In het licht van Empusion, de roman waar het die BorderKitchen-avond in De Regentes in Den Haag vooral over ging, snapte ik wat ze zei over intertekstualiteit. Empusion is bij uitstek een roman die voortborduurt op het werk van een voorganger en verwijzingen bevat naar wat eerder geschreven werd. Het is Tokarczuks indringende hedendaagse versie van wat Thomas Mann in De Toverberg over zijn tijd te berde bracht.

Dat ze in haar wat laconieke antwoord op de vraag van Alicja Gescinska suggereerde dat gebruik maken van ai een soort intertekstueel ‘knippen en plakken’ is, ging mij te ver, maar bood Gescinska blijkbaar te weinig aanknopingspunten voor een fundamenteel debat. Het ging er die avond dus niet echt over. Over de vraag in hoeverre Tokarczuk tijdens het schrijven gebruik maakt van kunstmatige intelligentie.

Eerder deze maand in Poznań dus wel, maar daar was ik niet bij. Als anderen er geen aandacht aan besteed hadden, was het volledig aan mij voorbijgegaan. Daar op dat podium in Poznań bleek Tokarczuk gebruik maakt van een betaalde versie van een zogenaamd Large Language Model als sparring partner in de hoop zo een beter boek te schrijven. Het gebruik  ging verder dan het checken van feiten, maar ook weer niet zo ver dat Tokarczuk de computer delen van haar boek liet schrijven.

Blijkbaar werden haar woorden verkeerd begrepen, dan wel geïnterpreteerd (of misschien voelde Tokarczuk en/of haar uitgever toch een bui hangen), want daags na het interview kwam er een verklaring om te voorkomen dat iedereen er het zijne of hare van ging denken. Tokarczuk maakt nog maar eens duidelijk dat ze haar nieuwe roman zonder hulp– van ai of een ander – en in haar eentje geschreven heeft, zodat ze dat al haar hele schrijversleven gewend is te doen.
Wel heeft ze gebruik gemaakt van kunstmatige intelligentie in de researchfase, zoals volgens haar heel veel schrijvers dat inmiddels doen.

Ook nu ging het tijdens het gesprek zelf voor zover ik kon nagaan niet over wat er aan het gebruik van ai vooraf gaat. Aan de teksten die een machine gevoerd krijgt en vervolgens gebruikt om steeds adequatere antwoorden te genereren. Teksten die veelal zonder toestemming van degenen die ze geschreven hebben gebruikt worden. Daar gaat het zelfs in gesprekken met schrijvers die als geen ander weten hoeveel moeite het kost om zo’n tekst te schrijven niet over. Waarmee gesuggereerd wordt dat het heel vanzelfsprekend aan het worden is dat een tekst publiek bezit is waarmee naar hartenlust geëxperimenteerd mag worden. Zelfs bij het checken van een feit kan niet uitgesloten worden dat de machine het auteursrecht schendt.

(Dat er van Olga Tokarczuk nog maar een roman zou volgen, vertelde ze die avond in Den Haag overigens ook. Dat baarde veel meer opzien dan haar opmerking over ai. De zaal reageerde teleurgesteld, maar liet zich enigszins geruststellen door de toezegging van Tokarczuk dat ze niet helemaal met schrijven zal stoppen. Maar romans hebben voor en volgens haar hun beste tijd gehad. Ook zo’n onderwerp waar veel meer over te zeggen is.)

The post Ophef over AI: Olga Tokarczuk in de bocht appeared first on HANTA.

Uit wat ik over Le dernier secret de Marguerite Duras las, maakte ik op dat Vircondelet er verregaande uitspraken in doet over de relatie van Marguerite Duras met Yann Lemée. Nadat Lemée in 1980 fysiek zijn entree in haar leven maakte – hij had haar toen al heel veel brieven geschreven, waarop zij om haar moverende redenen niet reageerde, zoals zij later zou verklaren – wordt hij voor haar, en daarmee ook voor haar lezers, al snel Yann Andréa. En Yann Andréa Steiner. Want ze maakt van hem al snel een personage.

Tot haar dood in 1996 zullen ze onafscheidelijk zijn. Als hij in 2014 overlijdt, worden ze grafgenoten. Ik hoor het mezelf nog zeggen toen ik aan het graf van Duras stond: ‘hier ligt hij dus’. Tot dat moment wist ik niet dat die vraag mij bezighield.

Hij schreef ook. Ook over haar. En over hoe en wie ze samen waren. Net zoals zij dat deed. En toch heb ik nooit helemaal begrepen hoe het zat en hoe het niet werkte. Hij – homo – kon onmogelijk voorzien in haar fysieke verlangens. Zij dwong hem grenzen over te gaan. Het was niet gelijkwaardig. Het was misschien wel toxisch. Al moet je daar als buitenstaander niet over willen oordelen. En heb je daar als buitenstaander ook niets mee te maken.

