, 69 kajian layak untuk ulasan sistematik. Kajian-kajian ini melibatkan 3,274 peserta berumur 30 hingga 55 tahun, dan lebih 80% daripadanya lelaki. Sebanyak 49 kajian dimasukkan ke dalam meta-analisis yang meliputi tiga penanda bio, 18 metrik ekokardiografi (echocardiography) dan lima metrik pengimejan resonans magnetik kardiak (cardiac MRI) [4].

Selepas maraton, berlaku peningkatan signifikan dalam penanda bio jantung berikut [4]:

• troponin T: +42 ng/L (32.6–52.3; p<0.001);
• troponin I: +77 ng/L (55.1–98.3; p<0.001);
• peptida natriuretik jenis-B terminal-N (N-terminal pro B-type natriuretic peptide, NT-proBNP): +114 ng/L (89.0–138.6; p<0.001).

Dari segi struktur dan fungsi, ekokardiografi menunjukkan penurunan isipadu ventrikel kiri (left ventricular, LV), penurunan fungsi diastolik LV dan penurunan fungsi sistolik ventrikel kanan (right ventricular, RV). Pada masa yang sama, isipadu akhir-sistolik dan akhir-diastolik RV meningkat. Sebaliknya, MRI kardiak menunjukkan peningkatan pecahan ejeksi (ejection fraction) LV [4]. Analisis meta-regresi mendapati bahawa tindak balas ini berbeza mengikut umur, jantina, status latihan dan prestasi maraton [4].

Dapatan ini selari dengan ulasan [3], yang menyatakan bahawa tindak balas akut maraton merangkumi peningkatan sementara penanda bio jantung dan perubahan fungsi jantung, dengan ventrikel kanan paling terjejas.

Risiko Larian Ekstrem dan Kematian Jantung Mengejut

Ulasan [2] melaporkan bahawa larian pada intensiti tinggi atau untuk tempoh yang lama boleh menyebabkan kerosakan tisu jantung, aritmia (arrhythmias) dan hipertensi aruhan senaman (exercise-induced hypertension, EIH). Risiko ini lebih ketara dalam kalangan individu pertengahan umur dan warga emas. Maraton dan UER juga dikaitkan dengan risiko kematian jantung mengejut (sudden cardiac death, SCD) [2].

Bagi jogging pula, ulasan skop [1] mengenal pasti jogging sebagai aktiviti pencetus dalam 14–17% kes SCD berkaitan sukan. Kes-kes ini kebanyakannya mencerminkan penyakit jantung iskemia (ischemic heart disease) yang sedia ada [1]. Dengan kata lain, bahaya akut ini kecil tetapi boleh diulang dalam pelbagai kajian, dan ia tertumpu pada individu yang rentan.

Namun, ulasan [3] mengingatkan bahawa gambaran risiko tidak lengkap tanpa mengambil kira kesan jangka panjang. Walaupun banyak artikel mencadangkan kemungkinan risiko latihan ketahanan ekstrem, data epidemiologi menunjukkan bahawa pelari maraton mempunyai risiko penyakit kardiovaskular yang jauh lebih rendah. Adaptasi kronik juga merangkumi pembentukan semula jantung (cardiac remodeling) yang bermanfaat [3].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

1. Dos menentukan arah kesan. Manfaat paling konsisten diperhatikan pada jogging sederhana yang dilakukan secara kebiasaan [1][2]. Kebimbangan pula banyak tertumpu pada larian berintensiti tinggi, berpanjangan atau ekstrem [2].
2. Perubahan akut tidak semestinya bermaksud kerosakan kekal. Peningkatan troponin dan NT-proBNP selepas maraton adalah signifikan secara statistik [4]. Walau bagaimanapun, ulasan [3] menyifatkan peningkatan penanda bio ini sebagai sementara. Kepentingan klinikal perubahan ini tidak dapat disimpulkan sepenuhnya kerana bahagian kesimpulan abstrak [4] terpotong.
3. Risiko akut berpusat pada individu rentan. Kebanyakan SCD yang dicetuskan oleh jogging berkait dengan penyakit jantung iskemia yang sedia ada [1]. Risiko daripada larian intensiti tinggi pula lebih ketara dalam kalangan individu pertengahan umur dan warga emas [2].
4. Saringan dan preskripsi individu. Ulasan [1] menyokong preskripsi senaman yang disesuaikan secara individu bersama saringan kardiovaskular pra-penyertaan, khususnya bagi orang dewasa pertengahan umur yang mempunyai faktor risiko. Ulasan [3] pula menyimpulkan bahawa dengan persediaan dan saringan perubatan yang wajar, larian maraton boleh memberi manfaat kepada kesihatan kardiovaskular.
5. Tindak balas berbeza antara individu. Umur, jantina, status latihan dan prestasi mempengaruhi magnitud perubahan akut jantung [4].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Penilaian kritis ini terhad kepada maklumat yang terdapat dalam abstrak sahaja.

• Kualiti bukti asas [1]: Pengarang sendiri mengakui bahawa bukti bergantung sebahagian besarnya pada kajian yang heterogen dan bersaiz sederhana. Reka bentuk ulasan skop juga lazimnya bertujuan memetakan bukti, bukan menilai kesan secara kuantitatif. Jumlah 786,886 peserta merupakan agregat merentasi kajian yang berbeza dan tidak mewakili satu kohort tunggal [1].
• Kaedah ulasan naratif [2][3]: Abstrak [2] hanya menyebut PubMed dan Google Scholar sebagai sumber, tanpa menyatakan kriteria pemilihan atau penilaian kualiti kajian. Abstrak [3] pula tidak menjelaskan kaedah carian langsung. Kedua-dua faktor ini meningkatkan risiko bias pemilihan.
• Kebolehgeneralisasian sampel [4]: Lebih 80% peserta ialah lelaki berumur 30 hingga 55 tahun. Oleh itu, dapatan mungkin tidak dapat digeneralisasikan kepada wanita, golongan lebih muda atau warga emas. Hanya kajian dalam bahasa Inggeris dan maraton jalan raya dimasukkan [4].
• Tempoh pemerhatian [4]: Reka bentuk sebelum–selepas maraton hanya merakam kesan akut. Abstrak tidak menyatakan sama ada perubahan tersebut kembali normal atau sebaliknya dalam jangka panjang.
• Kesimpulan yang tidak lengkap: Abstrak [4] terpotong pada bahagian kepentingan klinikal. Justeru, tafsiran pengarang tentang implikasi dapatan tidak dapat dinilai.
• Pengukuran pendedahan: Ulasan [1] menekankan keperluan kajian prospektif yang menggunakan pendedahan jogging yang diukur dengan peranti. Hal ini membayangkan bahawa banyak kajian sedia ada bergantung pada ukuran yang kurang tepat. Akibatnya, “dos optimum” masih belum dapat ditentukan dengan jelas.

Kesimpulan

Bukti daripada keempat-empat kajian menunjukkan bahawa jogging sederhana yang dilakukan secara tetap dikaitkan dengan penurunan kematian dan profil kardiometabolik yang lebih baik [1][2]. Larian maraton pula mencetuskan perubahan akut yang boleh diukur pada penanda bio dan fungsi jantung [4]. Risiko serius seperti SCD kebanyakannya berkait dengan penyakit jantung sedia ada atau larian ekstrem dalam kalangan individu yang lebih berusia [1][2]. Garis antara manfaat dan risiko tidak bersifat mutlak, sebaliknya bergantung pada dos dan kerentanan individu. Kajian prospektif dengan pengukuran objektif dan sampel yang lebih pelbagai masih diperlukan untuk menentukan garis tersebut dengan lebih tepat.

Rujukan:

1. 2026 (t.t.). Jogging and Cardiovascular Health Benefits and Risks Across Populations: Scoping Review with ??SAIMSARA. SAIMSARA Journal. https://doi.org/10.62487/saimsara228fb6f6
2. Emilia Bacho? et al. (2024). The Impact of Running on Cardiovascular Health: A Comprehensive Review of Benefits and Risks. Quality in Sport. https://doi.org/10.12775/qs.2024.35.56445
3. Lidia ?y?a et al. (2025). The Cardiovascular Paradox of Marathon Running: Acute Stress, Chronic Adaptations, and Longterm Health Implications. Medical Science. https://doi.org/10.54905/disssi.v29i162.e133ms3614
4. I. Laily et al. (2026). Acute effects of marathon running on the heart: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open Sport & Exercise Medicine. https://doi.org/10.1136/bmjsem-2026-003201

Dakwaan bahawa larian memanjangkan umur sering muncul dalam media kesihatan. Dakwaan ini bukan rekaan semata-mata kerana beberapa kajian berskala besar telah meneliti hubungan antara larian dengan risiko kematian. Walau bagaimanapun, cara bukti itu dihasilkan sangat mempengaruhi sejauh mana kita boleh mempercayainya. Artikel ini mengulas empat penerbitan utama, iaitu sebuah ulasan sistematik dan meta-analisis (systematic review and meta-analysis) [1], dua kajian kohort prospektif (prospective cohort study) [2][4] dan sebuah ulasan naratif [3]. Tujuannya adalah untuk menilai kekuatan bukti, perdebatan tentang hubungan dos-tindak balas (dose-response relationship), dan batasan yang wujud pada kajian pemerhatian (observational study).

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian yang Diulas

Keempat-empat penerbitan ini menggunakan pendekatan yang berbeza. Oleh itu, kekuatan bukti masing-masing juga tidak sama.

• Meta-analisis Pediši? dan rakan-rakan menghimpunkan kajian kohort prospektif tentang penyertaan dalam larian atau jogging dan risiko kematian semua sebab (all-cause mortality), kematian kardiovaskular dan kematian akibat kanser dalam populasi dewasa bukan klinikal [1]. Pencarian dilakukan dalam sebelas pangkalan data, termasuk PubMed/MEDLINE, Scopus dan Web of Science [1]. Sebanyak 14 kajian daripada enam kohort prospektif dengan sampel gabungan seramai 232,149 peserta telah dimasukkan [1].
• Kajian Lee dan rakan-rakan mengikuti 55,137 orang dewasa berumur 18 hingga 100 tahun, dengan purata umur 44 tahun [2]. Aktiviti larian dinilai melalui soal selidik sejarah perubatan berkaitan aktiviti masa senggang [2].
• Kajian Schnohr dan rakan-rakan, sebahagian daripada Copenhagen City Heart Study, mengikuti 1,098 pelari jogging yang sihat dan 3,950 bukan pelari yang sihat sejak tahun 2001 [4]. Analisis dilakukan menggunakan regresi bahaya berkadaran Cox (Cox proportional hazards regression), dengan umur sebagai skala masa asas dan kemasukan tertangguh (delayed entry) [4].
• Ulasan Lavie dan rakan-rakan meneliti kajian dalam PubMed sejak tahun 2000 yang melibatkan sekurang-kurangnya 500 pelari dan tempoh susulan sekurang-kurangnya lima tahun [3]. Ulasan ini turut membincangkan kemungkinan kesan kardiotoksik (cardiotoxicity) daripada dos senaman aerobik yang tinggi seperti maraton [3].

Dapatan Utama: Kekuatan Hubungan Larian dan Kematian

Meta-analisis mencatatkan 25,951 kematian sepanjang tempoh susulan yang berjulat antara 5.5 hingga 35 tahun [1]. Berbanding tidak berlari, penyertaan dalam larian dikaitkan dengan risiko kematian semua sebab yang lebih rendah sebanyak 27% (nisbah bahaya terlaras atau adjusted hazard ratio, HR = 0.73; selang keyakinan 95% atau confidence interval, CI 0.68 hingga 0.79) [1]. Risiko kematian kardiovaskular pula lebih rendah sebanyak 30% (HR = 0.70; 95% CI 0.49 hingga 0.98), manakala risiko kematian akibat kanser lebih rendah sebanyak 23% (HR = 0.77; 95% CI 0.68 hingga 0.87) [1].

Dalam kajian Lee dan rakan-rakan, sebanyak 3,413 kematian semua sebab dan 1,217 kematian kardiovaskular berlaku sepanjang purata tempoh susulan selama 15 tahun [2]. Kira-kira 24% peserta terlibat dalam larian [2]. Berbanding bukan pelari, pelari mempunyai risiko terlaras kematian semua sebab yang lebih rendah sebanyak 30% dan risiko kematian kardiovaskular yang lebih rendah sebanyak 45%, dengan anggaran manfaat jangka hayat (life expectancy) selama tiga tahun [2]. Pelari yang berterusan (persistent runners) memperoleh manfaat paling ketara, iaitu risiko kematian semua sebab dan kardiovaskular yang lebih rendah masing-masing sebanyak 29% dan 50% berbanding mereka yang tidak pernah berlari [2].

