HABİTUS

Bayırlar Serbest

2020-04-20T16:11:00.001+03:00

Zannederim ki “çalar saat” kent yaşamıyla benlik kazandı. Zira taşrada hayat gün ışığına tabi. Çalışan taşralının üzerine güneş doğmaz çünkü. Uyanmak ve işe koyulmak için sabah ezanı kâfidir.

Tabii taşradaki halam ve dayım için iş tanımı da bir hayli mühim. Taşrada iş; uyutulan tohumların üstünü kapatmaktır, kullanılmak üzere bir kenara ayrılan karton ve naylonlarla ya da el yordamıyla oluşturulan ve bir kapak haline getirilen herhangi bir şeyle, geceleri kırağı vurmasın ve tohumlar donmasın diye. Sabahları aynı tohumların üstünü açmaktır gün ışığından faydalansınlar diye. Ve taşrada iş sulamaktır uyutulan tohumları, fidan olsunlar diye. Bahçeyi sulamak, mevsimine göre yeşillenen bitkilerin; haşhaşın, gelinciğin, yemliğin yabani otlarını temizlemektir. Sabah ezanıyla başlayan hayat, taşranın rutin bağ bahçe işlerinin tamamlanması ve yatsı vaktinin gelmesiyle sonlanır.

Gerçekten temiz havasından mıdır bilmem ama bir arınmışlık hissi verir taşra insana. Hele ki karmaşık metropol hayatından taşra hayatına geçen “kentli göçebe” insana. Burada yere atılan her çöp, havaya salınan her sigara dumanından pişmanlık duyar insan. Çünkü burası modern kent insanı için bir kaçıştır, nefes almak için verilen bir moladır. (Ve misafirlikte evde olduğundan farklı davranılır.) Taşranın yerlisi için ise, kentin gerisinde kalandır. Neyse ki bu memnuniyetsizlik; âdemoğlunun var olduğundan beri bir “ötekine göz koyma” hâlidir. Kabil’in Habil’e; kentlinin köylüye imrenişidir.

Gelgelelim iletişimin kara kutuları sayesinde imrenilen kentten gözünü çekti köylü bugünlerde. Bugünlerde kent; yasakların, kargaşanın ve salgının mekânı.

Taşra ise umut veriyor insana. Güneşle birlikte uyandığınızda; pencerenin dibindeki erikte öten bülbül, avluya çıktığınızda; geçen bahardan zulaladığı cevizi iştahla kemiren teyin ve aldığınız o derin nefes bir şükür sebebi hep burada. Hem burada olmaya şükür hem de doğanın verdiği umuda.

Burada; taşranın hâkim noktasına ya da başka bir deyişle internetin çektiği yüksek bir yere çıktığınızda telefonun diğer ucunda bekleyen sevdiklerinizin biraz daha beklemesini göze alıp köyü seyre dalarsınız. Köyün öteki yakasına çarpar gözünüz. Sonra bu yakanın da onlar için öteki yaka olduğunu anımsayıp gülümsersiniz.

Köy fırınının bacasından tüten dumanı görür, kentte başlayan “kendi ekmeğini mayala” hareketinin köyde yüzyıllardır süregeldiğini fark edersiniz.

Aidiyet duygusunu taşraya yönlendirmeye çalışan bir kentli göçebe olarak, gereksiz bir hassasiyetle, rüzgârın etkisiyle dalından düşen çiçeğe üzülür, sonra da çiçeğin dökülmesiyle ve tomurcuklanmasıyla ağacın meyve vereceğini anımsar mahcup olursunuz.

“Bayırlar serbest” derler bizim burada canı oyun isteyen ve hareketleri şımarıklığa yüz tutmuş çocuklara. Burada bayırlar serbest. O illet bizim köye uğramadıkça evinde kalmaz dayım, kalamaz. Çünkü onun evi bağıdır, onun evi bahçesidir, tarlasıdır. Onun evi köyüdür.

Varsın dayımın yaşı yetmiş olsun. Çırpı toplamadıkça, tarlaya kazayağı çekmedikçe, bayırda iş gören emsallerine selam vermedikçe neylesin dayım köyünü. Çünkü burada “yapabildiğince varsın” ve “nefes aldığınca yaparsın.”

Hâsılı köyde ölüm yok. Pek tabi ölümsüz köy de yok. Ama burada yaşamın adı insan değil. Burada yaşamın adı doğa. Dedemin diktiği ahlattır burada yaşam, babamın dedesinin yaptığı ahşap evdir. Asırlık ardıçtır buradaki yaşam. İhtiyarın anlattığı masaldır gerçeklerle örtülü. Ben ölsem de yerim yurdum bakidir köyde. Burada umudun rengi mavi değil yeşil. Ve burada su ve havanın o muhteşem ahengine zeval gelmedikçe yarınlar yeşillenmeye devam edecektir.

Son Çeyrek

2020-04-15T23:53:00.000+03:00

Önceleri yani tarih öncesi zamanlarda ufuk çizgisi eminim daha berraktı. Ama insan evladının o ilk tohumu, toprakta tutundurmayı başardığı o ilk anı cidden merak ediyorum. Hani şu “bu artık benim dalım onu korumalıyım, bu toprak artık benim alanım onun için savaşmalıyım.”dediği ilk an ve ilk tohum. Çünkü o tohumdan sonrası pek de parlak olmadı.

O toprağı sahiplenen ilk zatı muhterem sahip olma arzusuyla onu genişletmek ve korumak için kanlar döktü, eminim. Daha sonrası yani şu an biraz içler acısı. El kadar toprak üstünde başımızı sokmak için yapılmış betonarme yapılar üstümüze yıkılsa elde kalan tek şey çaresizlik…

İletişim ve ulaşımın kolaylığına ek olarak artık doğayla savaş yok. Her yer işgal edildi. Doğaya bir bedel ödettik bize verdiklerine rağmen. Belki de verici olmak çok da iyi değildi. Ama en büyük bedelleri kendimiz ödedik. Tüm üretimlerimize rağmen elimizde kalan; kendi kişisel hapishanelerimizden çıkmak için gün saymak oldu.

Bizler hala olmayan bir savaşta, doğaya karşı, birer savaşçıyız. Darwin belki de haklıdır. Doğal seçilim gerçekten vardır ve yalnızca doğal olmayanla mücadele etmektedir. Biz de gündelik hayatın karmaşasında kendi benliğimize ve doğaya o kadar yabancılaşmıştık ki çoğumuz artık yapaydık.

Evde hamurlar mayalandı, ekmekler pişti, tezgâhlar bir düzene girdi, odalar toplanıp temizlendi, saksılar değişti, dinlendik. Toprak dinlendi, su dinlendi, hava dinlendi, bahar geldi, doğa uyandı, biz hala mahkûmuz. Üstelik bu hapishaneleri kendi ellerimizle ördük.

Gökyüzünde güneş batarken hala kadife bir pembelik var. Ama bizler hapishanelerimize tıkıldık. Bizler artık yüzünü ışığa dönse dahi güneşi göremeyecek saksı çiçekleriyiz. Karnımız suya tok belki ama gün yüzü göremiyoruz çünkü doğamıza küsmüşüz. Kendimizi ellerimizle alıp o avuç içi kadar topraklara hapsetmişiz, bir de yılmamışız üstümüze kat çıkmışız. Şimdi bir günü daha tamamladık, yarınlar ışıksız ve merhemi yok bu yaranın -kendimizden başka.