Maar toen het verschijnen van Le dernier secret de Marguerite Duras aangekondigd werd, werd ik toch nieuwsgierig. Want de relatie tussen Marguerite Duras en Yann Lemée is niet alleen maar privé. Die relatie is een literaire realiteit, waarbij privé en publiek steeds meer door elkaar heen zijn gaan lopen. Ik hoopte dat Alain Vircondelet duidelijkheid zou verschaffen. Zoveel duidelijkheid zelfs dat ik er een stuk aan op kon hangen over hoe Marguerite Duras van Yann Lémee een personage kon maken, waarmee ze kon doen en laten wat ze wilde – want dat is wat ze volgens mij deed: via Yann Andréa (Steiner) onderzocht ze thema’s waar ze in het dagelijks leven geen grip op had. Dat hoop ik bevestigd te zien in het boek van Vircondelet.

Ik keerde dus zonder Le dernier secret de Marguerite Duras uit Parijs terug. Maar ik geef de hoop niet op. Maar de tijd begint wel te dringen. Voorlopig ‘behelp’ ik mij met Duras: a Biography. Alain Vircondelet wachtte de dood van Marguerite Duras niet af: zijn boek over haar leven en werk verscheen in 1991. Voor de Engelse vertaling uit 1994 schreef hij een epiloog om ook jaren die verstreken sinds Duras: Biographie te coveren.

Ik ben nog niet ver genoeg om een oordeel te vellen.

The post Op zoek naar een boek appeared first on HANTA.

Hoeveel Parijzen zijn er?

Parijs. Wat valt daar nog te ontdekken. Die stad is al zo vaak geportretteerd dat zelfs wie er nog nooit geweest is er blindelings haar weg zou moeten kunnen vinden. Dat zou je kunnen denken, maar het is niet waar. Je kunt je daar enorm op verkijken. Omdat je haar al zo vaak gezien hebt en al zoveel over haar gelezen hebt. Daarom lijkt het alsof je je zodra je het Gare du Nord verlaat op bekend terrein bevindt.
Er is inderdaad een Parijs dat bijna iedereen kent. Al is het maar van horen zeggen. Dat is het Parijs van de Eiffeltoren, het Louvre, de Notre-Dame en de Arc de Triomphe. Iconen die voor wie niet verder kijkt het imago van de stad bepalen. Bij dat Parijs horen ook de liefde en het licht.

(Fictieve) geschiedenissen

Maar Parijs heeft nog veel meer gezichten. Onder het plaveisel en achter haar façades gaan mensen en geschiedenissen schuil waarvan je meestal geen weet hebt maar waar je soms toch nog een glimp van op kunt vangen. Het helpt als je goed om je heen kijkt. Er is genoeg dat naar vroeger verwijst. Een straatnaam… Een vervaagd opschrift op een gevel… Een op het eerste gezicht doodlopend steegje… Een marmeren plaquette met een naam die een belletje doet rinkelen. Hoe meer je weet, hoe dichter je de geschiedenis kunt naderen.

En dan is Parijs ook nog behangen met fictieve geschiedenissen. Overal in de stad wonen, werken en wandelen personages ontsproten aan de fantasie van schrijvers die Parijs kozen als de plaats van handeling voor hun verhalen. Het zijn er veel. Heel veel. De keren dat ik in Parijs was zocht en vond ik, maar ondanks dat kwam ik er thuis achter dat ik zonder het te weten nog veel meer paden gekruist had. Waarna zich een gevoel van gemis van mij meester maakte, want wat was ik me graag bewust geweest dat juist daar… En dus neem ik me voor dat me dat een volgende keer niet zal overkomen.
Maar hoe zorg je dat je niets over het hoofd ziet als je niet weet wat je over het hoofd kunt zien?

Schrijvers achterna

Over een paar weken ga ik weer. Ik weet ongeveer wat ik wil zien. Welke musea ik wil bezoeken. En dankzij Dirk Leyman kan ik ook de biotopen van schrijvers dat die voor korte of langere tijd neerstreken in Parijs betreden. Passage Parijs: in het spoor van de schrijvers heet het boek waarin hij op voorbeeldige wijze de fascinatie van een schrijver weet te koppelen aan de manier waarop de stad uit het werk naar voren komt. Dat hij elk hoofdstuk afsluit met adressen die in het kader van dat leven of een werk een rol spelen, wil niet zeggen dat hij een veredelde stadsgids heeft geschreven. Die adressen zijn uiteindelijk toch bijzaak: het gaat in Parijs om de literatuur.

