ดอกไม้ให้คุณ [Flowers in Thailand] เพลงไทยเดิม, ไม้ดอกหอม, ดอกไม้ไทย, กวีลำนำ

โมก : หอมละมุนกรุ่นเสน่ห์ทั้ง วงศ์วาน

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Wed, 18 Apr 2012 01:04:00 -0700

เหม่อดูหมู่แมกไม้

เหตุไฉนดูเศร้าหมอง

หรือเค้าโมงที่เคยมอง

เคยจู่จับกลับหายไป

โมกซ้อนกลีบอ่อนหวาน

สั่นสะท้านเหมือนจับไข้

อ่อนระโหยด้วยโพยภัย

ที่สาดสุมมารุมทรวง

จากไปไม่เหลือแล้ว

ประกายแก้วเคยห่วงหวง

เดือนดับกับแดดวง

แล้วพฤกษ์ไพรก็หายวับฯ

โมก [โมกลา โมกซ้อน โมกบ้าน]
วงศ์ : Apocynaceae

ไม้ต้นนี้มีเพื่อนพ้องน้องพี่่ร่วมวงศ์เดียวกันเป็นไม้ดอกสวยงามมากมายเช่น ลีลาวดี บานบุรี ยี่โถ ชวนชม รำเพย ตีนเป็ดและพญาสัตบรรณฯลฯ เป็นต้น ลักษณะเด่นอันเป็นเอกลักษณ์ของพืชในวงศ์นี้คือ มียางเหนียว ๆ สีขาวข้นในแทบทุกส่วนของลำต้นที่จะไหลซึมออกมาทันทีที่ถูกสะกิด ซ้ำร้ายกว่านั้น ยางของไม้ในวงศ์นี้บางต้น โดยเฉพาะยางของต้นรำเพย ยี่โถ และชวนชมยังมีพิษเบื่อเมาอย่างร้ายแรง จึงเป็นอันตรายอย่างยิ่งสำหรับเด็ก ๆ ที่อาจสัมผัสหรือเผลอรับประทานเข้าไปโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์

โมก..เป็นไม้ที่อยู่เคียงคู่กับสังคมไทยมานานแล้วเฉกเช่นเดียวกับไม้ไทยโบราณอื่น ๆ หลายต้น บทประพันธ์เกี่ยวเนื่องถึงไม้โมกและไม้โมกมันที่ปรากฎอยู่ในวรรณคดีไทยก็่มีหลายต่อหลายเรื่องเช่นกัน อย่างเช่นในบทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่่ ๑ เรื่อง “รามเกียรติ์” ที่ว่า

ไก่แก้วจับแก้วขันขาน
กระเหว่าจับกระวานส่งเสียง
เค้าโมงจับโมกมองเมียง
นกหกจับเหียงเคียงจร

และยังปรากฎในเสภาเรื่อง “ขุนช้าง ขุนแผน”..

เขาไฟจับต้นรกฟ้าคู...
วายุภักษ์จับกิ่งแสลงพัน
เบ็ญจวรรณจับหว้าอยู่เคียงคู่
เค้าโมงจับโมกแล้วเมียงดู
กระลุมพูจับบนต้นโพบาย...

สังเกตไหมครับว่า กวีสมัยก่อนมักจับ “เค้าโมง” มาคู่กับ “โมก” บ่อยครั้ง อาจเป็นเพราะสัมผัสเสียงหรือเพราะธรรมชาติของนกเค้าโมง (Asian Barred Owlet) ซึ่งเป็นนกตัวเล็กที่สุดในตระกูลนกฮูกและเป็นชนิดเดียวที่สามารถพบเห็นได้ในตอนกลางวันก็ได้...
พันธุ์ไม้ในสกุลโมก (Genus Wrightia) นี้ มีขึ้นปะปนอยู่ในป่าไม้เมืองไทยมากมายหลายชนิดพันธุ์ ประมาณกันว่าไม่น้อยกว่า ๑๒ ชนิด บ้างก็ยืนต้นสูงใหญ่ เช่นที่เรียกว่า โมกมันหรือมูกมัน สูงได้กว่า ๓๐ เมตร ปัจจุบันน่าจะหมดไปจากป่าเมืองไทยแล้ว แต่ส่วนใหญ่มักจะเป็นไม้พุ่มหรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก ที่เรารู้จักคุ้นเคยกันดีก็คือ โมกบ้านทั้งชนิดดอกลาและดอกซ้อน โมกชนิดนี้ ปลูกกันอย่างแพร่หลายทั่วประเทศที่ขึ้นเองตามธรรมชาติก็มีมาก จนบางแห่งถึงกับนำไปตั้งเป็นชื่อท้องถิ่นเลยก็มี อย่างเช่น อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทองเป็นต้น