Perdebatan Hubungan Dos-Tindak Balas

Isu yang paling diperdebatkan ialah sama ada lebih banyak larian membawa manfaat yang lebih besar. Lavie dan rakan-rakan menyatakan secara jelas bahawa wujud perdebatan tentang hubungan dos-tindak balas antara larian dengan kemandirian kardiovaskular dan kemandirian keseluruhan [3].

Meta-analisis tidak menemui trend dos-tindak balas yang signifikan bagi kekerapan mingguan, tempoh mingguan, kelajuan dan jumlah isipadu larian melalui analisis meta-regresi (meta-regression) [1]. Selaras dengan itu, Lee dan rakan-rakan mendapati manfaat kematian dalam kalangan pelari adalah serupa merentasi kuintil masa, jarak, kekerapan, jumlah dan kelajuan larian [2]. Larian mingguan kurang daripada 51 minit, kurang daripada 6 batu, sebanyak 1 hingga 2 kali, kurang daripada 506 minit setara metabolik (metabolic equivalent-minutes) atau pada kelajuan kurang daripada 6 batu sejam sudah memadai untuk mengurangkan risiko kematian berbanding tidak berlari [2].

Kajian Copenhagen pula mencadangkan gambaran yang berbeza, iaitu hubungan berbentuk U (U-shaped association) [4]. Larian sebanyak 1 hingga 2.4 jam seminggu dikaitkan dengan kadar kematian terendah (HR: 0.29; 95% CI: 0.11 hingga 0.80) [4]. Pelari ringan mencatatkan HR terendah (0.22; 95% CI: 0.10 hingga 0.47), diikuti pelari sederhana (HR: 0.66; 95% CI: 0.32 hingga 1.38) dan pelari berat (HR: 1.97; 95% CI: 0.48 hingga 8.14) [4]. Kadar kematian pelari berat tidak berbeza secara statistik daripada kumpulan sedentari [4].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

• Perkaitan bukan sebab-akibat. Semua dapatan di atas berasal daripada kajian kohort prospektif atau sintesisnya [1][2][4]. Abstrak melaporkan perkaitan (association), bukan bukti bahawa larian menyebabkan umur lebih panjang.
• Nisbah bahaya ialah ukuran relatif. Pengurangan risiko 27% [1] merujuk kepada perbandingan relatif antara kumpulan, bukan jaminan peribadi kepada setiap individu.
• “Tiada dos-tindak balas” tidak bermaksud “dos tinggi berbahaya”. Meta-analisis hanya menyatakan bahawa dos larian yang lebih tinggi mungkin tidak semestinya dikaitkan dengan manfaat yang lebih besar [1]. Kenyataan ini berbeza daripada dakwaan bahawa larian berat merbahaya.
• Dapatan bentuk U perlu dibaca dengan berhati-hati. HR 1.97 bagi pelari berat mempunyai selang keyakinan yang sangat lebar, iaitu dari 0.48 hingga 8.14, dan tidak signifikan secara statistik [4]. Oleh itu, dapatan ini tidak boleh dijadikan bukti kukuh tentang bahaya larian berat.
• Kesan kardiotoksik masih dalam perbincangan. Lavie dan rakan-rakan hanya membincangkan secara ringkas potensi kardiotoksisiti dos tinggi [3]. Ini bukan dapatan muktamad.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Walaupun saiz sampel keseluruhan agak besar, beberapa batasan perlu diambil kira sebelum dakwaan “pelari hidup lebih lama” diterima bulat-bulat.

1. Reka bentuk pemerhatian dan faktor pengeliru. Kajian kohort tidak mengagihkan peserta secara rawak kepada kumpulan berlari atau tidak berlari [1][2][4]. Walaupun nisbah bahaya telah dilaraskan [1][2][4], abstrak tidak memperincikan pemboleh ubah yang dilaraskan. Faktor pengeliru (confounding factors) seperti pemakanan, status sosioekonomi atau tabiat kesihatan lain mungkin tidak diukur sepenuhnya.
2. Kemungkinan sebab-akibat terbalik (reverse causation). Individu yang lebih sihat berkemungkinan lebih mampu berlari. Kajian Copenhagen hanya melibatkan peserta yang “sihat” [4], namun keadaan kesihatan halus yang tidak dikesan masih boleh mempengaruhi keupayaan seseorang untuk berlari.
3. Pengukuran melalui laporan kendiri. Dalam kajian Lee dan rakan-rakan, larian dinilai menggunakan soal selidik [2]. Kaedah ini terdedah kepada ralat ingatan dan kecenderungan melaporkan aktiviti secara berlebihan.
4. Kebebasan data dalam meta-analisis. Sebanyak 14 kajian dalam meta-analisis datang daripada hanya enam kohort [1]. Ini bermakna beberapa penerbitan berkongsi populasi yang sama, maka bilangan sumber data yang benar-benar bebas adalah lebih kecil daripada yang mungkin disangka.
5. Ketepatan anggaran yang rendah bagi subkumpulan. Selang keyakinan yang lebar dalam kajian Copenhagen, misalnya bagi kelajuan perlahan (HR: 0.51; 95% CI: 0.24 hingga 1.10) [4], menunjukkan ketidakpastian yang tinggi. Hal ini berkemungkinan berpunca daripada bilangan kematian yang kecil dalam setiap subkumpulan, walaupun bilangan tepatnya tidak dilaporkan dalam abstrak.
6. Lokasi tunggal. Kajian Schnohr dan rakan-rakan dijalankan dalam satu kohort di Copenhagen [4]. Keupayaan untuk mengitlakkan dapatannya kepada populasi lain adalah terhad.
7. Ulasan naratif dan maklumat terhad. Abstrak Lavie dan rakan-rakan tidak melaporkan angka dapatan atau kaedah sintesis yang formal [3]. Ulasan ini juga menerangkan kriteria pemilihan kajian, iaitu sekurang-kurangnya 500 pelari dan susulan lima tahun [3], tanpa menyatakan penilaian kualiti yang sistematik.
8. Hanya abstrak yang dinilai. Ulasan ini berasaskan abstrak semata-mata. Butiran seperti analisis sensitiviti, penilaian bias dan heterogeniti antara kajian tidak dapat disemak.

Kesimpulan

Bukti daripada meta-analisis [1] dan kohort besar [2] secara konsisten menunjukkan bahawa larian dikaitkan dengan risiko kematian yang lebih rendah. Manfaat ini juga kelihatan dapat dicapai walaupun dengan dos yang kecil, contohnya 5 hingga 10 minit sehari pada kelajuan perlahan [2]. Namun begitu, semua bukti ini bersifat pemerhatian dan tidak dapat membuktikan hubungan sebab-akibat. Perdebatan tentang dos yang optimum dan potensi kesan dos tinggi masih belum selesai [3][4]. Pembaca wajar menerima dakwaan “pelari hidup lebih lama” sebagai perkaitan yang munasabah dan konsisten, tetapi bukan sebagai kepastian saintifik.

Rujukan:

1. Ž. Pediši? et al. (2019). Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine. https://doi.org/10.1136/bjsports-2018-100493
2. Duck-chul Lee et al. (2014). Leisure-Time Running Reduces All-Cause and Cardiovascular Mortality Risk. Journal of the American College of Cardiology. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2014.04.058
3. C. Lavie et al. (2015). Effects of Running on Chronic Diseases and Cardiovascular and All-Cause Mortality.. Mayo Clinic proceedings. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2015.08.001
4. P. Schnohr et al. (2015). Dose of jogging and long-term mortality: the Copenhagen City Heart Study.. Journal of the American College of Cardiology. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2014.11.023

Pengambilan buah-buahan sering dikaitkan dengan kesihatan jantung yang lebih baik. Namun, sebahagian besar bukti awal datang daripada populasi Barat. Kajian kohort berskala besar di China mengisi jurang ini kerana pengambilan buah di negara tersebut rendah manakala kadar strok (stroke) adalah tinggi [1]. Artikel ini mengulas dua kajian daripada kohort yang sama. Kajian pertama menilai hubungan antara pengambilan buah segar dengan penyakit kardiovaskular (cardiovascular disease) [1]. Kajian kedua menilai hubungannya dengan diabetes dan komplikasi vaskularnya [2]. Sebuah meta-analisis (meta-analysis) turut dirujuk sebagai konteks bukti yang lebih luas [3].

Latar Belakang dan Persoalan Kajian

Dalam populasi Barat, tahap pengambilan buah yang lebih tinggi dikaitkan dengan risiko penyakit kardiovaskular yang lebih rendah. Walau bagaimanapun, hubungan ini belum banyak dikaji di China, yang mempunyai tahap pengambilan buah yang rendah dan kadar strok yang tinggi [1]. Bagi diabetes pula, manfaat buah segar terhadap kesihatan umum memang diiktiraf, tetapi masih terdapat ketidakpastian yang besar tentang kesannya terhadap kejadian diabetes baharu. Ketidakpastian yang sama wujud dalam kalangan pesakit diabetes, khususnya terhadap risiko kematian dan komplikasi vaskular utama [2].

Persoalan ini penting dari sudut epidemiologi. Populasi yang pengambilan buahnya rendah membolehkan penyelidik memerhati perbezaan risiko antara individu yang hampir tidak makan buah dengan mereka yang makan buah setiap hari. Julat pendedahan yang luas sebegini lebih sukar diperoleh dalam populasi yang rata-ratanya sudah mengambil buah secara kerap.

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian

Kedua-dua kajian utama menggunakan reka bentuk kohort prospektif (prospective cohort study) berasaskan China Kadoorie Biobank [2]. Ciri-ciri utama kaedahnya adalah seperti berikut:

• Pengambilan peserta: Antara tahun 2004 dan 2008, seramai 512,891 orang dewasa berumur 30 hingga 79 tahun direkrut dari 10 lokaliti yang pelbagai di China [1]. Purata umur peserta ialah 51 tahun [2].
• Populasi analisis kardiovaskular: Analisis melibatkan 451,665 peserta yang tidak mempunyai sejarah penyakit kardiovaskular dan tidak menerima rawatan antihipertensi (antihypertensive treatment) pada garis dasar (baseline) [1].
• Tempoh susulan: Kajian kardiovaskular merangkumi 3.2 juta tahun-orang (person-years) susulan [1], manakala kajian diabetes melibatkan susulan selama kira-kira 7 tahun [2].
• Pendedahan: Kekerapan pengambilan buah segar dilaporkan sendiri oleh peserta (self-reported). Kategori rujukan ialah mereka yang tidak pernah atau jarang mengambil buah segar [1][2].
• Analisis statistik: Regresi Cox (Cox regression) digunakan untuk menganggar nisbah bahaya terlaras (adjusted hazard ratio, HR) [1][2]. Dalam kajian diabetes, pelarasan dibuat bagi faktor pengeliru (confounders) seperti umur, jantina, wilayah, status sosioekonomi, faktor gaya hidup lain, indeks jisim badan (body mass index) dan sejarah keluarga diabetes [2].

Sepanjang tempoh susulan, kajian kardiovaskular merekodkan 5,173 kematian akibat penyakit kardiovaskular, 2,551 kejadian koronari utama (major coronary events) sama ada maut atau tidak maut, 14,579 kes strok iskemia (ischemic stroke) dan 3,523 kes pendarahan intraserebrum (intracerebral hemorrhage) [1]. Dalam kajian diabetes, 9,504 kes diabetes baharu direkodkan dalam kalangan 482,591 peserta yang tidak menghidap diabetes pada garis dasar, dengan kadar insiden keseluruhan 2.8 per 1,000 tahun-orang [2]. Seramai 30,300 peserta (5.9%) sudah menghidap diabetes pada garis dasar. Dalam kalangan mereka, berlaku 3,389 kematian, 9,746 kes penyakit makrovaskular (macrovascular disease) dan 1,345 kes penyakit mikrovaskular (microvascular disease) [2].

Dapatan Utama: Buah Segar dan Penyakit Kardiovaskular

Secara keseluruhan, hanya 18.0% peserta melaporkan pengambilan buah segar setiap hari [1]. Berbanding kumpulan yang tidak pernah atau jarang mengambil buah, peserta yang makan buah setiap hari mempunyai tekanan darah sistolik (systolic blood pressure) yang lebih rendah sebanyak 4.0 mm Hg. Paras glukosa darah mereka juga lebih rendah sebanyak 0.5 mmol per liter (P<0.001 bagi trend kedua-duanya) [1].

