So What!

Η χαμένη γλώσσα του Μπαστιά

2013-08-25T16:05:00.000+03:00

Βιβλιοκριτική του 'Η Σπασμένη Τζαμαρία', του Frederic Bastiat, όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books' Journal

Απέφευγα για χρόνια τα κείμενα του Μπαστιά. Το ότι η δημοσιογραφική του διάνοια είχε καταντήσει προπαγανδιστικό εργαλείο της πιο στενόμυαλης εκδοχής της αμερικανικής Δεξιάς, με κρατούσε σε μια επιφυλακτική απόσταση από το έργο του. Έβλεπα τους παλαβούς του αμερικανικού Νότου (που ο δήθεν φιλελευθερισμός τους δεν κατάφερε ποτέ να ξεφύγει από το επίπεδο ενός πρωτόγονου αντικρατισμού) να εκθειάζουν το έργο του Μπαστιά, κι έστρεφα ενστικτωδώς το βλέμμα μου αλλού. Κάθε αναφορά στον Μπαστιά θύμιζε πολύ έντονα την ακαμψία του Ρον Πωλ για να έχει κάποιο ενδιαφέρον. Κι όμως. Η ανόητη αυτή επιφυλακτικότητά μου μού είχε στερήσει την επαφή με έναν εκπληκτικό εκλαϊκευτή της οικονομικής σκέψης της εποχής του κι έναν από τους πιο ευφάνταστους δοκιμιογράφους της φιλελεύθερης παράδοσης.

Ο Γιόζεφ Σουμπέτερ περιέγραψε τον Μπαστιά ως «τον πιο θαυμαστό δημοσιογράφο οικονομικών που έζησε ποτέ». Και το ‘Η σπασμένη τζαμαρία’ που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης είναι μάλλον η σημαντικότερη απόδειξη της ευφυΐας του ως εκλαϊκευτή των οικονομικών και προπαγανδιστή (γιατί όχι;) του κλασικού φιλελευθερισμού. Ο πρωτότυπος τίτλος του κειμένου είναι «Τι φαίνεται και δεν φαίνεται», και (αν και άχαρος) αποδίδει επακριβώς το αντικείμενο που διαπραγματεύεται ο συγγραφέας. Σε μια σειρά δώδεκα οικονομικών παραβολών, ο Μπαστιά αποδεικνύει ότι η οικονομική επιστήμη δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο σε όσα βλέπουμε, αλλά οφείλει να εξετάζει και αυτά που δεν μπορούμε να δούμε ή δεν μπορούμε να δούμε άμεσα. Πολύ συχνά, πολιτικές πρακτικές που βασίζονται σε μια επιφανειακή ερμηνεία της οικονομικής ζωής μας οδηγούν σε ακούσιες συνέπειες που όχι μόνο αδυνατούμε να τις προβλέψουμε με την πρώτη ματιά, αλλά έρχονται και σε αντίθεση με τις ίδιες τις προθέσεις μας. Ακόμη πιο συχνά δε, το αποτέλεσμα δεν είναι μονάχα η στρέβλωση της αγοράς και η δημιουργία άδικων ανισοτήτων, αλλά και η παρακμή της ελευθερίας μας ως πολίτες και ως οικονομικά όντα. Όπως σημειώνει ο Χάγιεκ, η σημαντικότερη συμβολή του Μπαστιά βρίσκεται στην παρατήρηση ότι «αν κρίνουμε τα μέτρα της οικονομικής πολιτικής μόνο με βάση τις άμεσες και συγκεκριμένα προβλέψιμες επιπτώσεις τους, όχι μόνο δεν θα επιτύχουμε μια βιώσιμη τάξη, αλλά είναι βέβαιο ότι θα σβήσουμε σταδιακά την ελευθερία και θα αποτρέψουμε έτσι εντέλει περισσότερο καλό από ότι τα μέτρα μας θα παράγουν.»

Στο ‘Η σπασμένη τζαμαρία’, ο Μπαστιά δεν παρουσιάζει προβλέψεις και πολιτικά προγράμματα. Επιτίθεται σε κάθε μορφή κοντόφθαλμου συντηρητισμού της εποχής του. Άλλοτε εξηγώντας εξαντλητικά κάθε πτυχή της επιχειρηματολογίας του, κι άλλοτε καταφεύγοντας στο σαρκασμό και την ειρωνεία που αξίζει στους ισχυρισμούς που αντικρούει, δεν επιτρέπει εύκολες απαντήσεις στους αντιπάλους του – κυρίως τους σοσιαλιστές της εποχής του.

Όταν η κυρίαρχη πρακτική είναι ο περιορισμός της αγοράς εργασίας ως μέσο μείωσης της ανεργίας, ο Μπαστιά απαντά με την πρόταση «να κοπούν ή να δεθούν τα δεξιά χέρια» ώστε, με σταθερή τη ζήτηση σε εργατικά χέρια να διπλασιαστεί ο αριθμός των εργαζομένων. Ελπίζει έτσι να φέρει στην επιφάνεια τον παραλογισμό της προσέγγισης. Κοιτώντας γύρω μας, δεν είμαι σίγουρος ότι η προσπάθειά του είχε μεγάλη επιτυχία.

Όταν οι συντηρητικοί φοβούνται τις επιπτώσεις της εκβιομηχάνισης, απαντά:

«Κατάρα στις μηχανές! Χρόνο με το χρόνο η ισχύς τους μεγαλώνει κι εκατομμύρια εργάτες οδηγούνται στην εξαθλίωση, χάνοντας τη δουλειά τους, με την δουλειά τον μισθό, με τον μισθό το ψωμί! Κατάρα στις μηχανές!» Αυτή είναι η κραυγή που υψώνει η λαϊκή προκατάληψη και που αντίλαλός της φτάνει μέχρι τις στήλες των εφημερίδων. Αλλά με το να καταριόμαστε τις μηχανές, καταριόμαστε το ανθρώπινο πνεύμα! Και μόνο το ότι είναι δυνατό να υπάρχει άνθρωπος στον οποίο η θεωρία αυτή δεν προκαλεί ενόχληση είναι κάτι που μου προξενεί βαθύτατο εκνευρισμό.»

Για τους μεσάζοντες και τους εμπόρους, που οι σοσιαλιστές θεωρούσαν πάντα ως την πηγή κάθε κακού, ο Μπαστιά γράφει (σε μια παράγραφο που θα έπρεπε να διαβάζουμε και να ξαναδιαβάζουμε ακόμη και σήμερα):

«Το χαράτσι που ο λαός πληρώνει στο εμπόριο είναι αυτό που βλέπουμε. Το χαράτσι που θα πλήρωνε ο λαός στο κράτος και στους υπαλλήλους του, στο σοσιαλιστικό σύστημα, είναι αυτό που δεν βλέπουμε. […] Σε τι συνίσταται λοιπόν το αποκαλούμενο χαράτσι που πληρώνει ο λαός στο εμπόριο; Στο εξής: στο ότι δύο άνθρωποι, απολύτως ελεύθερα, εξυπηρετούν ο ένας τον άλλο, υπό την πίεση του ανταγωνισμού και σε μια τιμή που έχει προηγουμένως αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης.»

Σήμερα πια, ούτε οι σοσιαλιστές, ούτε οι συντηρητικοί, δεν φοβούνται τις μηχανές και τους εμπόρους. Έχουμε όλοι πια αποδεχτεί την αξία της αγοράς στην οργάνωση της οικονομικής μας ζωής κι ένα μεγάλο μέρος της επιχειρηματολογίας του Μπαστιά δεν έχει άμεσο πολιτικό ενδιαφέρον. Εκεί όμως που το κείμενο γίνεται τραγικά επίκαιρο είναι στις αναφορές του στους δημόσιους υπαλλήλους. Και δείχνει όχι μόνο την οξυδέρκεια του Μπαστιά, αλλά και την αδυναμία της κοινωνίας μας να αποφύγει την παρακμή του κρατισμού. Διαβάζοντας το παρακάτω απόσπασμα, δυσκολεύεται κανείς να πιστέψει ότι η ηλικία του ξεπερνά τον ενάμιση αιώνα. Ο Μπαστιά θα μπορούσε κάλλιστα να αναφέρεται στην Ελλάδα (και την Ευρώπη) της εποχής μας:

«Όταν ένας δημόσιος υπάλληλος ξοδεύει για δικό του όφελος εκατό τάληρα επιπλέον, τούτο σημαίνει πως ένας φορολογούμενος ξοδεύει για δικό του όφελος εκατό τάληρα λιγότερα. Όμως τη δαπάνη του δημοσίου υπαλλήλου τη βλέπουμε, μιας και πραγματοποιείται. Τη δαπάνη του φορολογούμενου δεν τη βλέπουμε, γιατί – ω, ναι! – αυτή εμποδίζεται να πραγματοποιηθεί.» […]«Την ώρα που η υπέρμετρη ανάπτυξη των δημόσιων υπηρεσιών τείνει, λόγω της εξασθένησης των δυνάμεων που προκαλεί, στη δημιουργία ενός καταστροφικού παρασιτισμού μέσα στους κόλπους της κοινωνίας, είναι αρκετά παράδοξο το ότι σήμερα τόσες σχολές οικονομικής σκέψης αποδίδουν τον χαρακτηρισμό αυτό στις ελεύθερες και ιδιωτικές υπηρεσίες και αποζητούν τη μετατροπή των επαγγελμάτων αυτών σε δημόσια λειτουργήματα.»

Για τον Μπαστιά, η κοινωνία δεν μπορεί να είναι εργαστήριο πολιτικής μηχανικής. Αν και δεν το διατυπώνει με αυτούς τους όρους, ο κλασικός φιλελευθερισμός του τοποθετεί την ελεύθερη συναλλαγή ως το θεμέλιο της οικονομικής μας ζωής. «Η κοινωνία είναι το σύνολο των υπηρεσιών που οι άνθρωποι προσφέρουν ο ένας στον άλλο είτε από εξαναγκασμό είτε σε οικειοθελή βάση, δηλαδή είναι το σύνολο των δημόσιων υπηρεσιών και των ιδιωτικών υπηρεσιών.» Αν και μπορεί κανείς να έχει αρκετές ενστάσεις με τη διατύπωση αυτή του Μπαστιά, δεν μπορεί να αποφύγει το σημαντικότερο ίσως πολιτικό ερώτημα της εποχής μας: ποιες είναι αυτές οι υπηρεσίες που πρέπει να προσφέρουμε ο ένας στον άλλο από εξαναγκασμό και ποιες μπορούν να αφεθούν στον οικειοθελή μηχανισμό της ανταλλαγής. Ποιος θα το περίμενε ότι, μπαίνοντας για τα καλά πλέον στον εικοστό πρώτο αιώνα, δεν θα είχαμε ακόμη καταφέρει να κατανοήσουμε τη σύνδεση της «υπέρμετρης ανάπτυξης των δημόσιων υπηρεσιών» από τη μία μεριά, με τη «δημιουργία ενός καταστροφικού παρασιτισμού» από την άλλη.

Ο Φρεντερίκ Μπαστιά γράφει σε μια εποχή που η χρήση της αναλογίας, της παραβολής και της μεταφοράς ήταν αποδεκτά εργαλεία σκέψης και διαλόγου. Η εξέλιξη των μαθηματικών μας έχει όντως επιτρέψει τις τελευταίες δεκαετίες να μελετήσουμε την περιπλοκότητα της ανθρώπινης κοινωνικής δράσης και να προσθέσουμε βάθος σε θεωρίες και υποθέσεις που παλαιότερα δεν θα μπορούσαμε καν να είχαμε διατυπώσει. Είχε ωστόσο και το ατυχές αποτέλεσμα να χαθεί η απλή γλώσσα στην επικοινωνία ανάμεσα στους μελετητές της οικονομικής επιστήμης και το μη εξειδικευμένο κοινό. Το να γράψει κάποιος οικονομολόγος σήμερα με την απλότητα του Μπαστιά θα ήταν σχεδόν αδιανόητο. (Είναι μάλλον τραγικά παράδοξο το πώς μια γλώσσα κατασκευασμένη για να προσφέρει καθαρότητα και ακρίβεια, έχει καταλήξει εργαλείο συσκότισης και ακαδημαϊμού.)

Με την απώλεια όμως της καθαρότητας στη γλώσσα, χάνουμε δυστυχώς και την καθαρότητα στη σκέψη. Κι έτσι, στο χώρο του δημόσιου διαλόγου, καταφέρνουν και επικρατούν μονάχα οι ακαδημαϊκές Κασσάνδρες, σε ένα άτυπο διαγωνισμό για την πιο ζοφερή πρόβλεψη και την πιο ματαιόδοξη τηλεοπτική εμφάνιση.

Χίτσενς – Πριν το τέλος

2013-08-12T16:27:00.001+03:00

Βιβλιοκριτική του 'Πριν το Τέλος', του Christopher Hitchens, όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books' Journal

“Oh, but you who philosophize disgrace and criticize all fears
Bury the rag deep in your face
For now's the time for your tears”
από το τραγούδι The Lonesome Death of Hattie Carroll του Bob Dylan

Σε ένα κείμενό του στο μηνιαίο περιοδικό The Atlantic[1], έγραφε για τον αγαπημένο του συγγραφέα, τον Τζωρτζ Όργουελ ότι ακόμη και καθώς πέθαινε συνέχιζε να παλεύει με την τελευταία του βιβλιοκριτική. Η ζωή του ελεύθερου βιβλιοκριτικού δεν του επέτρεπε να σταματήσει ούτε στιγμή. Η περίπτωση του ίδιου του Χίτσενς είναι λιγάκι διαφορετική. Τις τελευταίες δεκαετίες, και μετά από μια σειρά εμπορικές επιτυχίες (όπως το ‘Ο Θεός δεν είναι μεγάλος’ και η αυτοβιογραφία του ‘Hitch-22’), η ζωή του Χίτσενς δεν εξαρτιότανε πια οικονομικά από την αρθρογραφία. Η ζωή του Χίτσενς όμως ήταν το γράψιμο, το δοκίμιο, η δημοσιογραφία. Ήταν ο μόνος τρόπος που ήξερε να ζει, κι ήταν ο μόνος τρόπος με τον οποίο που θα μπορούσε να πεθάνει.

Η πρώτη αίσθηση του Τέλους

Δεν ξέρω αν είναι πικρό προνόμιο των άπιστων η συνειδητοποίηση του εύθραυστου την ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν είναι σίγουρα εύκολο να στέκεσαι απέναντι στο θάνατο γνωρίζοντας ότι πρόκειται για το Τέλος. Χωρίς το δεκανίκι της ζωής μετά το θάνατο, χωρίς την ψευδαίσθηση της τελικής λύτρωσης. «Το γεγονός είναι», έγραφε πριν από λίγα μόλις χρόνια στην αυτοβιογραφία του[2], «ότι όλες οι προσπάθειες να φανταστεί κανείς την εξαφάνισή του είναι εξ ορισμού μάταιες». Αργότερα ωστόσο, όχι μόνο θα αναγκαστεί να φανταστεί την εξαφάνισή του, αλλά και θα καταγράψει σε μηνιαίες δόσεις την πορεία του προς το τέλος.

Τα επτά δοκίμια που σχηματίζουν τον βασικό κορμό του ‘Πριν το Τέλος’ αποτελούν (ελαφρώς επεξεργασμένες) αναδημοσιεύσεις αυτής ακριβώς της πορείας και εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στο περιοδικό Vanity Fair τους τελευταίους μήνες της ζωής του. Το ‘Πριν το Τέλος’ είναι ένα ταξιδιωτικό δοκίμιο στο χώρο της φθοράς και του θανάτου. Ένας διαλογισμός για το τέλος της ζωής, αλλά και για τη σχέση του κόσμου της αρρώστιας με τον κόσμο των ζωντανών. Ο Χίτσενς, με την τολμηρή ματιά του – κατ’ επάγγελμα – αντιρρησία, μας ξεναγεί στις τελευταίες στιγμές πριν από την απόλυτη παρακμή του ανθρώπινου σώματος. «Σηκώστε τα φορέματά σας κυρίες μου, μπαίνουμε στην κόλαση .»[3]

Η Ογκούπολη

Η διαδρομή ξεκινά με την αίσθηση ότι το τέλος πλησιάζει. Το πρώτο δοκίμιο της σειράς βρίσκει τον συγγραφέα στις πύλες της χώρας του καρκίνου, της Ογκούπολης όπως γράφει κι ίδιος. («Η νέα χώρα σε καλωσορίζει με τον τρόπο της.») Αν και η αίσθηση της φθοράς έχει αρχίσει να κυριεύει το σώμα του, ο Χίτσενς παραμένει ο ίδιος σαρκαστικός εαυτός του:

Στην ηλίθια ερώτηση «Γιατί εγώ;» ο Κόσμος ούτε που μπαίνει στον κόπο να δώσει την απάντηση: «Και γιατί όχι;».

Αυτό που τον κατατρέχει είναι το παράπονο ότι δεν θα καταφέρει να διαβάσει, ή και να γράψει, «τις νεκρολογίες υπερήλικων καθαρμάτων όπως ο Χένρι Κίσινγκερ και ο Τζόσεφ Ράτζινγκερ». Το ίδιο παράπονο έχουμε κι εμείς, το αφοσιωμένο κοινό του. Που οι εχθροί του θα καταφέρουν να έχουν την τελευταία λέξη, κάτι το οποίο, όσο ζούσε, δεν επέτρεψε ποτέ και πουθενά σε κανέναν τους. Για παράδειγμα, την επόμενη κιόλας μέρα του θανάτου του φονταμενταλιστή τηλ-ευαγγελιστή Τζέρι Φάλγουελ, ο Χίτσενς δήλωνε στο CNN ότι λυπάται πραγματικά που δυστυχώς δεν υπάρχει Κόλαση για να τον υποδεχτεί.

(Πιθανά, τα πιο σημαντικά βιβλία του Χίτσενς δεν είναι και τα πιο πολεμικά του. Η απολαυστικότατη βιογραφία του Τόμας Τζέφερσον, η βιβλιοβιογραφία του φυλλαδίου ‘Τα δικαιώματα του ανθρώπου’ του Τόμας Πέιν και το ‘Γράμματα σε ένα νέο αντιρρησία’ είναι απίθανο να χαθούν από τις βιβλιοθήκες μας για αρκετές δεκαετίες ακόμη. Είναι αδύνατο να μην κρυφογελάμε όμως και με τις ανυποχώρητες επιθέσεις του στον Κλίντον, τον Κίσιγκερ και την υποκρισία της λατρείας της Μητέρας Τερέζας.)

Πριν το Τέλος

Μπαίνοντας για τα καλά στον πρώτο κύκλο της Ογκούπολης, στη δεύτερη ανταπόκριση της σειράς, ο Χίτσενς έρχεται πια πιο κοντά στην εικόνα της τελευταίας στιγμής. Κι αν ο καρκίνος επεκταθεί στον εγκέφαλο του και σαν «θολωμένος ηλίθιος» αρχίσει να ουρλιάζει ζητώντας την ευλογία κάποιου παπά; Αυτό το πλάσμα δεν θα είναι πια ο ίδιος ο Χίτσενς. «Να το θυμάστε αυτό», γράφει, «σε περίπτωση που ξεφυτρώσουν μεταθανάτιες φήμες ή μυθεύματα.» Όταν πέθανε ο Τσαρλς Ντάργουιν, η γνωστή τότε ευαγγελίστρια λαίδη Χόουπ, ισχυρίστηκε ότι ο συγγραφέας της Καταγωγής των Ειδών της εκμυστηρεύτηκε ότι μετάνιωσε για τα όσα έγραψε περί της θεωρίας της εξέλιξης και της ζήτησε να συγκεντρώσει το ποίμνιό της για να τους μιλήσει για τον Ιησού Χριστό και τη σωτηρία του. Αν και η ιστορία διαψεύστηκε από τα παιδιά του Ντάργουιν και όλους όσους βρισκότανε κοντά του τις τελευταίες του ώρες, αυτό δεν σταμάτησε τους φονταμενταλιστές χριστιανούς να τη χρησιμοποιούν ακόμη και στις μέρες μας στα κηρύγματά τους κατά της επιστήμης. Ο Χίτσενς δεν ήθελε να τους επιτρέψει κανένα περιθώριο αμφισβήτησης της προσήλωσης του στη μάχη του ενάντια στην Πίστη. Όταν ισχυριζόταν ότι η θρησκεία δηλητηριάζει τα πάντα, δεν ήθελε να υποψιαστεί κανείς ότι ο θάνατός του θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση.

Το τρίτο και το τέταρτο επεισόδιο είναι αφιερωμένα στους κατοίκους της Ογκούπολης, τη σχέση τους με τον κόσμο των υγειών ανθρώπων, την αλαζονική ανοησία της προσευχής και το μαρτύριο του πόνου. Η πορεία της υγείας του έχει πια επιδεινωθεί αρκετά και ο σαρκαστικός Χίτσενς στέκεται λιγάκι αμήχανος απέναντι στην αρρώστια που κυριεύει το σώμα του: «Δεν είναι διόλου διασκεδαστικό να συνειδητοποιείς πλήρως την αρχή της υλιστικής αρχής: δεν έχω σώμα, είμαι σώμα.» Στον πέμπτο κι έκτο κύκλο, ο Χίτσενς βλέπει το τέλος να πλησιάζει. Κι όταν πια αρχίζει να χάνεται η φωνή του αισθάνεται, για πρώτη φορά ίσως μέσα στο όλο κείμενο, τη σκληρότητα της φθοράς:

Και τι ελπίζω; Αν όχι θεραπεία, τουλάχιστον μια ύφεση. Και τι θέλω πίσω; Την πανέμορφη συνύπαρξη δύο λέξεων, από τις πιο απλές της γλώσσας μας: ελευθερία λόγου.

Κι ο πόνος; Όσο πιο βαθειά εισέρχεται κανείς στον κόσμο της Ογκούπολης, τόσο πιο μεγάλος ο πόνος, τόσο πιο μικρές οι αντοχές του σώματος: «Το ότι δεν είναι δυνατόν να περιγραφεί από μνήμης ο πόνος είναι μάλλον λυτρωτικό.»

Μετά το Τέλος

Στο τελευταίο μέρος του ‘Πριν το Τέλος’ ο αρχισυντάκτης του στο Vanity Fair και η σύζυγός του Κάρολ Μπλου ανθολογούν κάποιες από τις τελευταίες του σημειώσεις. Εδώ πλέον πλησιάζουμε στο φινάλε του ταξιδιού, αλλά δυστυχώς ο Χίτσενς δεν κατάφερε να ολοκληρώσει την τελευταία του ανταπόκριση. Το μόνο που απέμεινε είναι η πικρόχολη γεύση του τέλους: «Αν προσηλυτιζόμουν, θα ήταν επειδή είναι προτιμότερο να πεθαίνει ένας πιστός απ’ ό,τι ένας άθεος.» Είναι ευτυχές που δεν υπάρχει η Κόλαση.

Ο Κρίστοφερ Χίτσενς πέθανε το Δεκέμβριο του 2011. Η εξαιρετική μετάφραση της Κατερίνας Σχινά καταφέρνει να διασώσει τις τελευταίες του σκέψεις στο ακέραιο. Οι έννοιες είναι εδώ, οι σκέψεις και οι προβληματισμοί του, το ειρωνικό του χιούμορ. Το ‘Πριν το Τέλος’, παρά το ελαφρώς μακάβριο και μελαγχολικό του χρώμα, είναι σίγουρα μια αριστουργηματική περιήγηση στην έννοια της θνητότητας. Και το γεγονός ότι πρωτοδημοσιεύτηκε σε ένα περιοδικό (το Vanity Fair) ταυτισμένο με την ελαφρότητα και την ποπ κουλτούρα, αυτό δεν της στερεί ούτε και στο ελάχιστο το βάθος. Κι όμως, ο ήχος, ή μάλλον η αίσθηση του ήχου της γλώσσας του, ήταν καταδικασμένη να χαθεί κάπου στη μετάφραση. Για όσους είχαμε εθιστεί τις τελευταίες δεκαετίες στη βροντερή φωνή του Κρίστοφερ Χίτσενς, η ελληνική γλώσσα φαίνεται να μην είναι αρκετή.

[1] Christopher Hitchens, The Permanent Adolescent, The Atlantic, Μάιος 2003
[2] Christopher Hitchens, Hitch-22 (κυκλοφορεί στα ελληνικά με τον ίδιο τίτλο από τις εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ)
[3] Ουίλιαμ Κάρλος Ουίλιαμς, από την εισαγωγή στο Ουρλιαχτό του Άλεν Γκίνσμπεργκ

Η ιστορία της Δύναμης

2013-06-28T14:29:00.002+03:00

Βιβλιοκριτική του 'Merchant, Soldier, Sage: A New History of Power'. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books' Journal - Τεύχος 31, Μάιος 2013)

“Time present and time past
Are both perhaps present in time future,
And time future contained in time past.”
από το ποίημα BURNT NORTON του T.S. Eliot

Δεν είναι υποθέτω εύκολο στον ιστορικό να σταθεί μπροστά στο υλικό του, το παρελθόν μας, και να μην παρασυρθεί από την προσδοκία της μεγάλης αφήγησης. Εκεί, ανάμεσα στα μικρά και τα μεγάλα γεγονότα της ιστορίας μας, βρίσκεται κρυμμένη αυτή η μεγάλη ενοποιητική θεωρία που εξηγεί την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού και περιμένει την ανακάλυψή της. Αυτή είναι χαμένη Ατλαντίδα της πολιτικής λογοτεχνίας: Ο πιο συνετός Άνταμ Σμιθ, περιορίζεται στη μεταφυσική επίκληση του ‘αόρατου χεριού’. Ο Μαρξ καταφεύγει στην υπεραπλούστευση της οικονομικής ερμηνείας της ιστορίας, με την πάλη των τάξεων να καθορίζει την εξέλιξή της. Ο Βέμπερ καταγράφει την ιστορία ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης οικονομικών, ιδεολογικών και πολιτικών δικτύων.

Η προσδοκία της μεγάλης αφήγησης

Η προσδοκία ωστόσο αυτή είναι δυστυχώς καταδικασμένη να μείνει ανεκπλήρωτη. Και το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην όποια αδυναμία του μελετητή, αλλά στο ίδιο το υλικό της μελέτης. Κοιτώντας αντίστροφα το χρόνο, είναι πάντα δυνατό να εντοπίσουμε αυτές τις πτυχές της ανθρώπινης δραστηριότητας (αποκλείοντας ταυτόχρονα καθετί που δεν ταιριάζει στο πάζλ) που ενισχύουν κι επιβεβαιώνουν την οποία θεωρία ή υπόθεση. Η ύπαρξη όμως μιας ερμηνευτικής θεωρίας της ιστορίας υπονοεί ταυτόχρονα, χωρίς πάντοτε αυτό να δηλώνεται ξεκάθαρα, και τη δυνατότητα πρόβλεψης ή καθορισμού του μέλλοντος. Αν και ο Καρλ Πόππερ έχει, πολύ στέρεα, αποκλείσει τη δυνατότητα αυτή της πρόβλεψης με το έργο του περί της ένδειας του ιστορικισμού, η ανθρώπινη φαντασία αποδεικνύεται διαρκώς ισχυρότερη από κάθε φιλοσοφικό επιχείρημα. Έτσι, συναντάμε διαρκώς μπροστά μας θεωρίες που φιλοδοξούν να ερμηνεύσουν τα πάντα, ερμηνεύοντας εντέλει μόνο την οπτική γωνία του εμπνευστή τους.

Στο τελευταίο του βιβλίο, ‘Έμπορος, Στρατιώτης, Σοφός – Μια Νέα Ιστορία της Δύναμης’, ο οξφορδιανός ιστορικός Ντέιβιντ Πρίστλαντ επιμένει ότι η Ιστορία είναι ο μόνος «οδηγός που έχουμε για το μέλλον»:

Παρά το γεγονός ότι έχει γίνει ακαδημαϊκή μόδα η άρνηση της εγκυρότητας κάθε «μεγάλης αφήγησης» στην ιστορία, με την αιτιολογία ότι όλες καταλήγουν σε αφελείς μύθους περί προόδου, είναι ακόμη δυνατό να αναζητηθούν οι δυνάμεις της ιστορικής μεταβολής χωρίς να υπονοείται μια αναπόφευκτη κίνηση προς κάποιο συγκεκριμένο τελικό σημείο.

Στο ιστορικό αυτό δοκίμιο, ο Πρίστλαντ υποστηρίζει ότι η ιστορία της δύναμης καθορίζεται από τρεις κάστες: τον Έμπορο, το Στρατιώτη και το Σοφό. Οι ανθρώπινες αξίες δεν βρίσκονται έξω από τη σφαίρα των οικονομικών συμφερόντων, αλλά καθορίζονται μέσα από «το μηχανισμό του τί κάνουμε στις δουλείες μας – το επάγγελμά μας. Φυσικά, οι απόψεις και οι αξίες μας διαμορφώνονται από πολλά άλλα πράγματα: οι οικογένειές μας, το φύλο μας και η εθνικότητά μας ασκούν επιρροή πάνω μας, όπως και – κυρίως – οι εμπειρίες της γενιάς μας. Αλλά το επάγγελμα είναι ζωτικής σημασίας.»