POSTMODERN BİR FENOMEN OLARAK CORONAVİRÜS

2020-03-28T21:38:00.000+03:00

İlk olarak Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan ve tüm dünyaya yayılan, yüksek ateş, nefes darlığı gibi semptomlarıyla kendini insan vücudunda gösteren, bilimsel adıyla “Covid-19” yani coronavirüs tüm toplumların korkulu rüyası olmuştur. Coronavirüsün ortaya çıkışına, insan vücudundaki etkilerine ve toplumların geleceğini nasıl etkileyeceğine dair pek çok iddia olmasına karşın görünen en temel ve üzücü gerçek bu virüsün yaşlı ve kronik rahatsızlıkları olan insanları daha fazla etkilediğidir. Geçmişten günümüze dünya tarihinde vebadan sars virüsüne kadar pek çok salgın hastalık gibi toplumsal yaşamda büyük etkiler yaratan coronavirüs günümüzde toplumsal olarak derin bir korkuya neden olmuştur. Coronavirüsün toplumsal yaşamda yarattığı etkinin temeli uzmanlar tarafından çok hızlı yayılabildiğinin açıklanmasına dayanıyor. Coronavirüs tarihsel süreçte görülen diğer salgın hastalıklarla benzerliklerinin yanı sıra yayılma hızının yüksekliği ile diğerlerinden ayrılıyor.

Coronavirüs yayılma hızı ve tüm dünya yüzeyi gibi çok geniş bir alanda etkisini göstermesiyle, kısa sürede Dünya Sağlık Örgütü tarafından pandemi olarak ilan edilmiştir. Küresel ölçekte etkisini gösteren bu salgın hastalık uluslararası örgütlerin, sivil toplum kuruluşlarının ve kamu kuruluşlarının harekete geçmesini gerektirmiş ve çeşitli tedbirler alınmasını elzem kılmıştır. Dolayısıyla söz konusu salgın hastalık dünya genelinde pek çok sosyo ekonomik düzenlemelerin yapılmasını gerektirmiştir. Hastalığın belirtileri, tedavisi gibi tıbbi etmenlerin yanı sıra toplumsal bağlamdaki etkilerinin de konuşulması gerekmektedir. Coronavirüs dünya üzerindeki pek çok ükede görülmesi ile küresel bir nitelik sergilemektedir. Küreselleşmenin temel argümanı olan iletişim ve ulaşım imkânlarının yüksek hızı ne yazık ki coronavirüs tarafından bir dezavantaj olarak karşımıza çıkmaktadır. Yüksek iletişim ve ulaşım hızı coronavirüsünde iki şekilde karşımıza çıkıyor. İlk olarak küresel ölçekteki insan hareketliliğinin çok yüksek olması diğer bir ifadeyle 24 saate dünyanın bir ucundan diğer ucuna ulaşmanın mümkün olmasıyla coronavirüs hareketliliği yüksek olan insanlar tarafından kolayca dünya geneline yayılmıştır. İkinci olarak ise iletişim imkânlarının özellikle sosyal medya gibi bir mecra aracılığıyla mekândan bağımsız oluşu coronavirüs hakkındaki doğru haberlerin yanında pek çok spekülasyonun da insanlar tarafından duyulmasına neden olmuştur. Kitle iletişim aygıtlarında her gün coronavirüs hakkında alınması gereken tedbirler vurgulanmaktadır. Bu sebeple sosyal medya bilinç sağlamak noktasında önemli bir sacayağı oluştururken yanlış haberlerin yayılması ile de diğer yandan toplumsal bir endişeye sebep olmaktadır.

Coronavirüs öyle bir salgın hastalıktır ki yalnızca tıp biliminin ya da hekimlerin çabası ve uğraşını değil aynı zamanda kolektif ve toplumsal bir mücadele de gerektirmektedir. Coronavirüs ile mücadelede her vatandaşa düşen en önemli görev önerilen sosyal izolasyon kurallarına uymaktır. Dolayısıyla insanların ortak alanlarda haşır neşir olmamaları bir zorunluluk doğurmuştur. İhtiyaç olmadıkça herhangi bir şekilde dışarıda bulunulmaması önemli bir hassasiyet gerektirmektedir çünkü virüse sahip olmak taşıyıcı olmak demektir ve bu da salgının daha çok yayılmasıyla sonuçlanmaktadır. Ama yıllarca süre gelen alışkanlıkların, devinim ve kaos karşısında muhafazakar bir tutumla sağlıkları nasıl hiçe saydığı da açıkça gözlenmektedir. Bütün evde kal çağrılarına rağmen sokaklarda halen insanlar dolaşmakta ve temas devam etmektedir. Bu durum özellikle kendini ‘bilinçli’ olarak adlandıran gençler tarafından sokaklarda varlığı görülmeye devam eden yaşlılara karşı bir çatışmayla sonuçlanmaktadır. Gençlerin konu hakkındaki tepkisi yaşlıların zaman koşullarına ayak uyduramayışı ve otoritelerin özellikle yaşlı sağlığı için vurguladıkları her tür bilgiyi kulak ardı etmelerine yöneliktir.

Otoritelerin bankları sökmesi, yasaklar koyması ve kolluk kuvvetlerine denetim görevi vermesi yaşlı bireyleri sokaklardan ne kadar alıkoyar bilemiyoruz. Ama Konya açısından bakıldığında camiyi sosyalleşme meskeni kabul eden bir dede için virüs bir illet değildir. Bu dede, Allah’tan gelmiş ve yine ona dönecektir. Tüm hayatında bu mottoyu doğru şekilde uygulamakta mıdır? bunu sorgulamak bize düşmez. Ama virüs en korktuğu şey değildir. Çünkü dede için onu da Allah göndermiştir. Peki bu dedeler nasıl ikna olur? Siz bu dedelere bilimden öğrendiğiniz telaşla yaklaşırsanız laf anlatma çabasıyla helak olursunuz, Allah’tan gelen bir dert için dede bütün düzenini bozmayacaktır. Lakin ona Allah sözüyle yaklaşırsanız belki bir nebze şansınız artabilir. Yıllar önceki veba salgınını hatırlatın. Ardından bunun ile alakalı hadisleri...

Dedeciğim, bu hadisler buyuruyor ki veba olan yerde isen oradan çıkma, yok değilsen oraya adım atma. Gel gelelim bu illet bu gün bizim topraklarımızda artık başka ülkeden, başka şehirden korunmak zorunluluğu kalmadı ama kendini korumak ondan izole etmek sana hala şarttır. Bu durumda gözünle veya duyunla hissedemediğin bu illetten kendini izole ederek koruyabilirsin. Gençler bu ülkenin geleceğidir ama unutma sen de bu ülkenin milli serveti, yaşayan tarihisin. Alışkanlıkları kesmek ve sosyal izolasyonu sağlamak zor biliyoruz ama evinde kalmalısın. Bırak ekmeği torunun alsın, sağlığından olacağına henüz dinçken namazını evde kılmalısın. Sen de gençler kadar bu vatana lazımsın. Evde kal, sağlıklı kal.

Kısa sürede bu salgın hastalıktan kurtulmak ve sokakların eski şen haline dönmesi ümidiyle…

Zedlife Dergisi- 32. sayı

Tuğba BATMAZ

Gülşen ÖĞÜT

SEVGİYE Mİ DOYMAK, SEVGİYLE Mİ DOLMAK?

2020-03-09T21:49:00.000+03:00

Modern toplumun iletişim temelli bir yönü; ağzımızdan çıktığını tahayyül dahi edemediğimiz kelimelerin elektronik bir ekrandan dökülüyor olmasıdır. Bu sayede hem bir şeylere başlamak hem de bir şeyleri bitirmek daha kolay bir hal almaktadır. Önceki yazımda da değindiğim gibi sosyal medya hesaplarımızı şekillendiren, onlara istediğimiz kişiliği yükleyen bizleriz.