Nisbah bahaya terlaras bagi pengambilan harian berbanding bukan pengambilan adalah seperti berikut [1]:

• Kematian kardiovaskular: HR 0.60 (selang keyakinan 95% [95% confidence interval, CI], 0.54–0.67)
• Kejadian koronari utama: HR 0.66 (95% CI, 0.58–0.75)
• Strok iskemia: HR 0.75 (95% CI, 0.72–0.79)
• Strok hemoraj (hemorrhagic stroke): HR 0.64 (95% CI, 0.56–0.74)

Kajian ini turut menemui hubungan dos-respons log-linear (log-linear dose-response relationship) yang kukuh antara jumlah buah segar yang diambil dengan insiden setiap hasil kesihatan. Hubungan ini didapati serupa merentasi kesemua 10 wilayah kajian dan dalam subkumpulan peserta mengikut ciri garis dasar [1].

Dapatan Berkaitan Diabetes

Dalam analisis diabetes, 18.8% peserta melaporkan pengambilan buah segar setiap hari, manakala 6.4% tidak pernah atau jarang mengambilnya [2]. Satu pemerhatian yang menarik ialah perkadaran bukan pengambil buah kira-kira tiga kali ganda lebih tinggi dalam kalangan individu yang telah didiagnosis diabetes sebelumnya (18.9%). Perkadaran ini jauh lebih rendah dalam kalangan mereka yang diabetesnya dikesan melalui saringan (6.7%) atau yang tidak menghidap diabetes (6.0%) [2].

Dalam kalangan peserta tanpa diabetes pada garis dasar, pengambilan buah yang lebih tinggi dikaitkan dengan risiko diabetes yang jauh lebih rendah. Nisbah bahaya terlaras bagi pengambil harian berbanding bukan pengambil ialah 0.88 (95% CI 0.83–0.93; p<0.001), dengan hubungan dos-respons yang jelas [2]. Walau bagaimanapun, perbezaan ini hanya bersamaan dengan 0.2% perbezaan dalam risiko mutlak (absolute risk) lima tahun [2].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Beberapa perkara perlu diberi perhatian semasa mentafsir dapatan ini:

• Nisbah bahaya ialah ukuran relatif. HR 0.60 bagi kematian kardiovaskular [1] tidak bermaksud 40% individu terselamat. Ia menggambarkan kadar kejadian relatif antara dua kumpulan selepas pelarasan. Dalam kajian diabetes, pengurangan relatif yang kelihatan bermakna (HR 0.88) hanya bersamaan dengan perbezaan risiko mutlak sebanyak 0.2% dalam tempoh lima tahun [2].
• Konsistensi dapatan memperkukuh bukti. Hubungan dos-respons serta keseragaman dapatan merentasi wilayah dan subkumpulan [1] mengurangkan kemungkinan bahawa hubungan tersebut berpunca daripada satu kumpulan tertentu sahaja.
• Kemungkinan mekanisme. Tekanan darah sistolik dan glukosa darah yang lebih rendah dalam kalangan pengambil harian [1] menunjukkan laluan biologi yang munasabah, walaupun reka bentuk pemerhatian tidak dapat mengesahkannya.
• Selari dengan bukti global. Meta-analisis terhadap 81 kohort yang melibatkan 4,031,896 individu dan 125,112 kejadian kardiovaskular mendapati pengambilan buah dikaitkan dengan insiden penyakit kardiovaskular yang lebih rendah (nisbah risiko [risk ratio] 0.91; 95% CI 0.88–0.95), penyakit jantung koronari (0.88; 0.84–0.92) dan strok (0.82; 0.79–0.85) [3]. Tiada sumber buah atau sayur yang menunjukkan hubungan buruk [3].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Walaupun saiz sampelnya sangat besar, kajian ini mempunyai beberapa batasan penting:

• Reka bentuk pemerhatian. Kajian kohort hanya menunjukkan perkaitan, bukan sebab-akibat. Walaupun pelbagai faktor telah dilaraskan [2], faktor pengeliru sisa (residual confounding) masih mungkin wujud. Contohnya, pengambilan buah mungkin mencerminkan gaya hidup atau status sosioekonomi yang tidak diukur sepenuhnya.
• Pengukuran pendedahan yang kasar. Pengambilan buah dilaporkan sendiri dan dikategorikan mengikut kekerapan [2]. Abstrak tidak menunjukkan jenis buah, kuantiti tepat atau cara penyediaan. Hal ini penting kerana meta-analisis mendapati manfaat yang lebih besar bagi sumber tertentu seperti sitrus (citrus) dan buah pom (pommes) [3].
• Kemungkinan sebab-akibat songsang (reverse causation). Kadar bukan pengambil yang tinggi dalam kalangan pesakit diabetes yang telah didiagnosis (18.9%) [2] membayangkan bahawa sesetengah individu mungkin mengurangkan pengambilan buah selepas didiagnosis. Keadaan ini boleh mengelirukan tafsiran hubungan antara buah dan hasil kesihatan.
• Kesan mutlak yang kecil. Bagi diabetes, perbezaan risiko mutlak sebanyak 0.2% [2] menunjukkan bahawa kepentingan klinikal pada peringkat individu mungkin terhad.
• Maklumat terhad dalam abstrak. Abstrak kajian diabetes tidak melaporkan angka hubungan bagi kematian serta komplikasi makrovaskular dan mikrovaskular dalam kalangan pesakit diabetes [2]. Ulasan ini juga hanya berdasarkan abstrak, jadi butiran seperti senarai penuh pemboleh ubah pelarasan dalam kajian kardiovaskular [1] tidak dapat dinilai.
• Kebolehgunaan umum. Peserta direkrut daripada 10 lokaliti di China [1]. Corak pemakanan dan profil risiko yang berbeza di tempat lain mungkin mempengaruhi kebolehgunaan dapatan ini.
• Kepastian bukti yang rendah. Meta-analisis sokongan menilai kepastian bukti sebagai “sangat rendah” (“very low”) menggunakan kerangka GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development, and Evaluation) [3].

Kesimpulan

Kajian terhadap lebih 500,000 orang dewasa di China menunjukkan bahawa pengambilan buah segar setiap hari dikaitkan dengan risiko kematian kardiovaskular, kejadian koronari utama dan kedua-dua jenis strok yang lebih rendah, dengan hubungan dos-respons yang kukuh [1]. Pengambilan buah juga dikaitkan dengan risiko diabetes yang sedikit lebih rendah, walaupun perbezaan risiko mutlaknya kecil [2]. Dapatan ini selari dengan bukti meta-analisis [3]. Kekuatannya terletak pada saiz sampel yang besar dan pengambilan buah asas yang rendah dalam populasi kajian. Namun, reka bentuk pemerhatian, pengukuran pendedahan yang kasar dan kemungkinan sebab-akibat songsang bermakna dapatan ini perlu ditafsir dengan berhati-hati.

Rujukan:

1. H. Du et al. (2016). Fresh Fruit Consumption and Major Cardiovascular Disease in China. The New England journal of medicine. https://doi.org/10.1056/nejmoa1501451
2. H. Du et al. (2017). Fresh fruit consumption in relation to incident diabetes and diabetic vascular complications: A 7-y prospective study of 0.5 million Chinese adults. PLoS Medicine. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002279
3. A. Zurbau et al. (2020). Relation of Different Fruit and Vegetable Sources With Incident Cardiovascular Outcomes: A Systematic Review and Meta?Analysis of Prospective Cohort Studies. Journal of the American Heart Association: Cardiovascular and Cerebrovascular Disease. https://doi.org/10.1161/jaha.120.017728

Buah-buahan dan sayur-sayuran lazimnya disarankan sebagai sebahagian daripada diet sihat. Namun, persoalan saintifik yang lebih khusus masih dibahaskan: berapakah tahap pengambilan yang benar-benar dikaitkan dengan manfaat kesihatan jangka panjang, dan adakah pengambilan yang lebih tinggi sentiasa memberikan manfaat tambahan? Artikel ini merumuskan tiga kajian utama, iaitu satu analisis dua kohort prospektif berskala besar yang digabungkan dengan meta-analisis [1] serta dua kajian sorotan sistematik (systematic review) dan meta-analisis dos-respons (dose-response meta-analysis) [2][3]. Ketiga-tiganya meneliti hubungan antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko kematian.

Latar Belakang dan Persoalan Kajian

Wang dan rakan-rakan menyatakan bahawa tahap pengambilan buah dan sayur yang optimum untuk mengekalkan kesihatan jangka panjang masih belum pasti [1]. Aune dan rakan-rakan pula menegaskan bahawa masih terdapat persoalan tentang kekuatan dan bentuk hubungan dos-respons antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko penyakit kardiovaskular (cardiovascular disease, CVD), kanser dan kematian, serta tentang kesan jenis buah dan sayur tertentu [2]. Kajian oleh Xia Wang dan rakan-rakan bertujuan menilai dan mengkuantifikasi hubungan dos-respons antara pengambilan buah dan sayur dengan kematian akibat semua punca, penyakit kardiovaskular dan kanser [3].

Ringkasnya, ketiga-tiga kajian ini cuba menjawab dua soalan. Pertama, adakah pengambilan lebih tinggi dikaitkan dengan risiko kematian yang lebih rendah? Kedua, adakah wujud ambang (threshold) yang melebihinya tiada lagi manfaat tambahan diperhatikan?

Reka Bentuk dan Kaedah Kajian

Kajian [1] menggunakan data daripada dua kohort prospektif (prospective cohort) di Amerika Syarikat. Kohort pertama ialah Nurses’ Health Study yang melibatkan 66,719 wanita (1984–2014), manakala kohort kedua ialah Health Professionals Follow-up Study yang melibatkan 42,016 lelaki (1986–2014) [1]. Semua peserta bebas daripada penyakit kardiovaskular, kanser dan diabetes pada garis dasar (baseline) [1]. Diet dinilai menggunakan soal selidik kekerapan makanan separa kuantitatif (semiquantitative food frequency questionnaire) yang telah disahkan, dan penilaian ini dikemas kini setiap 2 hingga 4 tahun [1]. Pengkaji turut menjalankan meta-analisis dos-respons yang menggabungkan hasil kedua-dua kohort tersebut dengan 24 kajian kohort prospektif lain, menjadikan jumlahnya 26 kajian [1].

Kajian [2] ialah sorotan sistematik dan meta-analisis. Pangkalan data PubMed dan Embase digeledah sehingga 29 September 2016, dan hanya kajian prospektif dimasukkan [2]. Risiko relatif ringkasan (summary relative risk, RR) dikira menggunakan model kesan rawak (random effects model) [2]. Sebanyak 95 kajian daripada 142 penerbitan dimasukkan dalam analisis [2]. Pengkaji juga menganggarkan beban kematian pada peringkat global [2].

Kajian [3] menggeledah Medline, Embase dan Cochrane Library sehingga 30 Ogos 2013 tanpa sekatan bahasa, di samping menyemak senarai rujukan artikel yang diperoleh [3]. Hanya kajian kohort prospektif yang melaporkan anggaran risiko kematian mengikut tahap pengambilan buah dan sayur dimasukkan [3]. Model kesan rawak digunakan untuk mengira nisbah bahaya (hazard ratio, HR) gabungan dan selang keyakinan 95% (95% confidence interval, CI), manakala hubungan dos-respons linear dan tak linear dinilai berdasarkan kategori pengambilan dalam setiap kajian [3].

Dapatan Utama: Hubungan Dos-Respons dan Tahap Optimum

Dalam kajian [1], sebanyak 33,898 kematian direkodkan sepanjang tempoh susulan. Selepas pelarasan bagi pemboleh ubah pengeliru (confounding variables) dan faktor risiko yang diketahui atau disyaki, hubungan songsang tak linear (nonlinear inverse association) diperhatikan antara pengambilan buah dan sayur dengan kematian keseluruhan serta kematian akibat kanser, penyakit kardiovaskular dan penyakit pernafasan (semua P tak linear <0.001) [1].