Έμπορος, Στρατιώτης, Σοφός

Έτσι, σύμφωνα πάντα με τον Πρίστλαντ, είναι μονόπλευρη η ανάγνωση της ιστορίας του εικοστού αιώνα ως μια μάχης μεταξύ φιλελευθερισμού και ολοκληρωτισμού. Δεν ήταν οι μεγάλες ιδέες που καθόρισαν την αφήγηση, ή τα σατανικά σχέδια παρανοϊκών ηγετών. Ούτε καν οι συγκρούσεις μεταξύ των οικονομικών τάξεων. «Ενώ είναι αλήθεια ότι ο Ναζισμός και ο Σταλινισμός (οι λεγόμενοι «ολοκληρωτισμοί») μοιράζονται κάποια σημαντικά χαρακτηριστικά – κυρίως η δύναμη του πολεμιστή, τη χρήση της κρατικής βίας, καθώς και τη σημασία του σοφού-ιερέα ως ιδεολόγου και κινητοποιού – διέφεραν σε μια σειρά από άλλα ζητήματα, όπως ο τόπος του εμπόρου και του εργαζομένου. [...] Ο Ναζισμός αγκάλιασε τις αξίες του πολεμιστή, του σκληρού εμπόρου, και του σοφού. Ο Σταλινισμός εκείνες του πολεμιστή, του εργαζόμενου και του σοφού. Ο Φιλελευθερισμός του εμπόρου και του σοφού. Κι η σοσιαλδημοκρατία εκείνες του σοφού, του εργαζόμενου, του ήπιου εμπόρου, κι ακόμη και του πατερναλιστή.»

Μετά από μια σύντομη αναφορά στην αρχαιότητα, τους Γιαπωνέζους πολεμιστές και τη Χρυσή εποχή της Ολλανδίας, το όλο κείμενο επικεντρώνεται στην εποχή μας. Με εργαλείο τις ποιητικές αναφορές στα πρότυπα επαγγέλματα/κάστες, ο Πρίστλαντ αναζητά μια ερμηνεία της πορείας μας προς τη σημερινή κρίση. Κι όπως θα περιμένατε, ο ένοχος είναι άλλος από τον ‘σκληρό έμπορο’. Ξεκινώντας από το κραχ του 1929, οι κυβερνήσεις που κατευθυνόταν και εξυπηρετούσαν τους ‘εμπόρους’ οδήγησαν την Ευρώπη στην παρακμή μέσα από πολιτικές λιτότητας και περιορισμού του κράτους. Ακόμη και η ορθοδοξία των ‘σοφών’, εγκλωβισμένη στις παραδόσεις των ‘εμπόρων’ και τη φιλοσοφία του καταναλωτισμού, δεν μπόρεσε να αντισταθεί στις φιλελεύθερες λύσεις που οδήγησαν «προβλέψιμα» στο σβήσιμο της μηχανής της οικονομίας και την αύξηση της ανεργίας. Τα μεγαλύτερα θύματα της κυριαρχίας του ‘εμπόρου’ υπήρξαν τα συνδικάτα και «το οχυρό των ‘σοφών’ – το κράτος κι ο δημόσιος τομέας».

Η σημερινή κρίση

Για να φτάσουμε σήμερα ξανά, μετά την υποχώρηση του ‘στρατιώτη’ και την αδυναμία του ‘σοφού’ να δημιουργήσει τις απαραίτητες αντιστάσεις στην αλαζονεία του ‘εμπόρου’, σε μία νέα κρίση με θύματα πάλι τον εργαζόμενο και την ισορροπία των δυνάμεων. Οι ηγέτες της Ευρώπης δεν πρόλαβαν να αντιδράσουν γιατί είχαν ήδη κάνει πάρα πολλές παραχωρήσεις στον ‘έμπορο’, με «τις καταστροφικές συνέπειες που αγωνιζόμαστε να επιλύσουμε σήμερα.» Για τον Πρίστλαντ, δεν είναι άλλος ο ένοχος από το διάχυτο σύστημα αξιών του εμπόρου που υποστηρίζει το τραπεζικό σύστημα και τις μεγάλες επιχειρήσεις.

Για πάνω από τριάντα χρόνια, ο έμπορος βρίσκεται στην επίθεση. Έχοντας κατακτήσει αρχικά το εμπόριο και τη βιομηχανία στον αγγλοσαξονικό κόσμο, έχει σταδιακά περιορίσει τη δύναμη των άλλων καστών, απλώνοντας το σύστημα αξιών του σχεδόν σε κάθε σφαίρα της ζωής – από τον αθλητισμό στα σχολεία, από την τηλεόραση στη μουσική, από την πρόνοια στον πόλεμο. Και προσπάθησε να μετασχηματίσει κι άλλες κοινωνίες σε ολόκληρο τον κόσμο, αν και μόνο με ποικίλα επίπεδα επιτυχίας.

Για να ξεπεράσουμε δε την κρίση, κι αν θέλουμε να αποφύγουμε την επιστροφή του ‘πολεμιστή’, πρέπει να περιορίσουμε τη δύναμη και την επιρροή του ‘εμπόρου’ και να εμπλουτίσουμε τις αξίες μας με αυτές του (φυλακισμένου σήμερα) ‘σοφού’ και του εργάτη. Και να επιστρέψουμε έτσι σε μια εποχή ισορροπημένης συνύπαρξης μεταξύ των καστών. Ο Πρίστλαντ δεν είναι όμως αισιόδοξος ότι θα ακολουθήσουμε τη συμβουλή του. Κλείνοντας το κείμενό του, παρατηρεί ότι η Δύση έχει ήδη αποκαταστήσει την προηγούμενη παγκόσμια τάξη υπέρ του εμπόρου, ενώ «τα βαθύτερα προβλήματα που προκάλεσαν την κρίση είναι ακόμα εκεί.»

Σχεδόν κάθε γεγονός που περιλαμβάνει στην ιστορική του αναδρομή, ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει ως «προβλέψιμο» με βάση την ιστορική εξέλιξη και τη μάχη μεταξύ των καστών. (Το δυστυχές είναι ότι αδυνατεί να αναγνωρίσει την ειρωνεία της χρήσης της έννοιας «προβλέψιμο» για κάτι που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν.) Το μόνο γεγονός που του φαίνεται «αναπάντεχο» είναι το ότι η κρίση, αντί να βλάψει τον ‘έμπορο’, τον βοήθησε εντέλει ώστε να αυξήσει την παγκόσμια επιρροή του και σε χώρες που δεν είχε ήδη κυριαρχήσει. Στην προσπάθειά του να σχεδιάσει ένα νέο παράδειγμα ιστορική μελέτης, ο Πρίστλαντ, όχι μόνο δεν αποφεύγει τους «αφελείς μύθους», αλλά επιστρατεύει τη σκέψη του στην πιο κοινότυπη μορφή τους.

Η επιδίωξη της ευτυχίας και ο μύθος της προόδου

2013-05-22T12:34:00.001+03:00

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books' Journal - Τεύχος 30, Απρίλιος 2013)

“ὅτι λέγεις ὅτι πλούσιός εἰμι καὶ πεπλούτηκα καὶ οὐδὲν χρείαν ἔχω, καὶ οὐκ οἶδας ὅτι σὺ εἶ ὁ ταλαίπωρος καὶ ἐλεεινὸς καὶ πτωχὸς καὶ τυφλὸς καὶ γυμνός» Απ. 3:17

‘Η Σιωπή των Ζώων – Περί Προόδου και άλλων μοντέρνων μύθων’, είναι πιθανά ένα από τα πιο καλαίσθητα κείμενα της σύγχρονης πολιτικής λογοτεχνίας. Δεν υπάρχουν επιχειρήματα, έννοιες ή μετρήσιμα μεγέθη. Το κείμενο δεν είναι γραμμένο για να πείσει των αναγνώστη, αλλά για να τον παρασύρει σε μια δαιδαλώδη διαδρομή στη βιβλιοθήκη του συγγραφέα, τις αγαπημένες τους μυθοπλασίες και τους πιο σκοτεινούς του εφιάλτες. Ο Τζον Γκρέι, με την αριστουργηματική γραφή του, κάτι μεταξύ ποιητικής εξομολόγησης και φιλοσοφικού δοκιμίου, προτιμά να εξερευνήσει το χώρο των ιδεών του κατασκευάζοντας ένα μωσαϊκό από στοχασμούς, μυθιστορηματικούς ήρωες, βιογραφικά ανέκδοτα, αποσπάσματα και διηγήσεις.

Η ποίηση του Γούλας Στήβενς και του Τζον Άσμπερι λειτουργούν ως συνδετικό υλικό, ως το leitmotif του όλου έργου, κι ο προβληματισμός του συγγραφέα απλώνεται ως κινούμενη εικόνα. Είναι πραγματικά κρίμα που δεν κατάφερα να εντοπίσω ούτε μια παράγραφο με την οποία θα μπορούσα να συμφωνήσω ή μια ιδέα που θα μπορούσε κάπως να προκαλέσει τον ενθουσιασμό μου.

Ο μύθος της προόδου

Το κείμενο ξεκινά με μια φιλοσοφική ματιά στο διήγημα ‘Η καρδιά του σκότους’, του Τζόζεφ Κόνραντ. Όπως κι ο Κόνραντ, ο συγγραφέας πιστεύει ότι ο μεγαλύτερος μύθος της εποχής μας είναι αυτός της προόδου. Δεν υπάρχει πρόοδος μας λέει. Η ανθρωπότητα κυλά από τον ένα τυχαίο σχηματισμό στον άλλο, χωρίς κατεύθυνση και χωρίς πορεία. Η κίνηση του πολιτισμού είναι κίνηση στα τυφλά. Η πρόοδος είναι ο μύθος που έχει κατασκευάσει ο πολιτισμός μας ως μηχανισμό επιβίωσης και εξάπλωσής του. Είναι το όχημα του ιμπεριαλισμού. Κοιτώντας προς τα πίσω, δεν έχουμε κανένα λόγο να πιστεύουμε ότι το μέλλον μας θα είναι διαφορετικό. «Μπορεί η Ιστορία να είναι μια σειρά από παραλογισμούς, τραγωδίες και εγκλήματα, αλλά – όλοι επιμένουν – το μέλλον μπορεί να είναι καλύτερο από οτιδήποτε άλλο στο παρελθόν.»

Ο Τζον Γκρέι πιστεύει ότι τίποτα ουσιαστικά δεν αλλάζει στην ανθρώπινη φύση. Υπάρχουν ίσως, κατά καιρούς, κάποιες βελτιώσεις, αλλά ό,τι κι αν μαθαίνουμε από το παρελθόν μας σύντομα το ξεχνάμε και επιστρέφουμε στην αρχή. Τίποτα δεν μπορεί να μας εγγυηθεί ότι το αύριο του πολιτισμού μας θα είναι καλύτερο από το σήμερα, ή πολύ χειρότερο από το χτες.

Αν υπάρχει κάτι μοναδικό για το ανθρώπινο ζώο είναι ότι έχει την ικανότητα να αυξάνει τη γνώση του με επιταχυνόμενους ρυθμούς, όντως ταυτόχρονα ανίκανο να διδάσκεται από την εμπειρία. Η επιστήμη και η τεχνολογία είναι σωρευτικές, ενώ η ηθική και η πολιτική ασχολούνται με επαναλαμβανόμενα διλήμματα. [...] Ο πολιτισμός είναι κάτι το φυσικό για τους ανθρώπους, αλλά το ίδιο είναι και η βαρβαρότητα.

Η σύγχρονη μυθολογία που έχουμε κατασκευάσει βλέπει την ανθρωπότητα να εξελίσσεται διαρκώς και να ξεπερνά τη βαρβαρότητα του παρελθόντος. Κι αν και έχουμε πια την τάση να χρωματίζουμε το μύθο αυτό με ορθολογικές φαντασιώσεις και να κοιτάμε το χριστιανικό μας παρελθόν με την πικρή γεύση που έχει αυτός που ανακαλύπτει ότι ζούσε όλη του τη ζωή ως ένα ψέμα, αλλά τώρα ξέρει και βλέπει την αλήθεια, συνεχίζουμε να ζούμε σε ένα παραμύθι. Ο μοντέρνος μύθος της προόδου δεν είναι τόσο μοντέρνος:

Στην πραγματικότητα, η ιδέα της προόδου δεν έρχεται σε αντίθεση με τη θρησκεία με τον τρόπο που το σύγχρονο αυτό παραμύθι υπονοεί. Η πίστη στην πρόοδο είναι μια καθυστερημένη επιβίωση του πρώιμου Χριστιανισμού, που έχει τις ρίζες της στο μήνυμα του Ιησού, ενός αντιφρονούντα Ιουδαίου προφήτης που ανακοίνωσε το τέλος του χρόνου. Για τους αρχαίους Αιγυπτίους, όπως και για τους αρχαίους Έλληνες, δεν υπήρχε τίποτα καινούργιο κάτω από τον ήλιο. Η ανθρώπινη ιστορία ανήκει στους κύκλους του φυσικού κόσμου. Το ίδιο ισχύει και στον Ινδουισμό και τον Βουδισμό, τον Ταοϊσμό και το Σιντοϊσμό, καθώς και στα παλαιότερα μέρη της εβραϊκής Βίβλου. Με τη δημιουργία της προσδοκίας μιας ριζικής αλλαγής στις ανθρώπινες υποθέσεις, ο Χριστιανισμός – η θρησκεία που κατασκεύασε ο Απόστολος Παύλος από τη ζωή και τα λόγια του Ιησού – ίδρυσε το σύγχρονο κόσμο.

Στην πράξη, τα ανθρώπινα όντα συνέχισαν να ζουν όπως ζούσαν πάντα.

Δεν υπάρχουν όμως ριζικές αλλαγές στην ανθρώπινη κατάσταση. Η ανθρώπινη ιστορία, όντας μια διαδικασία εξέλιξης, είναι μια διαδικασία περιπλάνησης: «Η εξέλιξη δεν έχει τελική στόχευση ή κατεύθυνση οπότε, αν η ανάπτυξη της κοινωνίας είναι μια εξελικτική διαδικασία, δεν πηγαίνει πουθενά.» Ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι αυτός που είναι – τίποτα δεν μένει το ίδιο, αλλά και τίποτα αλλάζει ουσιαστικά.

Οι ανθρωπιστές πιστεύουν ότι η ανθρωπότητα βελτιώνεται μαζί με την ανάπτυξη της γνώσης, αλλά και η πεποίθηση ότι η αύξηση της γνώσης συνοδεύεται από προόδους στον πολιτισμό είναι μια πράξη πίστης. [...] Προφανώς παράλογη, αυτή η ανοησία δίνει νόημα στης ζωές των ανθρώπων που πιστεύουν ότι έχουν αφήσει πίσω τους όλους τους μύθους.

Θα ήταν παράλογο να περιμένουμε από τους ανθρωπιστές να εγκαταλείψουν τους μύθους τους. Όπως και η φτηνή μουσική, ο μύθος της προόδου ανυψώνει τη διάθεση καθώς μουδιάζει τον εγκέφαλο.

Ο Τζον Γκρέι θέλει να επιστρέψουμε στην εποχή της αθωότητας. Στην εποχή της σιωπής. Να ανακαλύψουμε τη ζωή μέσα από την παραδοχή ότι ο κόσμος δεν αλλάζει, ο άνθρωπος δεν αλλάζει, δεν μαθαίνει.

Δεδομένου ότι απαιτείται μια θαυματουργή παραβίαση της τάξης των πραγμάτων, η ιδέα ότι ο Ιησούς επέστρεψε από τους νεκρούς δεν είναι τόσο αντίθετη με τη λογική, όσο η ιδέα ότι τα ανθρώπινα όντα στο μέλλον θα είναι διαφορετικά από το πώς ήταν πάντα.

Αντιμαχόμενος το δήθεν μύθο της προόδου, ο Γκρέι ξανακατασκευάζει το μύθο της άγνοιας. Η πρόοδος όμως δεν είναι μυθικό κατασκεύασμα του σύγχρονου ανθρώπου. Κι έχουμε κάθε λόγο να παραμένουμε αισιόδοξοι. Όχι γιατί έχουμε παραπλανηθεί από τους μύθους μας, αλλά γιατί αρκεί μια ματιά στον κόσμο γύρω μας για να δούμε ότι όντως η αύξηση της γνώσης και της τεχνολογίας έχουν βελτιώσει δραματικά την ανθρώπινη κατάσταση. Ακόμη και σήμερα, στο βαθύτερο ίσως σημείο της κρίσης, η ζωή στον πλανήτη είναι καλύτερη από οποτεδήποτε άλλοτε στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.

Όντως, το βέλος της εξέλιξης δεν έχει κατεύθυνση. Είναι όμως και αυτή, όπως η επιστήμη και η τεχνολογία, σωρευτική διαδικασία. Κι αν υπάρχουν πρόσκαιρα πισωγυρίσματα, η ανθρωπότητα δεν μπορεί να ξεμάθει τα μαθήματα του παρελθόντος. Όπως πολύ σωστά παρατηρεί ο Στήβεν Πίνκερ, «Ιδεώδη που οι μορφωμένοι άνθρωποι θεωρούν σήμερα ως δεδομένα – ίσα δικαιώματα, ελευθερία του λόγου, και η υπεροχή της ανθρώπινης ζωής πάνω από την παράδοση, την πίστη στη φυλή και τους θεσμούς της καθαρότητας – αποτελούν ριζοσπαστικές ρήξεις με τις ευαισθησίες του παρελθόντος. Κι αυτά είναι επίσης δώρα μιας διευρυμένης εφαρμογής της λογικής.»

(Αν κανείς, διαβάζοντας τη Σιωπή των Ζώων, αισθανθεί να παρασύρεται από την απαισιοδοξία του Γκρέι, αρκεί να ανατρέξει στο ‘Οι καλύτεροι άγγελοι της φύσης μας’ του Στήβεν Πίνκερ και το ‘Ο ορθολογιστής αισιόδοξος’ του Ματ Ρίντλεϊ για να εξοστρακίσει κάθε αίσθηση ότι η πρόοδος δεν είναι πραγματικό όχημα της Ιστορίας.)

Η επιδίωξη της ευτυχίας

Κι αν δεν υπάρχει πρόοδος, αν δεν έχουμε τίποτα να περιμένουμε από το μέλλον μας, πώς στεκόμαστε τότε απέναντι στον κόσμο γύρω μας; Στο δεύτερο μέρος του κειμένου, ο Γκρέι μας καλεί αν αποδεχτούμε τους μύθους μας ως τέτοιους και να εγκαταλείψουμε τις προσδοκίες μας ως παιδιάστικα όνειρα.

Τα ανθρώπινα όντα είναι πιο πιθανό να βρουν τρόπους για να ζούμε καλά, αν δεν περνούν τη ζωή τους με στόχο να είναι ευτυχισμένα. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να επιδιώκουμε την ευτυχία έμμεσα – μια ιδέα επίσης κληρονομημένη από τον Αριστοτέλη. Αντίθετη, είναι καλύτερα να μην αναζητούμε καν την ευτυχία.

Επιστρέφουμε έτσι στο μοιρολατρικό συντηρητισμό της πρωτοχριστιανικής εποχής και την λατρεία της στασιμότητας που συναντάμε στις ανατολικές θρησκείες. Στο Ταό Τε Κινγκ, διαβάζουμε: «Αν έλειπε η σοφία και η πολυμάθεια θα ήταν εκατό φορές καλύτερα για όλους. Χωρίς κανόνες και ηθική θα ξαναβρίσκαμε το σεβασμό. Δίχως ευφυΐα και όφελος θα γλιτώναμε απ’ τους άρπαγες. Όμως δεν αρκούν οι διαπιστώσεις. Ας γίνουμε απλοί σαν άγραφο χαρτί. Ας αποβάλουμε τη φιλαυτία και τις περιττές επιθυμίες. » Προσπαθώντας να μας πείσει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος αδυνατεί να εγκαταλείψει το μύθο της προόδου, χάνοντας έτσι την όποια ευκαιρία για την απόκτηση της ευτυχίας, ο συγγραφέας αντηχεί μια από τις πιο κοινότυπες δοξασίες του Χριστιανισμού: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι ότι αυτών εστίν η βασιλεία των ουρανών.»

Το όραμα της στάσιμης μακαριότητας («Μην κουνηθείς / Άσε τον άνεμο να μιλήσει / αυτό είναι παράδεισος. ») δεν οδηγεί πουθενά αλλού παρά μονάχα στη στασιμότητα. Μόνο η ίδια η προσδοκία της προόδου έχει τη δυνατότητα να σπρώξει την ανθρώπινη εξέλιξη στην πρόοδο. Αυτό που ο Γκρέι βλέπει ως το μύθο της προόδου είναι ο ίδιος ο μηχανισμός της προόδου. Η εξέλιξη δεν είναι ένας τυχαίος μηχανισμός περιπλάνησης, αλλά ένα δημιουργικό παιχνίδι που επιβραβεύει την εφευρετικότητα, αναζητά λύσεις, ανοίγει διαρκώς νέους δρόμους. Είμαστε από τη φύση μας προγραμματισμένοι να αλλάζουμε. Και μπορούμε όντως να ελπίζουμε ότι το αύριο θα είναι καλύτερο, ακριβώς γιατί προσδοκούμε ένα καλύτερο αύριο.

Η Σιωπή των Ζώων

Στο τρίτο μέρος της Σιωπής των Ζώων, ο Γκρέι συνεχίζει στο ίδιο μοτίβο. Το ανθρώπινο μυαλό είναι καταδικασμένο στο θόρυβο. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ζώα, αδυνατούμε να βρούμε τη γαλήνη γιατί φέρουμε μέσα μας την ταραχή του θορύβου. Κι όμως, επιμένουμε να την αναζητούμε.

Η επιδίωξη της σιωπής φαίνεται να είναι μια ιδιαίτερα ανθρώπινη δραστηριότητα. Τα άλλα ζώα τρέχουν μακριά από το θόρυβο, αλλά είναι ο θόρυβος που γίνεται από άλλους που προσπαθούν να αποφύγουν. Μόνο οι άνθρωποι θέλουν να φιμώσουν την κραυγή στο μυαλό τους.

Κι εδώ δυστυχώς, η συνταγή της επιτυχίας που προτείνει ο Γκρέι είναι η εγκατάλειψη της προσπάθειας: «Ακόμη και οι άνθρωποι μπορούν να βρουν τη σιωπή, αν μπορούν να καταφέρουν να ξεχάσουμε τη σιωπή που ψάχνουν.» Αν δεν κάνουμε απολύτως τίποτα, αν εγκαταλείψουμε κάθε ελπίδα και κάθε προσδοκία, τότε μόνο θα συναντήσουμε τη σιωπή και την ευτυχία.

‘Η Σιωπή των Ζώων’ δεν γράφτηκε πρώτη φορά από τον Γκρέι. Τη συναντούμε στην παράδοση του Βουδισμού, στη μοναστική ζωή των χριστιανών της Ανατολής, στους μύθους και τα παραμύθια των φυλών της Αφρικής. Είναι η κραυγή απόγνωσης του ανθρώπου που παρακολουθήσει την ταχύτητα της εξέλιξης και κλείνει τα μάτια του για να αποφύγει τον ίλιγγο. Είναι προϊόν φόβου και όχι δημιουργικότητας. Κι όσο αριστουργηματικά κι αν είναι γραμμένο το κείμενο, δεν μπορεί να αποφύγει την κοινοτυπία της μοιρολατρίας.

«Δεν υπάρχει λύτρωση από την ανθρώπινη ύπαρξη. Αλλά καμία λύτρωση δεν χρειάζεται.» Έχει δίκιο ο Γκρέι. Δεν χρειάζεται καμία λύτρωση. Η ανθρώπινη κατάσταση δεν είναι πορεία προς τη λύτρωση αλλά ένα παιχνίδι σύγκρουσης, ανακάλυψης και, ναι, προόδου. Αν δεν ελπίζω τίποτα, αν δεν φοβάμαι τίποτα, δεν αποκτώ την ελευθερία. Παύω απλώς να ζω.

Μπιλ Γκέιτς: περί της μεθόδου

2013-04-22T12:34:00.001+03:00

Σχόλιο για το φιλανθρωπικό έργο του Bill Gates. (Δημοσιεύτηκε, σε λιγάκι αλλαγμένη μορφή, στο περιοδικό The Books' Journal - Τεύχος 29, Μάρτιος 2013)

“It's the anarchy of poverty / delights me…” - William Carlos Williams

Ο πλούτος των εθνών

Φεύγοντας από την Αιθιοπία δεν μπορείς να αποφύγεις την αίσθηση της ανακούφισης, επιστρέφοντας στην ασφάλεια και τις ανέσεις του αναπτυγμένου κόσμου. Δεν μπορείς ωστόσο να αποφύγεις και την αίσθηση της ενοχής. Ενοχή, γιατί κληρονόμησες την παρουσία σου σε ένα κομμάτι του πλανήτη απαλλαγμένο από την ανέχεια και τη μιζέρια του αναπτυσσόμενου κόσμου. Ένα κομμάτι γης που έχει λύσει όλα τα προβλήματα που ο υπόλοιπος πλανήτης, σε αρκετές περιπτώσεις, δεν έχει καταφέρει ακόμη καν να διατυπώσει ως προβλήματα για να αναζητήσει τη λύση τους.

Η πρωτεύουσα, η Αντίς Αμπέμπα, είναι μια παραγκούπολη φτιαγμένη από τσίγκο και σκόνη. Που και που, βλέπεις ξενοδοχεία ή κρατικά κτήρια ή νέους ουρανοξύστες να χτίζονται. Οι εργάτες ακροβατούν πάνω σε κορμούς ευκαλύπτων που πλέκονται μεταξύ τους για να σχηματίσουν αυτοσχέδιες σκαλωσιές. Στους δρόμους, κοπάδια ζώων, πεζοί και μισοταριχευμένα Lada σχηματίζουν μια πολύμορφη μάζα που κινείται χωρίς κατεύθυνση ή ρυθμό. Δεν υπάρχουν σήματα κυκλοφορίας, γραμμές στους δρόμους, διαβάσεις: όλα λειτουργούν με έναν αυτόματο μηχανισμό διαπραγμάτευσης – όχι πάντα με πολύ μεγάλη επιτυχία. Οι εκκλησίες ξεχειλίζουν από τους πιστούς, τυλιγμένους με παραδοσιακά λευκά υφάσματα. Τα πεζοδρόμια, αυτό το χωμάτινο κομμάτι του δρόμου ανάμεσα στην άσφαλτο και τον τσίγκο, είναι γεμάτο ανθρώπους που περπατούν προς όλες τις κατευθύνσεις, μικροπωλητές που πουλάνε ξερά χόρτα, δέρματα και ζώα, άστεγους που ξαπλώνουν σε χαρτόνια και κουρέλια. Η ζωή στην Αιθιοπία είναι ζωή στο δρόμο. Όταν ο Γουίλιαμ Κάρλος Γουίλιαμς έγραφε ότι έβρισκε απόλαυση στην «αναρχία της φτώχειας», πολύ φοβάμαι ότι είχε κάτι πολύ διαφορετικό στο μυαλό του από την πραγματικότητα της Υποσαχάριας Αφρικής.

Το γιατί κάποιες χώρες αναπτύσσονται, πλουτίζουν, κι οι πολίτες τους απολαμβάνουν ολοένα και πιο βελτιωμένες συνθήκες ζωής, ενώ άλλες παρακμάζουν ή παραμένουν εγκλωβισμένες στη φτώχεια, αποτελεί το μόνιμο leitmotif της πολιτικής λογοτεχνίας. Από την εποχή του Άνταμ Σμιθ δεν έχουμε σταματήσει να προβληματιζόμαστε για «τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών». Ίσως γιατί, παρά τις όποιες επαρχιώτικες εμμονές μας, συνειδητοποιούμε διαρκώς ότι είναι πολύ δύσκολο να διατηρήσουμε τη δική μας ισορροπία αν ο υπόλοιπος πλανήτης παραμένει εγκλωβισμένος στη φτώχεια και την υπανάπτυξη. Αυτό που σίγουρα ξέρουμε, μετά και τις τραυματικές εμπειρίες του προηγούμενου αιώνα, είναι ότι ο κεντρικός σχεδιασμός οδηγεί εύκολα στον ολοκληρωτισμό και την παρακμή. Αυτό που επίσης ξέρουμε, με κάποια βεβαιότητα, είναι ότι η εξέλιξη περνά μέσα από την αποδοχή των δημοκρατικών θεσμών, το εμπόριο και το σεβασμό των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων. Ο δημοκρατικός καπιταλισμός είναι ο χώρος της ανάπτυξης. Κι αν η αγορά μπορεί να οδηγήσει σε ανισότητες, το πρόβλημα της Αφρικής δεν είναι οι όποιες ανισότητες στο αποτέλεσμα, αλλά στην εκκίνηση. Ένα παιδί που γεννιέται σήμερα σε κάποιο αγροτικό χωριό της Αιθιοπίας, πέρα από την τρομαχτικά μεγάλη πιθανότητα που έχει να μη φτάσει ποτέ το πέμπτο έτος της ηλικίας του, είναι αδύνατο να συναγωνιστεί ένα παιδί που γεννιέται σε οποιοδήποτε μέρος της Ευρώπης. Κι εδώ είναι που χρειάζεται η άμεση εξωτερική παρέμβαση. Για να λειτουργήσει το παιχνίδι του ανταγωνισμού, είμαστε ηθικά υποχρεωμένοι να φροντίσουμε ότι όλοι μπορούμε, όσο αυτό είναι ρεαλιστικά εφικτό, να έχουμε τις ίδιες ευκαιρίες εισόδου σε αυτό.

Μπιλ Γκέιτς ο καπιταλιστής

Ο Μπιλ Γκέιτς, υπήρξε για δεκαετίες ένας από τους πιο μισητούς ανθρώπους του πλανήτη. Ο πλουσιότερος επιχειρηματίας στον κόσμο, εκπρόσωπος της μεγάλης εταιρίας με τις μονοπωλιακές τακτικές και την επιθετική εξάπλωση σε κάθε πτυχή της αγοράς. Η προσωποποίηση του αδίστακτου καπιταλιστή. Όταν ίδρυσε όμως το Bill & Melinda Gates Foundation, το μεγαλύτερο φιλανθρωπικό ίδρυμα στην ιστορία της ανθρωπότητας, τον αποκλείσαμε από το πλάνο της προσοχής μας. Δεν είχε πια ενδιαφέρον ως καρικατούρα στην αντικαπιταλιστική μας αφήγηση. Χάσαμε έτσι την ευκαιρία να παρατηρήσουμε τις ίδιες «επιθετικές πρακτικές» να εφαρμόζονται ενάντια στη μαλάρια, τον ιό HIV, την παιδική θνησιμότητα, τον αναλφαβητισμό. Δεν νομίζω ότι είναι υπερβολική η εκτίμηση ότι έχει σωθεί η ζωή περισσότερο από έξι εκατομμύρια ανθρώπων, από προγράμματα που χρηματοδοτεί και διαχειρίζεται το ίδρυμα Gates. Καθόλου άσχημη επίδοση για τον άνθρωπο που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε, και αρκετοί ακόμη θεωρούν, ως το πρότυπο του άπληστου επιχειρηματία.