โมกเป็นไม้พุ่มยืนต้นดอกหอมที่เพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์ได้ง่าย คนไทยจีงนิยมปลูกประดับบ้านมานานแล้ว ทั้งที่ปลูกเป็นแนวรั้วหรือตัดแต่งทรงพุ่มเป็นไม้ดัดรูปลักษณ์ต่าง ๆ ที่นำไปเลี้ยงเป็นไม้แคระหรือบอนไซก็มีไม่น้อย ดอกโมกมีกลิ่นหอมละมุน และหอมแรงตั้งแต่ช่วงเย็น ๆ จนพลบค่ำ ออกดอกตามง่ามใบและปลายกิ่งสีขาวกระจิริดพรูพราวทั้งต้นเป็นระยะ ๆ ตลอดทั้งปี แต่จะดกเป็นพิเศษในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ถึงเมษายน
ปัจจุบัน มีการเพาะเลี้ยงโมกชนิดใหม่ ๆ รวมทั้งที่นำออกมาจากป่า เพื่อใช้เป็นไม้ดอกไม้ประดับกันอย่างแพร่หลาย เนื่องจากสามารถขยายพันธุ์ได้ง่ายแม้ด้วยวิธีการปักชำในโมกบางชนิด ส่วนที่ไม่อาจเพาะขยายพันธุ์ด้วยวิธีนี้ก็ใช้วิธีต่อยอดหรือทาบกิ่งกับต้นตอแทน จึงปรากฎโมกพันธุ์สวยงามชนิดใหม่ ๆ หลากสีสรรพ์้ให้เราได้ชื่นชมกันมากมาย รวมทั้งพุดพิชญาที่มีดอกคล้ายโมกราชินีและกำลังได้รับความนิยมปลูกเลี้ยงกันโดยทั้วไป ก็จัดอยู่ในพืชตระกูลโมกด้วยเช่นกัน...ฯ

ประยงค์ : ผลิดอกเหมือนออกผล

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Wed, 11 Apr 2012 01:52:00 -0700

ผลิดอกเหมือนออกผล

เหลือง..กลม..มน..กระจะกระจิด

พรูพรั่งดังเนรมิต

กระจิริดน่าติดใจ

ดอกเอ๋ย...เจ้าดอกประยงค์

เจ้าละเลยลืมหลงที่ตรงไหน

จึงไม่บานให้เห็นเช่นใครใคร

เหลือเพียงกลิ่นกรุ่นไกลให้รัญจวน...ฯ

ประยงค์ [Chinese rice flower - หอมไกล]
วงศ์ : Meliaceae

ไม้ดอกหอมต้นนี้จัดอยู่ในวงศ์เดียวกับลางสาดและลองกอง ถือเป็นไม้ไทยในวรรณคดีอีกต้นหนึ่งที่กวีนิยมเขียนถึง ปรากฎในบทชมไม้ใน กาพย์เห่เรือของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศน์ตอนหนึ่ง รำพึงถึงต้นประยงค์ไว้อย่างเพราะพริ้งว่า

ประยงค์ทรงพวงร้อย ระยะย้อยห้อยพวงกรอง

เหมือนอุบะนวลละออง เจ้าแขวนไว้ให้เรียมชม

ประยงค์เป็นไม้กลางแจ้ง ชอบแดด จัดเป็นไม้โตช้าต้นหนึ่ง ในบ้านเรามีประยงค์อยู่ ๓ ชนิด คือประยงค์ใบใหญ่ ประยงค์ป่า และประยงค์บ้านที่พบเห็นได้ทั่วไป ทรงพุ่มกลมสวย ใบมีสีเขียวเข้มเป็นมัน ลักษณะคล้ายใบของต้นแก้ว เป็นใบรวมหรือกลุ่มใบย่อยเรียงซ้อน

