Waarom ga ik niet mee over de aangeharkte
paden naar de pakken in geblindeerde auto’s,
de koffie zonder melk, de zonnebrillen onder
paraplu’s, de gepoetste schoenen, de hoeden,
het boek en de bloemen bij het roepende gat.

Tegenover al dat zwart staat een teveel aan
ziekenhuislakens, melk en luiers, een teveel
aan softijs, strakke shirts en sneeuwballen,
gestreken hemden, servetten, bruidsjurken,
ziekenhuislakens en jouw open rode ogen.

Een gedicht van Tim Pardijs bij een beeld van Mirjam Dijkema

Toen ik afgelopen zomer een bril kocht, deed ik dat vooral voor ‘erbij’, als aanvulling op de lenzen die ik droeg. Voor de luie zondagochtendontbijtjes met de krant, voor als ik alleen naar buiten moest voor een boodschap, voor als ik een keer zonder zat. Al gauw bleek die bril een verrekte handig ding, voor luie mensen als ik. Niet nadenken, bril op de kop en klaar is kees.

Ok, af en toe heb je een doekje nodig om hem even op te poetsen, maar dat valt in het niet bij dat gedoe met die lenzen. Welke was nou rechts en welke was nou links? Wat moet je als je een nachtje ergens anders belandt zonder lenzenvloeistof? Ik had wel eens een ochtend dat het even duurde om te beseffen dat er geen “lokale mist” in huis was, maar dat ik domweg was vergeten om mijn lenzen uit te doen voor het slapen gaan. En op een muziekfestival betekenen lenzen dat je op het eind van de dag met vieze vingers in je ogen zit te prikken.

Daarom is zo’n bril heerlijk. Geen gedoe meer met lenzen die dubbel klappen en in een hoekje van je oog gaan zitten, terwijl je net in goed een gesprek zit. Of erger: dat ze spontaan uit je ogen springen en je de rest van de dag duizelig doorbrengt omdat je één scherp en één onscherp oog hebt. Toch is één van de aangenaamste voordelen van een bril: je wordt ‘s avonds niet meer op pijnlijke wijze er aan herinnerd dat je eerder die avond rode pepers had gesneden met je blote handen. Het enige dat ik nog moet uitzoeken is hoe de drie bril-op-bril zoenen charmant uit te voeren zijn zonder een clash.

In het crematorium spreekt een dochter over haar vader die in de kist ligt. Ik ken haar niet, haar vader kende ik de laatste vijfentwintig jaar van zijn leven, de halve eeuw daarvoor was hij voor mij een anoniem geschiedenisboek. Dat gebeurt steeds vaker, je ontmoet mensen met een onbekend verleden, misschien zijn ze fascist geweest of antroposoof, misschien hebben ze in de gevangenis gezeten of op het seminarie, je weet het niet, je moet voorzichtig zijn met je grapjes, je weet niet waar hun zenuwen blootliggen, je weet niet wie hun vrouwen zijn geweest en waar hun kinderen zijn gebleven.

De dochter spreekt haar vader aan, soms zegt ze pappa, soms zingt haar stem. Het is een mooie, zonnige zomermorgen, het leven is volbracht, de leeftijd is goed, het verdriet dragelijk. Ik zit bij het grote raam en kijk naar de tuin, waar een gedrongen Japanse boom staat. Ik weet weinig van de inrichting van ons land. Wie is de eigenaar van het crematorium? Een particulier die flink verdient aan het vuur? Een consortium met een brievenbus op de Kaaiman Eilanden? Of gewoon de overheid? Dat zou ik prefereren, ik vind dat alles van de overheid moet zijn, vooral de treinen en de post.