Leyman beperkt zich niet tot de Franse schrijvers die bijna als vanzelf met hun hoofdstad geassocieerd worden (Colette, Patrick Modiano, Georges Perec en Raymond Queneau). Ook Paul Auster, James Baldwin, George Orwell, Jean Rhys en August Strindberg, om maar een paar namen te noemen, streken er neer en lieten zich in en door de stad inspireren.
Het is een mooi span dat Leyman in zijn boek bijeenbrengt. Hij opent met Patrick Modiano, de auteur die elke roman min of meer in zijn eigen sporen door de stad wandelt – dat is oneerbiedig gezegd: Modiano is schrijver van een hecht oeuvre waarin herinneren het centrale thema is. Leyman heeft gekozen voor een gemêleerd gezelschap. Auteurs die duidelijk aan Parijs gelinkt kunnen worden, en schrijvers van wie minder bekend is hoe zij zich verhouden tot de stad.

Journalistieke essays

Het graf van Sadegh Hedayat, schrijver van ‘De blinde uil’ (Cimetière du Père-Lachaise, foto: Liliane Waanders)

Passage Parijs is een dik boek, en toch staat Leyman per auteur een gelimiteerd aantal pagina’s ter beschikking. Dat dwingt hem om bondig te zijn en te focussen. Hij hoeft ook geen hele levens en complete oeuvres te bespreken of te duiden: hij hoeft alleen de link met Parijs te benoemen en te onderzoeken. Dat doet hij op voorbeeldige wijze: soepel schakelt hij tussen literair en historisch verantwoord en anekdotiek.
Er zijn locaties – straten, wijken en een enkel pand – die afdwingen dat ze zelf – en niet de auteur –centraal staan. Door het noemen van de respectievelijke passanten wint zo’n plek aan waarde. Er zijn auteurs die zo vervlochten zijn met de stad dat een abecedarium gerechtvaardigd is. De lemma’s voeren de lezers langs plaatsen en gebeurtenissen van betekenis met het alfabet als het enige structurerende instrument. Maar de meeste stukken hebben de vorm van een journalistiek essay. Leyman zoomt in – maar dwaalt nooit zover af dat het vergezocht lijkt – op concrete, soms in het kader van een leven schijnbaar onbeduidende, maar voor de band met Parijs uiterst relevante details. Die verbindt hij vervolgens met de literatuur – al en niet geschreven door de schrijver in kwestie, want Leyman verwijst ook naar verwante teksten van anderen. Het essayerende levert een persoonlijke kijk op het onverbrekelijke tussen leven en werk van de auteurs op, het journalistieke geeft de teksten vaart en maakt dat Leyman niet terugvalt op gemeenplaatsen. Passage Parijs is een lees- en bladerboek. Je hoeft het niet van voor naar achter te lezen, en het hoeft ook niet in een keer uit. Maar dan mis je misschien wel het onderlinge verband tussen deze en gene schrijver.

Ruimte voor eigen Parijzen

Met 720 pagina’s is Passage Parijs te fors om elke straathoek uit een rugzak te halen om te kijken welke paden er op het punt staan gekruist te worden. Maar het is wel een boek dat bijdraagt aan de voor- en napret van een bezoek aan Parijs. Dat helpt bij het oriënteren en het in kaart brengen van literaire bestemmingen. Een boek dat ook antwoord geeft op de vraag: hoeveel Parijzen zijn er? Er zijn oneindig veel Parijzen. De Parijzen van al die door Leyman aangehaalde schrijvers hebben iets met elkaar gemeen, maar vallen nooit volledig samen.
(Maar laten we ook even reëel zijn. Laten we niet doen alsof het de miljoenen toeristen die Parijs jaarlijks bezoeken op literaire bedevaart gaan. De meesten van hen hebben waarschijnlijk nog nooit van de meeste namen die in Passage Parijs genoemd worden gehoord.)
Het is een geruststellende gedachte dat Parijs niet volledig vastligt. Als dat zo zou zijn, is reizen in het spoor van nog de enige optie. Dan is er geen ruimte om je de stad een beetje toe te eigenen. Er moet ook in een stad waarvan de contouren vastliggen nog iets te ontdekken over blijven. En hoewel Leyman in Passage Parijs veel bloot- en vastlegt, biedt zijn boek alle mogelijkheden om in het spoor van daarin ontbrekende, maar door Leyman vast niet vergeten schrijvers hun werk indachtig een eigen parcours uit te zetten.

The post Recensie: Passage Parijs: in het spoor van de schrijvers – Dirk Leyman appeared first on HANTA.