Bir insanın gözlerine bakıp söyleyemeyeceğin şeyleri buradan ne kadar da kolay söyleyebiliyorsun. Ama işin kötü yanı şu ki bazılarımız bir insanın yüzüne söylemek istediklerini buradan da söyleyemiyor. Bu “ifade kıtlığının” nedenleri arasında kişiliğimizi çokça ilgilendiren ve kendimin uydurduğu bir sendromun yattığını düşünüyorum. Tekrar söylüyorum bunu ben uydurdum. Fakat sanıyorum ki sevgi açlığı bence bir sendrom modern psikolojide illaki karşılığı vardır. Araştırmadım ama bir gün öğrenir de bu yazımı okursanız bana ulaşın benim ve sizin için çok aydınlatıcı olacaktır sanıyorum. Şimdi gel gelelim sevgi açlığı sendromunun bence ne olduğuna. Sevgi açlığı, psikolojik açlığın meydana geliş etkeni de olabilir ona bağıl olarak da meydana gelebilir. Sonuçta kahvaltıyla mutluluk arasında bir ilişki olduğunu ileri süren şairlerde bu topraklardan çıktı. “Yemek yemek ile duygu durumumuz arasında bir ilişki neden olmasın?”sorusuna cevap aramak için sizinle bir serüvene çıkalım istedim.

Psikolojik açlık; kişinin depresyon ya da aşırı mutluluk gibi sebeplerle açlık hissi dengesinin bozulması duygu durumunu ise yemek ile dengelemeye çalışmasıdır(bunu ben uydurmadım, diğer adı duygusal açlık). Sevgi açlığı sendromu ise fiziki değil psikolojik anlamda bir açlıktır. Maslow’un piramidinde karşılanamayan güven ihtiyacının kendini gerçekleştirme önünde büyük bir engel olduğundan bahsedilir. Sevgi de güven gibi saygı gibi sosyal bir ihtiyaçtır. Birilerini sevmeye ve birileri tarafından sevildiğimizi hissetmeye ihtiyaç duyarız. Her iki durumda da bu kişide duygusal bir tatmin yaratır. Psikolojik açlık krizi yaşayan bir kimse bir şey yediğinde kısa vadede de olsa yaşadığı tatmin sonucu kan şekerinin yükselmesine bağlı olarak krizin bastırıldığı bir evreye girer. Sevgi açlığı sendromunda ise bu krizi kısa vadede tatmin etmek çok zordur. Çünkü psikolojik(duygusal) açlıkta kişi genel olarak besinlere yönelir. Yani her şeye yönelim gerçekleşmez, örneğin tutup çılgınca kitap okumaya yönelmez; tek yönlü bir akış vardır.

Duygusal açlıkta doyumu sağlıklı besinlerde aramamak gibi sevgi açlığında da kişi sevmek istemez çünkü sevmek ve bunu yaparken karşılık bekleyen bir hayale tutulmamak sağlıklı bir doyum sağlayabilir. Bu birey sevildiğinden hiçbir zaman emin olamayacağı içinde yalnızca sevildiğini “hissetmek” ister. Duygusal açlığa benzer şekilde yine tercih yönünden tek yönlü bir yönelim var olacaktır. Sevgi açlığı yaşayan kimseyi çok çeşitli kimselerin ya da bir güruhun sevgisi beslemeyecektir. O, sevgisini arzuladığı kişi tarafından sevilmek ister.

Bunu başaramaması, kişide sendromun kriz evresini oluşturacaktır. Bu krizin bastırılması beklenti duyulan kişinin davranışlarında açığa çıkar. Onunla sosyalleşmek ya da elektronik ortamda onu takip etmek sizin -ya da bu açlığı yaşayan kişinin- yemek tabağınıza dönüşür. Davranışlarından, gönderilerinden anlam çıkartır ve ruhunuzu doyurmaya çabalarsınız. Bu çaba bazen karşılık bulup krizi bastırsa da çoğunlulukla daha fazla beklenti ve daha fazla yönetilememiş krizle sonuçlanır.

Psikolojik açlığı atlatmanın kolay bir yolu pek çok ruhsal süreçte olduğu gibi süreci öğrenmek, yaşadığı açlığı kendi bünyesinde tanımlamak, tanımak ve kabullenmekten geçer. Sevgi açlığı sendromunda ise kabullenme evresi çok güçtür. Kanserin insan bedenine sıkıca tutup o bölgeyi terk etmediği gibi sevgi açlığı sendromunun kriz evresinde olan bir kişi de sevgisini beklediği kişinin yanında, yamacında, yakınında en kötü ihtimalle uzaktan da olsa yakınında olma arzusuna tutunur. Gel gelelim sevgi açlığı sendromunun en mühim kabullenme aşamasına. Başlamak bitirmenin yarısıdır, boşa söylenmiş bir atasözü elbette ki değil. Yani hastalığı tanıyor ve kendi bünyenizde tanımlıyorsanız kabullenmenize ramak kalmıştır. Şöyle ki kriz aşamasında olmak, kanser hücresi gibidir. İlgisini arzuladığınız kişinin sizi fark etmesi için elinizden geleni yaparsınız.

Bunun aksine farkındalık süreci psikolojik açlık krizinde benim açımdan şöyle bir aşamaya tekabül ediyor. Hani acıktığını hissedersin ama istediğin şey yalnızca tatlıdır ve canın çok ister ama aynı zamanda gecenin bir körüdür yesen birkaç dakika mutlu olacaksındır ama bu durum sende gece boyu süren ‘neden yedim ben’ vicdan azabına dönüşecektir. Hah işte ama yine kendini tutamazsın mutfağa gidersin, buzdolabının kapağını açarsın ve bulduğun ilk tatlı şeyi izlersin. Yani telefonunu eline alırsın, onun sosyal medya hesabını bulursun. Bakarsın tıpkı buzdolabının önünde durup tatlıyı dikizlediğin gibi elektronik hesaplarında gezip saatlerce izleyebilirsindir onu o an.

O kadar çok istersin ki sende arzuladığın etkiyi yaratmasını, ama bir yandan da bilirsin; o sana mutluluk verse bile bu seni tamamlamayacak. Aksine yaklaşık üç dakikadan sonra ulaştığın en yüksek hazdan itibaren anında bir düşüşle vicdan azabına dönüşecektir. O yüzden sen o tatlıyı yemezsin uzaktan izlemekle yetinir ve yiyebileceğin günün hayalini kurup buzdolabının kapağını kapar ve yatağına dönüp uyursun. Bu da bir depresif döngüye dönüşür. Bu döngü farkındalığın kabullenmeyle sonuçlanmadığı, acı verici süreçtir. Yaptığın tek şey buzdolabının kapağını açıp onu izlemek, sonra ona dokunmadan, onu tatmadan, haz duymadan gidip uyumak. Onun sevgisini istiyor, bir kanser hücresi gibi değil belki tatlı bir düşünce gibi onun yanında yamacında olayım istiyorsun. Yaptığın tek şey buzdolabının kapağını açıp usulca onu izlemek, sonra kapağı kapatıp yatağına koşup uyumak. Sen ona ulaştığında hayal kırıklığına uğrayacağının farkındasın. O tatlıyı yememen lazım. İllaki bir şey yiyeceksen bu sağlıklı bir şey olmalı. Kişiliğinde yara açmayan, yaşadığın krizi sadece negatif olarak beslemeyen bir şey. Üç dakikalık bir mutluluk değil, dengeli ve uzun ömürlü olmalı. Yeri geldiğinde onun kadar keyif vermeyen ama sana negatif hiçbir etkisi de olmayan aksine seni besleyen. Bu nedenle sonuca bağlamam gerekirse kendime de sıklıkla hatırlattığım bir söz olarak telefonlarınızı bir kenara bırakın ne bizler gösterdiğimiz gibiyiz ne de diğerleri gösterdikleri gibi. Gördüklerinize dair duyduğunuz beklentiler yıpranma ve yıpratma süreciyle sonlanıyor. Sağlıklı bağlanma ve sağlıklı ayrılma ancak gerçekten tanıyarak gerçekleşebilir. Bunun içinde gördüğünüz medya hesaplarına ya da tanıştığınız bedenlere hayal ettiğiniz karakterleri yüklememenizi öneririm.