Τον προηγούμενο μήνα δημοσιεύτηκε η ετήσια επιστολή του Μπιλ Γκέιτς που παρουσιάζει το έργο του ιδρύματος, αλλά και τις ιδέες του για την αύξηση της αποτελεσματικότητάς του. Άλλωστε, το ίδρυμα Gates, είναι ένας μηχανισμός που διαχειρίζεται πλέον περίπου 60 δις. δολάρια κι έχει περισσότερους από 1,100 υπαλλήλους σε διάφορες χώρες. Η φετινή επιστολή είναι αφιερωμένη στη σημασία της χρήσης των μετρήσεων ως εργαλείο σχεδιασμού και διοίκησης.

«Δεδομένου ενός στόχου, αποφασίζεις πια βασική μεταβλητή χρειάζεται να μεταβληθεί για να τον πετύχεις - με τον ίδιο τρόπο που μια επιχείρηση αποφασίζει τους στόχους για το εσωτερικό της εταιρίας, όπως η ικανοποίηση των πελατών της – και αναπτύσσεις ένα σχέδιο για τη μεταβολή της και ένα τρόπο μέτρησης της μεταβολής. Χρησιμοποιείς τη μέτρηση ως ανάδραση που οδηγεί σε προσαρμογές. Νομίζω ότι πολλές προσπάθειες αποτυγχάνουν επειδή ακριβώς δεν εστιάζουν στη σωστή μέτρηση ή δεν επενδύουν αρκετά στο να μετρηθεί με ακρίβεια.»

Για κάποιον που δραστηριοποιείται στο χώρο των επιχειρήσεων, αυτό μπορεί να ακούγεται ως κάτι ιδιαίτερα κοινότυπο. Και φυσικά οι μετρήσεις βρίσκονται στην καρδιά της επιχειρηματικής μεθόδου: αν δεν ξέρω που βρίσκομαι, αν η εικόνα δεν είναι καθαρή, είναι αδύνατο να μπορώ να αποφασίσω την κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να κινηθώ. Δεν συμβαίνει βέβαια το ίδιο και στον κόσμο της πολιτικής πράξης. Εκεί, οι συμμετέχοντες έχουν συχνά (ένα μάθημα που το πληρώνουμε ακριβά ως χώρα) κάθε λόγο να διατηρούν την εικόνα θολή, να αποφεύγουν τις μετρήσεις ή και, πιο συχνά από ότι θα θέλαμε να παραδεχτούμε, να τις παραποιούν. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για χώρες όπου τα εργαλεία των μετρήσεων είναι ιδιαίτερα περιορισμένα, ανακριβή, ή παντελώς ανύπαρκτα και η πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα εντυπωσιακά δύσκολη.

Οι Αναπτυξιακοί Στόχοι της Χιλιετηρίδας

Το 2000, τα Ηνωμένα Έθνη αποφάσισαν να εστιάσουν τις προσπάθειές τους σε έξι μετρήσιμους στόχους για τη βελτίωση της ζωής των φτωχότερων ανθρώπων του πλανήτη. Κι όσοι πιστεύουν ότι η φιλανθρωπία είναι μονάχα ένα τέχνασμα μιας κυνικής τακτικής των πλουσίων της Δύσης για να ικανοποιήσουν το Εγώ ή τη δημόσια εικόνα τους, τα μεγέθη τους διαψεύδουν. Από το 2000 μέχρι σήμερα, ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν σε καθεστώς ακραίας φτώχειας έχει μειωθεί στο μισό. Το ίδιο έχει συμβεί και στον αριθμό αυτών που δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό. Ο αριθμός των γυναικών που πεθαίνουν κατά τη διάρκεια της γέννας, έχει κι αυτός μειωθεί σχεδόν στο μισό και τα παιδιά που πεθαίνουν πριν φτάσουν τα πέντε τους χρόνια έχουν μειωθεί από «περίπου 12 εκατομμύρια το 1990, σε 6.9 εκατομμύρια το 2011.»

Στην επιστολή του ωστόσο ο Μπιλ Γκέιτς, δεν παρουσιάζει μια εικόνα αυτόματης προόδου.

«Αν και είμαι αισιόδοξος, δεν είμαι τυφλός μπροστά στα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε. Υπάρχουν προκλήσεις που πρέπει να ξεπεραστούν μέσα στα επόμενα 15 χρόνια. Οι δύο που με ανησυχούν περισσότερο είναι η πιθανότητα να μην καταφέρουμε να συγκεντρώσουμε τα απαραίτητα κεφάλαια που χρειάζονται για να πληρώσουμε για τα διάφορα προγράμματα υγείας και ανάπτυξης, και ότι δεν θα ευθυγραμμιστούμε πίσω από ξεκάθαρους στόχους για να βοηθήσουμε τους φτωχότερους.»

Αν και τα επιτεύγματα των τελευταίων ετών ξεπερνούν κάθε άλλο προηγούμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας, δεν έχουμε φτάσει ακόμη σε σημείο που να ανέχεται τον εφησυχασμό. Κι αν η οικονομική κρίση αποτελεί μια κάποια δικαιολογία, δεν είναι ούτε κι αυτή επαρκής απάντηση στη στάση ορισμένων χωρών απέναντι στις ανάγκες για βοήθεια και στήριξη των προγραμμάτων του ΟΗΕ.

«Κάποιες χώρες, όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Νορβηγία, η Σουηδία, η Κορέα και η Αυστραλία, αυξάνουν τα ποσά της βοήθειας ενώ άλλες, ακόμα και παραδοσιακά γενναιόδωρες όπως η Ιαπωνία και η Ολλανδία, τα έχουν μειώσει. Η κατεύθυνση σε αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων και οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γαλλία, η Γερμανία και ο Καναδάς, είναι ασαφής.»

Φιλελεύθερος πατερναλισμός

Δεν ξέρω πόσο χρήσιμο είναι να αναρωτηθούμε για το πόσα εκατομμύρια ζωές θα είχανε σωθεί στην Αφρική με τα δισεκατομμύρια που διαθέσαμε τα τελευταία χρόνια για τη διάσωση του δημόσιου τομέα των χωρών του Ευρωπαϊκού Νότου. Είναι σίγουρα χρήσιμο όμως να αναρωτηθούμε για το πώς μπορούμε να διατηρήσουμε ή και να αυξήσουμε την ένταση της προσπάθειας των Ηνωμένων Εθνών και των φιλανθρωπικών οργανώσεων που τη στηρίζουν.

Μια λύση θα ήταν ίσως η εφαρμογή της μεθόδου του πατερναλιστικού φιλελευθερισμού. Κι εξηγώ: Από τη μία, είμαστε τόσο εγκλωβισμένοι στις λεπτομέρειες της καθημερινότητάς μας που αμελούμε, σε ατομικό επίπεδο, να στηρίξουμε οικονομικά τις οργανώσεις αυτές και τον αγώνα τους. Από την άλλη, η τρομαχτική ανισότητα ανάμεσα στον αναπτυγμένο κόσμο και τις χώρες του τρίτου κόσμου είναι από τη φύση της ανισότητα εκκίνησης. Και τα δύο αυτά ζητούμενα μπορούν να απαντηθούν εύκολα με τη θεσμοθέτηση ενός φόρου κληρονομιάς που θα πληρώνει ο αναπτυγμένος κόσμος, θα αποδίδεται άμεσα στον ΟΗΕ και θα χρηματοδοτεί τα προγράμματα εκείνα που θα έχουν τις μεγαλύτερες μετρήσιμες επιτυχίες. Επιπλέον, ο φόρος αυτός, αν και καθολικός, δεν χρειάζεται να είναι υποχρεωτικός – θα μπορούσαμε κάλλιστα να δίνουμε την επιλογή σε κάθε πολίτη να μπορεί να τον αρνηθεί με μια απλή δήλωση πριν από το θάνατό του. Έτσι, κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να πληρώσει αυτό το φόρο όσο ζει, αλλά έχει κάθε ηθικό κίνητρο να μην αρνηθεί μια ελάχιστη βοήθεια στους συνανθρώπους του μετά το θάνατό του. Αν κάτι θα πρέπει να μας διδάξει η οικονομική κρίση, είναι το ότι οι λύσεις βρίσκονται, τις περισσότερες φορές, στα ίδια μας τα χέρια.

Η απάτη των λέξεων

2013-03-16T12:22:00.001+02:00

Ο Thomas Nigel γράφει ένα βιβλίο – το Mind and Cosmos – όπου ισχυρίζεται, όπως γράφεται, ότι “the materialist neo-Darwinian conception of nature is almost certainly false”. Ο Steven Pinker σχολιάζει στο twitter: “the shoddy reasoning of a once-great thinker”. Και ο Leon Wieseltier, στο New Republic, αντιδρά στον “Δαρβινικό όχλο που επιτίθεται σε ένα σοβαρό φιλόσοφο”.
Εδώ, δεν σχολιάζω το ίδιο το κείμενο του Nigel, το οποίο και δεν έχω ακόμη διαβάσει - γράφω ένα σχόλιο για το σχόλιο του Wieseltier στο σχόλιο του Pinker. Ένα μέτα-μέτα-σχόλιο, αν θέλετε.

Is there a greater gesture of intellectual contempt than the notion that a tweet constitutes an adequate intervention in a serious discussion? But when Thomas Nagel’s formidable book Mind and Cosmos recently appeared, in which he has the impudence to suggest that “the materialist neo-Darwinian conception of nature is almost certainly false,” and to offer thoughtful reasons to believe that the non-material dimensions of life—consciousness, reason, moral value, subjective experience—cannot be reduced to, or explained as having evolved tidily from, its material dimensions, Steven Pinker took to Twitter and haughtily ruled that it was “the shoddy reasoning of a once-great thinker.” Fuck him, he explained.

Ο Wieseltier – επεκτείνοντας τη στρατηγική του Nigel - καταφεύγει στο γνωστό κόλπο συναισθηματικής φόρτισης λέξεων και φράσεων ώστε να αντιστρέψει το βάρος της ευθύνης. Έτσι, όσοι διαφωνούν με τον Nigel, χαρακτηρίζονται “free-thinking inquisitors”, η επιστημονική κοινότητα που αντιδρά ονομάζεται “Sacred Congregation for the Doctrine of the Secular Faith” και το ζήτημα, από επιστημονικό/φιλοσοφικό, μετατρέπεται με ευκολία σε πολιτική αντιπαράθεση: “…the materialist left, which teaches skepticism but not self-skepticism”.
Το όλο ζήτημα, για τον Wieseltier, φαίνεται να είναι η δυνατότητα του δαρβινισμού να εξηγήσει πλήρως τον κόσμο γύρω μας και επικεντρώνει τις ενστάσεις του στην “αδυναμία” της θεωρίας της εξέλιξης να εξηγήσει τη δημιουργία της συνείδησης μέσα σε ένα κόσμο που κυριαρχείται από την ύλη και δεν έχει χώρο για μεταφυσικές διαδικασίες. Είναι προφανές ότι ο αρθρογράφος αγνοεί πλήρως το έργο του Daniel Dennett σχετικά με την εξέλιξη του φαινομένου της συνείδησης, αλλά θα μπορούσε να είναι μάλλον λιγάκι πιο προσεκτικός και να αποφύγει αφοριστικούς χαρακτηρισμούς.
Δεν πειράζει. Αυτό που πειράζει είναι κατάχρηση της γλώσσας και η υποκριτική υπερευαισθησία του. Όχι, οι τεχνικές βασανιστηρίων των πραγματικών ιεροεξεταστών δεν μπορούν να συγκριθούν με το οποιοδήποτε σαρκαστικό σχόλιο στο twitter.
Διαβάστε το όλο κείμενο του Wieseltier στο New Republic: εδώ.

Λίνκολν – ο πρώτος πρόεδρος του Αμερικανικού κράτους

2013-03-02T18:22:00.002+02:00

Σχόλιο για την ταινία ‘Lincoln’, του Steven Spielberg. (Δημοσιεύτηκε, σε λιγάκι αλλαγμένη μορφή, στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 28, Φεβρουάριος 2012)

Η εικόνα ανοίγει με μια ατσούμπαλη μάχη σώμα με σώμα μέσα στα λασπόνερα. Σχεδόν αμέσως όμως, ο Σπίλμπεργκ γυρίζει την κάμερα στον Λίνκολν. Ο πρόεδρος της Ένωσης κάθεται κάτω από ένα αυτοσχέδιο υπόστεγο, ενώ τρεις νεαροί στρατιώτες μέσα στις λάσπες (ο ένας από αυτούς μαύρος) του υπενθυμίζουν τα λόγια του στο Γκέτυσμπουργκ. Τα έχουν αποστηθίσει σαν προσευχή, ή σωστότερα, σαν στρατιωτικό εμβατήριο.

Μετά τη μάχη του Γκέτυσμπουργκ, σε μια από τις σημαντικότερες πολιτικές ομιλίες τις αμερικανικής ιστορίας (και τις πιο σύντομες - μόνο με 271 λέξεις), ο Λίνκολν σχεδιάζει το ρεπουμπλικανικό όραμα του σύγχρονου Αμερικανικού κράτους (σε μετάφραση Π. Φ. Κωνσταντινίδη):

Ο κόσμος θα ασχοληθεί λίγο και δεν θα θυμάται για πολύ τα όσα πούμε εδώ, αλλά ποτέ δεν μπορεί να λησμονήσει τι έπραξαν εδώ. Εναπόκειται σε εμάς τους ζωντανούς, όμως, να αφιερωθούμε στο έργο που έχουν φέρει, με τόση αριστεία, εις ατελές πέρας, μέχρι σήμερα, αυτοί που έπεσαν εδώ. Εναπόκειται σε εμάς, όμως, να αφιερωθούμε, εδώ, στο μεγάλο καθήκον που στέκει ενώπιον μας - να εντείνουμε την αφοσίωση μας στον αγώνα για τον οποίο έδωσαν το τελευταίο μέτρο αφοσίωσης αυτοί οι τιμημένοι νεκροί, να διακηρύξουμε ξεκάθαρα εδώ ότι οι νεκροί αυτοί δεν πέθαναν μάταια, ότι αυτό το έθνος, υπό την σκέπη του Θεού, θα βιώσει μια αναγέννηση της ελευθερίας, και ότι η διακυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό δεν θα εκλείψει από την γη.

Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ο Λίνκολν δεν μπορεί πια να κάνει πίσω. Η πορεία της Ένωσης είναι συνδεδεμένη πλέον με το ζήτημα της απελευθέρωσης των σκλάβων.

Η ασπρόμαυρη αφαίρεση

Η πολιτική νοσταλγία είναι ιστορική ανάμνηση σε δύο χρώματα: άσπρο και μαύρο. Όσο πιο πίσω στο παρελθόν ανατρέχουμε, τόσο χάνονται τα χρώματα, οι αποχρώσεις του γκρίζου, οι θολές διαχωριστικές γραμμές, η προοπτική, ο πολυεπίπεδος φωτισμός. Όσο πιο παλιά η εικόνα, τόσο πιο ξεκάθαρη γίνεται στο μυαλό μας. Οι αντιθέσεις αποκτούν μια απόλυτη διάσταση και η περιπλοκότητα του πραγματικού κόσμου μετατρέπεται σε μια ασπρόμαυρη διαμάχη μεταξύ του Καλού και του Κακού. Είναι εντυπωσιακή η αντίστασή μας σε κάθε χρωματισμό, η άρνησή μας να αποδεχτούμε την οποιαδήποτε σκιά στην αφήγηση.

Στην εμφύλια διαμάχη μεταξύ Βορά και Νότου, ο Αβραάμ Λίνκολν είναι ο εκπρόσωπος του Καλού. Η εικόνα που έχουμε είναι αυτή του ηγέτης που, με τα ίδια του τα χέρια, ξερίζωσε τη δουλεία από τις Ηνωμένες Πολιτείες και απάλλαξε, μια και καλή, τον πλανήτη από το βδέλυγμα της σκλαβιάς ανθρώπου από άνθρωπο. Οι χιλιάδες των νεκρών, η γιγάντωση της κρατικής μηχανής, η ουσιαστική κατάργηση της ελευθεροτυπίας, η αναστολή του habeas corpus, δεν είναι παρά ασήμαντες λεπτομέρειες που έχουν πια σβηστεί τελείως από το ιστορικό πλάνο. Και παραμένει μόνος ο Αβραάμ Λίνκολν, νικητής, απελευθερωτής, Δίκαιος. Η εικόνα του Λίνκολν βρίσκεται έξω από πολιτικές διαμάχες, μικροκομματικές αψιμαχίες, εκλογικά τεχνάσματα. Δεν χωρά αμφισβητήσεις, αμφιβολίες, ενστάσεις. (Γι αυτό και, κάθε φορά που κάποιος πολιτικός στις ΗΠΑ τοποθετεί τον αμερικανό πολίτη μπροστά σε κάποιο δίλημμα, πραγματικό ή τεχνητό, η επίκληση του δίκαιου Αβραάμ είναι το πιο συνηθισμένο τέχνασμα.)

Ωστόσο, αν και η ασπρόμαυρη αφαίρεση μπορεί να είναι χρήσιμη ίσως ως εργαλείο ιστορικής ερμηνείας και οικονομίας της μνήμης, είναι και αφόρητα βαρετή. Η Ιστορία που εξελίσσεται έξω από το χρόνο, χωρίς χρωματισμούς και διαφορές τονικότητας, δεν έχει κανένα ενδιαφέρον. Είναι απλά μια χολιγουντιανή καρικατούρα της αδυναμίας μας να αντιληφθούμε την πραγματικότητα. Ο μόνος τρόπος να αποκτήσει η ιστορική αφήγηση κάποιο ενδιαφέρον είναι ο περιορισμός της κλίμακας: εκεί που η αφήγηση εστιάζεται στο μικρόκοσμο κάποιου προσώπου ή μεμονωμένου επεισοδίου, κι ο χώρος και ο χρόνος είναι πλήρως κάτω από τον έλεγχο του συγγραφέα ή του σκηνοθέτη.

Λίνκολν, ο πολιτικός

Ο ‘Λίνκολν’ του Σπίλμπεργκ αποφεύγει ευτυχώς την παγίδα της μεγάλης κλίμακας. Δεν ξεφεύγει στην εξιστόρηση όλης της ζωής του Λίνκολν, ούτε χάνεται στα πεδία μάχης του εμφύλιου πολέμου. (Με αυτή την έννοια, ο τίτλος είναι λιγάκι παραπλανητικός.) Στα 150 λεπτά της κινηματογραφικής ταινίας, ο φακός περιορίζεται μονάχα στις τελευταίες εβδομάδες της πρώτης του θητείας ως προέδρου των ΗΠΑ και στην προσπάθειά του να εγκριθεί από το Κογκρέσο το Δέκατο Τρίτο τροποποιητικό άρθρο του Αμερικάνικου Συντάγματος - το άρθρο που απαγορεύει τη δουλεία εντός των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η όλη ιστορία διαδραματίζεται στα δωμάτια του Λευκού Οίκου και την αίθουσα του Κογκρέσου – ακόμη και στα λιγοστά εξωτερικά πλάνα, ο φακός βρίσκεται σχεδόν πάντα εστιασμένος στο πρόσωπο του Λίνκολν. Αν και κινηματογραφική υπερπαραγωγή, το ύφος και τα εργαλεία της ανήκουν περισσότερο στο μέγεθος του θεάτρου, παρά στα μεγέθη των ταινιών που θα περιμέναμε από το εργαστήριο του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Είναι αυτός ακριβώς ο περιορισμός του χώρου που προσφέρει και στον εξαιρετικό Ντάνιελ Ντέι Λιούις την ευκαιρία να αναδείξει τον Λίνκολν στους πραγματικούς του χρωματισμούς. Τις περισσότερες φορές, δίνει την αίσθηση ότι δεν ακούει καν τους συνομιλητές του, απαντά με (φαινομενικά) ασύνδετα ανέκδοτα και ιστορίες, χάνεται στις αναμνήσεις του, αλλά και στέκεται ανυποχώρητος όταν πια έχει σχηματίσει στη σκέψη του το επόμενο βήμα.

Ας θυμηθούμε ότι ο Λίνκολν δεν ήταν από την αρχή της καριέρας του ένθερμος υποστηρικτής της κατάργησης της δουλείας. Σε αντίθεση με τους ριζοσπάστες φιλελεύθερους, πίστευε ότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα. Ακόμη και κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης του πολέμου, πρώτη του προτεραιότητα παρέμεινε η διατήρηση της Ένωσης, παρά το ζήτημα της Ισότητας. Ωστόσο, όταν δόθηκε η ευκαιρία, συνέδεσε την πορεία του εμφυλίου με το μέλλον των μαύρων της Αμερικής και εκμεταλλεύτηκε την πολιτική συγκυρία για να δώσει την οριστική λύση. Η ασπρόμαυρη αφαίρεση του εμφυλίου εμφανίζει τις Βόρειες πολιτείες να είναι όλες ενάντια στη δουλεία και τις πολιτείες του Νότου, που και αποσχιστήκαν, να πολεμούν για να διατηρήσουν τους δούλους τους. Καμία φυσικά από τις δύο αυτές αφαιρέσεις δεν είναι απολύτως αληθής. Ακόμη και στις πολιτείες που παρέμειναν στην ένωση, σχεδόν ολόκληρο το Δημοκρατικό κόμμα, καθώς και αρκετοί βουλευτές των Ρεπουμπλικάνων, αρνούταν να υποστηρίξουν την κατάργηση της δουλείας και να αποδεχτούν ίσα δικαιώματα για τους μαύρους συμπολίτες τους.

Σίγουρα, η ταινία μπορεί να είναι γεμάτη από ιστορικά λάθη και ανακρίβειες (“Lincoln” V. Lincoln, H. Hertzberg, 17 Dec. 2012, The New Yorker), αλλά δεν έχει πολύ σημασία. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι η ιστορία και η εικόνα. Βλέπουμε να απλώνεται μπροστά στα μάτια μας μια από τις σημαντικότερες πολιτικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας μας, σε όλες της τις αποχρώσεις. Η κατάργηση της δουλείας δεν ήταν μόνο προϊόν αγνών ηθικών επιλογών, πολιτικών αρχών και υψηλής ρητορικής. Ο Λίνκολν, δεξιοτέχνης της μικροπολιτικής, κατάφερε να αλλάξει την ιστορία χρησιμοποιώντας κάθε εργαλείο που είχε στη διάθεσή του. Δεν θα έπρεπε μάλλον να μας ξαφνιάζει το γεγονός ότι η συνταγματική απαγόρευση της δουλείας ήταν εντέλει και προϊόν χρηματισμού πολιτικών, γκρίζων συναλλαγών, ρουσφετιών και πολιτικών ελιγμών. Φαίνεται ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει στην πολιτική έξω από το χώρο του συμβιβασμού και της ίντριγκας. Δεν πειράζει. Αυτός είναι ο μόνος χώρος που μπορεί να αλλάξει την ιστορία.

Λίνκολν – ο πρώτος πρόεδρος

Με την προεδρία του Λίνκολν, οι Ηνωμένες Πολιτείες αφήνουν πίσω τους το παρελθόν της εποχής της δουλείας, αλλά και μετατρέπονται σε σύγχρονο Κράτος. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί, ότι το οικονομικό σύστημα που βασιζόταν στη δουλεία βρισκόταν ήδη σε κατεύθυνση φθοράς κι ότι αργά ή γρήγορα, πιθανότατα αρκετά γρήγορα, θα έβρισκε το τέλος του. Ο Λίνκολν ήταν μάλλον διατεθειμένος να αφήσει το καθεστώς της δουλείας να φθαρθεί και να χαθεί από μόνο του. Και σε πιο ομαλές συνθήκες, αυτό είναι που πιθανότατα θα είχε επιλέξει να κάνει. Αυτό που δεν μπορούσε όμως με τίποτα να ανεχθεί ήταν ο κίνδυνος διάλυσης της Ένωσης. Κάπως έτσι ξεκινά η σύγχρονη ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, και η ταινία του Σπίλμπεργκ καταφέρνει πολύ επιτυχημένα να τη ζωντανέψει στην κινηματογραφική οθόνη.

Είναι μόνο στο τέλος της ταινίας που η εικόνα αρχίζει λιγάκι να θολώνει. Η δολοφονία του Λίνκολν και η εναρκτήρια ομιλία της δεύτερης θητείας του μπλέκονται σε ένα χρονικό κολάζ που κλείνει την ιστορία χωρίς την ξεκάθαρη ματιά της υπόλοιπης ταινίας. Δεν είναι φυσικά εύκολο να γράψει κανείς τον επίλογο μιας τέτοιας ιστορίας. Η Συνταγματική αναθεώρηση άλλωστε, δεν ήταν σε καμία περίπτωση το τέλος του ζητήματος της δουλείας. Από την εποχή του Λίνκολν περάσανε εκατόν πενήντα χρόνια για να περάσουνε οι ΗΠΑ από τον πρώτο πρόεδρο των μαύρων (όπως χαρακτήριζαν τον Λίνκολν οι ρατσιστές του Νότου), στον πρώτο τους μαύρο πρόεδρο.

Με την Αμερικανική Επανάσταση, οι Βρετανικές αποικίες αποκτήσανε την ανεξαρτησία τους και με την ψήφιση του Συντάγματος ορίσανε το κοινό τους μέλλον. Χρειάστηκαν ωστόσο δεκαέξι πρόεδροι, ένας εμφύλιος πόλεμος και εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί για να ιδρυθεί ουσιαστικά το Κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Ο Ουάσινγκτον ήταν ο πρώτος πρόεδρος της Ένωσης των Αμερικανικών Πολιτειών. Ο Λίνκολν ήταν ο πρώτος πρόεδρος του Αμερικανικού κράτους.

Absolute Politics με το Δημήτρη Σκάλκο

2013-03-02T14:23:00.001+02:00

Στην εκπομπή Absolute Politics, στο ιντερνετικό AmagiRadio, με το φίλο μου Δημήτρη Σκάλκο: συζητάμε για βιβλία και ιδέες - τις μόνιμες εμμονές μας.

(Εμφανίζομαι περίπου 30 λεπτά πριν από το τέλος.)

Absolute Politics -26/02/13 by Amagiradio on Mixcloud

Ποιος φοβάται το Μίλτον Φρίντμαν;

2012-12-26T14:52:00.001+02:00

Το κείμενο της σύντομης παρέμβασής μου (στο Institute of Diplomacy & Global Affairs) με θέμα το Milton Friedman, βασισμένο σε παλαιότερο κείμενο που είχα γράψει για το the books' journal.

Κάθε πολιτικό κίνημα φαίνεται να έχει ανάγκη μια προσωποποίηση του εχθρού του και το πρόσωπο του Φρίντμαν έχει βρεθεί στο στόχαστρο των περισσότερων αντιδραστικών οργανώσεων της εποχής μας: αντικαπιταλιστές, οργανώσεις κατά της παγκοσμιοποίησης, κομουνιστικά κόμματα, εθνικιστές, συντηρητικοί. Και μάλλον όχι τυχαία. Ο Μίλτον Φρίντμαν αφιέρωσε τη ζωή του στον πολιτικό ακτιβισμό και την μετατροπή των φιλελεύθερων ιδεών σε εφαρμοσμένη πολιτική: συγγραφή βιβλίων, εκπομπές στην τηλεόραση, διαλέξεις σε διάφορα μέρη του κόσμου, αρθρογραφία. Προσπάθησε να εκλαϊκεύσει τα οικονομικά του καπιταλισμού, αλλά και συμμετείχε ενεργά στην πολιτική ζωή της χώρας του, ως σύμβουλος κυβερνήσεων, προσπαθώντας να δώσει φιλελεύθερες, ή καπιταλιστικές αν θέλετε, λύσεις. (Έχει μάλλον σημασία να θυμόμαστε ότι όλα αυτά έγιναν στο ζενίθ της έντασης του ψυχρού πολέμου. Και ιδιαίτερα την περίοδο που, ενώ η Σοβιετική Ένωση είχε ήδη αρχίσει να δείχνει κάποια πρώτα σημάδια της φθοράς του συστήματος, η ιδέες του ουτοπικού σοσιαλισμού παρέμεναν πρωταγωνιστικές στο Δυτικό κόσμο.)

Στην εισαγωγή του Καπιταλισμός κι Ελευθερία, ο Μίλτον Φρίντμαν περιγράφει ξεκάθαρα το πρόγραμμά του:

«Η δύναμη της αδράνειας είναι τεράστια – μια τυραννία του status quo – στις ιδιωτικές και κυρίως στις κυβερνητικές ρυθμίσεις. Μόνο μια κρίση – πραγματική ή θεωρητική – παράγει πραγματική αλλαγή. Όταν συμβεί μια τέτοια κρίση, οι δράσεις που λαμβάνονται εξαρτώνται από τις διαθέσιμες ιδέες. Αυτό, πιστεύω, είναι η βασική μας λειτουργία: να αναπτύσσουμε εναλλακτικές στις υπάρχουσες πολιτικές, να τις διατηρούμε ζωντανές και διαθέσιμες μέχρι το πολιτικά αδύνατο να γίνει πολιτικά αναπόφευκτο.»