Illustratie: Kathrin Klingner

De dochter vertelt dat haar vader als achttienjarige jongen in een bootje het water opging om te schilderen en dan alles vergat. Ik denk ‘Wat is het leven prachtig.’ Ze vertelt dat hij tweeëneenhalf jaar voor straf op de heide heeft gewerkt, hij wilde geen soldaat zijn. Ik denk ‘Wat is de mens tot veel in staat.’ Ze zegt: ‘Een echte vader was je niet.’ Ik denk ‘Wat een prachtige zin.’

Het gebeurt soms dat de taal zo verleidelijk is dat haar oppervlakteschoonheid een hermetisch scherm over de inhoud legt. Zo wordt het dan onthouden, een latere uitleg komt er nooit meer doorheen. Zo is het met deze zes woorden die een volmaakte toon hebben, en een raadselachtigheid die alleen bij een afscheid tot volle bloei kan komen.

Ik hoor geen bitterheid in deze zes woorden, ze glijden zachtjes van een jongen die schildert in een bootje, naar een soldaat die niet wil vechten, naar een vader die van een afstand toekijkt.

Machtige Media

All the news that’s fit to print

Nieuws in beeld

Het CDA en de ChristenUnie willen de zilvervlootregeling terug laten keren. Die regeling om sparen onder de jeugd te stimuleren stamt uit de jaren vijftig.

Illustratie: Anne Brakema

Commentaar

Met mij gaat het goed

Post Scriptum

Always the bridesmaid, never the bride

Afgelopen maand mocht ik in de Amsterdamse muziekkerk Paradiso toekijken hoe D’Angelo na twaalf jaar zonder enig studioalbum een legendarische show neerzette, waarbij hij de hele zwarte muziekgeschiedenis af ging. Van Chuck Berry tot James Brown, van Michael Jackson tot The Roots en van Jimi Hendrix tot Prince. De reusachtige frontman wist met gemak boven zijn geniale band en achtergrondzangers uit te stijgen en wond zo iedere aanwezige om zijn gespierde vinger. Het funkte, het rockte, het pompte, het sneed door je ziel en liet je dansen op manieren die je zelf niet begreep. Voor je het wist had je het meisje naast je zwanger gemaakt van een hele lieve stoere baby die ergens in 2048 voor wereldvrede zou gaan zorgen. Wat maakte het uit dat D’Angelo al zo lang niets meer van zich had laten horen, dat hij niet meer het lichaam van een Olympische god had? Shit. Damn. Motherfucker.

Mijn eerste single was ‘No diggity’ van Blackstreet. Oké, dat is niet waar, mijn eerste single was ‘Wannabee’ van The Spice Girls. Mijn tweede single was ‘I want you’ van The Kelly Family. Maar mijn derde single was No Diggity.

Vaak krijg je een nummer in je hoofd dat een paar weken lang onweerstaanbaar is, waarmee je wakker wordt en weer opstaat, en schaamteloos grijs draait, waarna het weer verdwijnt en je er eigenlijk een beetje genoeg van krijgt. No Diggity zit al zestien jaar in mijn hoofd en gaat er nooit meer uit. Het bevat precies de elementen die D’Angelo zo onweerstaanbaar maakten: de vuige hiphop, de soul-zang, de bluesy piano-loopjes. De beat zelf bevat een neger die de beat goedkeurt met een typische ‘ah-hm-hm’. Het is het beste nummer ooit gemaakt. Het zou bovenaan in de top-2000 moeten staan, in plaats van het eeuwige ‘Bohemian Rapsody’. Ik zou het niet erg vinden om naar een feest te gaan waar alleen No Diggity gedraaid werd, urenlang.

Het zal vast iets betekenen dat een blanke, beetje Hongaarse jongen dit allemaal zo opschrijft. En dat hij geen enkele vrouw noemt. Maar dat laat ik graag aan de psycho- en antropologen. Voor nu: zet No Diggity op repeat, en mis nooit meer een concert van D’Angelo.

undefined

Hoe is deze clip tot stand gekomen?

Johannes (Blaudzun) heeft ons voor deze clip benaderd. Vervolgens keken we een dozijn goede nouvelle vague films en gingen we aan de slag.