Het beeld van Hendrik Tollens in Het Park in Rotterdam. De maker: Jean Theodore Stracké

Zijn werk behoort al jaren tot haar guilty pleasures dus toen collega Rick Honings opperde dat ze ook zijn biograaf zou kunnen zijn, hoefde neerlandica/hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis Lotte Jensen daar niet lang over na te denken. Ze zou niet zijn eerste biograaf zijn, maar ze zou wel recht kunnen zetten wat biografen voor haar nalieten: een genuanceerd beeld schetsen van het leven en werk van de dichter Hendrik Tollens. Vol vertrouwen ging ze aan het werk, al wist ze niet precies waar ze aan begon. Teksten bestuderen en analyseren, dat kan ze, maar wat er allemaal komt kijken bij het beschrijven van een leven…

Ze nam de zaal mee in de eerste stappen op haar pad als biograaf. Voor wie schrijf ik deze biografie? Hoe bewaar ik het evenwicht tussen de mens en de dichter Tollens? Vragen waarop ze zelf inmiddels al een bevredigend antwoord heeft gevonden. Voor haar derde vraag roept ze graag de hulp van haar publiek in: ‘Hoe maak je de vrouwen in zijn leven zichtbaarder?’ Tot nu toe – maar ze is nog maar net begonnen – is ze nog nauwelijks informatie tegengekomen over de vrouw, de dochters, de zussen, kortom: de vrouwen in het leven van Hendrik Tollens die er toch toe gedaan moeten hebben. Ze komen nauwelijks voor in zijn poëzie en als ze al ergens in beschrijvingen opduiken, dan is dat bijna altijd nogal behoorlijk onflatteus. Lotte Jensen wil niet zomaar die woorden van andere overnemen om de vrouwen in het leven van Tollens te beschrijven, maar wat als je niet over bronnen beschikt waaruit je zelf je conclusies kunt trekken?

Terwijl ze samen met anderen in gesprek gaat over de dilemma’s die te berde gebracht zijn, komt er nog een ander punt aan de orde. Lotte Jensen laat zich bijna achteloos ontvallen dat Hendrik Tollens behalve dichter ook directeur was van een familiebedrijf: de Rotterdamse verf- en vernisfabriek Tollens & Co. Maar daar hoeft ze het in de biografie niet over te hebben. Toch?
Haar gesprekspartners en de aanwezigen in de zaal zijn het daar niet mee eens. Natuurlijk doet dat er toe als je een biografie schrijft. Lotte Jensen geeft zich al snel gewonnen en daarmee is de kwestie afgedaan. Wat dat zich verdiepen in het beroepsmatige leven van Tollens op zou kunnen opleveren, blijft daarmee in het midden.

Wat is er voor Lotte Jensen te winnen als ze zich verdiept in het werkzame leven van Hendrik Tollens? Dat hij moest werken voor de kost, is misschien niet zo bijzonder, maar verraadt het feit dat en de manier waarop hij leiding gaf aan het (familie)bedrijf iets over zijn karakter en daarmee wellicht over de aard van zijn poëzie? Ligt daarin ook (deels) het antwoord besloten op de vraag waarom de vrouwen in zijn leven er zo karig vanaf komen? Of moet Lotte het zoeken in zijn kleurgebruik, of beter gezegd in het misschien wel voor zijn tijd a-typische, spaarzame gebruik van kleuren in zijn gedichten?

Ik weet het niet, maar ik kan me gewoon niet voorstellen dat de inspanningen en inventiviteit die nodig waren om Tollens & Co uit te bouwen tot een bloeiend bedrijf helemaal niets te maken hebben met het oeuvre dat de dichter Tollens tot stand bracht en het aanzien dat hij ook in die hoedanigheid verwierf.
En wat zegt het dat Tollens & Co het beeld van de dichter dat sinds 1860 in Het Park in Rotterdam staat – het werd vier jaar na de dood van de dichter onthuld door koning Willem III in het bijzijn van de prins van Oranje en prins Frederik – regelmatig gebruikte op producten en in reclame-uitingen? Misschien valt er toch nog iets bijzonders te zeggen over de manier waarop Tollens als pater familias invulling gaf aan het directeurschap.

Het is nog even wachten op antwoorden. Dat de biografie van Hendrik Tollens van Lotte Jensen gaat verschijnen staat vast. Wanneer nog niet. Op haar website meldt Lotte Jensen alleen: ‘De komende jaren werk ik aan een biografie over de dichter des vaderlands Hendrik Tollens (1780-1856), dichter des vaderlands.’

The post Lezen over levens: Vondel had een kousenwinkel en Tollens was de baas van een verffabriek appeared first on HANTA.