Οι συνομωσιολόγοι της εποχής μας δεν διαβάζουν αυτή την παράγραφο ως πρόγραμμα προσωπικής στάσης ενός διανοούμενου, αλλά ως σχέδιο δημιουργίας κρίσεων. Κι από την 11η Σεπτεμβρίου, μέχρι και την Ευρωπαϊκή κρίση χρέους, οι θεωρίες συνομωσίας αντιμετωπίζουν κάθε πολιτική κρίση («πραγματική ή θεωρητική») ως δημιούργημα κάποιων σατανικών δυνάμεων για να επιβάλουν στον πλανήτη τις ιδέες του νεοφιλελευθερισμού. Ο Μίλτον Φρίντμαν έδωσε το σχέδιο και τα εργαλεία, τα σκοτεινά κέντρα το εφαρμόζουν. (Δεν είμαι όμως σίγουρος ότι πρέπει να αναλώσουμε περισσότερο χρόνο στην κυνική φαντασία και τις μανίες καταδίωξης των διάφορων θεωριών συνομωσίας.)

Αυτό που είναι σίγουρα πραγματικότητα, κι αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα του έργου του Μίλτον Φρίντμαν, είναι το πάθος του υπέρ της οικονομικής ελευθερίας, υπέρ του δημοκρατικού καπιταλισμού. Ο Φρίντμαν δεν αντιμετώπιζε τον καπιταλισμό ως τη μόνη ηθική επιλογή (κι εδώ είναι και η σημαντικότερη διαφορά του με τους φιλελεύθερους της Αυστριακής Σχολής, για όσους από εμάς ασχολούνται με τέτοιες λεπτομέρειες), αλλά ως ένα οικονομικό σύστημα που μπορεί να παράγει ευημερία. Ο καπιταλισμός δουλεύει.

Η κρατική παρέμβαση θα έπρεπε να περιοριστεί όχι γιατί το κράτος είναι ταυτισμένο με το Απόλυτο Κακό, αλλά γιατί η αγορά μπορεί να παράγει καλύτερες λύσεις από ότι θα μπορούσε οποιοσδήποτε κρατικός σχεδιασμός. Κι όπου η αγορά δεν τα καταφέρνει και τόσο καλά, το πιο πιθανό είναι ότι και ο κρατικός σχεδιασμός θα τα κατάφερνε ακόμη χειρότερα. Ο καπιταλισμός δουλεύει. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Φρίντμαν συμφωνούσε με όσους θέλανε, και θέλουν, την άμεση κατάργηση κάθε κρατικής παρέμβασης. Υπάρχει χώρος για τη δράση του κράτους, υπάρχει χώρος για δημόσιες παρεμβάσεις (ακόμη και για έμμεσα αναδιανεμητικές πολιτικές) – αρκεί να μην δυσχεραίνουν ή διαβρώνουν τη λειτουργία της αγοράς.

Θα πρέπει να ελαχιστοποιήσουμε τα εμπόδια στην ανάπτυξη του ανταγωνισμού, της δημιουργικότητας, αλλά και της συνεργασίας. Η λειτουργία της αγοράς πρέπει να είναι απρόσκοπτη, αλλά και ανοιχτή και χωρίς αποκλεισμούς. Απελευθερώνοντας τις αγορές μας, θα πρέπει παράλληλα να δημιουργούμε και τους θεσμούς που θα μπορούν να εγγυηθούν αυτή την έλλειψη αποκλεισμών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι προτάσεις του Μίλτον Φρίντμαν για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, αλλά και την επιδότηση της παιδείας μέσω των κουπονιών εκπαίδευσης. (Το παράδοξο είναι ίσως ότι οι ιδέες του αυτές βρήκαν εφαρμογή σε χώρες που παραδοσιακά θεωρούταν περισσότερο σοσιαλδημοκρατικές, παρά καπιταλιστικές – όπως η Σουηδία ή Ολλανδία. Το θλιβερό είναι ότι, παρά την επιτυχία τους όπου εφαρμόστηκαν, παραμένουν ακόμη περιθωριακές: αποδεικνύεται ότι όντως, «Η δύναμη της αδράνειας είναι τεράστια.»)

Η οικονομική ελευθερία ωστόσο δεν αρκεί, ούτε είναι αυτοσκοπός. Αυτό που πίστευε ο Φρίντμαν, συμβαδίζοντας μάλλον με τους περισσότερους φιλελεύθερους διανοητές είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική και κοινωνική ελευθερία δίχως την οικονομική ελευθερία. Ο καπιταλισμός αποτελεί προϋπόθεση, αλλά, πιθανά, και ικανή συνθήκη: η οικονομική ελευθερία μπορεί να συνυπάρξει με την έλλειψη πολιτικής ελευθερίας, αλλά μόνο βραχυπρόθεσμα. Ο καπιταλισμός είναι διαβρωτική δύναμη και τα ανελεύθερα καθεστώτα που αναγκάζονται, έστω και σε περιορισμένη έκταση, να επιτρέψουν την ανάπτυξή του, υπογράφουν ουσιαστικά την καταδίκη τους. Γι αυτό και οι δημόσιες παρεμβάσεις του δίνανε τόση έμφαση στην προώθηση των ιδεών της οικονομικής ελευθερίας. Κι έχοντας σήμερα την πολυτέλεια να κοιτάξουμε προς τα πίσω στην ιστορία, είχε μάλλον δίκιο. Και στην περίπτωση της Χιλής, αλλά και στην περίπτωση της Κίνας.

(Μια μικρή παρένθεση: αν υπάρχει κάποιο πρόβλημα με το συλλογισμό του Φρίντμαν αυτό είναι μάλλον στο πλαίσιο του χρόνου. Όπου η οικονομική ελευθερία γίνεται ανεκτή, παρατηρούμε όντως και αύξηση της πολιτικής ελευθερίας. Και, κοιτώντας τον κόσμο γύρω μας, υπάρχει όντως ένας σαφής συσχετισμός μεταξύ οικονομικών και πολιτικών ελευθεριών. Η διαδικασία αυτή όμως μπορεί να είναι απάνθρωπα αργή. Χρησιμοποιώντας, εκτός θέματος μάλλον, ένα τσιτάτο του Κέυνς: μακροπρόθεσμα θα είμαστε όλοι νεκροί. Ο πραγματιστής Φρίντμαν αδυνατεί ίσως να βρει λύση σε αυτό το πρόβλημα.)

Ωστόσο, ο πολιτικός ακτιβισμός του Φρίντμαν δεν περιορίστηκε στο χώρο της καθαρά οικονομικής σφαίρας. Στην πορεία της δράσης του ασχολήθηκε με διάφορα πολιτικά ζητήματα (άλλοτε πολύ επιτυχημένα, άλλοτε λιγότερο) υποστηρίζοντας πάντα την αξία των ατομικών επιλογών, της ατομικής ευθύνης και του ανταγωνισμού.

Τη δεκαετία του 1970 έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατάργηση της υποχρεωτικής στράτευσης στις ΗΠΑ θεωρώντας το σύστημα της έμμισθης θητείας ως ηθικά ανώτερη επιλογή (το κράτος δεν μπορεί να στερεί αυτόβουλα την προσωπική ελευθερία των πολιτών) αλλά και οικονομικά πιο αποδοτική. Σήμερα, η υποχρεωτική στράτευση έχει καταργηθεί στις περισσότερες χώρες του Δυτικού Κόσμου – με τις γνωστές εξαιρέσεις πάντα. Γράφει ο Μίλτον Φρίντμαν:

"Κατά τη διάρκεια της κατάθεσής του ο Στρατηγός Westmoreland, δήλωσε ότι δεν ήθελε να διοικεί ένα στρατό μισθοφόρων. Εγώ τον σταμάτησα και του είπα: «Στρατηγέ, θα προτιμούσατε να διοικείτε ένα στρατό σκλάβων;» Ο στρατηγός ανασηκώθηκε και είπε: «Δεν μου αρέσει να ακούω να χαρακτηρίζονται σκλάβοι οι πατριώτες κληρωτοί μας.» Του απάντησα: «Δεν μου αρέσει να ακούω να χαρακτηρίζονται μισθοφόροι οι πατριώτες εθελοντές μας.» Και συνέχισα: «Αν είναι μισθοφόροι, τότε κι εγώ, κύριε, είμαι ένας μισθοφόρος καθηγητής, και εσείς, κύριε, είστε ένας μισθοφόρος στρατηγός. Μας εξυπηρετούν μισθοφόροι γιατροί, χρησιμοποιούμε μισθοφόρους δικηγόρους, κι αγοράζουμε το κρέας μας από ένα μισθοφόρο χασάπη». Αυτή ήταν κι η τελευταία φορά που ακούσαμε από το στρατηγό να μιλά περί μισθοφόρων."

Τις δεκαετίες του 1980 προσπάθησε, λιγότερο επιτυχημένα ομολογουμένως, να προωθήσει τη νομιμοποίηση της μαριχουάνας και να σπρώξει την κυβέρνηση των ΗΠΑ στη λήξη του Πόλεμου των Ναρκωτικών. Σήμερα, όλο και περισσότερες χώρες νομιμοποιούν – ή ανέχονται – τη χρήση ναρκωτικών ουσιών ή και την εμπορία της μαριχουάνας. Αντιγράφω από μια συνέντευξη του Μίλτον Φρίντμαν:

«Βλέπω μια Αμερική με το μισό αριθμό φυλακών, με το μισό αριθμό φυλακισμένων, δέκα χιλιάδες λιγότερες δολοφονίες το χρόνο, τα κέντρα των πόλεων ως τόπους όπου υπάρχει η ευκαιρία στους φτωχούς ανθρώπους να ζουν χωρίς να φοβούνται για τη ζωή τους, πολίτες που θα μπορούσαν να είναι ευυπόληπτοι που είναι σήμερα τοξικομανείς να μην χρειάζεται να γίνονται εγκληματίες για να βρουν το ναρκωτικό τους, να είναι σε θέση να βρουν το ναρκωτικό τους και να είναι σίγουροι για την ποιότητά του.»

Μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί με τις πολιτικές του επιλογές, τις συμμαχίες ή της ιδέες του Μίλτον Φρίντμαν. Όποια κι αν είναι η άποψη που μπορεί να έχει κανείς για το έργο του, ελάχιστοι πλέον μπορούν να αμφισβητήσουν την επιρροή του στην πολιτική ζωή των τελευταίων 30 ετών. Ιδιαίτερα σήμερα, που η χώρα μας βιώνει αυτή τη βαθειά κι επίμονη κρίση, το πρόγραμμα του Φρίντμαν αποτελεί πιστεύω τη μοναδική επιλογή για κάθε φιλελεύθερο διανοούμενο ή πολιτικό ακτιβιστή.

Επαναλαμβάνω:

«Η δύναμη της αδράνειας είναι τεράστια – μια τυραννία του status quo – στις ιδιωτικές και κυρίως στις κυβερνητικές ρυθμίσεις. Μόνο μια κρίση – πραγματική ή θεωρητική – παράγει πραγματική αλλαγή. Όταν συμβεί μια τέτοια κρίση, οι δράσεις που λαμβάνονται εξαρτώνται από τις διαθέσιμες ιδέες. Αυτό, πιστεύω, είναι η βασική μας λειτουργία: να αναπτύσσουμε εναλλακτικές στις υπάρχουσες πολιτικές, να τις διατηρούμε ζωντανές και διαθέσιμες μέχρι το πολιτικά αδύνατο να γίνει πολιτικά αναπόφευκτο.»

Αυτό άλλωστε κάνουμε και σήμερα εδώ.

Η Βίβλος του Άθεου

2012-12-16T19:22:00.000+02:00

Σχόλιο για το βιβλίο ‘Η Βίβλος του Άθεου’, του Christopher Hitchens. (Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 26, Δεκέμβριος 2012)

Η θρησκευτική πίστη ακροβατεί μεταξύ της αδυναμίας του φόβου για το άγνωστο και της αλαζονικής βεβαιότητας για τη μία και μοναδική αλήθεια. Χρειάζονται μεγάλα αποθέματα θράσους για να διακηρύσσει κανείς την «ταπεινότητά» του, ενώ ισχυρίζεται ταυτόχρονα ότι γνωρίζει τα πάντα για τη δημιουργία του κόσμου, το παρελθόν και το μέλλον του. Πολύ επιτυχημένα ομολογουμένως, καταφέρνει να συνδυάσει την Αγάπη με τις πιο αποτρόπαιες βιαιότητες και το Λόγο με την παραίτηση από κάθε ίχνος ορθολογισμού και νηφάλιας αναζήτησης. «Απαιτεί το μέγιστο της δουλικότητας και της ταπείνωσης, ζητώντας σου να πιστεύεις ότι συνελήφθης και εγενήθης εν αμαρτία και να υπακούεις έναν αυστηρό δημιουργό. Αλλά, σε ανταπόδοση, σε θέτει στο κέντρο του σύμπαντος και σε διαβεβαιώνει ότι είσαι το προσωπικό αντικείμενο ενός θείου σχεδίου.»

Το ερώτημα που γεννιέται δεν είναι καθόλου κολακευτικό για την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού. Όπως σημειώνει κι ο Κρίστοφερ Χίτσενς στην εισαγωγή της ανθολογίας ‘Η Βίβλος του Άθεου’: «Πως έγινε και αυτές οι κακοήθεις ανοησίες απέκτησαν τόση δύναμη; Και γιατί είμαστε σε συνεχή διαμάχη με τους βίαιους και μισαλλόδοξους πιστούς αυτών των ανοησιών;»

Η ‘Βίβλος του Άθεου’ δεν είναι βέβαια Βίβλος. Η ατυχέστατη μετάφραση του τίτλου ‘The Portable Atheist’ όχι μόνο αδικεί το βιβλίο, αλλά και οπλίζει με ένα ακόμη πλαστό τεκμήριο την πλευρά του θρησκευτικού παραλογισμού που ισχυρίζεται ότι κι ο αθεϊσμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια μορφή θρησκείας. Αν κάνουμε αυτή την παραδοχή, τότε κι ο αθεϊσμός τοποθετείται με ευκολία στη μεγάλη σουπιέρα του σχετικισμού: ο άθεος, δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν ακόμη φονταμενταλιστή που συμμετέχει στο παιχνίδι του πολέμου των θρησκειών.

Ο αθεϊσμός όμως δεν μπορεί να έχει Βίβλους, μιας και δεν περιέχει ως στάση κανέναν μεταφυσικό ισχυρισμό, θρησκευτικό δόγμα, ή σύστημα ηθικής. Εκεί που ο αγνωστικιστής λέει απλώς ‘δεν ξέρω’, ο άθεος συμπληρώνει: ‘Ούτε εγώ ξέρω. Αδυνατώ όμως να πιστέψω κάτι για το οποίο δεν έχω την παραμικρή ένδειξη, δεν στέκει σε καμία λογική διεργασία κι έρχεται συχνά σε άμεση σύγκρουση με τα ευρήματα και τις μεθόδους της επιστήμης.’ Αν αναλογιστεί κανείς το εύρος και την ένταση των θρησκευτικών ισχυρισμών, δύσκολα μπορεί να αποφύγει το συμπέρασμα ότι η άρνηση της πίστης είναι λογικά αναπόφευκτη. (Κανείς νοήμων άνθρωπος άλλωστε, όπως πολύ σωστά παρατηρεί ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, δεν είναι πια διατεθειμένος να υποστηρίξει σοβαρά την ύπαρξη του Δία, του Θορ ή των νεράιδων.)

Κι όσο πιο μεγάλο το εύρος και η ένταση αυτή την θρησκευτικών ισχυρισμών, τόσο μεγαλύτερη και η μανία των ακολούθων της να τους επιβάλουν και στους υπόλοιπους ανθρώπους, αλλόθρησκους ή άπιστους. Όταν είσαι απόλυτα βέβαιος ότι κατέχεις τη μία και μοναδική αλήθεια, χρειάζεται απάνθρωπη αυτοσυγκράτηση για να μην παρασυρθείς στη βίαιη επιβολή της. Γράφει ο Χίτσενς:

Οι πιστοί μάχονται αλλήλους σχετικά με την ορθή ερμηνεία των γραφών τους και συχνά φονεύουν ομόπιστους, επειδή διαφωνούν σε δογματικά ζητήματα. Αυτές οι απόκρυφες ενδοθρησκευτικές διαμάχες έχουν αναχαιτίσει την πορεία του πολιτισμού και οι σημερινές εκδοχές τους θα μπορούσαν να τον καταστρέψουν.

Το Μάιο του 2007, ο Κρίστοφερ Χίτσενς δημοσιεύει το βιβλίο του ‘Ο Θεός δεν είναι μεγάλος – πώς η θρησκεία δηλητηριάζει τα πάντα’ κορυφώνοντας την επίθεσή του στις οργανωμένες θρησκείες. Μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου, ο Χίτσενς αποφάσισε ότι δεν έχουμε πια την πολυτέλεια ως πολιτισμός να αγνοούμε την απειλή του θρησκευτικού φανατισμού. Η θρησκευτική πίστη δεν είναι μονάχα άστοχη, αλλά και επικίνδυνη. Όχι μόνο ‘δεν υπάρχει θεός’, αλλά ‘ευτυχώς δεν υπάρχει’. Μιας και, αν υπήρχε, οι άνθρωποι θα έπρεπε ‘να ζουν κάτω από μια απαράλλαχτη ουράνια δικτατορία που θα μπορούσε να διαβάζει το μυαλό μας ενώ κοιμόμαστε, να μας καταδικάζει για εγκλήματα σκέψης και να μας τιμωρεί ακόμη και μετά το θάνατό μας’. Όπως συνήθιζε να λέει, με το γνωστό του σαρκαστικό ύφος, η δικτατορία αυτή θα ήταν χειρότερη από μια αιώνια Βόρεια Κορέα. Μιας κι από τη Βόρεια Κορέα μπορείς τουλάχιστο να ελπίζεις ότι το μαρτύριο τελειώνει με το θάνατό σου.

Συνοδευτικά του ‘Ο Θεός δεν είναι μεγάλος’, πρωτοκυκλοφορεί τον ίδιο χρόνο και ‘Η Βίβλος του Άθεου’, ως μια εκτεταμένη βιβλιογραφική αναφορά στην παράδοση του αγνωστικισμού και του αθεϊσμού. Ο Χίτσενς ήθελε να δείξει ότι η σκέψη του ανήκει σε μια παράδοση αγνωστικισμού κι αθεϊσμού που ξεκινά από την Αρχαία Ελλάδα και Ρώμη και συνεχίζει να αναπτύσσεται μέχρι και τις μέρες μας. Το αποτέλεσμα είναι μια ανθολογία που απλώνεται σε όλα τα είδη γραφής (από την ποίηση μέχρι το φιλοσοφικό δοκίμιο) και καλύπτει το πλήρες φάσμα σχεδόν της ιστορίας του αθεϊσμού (από το Λουκρήτιο μέχρι και το Ρίτσαρντ Ντόκινς). Κι είναι φυσικά αναπόφευκτο μια τέτοια ανθολογία να έχει πάντα, εξ ορισμού σχεδόν, και τις παραλήψεις της.

Το προσωπικό μου παράπονο είναι ότι αφήνει εκτός το εξαιρετικό δοκίμιο του Ράσελ, ‘Γιατί δεν είμαι Χριστιανός’. Δεν πειράζει όμως. Το το πολύ συγκινητικό αυτοβιογραφικό δοκίμιο της Άιαν Χίρσι Άλι, ‘Πως (και γιατί) έγινα άπιστη’, με το οποίο και κλείνει η ανθολογία, υπερκαλύπτει την παράλειψη:

Όταν τελικά παραδέχτηκα ότι ήμουν άπιστη, ήταν διότι απλώς δεν μπορούσα πια να παριστάνω την πιστή. Η εγκατάλειψη του Αλλάχ ήταν μια μακρά και επίπονη διαδικασία, και προσπάθησα να αντισταθώ όσο μπορούσα. Σε όλη μου τη ζωή ήθελα να είμαι μια καλή θυγατέρα της πατριάς μου και αυτό σήμαινε, πάνω απ’ όλα, ότι έπρεπε να είμαι μια καλή μωαμεθανή, που είχε μάθει να υπακούει στις εντολές του Θεού – που, στην πράξη, σήμαινε υποταγή στον αδελφό μου, στον πατέρα μου και αργότερα στον άντρα μου.

Και πιο κάτω:

Τελικά, φαντάζομαι ότι ήταν τα βιβλία και τα αγόρια που με έσωσαν. Όσες σκληρές προσπάθειες και αν κατέβαλα για να υποταγώ στο θέλημα του Αλλάχ, η επιθυμία μέσα μου δεν έλεγε να σβήσει – σεξουαλική επιθυμία, πραγματική και επείγουσα, που ακόμα και το ενδεχόμενο της Κόλασης δεν μπορούσε να καταπνίξει. Ντρεπόμουν που ένιωθα έτσι, αλλά όταν ο πατέρας μου μου ανακοίνωσε ότι θα με πάντρευε με έναν ξένο, συνειδητοποίησα ότι δεν μπορούσα να κλειδωθώ για πάντα στην κρεβατοκάμαρα ενός άντρα που με άφηνε αδιάφορη.

Το έσκασα. Κατέληξα στην Ολλανδία.

Στο ελληνικό σχολείο (Θρησκευτικά Β’ Λυκείου), τα παιδιά διδάσκονται ότι «έχει επισημανθεί τεκμηριωμένα ότι η έλλειψη σωστής θρησκευτικής αγωγής δημιουργεί το ψυχικό κενό και την υπαρξιακή αγωνία, που χαρακτηρίζουν το σύγχρονο άνθρωπο. Στο βάθρο του Θεού οι οπαδοί του υλιστικού ευδαιμονισμού και της ατομικής χρησιμοθηρίας τοποθετούν και λατρεύουν τα είδωλα της σαρκολατρίας και της ηδονιστικής εγωπάθειας.» Βιβλία κι αγόρια. Αυτό ήταν το μυστικό της Χίρσι Άλι.

Τον Ιανουάριο του 2010, κυκλοφόρησε το ευρωβαρόμετρο με θέμα ‘Επιστήμη και Τεχνολογία’. Σε ένα από τα κεφάλαια της αναφοράς, η έρευνα προσπαθεί να μετρήσει πόσοι πολίτες πιστεύουν ότι ‘εξαρτόμαστε πάρα πολύ από την επιστήμη και όχι αρκετά από την πίστη’. Στην Ελλάδα, μόνο το 19% διαφώνησε. Οι υπόλοιποι, είτε ήταν ουδέτεροι, είτε πιστεύανε ότι χρειάζεται να αυξηθεί ο ρόλος της πίστης στον πολιτισμό μας. Υποπτεύομαι ότι το ποσοστό των διαφωνούντων σήμερα θα ήταν ακόμη μικρότερο. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψουμε μακριά για να δούμε που οδηγεί η αλαζονική βεβαιότητα για τη μία και μοναδική αλήθεια.

Βιβλία κι αγόρια. Και κορίτσια. Κι ίσως το σκάσουμε κι εμείς σύντομα.

Αντί επιλόγου: Το ‘Η Βίβλος του Άθεου’ αποτελεί μια πολύ χρήσιμη αναφορά, αλλά δεν μπορεί να σταθεί μόνο του στη βιβλιοθήκη μας. Χρειάζεται να συνοδευτεί από το ‘Ο Θεός δεν είναι μεγάλος’ του Κρίστοφερ Χίτσενς και το εκπληκτικό ντοκιμαντέρ, παραγωγής BBC, του Τζόναθαν Μίλερ, ‘Αθεϊσμός: μια σύντομη ιστορία της δυσπιστίας’.

Ryuichi Sakamoto

2012-12-01T12:07:00.001+02:00

Οι μουσικές μου επιλογές κινούνται συνήθως μέσα από μια σειρά εμμονών. Την τελευταία περίοδο έχω την τάση να μην μπορώ να αποφύγω τη μουσική του Ryuichi Sakamoto. Ιδιαίτερα δε, τις συνεργασίες του με τον Alva Noto και τους ηλεκτρονικούς θορύβους του.

Η Εταιρεία: ο σημαντικότερος θεσμός στον κόσμο

2012-11-30T19:23:00.000+02:00

Σχόλιο για το βιβλίο ‘Η εταιρεία’, των Τζον Μικλεθουέιτ, Αντριάν Γούλντριτζ. (Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 25, Νοέμβριος 2012)

Ο Τόπος

Σκούρα κοστούμια, γκρίζα πουκάμισα, μονόχρωμες γραβάτες, μικρή βαλίτσα (που μπορεί να περάσει με ταχύτητα τον έλεγχο αποσκευών, αλλά και να χωράει αλλαξιές τριών ημερών τουλάχιστο). Με το iPod να τους προστατεύει από την ανεξέλεγκτα ακαθόριστη φωνή του Κόσμου, έχουν το βλέμμα τους στραμμένο στο φορητό τους υπολογιστή. Ο δικός τους κόσμος είναι ο κόσμος της αλληλογραφίας που πρέπει να απαντηθεί πριν από την επόμενη πτήση, της παρουσίασης που θα έπρεπε να είναι ήδη έτοιμη, της συμφωνίας που δεν λέει να κλείσει, της ανάλυσης που πρέπει να μεταφραστεί σε κάποια παράξενη γλώσσα.

Μπορώ να τους ξεχωρίσω από μακριά. Είναι οι δικοί μου άνθρωποι. Έχω περάσει ατέλειωτες ώρες μαζί τους, σε αίθουσες αναμονής αεροδρομίων, σε εστιατόρια ξενοδοχείων, ή στις διάφορες αίθουσες συνεδριάσεων, όπου έχουμε την τάση να περνάμε τις περισσότερες ώρες της ημέρας μας. Η ζωή του συμβούλου επιχειρήσεων είναι καταδικασμένη να κινείται σε ένα γεωγραφικό limbo, ανάμεσα και πέρα από γεωγραφικά σύνορα. Κινείται σε έναν τόπο που εξελίσσεται μάλλον αυτόνομα από τον υπόλοιπο πλανήτη και, πολύ συχνά, έξω από τον έλεγχό του. Έναν τόπο που, αν και δημιούργημα πολιτικών διεργασιών, βρίσκεται σήμερα στη θέση όχι μόνο να αποφεύγει τα όρια της πολιτικής, αλλά ενίοτε και να τα καθορίζει.

Η Ιστορία

Ένας τόπος αποκτά συνείδηση, όταν αποκτά συνείδηση της ιστορίας του. Όταν ξεπερνά τη ναΐφ μυθολογία του και στέκεται απέναντι στο παρελθόν με την απόσταση που του επιτρέπει ο χρόνος και η νηφάλια αξιολόγηση. ‘Η Εταιρεία’ των Μικλεθουέιτ & Γούλντριτζ (διευθυντής και αρχισυντάκτης, αντίστοιχα, του περιοδικού Economist) επιχειρεί ακριβώς αυτό. Την καταγραφή της ιστορίας «μιας ιδέας που άλλαξε τον κόσμο». Ο παχύσαρκος καπιταλιστής με το πούρο και το ημίψηλο, μπορεί να είναι χρήσιμος ως καρικατούρα στα χέρια του γελοιογράφου του The New Yorker, αλλά πάσχει από το ίδιο μειονέκτημα που πάσχουν όλες οι απλουστεύσεις: ούτε υπάρχει, αλλά ούτε και υπήρξε ποτέ. Ο πραγματικός καπιταλιστής είναι ένας από εμάς. Άλλοτε ρομαντικός επιχειρηματίας που θέλει να αλλάξει τον κόσμο με την μοναδική του ιδέα. Άλλοτε κοινότυπος και βαρετός διεκπεραιωτής. Άλλοτε πιο σκληρός κι από τους χειρότερους εφιάλτες μας.

Όποια κι αν είναι όμως η εντύπωση (δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη) που έχουμε για τους πρωταγωνιστές αυτής της περίπλοκης υπόθεσης, η ιστορία της Εταιρείας είναι η ιστορία του κόσμου μας. Ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός, με την εξάπλωση του καπιταλισμού σε ολόκληρο τον πλανήτη και την δίχως προηγούμενο ανάπτυξη της Δύσης, ξεκινά με το Βρετανικό νόμο περί ανωνύμων εταιρειών του 1862:

Σύμφωνα με την πρόβλεψη του Χέγκελ, θεμέλιο της νεότερης κοινωνίας θα ήταν το κράτος - για τον Μαρξ, η κολεκτίβα - για τον Λένιν και τον Χίτλερ, το πολιτικό κόμμα. Στους προνεωτερικούς χρόνους, ολόκληρη ακολουθία από αγίους και σοφούς είχαν ισχυριστεί το ίδιο για την ενοριακή εκκλησία, το φεουδαλικό τιμάριο, τη μοναρχία. Ο μεγαλόστομος ισχυρισμός του μικρού αυτού βιβλίου είναι πως τελικά όλοι τους έσφαλαν. Ο σημαντικότερος θεσμός στον κόσμο είναι η εταιρεία: σ’ αυτόν βασίστηκε η ευημερία της Δύσης, αυτός συνιστά την πιο αξιόπιστη ελπίδα για το μέλλον της λοιπής υφηλίου.

Η Αρχή

Η Εταιρεία δεν ήταν ωστόσο προϊόν της αγοράς, ή κάποιας τεχνολογικής καινοτομίας. Ήταν ένας θεσμός που κατασκευάστηκε για να αυξήσει την αποδοτικότητα του εθνικού κράτους. Ως το μακρύ χέρι του μονάρχη, σχεδιάστηκε για να αυξήσει την αποτελεσματικότητα ιμπεριαλιστικών μηχανισμών που φιλοδοξούσαν, και το πέτυχαν, να ικανοποιήσουν την απληστία της Ευρωπαϊκής αριστοκρατίας. Η Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών, «διέθετε δικό της στρατό, εξουσίαζε ένα τεράστιο τμήμα της υφηλίου,» και «δημιούργησε μια από τις πλέον εκτενείς δημόσιες υπηρεσίες σε παγκόσμιο επίπεδο». Βασανιστήρια, υποδούλωση πληθυσμών, εμφύλιοι πόλεμοι – η σύγχρονη ιστορία της Εταιρείας ξεκινά με την επιβολή μονοπωλίων και αποκλειστικών περιοχών εκμετάλλευσης.