Jullie maken samen videoclips en korte films. Lukt dat zonder elkaar de hersens in te slaan?

We zijn beiden uitermate conflictmijdend, dat is handig. Verder helpt een goede taakverdeling. Het is niet altijd even makkelijk, maar het heeft ook heel veel voordelen ten opzichte van het alleen regisseren. We doen bijvoorbeeld altijd de art direction en een groot deel van de productie zelf. We hebben daardoor het eindresultaat veel beter in de hand.

(foto: Pim Top)

Hebben jullie eerst een idee voor een clip of komt het idee pas nadat je een nummer hebt gehoord?

We schrijven het idee bijna altijd pas nadat we een nummer hebben gehoord. Vaak kan je niet zomaar een al bestaand idee ophangen aan een nummer. Het nummer ‘Elephants’ van Blaudzun gaat bijvoorbeeld over de bewondering van een mannelijke protagonist voor een vrouw die (metaforisch) met olifanten praat. De tekst is zo nadrukkelijk aanwezig dat we er wel íéts mee moesten, maar we wilden natuurlijk geen clip maken over een vrouw die met olifanten praat.

Daarom maakten we van die ene vrouw héél veel vrouwen, gezien vanuit het oogpunt van de mannelijke protagonist. Daarmee creëerden we voor onszelf een grotere vrijheid voor de invulling in beeld. Bovendien konden we op deze manier een keer een tieten- en kontenclip maken. Best leuk om te doen.

Jullie videoclips spelen zich steeds af in de jaren ’60 of ’70 of hebben er verwijzingen naar. Hoe komt dat?

Dat is toeval. Nou ja: we hebben wel een hang naar nostalgie. Nostalgie is een goed gevoel, het gaat gepaard met een soort van bitter-zoete weekheid die goed werkt in film. Daarnaast zijn de films uit de jaren ’60, ’70 en ’80 waarnaar we refereren allemaal veel minder ‘perfect’ dan de meeste producties nu. Ze zijn veel rauwer, veel experimenteler. Dat is fijn, daarmee kunnen we verdoezelen hoe gammel onze films eigenlijk zijn, haha. Bij een volgend project gaan we het wel loslaten. We willen heel graag iets maken wat zich afspeelt in futuristisch China.

Wat zijn jullie plannen?

Op korte termijn: de komende maanden werken we aan het script voor een jeugdfilm over een jongen die is verlaten door zijn moeder. Hij denkt dat hij haar terug kan krijgen door een huis voor haar te bouwen. De film wordt gemaakt in het kader van de ‘Nu of Nooit’-reeks van het Media Fonds en de publieke omroepen.

Lange termijn: we zetten in op een feature slasher ala Ichi the Killer of Kotoko. Misschien dat die film dan wel in futuristisch China af gaat spelen, wie weet.

Illustratie: Tejo Verstappen

De afgelopen jaren heb ik weinig contact met Marijke gehad, totdat ik en mijn gezin van haar een poppenhuis cadeau kregen voor onze nieuwe woning. Het poppenhuis was tevens een poppenkast en Marijke had het gemaakt voor haar laatste voorstelling, een aantal jaar geleden. Het was een gigantisch kleurrijk geval met raampjes, gordijntjes, dakpannen, torentjes, schoorsteentjes en klimop. Achter de voordeur zat een meterkast verborgen, met acht schakelaars om de lampjes in het huis apart te bedienen. Het geheel stond op een onderstel met wielen. In het onderstel stond een kist gevuld met honderden handgemaakte poppetjes en meubeltjes, om het huis mee in te richten. En hoe minutieus het ook in elkaar zat, het ding bleek ontzettend stevig. Wanneer de katten er opsprongen en in kropen hield ik mijn adem in, maar het poppenhuis gaf geen krimp. Ik belde Marijke op om haar te bedanken. Ze vertelde blij te zijn dat wij het mooi vonden, want toen de voorstelling waarvoor zij het gemaakt had niet van de grond kwam had ze het huis uit pure frustratie bijna tot spaanders gehakt. Haar bijl zweefde vlak boven het dak, toen de gedachte dat ze er misschien nog iemand blij mee zou kunnen maken haar op het nippertje tegenhield. Sindsdien heeft ze geen voorstelling meer gemaakt. Ook kijkdozen ging ze steeds minder maken, de muur in haar gang kwam langzaam vol te hangen en wat moest ze er nog mee. Ze was al in de zeventig en wilde het liefst van die spullen af.