Agenda José Saramago, tentoongesteld in Fundação José Saramago in Lissabon

Het verbaasde me dat na afloop niemand in het geweer kwam. De zaal zat immers vol biografen en andere mensen die verstand hebben van het genre. Voor hen stond een jonge wetenschapper die zich intensief verdiept in een leven van een dichter die ook werkzaam was als psycholoog.
Hij is zijn biograaf en aan hem is gevraagd een dilemma te verwoorden. Iets waar hij tijdens het werken aan de biografie tegenaan gelopen is. De jonge wetenschapper valt maar meteen met de deur in huis: ‘Mag je een jou onbekend persoon van wie je weet dat hij psychisch lijdt, zomaar opbellen en vragen naar diens verleden?’

Het leek een open vraag, een vraag die hij zijn gehoor voorlegde in de hoop dat het hem advies kan en wil geven zodat hij weer verder kan. Maar dat was het niet. Uit wat volgde bleek dat de biograaf zichzelf dit dilemma al in een eerdere fase van zijn onderzoek had voorgelegd en vervolgens actie had ondernomen.
De biograaf heeft de beschikking over de agenda’s waarin degene wiens leven hij optekent heel nauwgezet heeft bijgehouden wie hij waarvoor behandeld heeft. Omdat hij wil weten wat er zich in de behandelkamer afspeelde – hij is immers niet alleen de biograaf van de dichter, maar ook die van de psycholoog, en dus moet hij weten in hoeverre wat de een meemaakte invloed had op hoe de ander dat uitte – heeft hij de stoute schoenen aangetrokken en contact opgenomen met meerdere oud-patiënten. De eerste die hij belde reageerde heel enthousiast en was bereid hem uitgebreid te woord te staan. Hij ging ook bij een ander op bezoek, die hem echter al meteen bij binnenkomst laat weten niets te zullen vertellen over zijn behandeling.

Mag je een psychiatrisch patiënt zomaar bellen en hem het hemd van het lijf vragen? De biograaf had de vraag dus met ja beantwoord. Ik denk dat niet alle biografen in de zaal tot dezelfde conclusie waren gekomen. Hoe verhelderend zou het geweest zijn als ze daarover met elkaar van gedachten hadden kunnen wisselen?

Toch was de keuze die de biograaf maakte niet dat wat mij het meest verbaasde. Wat ik uitermate laakbaar vond, was dat hij de oud-patiënten van de dichter/psycholoog – ik denk dat deze volgorde aangeeft waar de biograaf de nadruk op gaat leggen – tijdens zijn praatje met naam en toenaam noemde. De mensen in de zaal weten daarmee ook wat de twee – waarvan er een een min of meer bekende Nederlander is – mankeerden. Hij liet foto’s zien en maakte ook mij deelgenoot van de correspondentie tussen een behandelend arts en zijn patiënt. Gegevens die volgens mij uitermate vertrouwelijk zijn en vallen onder het medisch beroepsgeheim.

Waarover het na afloop dus niet ging, was de vraag of de biograaf deze informatie wel had mogen inzien. Of de beheerder van het (persoonlijk) archief van de dichter/psycholoog deze informatie niet had moeten afschermen voor gebruik door derden. Zelfs door een biograaf.
En of die biograaf zich wel voldoende gerealiseerd heeft dat hij met het publiek maken van die informatie niet alleen zichzelf maar ook zijn gehoor met een probleem heeft opgezadeld. Daarover ging het dus nadrukkelijk niet.

Pas maanden later had ik het er met een andere biograaf over. Hij herkende de vraag. Voor hem was het geen dilemma. Zoiets doe je domweg niet. En ook hij is verbaasd dat de biograaf toegang had tot die informatie.

The post Lezen over levens: Hoe ver mag een biograaf gaan? appeared first on HANTA.

Hoewel ik me wel iets kon voorstellen bij wat Esther Gerritsen te berde bracht – ik heb als kind heel wat voorspelbare boeken gelezen: het echte lezen kwam pas laat in mijn leven – kwam wat ze zei mij opeens zo onnoemelijk ouderwets voor. En ik zag Joost Oomen en Falun Ellie Koos denken: waar heeft zij het over… Want: ja, de kinder- en jeugdliteratuur – de Nederlandse ook – is hartstikke volwassen geworden in de loop van de afgelopen decennia. Het gaat heel vaak ergens over, personages lijken steeds meer op echte mensen – wel jammer dat nog niet ieder kind zich kan herkennen in de karakters die ten tonele gevoerd worden, en zelfs als helden de hoofdrol opeisen is dat geen garantie dat het verhaal goed afloopt. (En hoezo domineren vervelende types romans voor volwassenen?)