Δεν είναι παράξενο λοιπόν που οι πιο σφοδροί αντίπαλοι αυτής της νέας ιδέας ήταν οι υπέρμαχοι του οικονομικού φιλελευθερισμού. Η Εταιρεία δεν ήταν ένας ακόμη συντελεστής στο παιχνίδι της ελεύθερης αγοράς, αλλά (στην καλύτερη περίπτωση) μια συγκεκαλυμμένη κολεκτίβα, ή (στη χειρότερη περίπτωση) επαχθής μετάλλαξη του μερκαντιλισμού.

Ο Άνταμ Σμιθ (1723-1790), ο οποίος ανέπτυξε μια εμμονή με τα αίσχη της Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών στη Βεγγάλη, διαμαρτυρόταν για δύο βασικά πράγματα. Πρώτον, κατέκρινε το ότι οι προνομιούχες εταιρείες κατείχαν μονοπώλια (μολονότι αυτές, ήδη όταν έγραφε τις απόψεις του, διαλύονταν από τον ανταγωνισμό, είτε τον θεσμοθετημένο επισήμως είτε τον άτυπο). Για τον Σμιθ, οι προνομιούχες εταιρείες ήταν «επαχθείς ή άχρηστες» και «διαστρέβλωναν ή παρεμπόδιζαν» το εμπόριο. Δεύτερον, θεωρούσε ότι οι μετοχικές εταιρείες ήταν εκ φύσεως λιγότερο αποτελεσματικές από τους μεμονωμένους εμπόρους.

Η εξέλιξη όμως της Εταιρείας αποδείχτηκε πολύ πιο συναρπαστική και απρόβλεπτη. Περνώντας από τα χέρια του μονάρχη, στα χέρια των μεγάλων μονοπωλίων, και (ξανά) στα χέρια του κράτους, η Εταιρεία κατέληξε σήμερα στην εποχή των διοικητικών στελεχών και της χρηματιστηριακής αγοράς. Και παρά το μύθο της Εταιρείας που διαρκώς διογκώνεται μέχρι να ελέγξει τα πάντα, του μονοπωλίου που καταπίνει τον ανταγωνισμό και του καπιταλισμού που οδηγεί στον ολοκληρωτισμό και την εξαθλίωση, η πραγματικότητα είναι μάλλον αρκετά διαφορετική. Ο ιμπεριαλισμός δεν ήταν το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, αλλά η παιδική του αρρώστια. (Η αξία της U.S. Steel ήταν κάποτε «ίση με τα 2/3 του συνολικού χρήματος (κέρματα και χαρτονομίσματα) που βρισκόταν σε κυκλοφορία στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών» και η παραγωγή της αντιστοιχούσε στα «2/3 της συνολικής αμερικανικής παραγωγής χάλυβα». Όχι μόνο δεν υπάρχουν πια τόσο τεράστιες εταιρείες, αλλά και δυσκολεύομαι να φανταστώ πως θα μπορούσαν να υπάρξουν.)

Η συνέχεια

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι η εξέλιξη του θεσμού της Εταιρείας είναι ταυτόσημη με κάποιον παράξενο αυτοματισμό προόδου. Η συζήτηση και η πολιτική διαμάχη γύρω από το ρόλο της Εταιρείας στην ζωή μας παραμένει θερμή όσο ποτέ. (Ο Τσόμσκι πιστεύει ότι οι Εταιρείες αποτελούν ακόμη το χειρότερο εχθρό της δημοκρατίας. Ο Χάγιεκ φοβάται ότι ο πολίτης που περνά τη ζωή του εργαζόμενος για μια μεγάλη Εταιρεία, κινδυνεύει να καταλήξει να σκέπτεται μονάχα ως όργανό της.) Αν και η δύναμή της να μεταλλάσσεται και να επιβιώνει είναι πια δύσκολο να αμφισβητηθεί, δεν είμαστε όλοι έτοιμοι να την αποδεχτούμε ως «την πιο αξιόπιστη ελπίδα για το μέλλον».

Οι Μικλεθουέιτ & Γούλντριτζ στον επίλογο της εξαιρετικής τους εργασίας, περιγράφουν τρεις πιθανές προοπτικές για το θεσμό της Εταιρείας. Η πρώτη, «θεωρεί ότι μια χούφτα από εταιρικά μεγαθήρια επιδιώκουν ‘να κατακτήσουν τον κόσμο εν κρυπτώ και παραβύστω’» – η θεωρία της μεγάλης καπιταλιστικής συνομωσίας. Η δεύτερη, βλέπει «ότι οι εταιρίες οδηγούνται σε μια σταδιακή απίσχνανση». Η τρίτη, που είναι πιθανότατα και η πιο ελκυστική, θέλει την εταιρεία να «έχει πλέον πάψει να είναι το βασικό δομικό στοιχείο της σύγχρονης οικονομίας. Τη θέση της θα πάρει το ‘δίκτυο’.»

Όποιο κι αν είναι το μέλλον της, η εταιρεία είναι ο τόπος μας. Μπορεί κανείς να ανατριχιάζει από την αγριότητα της προϊστορίας της, ή και να ενθουσιάζεται από το δυναμισμό της εξέλιξής της. Είναι όμως πρακτικά αδύνατο να περάσει κανείς τη ζωή του χωρίς να συνδέσει κάποια πτυχή της με τον τόπο της Εταιρείας. Αν δεν καταφέρνουν οι Μικλεθουέιτ & Γούλντριτζ να μας πείσουν ότι η Εταιρεία αποτελεί το μέλλον μας, δεν αφήνουν κανένα περιθώριο να αμφισβητηθεί ότι αποτελεί το παρελθόν μας. Από τους ακτιβιστές κατά της παγκοσμιοποίησης, μέχρι και τους συμβούλους επιχειρήσεων με τα σκούρα κοστούμια, η Εταιρεία είναι το αναπόφευκτο σημείο επαφής.

Lincoln

2012-11-25T12:24:00.001+02:00

Τον ερχόμενο Ιανουάριο βγαίνει στους κινηματογράφους η καινούρια ταινία του Steven Spielberg, Lincoln. Όποια κι αν είναι η άποψη που μπορεί να έχει κανείς για τον ίδιο και το έργο του, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την τεράστια επιρροή του στην εξέλιξη της πολιτικής ζωής στις ΗΠΑ. Αλλά και γενικότερα στην εξέλιξη της πολιτικής ζωής του Δυτικού κόσμου.

Αξίζει, πριν δούμε την ταινία του Spielberg, να διαβάσουμε το εξαιρετικό μυθιστόρημα/βιογραφία του Gore Vidal, Lincoln. Σίγουρα μια από τις καλύτερες πολιτικές βιογραφίες που έχουν ποτέ κυκλοφορήσει. (Εγώ πάντως το διάβασα μέσα σε 4 ημέρες χωρίς να μπορώ να σηκώσω κεφάλι.)

Για τους φίλους της scifi λογοτεχνίας, διασκεδαστικό είναι και το Abraham Lincoln: Vampire Hunter, του Seth Grahame-Smith. (Αν και η ταινία με τον ίδιο τίτλο ήταν παντελώς αποτυχημένη, βαρετή και, σε κάποια σημεία, απλώς αστεία.)

Φιλελεύθερες αρχές για την Ελλάδα της Ευρώπης

2012-11-17T12:55:00.001+02:00

Άρθρο μου μαζί με τους φίλους Φώτη Περλικό και Δημήτρη Σκάλκο στο διαδικτυακό τόπο propolitix.

Την περίοδο της Μεταπολίτευσης η Ελλάδα βίωσε μια πρωτόγνωρη οικονομική ανάπτυξη, κοινωνική ευημερία και συμμετείχε ενεργά στη ζωή της διεθνούς κοινότητας. Την ίδια στιγμή όμως, αδιαφόρησε για τη βαθμιαία καταστροφή της παραγωγικής βάσης, για την αποδιάρθρωση της κοινωνικής συνοχής, τη συνεχή υποβάθμιση του ανθρωπογενούς και φυσικού περιβάλλοντος, την ισονομία και την ποιότητα της λειτουργίας του πολιτεύματος, την ανεργία και την προβληματική κοινωνική κινητικότητα, τις ελάχιστες ευκαιρίες για τους νέους μας, τη διαφθορά που εκμαύλισε συνειδήσεις και γιγάντωσε το δημόσιο χρέος.

Η συνολική απαξίωση του πολιτικού συστήματος δεν προσφέρει τίποτε. Αντίθετα, ρίχνει νερό στον μύλο της κοινωνικής οργής, της πολιτικής απάθειας, των πολιτικών άκρων, αλλά και διαφόρων νεοεμφανιζόμενων λαϊκισμών και λαϊκιστών που επιχειρούν να αποκομίσουν πολιτικά οφέλη. Οφείλουμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τα αίτια της σημερινής κατάρρευσης και να εξάγουμε τα ορθά συμπεράσματα προκειμένου δώσουμε διέξοδο στην κρίση και να μην επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος.

Οι ιδέες έχουν συνέπειες, κάτι που λησμονήσαμε στα χρόνια της επίπλαστης ευμάρειας. Συχνά, και ενίοτε σκόπιμα, κακοποιήσαμε αρχές και ιδέες, με αποτέλεσμα τελικά να τις αχρηστεύσουμε προς μοναδικό όφελος της αναπαραγωγής του σημερινού χρεοκοπημένου συστήματος και των παραδοσιακών ιδεολογημάτων της Αριστεράς και της Δεξιάς. Πρόκειται για ιδεολογήματα που συσκοτίζουν τις ουσιαστικές διαφοροποιήσεις που σχηματοποιούνται ολοκάθαρα σήμερα:

- Ανάμεσα στις δυνάμεις που επιθυμούν τη με κάθε τρόπο συμμετοχή της Ελλάδας στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, καθώς η ευρωπαϊκή οικογένεια παρέχει όχι μόνο αναγκαίες ευκαιρίες οικονομικής ευημερίας αλλά και το αξιακό πλαίσιο του νέου ελληνισμού. Και ανάμεσα σε όσους επιθυμούν την επιστροφή σε μια φαντασιακή «κλειστή» κοινότητα στενών οριζόντων και μηδενικών προοπτικών.

- Ανάμεσα στις δυνάμεις που επιθυμούν ένα ευέλικτο και αποτελεσματικό κράτος, το οποίο απελευθερώνει τη δημιουργικότητα των ατόμων προς όφελος του συνόλου της κοινωνίας, και στις δυνάμεις που υπεραμύνονται ενός αδιέξοδου κρατισμού που καταπνίγει κάθε πρωτοβουλία από την οποία δεν αποκομίζει ίδιον όφελος.

Σήμερα καλούμαστε να επαναπροσδιορίσουμε τις αρχές και ιδέες μας. Οι ιδέες που εμείς επικαλούμαστε έχουν όνομα. Είναι οι ιδέες του σύγχρονου φιλελευθερισμού. Ενός φιλελευθερισμού χωρίς επιθετικούς προσδιορισμούς, που προσαρμόζεται στις απαιτήσεις και τις ιδιαιτερότητες κάθε χώρας. Ενός φιλελευθερισμού απαλλαγμένου από ιδεολογικές αγκυλώσεις και δογματικές ερμηνείες, ανοιχτού στα νέα ρεύματα και σε συνεχή διάλογο με συγγενείς χώρους αναζητώντας κοινούς τόπους συν-αντίληψης.

Η οικονομική και κοινωνική πρόοδος μπορεί να επιτευχθεί και να διατηρηθεί μόνο μέσα από την ανάπτυξη και την κατοχύρωση των θεσμών της ανοιχτής κοινωνίας και οικονομίας. Οι θεσμοί της ανοιχτής κοινωνίας είναι εκείνοι οι οποίοι διασφαλίζουν την ανεκτικότητα, τον πλουραλισμό, τον διαρκή και ειλικρινή διάλογο, και αποτελούν προϋπόθεση ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών. Μία δυναμική και εύρωστη κοινωνία των πολιτών αποτελεί τον εγγυητή της ατομικής και κοινωνικής ευημερίας, του δημοκρατικού πολιτεύματος και της κοινωνικής ειρήνης. Οι θεσμοί της ανοιχτής οικονομίας είναι εκείνοι οι οποίοι καθορίζουν τους κανόνες που ρυθμίζουν το πλαίσιο της οικονομικής δραστηριότητας, με τη διεύρυνση των αγορών, την κατοχύρωση του ανταγωνισμού και την αποτελεσματική ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας, αποτρέποντας παράλληλα την εγκαθίδρυση μονοπωλίων και την κυριαρχία προσοδοθηρικών ομάδων ειδικών συμφερόντων.

Ταυτόχρονα απαιτείται η ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού συστήματος κοινωνικής προστασίας. Ένα σύστημα κοινωνικής προστασίας απαλλαγμένο από τα βαρίδια του σημερινού κοινωνικού κράτους, το οποίο στρεβλώνει τις αγορές, περιορίζει τις δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης, συμβάλλει στον εκτροχιασμό της δημόσιας οικονομίας, και τελικά αποτυγχάνει να προστατεύσει αποτελεσματικά εκείνους που πραγματικά το χρειάζονται, διευρύνοντας τις υπάρχουσες οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες. Απαιτείται ένα σύστημα κοινωνικής προστασίας το οποίο διασφαλίζει επαρκείς ευκαιρίες ανάπτυξης και ολοκλήρωσης σε κάθε πολίτη και παρέχει ένα λειτουργικό «δίχτυ ασφάλειας» στους ασθενέστερους συμπολίτες μας, όπως επιβάλλουν οι ηθικοί κανόνες αλλά και οι οικονομικές αναγκαιότητες.

Τριάντα ένα χρόνια μετά την είσοδο της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, οι επόμενοι μήνες θα καθορίσουν αν η Ελλάδα θα παραμείνει μέλος του στενού πυρήνα της ευρωπαϊκής οικογένειας ή αντίθετα θα οπισθοχωρήσει στη διεθνή περιθωριοποίηση, τον οικονομικό μαρασμό και την κοινωνική ανασφάλεια, με ανυπολόγιστες συνέπειες για το βιοτικό μας επίπεδο και τις προοπτικές μας.

Prosperity Vs. Economic Freedom

2012-11-12T11:09:00.001+02:00

Στο παρακάτω γράφημα, αντιπαραθέτω το δείκτη Ευημερίας με το δείκτη Οικονομικής Ελευθερίας.

Είναι αλήθεια ότι οι στατιστικοί συσχετισμοί δεν επαρκούν ως εργαλεία για να μας οδηγήσουν σε οποιοδήποτε συμπέρασμα. Μπορούν όμως συχνά να βοηθήσουν τη σχετική θεωρητική συζήτηση και να κατευθύνουν το χώρο της έρευνάς μας.
ΠΗΓΕΣ:

Τζόζεφ, όπως Τζόζεφ Κόνραντ – Άντον, όπως Άντον Τσέχωφ

2012-10-30T19:27:00.000+02:00

Σχόλιο για το βιβλίο ‘Τζόζεφ Άντον’, του Σαλμάν Ρουσντί. (Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 24, Οκτώβριος 2012)

Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που περνάει από το μυαλό του όταν μαθαίνει ότι ένας φανατικός θρησκευτικός ηγέτης τον είχε καταδικάσει σε θάνατο; «Είμαι νεκρός. Αναρωτήθηκε πόσες μέρες τού απέμεναν να ζήσει και σκέφτηκε πως η απάντηση πιθανότατα ήταν κάποιος μονοψήφιος αριθμός.» Το ασυγχώρητο έγκλημά του είναι η συγγραφή ενός βιβλίου. Λέξεις στο χαρτί. Τίποτα περισσότερο. Ένα μυθιστόρημα που ο αυτόκλητος δικαστής του δεν είχε πιθανά καν διαβάσει. Και βλέπει τον κόσμο του να «καταρρέει ολόγυρά του» και να περνά τα επόμενα εννιά χρόνια της ζωής του κυνηγημένος από παρανοϊκούς δολοφόνους και οργισμένα πλήθη.

14 Φεβρουαρίου 1989: Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης του Ιράν, καταδικάζει τον Σαλμάν Ρούσντι σε θάνατο:

«Ενημερώνω τον περήφανο μουσουλμανικό λαό όλου του κόσμου ότι ο συγγραφέας του βιβλίου των Σατανικών Στίχων, το οποίο είναι εναντίον του Ισλάμ, του Προφήτη και του Κορανίου, καθώς και όσοι συμμετείχαν στην έκδοσή του και γνωρίζουν το περιεχόμενό του, καταδικάζονται σε θάνατο. Ζητώ από όλους τους μουσουλμάνους να τους εκτελέσουν όπου τους βρουν.»

Δεν είναι λοιπόν παράξενο που όταν αποφασίζει να γράψει γι αυτή την περίοδο της ζωής του αναζητά κάποια απόσταση ασφαλείας. Το ‘Τζόζεφ Άντον’ είναι η ιστορία του Σαλμάν Ρουστί γραμμένη από τον ίδιο σε τρίτο πρόσωπο, ως κάτι που έχει συμβεί σε κάποιον άλλο. Ως μια αλλόκοτη ιστορία φαντασίας για έναν συγγραφέα που ένα του μυθιστόρημα προκαλεί την οργή του αρχηγού μιας θρησκευτικής σέχτας, οδηγεί τον ίδιο σε μια ζωή κινητής εξορίας και περισσότερους από πενήντα συνανθρώπους του στο θάνατο.

Αυτό που συχνά ξεχνάμε είναι ότι η ελευθερία της έκφρασης δεν μπορεί να περιορίζεται στο βολικό λόγο – το λόγο που χαϊδεύει τα πλήθη και χειροκροτείται από τις πλειοψηφίες. Αυτός ο λόγος δεν χρειάζεται την προστασία μας. Ξεχνάμε ότι η ελευθερία της έκφρασης έχει νόημα μονάχα αν περιλαμβάνει και το λόγο που προσβάλει, το λόγο που ξεπερνά τις αντοχές μας. Αν η προσβολή κάποιας ομάδας, με οποιοδήποτε πρόσχημα, θεωρηθεί αρκετή ώστε να οδηγήσει στον περιορισμό της ελευθερίας του λόγου, τότε κανένας λόγος δεν μπορεί να επιβιώσει. Δεν υπάρχει τίποτα απολύτως (τίποτα που να έχει κάποια σημασία τουλάχιστο) που να μην προσβάλει τις απόψεις, τις ιδέες ή τα πιστεύω κάποιου ανθρώπου, ή κάποιας ομάδας. Αν επιτρέπαμε όμως στην «προσβολή» να καθορίσει τα όρια της έκφρασής μας, πολύ σύντομα θα έπρεπε να αποχαιρετίσουμε κάθε μορφή τέχνης, κάθε είδους επιστήμη, κάθε ελπίδα διαλόγου.

Ο Μίλαν Κούντερα έγραφε παλαιότερα ότι «από την όλη θλιβερή ιστορία το πιο θλιβερό δεν είναι η ετυμηγορία του Χομεϊνί (που απορρέει από μιαν αποτρόπαιη αλλά συνεπή λογική), είναι η ανικανότητα της Ευρώπης να υπερασπιστεί και να εξηγήσει (να εξηγήσει υπομονετικά στον εαυτό της και στους άλλους) την κατεξοχήν, ευρωπαϊκή τέχνη, την τέχνη του μυθιστορήματος• μ’ άλλα λόγια, να εξηγήσει και να υπερασπιστεί τον δικό της πολιτισμό. Τα ‘τέκνα του μυθιστορήματος’ εγκατέλειψαν την τέχνη που τα διαμόρφωσε. Η Ευρώπη, η ‘κοινωνία του μυθιστορήματος’, εγκατέλειψε η ίδια τον εαυτό της.»

Όπως κι ο Κούντερα, ο Ρουσντί δεν εντυπωσιάζεται τόσο από τη στάση της «ομάδας του Θεού», ή τη μανία του πλήθους που την ακολουθεί, όσο από τον σχετικιστικό κυνισμό των συναδέλφων του. («Εξίσου καταθλιπτικές με την ισλαμική εκστρατεία ήταν οι επιθέσεις από τα αριστερά.») Το έργο του μετατρέπεται σε «προσβολή» κι ο Ρουσντί μεταμορφώνεται σε σατανικό προβοκάτορα που στρέφεται ενάντια στο μουσουλμανικό λαό.

«Του πήρε περισσότερα από τέσσερα χρόνια για να γράψει το βιβλίο. Αργότερα, όταν κάποιοι επιχείρησαν να το υποβιβάσουν στο επίπεδο μιας «προσβολής», εκείνος ήθελε να απαντήσει, Μπορώ να προσβάλω μέσα σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα. Όμως δεν προκάλεσε εντύπωση στους αντίπαλούς του το γεγονός ότι ένας σοβαρός συγγραφέας θα διέθετε το ένα δέκατο της ζωής του δημιουργώντας κάτι τόσο χοντροκομμένο όσο μια προσβολή. Αυτό συνέβη επειδή αρνούταν να τον θεωρήσουν σοβαρό συγγραφέα. Προκειμένου να επιτεθούν στον ίδιο και στο έργο του, ήταν απαραίτητο να τον παρουσιάσουν σαν έναν κακό άνθρωπο, έναν αποστάτη, έναν προδότη, έναν ανέντιμο κυνηγό φήμης και πλούτου, έναν οπορτουνιστή με ανάξιο λόγου έργο, έναν άνθρωπο που είχε «επιτεθεί στο Ισλάμ» με μόνο στόχο το προσωπικό όφελος. Αυτό ήταν το νόημα της συχνά επαναλαμβανόμενης φράσης: Το έκανε εσκεμμένα.

Μα εννοείται ότι το έκανε εσκεμμένα. Πως θα μπορούσε να γράψει κανείς διακόσιες πενήντα χιλιάδες λέξεις τυχαία;»

Με την ιστορία των Σατανικών Στίχων επιτρέψαμε να παρασυρθούμε σε μια περιπέτεια χωρίς ορατό τέλος. Πριν από λίγα χρόνια, η όλη παράνοια της «προσβολής» επαναλήφθηκε με αφορμή τα λεγόμενα «σκίτσα του Μωάμεθ». Σήμερα, ζούμε τον παραλογισμό της θρησκευτικής βίας να κλιμακώνεται ξανά με αφορμή μια κακοφτιαγμένη ταινία στο youtube. Μια ταινία που θα περνούσε παντελώς απαρατήρητη αν δεν την είχε φέρει στην επιφάνεια ο δήθεν εξοργισμένος όχλος με τη δολοφονική του μανία. Κάθε φορά που κάποιος σηκώσει την κάρτα της «προσβολής», κρυβόμαστε μουδιασμένα πίσω από την ασφάλεια του σχετικισμού: για κάποιον παράξενο λόγο, δεν ευθύνεται ο παρανοϊκός δολοφόνος, αλλά αυτός που πρόσβαλε τα ευαίσθητα αισθήματά του.

20 Σεπτεμβρίου 2012: η εφημερίδα Η ΑΥΓΗ, με αφορμή την έκδοση του ‘Τζόζεφ Άντον’, φαίνεται να επιμένει ότι η ιστορία των Σατανικών Στίχων δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένα διαφημιστικό κόλπο του οπορτουνιστή Ρουσντί.

«έβλεπε τη φήμη αλλά και τις μετοχές του στο εκδοτικό χρηματιστήριο και τη βιομηχανία του θεάματος να εκτινάσσονται σε ύψη που ούτε είχε φανταστεί. Αναμφίβολα φοβήθηκε, ένιωσε την ανασφάλεια του διωγμού, έζησε μια περιπέτεια, αυτή που περιγράφει αρκούντως γλαφυρά στο ανά χείρας αυτοβιογραφικό βιβλίο του. Ωστόσο, ήταν ο άνθρωπος που "βρέθηκε στο κατάλληλο σημείο την κατάλληλη στιγμή", καθώς κατόρθωσε να μετατρέψει εκείνον τον απειλητικό φετφά σε "πρώτο λαχνό" του λαχείου. [...] Κατά "σατανική" σύμπτωση το βιβλίο του Ρούσντι κυκλοφορεί την ώρα που ο αραβικός και μουσουλμανικός κόσμος εκφράζει την οργή του για μια ταινία που θεωρεί ότι προσβάλλει τη θρησκευτική του πίστη.»

Κατά «σατανική» όντως σύμπτωση, η αντίδραση του θρησκευτικού φονταμενταλισμού παραμένει η ίδια κι ο αριθμός των θυμάτων αυξάνεται. Με μόνη αφορμή μερικές λέξεις στο χαρτί, μερικές εικόνες στο διαδίκτυο. Τίποτα περισσότερο.

Κλίνοντας το ‘Τζόζεφ Άντον’, ο συγγραφέας αναρωτιέται αν η μάχη γύρω από τους Σατανικούς Στίχους είχε καταλήξει σε νίκη ή σε ήττα. «Η κυκλοφορία του βιβλίου δεν είχε εμποδιστεί, ούτε και ο συγγραφέας του εμποδιζόταν να γράφει, μα οι νεκροί δεν έπαυαν να είναι νεκροί – ενώ είχε δημιουργηθεί και ένα κλίμα φόβου που δυσκόλευε τη δημοσίευση βιβλίων όπως το δικό του ή ακόμη και τη συγγραφή τους.» Κι είναι αυτή ακριβώς η αμέλειά μας να αντιστρατευτούμε αυτό το «κλίμα φόβου» που δημιουργεί το χώρο της βίας. Ορίζοντας ως Βλασφημία το ‘κάποιος είπε κάτι που δεν μου άρεσε’, σπρώχνουμε τον πολιτισμό μας στην παρακμή της σιωπής.

Υποπτεύομαι ότι ούτε κι ο Χομεϊνί περίμενε ότι η φετβά του θα οδηγούσε σε αυτή την απροσδόκητη επιτυχία: κανείς συγγραφέας δεν θα σταθεί πια μπροστά στο χαρτί χωρίς να έχει στο μυαλό του την απειλή της «προσβολής».

Η κακή εστίαση του Κοινωνικού Φιλελευθερισμού

2012-09-30T19:34:00.000+03:00

Σχόλιο για το βιβλίο ‘Κοινωνικός Φιλελευθερισμός’, του Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου. (Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 23, Σεπτέμβριος 2012)

Grace: What's the matter? You look strange.

Mel: I'm out of focus.

From the movie ‘Deconstructing Harry’ by Woody Allen

Η φιλελεύθερη βιβλιοθήκη στη γλώσσα μας είναι τόσο περιορισμένη που θα έπρεπε κανείς να είναι ευγνώμων για κάθε νέο βιβλίο που κυκλοφορεί και τολμά να φέρει στον τίτλο του κάποιο παράγωγο της λέξης ‘Φιλελευθερισμός’. (Ακολουθώντας μάλλον και τη γενικότερη απήχηση των φιλελεύθερων ιδεών στη χώρα μας, η βιβλιοπαραγωγή στο χώρο είναι κι αυτή εγκλωβισμένη σε μοναχικές προσπάθειες μερικών διανοούμενων.) Όταν λοιπόν έχουμε ένα τέτοιο βιβλίο στα χέρια μας, η όποια αστοχία του συγγραφέα έχει πολύ μικρότερη σημασία μπροστά στο ευχάριστο φαινόμενο της μιας ακόμη φωνής στη συζήτηση, των μερικών ακόμη σελίδων πολιτικού φετίχ.

Το «Κοινωνικός Φιλελευθερισμός’ έχει τον προφανή στόχο να εισάγει στο πολιτικό μας λεξιλόγιο ένα νέο πολιτικό ρεύμα (αυτό του κοινωνικού φιλελευθερισμού), και να σχεδιάσει ίσως και μια συνεκτική ιδεολογική ταυτότητα για το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας. Διαβάζοντας ωστόσο το βιβλίο, δεν είμαι βέβαιος ότι ξεκαθαρίζεται επαρκώς η ιδεολογική εικόνα της εγχώριας κεντροδεξιάς. Αυτό που, αναπάντεχα, όντως απαντιέται είναι το πώς αντιλαμβάνεται ένας μετριοπαθής συντηρητικός πολιτικός τις ιδέες της φιλελεύθερης παράδοσης: τα τέσσαρα πρώτα κεφάλαια αποτελούν μια εξιστόρηση, από την φιλοσοφική οπτική του συγγραφέα, της εξέλιξης των φιλελεύθερων ιδεών. Κι είναι μονάχα στο πέμπτο, και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, όπου συναντάμε ένα σκίτσο της έννοιας ‘κοινωνικός φιλελευθερισμός’.

Το ότι ο Κοινωνικός Φιλελευθερισμός παραμένει έννοια περισσότερο ευέλικτη από ότι μπορεί να ανεχθεί η πολιτική σαφήνεια, δεν είναι πιθανά ευθύνη του συγγραφέα. (Αν βέβαια ο όρος Κοινωνικός Φιλελευθερισμός επιχειρεί να αποδώσει στα ελληνικά τον όρο Social Liberalism, που εκπροσωπείται από την Ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά και ταυτίζεται σχεδόν με τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία, τότε τα προβλήματα του κειμένου ξεπερνούν το θεωρητικό επίπεδο. Η ταυτότητα της Νέας Δημοκρατίας, αντί να αποκτήσει συνεκτική μορφή, γίνεται ακόμη πιο ασαφής.) Μετά από δεκαετίες περιπλάνησης στο θολό τοπίο του ‘μεσαίου χώρου’, δεν επαρκεί ένας νέος πολιτικός όρος για να αποκτήσει μια πολιτική παράταξη πολιτική κατεύθυνση και φιλοσοφικό βάθος. Άλλωστε, είναι έτσι κι αλλιώς ιδιαίτερα δύσκολο να περιγράψεις μια έννοια. Πόσο μάλλον όταν η έννοια αυτή είναι παντελώς κενή περιεχομένου.