Dapatan paling penting ialah pengambilan kira-kira 5 sajian sehari, iaitu 2 sajian buah dan 3 sajian sayur, dikaitkan dengan kadar kematian terendah. Melebihi tahap tersebut, pengambilan yang lebih tinggi tidak dikaitkan dengan pengurangan risiko tambahan [1]. Berbanding tahap rujukan 2 sajian sehari, pengambilan 5 sajian sehari dikaitkan dengan [1]:

• HR 0.87 (95% CI: 0.85–0.90) bagi kematian keseluruhan
• HR 0.88 (95% CI: 0.83–0.94) bagi kematian akibat penyakit kardiovaskular
• HR 0.90 (95% CI: 0.86–0.95) bagi kematian akibat kanser
• HR 0.65 (95% CI: 0.59–0.72) bagi kematian akibat penyakit pernafasan

Meta-analisis dos-respons dalam kajian yang sama, yang merangkumi 145,015 kematian dalam kalangan 1,892,885 peserta, memberikan hasil yang serupa. Nisbah risiko ringkasan kematian bagi 5 sajian sehari ialah 0.87 (95% CI: 0.85–0.88; P tak linear <0.001) [1].

Dapatan ini selari dengan kajian [3] yang melibatkan 16 kajian kohort prospektif dengan 833,234 peserta dan 56,423 kematian, termasuk 11,512 akibat penyakit kardiovaskular dan 16,817 akibat kanser, dalam tempoh susulan antara 4.6 hingga 26 tahun [3]. Setiap tambahan satu sajian sehari buah dan sayur dikaitkan dengan HR kematian semua punca sebanyak 0.95 (95% CI: 0.92–0.98; P=0.001). Bagi buah sahaja, HR ialah 0.94 (0.90–0.98; P=0.002), dan bagi sayur sahaja, HR ialah 0.95 (0.92–0.99; P=0.006) [3]. Kajian ini juga mengenal pasti ambang sekitar lima sajian sehari, dan melebihi ambang tersebut, risiko kematian semua punca tidak berkurang lagi [3].

Dapatan Mengikut Punca Kematian dan Jenis Buah serta Sayur

Kajian [2] melaporkan hasil berdasarkan unit berat. Bagi setiap tambahan 200 g sehari buah dan sayur, RR ringkasan ialah [2]:

• 0.92 (95% CI: 0.90–0.94; I² = 0%; n = 15) bagi penyakit jantung koronari (coronary heart disease)
• 0.84 (95% CI: 0.76–0.92; I² = 73%; n = 10) bagi strok
• 0.92 (95% CI: 0.90–0.95; I² = 31%; n = 13) bagi penyakit kardiovaskular
• 0.97 (95% CI: 0.95–0.99; I² = 49%; n = 12) bagi kanser keseluruhan
• 0.90 (95% CI: 0.87–0.93; I² = 83%; n = 15) bagi kematian semua punca

Hubungan yang serupa diperhatikan apabila buah dan sayur dianalisis secara berasingan [2]. Pengurangan risiko diperhatikan sehingga 800 g sehari bagi semua hasil kesihatan, kecuali kanser yang hanya sehingga 600 g sehari [2]. Dari segi jenis, epal dan pear, buah sitrus, sayur berdaun hijau, sayur krusifer (cruciferous vegetables) serta salad mempunyai hubungan songsang dengan penyakit kardiovaskular dan kematian semua punca. Sayur hijau-kuning dan sayur krusifer pula berhubung songsang dengan risiko kanser keseluruhan [2]. Kajian [1] turut melaporkan bahawa pengambilan lebih tinggi bagi kebanyakan subkumpulan buah dan sayur dikaitkan dengan kadar kematian yang lebih rendah [1]. Dalam kajian [3], hubungan songsang yang signifikan diperhatikan bagi kematian kardiovaskular, dengan HR 0.96 (95% CI: 0.92–0.99) bagi setiap tambahan satu sajian sehari [3].

Pada peringkat populasi, kajian [2] menganggarkan bahawa 5.6 juta dan 7.8 juta kematian pramatang di seluruh dunia pada tahun 2013 mungkin boleh dikaitkan dengan pengambilan buah dan sayur di bawah 500 g dan 800 g sehari masing-masing, dengan syarat hubungan yang diperhatikan bersifat kausal [2].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

• Hubungan bersifat tak linear. Manfaat yang dikaitkan dengan pengambilan tidak meningkat secara berterusan. Kajian [1] dan [3] menunjukkan ambang sekitar lima sajian sehari [1][3].
• Ambang berbeza mengikut unit ukuran. Kajian [2] melaporkan pengurangan risiko sehingga 800 g sehari [2]. Perbezaan ini mungkin berpunca daripada perbezaan unit (sajian berbanding gram) dan set kajian yang dianalisis, jadi angka-angka ini tidak wajar dibandingkan secara langsung.
• Magnitud kesan sederhana bagi kematian keseluruhan. HR 0.87 bermaksud risiko relatif lebih rendah kira-kira 13% berbanding tahap rujukan 2 sajian sehari [1]. Ini ialah ukuran relatif, bukan risiko mutlak.
• Hubungan dengan kanser lebih lemah. RR 0.97 per 200 g sehari bagi kanser keseluruhan [2] lebih lemah berbanding hasil kardiovaskular.
• Komposisi pengambilan. Kajian [1] menyatakan secara khusus gabungan 2 sajian buah dan 3 sajian sayur [1].

Kekurangan dan Batasan Kajian

• Reka bentuk pemerhatian. Semua data berasal daripada kajian kohort prospektif, yang tidak dapat membuktikan hubungan sebab-akibat. Kajian [2] sendiri meletakkan syarat “jika hubungan tersebut kausal” dalam anggaran beban kematian globalnya [2].
• Pengeliru sisa (residual confounding). Walaupun pelarasan telah dibuat [1], individu yang banyak makan buah dan sayur mungkin berbeza dari segi gaya hidup dalam aspek yang tidak diukur sepenuhnya.
• Pengukuran diet berasaskan laporan kendiri. Soal selidik kekerapan makanan, walaupun telah disahkan [1], terdedah kepada ralat ingatan dan salah laporan.
• Populasi terhad. Kedua-dua kohort dalam kajian [1] terdiri daripada jururawat dan profesional kesihatan di Amerika Syarikat [1], jadi keputusannya mungkin tidak dapat digeneralisasikan secara langsung kepada populasi lain.
• Heterogeniti tinggi. Bagi kematian semua punca dalam kajian [2], I² mencapai 83%, dan bagi strok 73% [2]. Ini menunjukkan variasi yang besar antara kajian.
• Tempoh susulan berbeza-beza. Tempoh susulan dalam kajian [3] berjulat antara 4.6 hingga 26 tahun [3].
• Pertindihan data. Meta-analisis dalam [1], [2] dan [3] mungkin berkongsi kajian kohort yang sama, jadi keselarasan dapatan tidak semestinya mencerminkan bukti yang sepenuhnya bebas.
• Hanya abstrak tersedia. Abstrak kajian [1], [2] dan [3] dipetik secara tidak lengkap. Sebagai contoh, dapatan kematian akibat kanser dalam [3] dan kesimpulan dalam [2] tidak dapat dinilai sepenuhnya. Butiran kaedah seperti pemboleh ubah pelarasan dan analisis kepekaan juga tidak dapat disemak.

Kesimpulan

Secara keseluruhan, bukti daripada kohort besar dan meta-analisis dos-respons secara konsisten menunjukkan hubungan songsang antara pengambilan buah dan sayur dengan risiko kematian, khususnya kematian akibat penyakit kardiovaskular dan penyakit pernafasan [1][2][3]. Tahap sekitar lima sajian sehari dikaitkan dengan manfaat paling ketara, dan pengambilan melebihi tahap tersebut tidak menunjukkan pengurangan risiko tambahan dalam dua daripada tiga kajian [1][3]. Walau bagaimanapun, sifat pemerhatian kajian-kajian ini, heterogeniti yang tinggi dan populasi yang terhad memerlukan tafsiran yang berhati-hati sebelum sebarang kesimpulan kausal dibuat.

Rujukan:

1. Dong D. Wang et al. (2021). Fruit and Vegetable Intake and Mortality: Results from Two Prospective Cohort Studies of US Men and Women and a Meta-Analysis of 26 Cohort Studies. Circulation. https://doi.org/10.1161/circulationaha.120.048996
2. D. Aune et al. (2017). Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. International Journal of Epidemiology. https://doi.org/10.1093/ije/dyw319
3. Xia Wang et al. (2014). Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. The BMJ. https://doi.org/10.1136/bmj.g4490

Kita sudah lama tahu larian baik untuk jantung dan badan. Tetapi bagaimana pula dengan fikiran anda? Adakah berlari boleh membuat anda lebih ceria dan tidur lebih lena? Mari lihat apa yang dikatakan tiga kajian terkini.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Kajian pertama ialah tinjauan skop yang meneliti 16,401 kajian. Sebanyak 273 teks penuh dianalisis dan 116 kajian akhirnya dimasukkan [1]. Dapatannya, larian dengan pelbagai tempoh dan intensiti, serta program larian, boleh memperbaik emosi dan kesihatan mental. Jenis larian juga memberi kesan yang berbeza [1].

Kajian kedua ialah ulasan sistematik terhadap 56 artikel (58 kajian) tentang larian rekreasi dalam kalangan orang dewasa [2]. Antara motif yang paling kerap disebut ialah kesihatan fizikal, sebab psikologi dan pencapaian peribadi [2]. Sokongan sosial dan keyakinan diri turut mungkin membantu orang mula berlari [2]. Kajian ini juga melaporkan peningkatan emosi dan kesejahteraan dalam 10 kajian bagi setiap aspek [2].

Kajian ketiga lebih dekat dengan pengalaman harian. Penyelidik menemu bual 15 warga emas berusia lebih 50 tahun yang berjogging sekurang-kurangnya tiga kali seminggu di GOR Sudiang, Makassar [3]. Mereka melaporkan tidur yang lebih baik: lebih cekap, lebih cepat terlelap dan kurang terjaga pada waktu malam [3]. Mereka juga berasa kurang tertekan, lebih tenang dan lebih kerap bersosial [3]. Ada yang mengubah tabiat, misalnya makan lebih sihat dan mengurangkan kafein pada waktu malam [3].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Bukti ini menjanjikan, tetapi masih awal. Beberapa perkara perlu diingat:

• Kurang kumpulan kawalan. Tinjauan pertama sendiri mengakui banyak kajian tiada kawalan dan peserta kurang pelbagai [1].
• Kualiti tidak sekata. Dalam ulasan sistematik, 31 kajian dinilai berkualiti rendah, 20 sederhana dan hanya 7 baik [2]. Hanya 6 daripada 58 kajian ialah ujian rawak terkawal [2].
• Hubungan, bukan sebab. Banyak kajian bersifat keratan rentas, iaitu hanya menangkap satu detik [1][2]. Orang yang sihat dan ceria mungkin memang lebih suka berlari.
• Ada sisi negatif. Kajian keratan rentas turut menemui kaitan dengan kesan buruk seperti ketagihan bersenam [1].
• Kajian tidur sangat kecil. Hanya 15 peserta, satu lokasi, dan data daripada temu bual [3]. Ini menggambarkan pengalaman mereka, bukan bukti bahawa jogging menyebabkan tidur lebih baik. Peserta juga sudah berjogging secara tetap, jadi kita tidak tahu keadaan tidur mereka sebelum itu. Kesimpulan kajian itu bahawa jogging “berkesan” juga harus dibaca dengan berhati-hati.

Perhatikan juga bahawa penilaian ini hanya berdasarkan abstrak, jadi butiran kaedah yang lebih lanjut tidak dapat dinilai.

Kesimpulan

Jadi, bolehkah jogging menenangkan fikiran dan membantu tidur? Petunjuknya positif, dan pengalaman warga emas dalam kajian itu menarik. Namun bukti yang kukuh masih memerlukan kajian yang lebih besar, lebih lama dan lebih terkawal. Anggaplah jogging sebagai satu kemungkinan yang baik, bukan ubat segala masalah. Jika anda bergelut dengan tekanan atau tidur yang teruk, rujuklah doktor.