“Ik heb helemaal niets met die website,” zei Marijke, terwijl ze in haar taart prikte. “Het ziet er zo gothic uit. Ik ben toch helemaal niet gothic? En die teksten die erbij staan vind ik ook maar niets.” Ze vertelde dat ze een tijd lastig werd gevallen door een Engelse bewonderaar. Hij vond dat de hele wereld een kijkje in haar wonderlijke huis moest kunnen nemen en maakte daarom deze site. “Maar dat is toch ook fantastisch?” zei ik. “Het is toch fijn als mensen jouw werk kunnen zien?” “Ach,” zei ze, “ik vind al die aandacht maar overdreven. De weg ernaar toe, het maken, daar heb ik de grootste lol aan beleefd, maar wat moet ik er daarna mee.” Ze vertelde dat iemand een kijkdoos wilde kopen voor tweeduizend euro. Zij weigerde, want vond het te veel geld. Hij wilde er echter niet minder voor betalen. “Het liefst zou ik de complete gang aan een theatertje schenken,” zei ze. Er moest wel vaart bij gemaakt worden. Ze had de kijkdozen indertijd aan de muur bevestigd met een lijmpistool, maar die lijm begint nu langzaam los te laten. De kijkdozen gaan steeds verder naar voren hangen, haast dreigend.

Mocht u ooit om welke reden dan ook in Edam verzeild raken, zorg er dan voor dat u Kleine Kerkstraat 12 niet mist. Werp een blik naar binnen, of bel voor mijn part aan als u durft. En ga anders maar voor een impressie naar de ongewenste website. Zolang u maar niet zegt dat u het van mij heeft. Zolang u maar niet zegt dat het kunst is.

1. Papier

Pas wanneer ik vijf uur later weer het station van Driebergen inloop, dringt de vraag zich voor het eerst op: hoe ga ik het gesprek met Marjolijn Februari [pseudoniem van Marjolijn Drenth] – schrijver, filosoof, columnist, jurist – in vredesnaam recht doen? Ze vertelde over haar bewondering voor Amartya Sen en Audrey Hepburn, en voor het werk van Philip Roth en Virginia Woolf. Over het wonderlijke geval van Frits Bolkestein en de Nederlandse wapenleveranties aan Irak die met de mantel der ambtelijke liefde werden bedekt. Het ging over Diederik Stapel en de neiging academische fraude als daden van een lone wolf te zien, terwijl ze een gevolg van het systeem zijn. Over hoe ze soms meer moeite heeft met het kopen van een brood dan met het houden van een lezing voor een volle zaal. Over hoe ze een beetje rondkijkt in de maatschappij en op verschillende plekken nieuws brengt van hoe het er elders aan toegaat. Over hoe een ijverige dagbladredacteur ooit het Oedipusverhaal in een van haar stukken herschreef, omdat hij of zij niet kon geloven dat iemand met zijn moeder trouwde. Over hoe lang ze werkte aan de openingszin van De Literaire Kring (driekwart jaar, eindresultaat: “De suikerpot viel van tafel”). Over het feit dat ze nog geen meesterwerk kan schrijven, dat dat pas na haar vijftigste levensjaar moet gaan gebeuren.