สลับกันเป็นชั้น ๆ ปลายใบแหลมมน ออกดอกเป็นช่วง ๆ ตลอดปี ดอกออกเป็นช่อยาวตามซอกใบหรือปลายกิ่ง ในแต่ละก้านดอกประกอบด้วยดอกย่อย ๆ สีเหลืองอร่ามราว ๑๕ ดอกหรือมากกว่า ส่งกลิ่นหอมเย็นแผ่ไปได้ไกลโดยเฉพาะช่วงกลางคืน...
ผลสุกของต้นประยงค์มีสีแดงรูปทรงเรียวรี สามารถนำไปเพาะเลี้ยงได้แต่มักนิยมใช้กิ่งตอนไปขยายพันธุ์มากกว่า เนื่องจากเป็นพืชที่เจริญเติบโตช้ามาก แต่ก็ทนทานต่อสภาพดินฟ้าอากาศและเติบโตได้ดีในดินแทบทุกขนิด จึงเหมาะอย่างยิ่งที่จะนำไปปลูกเลี้ยงประดับบ้านในฐานะไม้ดอกหอมอีกต้นหนึ่ง.

แก้ว : แพรพรรณบนเนื้อไม้

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Sun, 8 Apr 2012 22:56:00 -0700

รวยรินกลิ่นกรุ่นพิกุลแก้ว

เจื้อยแจ้วสกุณาจ้าเสียง

เซ็งแซ่หาคู่มาเคียง

จำเรียงลำนำช้ำรัก

ป่านนี้เจ้าไปไกลที่ไหนหนอ

ปล่อยให้คนรอต้องทุกข์หนัก

โศกเศร้าเจียนตายช่างร้ายนัก

เหมือนหนามปักกลางใจไม่หน่ายพิษ..ฯ

แก้ว [Andaman Satinwood]
วงศ์ : Rutaceae

เคยฟังเพลงที่ศิลปินล้านนาผู้โด่งดัง "จรัล มโนเพชร" เคยประพันธ์และขับร้องไว้อยู่้เพลงหนึ่ง ชื่อเพลง "น้อยใจยา" มีเนื้อความตอนหนึ่งว่า 'ดอกพิกุลก็คือดอกแก้ว' ก็ให้สงสัยตงิด ๆ เลยไปค้นดู ครับ..คนทางทางเหนือเรียกดอกพิกุลว่า ดอกแก้ว จริง ๆ ส่วนดอกแก้วที่เรารู้จักกันกลับไพล่ไปเรียกว่า แก้วพริก..

แก้ว...เป็นไม้พุ่มยืนต้นขนาดกลาง ทรงพุ่มสวยงาม แตกกิ่งก้านสาขาเป็นพุ่มแน่น ใบมนขนาดเล็ก สีเขียวเข้มเป็นเงามัน ดอกออกเป็นช่อตามยอดและปลายกิ่ง ส่งกลิ่นหอมชื่นและหอมมากในช่วงกลางคืน ออกดอกเป็นระยะ ๆ ตลอดปี แต่มักจะมีดอกดกในช่วงปลายฤดูร้อนหรือต้นฤดูฝน โดยเฉพาะต้นที่ปลูกอยู่กลางแจ้งจะออกดอกดกเป็นพิเศษ
คนไทยเรารู้จักดอกแก้วกันเป็นอย่างดีตั้งแต่ครั้งโบราณกาล มีการนำไปเรียงร้อยเป็นบทกวี และแม้ในวรรณคดีไทยหลาย ๆ เรื่องก็มีการเอ่ยถึงไม้ดอกหอมต้นนี้อยู่เสมอ ๆ นอกจากนี้แล้ว เนื้อไม้แก้วยังมีลายสวยงาม แกร่ง และเหนียวทนทานสมชื่อ Satin Wood ไม่มีผิด หากยังสงสัยในความจริงข้อนี้ และบังเอิญมีท่อนไม้แก้วขนาดเขื่อง ๆ ติดอยู่ที่บ้าน ก็ลองนำมาแกะสลักลายและขัดเงาดู จะเห็นลายไม้มันเลื่อมสวยงามทีเดียว...