Even voelde het alsof alle kansen op de Inktaap voor Esther Gerritsen in keer verkeken waren door het prijsgeven van deze leesbeleving. Alsof ze zichzelf daar op dat moment definitief buitenspel zette. Onzin natuurlijk, want de beslissing was al gevallen, sterker nog: ik wist al wie er aan het eind van de dag met de trofee naar huis zou gaan.
Esther Gerritsen wilde de jongeren in de zaal waarschijnlijk een hart onder de riem steken – door begrip te tonen voor hun mogelijke weerzin tegen lezen – maar sloeg de plank een beetje mis.
In de zaal zaten ruim tweehonderd uitermate gemotiveerde leerlingen die zich het afgelopen jaar niet alleen verdiepten in haar Gebied 19, maar ook in Rouwdouwers van Falun Ellie Koos en Het paradijs van slapen van Joost Oomen. En als ze net zo grondig, weldoordacht en enthousiast gelezen, gediscussieerd en beoordeeld hadden als hun voorgangers tijdens eerdere edities, zou Esther Gerritsen de rest van de dag nog regelmatig versteld staan.

Door haar ongemak – later die dag zou ze toegeven dat optreden voor scholieren haar niet zo makkelijk afgaat – leek Esther Gerritsen een auteur uit een ander tijdperk. Een auteur voor wie performen geen vanzelfsprekendheid is. Een auteur die wel kan vertellen over het werk dat ze geschreven heeft, maar daar door op te treden niet per se iets nieuws aan toevoegt. Moet dat dan? Nee! De corebusiness van een schrijver is en blijft schrijven.
En toch valt ze daar op dat podium wat uit de toon. Naast haar zit Joost Oomen. Schuin tegenover haar Falun Ellie Koos. Beiden weten zich onder de gegeven omstandigheden – geflankeerd door wel drie moderatoren, en bijna driehonderd afwachtende leerlingen voor zich – beter te weren. Ze weten dat performen er tegenwoordig bij hoort. Joost Oomen is de uitbundige van de twee: hij gooit behalve zijn werk ook zichzelf in de strijd. Falun Ellie Koos houdt het bij diens werk, waarvan hen wil dat het iets doet met lezers. Beide zoeken de een wat nadrukkelijker dan de ander contact en de dialoog met hun publiek.

De drie vertegenwoordigen twee generaties schrijvers. Het zijn dit keer niet de karakteristieken van het werk die de generaties van elkaar onderscheiden, maar de opvatting over wat een schrijver is en hoe hij zich in de publieke ruimte kan/mag/moet manifesteren. Van schrijvers wordt in toenemende mate verwacht dat zij uit de schaduw van hun boek treden. Dat zij zichzelf laten zien. Dat is iets anders dan van een auteur verwachten dat hij zich spontaan of op uitnodiging mengt in een maatschappelijk debat, omdat van een schrijver automatisch aangenomen wordt dat hij opvattingen heeft over de wereld waarin hij leeft. Nee, een schrijver die mee wil tellen moet zichzelf kunnen verkopen in het belang van zijn boek. Zeker op de dag dat de Inktaap 2026 uitgereikt wordt.

The post Schrijvers oog in oog met hun publiek appeared first on HANTA.

Joost Oomen – winnaar van de Inktaap 2026, maar dat wist hij op dat moment nog niet – kaartte het aan toen hij een vraag kreeg over eerste bladzijden van zijn roman Het paradijs van slapen. Bladzijden die volgens degene die de vraag stelde in niets leken op de rest van het boek. Hoorden die bladzijden er wel bij. Bij zijn verhaal. Oomen gaf de vragensteller gelijk: die bladzijden had hij niet zelf geschreven. Maar ze stonden niet zomaar op die plek in het boek. Hij koos ze omdat ze iets vertellen over het verhaal dat volgt. Een motto heet dat, legde hij uit. Dat verhaal gaat over twee mannen: Gerrit en Theo. De een – Gerrit – wil dood (hij heeft van het leven genoten en wil waardig sterven), de ander – Theo – moet hem daarbij helpen.

Het motto dat Joost Oomen koos, komt uit De bloempjes van Sint-Franciscus. De bloempjes van Sint-Franciscus is een verzameling veertiende-eeuwse waarschijnlijk door Ugolino Brunforte geschreven verhaaltjes die de orde van de Franciscanen, die het op dat moment moeilijk had, een hart onder de riem moest steken. In het 47^e verhaaltje verschijnt Maria aan een broeder die zich voorbereid op de dood. Getroost en gesterkt door de stroop die hij van haar krijgt, leeft hij even op om daarna gelukzalig de overstap naar een volgend leven maken.