Το πολιτικό «μείγμα» του Κοινωνικού Φιλελευθερισμού

Από τον πρόλογο ήδη αρχίζει να γίνεται φανερή η δυσκολία του συγγραφέα. Τον πρόλογο υπογράφει ο ίδιος ο πρόεδρος της Ν.Δ. Αντώνης Σαμαράς, δίνοντας τον τόνο και του υπόλοιπου κειμένου: «Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός είναι ένα σύστημα ιδεών, το οποίο στηρίζεται στις εξής αξίες: ελευθερία, αξιοκρατία, δικαιοσύνη, πατρίδα, δημοκρατία, ασφάλεια, δημιουργικότητα.» Ο Κοινωνικός Φιλελευθερισμός (όπως τον ορίζει ο κ. Σαμαράς πάντα) μοιράζεται δηλαδή τις αξίες του με όλα σχεδόν τα κοινοβουλευτικά κόμματα. Αδυνατώ να φανταστώ κάποιο πολιτικό φορέα, σε οποιαδήποτε χώρα της Ευρώπης τουλάχιστο, που θα δήλωνε ότι είναι ενάντια σε κάποια από αυτές τις «αξίες». Αν όμως ένα «σύστημα ιδεών» ορίζεται με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να περιλαμβάνει τα πάντα, είναι καταδικασμένο να μην περιλαμβάνει τίποτα.

Ο Martin Amis, σε μια από τις πιο κομψές περιγραφές της λογοτεχνίας, ισχυρίζεται ότι το γράψιμο – σε όλες τις μορφές του - είναι μια «εκστρατεία κατά των κλισέ». Στην πολιτική λογοτεχνία, όπου ο πειρασμός της υπεραπλούστευσης είναι από τη φύση του είδους αναπόφευκτος, θα έπρεπε να είμαστε ακόμη πιο αυστηροί. Κι η δυσκολία να καλυφθεί το κριτήριο της αποφυγής των κλισέ, δεν περιορίζεται δυστυχώς στον πρόλογο. Το ίδιο το κείμενο ξεκινάει ως εξής:

«Ο φιλελευθερισμός στην βαθύτερη ουσία του είναι σκέψη χωρίς δόγμα. Είναι ένας τρόπος ζωής.»

Σε έναν πολιτισμό που έχει συνηθίζει να ερμηνεύει τις ιδεολογίες συναισθηματικά, δεν είναι παράλογο να ελπίζουμε ότι θα πάψουμε κάποτε να καταφεύγουμε σε ενστικτώδεις ερμηνείες των πολιτικών ιδεών. Τα ιδεολογικά ρεύματα δεν είναι τίποτα περισσότερο από πολιτικές παραδόσεις που συνδέονται στο χρόνο από ένα σύνολο (συνεκτικών στην καλύτερη περίπτωση, αντικρουόμενων συχνότερα από ότι θα θέλαμε να παραδεχτούμε) φιλοσοφικών αρχών και ιδεών. Ο φιλελευθερισμός είναι «σκέψη χωρίς δόγμα», όσο ο σοσιαλισμός είναι «αλληλεγγύη», ή ο κομουνισμός είναι «αγάπη». Είναι πολύ βαρετή η ιδέα ότι μια ολόκληρη παράδοση μπορεί να μετατραπεί στην ευκολία του «τρόπος ζωής».

Ναι μεν, αλλά...

Πολύ φοβάμαι ότι και το υπόλοιπο κείμενο συνεχίζει στην ίδια γραμμή σκέψης. Διαβάζουμε παρακάτω ότι ο φιλελευθερισμός βασίζεται στην αρχή της μεσότητας:

«[...] οι απώτερες καταβολές της φιλελεύθερης προβληματικής στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία μπορούν πράγματι να ανιχνευτούν στην πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης, εισάγοντας την έννοια της μεσότητας ως ηθικής κατηγορίας που κινείται ανάμεσα στην έλλειψη και στην υπερβολή και η οποία στο πολιτικό επίπεδο εκφράζεται ως η ηθική αρετή της δικαιοσύνης, δηλαδή της δίκαιης κατανομής της πολιτικής εξουσίας και των κοινωνικών αγαθών, είναι εκείνος που έθεσε ουσιαστικά τις βάσεις γι’ αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα από τα συστατικά στοιχεία της νεότερης και σύγχρονης φιλελεύθερης προβληματικής: Την απόρριψη δηλαδή των κάθε μορφής ακροτήτων και την υιοθέτηση του μέτρου ως γνώμονα για την αντιμετώπιση των κάθε είδους πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων.»

Κάποιες φορές ίσως, σε κάποιες χώρες του κόσμου, η φιλελεύθερη επιλογή θα μπορούσε να συμβαδίσει με τη μεσότητα. Δυστυχώς, όχι πολύ συχνά. Είναι όμως λάθος να ταυτίσουμε τη «φιλελεύθερη προβληματική» με το υποθετικό πολιτικό κέντρο. Είναι προφανές ότι στο σημερινό Ιράν, τη Σαουδική Αραβία, τη Βόρεια Κορέα, ο φιλελευθερισμός αποτελεί ριζοσπαστική και ακραία επιλογή. Ποια είναι η οδός της μεσότητας ανάμεσα σε δύο, ή περισσότερες, βαρβαρότητες; Δεν είναι νομίζω παράλογος ο ισχυρισμός ότι αν οι πολιτικές μας επιλογές διαμορφώνονται ως στατιστικά μεγέθη, τότε αναγκαστικά καθορίζονται από την ισχύ των άκρων. Ο Αριστοτέλης, όπως τον ερμηνεύει ο συγγραφέας του ‘Κοινωνικός Φιλελευθερισμός’, είχε άδικο. Όσο πιο υπερβολική, εξωφρενική, ηχηρή, είναι η φωνή κάποιου άκρου, τόσο μετατίθεται το «μέτρο» στην πλευρά του.

Δεν χρειάζεται άλλωστε να στραφούμε σε άλλες χώρες, ή άλλες ιστορικές περιόδους, για να εντοπίσουμε κάποιο αντιπαράδειγμα στον ισχυρισμό της μεσότητας. Στη χώρα μας, εδώ και αρκετές δεκαετίες, η κυρίαρχη ιδεολογία υπήρξε αυτή του κρατισμού, καθώς και της αντιπάθειας για την ελεύθερη αγορά και την κάθε είδους επιχειρηματικότητα. Όπως κι αν ερμηνεύσει κανείς την έννοια της μεσότητας, δύσκολα θα ξεφύγει από το φάσμα του κρατισμού. Όταν, για παράδειγμα, η επιλογή είναι ο σεβασμός, ή όχι, της ελευθερίας της έκφρασης, ή της διαφορετικότητας, ή του διαχωρισμού εκκλησίας και πολιτείας, η αρχή της μεσότητας δεν είναι πολύ χρήσιμη ως πολιτικό εργαλείο. Ούτε μπορεί προφανώς να καθοδηγήσει τη φιλελεύθερη επιλογή.

Think locally, act locally

Σημειώνω την παρακάτω φράση γιατί επιβεβαιώνει τις ανησυχίες μου περί της εφαρμογής της αρχής της μεσότητας στα όρια των τοπικών μας στρεβλώσεων:

«Στα ιδιαίτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα μας δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να απαντήσουν ιδεολογικές συνταγές, που επιχειρούν την εφαρμογή προτύπων που λειτουργούν σε διαφορετικά κοινωνικοπολιτιστικά πλαίσια αναφοράς, όσο κι αν αυτές γίνεται προσπάθεια να εμφανιστούν ως πανάκεια ή μονοδρομικές λύσεις σωτηρίας»

Γνωστή και ως υπόθεση του Dahrendorf, η ιδέα της τοπικής προσαρμογής ισχυρίζεται ότι δεν μπορούν να υπάρξουν πολιτικές, οπότε και πολιτικές θεωρίες, που μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε μέρος της γης. Σε αντίθεση με όσα υποστηρίζουν η «παραδοσιακή» οικονομική επιστήμη, θα πρέπει να αναζητούμε πολιτικές και θεωρίες που λειτουργούν στα δικά μας «κοινωνικοπολιτιστικά πλαίσια αναφοράς». Να αγνοήσουμε δηλαδή τις αρχές και τις επιλογές της φιλελεύθερης παράδοσης, και να κατασκευάσουμε κάτι που θα ταιριάζει στα χαρακτηριστικά του τοπικού μας πολιτισμού. Να είμαστε δηλαδή έτοιμοι να συμβιβαστούμε με κάθε τοπική στρέβλωση για να μην θεωρηθεί ότι ακολουθούμε ξενόφερτες «μονοδρομικές λύσεις σωτηρίας». Έτσι κάπως ορίζει ο Μίλαν Κούντερα τον επαρχιωτισμό: «Σαν ανικανότητα (ή άρνηση) να αντιμετωπίσει κανείς την κουλτούρα του στο μεγάλο πλαίσιο.»

Σε κάποιο βαθμό, σίγουρα μπορούν να υπάρξουν προσαρμογές των πολιτικών θεωριών σε τοπικό επίπεδο. Η μορφή και ο ρυθμός των όποιων μεταρρυθμίσεων δεν μπορούν να αγνοούν τις κυρίαρχες πολιτικές τάσεις. Κι είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχουν κανενός είδους «λύσεις σωτηρίας» - όχι φιλελεύθερες πάντως. Αν όμως αφαιρέσουμε από το φιλελευθερισμό καθετί που δεν χωρά στο τοπικό μας «πλαίσιο αναφοράς», τι απομένει; Τίποτα περισσότερο, φοβάμαι, από την αδυναμία των συντηρητικών πολιτικών να συγκρούονται με το παρελθόν, με τις οργανωμένες μειοψηφίες, με τον ίδιο τους τον εαυτό.

Οι πολιτικές τάσεις σε έναν τόπο δεν είναι ποτέ στάσιμες. Αυτό που πριν από μερικά χρόνια θεωρούσαμε αυτονόητο και αυταπόδειχτο, σήμερα είναι παράξενο και ξεπερασμένο. Αυτό που θεωρούσαμε ως το απόλυτο ταμπού, σήμερα συζητιέται ως ρεαλιστική επιλογή. Είναι στη φύση του συντηρητικού πολιτικού να προσαρμόζεται στα «πλαίσια αναφοράς» της εποχής και να είναι επιφυλακτικός σε κάθε ριζοσπαστική αλλαγή. Αν επιμείνουμε ωστόσο στην αρχή της τοπικής προσαρμογής, επιστρέφουμε στον ίδιο κίνδυνο (που αναφέρουμε και πιο πάνω): Όσο πιο υπερβολική, εξωφρενική, ηχηρή, είναι η φωνή κάποιου άκρου, τόσο μετατίθεται το «μέτρο» στην πλευρά του. Τόσο το τοπικό «πλαίσιο αναφοράς» καθορίζεται ακριβώς από αυτά τα άκρα και όχι από τις αρχές της όποιας πολιτικής θεωρίας. Έτσι, δεν θα έπρεπε να μας κάνει εντύπωση όταν η κατεύθυνση των συντηρητικών πολιτικών στη χώρα μας εξαρτάται άμεσα από την ισχύ των ιδεών της Αριστεράς.

Τίποτα χειρότερο από το νεοφιλελευθερισμό

Γι αυτό και στο μόνο σημείο που είναι απολύτως ξεκάθαρος ο συγγραφέας του ‘Κοινωνικός Φιλελευθερισμός’ είναι η αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού:

“[…] η εφαρμογή στην πράξη των νεοφιλελεύθερων αντιλήψεων σε πολλά σημεία της κάθε άλλο παρά επαλήθευσε τις σχεδόν δογματικά αισιόδοξες διαβεβαιώσεις των εισηγητών τους. [...] Αντίθετα, οι παρενέργειες των επιλογών τους υπήρξαν ορατές στο κοινωνικό πεδίο με την αύξηση της εισοδηματικής ανισοκατανομής και την όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, που προκάλεσε η δραστική σε πολλές περιπτώσεις περικοπή των δαπανών του κράτους-πρόνοιας.»

Θα ήταν πολύ χρήσιμο αν βρίσκαμε στο κείμενο και παραδείγματα κάποιων από αυτές τις νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις που εφαρμόστηκαν στην πράξη με αυτά τα αποτελέσματα. Δεν κατάφερα να τις εντοπίσω. Αυτό που ο προφανώς υποθέτει ο συγγραφέας είναι ότι έχουμε ακούσει αυτές τις κατηγορίες τόσες πια φορές που η όποια συζήτηση είναι περιττή. Ο νεοφιλελευθερισμός αποκτά, ως πολιτική θεωρία, τη δυνατότητα να χωρέσει κάθε πτυχή του φιλελευθερισμού που ακούγεται ξένη ως προς τις τοπικές μας ιδιαιτερότητες ή ξεφεύγει από το υποτιθέμενο «μέτρο» του πολιτικού κέντρου. (Αυτό που μπερδεύει λιγάκι την ιστορία είναι ότι η έννοια νεοφιλελευθερισμός εμφανίστηκε αρχικά ως ταυτόσημη του social liberalism.)

Ο κατάλογος των νεοφιλελεύθερων διανοητών που διαβάζουμε καταφέρνει να χωρέσει όλες σχεδόν τις αποχρώσεις της φιλελεύθερης παράδοσης του προηγούμενου αιώνα: από τον Mises, τον Hayek και τον Friedman, μέχρι και τους Becker, Posner, Nozick, Coase, καθώς και τους αναρχοφιλελεύθερους Rothbard και David Friedman. Μέχρι και ο Adam Smith εμφανίζεται να είναι υπέρ του laissez faire και κατά της οποιασδήποτε κρατικής παρέμβασης. (Το ότι ο Adam Smith ουδέποτε χρησιμοποίησε αυτή τη φράση, ούτε και ήταν υπέρ της παντελώς αρρύθμιστης αγοράς, δεν έχει πιθανά κάποια σημασία.) Αντί αυτών, ο συγγραφέας μάς εμφανίζει ως φιλελεύθερο διανοητή, με εντυπωσιακή επιμονή, τον πρώην πρόεδρο της Γαλλίας Valery Giscard d' Estang...

Ελευθερία ή ...

Εκεί που ο Κοινωνικός Φιλελευθερισμός φαίνεται να συμβαδίζει με αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει «παραδοσιακό φιλελευθερισμό» είναι η πίστη στην ελευθερία:

«Άρρηκτα συνυφασμένη προς την πρωταρχική αξία του ανθρώπου είναι για τον κοινωνικό φιλελευθερισμό η αναγνώριση της θεμελιακής πρωταρχικότητας της ελευθερίας ως έννοιας σύμφυτης με αυτή την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπου, ως δυνατότητας ατομικού αυτοκαθορισμού και ως δικαιώματος ανεμπόδιστων προσωπικών επιλογών μέσα στο πλαίσιο της κοινωνίας. [...] Η πίστη στην ελευθερία του ανθρώπου, ως πίστη στη μοναδικότητα, στην ιερότητα και στο ανεπανάληπτο της ανθρώπινης ύπαρξης, αποτελεί τον φραγμό σε κάθε απόπειρα υπαγωγής του ανθρώπου και της ελευθερίας του σε δήθεν ανώτερους σκοπούς.»

Όντως. Η ελευθερία του ανθρώπου δεν μπορεί να υπάγεται σε οποιονδήποτε ανώτερο σκοπό. Κι ο συγγραφέας, σίγουρα στην καλύτερη παράγραφο του βιβλίου, δεν επιτρέπει παρερμηνείες ή εξαιρέσεις. Εκτός ίσως από την ιδέα του έθνους – το μόνιμο αστερίσκο της συντηρητικής σκέψης:

«Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός πιστεύει στην ιδέα του έθνους, καθώς αναγνωρίζει και δέχεται ότι το έθνος αποτελεί το φυσικό πλαίσιο της ζωής και δράσης του ανθρώπου και το βασικό πεδίο για την ανάπτυξη και την ανάδειξη των δημιουργικών δυνατοτήτων του, αφού καταξιώνει ηθικά, πολιτικά και πολιτιστικά τον άνθρωπο. Μακριά από το έθνος το άτομο αποκόπτεται από τις πολιτισμικές του ρίζες και δεν μπορεί να διαδραματίσει τον ρόλο του με συνείδηση της ιστορικής του αποστολής.»

Δεν έχουμε πια περιθώρια ψευδαισθήσεων. Αυτό που ονομάζει ο συγγραφέας ‘Κοινωνικό Φιλελευθερισμό’ δεν είναι τίποτα περισσότερο από την τρέχουσα συνέχεια του αμήχανου, αλλά και άκαρπου, φλερτ της κεντροδεξιάς με τις φιλελεύθερες ιδέες. Μια σύγχρονη εκδοχή του (μετριοπαθούς, αν θέλετε) συντηρητισμού, με ελαφρώς αλλαγμένο λεξιλόγιο.

Coda: Νέα Δημοκρατία

Η Νέα Δημοκρατία, από την ίδρυσή της, έχει δείξει μια αδυναμία να σταθεί στο χώρο των πολιτικών ιδεών. Είναι φυσικό τα μεγάλα κόμματα να επιζητούν την πολυσυλλεκτικότητα, να εξελίσσονται πολιτικά και, γιατί όχι, να αλλάζουν κατεύθυνση. Δεν έχουμε να κάνουμε εδώ με τέτοια περίπτωση. Η Νέα Δημοκρατία φαίνεται να είναι συνεπής στην άρνησή της να τοποθετηθεί ιδεολογικά.

Χωρίς να έχει κάνει δραματικές μετατοπίσεις από την ίδρυσή της, η Νέα Δημοκρατία καταφέρνει να παραμένει μια κακώς εστιασμένη πολιτική φωτογραφία. Ο ιδρυτής της, Κωνσταντίνος Καραμανλής, την τοποθέτησε ιδεολογικά στο χώρο του ριζοσπαστικού φιλελευθερισμού που «ευρίσκεται μεταξύ του παραδοσιακού φιλελευθερισμού και του δημοκρατικού σοσιαλισμού». Μετά τη σύντομη παρένθεση της ηγεσίας του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, και με πρόεδρο τον Μιλτιάδη Έβερτ, η Νέα Δημοκρατία αυτοορίζεται πλέον αρνητικά στο πολιτικό φάσμα: «Η Ν.Δ. δεν είναι κόμμα ούτε σοσιαλιστικό ούτε νεοφιλελεύθερο». Αργότερα, με πρόεδρο τον Κώστα Καραμανλή, ανακαλύπτει και το μεσαίο χώρο: «Όλοι μαζί εκφράζουμε τη σύγχρονη αντίληψη του κοινωνικού κέντρου.»

Τίποτα φυσικά από όλα αυτά δεν σημαίνει κάτι το συγκεκριμένο και θα ήταν μάλλον άδικο να περιμένουμε κάτι διαφορετικό από τον Κοινωνικό Φιλελευθερισμό.

Joseph Anton

2012-09-27T22:41:00.000+03:00

Ο Σαλμάν Ρουσντί μιλά στον Charlie Rose για το τελευταίο του βιβλίο – Joseph Anton.

Στο επόμενο The Books’ Journal γράφω για το Joseph Anton, την καταδίκη του Ρουσντί σε θάνατο και την υποκρισία του σχετικισμού.

Σε Ένα Πρόσωπο

2012-08-30T19:36:00.000+03:00

Σχόλιο με αφορμή το τελευταίο μυθιστόρημα του Τζον Ίρβινγκ, ‘Σε Ένα Πρόσωπο’(Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 22, Αύγουστος 2012)

“…with dreams, with drugs, with waking nightmares, alcohol and cock and endless balls”

Howl, Allen Ginsberg

Ο Τζορτζ Όργουελ κατηγορούσε τον Τσάρλς Ντίκενς ότι κάθε του «επίθεση στην κοινωνία» παραπέμπει πάντα «σε μια αλλαγή του πνεύματος κι όχι σε αλλαγή της δομής». Πίστευε ότι ο λογοτεχνικός τρόπος του Ντίκενς ήταν περιορισμένος στο μελόδραμα. Δεν είχε την ορμή του επαναστάτη που θέλει να αλλάξει τον κόσμο γύρω του, να φέρει τη Δικαιοσύνη, να εξοστρακίσει το Κακό. Ο Ντίκενς δεν χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία για να προωθήσει την πολιτική του ατζέντα. Το αντίθετο μάλλον. Χρησιμοποιεί την πολιτική ηθικοπλασία για να στηρίξει τις λογοτεχνικές του περιπλανήσεις: η κοινωνική κριτική γίνεται στο έργο του εργαλείο της λογοτεχνίας με μόνο στόχο να συγκινήσει, να ταράξει, να ελέγξει τη σκέψη και τα συναισθήματα του αναγνώστη, να κατευθύνει την προσοχή του.

Ίσως είχε δίκιο ο Όργουελ. Είχε όμως κι άδικο ταυτόχρονα. Όταν η λογοτεχνία καταφέρνει όντως να αλλάξει το πνεύμα, οι δομές ακολουθούν. Κι αν οι συναισθηματισμοί, οι υπεραπλουστεύσεις και οι υπερβολές γίνονται συχνά εμπόδιο στην εξέλιξη της συνείδησής μας ως σκεπτόμενοι πολίτες, υπάρχουν στιγμές (πολύ σπάνιες ομολογουμένως) που μπορούν να λειτουργήσουν ως θεμέλια ή γέφυρες ή καταλύτες. (Δεν είναι πιστεύω υπερβολή αν ισχυριστούμε ότι ένα μεγάλο μέρος της πολιτικής συζήτησης τον προηγούμενο αιώνα σχηματίστηκε ως αντίδραση στην εικόνα της Βικτωριανής Αγγλίας στο έργο του Ντίκενς.)

Ο Τζον Ίρβινγκ, ακολουθώντας συνειδητά την παράδοση του Ντίκενς, χρησιμοποιεί κι αυτός απροκάλυπτα το μελόδραμα για να παρασύρει τον αναγνώστη και να χτίσει τις ιστορίες του. Γράφει μεγάλα, πολύπλοκα μυθιστορήματα, γεμάτα υπερβολές, συναισθηματικά φορτισμένα και πάντα με έντονη την τάση οι πρωταγωνιστές του να ξεφεύγουν από τα όρια του κανονικού. Κι όπου πολιτικές ιδέες βρίσκουν κάποιο πάτημα στο χώρο που αναπτύσσεται η ιστορία, ο ρόλος τους είναι σχεδόν πάντα περιθωριακός και λειτουργεί μονάχα ως εργαλείο για την πρόοδο της πλοκής. Αυτό που κυριαρχεί στις ιστορίες του Ίρβινγκ δεν είναι οι μεγάλες ιδέες, αλλά οι προσωπικές του εμμονές: ο πάντοτε απών βιολογικός πατέρας, οι αρκούδες, η Βιέννη, η Νέα Αγγλία, η αμφιλεγόμενη σεξουαλικότητα, η Γερμανική γλώσσα, το επάγγελμα του συγγραφέα, το άθλημα της πάλης, τα τατουάζ. Ο κόσμος του έργου του είναι ο κόσμος των εμμονών του.

Ένας κόσμος που απλώνεται σε όλα του τα βιβλία και από τον οποίο δεν ξεφεύγει ούτε και το ‘Σε Ένα Πρόσωπο’ (In One Person), το τελευταίο μυθιστόρημά του. Με την εξαίρεση μάλλον των τατουάζ και της ‘αμφιλεγόμενης σεξουαλικότητας’. Στον αυτοβιογραφικό μονόλογο του Μπίλλυ Άμποττ, του πρωταγωνιστή του 13ου βιβλίου του Ίρβινγκ, δεν υπάρχει καμία αναφορά σε τατουάζ. Η σεξουαλική του ζωή δε, κάθε άλλο παρά αμφιλεγόμενη είναι: ο Μπίλλυ Άμποττ δεν έχει καμία αμφιβολία για τους πόθους του – του αρέσουν το ίδιο και οι άντρες και οι γυναίκες. Κι είναι αυτοί του οι πόθοι που τον καθορίζουν.

Σχεδόν εβδομήντα ετών, ο Μπίλλυ Άμποττ ξεκινά τη διήγηση της ζωής του μιλώντας για την κυρία Φροστ, τον μεγάλο του πόθο:

Αν και λέω σε όλους ότι έγινα συγγραφέας επειδή διάβασα κάποιο μυθιστόρημα του Τσαρλς Ντίκενς στη διαμορφωτική ηλικία των δεκαπέντε, η αλήθεια είναι ότι ήμουν νεότερος όταν πρωτογνώρισα την κυρία Φροστ και φαντάστηκα ότι έκανα σεξ μαζί της, και ήταν κι αυτή η στιγμή της σεξουαλικής αφύπνισής μου που σημάδεψε την άτακτη γέννηση της φαντασίας μου.

Ο βιολογικός του πατέρας είναι άφαντος. Η μητέρα του δύστροπη, όπως και η αδερφή της, όπως και η μητέρα τους. Ο παππούς του είναι ερασιτέχνης ηθοποιός που ενσαρκώνει μόνο γυναικείους ρόλους επί σκηνής, με ειδικότητα στις γυναίκες του Ίψεν και του Σαίξπηρ. Τη στιγμή που η σεξουαλική του φαντασία ξυπνά, ο Μπίλλυ Άμποττ δεν γνωρίζει ακόμη ότι η αρκετά μεγαλύτερή του κυρία Φροστ είναι τρανσσέξουαλ. Κι όταν αργότερα το μαθαίνει, δεν του κάνει καθόλου εντύπωση, ούτε μειώνει τον πόθο του. Είναι ερωτευμένος ήδη με τον πατριό του, τη μητέρα ενός συμμαθητή του, καθώς και με τον πρωταθλητή πάλης της τάξης του. Η ζωή του είναι μια σειρά από έρωτες με «τους λάθος ανθρώπους».

Το ‘Σε Ένα Πρόσωπο’ είναι η προσωπική ιστορία του Μπίλλυ Άμποττ, αλλά και η ιστορία της σεξουαλικής διαφοροποίησης τον 20ο αιώνα. Μια ιστορία μικροπρέπειας, ανοησίας κι αδίστακτου καθωσπρεπισμού. Όσο επιστρέφω στην ιστορία του Μπίλλυ Άμποττ, τόσο εξοργίζομαι με την ιδέα ότι χρειάζεται ακόμη να συζητάμε για τα δικαιώματα συνανθρώπων μας που τυχαίνει να έχουν σεξουαλικές προτιμήσεις που διαφέρουν του μέσου όρου.

Τι κι αν κάποιος απολαμβάνει το πρωκτικό σεξ με συντρόφους διαφορετικού ή και του ίδιου φύλου; Τι κι αν κάποιος φορά γυναικεία ρούχα και προτιμά τις γυναίκες; Τι κι αν κάποιος φορά ανδρικά ρούχα και προτιμά τους άνδρες; Τι κι αν κάποιος, όπως ο Μπίλλυ Άμποττ, έλκεται από τα πέη και τα μικρά στήθη; Με ποιο κριτήριο γίνεται κανείς, λόγω των σεξουαλικών του προτιμήσεων, χειρότερος επαγγελματίας, λιγότερο ικανός γονιός, πολιτικός, δάσκαλος; (Αλήθεια, γνωρίζει κανείς κάποιον δάσκαλο που είναι ανοιχτά ομοφυλόφιλος;) Το φάσμα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας είναι αρκετά πιο πλούσιο και πολύχρωμο από ότι μπορεί να φανταστεί ο σύγχρονος Σαούλ.

Ο Τζον Ίρβινγκ έγραψε με το ‘Σε Ένα Πρόσωπο’ το πρώτο του, άθελά του ίσως, καθαρά πολιτικό βιβλίο. Αν και η ιστορία περιστρέφεται γύρω από τη ζωή και τους πόθους του Μπίλλυ Άμποττ, η εικόνα που σχεδιάζει έχει στο επίκεντρό της το αίτημα της Ανεκτικότητας. Όπως λέει κι η κυρία Φροστ στο νεαρό Μπίλλυ: «Αγαπητό μου παιδί, σε παρακαλώ, μη μου βάζεις ταμπέλες. Μη με μετατρέπεις σε κατηγορία πριν καν με γνωρίσεις.»

Λίστα ΙΙ: Τα βιβλία του καλοκαιριού

2012-08-17T01:16:00.000+03:00

Οι καλοκαιρινές διακοπές είναι πάντα καλή ευκαιρία να επισκεφτούμε περισσότερα βιβλία από το συνηθισμένο. (Ωστόσο, ακόμη και στις διακοπές, φαίνεται ότι ο χρόνος δεν είναι αρκετός.)
Κάποια παλαιότερα που είχαν ξεφύγει, κάποια παλαιότερα που ήθελα να ξαναδιαβάσω, και κάποια που μόλις κυκλοφόρησαν.
Αυτά που διαβάζω τώρα:

Lolita, Vladimir Nabokov (από αυτά που είχαν ξεφύγει)
Arguably, Christopher Hitchens (από αυτά που ξαναδιαβάζω, ξανά και ξανά…)
Το Ημερολόγιο Της Κρίσης, Παύλος Τσίμας (φαίνεται ενδιαφέρον, καλό το γράψιμο, αλλά λιγάκι επιφανειακό)

Αυτά που είναι “σε αναμονή":

The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality, Brian Greence (για να καλύψω τα κενά μου στη String Theory)
Complexity: A Guided Tour, Melanie Mitchell (μια επέκταση των μαθηματικών μου ενδιαφερόντων)
The Rest Is Noise: Listening to the Twentieth Century, Alex Ross (η ιστορία της μουσικής στον 20ο αιώνα από τον μουσικοκριτικό του New Yorker)
The Informer: A Novel (το προτείνει ο John Irving!)