Sanal Dünyanın Yerlileri

2020-03-08T20:51:00.000+03:00

Ünlü iletişim kuramcısı McLuhan 1960’larda dünyayı “küresel bir köy” olarak tanımladı. Küresel köy dijital teknolojinin, insanlığın geleneksel bağlarını farklı bir boyutta yeniden güçlendireceği anlamındaydı. Diğer bir ifadeyle modernitenin kent yaşamı, bireyselleşme ve endüstriyelleşme gibi faktörleriyle sarsılan insan ilişkilerindeki birincil biçimi yeni ve sanal bir boyutta şekillendirebileceğini ifade eder. Kırsal yaşam, genellikle samimi insan ilişkileriyle, tanıdık yüzlerle çevrilmiş mekânlarla ve zaman akışının olabildiğince dingin olduğu bir yapıyla özdeşleştirilir. Kent yaşamıyla sosyal organizasyon farklılaşmış ve birey bu dingin yaşamdan alınıp modern keşmekeşin ortasına fırlatılmıştır.

Peki, modern birey, evinden edilen bir köylü olarak, pek çok sorumluluğu ve aynı zamanda pek çok fırsatı ve imkânı içeren kent yaşamında tekrar nasıl kendini evinde hissedebilir? Bu noktada bireye sanal bir dünyanın kapıları açılmaktadır. İnternet başta olmak üzere dijital teknolojinin getirileri bireyi, zaman ve mekân kavramlarından soyutlayarak daha doğrusu zaman ve mekânı insan yönetimine alarak evinden edilen bireyi sanal bir dünyanın yerlisi yapar. Üstelik bu sanal dünya ne mekâna bağlıdır ne zamana. Birey, metropolün orta yerinde, ofisinde işinden artakalan zamanda çocukluğunu geçirdiği kırsaldaki günlük rutinlerinden ekip biçme, hayvan besleme gibi faaliyetleri yapabilir, çiftlik oyunları sayesinde… Yahut büyük ebeveynlerinin hasretini çeken bir genç dakikasında onların canlı görüntüsüne ulaşabilir, kendi yaşlığının onlara benzeyip benzemeyeceğini merak ederken anında kendi yaşlılık fotoğrafını oluşturabilir, videokasetler ve çeşitli fotoğraf düzenleme programları sayesinde…

Sanal dünyanın yerlisi olmak; dünyalı olmaktır. Yaşama dair her şey sanal ortamda yeniden üretime tabi tutulur. Gündelik yaşama dair her şeyi artık internet aracılığıyla gerçekleştirebilen birey duygularını da sanal ortamda yaşayabilir. Günümüzde buna imkân veren yegâne dijital mecra sosyal medyadır. Sosyal medya ismiyle hâsıl, sosyalleşebileceğimiz, realitede sosyal bir ortamda bulunmaya gerek kalmadan bir tıkla bu sosyal ortama sanal kimliğimizle dâhil olabileceğimiz bir dünyadır. Öfkemizi, tepkimizi, sevdamızı, başarımızı ve kimi zaman yenilgimizi paylaşabiliriz sosyal medyada. Üstelik bu çeşitli duygu durumları toplumsal gerçeklikten farklı olarak daha geniş bir sahnede gösterime sunulur. Başka bir deyişle acılarımız, mutluluklarımız ve tüm hislerimiz kamusallaşmıştır. Sosyal medya ile mahremiyet dönüşüme uğramıştır. “Paylaşma” furyası tüm insanlığı kaplamıştır. Peki sebep? Yani en mahrem duygularımızı bile sanal dünyada paylaşmamızı sağlayan itici güç nedir?

Vizontele’nin, çağdaşlaşmanın yer küreyi yakından takip etmek olduğuna vurgu yapan o meşhur repliğinde, “Hanım bak bu vizontele, dünyayı evimize getirecek” cümlesine karşılık, yerel ve pragmatist bir feveranla “Sebep?” sorusunun anlık bir yanılsamaya götürmesi gibi… Hemen hemen herkes kısa süreli de olsa bu yanılsamaya kapılmıştır. Sosyal medyada “takip ederken”, “like”larken veya “retweet”lerken “neden senin yediğin yemeği görüyorum?, neden seyahatine tanıklık ediyorum?, neden senin düşüncene katılıyorum?” sorularını sorar ve “story”leri hızlı hızlı geçeriz. Ta ki bu izlemlerin kişisel bir arınma seansına benzediğini, geçici ve kısa süreli de olsa haz ve mutluluk verdiğini fark edene kadar.

Sosyal medya çoğunlukla yüz yüze ilişkileri askıya almasıyla eleştirilir. Ancak aslen günlük yaşama dair tüm aktivitelerin sosyal medyada yapılabilmesi yüz yüze ilişkilerin kaybedilmesi değil farklı bir mecraya transfer edilmesini ifade eder. Üstelik kimi zaman yüz yüze ilişkilerden daha hızlı, daha kolay ve daha rahat olması sana dünyanın bireye daha cazip gelmesini sağlar. Sosyal medya, yitirilen ya da yitirilme ihtimali olan, geride kalan ama geçmiş olmayan duyguların dahi yeniden üretimine imkân verir. Duygular bireysel, kolektif, toplumsal ve evrenseldir. Günümüzde ise duygular aynı zamanda sosyal medya ile sanaldır. Sanal dünyanın yerlileri için duygular küreseldir. Sosyal medya bu işleviyle bireyin duygu tatminini gerçekleştirir.

Bu yazının muhatabında yarattığı etki gibidir sosyal medyada paylaşımda bulunmak. Konuşuyorum, ama kime? Hem herkese hem hiç kimseye. İşte sosyal medyada fütursuzca ve amansızca paylaşım yapmanın itici gücü de bu özgürlükte saklıdır. Kendinleyim ve aynı zamanda herkesleyim. Ve bu belirsizlik, modern çağın büyük anlatıları ve kesin kurallarından sakınan postmodern birey için mutluluğun ta kendisidir.

Zedlife Şehir Dergisi 31. Sayı / Ne Kadar Sosyalsin?

DAHASI...

2020-03-08T20:48:00.002+03:00

Dünya tarihi açısından baktığımızda her toplum kendi içinde pek çok olguyu tez veya anti tez gibi ikircikler kümesi şeklinde barındırır. Sosyal medya içerisinde de ele alınacak her konu kendi antitezini içinde barındıracaktır. Yolculuğa bu ön kabulle başlarsak sosyal medya gündelik yaşantımızı hem mutlu hem de mutsuz etkileyen bir olgu olarak belirir. Bu mecra da vakit geçirirken nerede ve hangi zaman diliminde olduğumuz önemini yitirir. Uzakları yakın etsin, herkes bir ‘alo’ desin diye Graham Bell’in yoğun uğraşlarının sonucu kocaman bir sektöre dönüşüp, boyutundan ufala eksile küçülerek cebimize kadar giren telefonlarımız artık bizim gözümüz, kulağımız gibi bir parçamızdır. Telefonlarımızın sunduğu hizmetler ile sağlanan doyum, öyle ki sabah gazeteyi(Twitter’da gündemi) okuyup dünyanın ve ülkenin ahvalini anlamamızı sağlar. Bu ritüel tamamlanınca devamı gereği dış dünyaya adım atmamız illaki icap eder ki bu sayede eş-dost kimlerle, nerede sosyalleşmiş merakı anasayfayı güncellememiz ile birlikte bir gazete gibi çarşaf çarşaf önümüzdedir artık. Herkes kendi hikâyesini, kendi rızasıyla ve kendi söylemlerine paralel bizlere sunmaktadır.