Rujukan:

1. F. Oswald et al. (2020). A Scoping Review of the Relationship between Running and Mental Health. International Journal of Environmental Research and Public Health. https://doi.org/10.3390/ijerph17218059
2. H. Pereira et al. (2021). Systematic Review of Psychological and Behavioral Correlates of Recreational Running. Frontiers in Psychology. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.624783
3. U. Atiqa et al. (2025). A QUALITATIVE STUDY OF JOGGING AND SLEEP QUALITY IN OLDER ADULTS. Journal of Public Health Science. https://doi.org/10.70248/jophs.v2i2.2222

Anda sudah lama tidak bersenam, lalu terfikir untuk mula berjogging. Soalnya, adakah usaha itu benar-benar memberi kesan pada badan anda? Beberapa kajian cuba menjawabnya, daripada meta-analisis (gabungan banyak kajian) hingga kajian ke atas wanita berlebihan berat badan dan belia.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Kajian meta-analisis menggabungkan uji kaji terkawal ke atas orang dewasa sihat berusia 18 hingga 65 tahun yang tidak aktif. Program larian dalam kajian itu sekurang-kurangnya 8 minggu. Puratanya, peserta berlari kira-kira 3.7 sesi seminggu, 14.4 km seminggu, pada 60-90% kadar denyutan jantung maksimum, selama kira-kira 21.5 minggu [1].

Selepas setahun berlari, kesannya agak jelas [1]:

• Berat badan turun 3.3 kg.
• Lemak badan berkurang 2.7%.
• Kadar denyutan jantung ketika rehat turun 6.7 denyut seminit.
• Trigliserida (sejenis lemak dalam darah) turun 16.9 mg/dl.

Bagaimana pula dengan wanita berlebihan berat badan? Satu kajian mengikuti dua kumpulan wanita, berumur 22-26 tahun (12 orang) dan 48-54 tahun (15 orang). Mereka berjogging tiga kali seminggu selama 12 bulan. Penyelidik mendapati usia mempengaruhi keberkesanan jogging [2]. Jadi, hasilnya tidak semestinya sama untuk setiap peringkat umur.

Untuk belia, satu kajian jangka panjang melibatkan 2,852 pelajar universiti di China dari September 2018 hingga September 2019. Jogging luar di ruang hijau kampus dikaitkan dengan kesihatan fizikal yang lebih baik [3]. Menariknya, ada hubungan dos-tindak balas. Dos paling berkesan ialah 120-140 km setahun, iaitu sekitar 3.43-4 km seminggu [3]. Jumlah itu tidaklah terlalu menggerunkan, bukan?

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda terlalu teruja, ada beberapa perkara yang perlu diberi perhatian, berdasarkan apa yang kelihatan dalam abstrak:

• Hanya abstrak yang tersedia. Sebahagian maklumat, termasuk dapatan untuk penanda lain dan butiran lanjut, tidak dapat disemak sepenuhnya.
• Sampel kecil dalam kajian wanita. Hanya 12 dan 15 orang bagi setiap kumpulan [2]. Keputusan sebegini sukar dianggap mewakili ramai orang.
• Reka bentuk kajian belia. Ia menggunakan ujian sebelum dan selepas intervensi serta analisis regresi [3]. Ia menunjukkan perkaitan, tetapi tidak sekuat uji kaji terkawal untuk membuktikan jogging itulah punca perubahan. Peserta pula datang daripada satu universiti sahaja [3].
• Lingkungan umur dan keadaan peserta. Meta-analisis hanya merangkumi orang dewasa sihat berusia 18-65 tahun [1]. Dapatannya tidak boleh terus diguna pakai untuk mereka yang mempunyai masalah kesihatan.
• Variasi program. Sisihan piawai bagi tempoh latihan agak besar (21.5 ± 16.8 minggu) [1]. Maksudnya, program dalam kajian berbeza-beza, jadi purata yang dilaporkan menggambarkan pelbagai bentuk latihan.
• Anggaran yang luas. Selang keyakinan bagi lemak badan (5.1 hingga 0.2) agak lebar [1]. Pengurangan sebenar mungkin kecil atau agak besar.

Kesimpulan

Secara ringkas, berjogging secara tetap nampaknya membawa perubahan pada berat badan, lemak badan, denyutan jantung rehat dan lemak darah dalam kalangan orang yang kurang bergerak [1]. Jarak yang munasabah juga mungkin sudah memadai untuk belia [3]. Namun, sampel yang kecil, reka bentuk yang berbeza dan maklumat abstrak yang terhad bermakna dapatan ini lebih baik dilihat sebagai petunjuk, bukan jaminan.

Rujukan:

1. L. Hespanhol et al. (2015). Meta-Analyses of the Effects of Habitual Running on Indices of Health in Physically Inactive Adults. Sports Medicine (Auckland, N.z.). https://doi.org/10.1007/s40279-015-0359-y
2. Olga Samolyuk (2025). The effect of regular jogging on the health and physical fitness of overweight women of various ages. This bulletin of the Kamianets-Podilskyi National Ivan Ohiienko University. Physical education, Sport and Human Health. https://doi.org/10.32626/2309-8082.2025-30(3).137-143
3. Yu-Heng Mao et al. (2022). Examining the Dose–Response Relationship between Outdoor Jogging and Physical Health of Youths: A Long-Term Experimental Study in Campus Green Space. International Journal of Environmental Research and Public Health. https://doi.org/10.3390/ijerph19095648

Anda mahu mula bersenam, tetapi keliru: jogging atau jalan pantas? Jogging nampak lebih “hebat”, tetapi adakah ia benar-benar lebih berkesan? Mari kita lihat apa kata kajian.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Kajian utama yang dibandingkan ialah kajian rawak selama 6 bulan ke atas 75 lelaki dewasa yang tidak merokok dan kurang aktif. Mereka dibahagikan kepada tiga kumpulan: jogging 4 kali seminggu (30 minit setiap sesi), berjalan 6 kali seminggu (30 minit setiap sesi), dan kumpulan yang tidak bersenam [1].

Apa dapatannya?

• Kecergasan: Peningkatan kapasiti ketahanan jantung dan peparu (VO2max) hampir sama antara kumpulan jogging dan jalan kaki [1].
• Kolesterol dan lemak darah: Tiada perubahan ketara dalam kedua-dua kumpulan. Namun, semakin jauh seseorang berjogging, semakin tinggi kolesterol baik (HDL-C) mereka [1].
• Lemak badan: Dalam kalangan pejalan kaki, semakin banyak mereka bersenam, semakin berkurang ukuran lipatan kulit dan nisbah pinggang-pinggul [1].
• Pematuhan: Kedua-dua kumpulan mematuhi program dengan tahap yang serupa [1].
  

Bagaimana pula dengan jogging dalam jangka panjang? Satu tinjauan terhadap kajian rawak menunjukkan bahawa selepas setahun, larian dikaitkan dengan penurunan berat badan 3.3 kg, lemak badan 2.7%, kadar denyutan jantung rehat 6.7 denyutan seminit, dan trigliserida 16.9 mg/dl [2]. Kajian lain yang menghimpunkan data daripada 2.6 juta peserta mendapati larian mengurangkan risiko kematian akibat semua sebab sebanyak 23% dan kematian akibat kanser sebanyak 20% [3].

Ringkasnya, kedua-duanya memberi manfaat. Jogging tidak semestinya mengalahkan jalan pantas dari segi kecergasan.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda membuat kesimpulan, ingat beberapa perkara ini:

• Peserta terhad: Kajian perbandingan hanya melibatkan lelaki yang kurang aktif, dengan 28 orang bagi setiap kumpulan bersenam [1]. Dapatan belum tentu sama untuk wanita atau orang yang sudah aktif.
• Tempoh pendek: Enam bulan mungkin tidak cukup untuk melihat perubahan pada kolesterol [1].
• Senaman di rumah tanpa penyeliaan: Ini bermakna data masa senaman mungkin kurang tepat, dan variasi antara individu agak besar [1].
• Hubungan, bukan bukti sebab-akibat: Kaitan antara jarak senaman dengan HDL-C atau lemak badan ialah korelasi dalam kumpulan masing-masing [1]. Ia tidak membuktikan satu bentuk senaman lebih unggul.
• Kajian gabungan tidak membandingkan terus: Tinjauan tentang larian membandingkan larian dengan tiada senaman [2], dan abstrak yang ada tidak memaparkan perbandingan terus dengan berjalan. Abstrak [2] dan [3] juga terpotong, jadi sebahagian dapatan tidak dapat dinilai.
• Hanya abstrak dirujuk: Butiran seperti kadar kecederaan tidak dapat disahkan sepenuhnya daripada abstrak yang tersedia.

Kesimpulan

Jogging dan jalan pantas sama-sama meningkatkan kecergasan [1]. Pilihan terbaik ialah yang anda mampu lakukan dengan konsisten. Jika anda mempunyai masalah kesihatan atau sendi, berbincanglah dengan doktor sebelum memulakan program baharu.

Rujukan:

1. E. Suter et al. (1994). Jogging or walking–comparison of health effects.. Annals of epidemiology. https://doi.org/10.1016/1047-2797(94)90072-8
2. L. Hespanhol et al. (2015). Meta-Analyses of the Effects of Habitual Running on Indices of Health in Physically Inactive Adults. Sports Medicine (Auckland, N.z.). https://doi.org/10.1007/s40279-015-0359-y
3. Pekka Oja et al. (2024). Health Benefits of Different Sports: a Systematic Review and Meta-Analysis of Longitudinal and Intervention Studies Including 2.6 Million Adult Participants. Sports Medicine – Open. https://doi.org/10.1186/s40798-024-00692-x

Anda pernah terfikir, berbaloikah berjogging pagi-pagi? Sebuah kajian besar yang mengikuti 55,137 orang dewasa berumur 18 hingga 100 tahun selama purata 15 tahun mungkin memberi jawapannya [2]. Mari kita lihat apa yang ditemui.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Pengkaji membandingkan pelari dengan bukan pelari. Maklumat larian diperoleh melalui borang sejarah perubatan yang mencatat aktiviti masa lapang. Sepanjang tempoh itu, direkodkan 3,413 kematian akibat semua punca dan 1,217 kematian akibat penyakit kardiovaskular (penyakit jantung dan saluran darah) [2]. Kira-kira 24% peserta berlari [2].

Dapatan utamanya:

• Pelari mempunyai risiko kematian akibat semua punca yang lebih rendah sebanyak 30%, dan risiko kematian akibat penyakit kardiovaskular lebih rendah 45%, berbanding bukan pelari [2].
• Pelari dianggarkan mendapat manfaat jangka hayat selama 3 tahun [2]. Sebuah ulasan lain turut menyatakan pelari hidup lebih kurang 3 tahun lebih lama daripada bukan pelari [3].
• Anda tidak perlu berlari lama. Larian mingguan kurang daripada 51 minit, kurang 6 batu, 1 hingga 2 kali seminggu, atau pada kelajuan di bawah 6 batu sejam sudah cukup untuk mengurangkan risiko kematian [2]. Malah 5 hingga 10 minit sehari pada kelajuan perlahan dikaitkan dengan risiko kematian yang jauh lebih rendah [2].
• Konsisten itu penting. Mereka yang terus berlari sepanjang kajian mendapat manfaat paling besar, iaitu risiko kematian akibat semua punca lebih rendah 29% dan kematian kardiovaskular lebih rendah 50%, berbanding mereka yang tidak pernah berlari [2].
  

Dapatan ini disokong oleh analisis gabungan pelbagai kajian. Analisis itu melibatkan 232,149 peserta dan mendapati larian dikaitkan dengan risiko kematian akibat semua punca yang lebih rendah 27%, kardiovaskular 30% dan kanser 23% [1]. Menariknya, tiada corak jelas bahawa larian lebih kerap, lebih lama atau lebih laju memberi manfaat lebih besar [1]. Jadi, sekali seminggu pun masih lebih baik daripada tidak berlari langsung [1].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda terus mengikat tali kasut, ambil kira beberapa perkara berikut, berdasarkan apa yang dinyatakan dalam abstrak:

• Kajian pemerhatian. Kajian ini melihat kaitan, bukan membuktikan bahawa larian itu sendiri yang menyebabkan hidup lebih lama. Abstrak tidak menjelaskan faktor lain yang mungkin berbeza antara pelari dan bukan pelari.
• Data larian dilaporkan sendiri. Maklumat diambil daripada soal selidik [2], jadi ia mungkin tidak tepat sepenuhnya.
• Soal jawab tentang kesan dos. Kajian besar itu mendapati manfaat serupa pada pelbagai paras larian [2], tetapi ulasan lain menyebut masih ada persoalan sama ada manfaat berkurangan pada dos larian yang tinggi [3]. Maknanya, perkara ini belum dapat dirumuskan sepenuhnya.
• Julat anggaran yang luas. Dalam analisis gabungan, risiko kardiovaskular mempunyai selang keyakinan yang lebar (HR=0.70; 95% CI 0.49 hingga 0.98) [1], jadi anggaran itu kurang tepat.
• Hanya abstrak. Butiran seperti latar belakang peserta, kesihatan awal dan cara pelarasan statistik tidak dapat dinilai di sini.