Αυτά που ήδη διάβασα:

Farther Away, Jonathan Franzen (δοκίμια: εκπληκτικό στην εκτέλεση, περιορισμένο στη θεματολογία)
Distrust That Particular Flavor, William Gibson (δοκίμια από το master της κυβερνοπάνκ)
Changing My Mind: Occasional Essays, Zadie Smith (απολαυστικότατα λογοτεχνικά δοκίμια)
The Fear Index, Robert Harris (οικονομικό θρίλερ, όχι μεγάλων αξιώσεων, γρήγορο όμως)
In One Person: A Novel, John Irving (έγραψα ήδη γι αυτό εδώ: Σε Ένα Πρόσωπο)
Consider the Lobster: And Other Essays, David Foster Wallace (δοκίμια – όχι τόσο εντυπωσιακό όσο το περιγράφουν)
Κοινωνικός Φιλελευθερισμός, Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος (θα επανέλθω…)

Γιατί απέτυχαν οι φιλελεύθεροι; Ένα σχόλιο σε δύο απαντήσεις.

2012-08-01T22:56:00.003+03:00

Το ερώτημα είναι «γιατί απέτυχαν οι φιλελεύθεροι»; (Το ερώτημα υποθέτω ότι αναφέρεται στις εκλογικές επιδόσεις των φιλελεύθερων κινήσεων που διεκδίκησαν για πρώτη φορά με αξιώσεις, χωρίς επιτυχία ωστόσο, την είσοδό τους στο Κοινοβούλιο. Και το περιορίζω στην εκλογική αποτυχία, μιας και οι ιδέες μας – που μέχρι πολύ πρόσφατα αποτελούσαν το απόλυτο ταμπού σε όλα τα πεδία – φαίνεται να επιμένουν στον πρωταγωνιστικό τους ρόλο.) Στη σχετική συζήτηση που έχει ανοίξει έχουν ήδη δοθεί δύο απαντήσεις:

Η πρώτη, αυτή του πανεπιστημιακού Νίκου Μαραντζίδη (στην εφημερίδα Καθημερινή) αποδίδει την εκλογική αποτυχία των φιλελεύθερων κινήσεων στο έλλειμμα ηγεσίας του χώρου. Κι έχει όντως δίκιο. Σε ένα μεγάλο βαθμό τουλάχιστο. Το ότι δεν εκπροσωπούνται σήμερα οι φιλελεύθεροι στη Βουλή οφείλεται σαφώς και στις αδέξιες κινήσεις των ηγεσιών των κομματικών σχηματισμών του χώρου.
Την περίοδο που προηγήθηκε των εκλογών της 6ης Μαϊου γίνανε αρκετές προσπάθειες αναζήτησης συγκλίσεων και σχηματισμού κοινού ψηφοδελτίου. Κι είμαι βέβαιος ότι αν τότε είχαμε καταφέρει να τολμήσουμε το σχηματισμό ενός φιλελεύθερου σχηματισμού, θα είχαμε σίγουρα επιτύχει και την είσοδο στο Κοινοβούλιο. Ενδεχομένως δε, θα είχαμε καταφέρει να αποτελέσουμε και τον πολιτικό καταλύτη που θα οδηγούσε σε σχηματισμό κυβέρνησης και την αποφυγή των επαναληπτικών εκλογών που ακολούθησαν. Ο κ. Μάνος ωστόσο και το περιβάλλον του, επηρεασμένοι ίσως από μια υπεραισιόδοξη ανάγνωση των δημοσκοπήσεων της εποχής, αρνήθηκαν τη συνεργασία. Ο κ. Μάνος δήλωνε χαρακτηριστικά ότι δεν μπορεί να συνεργαστεί με τη Δημοκρατική Συμμαχία διότι έχει «διαφορές κουλτούρας» με τα στελέχη της!
Ούτε όμως και το αρνητικό αποτέλεσμα των εκλογών της 6ης Μαΐου κατάφερε να οδηγήσει τους φιλελεύθερους σχηματισμούς στην πολυπόθητη ένωση. Οι συζητήσεις που γίνανε με στόχο το σχηματισμό ενός ευρύτερου Ευρωπαϊκού Μεταρρυθμιστικού μετώπου οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο όταν η κ. Μπακογιάννη προτίμησε το πολιτικό περιθώριο εντός της ΝΔ, από τον (υπαρκτό όντως) κίνδυνο μιας εκλογικής νίκης του ΣΥΡΙΖΑ. Ο κ. Μάνος δε, σε μια τελευταία (όπως αποδείχτηκε) κίνηση απελπισίας, συνεργάστηκε με τον απολιτίκ συντηρητισμό του κ. Τζήμερου ακυρώνοντας κάθε ίχνος αξιοπιστίας του χώρου. Οι μαξιμαλιστικές διακηρύξεις δε (περί μαζικών απολύσεων στο Δημόσιο), καθώς και κάποιες λαϊκίστικες υποσχέσεις (περί εγγυημένης σύνταξης 700 ευρώ για όλους), είχαν μάλλον το αντίθετο αποτέλεσμα από το προσδοκώμενο.

Η δεύτερη απάντηση, αυτή του δημοσιογράφου Μανώλη Κοττάκη (στην εφημερίδα Δημοκρατία και το ppol.gr), εμφανίζει την αποτυχία του φιλελεύθερου ρεύματος ως αποτέλεσμα των ίδιων των φιλελεύθερων ιδεών. Κατηγορεί το φιλελεύθερο χώρο ότι «του είναι αδιάφορο τι είναι εγγεγραμμένο στον σκληρό δίσκο της εθνικής μας ταυτότητας. Το μόνο που το νοιάζει είναι να υπηρετεί τη δυτική πολιτική ορθότητα.» Οι φιλελεύθεροι είναι αλαζόνες και ελιτιστές. Πιστεύουν ότι «ο καπιταλισμός και η ελεύθερη οικονομία της αγοράς παραμένουν το καλύτερο σύστημα». Ζητούν το διαχωρισμό εκκλησίας και πολιτείας, ζητούν ίσα δικαιώματα για όλους τους πολίτες, ζητούν αυτός που γεννήθηκε στην Ελλάδα να θεωρείται Έλληνας.
Κανείς όμως φιλελεύθερος δεν φιλοδοξεί να επιβάλει στον κ. Κοττάκη το πώς αυτός θα ζήσει τη ζωή του, ποιες ηθικές και πολιτιστικές αξίες θα διδάξει στα παιδιά του, πως θα λατρέψει το θεό του. Οι φιλελεύθεροι πιστεύουμε όμως ότι δεν είναι ο ρόλος της πολιτείας να κατευθύνει τις λατρευτικές συνήθειες των πολιτών. Ούτε είναι ο ρόλος της εκκλησίας να εμπλέκεται στο νομοθετικό έργο της πολιτείας. Και ναι, όλοι οι έλληνες πολίτες (μουσουλμάνοι ή όχι) οφείλουν να σέβονται τους νόμους του κράτους. Ναι, οι γυναίκες της Θράκης θα έπρεπε να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τις υπόλοιπες Ελληνίδες. Ναι, είναι απίστευτα τραγικό που υπάρχει μια επαρχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην οποία εφαρμόζεται ανεμπόδιστα, ακόμη και σήμερα, ο ισλαμικός νόμος. Και ναι, η έννοια του έλληνα πολίτη, αν δεν περιλαμβάνει όσους γεννιούνται σε τούτο τον τόπο, δεν σημαίνει απολύτως τίποτα. Οι φιλελεύθεροι δεν έχουν κανένα λόγο ύπαρξης αν παρασυρθούν από τις υπεραπλουστευτικές γενικεύσεις της ακροδεξιάς, ή από τις ακρότητες των συνομωσιολόγων. Όποια ερμηνεία κι αν έχει κανείς της έννοιας ανοιχτή κοινωνία, σίγουρα δεν περιλαμβάνει την κυριαρχία του ρατσισμού και του εθνικισμού.
Όντως, οι φιλελεύθεροι έχουν το θράσος να επιμένουν στις αξίες τις ελεύθερης αγοράς, της ανοιχτής κοινωνίας και των δικαιωμάτων. Άλλωστε, αν για να έχουν εκλογική αποδοτικότητα πρέπει να μεταλλαχθούν σε συντηρητικούς κρατιστές, ποιο είναι το νόημα της όλης συζήτησης; (Συντηρητικούς κρατιστές έχει αρκετούς η πολιτική ζωή του τόπου.) Ο κ. Κοττάκης φαίνεται να μην έχει καμία αίσθηση σχετικά με τις ιδέες και τις αξίες της φιλελεύθερης παράδοσης. Και ζητά να γίνουμε όλοι αντίγραφο αυτής της κακέκτυπης εικόνας του μίζερου επαρχιώτη που θεωρεί ο ίδιος ως πρότυπο της «εθνικής μας ταυτότητας». Ζητά από τους φιλελεύθερους, στο όνομα της εκλογικής επιτυχίας, να πάψουν να είναι φιλελεύθεροι.

Όσο κι αν αδυνατεί να το κατανοήσει ο κ. Κοττάκης, υπάρχουν συμπολίτες του που δεν μπορούν να ταυτιστούν με το «τι είναι εγγεγραμμένο στον σκληρό δίσκο της» πολιτικής του φαντασίας. Βαφτίζοντας όμως τις δικές του πολιτικές κατευθύνσεις ως «εθνική ταυτότητα» αρνείται ουσιαστικά το διάλογο και μας καλεί να συμμορφωθούμε με την πολιτική ομοιομορφία που οδήγησε τον τόπο στη σημερινή παρακμή. Είναι από τη φύση μας αδύνατο να το κάνουμε. Εδώ δεν μπορούμε καλά-καλά να συνεννοηθούμε μεταξύ μας...

(Όπως δημοσιεύτηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Προοδευτική Πολιτική.)

Περί διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους

2012-07-30T19:45:00.000+03:00

(Όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο Φύλλα Ελευθερίας.)

1802. Ο Thomas Jefferson, πρόεδρος τότε των Η.Π.Α., γράφει σε μια επιστολή του απαντώντας σε ένα αίτημα της Ένωσης Βαπτιστών του Danbury: «Πιστεύοντας, όπως κι εσείς, ότι η θρησκεία είναι ένα ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τον κάθε άνθρωπο και το Θεό του, ότι δε χρωστάει λογαριασμό σε κανέναν άλλο για την πίστη ή τη λατρεία του, ότι οι νομοθετικές εξουσίες της κυβέρνησης μπορούν να αφορούν πράξεις μόνο, και όχι απόψεις, σέβομαι απόλυτα την πράξη ολόκληρου του Αμερικανικού λαού που όρισε ότι οι νομοθέτες του δε θα φτιάξουν κανένα νόμο που θα στηρίζει την εγκαθίδρυση κάποιας θρησκείας, ή θα απαγορεύει την ελεύθερη άσκησή της, χτίζοντας έτσι ένα τείχος διαχωρισμού ανάμεσα σε εκκλησία και κράτος.»

Η φράση αυτή του Jefferson σηματοδοτεί και τη γέννηση μιας από τις πιο ριζοσπαστικές ιδέες που κληρονομήσαμε από την Αμερικάνικη Επανάσταση. Ότι δηλαδή, η αρχή της ανεξιθρησκίας δεν είναι επαρκής: η θρησκεία είναι – και οφείλει να είναι - απολύτως σεβαστή ως ιδιωτική υπόθεση των πολιτών, αλλά η δημόσια παρουσία της δεν μπορεί να εμπλέκεται με τη νομοθετική και εκτελεστική δράση της πολιτείας. Πρέπει να υπάρχει ένα «τείχος διαχωρισμού ανάμεσα σε εκκλησία και κράτος». Ένα «τείχος» όμως ουδέτερο που θα προστατεύει εξίσου και το φιλελεύθερο χαρακτήρα της πολιτείας, αλλά και την ελεύθερη δράση των θρησκειών.

Η αρχή του διαχωρισμού δεν έρχεται να αναιρέσει την ανεξιθρησκία, αλλά να την εμπλουτίσει. Δεν επιτρέπει φυσικά τα έκτροπα των θεοκρατιών και των παρεμβάσεων της εκκλησίας στο νομοθετικό έργο της πολιτείας, αλλά και δεν επιβάλει με τη βία ένα κοσμικό (Γαλλικού τύπου) ή άθεο (Σταλινικού τύπου) κράτος. Το Σοβιετικό καθεστώς δεν ακολούθησε την επιλογή της ουδετερότητας, αλλά της άμεσης εμπλοκής: συγκρούστηκε με τη θρησκεία και κατήργησε την ανεξιθρησκία. Ο στόχος του δεν ήταν άλλος από την αντικατάσταση των μεταφυσικών δογμάτων των υπαρχουσών θρησκειών με το επιθετικό δόγμα της κομουνιστικής ουτοπίας. Απεναντίας, η φιλελεύθερη παράδοση δεν βρίσκεται σε άμεση σύγκρουση με τις θρησκείες. Ούτε και είναι ασύμβατη με την απρόσκοπτη ανάπτυξη και διάδοσή τους.

Μέσα από αυτό το πρίσμα, το «τείχος του διαχωρισμού» δεν ορίζεται ως περιορισμός της δράσης των θρησκειών από τη μεριά της πολιτείας, αλλά ως περιορισμός του πλαισίου μέσα στο οποίο μπορεί να κινηθεί νομοθετικά η ίδια η πολιτεία. Το Lemmon Test (1971), που καθορίζει τα συνταγματικά όρια του νομοθέτη στις ΗΠΑ, είναι μάλλον η πιο ολοκληρωμένη εφαρμογή της αρχής του διαχωρισμού: ένας νόμος, για να είναι συνταγματικός, πρέπει: α) να έχει κοσμικούς σκοπούς, β) να είναι ουδέτερος απέναντι στη θρησκεία, ούτε να την παρεμποδίζει ούτε να την προωθεί, και γ) να μην οδηγεί σε υπερβολική εμπλοκή (excessive entanglement) πολιτείας και θρησκείας.

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι θρησκείες αποτελούν σημαντικό κομμάτι της παράδοσης μιας κοινωνίας και επηρεάζουν, άλλοτε θετικά κι άλλοτε αρνητικά, τις κυρίαρχες ηθικές αντιλήψεις. Σε μια φιλελεύθερη κοινωνία, χωρίς κεντρικές δομές να σχεδιάζουν και να κατευθύνουν την εξέλιξή της, η παράδοση αποτελεί το συνεκτικό κρίκο μεταξύ των μελών της, καθώς και το πεδίο εξέλιξης των ενστίκτων, αντιλήψεων και ιδεών τους. Αν και μια ριζοσπαστική ρήξη με την παράδοση μπορεί να γίνει απειλητική για το φιλελεύθερο πολιτισμό, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αγνοήσουμε τις όποιες αρνητικές επιδράσεις ενδέχεται να έχουν αναχρονιστικοί θεσμοί στην ίδια αυτή την εξέλιξή της. Ένας τέτοιος αναχρονιστικός θεσμός είναι και η εμπλοκή κράτους και εκκλησίας. Περιορίζει τις θρησκείες στα ασφυκτικά πλαίσια που καθορίζονται από τις επιλογές της εκάστοτε πλειοψηφίας και, ταυτόχρονα, αντιδρά στην εξέλιξη της κοινωνικής παράδοσης μέσω του ανοιχτού διαλόγου και της αμφισβήτησης. Το κράτος δικαίου, ως δυναμικό φαινόμενο που μεταλλάσσεται και εξελίσσεται μέσα στο χρόνο, είναι προφανώς ασύμβατο με την δυσκινησία των ειδικών προνομίων σε εκκλησίες και οργανωμένες θρησκείες.

Όπου το κράτος κατέχει το ρόλο του συνέταιρου και προστάτη κάποιας εκκλησίας, το πρώτο θύμα είναι ο σεβασμός των ατομικών δικαιωμάτων των πολιτών. Και δεν αναφέρομαι στις χώρες όπου θεοκρατικά καθεστώτα αδιαφορούν πλήρως για κάθε πρόσχημα δημοκρατικότητας. Σε αυτές τις χώρες, η εξέλιξη στο θρησκευτικό φασισμό υπήρξε μάλλον αναπόφευκτη κι η απροκάλυπτη κρατική βία ήταν η άμεση συνέπεια για τους ίδιους τους πολίτες εντός της χώρας, αλλά και εκτός αυτής. Η κρατικά επιχορηγούμενη μαζική τρομοκρατία, η καταπίεση κι ο βιασμός του γυναικείου πληθυσμού, η ανοχή σε βάρβαρα έθιμα και παραδόσεις, η απαγόρευση της in-vitro αναπαραγωγής και των αμβλώσεων, ο περιορισμός των ορίων της επιστημονικής αναζήτησης, είναι φαινόμενα τα οποία συνοδεύουν συχνά τη θεοκρατία στις διάφορες μορφές της. (Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε και στην αδυναμία των φιλελεύθερων δημοκρατιών της Δύσης να συγκρουστούν με αυτά τα καθεστώτα και να υποστηρίξουν σθεναρά τα ατομικά δικαιώματα στις χώρες στις οποίες απειλούνται. Η αδυναμία τους αυτή οφείλεται και στις εγχώριες θρησκευτικές ελίτ που προωθούν ένα είδος πολιτισμικού σχετικισμού - με στόχο φυσικά να προστατέψουν τη δική τους ασυμβατότητα με το σεβασμό των ατομικών δικαιωμάτων.)

Ακόμη όμως και στις περιπτώσεις χωρών όπου η ανεξιθρησκία γίνεται σεβαστή, η φυσική συνέπεια ειδικών προνομίων σε εκκλησίες οδηγεί αναγκαστικά σε σύγκρουση με την αρχή της ισονομίας και, πολύ συχνά, με την ελευθερία της έκφρασης - το βασικότερο ίσως πυλώνα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Η ανοιχτή κριτική δεν είναι πάντα ευπρόσδεκτη από τις οργανωμένες θρησκείες, μιας και ενδέχεται να απειλήσει τις προνομιακές τους θέσεις. Έτσι, απαγορεύεται ο προσηλυτισμός και επιβάλλεται λογοκρισία με τη μορφή απαγόρευσης της βλασφημίας και της προσβολής της θρησκευτικής συνείδησης. Ως φορείς απόλυτης ηθικής, οι θρησκείες αδυνατούν να αποδεχτούν οτιδήποτε βρίσκεται έξω από το μεταφυσικό πλαίσιο των θρησκευτικών τους κανόνων. Ωστόσο, αν και στον ιδιωτικό μας χώρο δικαιούμαστε να είμαστε απόλυτοι στις ηθικές μας επιλογές, ο δημόσιος χώρος οφείλει να είναι ανοιχτός στο διάλογο και τη σύγκρουση αντιλήψεων. Κι ο σεβασμός του ελεύθερου ανταγωνισμού μεταξύ ηθικών επιλογών, καθώς κι η άρση κάθε σχετικής λογοκρισίας, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για ένα τέτοιο διάλογο. Η φιλελεύθερη δημοκρατία, ως εξελισσόμενη αίσθηση περί δικαίου, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το σεβασμό της ατομικότητας και της διαφορετικότητας. Η κοινωνία του διαρκούς και ανοιχτού διαλόγου δεν μπορεί να συνυπάρξει με κρατικά επιβαλλόμενα θρησκευτικά μονοπώλια.

Εξίσου βλαπτικά όμως είναι τα ειδικά προνόμια και για τις ίδιες τις εκκλησίες και τον κοινωνικό ρόλο που φιλοδοξούν να εκπληρώσουν. Ο Adam Smith παρουσίασε στον Πλούτο των Εθνών εκτεταμένες αποδείξεις ότι η Εκκλησία της Αγγλίας είχε γίνει απαθής στις ανάγκες του Βρετανικού λαού λόγω της προνομιακής θέσης που της εξασφάλιζε η κυβέρνηση. Κι υποστήριξε ότι ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπιστεί η οκνηρία και η αδιαφορία της εκκλησιαστικής ηγεσίας ήταν να τους αφαιρεθούν τα προνόμια αυτά και να ενθαρρυνθεί ο ανταγωνισμός με τις άλλες εκκλησίες. Ο οικονομολόγος Gary Becker αναφέρει ότι ο ρόλος της θρησκείας, μετρήσιμος ως τον αριθμό των ανθρώπων που επισκέπτονται τακτικά την εκκλησία και τη δύναμη της πίστης τους, είναι πολύ ισχυρότερος σε χώρες όπου υπάρχουν πολλές ανταγωνιστικές εκκλησίες, παρά σε χώρες με μία μονοπωλιακή εκκλησία. Μπορεί άλλωστε κανείς εύκολα να συγκρίνει τη φθίνουσα πορεία του ρόλου της οργανωμένης θρησκείας στη χώρα μας και την αντίστοιχη επιρροή των εκκλησιών στις ΗΠΑ όπου ο διαχωρισμός απαγορεύει ειδικά προνόμια και μονοπωλιακές καταστάσεις.

Στη χώρα μας, η εμπλοκή εκκλησίας και κράτους εμφανίζει διάφορες μορφές και απλώνεται σε όλα τα επίπεδα του πολιτεύματος. Το ίδιο το Σύνταγμα της χώρας ξεκινά με την επίκληση της Αγίας Τριάδας, δίνοντας έτσι τον τόνο του όλου κειμένου και προδίδοντας τις καταβολές και τις προθέσεις του νομοθέτη. Η ελευθερία της έκφρασης αναγνωρίζεται μεν αλλά μόνο προσχηματικά, μιας και απαγορεύεται ρητά ο προσηλυτισμός, καθώς και η «προσβολή της χριστιανικής και κάθε άλλης γνωστής θρησκείας». Η ανάπτυξη της «θρησκευτικής συνείδησης» ορίζεται ως ένας από τους βασικούς σκοπούς της παιδείας. Ο θρησκευτικός όρκος είναι υποχρεωτικός για την εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας. Μια σειρά από μονές και περιοχές που ελέγχονται από θρησκευτικές οργανώσεις εξαιρούνται από τον έλεγχο του κράτους, όπως και από τυχόν απαλλοτριώσεις κοινής ωφέλειας.

Σε οικονομικό επίπεδο, η φορολόγηση της εκκλησιαστικής περιουσίας και της εκμετάλλευσής της είναι σχεδόν ανύπαρκτη και το κράτος επιβαρύνεται ταυτόχρονα με την μισθοδοσία των ιερέων και των υπαλλήλων της εκκλησίας. Ακόμη κι αν παραβλέψουμε την αδικία σε βάρος των αλλόθρησκων ή άθρησκων πολιτών, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το μέγεθος αυτού του οικονομικού φορτίου στα δημόσια οικονομικά του κράτους – ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης όπως και αυτή που διανύει σήμερα η χώρα. Η πολιτεία επιβάλει την θρησκευτική κατήχηση των μαθητών ως υποχρεωτικό κομμάτι της βασικής τους εκπαίδευσης, ερμηνεύοντας μάλλον με ακραίο τρόπο τη σχετική διάταξη του Συντάγματος.

Παρά όμως τις διεκδικήσεις των φιλελευθέρων, τις καταδίκες σε διεθνή δικαστήρια και τις παραινέσεις διεθνών οργανισμών, η ελληνική πολιτεία αρνείται να προχωρήσει στο διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας φοβούμενη το πολιτικό κόστος που ενδέχεται να προκαλέσει μια τέτοια μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Πολύ συχνά, όσοι προσπαθούν να υπερασπιστούν την προνομιακή θέση της εκκλησίας στη χώρα μας καταφεύγουν στην άσκοπη διαιώνιση μύθων που συνδέουν την ύπαρξη του ελληνικού κράτους με τις θρησκευτικές αντιλήψεις της πλειοψηφίας. Το τραγικό είναι ότι πολλές φορές καταλήγουμε έτσι να υποστηρίζουμε ιστορικές ανακρίβειες και να επιμένουμε σε συμμαχίες (όπως πρόσφατα με μανιακούς δολοφόνους των Βαλκανίων) που θέτουν σε κίνδυνο τον εκσυγχρονισμό και τον Ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας μας. Πολύ συχνά επίσης, όσοι προσπαθούν να ανοίξουν τη σχετική συζήτηση εισπράττουν ως απάντηση προπηλακισμούς κι αστήρικτους λιβέλους. Και με μεγάλη ευκολία κατατάσσονται όλοι οι υποστηρικτές του διαχωρισμού ως ανθέλληνες και άθεοι.

Αυτό που πρέπει σίγουρα να γίνει σαφές είναι ότι ο φιλελευθερισμός δεν βρίσκεται σε σύγκρουση με τις θρησκείες. Αν και ο τελεολογικός χαρακτήρας ορισμένων θρησκειών συγκρούεται με την έννοια της ανοιχτής κοινωνίας, η φιλελεύθερη παράδοση απέχει από οποιαδήποτε κρίση σχετικά με τις μεταφυσικές αντιλήψεις των πολιτών. Όσο οι πράξεις των θρησκευόμενων πολιτών κινούνται μέσα στα πλαίσια του σεβασμού της ελευθερίας του ατόμου και το κράτος δεν εμπλέκεται υποστηρίζοντας, ή διώκοντας, κάποια θρησκεία, η φιλελεύθερη πρακτική είναι αυτή της ουδετερότητας.

Είναι αλήθεια ότι οι περισσότεροι διανοητές της φιλελεύθερης παράδοσης κινούνται περισσότερο στα πλαίσια ενός συγκρατημένου αγνωστικισμού, παρά στις δογματικές γραμμές κάποιας θρησκείας. Θα ήταν υποκρισία να αγνοήσουμε και αυτή την παράμετρο. Κάτι τέτοιο είναι μάλλον αναμενόμενο όταν οι φιλοσοφικές τους αναζητήσεις κινούνται στο χώρο του ανοιχτού μέλλοντος, της άρνησης του ιστορικισμού, και της εναντίωσης σε οποιαδήποτε μορφή απόλυτης ερμηνείας της ηθικής και του δικαίου. Για το φιλελευθερισμό ωστόσο, το πρωτείο του ατόμου και η ελευθερία της σκέψης υπερτερούν κάθε προσωπικής φιλοσοφικής επιλογής. Οπότε και, στο πλαίσιο της φιλελεύθερης παράδοσης, δεν είναι νοητή η δίωξη οποιασδήποτε θρησκείας ή η σύγκρουση με τις θρησκευτικές επιλογές των πολιτών.

Η σύγκρουση όμως είναι αναπόφευκτη με οτιδήποτε απειλεί την ανοιχτή κοινωνία και τα ατομικά δικαιώματα. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει δυστυχώς η τάση αντιστροφής της πορείας του διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους και της (μερικής) επιστροφής στην εποχή των κρατικών θρησκειών και των ειδικών προνομίων. Είτε με τη μορφή απαγόρευσης της βλασφημίας και της δυσφήμησης των θρησκειών, είτε με τη δίωξη της «ρητορικής μίσους», οι οργανωμένες θρησκείες επιδιώκουν να προστατέψουν τα προνόμιά τους και να αποφύγουν τον ανταγωνισμό του ελεύθερου διαλόγου. Στα πλαίσια του ΟΗΕ, με την πρωτοβουλία του Ισλαμικού μπλοκ, προωθείται η απαγόρευση της «δυσφήμησης» των θρησκειών και η προστασία του Ισλάμ από την κριτική που δέχεται τα τελευταία χρόνια λόγω της ανοχής του προς τη μαζική τρομοκρατία και την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η πρωτοβουλία αυτή έχει ως κύριο στόχο να επιβάλει τη σιωπή σε κάθε φωνή που αρνείται την απολυτότητα της θρησκευτικής ηθικής και τη νομιμοποίηση των διώξεων κάθε κριτικής στο εσωτερικό των χωρών που φέρνει σε κίνδυνο το θρησκευτικό μονοπώλιο του Ισλάμ. Οι φιλελεύθεροι πρωτοστατούν διεθνώς στην προσπάθεια αντιμετώπισης αυτών των πρωτοβουλιών, αλλά χωρίς ευρύτερες κοινωνικές συμμαχίες – κυρίως σε χώρες πέρα από το στενό πυρήνα της ΕΕ και των ΗΠΑ – δύσκολα θα καταφέρουν να αποτρέψουν τη νομιμοποίηση της λογοκρισίας.

Στο εσωτερικό της χώρας μας, οι φιλελεύθεροι βρίσκονται δυστυχώς χωρίς συμμάχους στη διεκδίκηση του διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους. Πέρα από μεμονωμένες νομοθετικές πρωτοβουλίες, με τελευταία αυτή του ΣΥΝ και των ανεξάρτητων βουλευτών Ανδριανόπουλου και Μάνου περί της ρύθμισης των σχέσεων εκκλησίας και πολιτείας το 2005, κανείς λόγος δεν γίνεται για το χτίσιμο ενός τείχους διαχωρισμού.

Οι επιπτώσεις και η ανάγκη αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης καταδικάζουν στο περιθώριο της πολιτικής συζήτησης κάθε ζήτημα που δεν έχει άμεσα δημοσιονομικό χαρακτήρα. Η εμπλοκή ωστόσο κράτους και εκκλησίας, όπως αναφέρουμε και πιο πάνω, έχει και την οικονομική της πλευρά που ατυχώς δεν συμπεριλήφθηκε στο μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα του Μνημονίου. Παρά τις πιθανές αντιδράσεις, οι φιλελεύθερες δυνάμεις της χώρας οφείλουν να επαναφέρουν το ζήτημα στο πολιτικό προσκήνιο και να αναζητήσουν όλες τις δυνατές συμμαχίες για την προώθηση των αναγκαίων σχετικών μεταρρυθμίσεων.

Ο διαχωρισμός εκκλησίας και πολιτείας δεν έχει στόχο την επικράτηση της μιας ή της άλλης άποψης και δε μπορεί κανείς να τον συγχέει με μια επίθεση κατά της εκκλησίας ή της θρησκευτικής πίστης. Έρχεται να εξυπηρετήσει το σεβασμό της ελευθερίας του κάθε πολίτη να αποφασίζει για τον εαυτό του και να τοποθετήσει τη θρησκευτική πίστη στο χώρο που της ανήκει – το χώρο του ιδιωτικού. Έρχεται να απεγκλωβίσει την εκκλησία από τα δεσμά του κράτους και την κοσμική πολιτεία από το χώρο του μεταφυσικού.