Bu mecra, yaşantımızı kullanıcılarının yarattığı imajlar sayesinde gerçekliklerle doldurur. Örneğin önceleri yani sosyal medyanın var olmadığı zamanlarda bir insanı tanımak istediğimizde öncelikle onunla ve onun yakın çevresiyle iletişime geçmek, eşraftan onu sorup soruşturmak bir adetti. “Bu kimdir?”, “Necidir?”, “Nerelidir, nerede oturur?” cevaplar ise; “Bu falanca işi yapan adamın, falanca işi yapan falanca evladıdır, aslen şuralıdırlar ama burada otururlar.” Artık buna gerek yoktur, birinin bizi değil bizim kendimizi nasıl tanımladığımız önemlidir. Önceleri bir futbol maçında olmak, o ünlü futbolcunun golünü izlemek bir ayrıcalıktı; çünkü sende gördün herkes sevinçten birbirine sarılmıştı, artık o maçta olduğunu kanıtlamalısın. Bir sanatçının konserinde sözlerine eşlik etmek, kulaklarını açıp sesinin ve enstrümanların harmonisinde o anları zihnine kaydetmek yeterliydi, şimdi o hazzı tekrar yaşamak için hashtag açıp #tbt yazmalısın, çünkü sen o hazzı yaşamadın sadece o anda orada olduğunu kanıtladın bunu hatırlatmak zorundasın. Önceleri evde ya da dışarıda kırk yıl hatırı sayılan kahvenin sohbeti pek hoştu, bazen kahkahalar bazen dertli anlar doldururdu sohbetin koyuluğunu, şimdi falan kahve zincirinin falan ısıda harmanlanarak leziz kokusuna sahip kahvesini yudumlamadan işe gidemez, uykunu açamaz oldun, adında çok şık duruyor karton bardakta. Sen düğününde falan firmanın kıyafetlerini tercih ettin, ayrıca firmayla ortak iş yapan sanatçısı herkesi çok eğlendirdi, yemekleri ve mekânda bir harikaydı doğrusu düğün teaserında bunu hepimiz gördük.

Sosyal medya artık birinin sizi etrafınıza sormadan ve sizin söylemlerinizle yani bir aracı olmadan sizi tanıtır. Her sosyal medya mecrasına kaydolmadan önce bazı temel bilgiler alındıktan sonra sayfanızı şekillendirmeye başlarsınız. Mezun olduğunuz okuldan, icra ettiğiniz mesleğe; aile yaşantınızdan, sosyalleşme alanlarınıza; hayatınızı en çok hangi mekânlarda geçirdiğinizden, en çok hangi aktivitelerle uğraştığınıza kadar kendinizin ilmek ilmek dokuduğu bir portfolyodur. Bu portfolyonun dış dünyaya yani diğerlerine açılması günümüz dünyasında artık daha da önemli hale gelmiştir. Sosyal medya da ötekilere çizdiğiniz imajın, “kalite, prestij, güvenilirlik” gibi profesyonel beklentiler içermesi gibi aynı zamanda duygusal anlamda “mutlu, huzurlu, keyifli” biri olduğunuza dair bir imaj çizmesi de beklenir. Bu beklentiler ile sanal ve gerçek olan arasındaki sınır silikleşmeye, imajlar birer gerçeklik gibi benimsenmeye başlanır.

İnsan bilincinin hangi alanı, hangi boyutu bilinmez fakat artık hepimiz ayrıcalıklı olmak istiyor, bunu arzuluyoruz. Falancanın bizden nasıl bahsettiği çokta umurumuzda değil; çünkü bizler kendi portfolyolarımızı kendimiz doldurduk hem de kanıtlarımızla. Bu kanıtlar bizi kimi zaman duygusal bir insan, kimi zaman gerçek bir dost, kimi zaman başarılı bir öğrenci, kimi zaman çok güzel bir kadın-yakışıklı bir adam yaptı. Fark etmeyen tek şey vardı gerçek yaşantımızda nasıl olursak olalım pek çoğumuz yığınların arasından sıyrılıp kendi imajını yarattı. Yarattığımız imajımız gündelik hayattaki gerçek sağduyu bilgimizle ne kadar örtüşmektedir bilinmez; ama kıyas, başta da söylediğim gibi her toplumda esastır. İnsanlar ise kıyasları yalnızca başarılı, yakışıklı, eğlenceli gibi sıfatlara sığdırmazlar. Her sıfatın bir de dahası vardır: daha başarılı, daha yakışıklı, daha eğlenceli… Biz o “daha” olduğumuzu kanıtlamak için sosyal medyada çırpınıyoruz. Sosyal medya da herkesin oluşturduğu paylaştığı hikâyelerle bilgi topluyor. Onların içinde ise kendimizi daha olarak konumlandırıyoruz. Gerçek ile sanalın silikleşen sınırlarında bizler sosyal medyanın dahasıyız belki daha mutlu belki daha mutsuz.

Zedlife Dergisi/31. sayı

SUÇLULUK DUYGUSU

2020-02-09T20:15:00.000+03:00

İki tür pişmanlık olduğu söylenir yaşamda. Biri yaptıklarımıza diğeri ise yapmadıklarımıza dair. Hangisi daha üzücüdür bilinmez. Ama “yapmadıklarınız”dan pişmanlık duyup duymayacağımız sonuçları, yaşamımızdan neler götüreceği yahut bize neler getireceğini bilinmediği için hep bir muamma olarak kalacaktır.

Peki yaptıklarımız? “Yaptıklarımız” yani yaşamımız boyunca verdiğimiz kararlar, kurduğumuz arkadaşlıklar, hayatımızın kıyısından ya da yaşamımızın içinden geçen insanlar. İlişkiler başlar, büyür, geriler ve sona erer. Canlıdırlar. Kaldı ki burada bahsettiğimiz ilişkiler yalnızca kadın-erkek ilişkileri olarak anlaşılmamalıdır. Gündelik yaşamımızda iletişime geçtiğimiz her insan, ekmek aldığımız bakkal, durakta selam verdiğimiz teyze, annesinin kucağında agucuk yaptığımız bebek falan filan. Bahsetmek istediğimiz sosyal ilişkiler ağımızın geniş yelpazesidir. Şöyle bir düşündüğümüzde, var olan ve dün dahi olsa geçmişte kalan sosyal ilişkilerimizin tümü. Nedenleri ve sonuçları ile berrak bir şekilde zihnimizdeler. Orada duruyorlar ve ara ara gün yüzüne çıkıyorlar. Bazen yürürken bazen sohbet ederken ve bazen sadece görürken. Geçmiş tecrübelerimize gönderme yapan herhangi bir görsel zihinsel çağrışımlar yaparak bize yaşamımızda gerçekleşen bir olayı hatırlatıyor.

Peki, bu anıların şeffaflığı pişmanlığı azaltır mı? Yani “yaptıklarımız” ayan beyan ortadayken ve eğer “onu” yapmasaydık sonucundaki belirsizliği hep merak edecekken eylemin neticesi her ne kadar vahim olsa da bir rahatlama vermez mi? Söz gelimi sonu hüsranla biten bir ilişki. Ya da yanlış verdiğimiz bir karar. Burada eğer söz konusu pişmanlıksa eylemlerin kendilerinden ziyade o eylemde etkileşime geçtiğimiz insanlara odaklanmak gerekiyor. Zira pişmanlık bir duygu durumudur ve duygular “edilgen”dir. Yani duygunun oluşumunda bizzat insan “etken”dir. Dolayısıyla pişmanlık, hüzün, sevgi ve hatta hasret bizim varlığımızla ya da sosyal ilişkiler ağımızda bulunan diğer insanların varlığıyla varlık kazanır.