Kesimpulan

Data menunjukkan pelari cenderung mempunyai risiko kematian yang lebih rendah dan jangka hayat yang lebih panjang. Manfaat itu kelihatan boleh dicapai walaupun dengan larian yang pendek dan perlahan [1][2]. Walaupun kajian pemerhatian tidak dapat membuktikan sebab dan akibat, dapatannya konsisten merentas beberapa kajian. Jika anda sihat tetapi jarang bersenam, mungkin inilah masa yang sesuai untuk mencuba. Jika anda mempunyai masalah kesihatan, bincangkan dengan doktor terlebih dahulu.

Rujukan:

1. Ž. Pediši? et al. (2019). Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine. https://doi.org/10.1136/bjsports-2018-100493
2. Duck-chul Lee et al. (2014). Leisure-Time Running Reduces All-Cause and Cardiovascular Mortality Risk. Journal of the American College of Cardiology. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2014.04.058
3. Duck-chul Lee et al. (2017). Running as a Key Lifestyle Medicine for Longevity.. Progress in cardiovascular diseases. https://doi.org/10.1016/j.pcad.2017.03.005

Anda sudah mula berjogging, atau sedang berfikir untuk bermula. Soalannya, perlukah anda berlari setiap hari dan selaju mungkin? Kajian Copenhagen City Heart Study memberi jawapan yang mungkin mengejutkan anda [3].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Kajian ini mengikuti 1,098 pelari sihat dan 3,950 bukan pelari sihat sejak 2001. Penyelidik melihat tiga perkara: kelajuan, jumlah masa dan kekerapan berjogging [3].

Dapatannya:

• Jumlah masa: Jogging 1 hingga 2.4 jam seminggu dikaitkan dengan kematian paling rendah berbanding mereka yang tidak aktif (HR 0.29) [3].
• Kekerapan: Paling baik ialah 2 hingga 3 kali seminggu (HR 0.32) atau sekali seminggu atau kurang (HR 0.29) [3].
• Kelajuan: Perlahan (HR 0.51) atau sederhana (HR 0.38) nampaknya terbaik [3].
• Jenis pelari: Pelari ringan mencatat risiko terendah (HR 0.22), diikuti pelari sederhana (HR 0.66). Pelari lasak pula mencatat HR 1.97 [3].

Mudahnya, HR yang lebih rendah daripada 1 bermakna risiko kematian lebih rendah. Corak ini membentuk lengkung berbentuk U. Pelari ringan dan sederhana lebih rendah risiko kematiannya berbanding yang tidak bergerak, manakala pelari lasak tidak berbeza secara statistik daripada kumpulan tidak aktif [3].

Adakah ini bermakna berlari kuat itu berbahaya? Belum tentu. Tinjauan lain pula menyimpulkan bahawa jogging secara amnya dikaitkan dengan risiko kematian lebih rendah: 27% bagi semua sebab, 30% bagi penyakit jantung dan 23% bagi kanser [1]. Tinjauan itu tidak menemui trend dos-tindak balas yang signifikan bagi kekerapan, tempoh, kelajuan dan jumlah larian. Ertinya, sebarang jumlah larian, malah sekali seminggu, lebih baik daripada tidak berlari, tetapi dos yang lebih tinggi belum tentu memberi manfaat lebih besar [1]. Satu ulasan lain turut membincangkan kemungkinan kesan toksik pada jantung akibat senaman aerobik berdos tinggi, seperti maraton [2].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda menukar jadual larian, perhatikan beberapa hal berikut:

• Kumpulan pelari lasak kecil. Selang keyakinan bagi pelari lasak sangat luas (0.48 hingga 8.14), jadi anggarannya sangat tidak tepat [3]. Selang bagi pelari sederhana (0.32 hingga 1.38) dan pelari perlahan (0.24 hingga 1.10) juga merentasi nilai 1 [3]. Kita tidak boleh begitu yakin dengan keputusan ini.
• Kajian pemerhatian. Kajian kohort hanya menunjukkan kaitan, bukan sebab dan akibat. Abstrak tidak menyenaraikan faktor lain yang mungkin tidak diambil kira.
• Satu kajian, satu lokasi. Dapatan Copenhagen datang daripada satu kohort sahaja [3], jadi belum tentu sama pada populasi lain.
• Dapatan antara kajian tidak sepenuhnya sepadan. Lengkung U dalam kajian Copenhagen tidak muncul sebagai trend yang signifikan dalam meta-analisis [1]. Meta-analisis itu pula merangkumi kajian dengan tempoh susulan dan reka bentuk yang berbeza, iaitu 5.5 hingga 35 tahun [1].
• Hanya abstrak. Ulasan ini bergantung pada abstrak, jadi butiran kaedah dan pelarasan statistik tidak dapat dinilai.

Kesimpulan

Jadi, lebih banyak lebih baik? Tidak semestinya. Bukti menunjukkan bahawa jogging ringan hingga sederhana, beberapa kali seminggu, sudah dikaitkan dengan manfaat yang besar [1][3]. Namun, bukti tentang dos tinggi masih belum jelas dan perlu dikaji lagi. Jika anda ragu tentang tahap latihan yang sesuai, rujuklah doktor anda.

Rujukan:

1. Ž. Pediši? et al. (2019). Is running associated with a lower risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and is the more the better? A systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine. https://doi.org/10.1136/bjsports-2018-100493
2. C. Lavie et al. (2015). Effects of Running on Chronic Diseases and Cardiovascular and All-Cause Mortality.. Mayo Clinic proceedings. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2015.08.001
3. P. Schnohr et al. (2015). Dose of jogging and long-term mortality: the Copenhagen City Heart Study.. Journal of the American College of Cardiology. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2014.11.023

Pernah beli air tebu petang tadi, tetapi esok pagi rasanya sudah masam dan warnanya pun suram? Anda tidak bersendirian. Air tebu memang terkenal cepat rosak, dan itulah cabaran besar bagi penjual dan pengeluar. Tiga kajian ulasan menerangkan puncanya. Ketiga-tiganya merupakan kajian ulasan yang merumuskan kajian terdahulu, bukan eksperimen baharu.

Perkara Penting yang Perlu Anda Fahami

Apa sebenarnya yang berlaku selepas tebu diperah? Ini dapatan utamanya:

• Gula yang mudah menjadi punca. Air tebu cepat rosak selepas diekstrak kerana kandungan gula ringkasnya [3]. Kandungan gula dan sebatian bioaktif yang tinggi mempercepat penapaian dan menyebabkan perubahan tidak diingini seperti keperangan [2].
• Mikrob membuatkan ia masam. Penapaian oleh mikroorganisma menjadikan jus masam dalam beberapa jam selepas diekstrak, malah berbahaya untuk diminum [3].
• Enzim membuatkan ia berubah warna. Enzim polifenol oksidase (PPO) dan peroksidase (POD) ialah enzim utama yang menyebabkan jus berubah warna [3]. Fikirkan epal yang dipotong lalu menjadi perang apabila dibiarkan; prinsipnya hampir sama.
• Bukan satu punca sahaja. Jus ini dipengaruhi faktor fizikal (cahaya, haba), kimia (oksigen), biokimia (enzim) dan biologi (mikroorganisma) [3].

Bagi penjual, ini bermakna air tebu kebanyakannya diminum segar sejurus diperah [1]. Itulah sebabnya pemprosesan dan pemasarannya terhad [3].

Ada beberapa cara menangani masalah ini. Enzim PPO boleh dihalang melalui pemanasan, dan secara tradisi limau serta halia digunakan untuk menghalang aktiviti enzim buat sementara [3]. Bahan antiperang seperti asid sitrik dan asid askorbik juga kerap digunakan untuk pengawetan jangka pendek [3]. Pada peringkat pengeluar, teknologi bukan haba seperti tekanan hidrostatik tinggi, medan elektrik berdenyut, ultrasonik, pendedahan ozon dan penyinaran menunjukkan hasil yang menjanjikan untuk mengekalkan kesegaran jus [2]. Tebu juga dirawat sebelum diperah bagi mengurangkan perubahan merosakkan selepas dihancurkan [1].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda menganggap semua jawapan sudah ada, ingat beberapa perkara. Penilaian ini hanya berdasarkan abstrak, jadi butiran penting tidak dapat disemak.

• Ulasan, bukan eksperimen. Ketiga-tiga sumber merumuskan kajian lain. Abstrak tidak menyatakan berapa banyak kajian dimasukkan, bagaimana kajian dipilih, atau kualitinya.
• Tiada angka perbandingan. Abstrak tidak memberi tempoh simpanan sebenar atau tahap pengurangan mikrob bagi setiap kaedah. Kita tahu kaedah itu “menjanjikan” [2], tetapi tidak tahu sejauh mana.
• Kos dan kebolehlaksanaan. Dakwaan bahawa teknologi baharu boleh diskalakan dan sedia untuk industri [2] tidak disertai data kos atau kesesuaian untuk perniagaan kecil dalam abstrak.
• Pelbagai jenis tebu dan keadaan. Abstrak tidak menyatakan sama ada kultivar, cara perahan atau suhu simpanan yang berbeza memberi hasil berbeza.
• Kesan pada rasa dan nutrien. Kaedah antiperang dan pengawetan mungkin menjejaskan rasa, tetapi perbandingan terperinci tidak dapat dilihat daripada abstrak.

Kesimpulan

Air tebu cepat rosak kerana gulanya mengundang mikrob, manakala enzim menjadikannya perang. Kedua-duanya berlaku serentak dan sangat pantas. Penyelesaian sedang dibangunkan, tetapi untuk menilai keberkesanannya sepenuhnya, kita perlu merujuk teks penuh kajian tersebut.

Rujukan:

1. C. Panigrahi et al. (2021). A technological review on processing of sugarcane juice: Spoilage, preservation, storage, and packaging aspects. Journal of Food Process Engineering. https://doi.org/10.1111/jfpe.13706
2. S. Tripathy et al. (2025). Unveiling Green Technologies in the Clarification and Nonthermal Processing of Sugarcane Juice: A Sustainable Approach to Nutritional Quality and Safety. Journal of Food Process Engineering. https://doi.org/10.1111/jfpe.70253
3. Priyanka Chauhan et al. (2024). Review of sugarcane juice: Phytochemicals, therapeutic properties, and spoilage with its preservative measures. Annals of Phytomedicine An International Journal. https://doi.org/10.54085/ap.2024.13.1.45

Anda mungkin menyangka semua air tebu sama sahaja. Manis, sejuk, dan menyegarkan. Tetapi adakah kandungan zat di dalamnya juga serupa, tidak kira jenis tebu? Satu kajian di Daerah Kushtia, Bangladesh, cuba menjawab soalan ini dengan membandingkan llapan varieti tebu [1].

Apa yang Dikaji dan Bagaimana?

Penyelidik mengambil air tebu daripada lapan varieti yang ditanam di Kushtia. Mereka mengukur lima mineral: natrium, kalium, kalsium, besi dan zink. Mereka juga mengukur dua vitamin B yang larut dalam air, iaitu tiamin (vitamin B?) dan riboflavin (vitamin B?) [1].

Mineral diukur dengan kaedah fotometri nyala dan spektroskopi penyerapan atom, manakala vitamin diukur dengan kromatografi cecair berprestasi tinggi (HPLC). Semua lengkung penentukuran menunjukkan hubungan linear yang sangat baik (R² ? 0.99), jadi kaedah ukurannya boleh dipercayai [1].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

• Varieti berbeza, kandungan berbeza. Kajian mengesan variasi yang signifikan antara lapan varieti tersebut [1].
• Ada varieti yang menonjol. ISD 24 dan ISD 18 mengandungi mineral dan vitamin yang lebih tinggi berbanding yang lain [1].
• Potensi minuman fungsian. Penulis menyatakan kedua-dua varieti ini berpotensi menjadi sumber elektrolit dan vitamin larut air, serta menyumbang kepada pembangunan minuman berfungsi [1].

Kajian lain turut selari dengan gambaran ini. Kajian terhadap tiga varieti tebu merah, iaitu Ragnar, Kapur dan Serai, mendapati kalium paling tinggi dalam semua sampel, dengan julat 126.31–229.95 mg/mL [2]. Satu lagi kajian menyebut bahawa ciri zat dan rasa dipengaruhi oleh beberapa faktor, termasuk varieti, kualiti tanah, teknik penanaman, lokasi dan kelembapan [3].

