I powiem tak. To były trudne teksty, a jednocześnie świetnie dopasowane do rzeczywistości, w której się znaleźliśmy. Tekst Lema tak naprawdę dotyczył AI, bo o czym, jak nie o dużych modelach językowych jest choćby ten fragment: „Pokrzepiające uwagi, dobre i bystre rady, rozsądne refleksje, korzystne dla ciebie wskazania, napomnienia, przestrogi, jak również słowa otuchy, sentencje, dodające wiary we własne siły, oraz głębokie myśli, pozwalające sprostać każdej, jakiejkolwiek trudnej, a nawet groźnej sytuacji – oto tylko drobna część repertuaru moich elektroprzyjaciół”.

Lem w swoim tekście mówi o technologii, która zwalnia nas z myślenia. Z kolei Hawking w swoim tekście pokazuje, jak przed tą erozją myślenia się bronić; pisze o intuicji, kreatywności, przełamywaniu schematów, odwadze w myśleniu: „Gdy pomyślę o geniuszu, od razu przychodzi mi do głowy Einstein. Skąd się wzięły jego genialne idee? Być może z połączenia takich cech jak wnikliwa intuicja, nieschematyczne myślenie i wybitny intelekt. Einstein potrafił zajrzeć pod powierzchnię rzeczywistości, aby dotrzeć do jej głębokiej struktury. Nie ulegał dyktatowi zdrowego rozsądku. Miał odwagę zgłębiać idee, które innym zdawały się niedorzeczne”.

Zastanawiam się jednak, czy uczniowie na egzaminie, w stresie, mieli w ogóle szansę złapać tę myśl o utracie kompetencji poznawczych w dobie AI. Czy nie lepiej takie teksty omawiać w spokojniejszych warunkach?

Przeglądając arkusz miałam też drugą myśl. Ktoś pięknie te dwa teksty połączył, bo jeden przecież odpowiada na drugi. Zastanawiam się jednak, czy uczniowie mieli szansę ten dialog między tekstami w ogóle dostrzec. Zastanawiam się, bo nie jestem pewna, czy szkoła uczy ich tego, że język polski to nie lektury i gramatyka, ale cała nasza historia, kultura, ludzkie emocje, życie i świat. Czy ktoś ich uczy, że literatura to zapis wielu różnych myśli, które są wspólne dla każdego człowieka niezależnie od tego, kiedy przyszło mu żyć? Czy ktoś ich uczy, jak szukać połączeń pomiędzy tymi myślami?

Czy gdy na polskim omawiają „Piosenkę o końcu świata” Miłosza, to ktoś im od razu pokaże obraz Bruegla i uzupełni całość opowiadaniem Iwaszkiewicza „Upadek Ikara”? Czy gdy czytają spowiedź Jacka Soplicy, to ktoś im uświadomi, że dusza ludzka się nie zmienia; że historia bohatera lektury sprzed 200 lat wciąż potrafi szarpać za serce, jeśli tylko spojrzymy na niego jak na człowieka ze wszystkimi jego emocjami, jego miłością, gniewem, urażoną dumą? Czy ktoś z nimi rozmawia o tym, że cała gramatyka, w tym słowotwórstwo i składnia, mają wciąż głęboki sens, a ich znajomość to dziś jedna z najważniejszych kompetencji, bo pozwala precyzyjniej wyrażać myśli i lepiej komunikować się z maszynami? Czy ktoś, ćwicząc z nimi interpunkcję, zamiast regułek daje im tekst Carla Sagana „Blada, błękitna kropka”, który jest jednym z najpiękniejszych tekstów o ludzkości i jednym z najlepszych ćwiczeń do interpunkcji?

I wreszcie trzecia myśl. Zastanawiam się, czy egzamin ósmoklasisty ma sprawdzać wiedzę czy umiejętność myślenia? Czy ktokolwiek kiedykolwiek zadał sobie to pytanie?