En başta sorduğumuz soruya dönersek eğer cevabınız “yaptıklarınızdan dolayı pişmanlık duyduğunuz” ise size o pişmanlığı yaşatan insanlara bir dönüp bakmalısınız. Çünkü suçluluk duygusu ya da suçluluk psikolojisi dediğimiz bir gerçeklik vardır. Ancak suçluluk psikolojisi bilinenin aksine suçlunun değil mağdurun bir savunusudur. Ya da olmalıdır. Şöyle ki bir insan her zaman suçlu olduğu için kendini savunmaz ve her zaman suçlu olduğu için kendini açıklama ihtiyacı hissetmez. Bu, bazen sosyal ilişkiler ağımıza “takılan” insanların müsebbip olduğu bir durumdur. Ağa takılan bu insanların, ki ağa takılan olarak nitelendirebiliyorsak bu insanlar genel olarak bizim habitusumuzda olmayan ancak bir vesileyle koca kainatta habitatlarımızın bir şekilde kesiştiği insanlardır, bazen çok “ama”ları vardır. “Ama sen de şöyle yaptın.”

Hani bahsetmiştik ya, gayet doğal bir süreç olan ve canlı bir organizma gibi doğup, yaşayıp, sonlanan ilişkilerin varlığından, işte bu “ama”lar bu doğallığı bertaraf, sizi derbeder eder. İsmiyle hasıl, sosyal bir ilişki olan yani karşılıklılık esasına dayanan ilişkiler, asla tek taraflı değildir. Ama bu “ama”lar ilişkinin “tövbe haşa” varlığına küfreder.

Lafın özü sonlanan sosyal ilişkilerinizde, bu ilişkinin muhatabı olan karşı taraftan gelen “ama”lar aracılığıyla siz suçlanıyorsanız lütfen “keşke”ler denizine düşmeyiniz. Çünkü sizin “keşke” dediğiniz şeyin “keşkesinde” yani “öyle yapmasaydım da böyle yapsaydım” dediğinizde muhakkak “böyle”ye de bir “ama” gelecektir. Suçluluk psikolojisi suçlunun suçundan feragat etmesinin en kestirme yoludur.

Sonuç olarak yapmadıklarımızdan pişmanlık duymak mı yoksa yaptıklarımızdan ders almak mı daha efkar, sizin vereceğiniz bir karar.

İKONİK DUYGULAR

2020-02-04T22:09:00.001+03:00

Hani bir cehennem tasviri vardır, güzelliklerle dolu bir yoldur önce.
Sağında solunda sonsuz yeşillikler, billur gibi akan sular,
güzel gözlü ceylanlar, bedenlerinden masumluk ve güven akan kanatlı bir takım varlıklar…
Hah işte sen Babil’in asma bahçelerinden fırlamış bu betimlemeyle
Cennet böyle olmalı diye hayal kurup adımlarken o misk kokulu yolu, bir anda koku dağılır.
Yavaş yavaş dikenler ürür, masumluk ve güven duygusu yerini korku ve acı duygusuna bırakır.
O an anlarsın yolun Cennet yolu değildir, sana ağır gelecek bir kötülüğe adımlamaktasındır.
Bu nedenle güzel başlangıçlar beni her ne kadar umutlandırsa da bir o kadar korkutur,
Çünkü bilirim güzellik güvenilir gibi gelse de içinde korku yoksa temkinli tavrı çöpe atarsın.
Bu atış seni savsak bir davranışlar silsilesine yönlendirir.

Yerinde olmayan bir kendinden eminlik;
başa bela, kalbe ziyan bir yolculuğun ilk adımlarıdır.
Başka bir açıdan Cennet’in yolu tekinsizdir.
Çöp görürsün, hem yolu hem sonunu çünkü sen ötekine layıksındır,
hani şu çiçeklerle bezeli olup sana kendini özel hissettiren.

Yollar kentler olur,
Hayal kırıklıkları olur,
Kentler yerle bir olur.
Sana kendini özel hissettiren her şey enkaz olur.
Ne umut kalır ortada ne de enkaza dönüşmemiş tek bir yapı.
Sonuçta biz burada umut satmıyoruz, hüzün de varoluşsal bir sancı.

BİR SÜREÇ OLARAK PATHOS

2020-01-24T23:27:00.003+03:00

Platon’un pathos kavramını internet üzerinden yüzeysel anlamıyla arattığınızda duygularla ilgili olan, acıma, duygulara hitap eden ve logos yani mantıktan uzak olan gibi bir kodlamaya sahiptir. Fakat kavramın içi ve aktarmak istedikleri aslında çok daha anlam yüklüdür. Anlaşılması zor soyut bir olgunun, somut bir olay örgüsüne ya da betimlemeye dökülerek anlatılması sözlü metafordur. Bu nedenle Platon'un pathos’unu metaforlar aracılığıyla açıklamaya çalışacağım. Platon'a göre pathos özellikle acı ve hazzın evrelerini tanımlamak için kullanmaktadır. Fiziksel acılar, fiziksel acılar nedeniyle ortaya çıkan kalp ağrısı ve doğrudan ruhsal bir acı… Örneğin, aldığınız fiziksel bir hasar fiziki bir acıya neden olurken bu fiziki acının süreklilik kazanması, hasarın görselliğinizi bozması gibi faktörler hem fiziksel acının sürmesine hem de canınızın sıkılmasına neden olmaktadır. Bu fiziksel hasarı almadan önceki halinize dönme arzunuz ise doğrudan ruhunuzda meydana gelen bir acı olarak karşımıza çıkar çünkü zamanda yolculuk henüz icat edilmemiştir. Pathos aşamalarına baktığımızda bizi en derinden etkileyen aslında sonuncudur. Fiziksel bir acı geçtiğinde, geçip gider fakat bunu başarabilmesi için ruhsal alanınızda yara açmamış olması gerekmektedir. Bir klişe olarak çocukken dizlerinizin kanaması sizde acı duygusunu meydana getiren ilk etkenlerden biridir, travmatik bir çocukluktan bahsetmiyorum, büyüdükçe davranışlarla ya da fiziksel acılarla duyguları eşleştirme eğilimimiz artıyor. Örneğin bir kaktüs çiçeğinin “her şeye rağmen” anlamı kazanması gibi… Yani burada şair şey diyor, seni dikenlerin ile yara açmana rağmen belki yıllarca hiç açmayacak olan o çiçek için. Burada anladığınız üzere kaktüs bir metafordur. Kaktüs bir insandır ve sizi yaralama riski çok yüksek olan bir insandır tabi bu yaranın fiziksel değil ruhsal boyutta olması gerçeği de söz konusudur. Hah işte bu insanın bir de sizde mutluluk-ki o da ruhsal bir duygudur- uyandıran bir yanı bulunmaktadır. Defalarca yara almış olmanıza, yani ruhsal deformasyonunuza rağmen kendinizi o kişinin bir yönünün sizi mutlu ettiğine ikna etmişsinizdir. Bu ikna çeşidinin tam tersi de aynen geçerlidir. Birini sevmek istemediğinizde tüm iyi yönlerine rağmen siz yalnızca kötü olan bir noktaya odaklanır ve yalnızca onu görürsünüz. Bu nedenle bakmakla görmek ve düşünmekle hissetmek arasında büyük fark vardır.

Platon’un değindiği üzere pathosta acı ve haz bir arada yer almaktadır, siz acınızdan haz almaya başlarsınız. Sanırsam psikopatoloji alt bilim dalı da bu noktada doğmuş oluyor. Mazoşizm, manik-depresif ruh hali, şizofreni… İlginçtir logosun anlamına baktığımızda da logos bilime, mantığa, akla ve akıl yürütmeye gönderme içerir. Gündelik hayatta ise konular duygulara yaklaştıkça mantıktan uzaklaşır. Buda psikopatolojinin önem derecesini göstermektedir.