Maksudnya mudah: apabila anda minum air tebu, jenis tebunya turut menentukan apa yang masuk ke dalam gelas anda.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Berdasarkan abstrak sahaja, beberapa perkara patut diingat:

• Satu lokasi. Semua varieti ditanam di Kushtia [1]. Kita tidak tahu sama ada keputusan sama jika tanah dan iklim berbeza. Malah, kajian lain menyatakan tanah dan lokasi mempengaruhi kandungan zat [3].
• Varieti terhad. Hanya lapan varieti dikaji [1], jadi dapatan tidak boleh dianggap mewakili semua jenis tebu.
• Faktor lain tidak jelas. Abstrak tidak menyebut bilangan sampel, tempoh pengambilan sampel atau tahap kematangan tebu, jadi sukar menilai kekukuhan perbandingan.
• Angka tidak dapat disemak. Abstrak tidak memberikan nilai kuantitatif bagi setiap varieti, selain menyebut ISD 24 dan ISD 18 lebih tinggi [1].
• Kesan kesihatan belum diuji. Kajian ini mengukur kandungan, bukan kesan terhadap tubuh manusia. Frasa “potensi” yang digunakan penulis [1] wajar dibaca dengan berhati-hati.

Kesimpulan

Air tebu bukan satu produk yang seragam. Kajian di Kushtia menunjukkan mineral dan vitamin B berbeza mengikut varieti, dengan ISD 24 dan ISD 18 menonjol [1]. Namun, memandangkan kajian ini melibatkan satu lokasi dan bilangan varieti yang terhad, ia lebih sesuai dilihat sebagai petunjuk awal berbanding jawapan muktamad.

Rujukan:

1. J. Ahmed et al. (2026). Nutritional Profiling of Sugarcane Juice: Mineral and Water-Soluble Vitamin Composition Across Selected Bangladeshi Varieties. Bangladesh Pharmaceutical Journal. https://doi.org/10.3329/bpj.v29i1.87367
2. Wan Nusrah Wan Mansor et al. (2024). Enhancing ergogenic performance and antioxidant benefits of red sugarcane juice through probiotic fermentation. Discover Food. https://doi.org/10.1007/s44187-024-00092-w
3. S. Rohit et al. (2024). The nutrient-rich profile of wonder cane: A comprehensive phytochemical and elemental analysis of Co 86032 sugarcane variety. Annals of Phytomedicine An International Journal. https://doi.org/10.54085/ap.2024.13.2.105

Segelas air tebu sejuk memang menyegarkan. Tetapi pernahkah anda terfikir apa sebenarnya yang ada di dalamnya? Artikel ini merumuskan tiga kajian ulasan yang meneliti kandungan air tebu, supaya anda tahu apa yang diminum.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Ketiga-tiga kajian ini ialah ulasan, iaitu penulis menghimpunkan dan merumuskan dapatan kajian lain, bukan menguji air tebu sendiri dalam satu eksperimen. Ini yang mereka temui:

• Kebanyakannya air dan gula. Air tebu mengandungi 75-85% air, gula penurun 0.3-3.0% dan gula bukan penurun 10-21%. Selain itu, ada karbohidrat, mineral, enzim, asid organik dan sebatian fenolik [3]. Mudahnya, ia minuman bertenaga kerana gulanya, dan tenaga itulah yang menjadikannya segar [3].
• Ada vitamin dan asid amino. Air tebu disifatkan kaya dengan vitamin, karbohidrat dan asid amino [1]. Kajian itu tidak memberikan angka bagi setiap vitamin dalam abstraknya, jadi kita tidak boleh mengagak kuantitinya [1].
• Ada fitokimia. Fitokimia ialah sebatian semula jadi dalam tumbuhan. Bagi tebu dan hasilnya, ulasan melaporkan asid lemak, alkohol, fitosterol, terpenoid yang lebih tinggi, flavonoid, glikosida dan asid fenolik [2]. Sebahagian sebatian ini dikaitkan dengan potensi kesan farmakologi [1].
• Cepat rosak. Gula ringkas menjadikan air tebu cepat rosak selepas diperah. Enzim seperti polifenol oksidase (PPO) dan peroksidase (POD) menyebabkan warnanya bertukar gelap. Penapaian oleh mikroorganisma pula boleh menjadikannya masam dalam beberapa jam dan berbahaya diminum [3]. Secara tradisi, limau dan halia digunakan untuk melambatkan perubahan ini buat sementara, manakala asid sitrik dan asid askorbik juga digunakan [3].

Jadi, kalau air tebu yang dijual sudah berbau masam atau bertukar warna, jangan teragak-agak untuk tidak meminumnya.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum menganggap air tebu sebagai “ubat”, ambil kira beberapa perkara berikut, berdasarkan apa yang boleh dilihat daripada abstrak:

• Hanya abstrak yang dinilai. Kaedah, saiz sampel dan angka terperinci tidak kelihatan, jadi kualiti bukti asal tidak dapat dinilai sepenuhnya.
• Tiada angka kandungan vitamin dan mineral. Abstrak hanya menyebut kewujudannya secara umum [1], maka kita tidak tahu sama ada jumlahnya bermakna untuk keperluan harian.
• Kesan kesihatan masih bersifat potensi. Penggunaan dalam perubatan tradisional dan kajian ekstrak mentah tidak sama dengan bukti bahawa meminum air tebu memberi manfaat kepada manusia [1][2]. Ulasan juga menyatakan beberapa hasil tebu masih memerlukan kajian fitofarmakologi lanjut [2].
• Komposisi berubah-ubah. Kandungan disebut sebagai “berbeza-beza” [1], dan abstrak tidak menjelaskan kesan kultivar, tempat tanam atau cara pemerahan.
• Fokus pada pengawetan. Ulasan terkini lebih menekankan masalah kerosakan dan keselamatan, dan menyatakan rawatan yang berkesan masih perlu dibangunkan [3].

Kesimpulan

Air tebu ialah minuman berair yang kaya gula semula jadi, dengan vitamin, asid amino, mineral dan pelbagai fitokimia [1][3]. Namun, bukti kesihatannya masih awal dan kandungan tepatnya tidak jelas daripada abstrak. Anggaplah ia minuman menyegarkan, dan minumlah ketika segar.

Rujukan:

1. Sania Arif et al. (2019). Physiochemical Characteristics Nutritional Properties and Health Benefits of Sugarcane Juice. Non-Alcoholic Beverages. https://doi.org/10.1016/b978-0-12-815270-6.00008-6
2. Amandeep Singh et al. (2015). Phytochemical profile of sugarcane and its potential health aspects. Pharmacognosy Reviews. https://doi.org/10.4103/0973-7847.156340
3. Priyanka Chauhan et al. (2024). Review of sugarcane juice: Phytochemicals, therapeutic properties, and spoilage with its preservative measures. Annals of Phytomedicine An International Journal. https://doi.org/10.54085/ap.2024.13.1.45

Pisang merupakan antara tanaman yang paling penting dalam pengeluaran dan perdagangan pertanian global. Namun, buah ini tergolong dalam hasil segar yang mudah rosak. Faktor luaran boleh menjejaskan kualitinya dengan ketara, lalu menyebabkan kerugian yang tinggi sepanjang rantaian bekalan lepas tuai [1]. Satu kajian eksperimen terkini melaporkan bahawa kehilangan lepas tuai (postharvest losses) pada pisang melebihi 40% di peringkat global. Punca utamanya ialah pemasakan pantas dan keadaan simpanan yang tidak sesuai [2]. Sebagai perbandingan, kehilangan dan pembaziran buah-buahan serta sayur-sayuran secara keseluruhan dari ladang hingga ke pengguna dianggarkan sekitar 37% [4]. Artikel ini mengupas empat penerbitan, iaitu dua kajian ulasan, satu kajian eksperimen dan satu ulasan ringkas dalam bidang fisiologi tumbuhan. Tumpuannya ialah punca kerugian tersebut, kaedah yang digunakan, dapatan utama serta batasan setiap penerbitan.

Pisang sebagai Buah Klimakterik: Asas Fisiologi Kehilangan Lepas Tuai

Untuk memahami kerugian pisang, sifat fisiologinya perlu difahami terlebih dahulu. Pisang ialah buah klimakterik (climacteric fruit) dengan jangka hayat simpanan (shelf life) yang pendek. Oleh itu, amalan lepas tuai yang baik di sepanjang rantaian bekalan amat penting untuk mengekalkan kualitinya [3]. Buah klimakterik, termasuk tomato dan pisang, mengalami lonjakan pengeluaran etilena (ethylene burst) dan peningkatan kadar respirasi (respiratory rate) pada permulaan pemasakan [4].

Seale [4] mengulas dua kajian yang meneliti pengawalaturan pemasakan pisang, sama ada pada peringkat transkripsi (transcriptional) mahupun pasca-translasi (post-translational). Salah satu kajian tersebut melibatkan pisang Musa ABB Pisang Awak. Kajian itu menunjukkan bahawa protein F-box yang berkait dengan isyarat etilena, iaitu EIN3-BINDING F BOX PROTEIN 1 (EBF1), berinteraksi dengan faktor transkripsi ABSCISIC ACID-INSENSITIVE 5 (ABI5)-LIKE. Interaksi ini melembutkan buah dengan mengaktifkan enzim penguraian kanji dan dinding sel [4]. Menariknya, MaEBF1 tidak bertindak seperti protein F-box klasik dalam konteks ini kerana tiada ubikuitinasi (ubiquitination) sasaran dapat dikesan [4].

Seale [4] juga menegaskan bahawa pemasakan pisang kelihatan lebih kompleks berbanding buah klimakterik lain kerana melibatkan sekurang-kurangnya dua gelung pengawalaturan yang saling berkait. Selain itu, evolusi berbeza tetapi menumpu (convergent evolution) dalam kalangan angiosperma bermakna mekanisme pemasakan tidak semestinya sama antara spesies [4]. Dapatan ini memberi asas molekul kepada pemerhatian praktikal bahawa pemasakan pisang sukar dikawal.

Skop dan Pendekatan Kajian yang Diulas

Keempat-empat penerbitan berbeza dari segi reka bentuk dan tujuan:

• Al-Dairi et al. [1] ialah kajian ulasan yang menghuraikan atribut kualiti pisang dari aspek pemakanan, kimia, fizikal dan fisiologi. Ulasan ini turut membincangkan teknologi yang diamalkan dalam rantaian bekalan serta kesannya terhadap ciri buah. Ia juga mengetengahkan kajian terkini tentang pembungkusan dan menghuraikan teknik pemprosesan imej tanpa musnah (non-destructive image processing) yang digunakan pada pisang [1].
• Sugianti et al. [3] ialah kajian ulasan yang menghuraikan ciri fisiologi pisang selepas dituai, serta teknologi yang sedang dikaji dan yang telah diterima pakai secara praktikal. Ulasan ini menekankan titik kawalan kualiti kritikal dalam rantaian bekalan, iaitu penyimpanan, pemasakan buatan (artificial ripening) dan pengangkutan [3].
• Hossain et al. [2] ialah kajian eksperimen berskala besar. Kajian ini menilai kesan suhu simpanan (4, 14 dan 25 °C), bahan pembungkusan (kawalan, bekas plastik, beg polietilena dan gabungan), rawatan air panas (hot water treatment, HWT: 50–60 °C selama 5 minit) dan tempoh simpanan (0–12 hari). Sebanyak 16 parameter kualiti diukur pada 1,200 sampel dan dianalisis menggunakan statistik bukan parametrik (nonparametric statistics) [2].
• Seale [4] ialah ulasan ringkas yang merumuskan dua kajian molekul tentang pengawalaturan pemasakan pisang.

Kajian Hossain et al. [2] turut membandingkan tiga algoritma pembelajaran mesin (machine learning, ML), iaitu k-jiran terdekat (k-nearest neighbours, KNN), mesin vektor sokongan (Support Vector Machine, SVM) dan Random Forest. Pemilihan ciri dibuat berdasarkan Faktor Inflasi Varians (Variance Inflation Factor, VIF), manakala data latihan diseimbangkan menggunakan Teknik Pensampelan Berlebihan Minoriti Sintetik (Synthetic Minority Oversampling Technique, SMOTE) [2].