พลับพลึง : มากค่าแม้ด้อยราคา

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Thu, 5 Apr 2012 01:30:00 -0700

พลับพลึงพันแก้ช้ำ บวมระบม

ใบย่างอังไฟรม ห่มเข้า

พันใจหากตรอมตรม บ่ได้ การใด

ไยต่างจากเห็นเจ้า ท่วมทุกข์อันตรธาน

พลับพลึง [Crinum Lily]

วงศ์ : Amaryllidaceae

พลับพลึงเป็นไม้ล้มลุกอายุยืน มีลำต้นใต้ดินเป็นหัวและงอกงามชูกาบใบที่ห่อหุ้มเป็นชั้น ๆ ลักษณะอวบน้ำคล้ายต้นกล้วยขึ้นมาอยู่เหนือดิน รวมกลุ่มกันเป็นกอแผ่กระจายออกไปโดยรอบ ทรงใบยาวเรียวคล้ายใบหอกกว้างประมาณ ๑๐ ซม.ยาว ๗๐-๘๐ ซม. ดอกออกเป็นช่อใหญ่ ชูก้านดอกพุ่งขึ้นมาตรงกลางกอ แต่ละดอกจะมีกลีบ ๖ กลีบและมีเกสรตัวผู้ชูขึ้นมา ๖ ก้าน เมื่อดอกเบ่งบานเต็มที่ กลีบดอกจะโน้มเข้าหาเกสรตัวเมียที่อยู่ตรงก้าน ส่งกลิ่นหอมอ่อน ๆ รวยริน

ค่าที่มีลักษณะคล้ายซ่อนกลิ่น คือเป็นพืชมีหัวห่อกลีบเป็นชั้น ๆ จึงถูกจัดเป็นพืชวงศ์เดียวกัน ต่างตรงที่พลับพลึงออกดอกกระจายกันเป็นกลุ่ม ขณะที่ซ่อนกลิ่นออกดอกไล่เรียงรายไปตามก้านดอก ทั้งยังมีขนาดดอกเล็กกว่ามาก

เชื่อกันว่า พลับพลึงเป็นพันธุ์ไม้ที่มีถิ่นกำเนิดในถิ่นอุษาคเนย์ คนไทยจึงคุ้นเคยกับไม้ต้นนี้เป็นอย่างดีตั้งแต่ครั้งโบราณกาล โดยเฉพาะพลับพลึงใบใหญ่ที่คนสมัยก่อนนิยมนำมาอังไฟพอเหี่ยวเฉาแล้วเอามาพันหุ้มบริเวณที่ฟกช้ำดำเขียว ส่วนอีกพันธุ์หนึ่ง คือ พลับพลึงตีนเป็ดหรือพลับพลึงแมงมุม (Spider Lily) ขนาดย่อมกว่าและดอกก็สวยละมุนตากว่าด้วย

กล้วยบัว : พุทธมาลีสีหวาน

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Thu, 5 Apr 2012 01:11:00 -0700

กล้วยบัวดอกสีชมพู
สวยงามเลิศหรู

ควรคู่โต๊ะหมู่บูชา

เพ่งพิศจริตเจตเพทนา

หมายซึ่งปัญญา

ไหลล่องท่องธรรมครรไล

ผลิดอกงอกปลีเรื่อยไป

พุ่งสู่ฟ้าใส

ลอยใจสู่โพ้นห้วงหาว....ฯ

กล้วยบัว [Flowering Banana]

วงศ์ : Musaceae

กล้วยบัวก็เหมือนกับพี่น้องสกุลกล้วยแตกหน่อทั่วไปที่มีเหง้าหรือลำต้นอยู่ใต้ดิน ส่วนที่โผล่พ้นดินออกมาเป็นเพียงก้านหรือกาบใบที่เรียงทับซ้อนกันเป็นชั้น ๆ สูงประมาณเมตรเศษ ๆ ปลีงอกจากปลายใบบริเวณยอดแล้วค่อย ๆ ปล่อยให้กาบปลีค่อย ๆ ร่วงไป ขณะเดียวกันก็ชูก้านสูงขึ้นเรื่อย ๆ สีของปลีกล้วยบัวนอกจากสีชมพูแล้ว ปัจจุบันในบ้านเรายังมีการปรับปรุงสายพันธุ์จนมีสีส้มและสีม่วงให้เพาะเลี้ยงชมความงามของกล้วยประดับชนิดนี้กันอย่างแพร่หลายด้วย...