(vertaling: C.P. Voorveldt)

Wie Het paradijs van slapen leest – en weet wat de functie van een motto is – begrijpt de hint onmiddellijk. Minder duidelijk is de boodschap die verborgen zit in de afbeelding op het omslag van het boek. Lezers zagen er van alles in volgens Joost Oomen: een giraffe (in het boek de verbeelding van schoonheid) en het bovenaanzicht van Terschelling (daar speelt een deel van het verhaal zich af) werden vaak genoemd. Had gekund, maar dat is het niet. Oomen en zijn uitgever kozen voor de cover een schilderij van Paul Klee: ‘Einer, der versteht’. En ook dat is een vooruitwijzing naar het verhaal over Gerrit en Theo.

(In een andere zaal gaat het even later ook over de cover van een boek. Falun Ellie Koos vertelt over de totstandkoming van het omslag van Rouwdouwers. Zij vroeg Don Duyns om een schilderij te maken voor de cover. Ze stuurde hem de tekst van het boek, waarna hij twintig schilderijen maakte. Uit die twintig koos Koos het schilderij in heldere kleuren waarop twee figuren te herkennen zijn. Hoewel: of het er echt twee zijn, daarover verschillen de meningen dan weer. Net zoals er onenigheid bestaat over wat die twee – als het er twee zijn – elkaar te vertellen hebben.)

Mooi, die mysterieuze covers die bij nader inzien voor de goede verstaander het nodige prijsgeven. En dan zie ik dat er een herdruk van Het paradijs van slapen aangekondigd is. Met eeen omslag dat aan duidelijkheid veel minder te wensen overlaat. Maar dat weet alleen de lezer.

The post Een tipje van de sluier: Joost Oomen over motto’s en covers appeared first on HANTA.

Die tien minuten werden er meer. De schrijver had er zichtbaar plezier in en de interviewster gaf hem alle gelegenheid om zijn verhaal te vertellen. Na een half uur nodigde ze de schrijver uit om voor te lezen uit zijn net verschenen nieuwe boek. Zoals afgesproken nam ze plaats op een stoel op de eerste rij. Maar, zo waarschuwde ze de schrijver: na de pauze kom ik nog even bij u op het podium zitten. Dat deed ze, en ook nu stond de schrijver haar toe haar vragen te stellen. Hij had inmiddels begrepen dat zijn gesprekspartner zich had voorbereid. Dat zij er niet op uit was hem een hak te zetten. Dat het haar intentie was om hem en zijn werk recht te doen.

Na afloop gingen ze nog wat drinken. Daarna liepen ze samen richting het station. Hij en zijn vrouw naar hun auto die daar in de buurt geparkeerd stond. Zij en zijn oeuvre naar de trein.

Twee weken later bezorgt de post vijf kleine boekjes. Gelegenheidsuitgaves die ze inderdaad nog niet heeft. Dat heeft hij goed ingeschat. Allemaal met een aardige opdracht. In dat kleine priegelige, maar o zo herkenbare handschrift.

Ze schreven elkaar af en toe een kaartje. Heel af en toe.

Vorige week moest ze aan hem denken toen ze haar computer aanzette en de Viktualienmarkt in beeld verscheen. Even overwoog ze hem een mailtje te sturen.

The post Een ontmoeting met Cees Nooteboom (1933-2026) appeared first on HANTA.

Ik kan me de keuze voor Onder de paramariboom goed voorstellen. Fretz schrijft vlot en toegankelijk. De manier waarop hij zijn personage Johannes Fretz kennis laat maken met Suriname, het land van zijn moeder, spreekt tot de verbeelding en is af en toe behoorlijk hilarisch. Geschikt voor een groot en divers publiek, en dat is voor Heel Nederland Leest een absolute voorwaarde.
Om nog meer mensen te bereiken verspreidt de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek via openbare bibliotheken naast een reguliere editie ook een versie in grote letters en een hertaling in makkelijke taal. Anders dan de twee eerstgenoemde uitvoeringen van het boek, bevat de ‘in makkelijke taal’-versie niet de integrale tekst. In dit geval heeft Frans van Duijn de woorden van Johan Fretz omgezet in eenvoudig Nederlands.

Voor de literaire lezer verliest de tekst daardoor aan kwaliteit, want van de stijl van het oorspronkelijke werk blijft niet veel over. Daar staat tegenover dat het verhaal toegankelijk wordt voor een nog grotere groep lezers. En er dus meer mensen mee kunnen praten. Want voor de kern van dat verhaal maakt het niet uit hoe literair het verwoord is.
Alleen…
In Onder de paramariboom is een belangrijke rol weggelegd voor de grootvader van Johan Fretz: de dichter André Emiel Gilbert Brouwn. En wie het over een dichter heeft, citeert vanzelfsprekend uit diens werk. Dat doet Johan Fretz ook. Om te laten zien waar André Emiel Gilbert Brouwn voor staat, citeert hij zelfs de integrale tekst van het gedicht ‘Wij zijn Surinamers’. Een gedicht waarin Brouwn laat zien wat mensen in Suriname ondanks hun verschillende culturele achtergrond tot Surinamers maakt.