Η οικογένεια Φρίντμαν

2012-07-30T19:38:00.000+03:00

(Όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Books’ Journal – Τεύχος 21, Ιούλιος 2012)

“The colony was called Libertatia and was placed under Articles drawn up by Captain Mission.”

William Burroughs, Cities of the Red Night

Αν πιστέψει κανείς τη Ναόμι Κλάιν και τους οπαδούς της, πίσω από κάθε καταστροφή της σύγχρονης ιστορίας του πλανήτη βρίσκεται η διαβρωτική επιρροή των ιδεών του Μίλτον Φρίντμαν: δικτατορίες, πόλεμοι, οικονομικές κρίσεις, τρομοκρατικές ενέργειες, καταπιεστικές κυβερνήσεις, αιματηρές εξεγέρσεις. Καθετί σκοτεινό και βάρβαρο συντάσσεται με το σατανικό γκουρού του νεοφιλελευθερισμού με απώτερο στόχο την απόλυτη κυριαρχία των αγορών και την καταστροφή κάθε κοινωνικής δομής. Κάθε πολιτικό κίνημα φαίνεται να έχει ανάγκη μια προσωποποίηση του εχθρού του και το πρόσωπο του Φρίντμαν έχει βρεθεί στο στόχαστρο των περισσότερων αντιδραστικών οργανώσεων της εποχής μας: αντικαπιταλιστές, οργανώσεις κατά της παγκοσμιοποίησης, κομουνιστικά κόμματα, εθνικιστές, συντηρητικοί. Και μάλλον όχι τυχαία. Ο κόσμος που υπερασπίζονται σίγουρα απειλείται από τις ιδέες που για περισσότερο από πενήντα χρόνια εκλαΐκευε και προωθούσε με βιβλία, άρθρα, εκπομπές στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο, διαλέξεις σε δεκάδες χώρες.

Ωστόσο, αν και το διασημότερο μέλος της, η συμβολή της οικογένειας Φρίντμαν στο χώρο των ιδεών της ελευθερίας δεν περιορίζεται στο έργο του Μίλτον Φρίντμαν. Και το βέβαιο είναι ότι ο Μίλτον δεν είναι καν ο πιο ριζοσπάστης της οικογένειας. Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή.

Μίλτον Φρίντμαν

Πριν από ακριβώς πενήντα χρόνια, ο Μίλτον Φρίντμαν, ήδη καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Σικάγο, δημοσιεύει σε μορφή βιβλίου (με τη βοήθεια της συζύγου του Ρόουζ) μια σειρά διαλέξεων που, σε διάφορες μορφές, τον είχαν απασχολήσει την προηγούμενη δεκαετία. Το βιβλίο αυτό, με τίτλο ‘Καπιταλισμός κι Ελευθερία’ θα γίνει το πιο δημοφιλές έργο της καριέρας του κι ένα από τα κείμενα της πολιτικής φιλολογίας με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο γύρω μας. Στις διαλέξεις αυτές, ο Φρίντμαν παρουσιάζει το βασικό σκελετό της πολιτικής του θεωρίας, ενώ προτείνει και άμεσα εφαρμόσιμες πολιτικές στις οποίες και θα επιμείνει σε όλη την πορεία του ως διανοούμενος και πολιτικός ακτιβιστής. Όπως γράφει, σε μια από τις πιο παρεξηγημένες φράσεις του έργου του, ένας από τους στόχους του βιβλίου ήταν να κρατήσει κάποιες επιλογές ανοιχτές «μέχρι οι περιστάσεις να οδηγήσουν στην αναγκαιότητα της αλλαγής»:

«Η δύναμη της αδράνειας είναι τεράστια – μια τυραννία του status quo – στις ιδιωτικές και κυρίως στις κυβερνητικές ρυθμίσεις. Μόνο μια κρίση – πραγματική ή θεωρητική – παράγει πραγματική αλλαγή. Όταν συμβεί μια τέτοια κρίση, οι δράσεις που λαμβάνονται εξαρτώνται από τις διαθέσιμες ιδέες. Αυτό, πιστεύω, είναι η βασική μας λειτουργία: να αναπτύσσουμε εναλλακτικές στις υπάρχουσες πολιτικές, να τις διατηρούμε ζωντανές και διαθέσιμες μέχρι το πολιτικά αδύνατο να γίνει πολιτικά αναπόφευκτο.»

Ακολουθώντας τη φιλελεύθερη παράδοση, ο Μίλτον Φρίντμαν ισχυρίζεται ότι δεν μπορεί να υπάρξει πολιτική ελευθερία δίχως οικονομική ελευθερία. Παρά τα όσα γράφονται εναντίον του, είναι ξεκάθαρος: αν και η οικονομική ελευθερία είναι απαραίτητη προϋπόθεση της πολιτικής ελευθερίας, δεν είναι αρκετή. Το κράτος είναι απαραίτητος μηχανισμός για την προστασία της ελευθερίας των πολιτών από εσωτερικές, ή εξωτερικές, απειλές. Τα σχολεία πρέπει να πάψουν να είναι κρατικά κατευθυνόμενα – διατηρώντας το δημόσιο χαρακτήρα της, η φιλελεύθερη πολιτεία χρηματοδοτεί την ίδια την παιδεία (κουπόνια εκπαίδευσης) και όχι τη σχολική γραφειοκρατία. Η θεσμοθέτηση ενός διχτύου ασφαλείας (μέσω της πολιτικής του αρνητικού φόρου εισοδήματος) εξασφαλίζει ότι κανείς πολίτης δεν θα βρεθεί στο κοινωνικό περιθώριο. Η αποποινικοποίηση της πορνείας και των ναρκωτικών οδηγούν στη μείωση των σχετικών κοινωνικών επιπτώσεων, αυξάνοντας ταυτόχρονα την ατομική ελευθερία των πολιτών. Το σύστημα υποχρεωτικής στράτευσης είναι ασύμβατο με μια ελεύθερη κοινωνία και πρέπει να αντικατασταθεί με εθελοντικό επαγγελματικό στρατό.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, είναι αλήθεια ότι υπήρξαν διάφοροι συντηρητικοί ηγέτες που ζήτησαν τη συμβουλή του ή θέλησαν να χρησιμοποιήσουν τη φήμη του ως αντίβαρο της ψυχροπολεμικής ‘σοσιαλιστικής απειλής’. Ελάχιστοι φυσικά τόλμησαν να εφαρμόσουν τις πολιτικές του προτάσεις. Με την εξαίρεση ίσως του Νίξον που κατήργησε την υποχρεωτική στράτευση στις ΗΠΑ, και των Ρέιγκαν/Θάτσερ που οι οικονομικές τους πολιτικές είχαν σαφώς άρωμα νεοφιλελευθερισμού – χωρίς όμως να είναι αρκετά πιστές στο όραμα του Φρίντμαν για να χαρακτηριστούν ως τέτοιες. Το στρατηγικό του λάθος ήταν πιθανά ότι συστρατεύτηκε με ένα πολιτικό χώρο που δεν είχε τη δυνατότητα να ξεφύγει από τις συντηρητικές του καταβολές και να υποστηρίξει το φιλελεύθερο όραμά του πέρα από το χώρο της καθαρά οικονομικής δραστηριότητας.

Νταίηβιντ Φρίντμαν

Ο Μίλτον Φρίντμαν πίστευε ότι η κρατική παρέμβαση είναι αναποτελεσματική, οδηγεί σε στρεβλώσεις και πρέπει να καταργηθεί σε αρκετές πτυχές της οικονομικής και κοινωνικής μας ζωής. Ο γιος του, Νταίηβιντ Φρίντμαν, προχωρά ένα βήμα πιο κάτω: η κρατική παρέμβαση είναι αναποτελεσματική και πρέπει να καταργηθεί σε κάθε πτυχή της οικονομικής και κοινωνικής μας ζωής. Το 1973, εννιά μόλις χρόνια μετά την κυκλοφορία του ‘Καπιταλισμός κι Ελευθερία’, ο Νταίηβιντ δημοσιεύει τη ‘Μηχανική της Ελευθερίας’.

Επηρεασμένος σαφώς από το έργο του πατέρα του, ο Νταίηβιντ Φρίντμαν θεμελιώνει την αναρχοκαπιταλιστική ουτοπία με όρους πολιτικής αποτελεσματικότητας. Η κατάργηση του κράτους δεν είναι ηθική επιλογή, ούτε αναγκαία συνέπεια των φυσικών δικαιωμάτων των πολιτών (όπως ισχυριζότανε μέχρι τότε διάφοροι αναρχικοί διανοητές). Πολύ απλά, το κράτος είναι ασύμφορο. Δεν υπάρχει καμία ανθρώπινη δραστηριότητα που μπορεί να εξελιχθεί αποτελεσματικότερα μέσω της κρατικής παρέμβασης από ότι θα μπορούσε αν οι πολίτες ήταν ελεύθεροι να ακολουθήσουν τις ατομικές τους επιλογές. Εκεί που ο πατέρας Μίλτον ήθελε τον περιορισμό της κρατικής παρεμβατικότητας, ο Νταίηβιντ οραματίζεται την πλήρη (αν και σταδιακή) εξαφάνισή της. Εφαρμοσμένη επιστημονική φαντασία από τη μία μεριά, σκληρή κριτική του κρατισμού από την άλλη, η ‘Μηχανική της Ελευθερίας’ περιγράφει το δρόμο προς μια ελευθεριακή ουτοπία, ένα ριζοσπαστικό καπιταλισμό.

Η αναρχοκαπιταλιστική ωστόσο κοινωνία του Νταίηβιντ Φρίντμαν δεν είναι μια καθαρά αναρχική κοινωνία με την έννοια της πλήρους απουσίας νόμων. Νόμοι υπάρχουν, όπως και υπάρχουν οι φορείς που επιβλέπουν την τήρησή τους. Μόνο που δεν υπάρχει πια κρατικό μονοπώλιο στη νομοθεσία ή την ασφάλεια. Υπάρχουν φορείς, εταιρίες νομοθεσίας και ασφάλειας, τους οποίους οι πολίτες επιλέγουν σύμφωνα με τις προτιμήσεις τους και συνάπτουν συμβόλαια μαζί τους για την προστασία τους και τη διαφύλαξη των συμφωνιών τους με άλλους πολίτες. Ενδο-εταιρικές διαφορές επιλύονται σύμφωνα με τη χάρτα της νομικής εταιρίας που έχουν υπογράψει οι συνδρομητές της. Δια-εταιρικές διαφορές επιλύονται μεταξύ των εταιριών οι οποίες έχουν φυσικά κάθε κίνητρο να επιζητούν αποδοτικές, αλλά και ειρηνικές λύσεις (η βία στοιχίζει). Ο ανταγωνισμός μεταξύ των νομικών φορέων οδηγεί σε διαρκώς βελτιούμενα νομικά συστήματα κι ο νομικός πολιτισμός εξελίσσεται ακολουθώντας τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς.

Πάτρι Φρίντμαν

Όπως κάθε ουτοπία, έτσι κι η αναρχοκαπιταλιστική κοινωνία του Νταίηβιντ Φρίντμαν είναι καταδικασμένη να παραμείνει στο χώρο των θεωρητικών ασκήσεων. Όπως πολύ σωστά είχε επισημάνει ο πατέρας του, «η δύναμη της αδράνειας είναι τεράστια»: είναι πρακτικά αδύνατο να αρνηθούν οι πολίτες κάποιας χώρας παραδόσεις και θεσμούς αιώνων, για να δοκιμάσουν τόσο ριζοσπαστικές ιδέες. Ακόμη κι αν υπήρχαν αρκετοί άνθρωποι που θα θέλανε να ακολουθήσουν μια τέτοια πολιτική περιπέτεια, κάθε σημείο της γης ανήκει ήδη σε κάποια κρατική οντότητα με σχηματισμένο νομικό πλαίσιο και πολιτικές παραδόσεις. Ή μήπως όχι;

Ο γιος του Νταίηβιντ, Πάτρι Φρίντμαν, βρήκε τη λύση το 1998 σε ένα άρθρο του Γουέιν Γκράμλιτς: πλωτές πολιτείες. Η θάλασσα, πέρα από την ακτίνα των ΑΟΖ, παραμένει το μόνο κομμάτι της γης έξω από των έλεγχο των κρατών. Στο όραμα του Πάτρι, κάθε «πολίτης» (με την όσο πιο χαλαρή γίνεται έννοια του όρου) είναι ιδιοκτήτης μιας πλωτής έκτασης/κατοικίας η οποία συνδέεται με άλλες σχηματίζοντας πλωτές πολιτείες. Κάθε τέτοια πολιτεία έχει το δικό της σύστημα διακυβέρνησης, νομικό περιβάλλον και τρόπο οργάνωσης. Όσο περισσότερες από αυτές τις πλωτές πολιτείες σχηματιστούν, τόσο μεγαλύτερος ο ανταγωνισμός μεταξύ τους. Κι όταν κάποιος πλωτός πολίτης διαφωνήσει με τους συνπλωτίτες του, παίρνει απλά την πλωτή ιδιοκτησία του και σαλπάρει για να τη συνδέσει με όποια άλλη πολιτεία θελήσει. Οι πολιτείες που αποτυγχάνουν, χάνουν σιγά-σιγά τους πολίτες τους και παρακμάζουν. Οι πολιτείες που καταφέρνουν να προσελκύσουν κι άλλους πολίτες, αυξάνονται και ισχυροποιούνται.

Κάνουμε έτσι ένα ακόμη βήμα παρακάτω στη σκέψη της οικογένειας Φρίντμαν: ελεύθερος ανταγωνισμός μεταξύ συστημάτων διακυβέρνησης στα διεθνή χωρικά ύδατα. Κι αν ακούγεται η ιδέα αυτή πολύ εξωτική για να έχει ελπίδες υλοποίησης, οι Φρίντμαν/Γράμλιτς έχουν ήδη ξεκινήσει την αναζήτηση χρηματοδότησης. Αναμένουν δε ότι, μέσα στα επόμενα δύο χρόνια, οι άνθρωποι που θα κατοικούν στις πρώτες πρότυπες πλωτές πολιτείες θα ξεπερνούν τους 150.

Η δύναμη της αδράνειας

Δεν υπάρχει τίποτα πιο άχαρο και βαρετό στην εξέλιξη του πολιτικού μας πολιτισμού από αυτή την καταραμένη «δύναμη της αδράνειας». Η οικογένεια Φρίντμαν επιμένει να την πολεμά εδώ και περισσότερο από πενήντα χρόνια. Από το νεοφιλελευθερισμό του Μίλτον Φρίντμαν και τον αναρχοκαπιταλισμό του Νταίηβιντ, μέχρι και τις πλωτές κοινότητες του Πάτρι, η οικογένεια Φρίντμαν αναζητά διαρκώς μεθόδους για να παρακάμψει τον έμφυτο συντηρητισμό μας. Δεν είναι πάντα επιτυχημένοι, αλλά φαίνονται αποφασισμένοι να μην τα παρατήσουν.

Περιμένω με αγωνία τις ιδέες και της επόμενης γενιάς Φρίντμαν.

Στο εργαστήριο του John Irving

2012-07-03T01:24:00.001+03:00

Ο αγαπημένος μου συγγραφέας στο εργαστήριό του...

Φιλελευθερισμός και Σοσιαλδημοκρατία: Πλαίσια (συν)θέσεων και αντιθέσεων.

2012-07-01T20:59:00.000+03:00

Γράφει ο Χάρης Πεϊτσίνης

Με ένα εξαιρετικά καλογραμμένο κείμενό του ο Γιώργος Σαρηγιαννίδης συνεχίζει τον προσφάτως ανακινημένο διάλογο για τα περιθώρια συνεργασίας και σύνθεσης του Φιλελευθερισμού με τη Σοσιαλδημοκρατία. Αυτός ο διάλογος δεν είναι καινούριος, ούτε σε τοπικό ούτε σε διεθνές επίπεδο. Στην Ελλάδα βέβαια αποκτά χαρακτήρα επείγοντος, ιδίως υπό το φως της αδυναμίας του φιλελεύθερου χώρου να αποκτήσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, και της επιγενόμενης ανάγκης για την προώθηση στρατηγικών συμμαχιών.

Δυστυχώς δε θα συμμεριστώ τον οπτιμισμό πολλών φίλων ως προς τη δυνατότητα ζύμωσης και σύνθεσης των δύο αυτών ρευμάτων, και την προοπτική δημιουργίας ενός μαζικού χώρου της λεγόμενης φιλελεύθερης κεντροαριστεράς. Ένας τέτοιος χώρος δε μπορεί να υπάρξει για λόγους πρακτικούς αλλά κυρίως θεωρητικούς. Και εξηγούμαι.

Πάμε λίγο στα βασικά. Οι θεμελιώδεις αρχές της σοσιαλδημοκρατίας είναι η κοινωνική δικαιοσύνη, η ισότητα, και η πολιτική ελευθερία. Σε αυτές τις αρχές, ανάλογα με το επίπεδο πολιτικής σκέψης, μπορεί να διεισδύσει ο σεβασμός στα ιδιοκτησιακά δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες, μόνο όμως στο βαθμό που τα θεμέλια της θεωρίας δεν τίθενται σε κίνδυνο. Είναι γεγονός ότι όσο η πολιτική σκέψη των σοσιαλδημοκρατών εμπλουτίζεται από τα διδάγματα της κοινής πείρας, τόσο ανοίγονται οι ορίζοντές τους στις άγριες θάλασσες της ελεύθερης αγοράς.. Η ανεπανάπληπτη πλουτοπαραγωγική διαδικασία που εκκίνησε ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη από την πρωτοπορία της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατίας. Για τα νέα πολιτικά μίγματα που ζυμώνονται στα ιδεοπλαστικά εργαστήρια της κεντροαριστεράς, οι αγορές και το «ευέλικτο» κράτος συνιστούν ένα απαραίτητο τμήμα της εξίσωσης- τουλάχιστο θεωρητικώς.

Από την άλλη πλευρά, ο κλασικός φιλελευθερισμός θέτει την ατομική ελευθερία στην προμετωπίδα του, όπως αυτή ιχνογραφήθηκε στα γραπτά του μακαρίτη Τζων Λοκ, του Φ.Χάγιεκ, του Χ.Σπένσερ, του Λ.Μίζες και της υπόλοιπης συντροφιάς,ηλικίας περίπου δύο αιώνων. Ξεκινώντας το νήμα της θεωρίας από ένα «απριοριστικό» (δηλαδή μη υποκείμενο στην ανάγκη θεωρητικής θεμελίωσης, κοινώς αυτονόητο), άρα λοιπόν Φυσικό Δικαίωμα, ο Φιλελευθερισμός εκτείνεται αλυσιδωτά σε όλες τις σφαίρες κοινωνικής δραστηριότητας, ορθώνοντας ένα προστατευτικό πέπλο στην ατομική ελευθερία και τα εκπορευόμενα ατομικά δικαιώματα (ζωή, περιουσία ,αυτοδιάθεση). Με πυρήνα το άτομο και το δικαίωμά του στη ζωή,την ιδιοκτησία και την ελεύθερη έκφραση αμφοτέρων, το φιλελεύθερο νομοκρατικό σύστημα συγκροτείται σχεδόν αυτόματα, καταχωρώντας αρχές όπως την κοινωνική δικαιοσύνη,την ισότητα και την πολιτική δημοκρατία, ως δευτερεύουσες και συμπληρωματικές. To μοντέλο αυτό, αν και δοκιμάστηκε μόνο μερικώς (όπως άλλωστε όλες οι θεωρίες),πέτυχε καταπληκτικά αποτελέσματα: εφορμώντας στις πιο απόμακρες γωνιές της ανθρώπινης δράσης, ο επιχειρηματίας, εξοπλισμένος μόνο με το πλέγμα των δικαιωμάτων που του παρείχε η φιλελεύθερη τάξη, κατόρθωσε μέσα σε δύο αιώνες να αλλάξει το πρόσωπο του Κόσμου και τη μορφή της Ιστορίας. Οι επιγενόμενες αναταράξεις κατέστησαν απαραίτητο το μπόλιασμα του φιλελευθερισμού με κάποια «μπαλώματα» σοσιαλδημοκρατίας, κατά την ευφυιή ρήση του Μ.Φρίντμαν. Έτσι, οι διαπρεπέστεροι εκπρόσωποι του Φ έχουν δεχτεί επανειλημμένως μέτρα που προάγουν το «κοινωνικά» και «ηθικά» δίκαιο ( δωρεάν παιδεία, βοηθήματα σε πτωχούς, άστεγους, αναξιοπαθούντες κλπ) , αρκεί τα τελευταία να υπακούν σε συγκεκριμένα αυστηρά κριτήρια (πχ της καθολικότητας κατά Χάγιεκ), ώστε η ατομική ελευθερία να παραμένει κατά το δυνατόν άθικτη για τους πολίτες της φιλελεύθερης κοινότητας.

Όπως μάλλον θα έχετε καταλάβει ως τώρα, η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία είναι ένα ενδιαφέρον μίγμα σοσιαλισμού και φιλελευθερισμού αμφότερα δε τα ρεύματα της σοσιαλδημοκρατίας και του φιλελευθερισμού,δίχως να αρνούνται απόλυτα τα θεμέλια αλλήλων, υπηρετούν διαφορετικές αξίες , αξίες που άλλοτε συντίθενται και άλλοτε συγκρούονται. Όλη αυτή η ενδιαφέρουσα διαδικασία αφήνει ένα περιθώριο διαλόγου και συνεργασίας, σε πρώτη φάση. Σε δεύτερη φάση φυσικά δρέπει και τους καρπούς μιας σοβούσας αντιπαράθεσης.

Για να είμαστε συγκεκριμένοι: η αντιπαράθεση εκκινεί από θεωρητική βάση και καταλήγει στην πρακτική «καθημερινή» πολιτική. Ο μεν κλασικός φιλελευθερισμός ορθώνει ένα τείχος καχυποψίας απέναντι σε κάθε απόπειρα «κοσμοδιορθωτικής» παρέμβασης του κράτους. Η δε σοσιαλδημοκρατία καλοσωρίζει την επέμβαση της εξουσίας ως εργαλείο άμβλυνσης ανισοτήτων και αδικιών. Όλο αυτό το πλέγμα «θετικών δράσεων», θετικών δικαιωμάτων, μαζικών επιδοτήσεων, γραφειοκρατικής κοινωνικής πρόνοιας. Οι περιορισμοί στην ελευθερία του λόγου και της έκφρασης, η νομική δηλαδή επιβολή της πολιτικής ορθότητας, οι απαγορεύσεις των λεγόμενων εγκλημάτων άνευ θύματος (τζόγος, ναρκωτικά, και ήδη πια, κάπνισμα σε δημόσιους χώρους). Η θέσπιση της «κοινωνικής ευθύνης» των εταιριών, της νομικά ρυθμιζόμενης «εταιρικής διακυβέρνησης», της κατά κοινή ομολογία αποτυχημένης «ηθικής επιχειρηματiκότητας», των οικολογικών φόρων και τόσες άλλες δράσεις που διόγκωσαν την κρατική εξουσία, είναι εφευρήματα (και) της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατίας. Ο κλασικός φιλελευθερισμός της «αρνητικής» ελευθερίας (ελευθερία «από» και όχι ελευθερία «για») , της εντελώς μινιμαλιστικής κυβερνητικής επέμβασης , ο φιλελευθερισμός του κράτους νυχτοφύλακα, τι κοινό θα μπορούσε να έχει με το κράτος-αστυφύλακα της πολιτικής ορθότητας που ευαγγελίζεται η σοσιαλδημοκρατία;

Εδώ όμως τίθεται το παράδοξο. Στη χώρα μας, μια ολιγάριθμη αλλά επιδραστική ελίτ σοσιαλδημοκρατών φαίνεται πως έχει υιοθετήσει ένα σοβαρό μέρος των φιλελεύθερων αιτημάτων. Αρκετοί δε από αυτούς υποστήριξαν στις προηγούμενες εκλογές τους φιλελεύθερους – μεταρρυθμιστικούς σχηματισμούς που κατήλθαν στον εκλογικό στίβο.

Μια εύλογη ερμηνεία είναι ότι οι ιδιορρυθμίες του εγχώριου καπιταλισμού οδηγούν σε άτυπη συμπόρευση τους προοδευτικότερους των σοσιαλδημοκρατών με τους φιλελευθέρους. Ας μην ξεχνούμε πως η σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία μέσα από τις ιστορικές της ζυμώσεις κατέληξε να θεωρεί την εύρυθμη αγορά και το αποδοτικό κράτος ,όρους απαράβατους για την πραγμάτωση του προτάγματός της. Στην Ελλάδα αυτοι οι δύο όροι λάμπουν διά της απουσίας τους. Ο ελληνικός καπιταλισμός παραμένει φυλακισμένος σε έναν ερμητικά κλειστό κλωβό προσοδοθηρικών και συντεχνιακών συμφερόντων, που με όχημα το «κοινωνικό κράτος» αναχαιτίζουν κάθε μεταρρυθμιστική προσπάθεια. Η δυναμική της ελληνικής οικονομίας σακατεύεται από τις επεμβάσεις του εθνικού-κράτους που επιδιώκει να απομιμηθεί και να υποκαταστήσει την ιδιωτική πρωτοβουλία. Μαζί της βέβαια σακατεύονται και οι στοχεύσεις τόσο του σοσιαλδημοκρατικού, όσο και του φιλελεύθερου χώρου. Όταν το παραγόμενο προϊόν είναι απισχνασμένο και αναιμικό , τότε ολόκληρο το ιδεολογικό οικοδόμημα που εδράζεται στην αναδιανομή του (δηλαδή η σοσιαλδημοκρατία) καταρρέει. Η ανωμαλία αυτή πρέπει να διορθωθεί. Οι σοσιαλδημοκράτες μας προφανώς έχουν αντιληφθεί πως μόνο μέσω καθαρά φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, μπορεί να επέλθει το παραγωγικό εκείνο σοκ που θα οδηγήσει την Ελλάδα ξανά στις σιδηρογραμμές της ανάπτυξης, μεταμορφώνοντάς την σε «τίγρη της μεσογείου». Η περαιτέρω διαχείριση μιας αληθινά ανεπτυγμένης καπιταλιστικής Ελλάδος θα αποτελέσει το σημείο τριβής μεταξύ Φιλελευθέρων και (φιλελεύθερων) Σοσιαλδημοκρατών. Αυτό όμως είναι πρόβλημα του «μεθαύριο».

Τούτη η εξέλιξη είναι καταρχάς θετική καθώς «ανοίγει» μια νέα πολιτική αγορά, προς τα αριστερά, για την προώθηση των φιλελεύθερων ιδεών . Αλίμονο όμως, πρόκειται για μια ασφυκτικά κλειστή αγορά, και οι «καταναλωτές» της περιορίζονται σε λίγες εκατοντάδες , ή το πολύ μερικές χιλιάδες. Καλώς ή κακώς η «ορθόδοξη» μαζική σοσιαλδημοκρατία δε συμμερίζεται τον ενθουσιασμό της ολιγάριθμης πρωτοπορίας που αποφάσισε να συντροφέψει τον ελληνικό φιλελευθερισμό στα αβέβαια βήματά του. Η ορθόδοξη σοσιαλδημοκρατία της ΔΗΜΑΡ και ενός μέρους του ΣΥΡΙΖΑ ακόμα αντιμετωπίζουν το πρόβλημα του ελληνικού καπιταλισμού ως εν μέρει διεθνές (κρίση παγκόσμιου καπιταλισμού κλπ κλπ) και εν μέρει, ως πρόβλημα εθνικής ηγεσίας (ζήτημα δηλαδή «ενάρετης» διακυβέρνησης και όχι διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων). Το διακύβευμα για αυτούς είναι αποκλειστικά η κατάκτηση της εξουσίας και η επέκτασή της σε βαθμό που να ρυθμίζει απόλυτα την εθνική οικονομία επιτρέποντας έτσι την πραγμάτωση του ιδεώδους της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ωστόσο, οι λίγοι έστω συνοδοιπόροι της αριστεράς είναι πολύτιμοι σύντροφοι στον αγώνα για τις απαραίτητες εθνικές μεταρρυθμίσεις. Άνθρωποι αξιόλογοι, με θαυμαστή συγκρότηση και επιδραστικότητα σε χώρους που για έναν φιλελεύθερο παραμένουν απροσπέλαστοι. Τα όρια όμως της συνεργασίας αριστερών και φιλελευθέρων καθορίζονται από το βηματισμό του ελληνικού καπιταλισμού. Η στρατηγική συμμαχία δε θα πρέπει να συγχέεται με την ιδεολογική ζύμωση. Ιδεολογικά ο Φιλελευθερισμός και η Σοσιαλδημοκρατία συνιστούν δύο διακριτούς πόλους και μέσα στο παιγνίδι της δημοκρατίας υπάρχει χώρος και για τους δύο. Προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι ο Φιλελευθερισμός, χωρίς φυσικά να γυρίσει την πλάτη του στους σοσιαλδημοκράτες που τον αγκάλιασαν, θα πρέπει να προσεταιριστεί τα κοινωνικά εκείνα στρώματα που ανήκουν ιδεολογικά στη λεγόμενη «κεντροδεξιά» ώστε να έχει ελπίδες στιβαρής παρουσίας και επιρροής. Η διαφαινόμενη αποτυχία της ΝΔ να προωθήσει ένα πετυχημένο αναπτυξιακό πρόγραμμα θα γκρεμίσει την «δεξιά πολυκατοικία» ανοίγοντας το δρόμο σε νέες ενδιαφέρουσες συμμαχίες. Αυτό όμως το ζήτημα είναι καλύτερο να αναπτυχθεί σε άλλο κείμενο.