Aristo’nun retoriğine bağlamış olduk tabi logos işin içine girdiği için e madem ethos’a da değinelim arada kaynasın. Ethos ise kişinin statüsünü, sosyal rolünü ve yahut habitusunu ifade etmektedir. Hitap sanatı-retorik-; görüldüğü üzere statü, duygular ve mantık üzerine oturmaktadır. Bir insanı dinlemek için önce kabuğunun, sonra sizde bıraktığı itibarın, yarattığı duygunun ve anlattıklarında ki anlamın onu dinlemenizde önemli bir etken olduğunu keşfetmemiz çokta uzun yıllar almamış. Metaforlar, retoriğin önemli bir parçasıdır. Özellikle duygular yani pathos aşamasında sözleriniz hitap etmeye çalıştığınız kesimde herhangi bir duygu uyandırmıyorsa zaten hitap etmiyorsunuzdur.

Unutmadan bu duygunun yukarıda değindiğimiz gibi yalnızca acı ve haz ile ilişkili olmasına gerek yoktur. Merak, endişe, hüzün, mutluluk ve kızgınlıkta birer duygu halidir. Ama insanlardan en erken dönütü acı sayesinde alabilirsiniz. Çünkü bu duygulardan, geçmiş, gelecek ve bu gün ile bağ kurmakta en başarılı duygu acıdır. Çünkü acıyı başka duygularla çok daha kolay bağdaştırabilirsiniz. Örneğin fiziksel bir yara acıya dönüşmeden önce ilk duygunuz endişe ve korku olur. Fiziksel yara meydana gelirken ki ani sürecin yarattığı şaşkınlık ve endişe ardından kendini korkunun huzursuz kollarına bırakır. Haz ise, acının bitmiş olmasına dair umudunuzda yer alır. Süreci tamamlarsınız mutluluk, tamamlayamazsanız hüzün ve bu yaranın sorumlusuna kızgınlık yaşayabileceğiniz duygu durumlarıdır. Peki aklımızda kalan sonuç; süreci yaşarken aklımızdan geçen, süreci nasıl atlatacağımıza dair yürüttüğümüz mantık mıdır yoksa o süreci geçirirken bizde yaşattığı duygular mıdır?

SÜBJEKTİF LOGOS

2020-01-23T22:51:00.000+03:00

Her başlangıç yeni bir yolculuk, her yolculuk yeni bir insan, her insan yeni bir bakış açısı, her bakış açısı ise hayata biraz anlam getiriyor. Anlamı keşfetmek çabasına dair ilk adımı atmak mı zor yoksa anlamın derinliklerinde kaybolduktan sonra yolunu bulmak mı bilmiyorum. Bu soruyla başlamamızdan anlıyoruz ki anlam bu varoluşun sac ayaklarından birisi olacak, ki öyle olacak, çünkü anlamlı bir iş yapma çabasındayız (ama kendi çapımızda). Sosyolojiye ilgisi olan ya da yolu sosyolojiye düşmüş her insanın muhakkak denk gelebileceği, sosyoloji öğrencisiyseniz ilk yıllarda; bir Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu[1], Komünist Manifesto[2]efendime söyleyeyim bir Organik-Mekanik Dayanışma[3]kadar sık karşılaşmadığınız genellikle son sene tanıştığınız ve tanıştığınızda “bunca senedir nasıl o kadar farklı konuların bir kavramın çatısı altında (habitusun) böylesine anlamlı bir halde toplandığını” fark ettiğiniz kavramdır habitus.

Habitus bireyin kültürel belleğini oluşturan sosyal çevresini ifade eder. Habitus bireylerin hayata baktığı farklı pencerelerdir ve herkesin hayatı kendi penceresinden anlamlı hale gelir. Tabi bir de herkesin hayatına kimse karışamaz var ki o apayrı. Kavramları, terimleri ve isim tamlamalarını bir kenara bırakırsak habitus kahvemizi yudumlarken arkadaşlarımızla ettiğimiz sohbette sarf ettiğimiz sözler, “Türk kahvesini” mi yoksa “white chocolate moccayı” mı sevdiğimiz, kahveyi kimlerle içtiğimiz ve kahveyi nerde içtiğimizdir. Başka bir ifadeyle kimliğimiz, ilişki alanlarımız, içinde veya çevresinde bulunduğumuz mekânlar ve gündelik pratiklerimiz bizlerin habitusudur. Bu nedenle habitusu anlamlı hale getiren şeyler mekân ve zamandır. Çünkü kendiniz dâhil hangi olguyu, nesneyi, kişiyi ya da argümanı bağlamından kopartırsanız anlamı kaybolur ve o olgu anlamsızlaşır. Bir mahalle kahvehanesinde, okey masasında, Pelinsuların ve Berkcan’ların starbucks bardaklarıyla poz verdiği bir fotoğrafı düşünün, Güldünüz, çünkü gerçekle bağlantısı zayıf bir fotoğraf bu. Fotoğrafa tam tersinde de bakabiliriz. Zamanı biraz geriye saralım. Şimdi siyah beyaz bir fotoğraf düşünün. Fotoğraftakiler büyük ebeveynleriniz. Köy odasında Newyork Borsasını radyodan takip ederken filtre kahve mi demlerler yoksa kuzinenin üstünde çay mı?

Siz sormadan söyleyelim gayemiz çay, kahve edebiyatı yapmak değil, sizi mesleki deformasyonumuza maruz bırakmak, hiç değil. Mevzu tam da habitus. Zaman ve mekânın insan ilişkilerindeki belirleyiciliğidir buradaki mevzumuz. Fotoğrafların gülünç olması bu tür habitusların var olmamasından kaynaklanıyor. Yani dedelerimiz hiçbir zaman köy odasında borsayı takip etmedi ve Pelinsularla Berkcanlar o mahalle kahvesinin önünden bile geçmedi.

Peki amacımız ‘Habitus edebiyatı’ yapmak mı? İşte o belki… Çünkü size Habitusun var olma amacını anlatmak istersek bunu habitus edebiyatı olarak tanımlayabiliriz

Şöyle ki; biraz yukarılarda bahsettiğimiz “mesleki deformasyon” denilen meret, lafın özü iş yaşamımızla özel yaşamımızı ayıramaz hale geliyor oluşumuzdur. Bunun mesleğe göre çeşitli versiyonları vardır. Akademiyle, literatürle, kütüphanelerle ve “sen bunların hepsini okudun mu yaw” dedirten ve sizin ilgili bölümlerini okuyup “kalanını da daha sonra okurum” dediğiniz kitapların oluşturduğu kitaplıklarla muhatap bir meslek icra ediyorsanız, ki bu meslekler her ne kadar karşılığında ücret alıyor olsanız da öğrenmenin bir süreç olduğu yani sürekli devam ettiği devam etmek zorunda olduğu mesleklerdir, maruz kalacağınız mesleki deformasyon şudur; gündelik yaşamdaki sohbet ya da muhabbetlerinizde söylediklerinize bir kaynak ararsınız.

Evet aynen, makale gibi tüm yazılarınızda ifade ettiklerinizi nasıl ki önce literatürde taratıyor ve sizden önce başkası söylemiş mi diye kontrol ediyorsanız konuşurken de kısa bir süre de olsa “ben bunu iddia ediyorum ama (?)” dersiniz. Demiyorsanız tebrikler, siz bu mesleki deformasyonu yaşamıyorsunuz demektir. Gayet normal sağlıklı bir bireysiniz, iş yaşamınızla özel yaşamınızı ayırabiliyorsunuz demektir. Çünkü ideali budur, öyle mi? Peki ya değilse. İşte bunu soruyorsanız, habitusa hoş geldiniz. Burası bizim habitusumuz. Söylediklerine “ya öyle değilse” diye şerh düşenlerin habitusu.

Gel gelelim edebiyat bunun neresinde? Edebiyat, daha kişisel bir sanat dalı olmasından kaynaklanıyor olsa gerek (bu demektir ki bundan kaynaklanmıyor da olabilir) daha özgür bir alandır. Yani bir şiirde, romanda, öyküde tabi ki toplumsal gerçeklik (yaşamla bağlantı diyebiliriz) arayabiliriz ama bulamazsak da nihayetinde bu kişisel bir eserdir. Yazarın dünya görüşünün ve onun ait olduğu habitusun bir yansımasıdır. İşte bu sebepten çayın, kahvenin ve sokağın edebiyatını yapmak hem daha kolaydır hem de daha keyifli.