Helaas ‘heeft ‘Wij zijn Surinamers’ de ‘in makkelijke taal’-versie van Onder de paramariboom niet gehaald. Omdat poëzie nog altijd te boek staat als ‘moeilijk’? Of is het omdat het zo goed als onmogelijk is om van een gedicht poëzie in makkelijke taal te maken. Dat laatste kan ik me voorstellen. Want veel gedichten zitten vast aan de vorm die de dichter heeft gekozen. Van het verhaal dat de dichter vertelt blijft in eenvoudig Nederlands waarschijnlijk minder over dan van een verhaal dat de schrijver van proza vertelt.

Daar staat dan wat mij betreft tegenover dat je als je een gedicht leest niet elk woord en elke zin hoeft te begrijpen om te voelen waar een gedicht over gaat. Ik denk dat heel veel lezers van poëzie kunnen beamen dat ze niet altijd precies begrijpen wat er staat, dat ze niet altijd door kunnen dringen in het universum dat een dichter schept, maar dat ze ondanks dat het gedicht dat ze gelezen hebben ‘mooi’ vinden. Omdat het gedicht hen geraakt heeft op een manier die de taal ontstijgt.

Ik kan me voorstellen dat dat in het geval van ‘Wij zijn Surinamers’ ook het geval geweest zou zijn. En dus is het jammer dat het gedicht van André Emiel Gilbert Brouwn, de schrijvende opa van Johan Fretz, in Onder de paramariboom ‘in makkelijke taal’ ontbreekt. Ik denk dat het ook voor wie het Nederlands minder machtig is niet zo moeilijk is om te begrijpen wat de dichter bedoelt:

‘Wij zijn Surinamers’

Ik trek er mij niks van aan of anderen zich druk maken,
Ik hoor de roep van Afrika niet.
Maar één ding weet ik slechts:
Ik ben Surinamer!

Ook al hebben onze broeders uit India hun eigen leer (zeden en gewoonten),
Toch is hun navelstreng in deze grond begraven,
Al noemen zij zich Hindoestanen,
Toch zijn zij Surinamers!

Laat onze broeders uit Indonesië gerust zich houden,
Aan het praten van hun eigen taal in een vloed van woorden.
Al noemen zij zich Javanen,
Toch zijn zij Surinamers!

Surinaamse bodem die mij gevoed heeft,
Surinaamse grond waar ik onderwezen ben.
Suriname en ik zijn een!
Ik ben Surinamer!

Onze Moeder is Suriname.
Laat het ons daarom niet verwonderen,
Dat wij, hoe wij er ook uitzien
Surinamers zijn!

Dat geklets over het ras is eentonig geworden,
Allen wier navelstreng begraven is
In de Surinaamse grond zullen blijven
Voor altijd: Surinamers!

De Surinaamse taal bindt ons allen aaneen,
De Surinaamse vlag waait over ons allen.
Houd daarom op met dat almaar schreeuwen over het ras!
Wij zijn Surinamers!

Surinamers! Dat zijn wij!
Surinamers overal waar jullie zijn!
Surinamers blijven jullie voor eeuwig!
Wij zijn Surinamers!

Ter gelegenheid van Heel Nederland Leest schreef ik vorige maand voor Senia ook over Johan Fretz en zijn schrijvende opa.

The post Heel Nederland Leest: zo moeilijk is poëzie nou ook weer niet appeared first on HANTA.

De naam die hij koos is makkelijker te onthouden dan de naam die hij na zijn uitverkiezing moest afleggen. Gisteren werd Jorge Mario Bergoglio Franciscus en die naam zal hij tot zijn dood dragen. Zelfs als hij, net als zijn voorganger, op enig moment bepaalt dat hij niet langer aan zijn eigen verwachtingen voldoet, blijft hij Franciscus. Franciscus, naar Franciscus van Assisi, die armoede, liefde en kuisheid predikt. De nieuwe Franciscus wordt eenvoud, betrokkenheid en daadkracht toegedicht.

Dit stuk schreef ik in 2013 voor De Contrabas, daags nadat Paus Franciscus aantrad.

The post Nikos Kazantzakis over de Franciscus in wiens sporen paus Franciscus treedt appeared first on HANTA.