En middenin ons gesprek was daar ineens een intermezzo dat enerzijds volledig op zichzelf leek te staan, maar tegelijkertijd al het andere in perspectief plaatste. Dit verhaal over haar familie verhoudt zich tot de rest van het gesprek, zoals Dostojevski’s verhaal over de Grootinquisiteur staat tot de rest van De Gebroeders Karamazov.

Ik ben een paar minuten te laat, maar mijn verontschuldigingen worden vlot weggewuifd: mensen die te vroeg zijn, bezorgen haar meer hoofdbrekens. Wanneer we aan de eettafel zitten, zegt ze: “Een gesprek in een café is voor mij wat rustiger, nu moet ik bijvoorbeeld bedenken of jij misschien iets wilt drinken.” Ik wil niemand tot last zijn en vraag om een glas water. “Vroeger was er nog een nadeel aan thuis geïnterviewd worden. In mijn vorige huis woonde ik nog alleen, toen begon ieder interview met een zin als: ‘In een schaars ingerichte woonkamer.’” Ik kijk om me heen. Nee, zelfs een woord als ‘bescheiden’ zou al te sterk zijn. De meubeldichtheid valt nog het beste als ‘normaal’ te kwalificeren. Hoewel ik vooral benieuwd ben hoe ze haar eigen werk beschouwt, en waar haar praktisch ingestelde houding en levenslust vandaan komen, stel ik eerst de obligate vraag over haar gebruik van een pseudoniem.

U heeft ooit gezegd dat u de precieze herkomst van uw nom de plume nooit uit de doeken zal doen. Maar ik ben vooral nieuwsgierig hoe u zich verhoudt tot uw pseudoniem. Zijn het verschillende rollen?

“In mijn proefschrift staat een verhaal dat ik wel vaker vertel om uit te leggen hoe ik dat pseudoniem zie. Wanneer paardenfokkers raspaarden verkopen, aan Arabische sjeiks bijvoorbeeld, is het verschrikkelijk duur om zo’n dier te versturen. Zelfs een embryo verschepen is al heel ingewikkeld. Wat ze in plaats daarvan doen is dat ze het embryo in de baarmoeder van een konijn stoppen, en dat op het vliegtuig zetten. De sjeik haalt het embryo uit het konijn en stopt dat in een draagpaard. Toen ik dat voor het eerst hoorde, dacht ik: dat is precies het beeld dat ik van mijzelf heb. In werkelijkheid, onder mijn eigen naam, ben ik een soort konijn. Een weinig opmerkelijk wezen waar niet zoveel aan valt te beleven. Maar diep in mij zit in embryonale staat iets heel majesteitelijks en wonderlijks als een paard. Als ik ergens moet optreden, kom ik natuurlijk zelf, wat dan wel eens tegenvalt. Maar dat andere woedt in mij. Het leven is een poging dat dier dat in je huist op te voeden en volwassen te laten worden. Mijn schrijverschap wordt dus net als zo’n embryo onder goede temperaturen beschermd. Onder pseudoniem ben ik trouwens ook een beter mens dan in werkelijkheid. In de werkelijkheid is het natuurlijk behelpen.

Er zijn veel redenen waarom je op jeugdige leeftijd een pseudoniem kiest. Vaak wordt gedacht dat je het doet om je erachter te kunnen verschuilen, maar ik heb er nooit geheimzinnig over gedaan en tegelijkertijd mijn eigen naam bekendgemaakt. Toen ik begin twintig was, heb ik tijdens een reis door Engeland in iedere kerk die ik bezocht onder een andere naam het gastenboek getekend. Dit pseudoniem kwam er uiteindelijk uit. Een van mijn vroege pseudoniemen, Ruth Ackerman, is overigens later als personage in De Literaire Kring beland.”

Over die roman: in deze tijden van bezuinigingen in de kunsten, is een veelgehoord argument voor overheidssteun dat kunst mensen ‘beter’ maakt. Dat geldt niet voor de personages in uw boek die lid zijn van de leesclub.