Habitus, yalnızca bağlamında anlaşılır değildir. Mesaj aracın kendisi olduğu için imajlar, davranışlar ve fikirlerde onu anlamlı hale getirir. Örneğin Marks’ı ele alalım eğer fakirliği gerçekten yaşamamış ve görmemiş olsaydı, kapitalizmin yarattığı eşitsizlik bu kadar canını sıkar mıydı? Sanmam. Bu nokta da sosyolojinin atası, sosyolojiye adını koymamış olsa da asıl kurucu babası İbni Haldun’un dillere pelesenk olmuş şu sözü bizce hatırlanmalı “Coğrafya kaderdir.” Tabi bu sözün anlaşılması için yüzlerce kilometre öteye gitmeye gerek yok. Ülkemiz sınırları içerisinde farklı coğrafi koşullar, farklı iklimler ve farklı bölgeler birbirinden apayrı şekilde ayrışmış bireyler farklı habituslarında hayatı anlamlandırıyorlar. Tıpkı İbn-i Haldun’da olduğu gibi kolektif yapılara habituslarını eken otoritelerin varlığını Bourdieu da onaylamaktadır. Bu kadar kuramsal bilgiyi peki neden verdik? “İnanın biz de bilmiyoruz.” demeyeceğiz. Amacımız, kurmuş olduğumuz bu yapılanmanın adının neden habitus olduğunu açıklamak. Görüldüğü üzere habitus bir farklılaşmayı bir ayrışmayı ifade ediyor, bizler de marjinal uçlara kaymamaya çalışarak, -çünkü bunun için söz veremeyiz- farklı bakış açıları, farklı gözlemler sunmaya çalışarak, hem kendimizi hem de okuyucularımızı kendi anlamlarımızı sorgulamaya davet edeceğiz. Bu sayede aslında belki de en temel ortak noktamızda, “insanlığımızda” buluşacağız.

Var olma gayemize döner ve edebiyatımsı bir edayla belirtirsek bir amacımız da şudur; kavram karmaşasında boğulacakken çıkıp bir nefes alalım diyerek bu mecraya bir uğradık. Yazdıklarımızda istisnai durumlar dışında, kaynak göstermeden, özgürce, sanki ilk kez biz söylüyormuşçasına ve gönül rahatlığıyla “uydurdum” diyebilmek adına buradayız. Ve umarım kalıcıyız. Mesleki deformasyondan kurtulmanın bir yolunu ararken yine bu deformasyona maruz kalmışçasına bu mecranın adını habitus koymak ise içler acısı halimizin sizler tarafından fark edilmesi içindir. Yoksa bu mesleki deformasyona hala maruz kalıyor oluşumuzun bir göstergesi değildir. Belki de öyledir. Kim bilir? Biz hoş bulduk. Umarım siz de hoş bulursunuz. Yeni sorularla ve anlamlarla görüşmek üzere …

Tuğba Batmaz

Gülşen Öğüt

[1]Weber’in aynı isimli eseridir. Kapitalizm ve Protestan inancının birbirileri ile olan bağını açıklamaktadır.

[2]Marks’ın kankası Engels ile yazmış olduğu kapitalizm karşıtlıklarını ve bu düşüncelerinin alt yapısını anlatan metindir.

[3]Durkheim’in Toplumsal İş bölümünü, geleneksel ve modern ayrımına tabi tuttuğu metindir. Aha dayıya sor!

İZMARİT'İN İNTİHARI

2020-01-15T23:35:00.000+03:00

İZMARİT'İN İNTİHARI

Eylemi gerçekleştiren oydu belki
Son nefesin hazzıyla onu ben azmettirdim.
Var olduğunda uzunca bir sigaraidi.
Önce mentolünü patlattım.
Sonra tam başından yaktım.
Alışveriş merkezinin üçüncü katıydı.
Açık balkondan aşağı kendini bıraktım.
Dedim ya eylemi gerçekleştiren belki oydu.
Tütünün tadını damağımdan ciğerlere koydum.
Belki onu o üç kediden biri buldu.
Sanmam bence onun son katili yağmurdu.
Önce beyaz kefeni eridi süngerini saran
Sonra süngeri aldı betona ayak basan
Belki toprağını buldu, huzur buldu.
Belki de anlamsızca bir topukla bir oldu.
Ama eminim gençliği sarardı.
O yüksek binadan kendini bıraktı.

yandıkça kül oldu
toprakla bir oldu
belki süpürdüler kaldırım kenarından
sonunda o da anlamsızca yok oldu.

19-09-18

KADINLAR NE İSTER?

2020-01-15T17:06:00.002+03:00

KADINLAR NE İSTER?

Kadınlar, kadın olmayı, kadın olabilmeyi ister.

Kadınlığını yaşayabilmeyi ister. Kadın kahkaha atmaz, gece gece ortalık yerde dolaşmaz, oturmasını kalkmasını bilir tabularına karşın, gönlünce kadınlığını yaşamayı, yaşayabilmeyi ister.

Nedir mi kadınlık?

Anne, eş, abla, kız kardeş olmak değildir mesela.

Kadın; kimliğinin bir eşe, kocaya yani erkeğe, kardeşe ve hatta çocuk dünyaya getirebilme yeteneğine bağlı olmadan tanınmasını ister.

Kadın aslen ne annedir ne eş ne de kız kardeş.

Kadın her şeyden önce ve aslen kadındır.

Kadını değerli görmek için başka bir canlıya, nesneye, statüye yahut role gerek duyduğumuzda, bu değeri baştan yok saymıyor muyuz aslında?

Kadın her şeyden önce ve aslen kadındır.

Tohumdur, topraktır, eyvallah.

Tabiat ana…

Tabiatı sevmek için orman, şelale, göllerle çevrilmiş mi olmasını bekliyoruz illa.

Memleketimin kurak toprakları da dâhil değil mi bu toprağı vatan saymaya.

Yahut her ektiğimiz tohumun fidan vermesini mi diliyoruz?

O zaman neden açtığımız o küçük çukura iki tohum birden atıyoruz?

Kadınlar ne mi ister?

Yalnızca kadın oldukları için değer görmeyi.

Belki biraz anlaşılmayı…

Bayan değil kadın dediğinde

Erkekler tarafından yeterince anlaşılmıyorken
bir de kadınların soru işareti dolu gözleriyle yüzleşmemeyi.

Sevilmek ister kadınlar, sevilmek…

Aşk değil bu sevilmek.

Bireysel bir duygulanım hiç değil.

Toplum tarafından sevilmek, kolektif olarak sevilmek.

Varsın çıksın, mini etek giymeseydi, o saatte dışarı çıkmasaydı,
şöyle böyle yapmasaydı diyen, varsın çıksın.

Ama kadın, böyle söyleyenlerin aslen ve zaten
kadınları sevmediğini bilmeyi ister.

Çevresindeki çoğu erkeğin biraz olsun bu zihniyeti taşıdığı düşüncesini ise
gömmek ister, zihninin en derinliklerine gömmek ister.

Yalnız olmadığını bilmek ister kadın.

Herhangi bir konuda kadınları savunduğunda,

Feminist damgası yememeyi ister.

Yargılanmamayı ister.

Evlenmedi diye evde kaldı yaftası, kariyer yaptı diye
çocuk yapamaz muamelesi görmemeyi ister.

Ve mahkûm olmamayı ister.

Hareket özgürlüğü değil bu kastettiğim.

Zihniyete mahkûm kalmamayı ister.

Sahi, bu kadınlar ne çok şey ister!

Yani, güzel günlere gelince kaptan indir, buraları pek bilmem.

Zedlife Şehir Dergisi 30.Sayı / Kadınlar Ne İster ?