Dapatan Utama: Suhu Simpanan, Pembungkusan dan Pengelasan Kualiti

Dapatan kuantitatif yang paling terperinci datang daripada Hossain et al. [2]:

• Suhu simpanan. Simpanan sejuk pada 14 °C mengimbangi kawalan pemasakan sambil mengelakkan kecederaan dingin (chilling injury). Pada suhu ini, jumlah pepejal terlarut (total soluble solids, TSS) ialah 6.51 ± 3.03 °Brix dan kekerasan (firmness) ialah 10.99 ± 1.30 N [2].
• Pembungkusan. Pembungkusan atmosfera terubah suai (modified atmosphere packaging, MAP) mengurangkan kehilangan berat sebanyak 51% dan pereputan (decay) sebanyak 80% (p<0.001) [2].
• Interaksi suhu dan masa. Interaksi antara suhu simpanan dan hari simpanan memberi kesan signifikan terhadap kesemua parameter (F = 81–443, p<0.001). Hal ini menunjukkan bahawa kinetik perubahan kualiti bergantung pada suhu [2].
• Pengelasan kualiti. Random Forest mencatatkan prestasi terbaik dengan ketepatan (accuracy) 95.0%, skor F1 = 0.9499 dan Cohen’s ? = 0.9223 [2]. Analisis SHAP menunjukkan bahawa tempoh simpanan (hari), warna a* (kehijauan) dan peratus pereputan merupakan ciri peramal yang paling penting [2].

Hossain et al. [2] menyimpulkan bahawa gabungan simpanan pada 14 °C dengan MAP ialah strategi pengawetan paling berkesan. Gabungan ini memanjangkan jangka hayat simpanan, mengelakkan kecederaan dingin dan membolehkan penilaian kualiti rantaian bekalan secara masa nyata [2].

Strategi Mengurangkan Kerugian Sepanjang Rantaian Bekalan

Kedua-dua kajian ulasan menyenaraikan pelbagai teknologi yang digunakan dalam rantaian bekalan pisang, iaitu penyimpanan, pemasakan buatan, pembungkusan, pengendalian dan pengangkutan [1][3]. Al-Dairi et al. [1] menegaskan bahawa pemahaman tentang perubahan kualiti semasa pemasakan perlu mendahului pelaksanaan teknologi lepas tuai. Pandangan yang sama dikemukakan oleh Sugianti et al. [3]. Al-Dairi et al. [1] turut mencadangkan strategi untuk mengurangkan kehilangan kualiti fizikal, kimia dan pemakanan pisang. Ulasan tersebut juga menggariskan hala tuju penyelidikan masa depan ke arah keselamatan, jaminan bekalan dan kualiti buah [1].

Dari sudut pemantauan, teknik pemprosesan imej tanpa musnah [1] dan model pengelasan berasaskan pembelajaran mesin [2] menunjukkan peralihan ke arah penilaian kualiti yang lebih objektif dan pantas. Dari sudut biologi pula, pengenalpastian pengawal atur molekul seperti MaEBF1 dan ABI5-LIKE [4] membuka ruang untuk memahami cara pelembutan buah dikawal. Namun, abstrak tidak membincangkan aplikasi langsungnya dalam pengurusan lepas tuai.

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Beberapa perkara utama perlu difahami daripada penerbitan ini:

• Kerugian berpunca daripada biologi dan pengurusan. Sifat klimakterik pisang [3][4] menyebabkan pemasakan berlaku dengan cepat. Pada masa yang sama, simpanan yang tidak sesuai mempercepatkan kerosakan [2].
• Suhu ialah pemboleh ubah kritikal tetapi memerlukan keseimbangan. Suhu yang terlalu tinggi mempercepatkan pemasakan, manakala suhu terlalu rendah berisiko menyebabkan kecederaan dingin. Hossain et al. [2] mendapati 14 °C sebagai titik keseimbangan dalam julat yang diuji.
• Kesan masa bergantung pada suhu. Interaksi suhu × hari yang signifikan [2] bermakna kesan suatu suhu tidak boleh dinilai tanpa mengambil kira tempoh simpanan.
• Pembungkusan memberi kesan besar. Pengurangan pereputan sebanyak 80% dan kehilangan berat sebanyak 51% melalui MAP [2] menunjukkan bahawa intervensi yang agak ringkas boleh memberi impak yang tinggi.
• Angka kerugian berbeza mengikut skop. Angka 40% merujuk khusus kepada pisang [2], manakala 37% merujuk kepada buah-buahan dan sayur-sayuran secara keseluruhan [4]. Kedua-dua angka ini tidak wajar dibandingkan secara langsung.

Kekurangan dan Batasan Kajian

Penilaian ini hanya berdasarkan abstrak. Oleh itu, beberapa batasan dapat dikenal pasti:

• Kultivar dan lokasi tidak dinyatakan dalam [2]. Abstrak hanya menyebut Musa sp. tanpa menyatakan kultivar atau lokasi kajian. Hal ini menyukarkan penilaian sejauh mana dapatan boleh digeneralisasikan kepada kultivar lain.
• Tempoh simpanan yang singkat. Tempoh maksimum 12 hari [2] mungkin tidak mencerminkan rantaian bekalan yang lebih panjang, misalnya pengangkutan jarak jauh.
• Kebolehubahan data yang tinggi. Sisihan piawai TSS pada 14 °C (±3.03 °Brix berbanding min 6.51) [2] adalah besar. Ini mungkin mencerminkan penggabungan data merentas hari simpanan, tetapi abstrak tidak menjelaskannya.
• Butiran rawatan dan pembungkusan kurang jelas. HWT dilaporkan sebagai julat (50–60 °C), dan kesannya tidak dinyatakan dalam abstrak. Hubungan antara kategori pembungkusan yang diuji dengan istilah “MAP” juga tidak diperincikan [2].
• Kesahan luaran model pembelajaran mesin. Ketepatan 95.0% [2] diperoleh dengan data yang diseimbangkan melalui SMOTE. Abstrak tidak menyatakan sama ada model diuji pada set data bebas daripada keadaan rantaian bekalan sebenar.
• Faktor yang tidak diukur. Abstrak [2] tidak melaporkan penilaian deria (sensory evaluation), kandungan nutrien atau analisis kos-faedah bagi strategi yang dicadangkan.
• Reka bentuk ulasan naratif. Abstrak [1] dan [3] tidak menyatakan kaedah carian literatur, kriteria pemilihan kajian atau sebarang sintesis kuantitatif. Oleh itu, kekuatan bukti yang dirumuskan sukar dinilai.
• Skop molekul yang sempit. Dapatan dalam [4] tertumpu pada satu kultivar (Pisang Awak) dan bersifat mekanistik. Kaitannya dengan pengurangan kerugian di peringkat praktikal belum ditunjukkan. Abstrak ini juga tidak lengkap.

Kesimpulan

Kerugian pisang yang tinggi berpunca daripada gabungan sifat klimakterik buah yang memasak dengan pantas dan pengurusan simpanan yang tidak sesuai [2][3][4]. Kajian ulasan menekankan kepentingan memahami perubahan kualiti semasa pemasakan, di samping mengoptimumkan penyimpanan, pemasakan buatan, pembungkusan, pengendalian dan pengangkutan [1][3]. Bukti eksperimen pula menunjukkan bahawa simpanan pada 14 °C bersama MAP merupakan strategi yang menjanjikan [2]. Walau bagaimanapun, kajian lanjutan yang melibatkan pelbagai kultivar, tempoh simpanan yang lebih panjang dan pengesahan dalam rantaian bekalan sebenar masih diperlukan.

Rujukan:

1. M. al-Dairi et al. (2023). Postharvest quality, technologies, and strategies to reduce losses along the supply chain of banana: A review. Trends in Food Science & Technology. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2023.03.003
2. I. Hossain et al. (2026). Integrated post-harvest management and Random Forest–based quality classification for extending banana (Musa sp.) shelf life. LWT. https://doi.org/10.1016/j.lwt.2026.119575
3. C. Sugianti et al. (2022). Recent Postharvest Technologies in the Banana Supply Chain. Reviews in Agricultural Science. https://doi.org/10.7831/ras.10.0_123
4. M. Seale (2022). Banana ripening control: a non-canonical F-box protein links ethylene and ABA signaling. Plant Physiology. https://doi.org/10.1093/plphys/kiab560

Selepas makan pisang, ke mana perginya kulitnya? Kebanyakan kita terus membuangnya ke dalam tong sampah. Bagaimana pula dengan bunga dan batang pokoknya? Tiga kajian ulasan terkini mengatakan bahagian yang dibuang ini mungkin lebih berharga daripada yang kita sangka.

Ketiga-tiga kajian ini bukan eksperimen baharu. Penulisnya mengumpul dan merumuskan hasil banyak kajian lain tentang pisang dan hasil sampingannya. Satu daripadanya memberi tumpuan khusus kepada jantung pisang [2].

Perkara Penting yang Perlu Difahami

Inilah isi utama yang dilaporkan:

• Bukan buah sahaja yang kaya zat. Kulit, batang palsu, daun dan jantung pisang turut mengandungi karbohidrat, protein, serat makanan dan vitamin [1].
• Serat dan sebatian fenolik jadi bintang. Sebatian fenolik ialah bahan semula jadi dalam tumbuhan yang bertindak sebagai antioksidan. Kedua-duanya dikaitkan dengan pelbagai manfaat kesihatan [1].
• Jantung pisang kaya mineral dan vitamin. Ia disebut mengandungi kalium, zat besi, zink dan fosforus, serta vitamin C, B2, B6, B5, E dan A [2].
• Ada pelbagai aktiviti bermanfaat. Pisang dan hasil sampingannya didapati mempunyai aktiviti antimikrob, antikanser dan antioksidan [1]. Kajian lain turut menyenaraikan kesan antiradang, antidiabetes, antiulser dan antikemurungan [3].
• Kegunaannya luas. Hasil sampingan ini boleh dijadikan ais krim, jem, jeruk, pasta dan roti [2]. Ia juga berpotensi untuk bahan biologi hijau, makanan haiwan, baja dan rawatan air sisa [3].
• Kandungan tidak sama rata. Jenis pisang, bahagian tumbuhan dan tahap kematangan mempengaruhi jumlah komponen bioaktif [3].

Jadi, apa yang selama ini dianggap sisa mungkin sebenarnya sumber yang belum dimanfaatkan. Walaupun begitu, jantung pisang masih dianggap makanan yang kurang dihargai di kebanyakan tempat [2].

Kekurangan dan Batasan Kajian

Sebelum anda berlari ke dapur, ada beberapa perkara yang patut diingat. Penilaian di sini hanya berdasarkan abstrak.

• Ini kajian ulasan. Mutu kesimpulannya bergantung pada kajian asal yang dirujuk. Abstrak tidak menyatakan bilangan kajian, kaedah pemilihan atau penilaian mutunya.
• Manfaat “farmakologi” belum tentu terbukti pada manusia. Abstrak tidak menyebut ujian klinikal pada manusia. Jadi, kita tidak tahu sama ada kesan antikanser atau antidiabetes itu benar-benar berlaku apabila seseorang memakannya.
• Tiada angka dan dos. Abstrak tidak memberi jumlah kandungan nutrien atau berapa banyak yang perlu dimakan untuk mendapat manfaat.
• Kandungan berbeza-beza. Oleh sebab jenis, bahagian dan kematangan mempengaruhi komponen bioaktif [3], dapatan umum mungkin tidak sesuai untuk semua pisang.
• Keselamatan tidak dibincangkan. Abstrak tidak menyentuh kesan sampingan atau cara penyediaan yang selamat.
• Penulis sendiri mengakui masih ada jurang. Mereka mencadangkan kajian lanjut tentang mekanisme tindakan komponen bioaktif dan pembangunan makanan fungsian baharu [3].

Kesimpulannya

Kulit, bunga dan batang pisang kelihatan menjanjikan sebagai sumber serat, vitamin dan sebatian fenolik. Namun, bukti yang ada setakat ini bersifat ringkasan, bukan ujian langsung pada manusia. Anggaplah ia petunjuk yang menarik, bukan jaminan khasiat.

Rujukan:

1. Payal Kumari et al. (2023). Banana and its by?products: A comprehensive review on its nutritional composition and pharmacological benefits. eFood. https://doi.org/10.1002/efd2.110
2. Nidhi Kukreja et al. (2024). Composition and Pharmacological Benefits of Banana Blossom: A Brief Review. Agricultural Reviews. https://doi.org/10.18805/ag.r-2697
3. Yu-Ying Nong et al. (2026). Nutritional functions of banana and comprehensive utilization of its by-products: A review. Journal of Functional Foods. https://doi.org/10.1016/j.jff.2026.107476