เล็บมือนาง : เล็บนางนามแม่นี้มีนัย

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Thu, 5 Apr 2012 00:28:00 -0700

เล็บมือนางสะอางโฉม
ยามลมโลมกลางฟ้าใส
กิ่งก้านแม้แกว่งไกว
ยังชูช่ออรชร
แรกขาวแล้วพราวผ่าน
สู่แดงฉานไม่หยุดหย่อน
ผีเสื้อ..หมู่ภมร
เข้าจู่จับระยับตา...ฯ

เล็บมือนาง [Rangoon Creeper]
วงศ์ : Combretaceae

พันธุ์ไม้โบราณดอกหอมของไทย รู้จักกันดีอย่างน้อยตั้งแต่สมัยกลางยุคกรุงศรีอยุธยามาแล้ว จัดเป็นไม้ไทยในวรรณคดีที่มีการพรรณาถึงดอกเล็บมือนางอยู่หลายเรื่อง ดังปรากฎในลิลิตพระลอว่า..
"เล็บมือนางนี้ดั่ง เล็บนาง เรียมนา
ชมม่านนางหวังต่าง ม่านน้อง
ชมพูสไบบาง นุชคลี่ ลางฤา
งามป่านี้ไม้ปล้อง แปลกปล้องคอศรีฯ

เล็บมือนางเป็นไม้เลื้อยกลางแจ้ง เถาใหญ่ แข็งแรง สามารถทอดลำต้นเลื้อยพันไม้อื่นไปไกลถึง ๖-๗ เมตร ลำต้นหรือเถามีเปลือกสีน้ำตาลดำ มักแตกกิ่งแขนงเป็นพุ่มแน่นตามปลายยอด ใบรูปหอกออกเรียงเป็นแนวขนานไปตามข้อของลำต้น ดอกหอมจัดในเวลากลางคืน ดอกออกเป็นช่อระย้าย้อยเป็นพุ่มแน่นสวยงาม แรกบานจะมีสีขาวแล้วแปรเปลี่ยนเป็นสีชมพูอ่อน ครั้นแก่จัดจึงกลายเป็นสีชมพูเข้มและแดง ในช่อดอกเล็บมือนางแต่ละช่อ จึงมีสีสรรพ์สอดสลับงามจับตาน่าชมยิ่งนัก...

พุดพิชญา : ไม้ดอกอันเนื่องด้วยศรัทธา

psung21@gmail.com (ระพี พชระ) — Thu, 5 Apr 2012 00:24:00 -0700

ผลิดอกสะพรั่งพราวขาวพิสุทธิ์

ผ่องผุดดุจน้ำค้างกลางเวหา

กลีบดอกขาวละมุนอุ่นตา

นาม 'พุดพิชญา' น่าจดจำ...ฯ

พุดพิชญา [Snowflake]
วงศ์ : Apocynaceae
เธอเดินทางข้ามน้ำข้ามทะเลมาจากศรีลังกา...แดนแห่งพระพุทธศาสนาเมื่อประมาณสิบกว่าปีมาแล้ว นามเดิมของเธอคือ 'อินดา' (Inda) แปลว่า ขาวบริสุทธิ์ เสน่ห์แห่งความงามพิสุทธิ์ใสของเธอที่ดูขาวโดดเด่นแม้ยามรัตติกาล ทำให้เธอเป็นที่นิยมของชาวศรีลังกาในการนำไปบูชาพระพุทธรูปตลอดมา พุดพิชญาจัดอยู่ในสกุลของดอกโมก แต่ด้วยแรงศรัทธาของคุณปราณี คงพิชญานนท์ ผู้นำเข้า ผนวกกับลักษณะรูปทรงคล้ายไม้ตระกูลพุด ไม้ต้นนี้จึงได้รับการขนานนามใหม่ว่า พุดพิชญา