“Nee. Maar de kritiek in De Literaire Kring is niet zozeer kritiek op de gedachte dat je van kunst een beter mens kunt worden. Ik zie kunst simpelweg als een van de dingen die wij doen. Het behoort tot de wereld van het spelen, van de religie en het ontzag voor het bestaan in het algemeen. We hebben nu eenmaal de neiging een beetje rond te buitelen. Ik verzet me eerder tegen een bepaalde omgang met kunst. Kunst als lifestyle. Boeken op de salontafel.”

Foto: Jan Postma

Tegen de lichtzinnigheid waarmee mensen zich kunst ‘aanmeten’ dus?

“Ja. Maar hoewel de kritiek in De Literaire Kring breder is, maakt de omgang met kunst er wel onderdeel van uit. Het is de manier waarop die klasse zich verheft. Kunst als een middel om te zeggen: ‘Je zult het toch nooit begrijpen, want het is te moeilijk voor je. Maar je moet er wel voor betalen.’ Er wordt soms een beeld opgeroepen dat kunst zo verheven is dat het alleen voor een groep uitverkorenen is. Dat bevalt me absoluut niet. Het is een beeld waarvan bijvoorbeeld de PVV-kiezer zegt: ‘Jullie gebruiken kunst alleen om ons te beledigen.’”

Bent u over het algemeen strenger voor de hogere klassen?

“Ja. Op die plekken in de samenleving waar je verwacht mensen te treffen die het hoofd fier overeind houden, blijkt dat vaak niet zo te zijn. Het populisme in de hogere kringen vind ik veel kwalijker dan dat van ‘de PVV-stemmer’. Dat ook hogerop iedereen overal maar achteraan host, wetende dat er dingen niet kloppen, en dan maar blijven zeggen dat er niets aan de hand is. Volhouden dat de problemen bij een instelling als InHolland een uitzondering zijn, terwijl iedereen weet dat dat onzin is. Het ‘gezellig bij elkaar kruipen’ en ‘don’t rock the boat‘, dat irriteert me. Al dat geblaat tegen PVV-stemmers en de onderkant van de samenleving, zorg nu eerst maar eens dat je je universiteiten en je ministeries op orde hebt.”

Dan maakt ze een gedachtesprong en zegt ze: “Ik ben een lezing aan het voorbereiden over het idee dat we teveel bezig zijn alles op papier te verbeteren, terwijl je dat uiteindelijk alleen in de werkelijkheid kunt doen.” Ik kijk haar niet-begrijpend aan. Op tafel ligt een boekenbijlage, met op de voorpagina een bespreking van Chris van der Heijdens controversiële proefschrift Dat nooit meer, ze wijst ernaar en zegt: “Ik heb Van der Heijdens proefschrift nog niet gelezen, maar ik ken de discussie wel een beetje. Die speelt immers al langer. Zijn bezwaar is dat ook fout zijn in de oorlog veel ingewikkelder heeft gelegen dan je op papier kunt uitdrukken. De discussie is versimpeld tot een strijd tussen kampen. En ik geloof dat dat is waar ik me in het algemeen tegen verzet. Vanuit het principe: je moet dingen regelen in de werkelijkheid en niet in een afgeleide van de werkelijkheid op papier. Je moet eerst kijken hoe het er in de praktijk aan toegaat: eerst moeten je feiten kloppen, pas dan kun je degelijke argumenten vinden.”

Wat bedoelt u precies met ‘versimpeld tot een strijd tussen kampen’?

“Mensen kiezen in een discussie te vaak eerst een standpunt. Een positie die binnen een bepaald kamp valt, met een eigen levensstijl, een eigen cultuur. Je stapt erin en neemt het hele pakket over, je hoeft vervolgens je standpunt niet meer goed te beargumenteren. Je hoeft je handtekening maar te zetten en je krijgt de hele package deal, inclusief meningen en morele overtuigingen.”

En dat ziet u vaker gebeuren?

“Ja. Neem de huidige discussie over de ‘weigerambtenaren’, en daaraan gerelateerd bijvoorbeeld ook het vrouwenstandpunt van de SGP. Decennia lang hebben we in Nederland een elite gehad die zei: ‘We zijn tegen religie, het is dom en we moeten er vanaf.’ Maar nu zie je dat die discussie is omgeslagen: het leidende idee is ineens dat gelovigen onder druk staan, en dat je dus solidair met hen moet zijn. Ik hoor ineens allemaal commentatoren zeggen: ‘Je moet geen kritiek hebben op de standpunten van de SGP inzake het homohuwelijk en het passief kiesrecht voor vrouwen. Ze hebben het al zwaar genoeg.’ Of je er nu voor of tegen bent, in beide gevallen worden eigenlijk geen argumenten gebruikt, maar kampen gekozen. Je bent voor de SGP of je bent tegen de SGP. Nu heb ikzelf nooit zo’n probleem gehad met religie, ik heb het onderwerp altijd erg interessant gevonden, maar als de SGP zegt dat ze de helft van de Nederlanders een grondrecht gaan afpakken, dan denk ik dat je daar toch flink tegenin moet gaan. En als ik dan allerlei weldenkende mensen hoor zeggen dat we daar tolerant over moeten zijn, denk ik: pardon? Tolerant zijn wil zeggen dat je iedereen het recht gunt om zoiets te zeggen, maar dan heb je zelf vervolgens ook het recht daar tegenin te gaan. Zeggen: ‘We zijn tolerant, dus moeten we het er niet over hebben,’ dat is merkwaardig. Het standpunt van de SGP is nogal radicaal, dus daar mogen we best over in discussie gaan. Vinden we het juist dat de overheid zo’n partij subsidie verleent? Je kunt vinden dat dat moet kunnen. Maar die discussie moet wel worden gevoerd op basis van op feiten gestoelde argumenten. Je ziet te gemakkelijk geclusterde meningen ontstaan, overtuigingen die gebaseerd zijn op het kamp waartoe iemand behoort. Je moet terug gaan naar de werkelijkheid, naar de praktijk. Alles netjes analytisch uit elkaar halen, alle schroefjes en moertjes op tafel leggen en kijken hoe het in elkaar steekt.”

Die houding lijkt u een hoop bewonderaars op te leveren, in een documentaire van de Human werd u omschreven als: “een van de invloedrijkste denkers van Nederland”. Ik dacht toen…

“… hoe meten ze dat?”

Ja. Maar ook: hoe ziet die invloed er dan uit?

“Ik denk in ieder geval niet dat ik politieke invloed heb. De volksvertegenwoordiging rent niet naar de kiosk om te kijken wat ik nou weer heb gezegd. Maar ik weet wel dat wat ik schrijf af en toe gebruikt wordt binnen de ambtenarij en de academische wereld. Ik hoor zo nu en dan dat mensen blij zijn dat ik dingen opschrijf.”

Dus toch invloed?

“Het is een vorm van meedenken. Maar ik zeg dit nu allemaal heel dapper, terwijl ik ook vaak geneigd ben te denken dat het allemaal niets helpt. Soms bemoei je je met zaken, zoals de wapenleveranties aan Irak, en dan haalt het niets uit. Maar je moet het ook niet onderschatten. Het is misschien niet zo dat je altijd dingen verandert, maar je kunt wel ondersteunen, meedenken, dingen zo formuleren dat ze voor anderen misschien iets helderder worden.”

Dat meedenken is wel een positieve opdracht. Is dat de kern van wat u doet als columnist?

“Tja… Dat, maar vooral ook proberen te zorgen dat zaken niet verstrikt raken op papier. Het helpt wanneer er af en toe iemand langskomt die zegt: ‘Bij de buren doen ze het heel anders. Ze hebben een ander perspectief en een andere oplossing voor een soortgelijk probleem.’ Dus als ik een debat over de kunsten bijwoon, vertel ik soms iets over mijn ervaringen als adviseur in de luchtvaartindustrie. Dat werkt vaak verrassend goed.”

Ja, die luchtvaart waar u zich mee bezig houdt, heeft u ooit de wens gekoesterd piloot te worden?

“Ha. Ja, toen ik tweeëntwintig was. Ik was pas afgestudeerd en ik kon geen baan vinden, het was crisistijd, net als nu. Ik heb toen informatie aangevraagd over een pilotenopleiding. Ik wist van tevoren dat mijn ogen daar eigenlijk te slecht voor waren. Maar het was toch een soort perspectief. Ik dacht: dat heeft wel wat. Ik houd wel erg van ambachtelijkheid, in plaats van eindeloos over dingen praten. De overeenkomst tussen schrijvers en piloten is dat hun werk redelijk ambachtelijk is, al zijn het allebei vakken waar je een zekere aanleg voor moet hebben. Ik had nooit piloot kunnen zijn, daarvoor ben ik niet stressbestendig genoeg. Maar een zekere neurotische aanleg maakt je dan wel weer erg geschikt voor het schrijversvak.”

Over neuroses gesproken, toen ik vroeg of ik nog iets moest lezen ter voorbereiding op dit gesprek, verwees u naar een stuk dat u over Franz Kafka schreef. “Daar staat het allemaal wel in” zei u.

“Kafka heeft het natuurlijk ook over bureaucratieën die een verlammend effect uitoefenen. Maar wat hij daarnaast laat zien, is dat die verlamming ook nog eens aan jezelf ligt.

Ten aanzien van de luchtvaart is er bijvoorbeeld de eeuwige roep om volledige veiligheid. Terwijl het in werkelijkheid natuurlijk altijd een kwestie is van de baat die je bij een activiteit hebt – in dit geval vliegen – afwegen tegen het risico dat je dan zult moeten nemen. Zou je totale veiligheid willen garanderen, dan moet je gewoon niet meer vliegen. Dat is het waarover Kafka schrijft: de beslissing om niet te vliegen.”

Maar bij Kafka is de verlamming ook van een andere orde…

“Hij heeft het ook vooral over zijn eigen onvermogen. Hij blijft maar thuis op zijn stoel zitten, omdat hij weet dat hij daar in ieder geval ongelukkig is. Zijn angst zit diep: hij is bang om gelukkiger te worden, bang dat hij niet weet wat hij dan moet doen. Tijdens het samenstellen van Ons soort mensen realiseerde ik me dat dat een belangrijk thema in mijn werk is: vitaliteit. Hoe kun je je ertoe zetten om te handelen, wat zijn je redenen om dingen wel te doen? Je kunt eindeloos plannen maken en toch niets doen. Maar het magische moment is voor mij de overgang van plan naar daad. Ik herken de fascinatie bij Kafka. Ik ben er niet zo slecht aan toe als hij, maar het is wel iets waar ik zelf ook mee worstel. Je kunt vitaliteit alleen maar belangrijk vinden als je niet voortdurend loopt rond te stuiteren van energie en daadkracht.”

Ze formuleert haar antwoorden aftastend, wat wordt geaccentueerd door de slingerklok waarop de secondes luid wegtikken. Als ze een kop thee zet, verontschuldigt ze zich: “Meestal zorg ik wel dat ik hapklare antwoorden paraat heb. Wanneer ik er wel vertrouwen in heb dat het goed komt, ben ik soms niet helemaal begrijpelijk.” Vanuit de keuken zegt ze ineens: “Als je een spannend interview wilt hebben, dan kan ik nog wel iets over de familieachtergrond van dit alles vertellen. Dat heb ik eigenlijk nog nooit gedaan.”

Volgende week het tweede deel.