Jeśli egzamin ósmoklasisty ma sprawdzać wiedzę (co jest również OK, bo bez wiedzy nie da się przecież niczego nowego zbudować), to na egzaminie nie powinno być zadań, które wymagają interpretacji nieznanego tekstu pod presją czasu, ale takie, które sprawdzają, co dziecko wie i rozumie z tego, czego uczyło się przez ostatnich osiem lat. Jeśli jednak egzamin ósmoklasisty ma sprawdzać umiejętność myślenia, wówczas najpierw musi się zmienić sposób uczenia. Na lekcjach polskiego dziecko powinno uczyć się na żywych tekstach literackich i nieliterackich, szukać połączeń między nimi i odkrywać to, co jeszcze nieodkryte. Powinno umieć łączyć literaturę z innymi dziedzinami sztuki, popkultury i zwykłym życiem. Przede wszystkim jednak na lekcjach języka polskiego dziecko powinno uczyć się tego, że język jest czymś głęboko ludzkim; że bez języka nie byłoby żadnej innej dziedziny nauki, bo żadnej idei nie umielibyśmy przekazać.

I wiem, że jest wielu wspaniałych nauczycieli, którzy nie uczą polskiego pod klucz, ale uczą właśnie wrażliwości i szerokiego spojrzenia na świat. Pytanie jednak, czy w dobie „podstawy programowej”, „listy lektur” i „testów” to standard, czy raczej wyjątek.

Artykuł O egzaminie z języka polskiego w dobie AI pochodzi z serwisu hatalska.com.

W ubiegłym tygodniu podczas konferencji Infoshare miałam wielką przyjemność – wraz z Sebastianem Kulczykiem (inwestor i przedsiębiorca – Kulczyk Investments, Manta Ray, InCredibles, Pho3nix Foundation), Marcinem Kuśmierzem (prezes Allegro) oraz Rafałem Modrzewskim (CEO, współzałożyciel Iceye) – wziąć udział w panelu zatytułowanym „Czy technologiczna Europa ma już swoją przyszłość za sobą?”, prowadzonym przez Jarka Srokę (członka zarządu KI Next).

Przygotowując się do panelu, rozpisałam sobie elementy, które – moim zdaniem – mają dziś największy wpływ na pozycję danego regionu w kontekście technologii. Są to:

Nauka

Nieprzypadkowo na pierwszym miejscu, bo technologia to nic innego jak praktyczne zastosowanie nauki. Bez nauki nie ma więc rozwoju technologicznego. Każda technologia, którą dziś znamy – internet, ChatGPT, szczepionki mRNA, algorytmy – powstała jako efekt wielu lat badań prowadzonych na uniwersytetach lub w jednostkach naukowych. Mówiąc inaczej – każda komercyjna innowacja opiera się na tzw. fundamental research, realizowanym właśnie na uczelniach i w instytucjach badawczych. Dziś jednak obserwujemy przesunięcie finansowania nauki z sektora publicznego do prywatnego. Wielokrotnie pisałam, że nakłady na badania i rozwój w sektorze prywatnym są już nawet 10-krotnie wyższe niż w publicznym. Naturalną konsekwencją tego trendu jest także odpływ naukowców z uczelni do firm. Według najnowszego raportu Stanforda – 70% doktorantów amerykańskich uczelni trafia dziś do biznesu, tylko nieco ponad 20% zostaje na uczelniach, a niespełna 1% pracuje dla rządu. Zjawisko to będzie mieć ogromne, długoterminowe konsekwencje – technologie, zamiast odpowiadać na potrzeby społeczne i wyzwania, przed którymi dziś stoimy jako świat, będą odpowiadać na komercyjne potrzeby.

Zdj. infoshare.

Materiały

Jest takie powiedzenie: kto kontroluje materiały, ten kontroluje technologię. Europa ma tu ogromny problem. W kontekście tzw. materiałów krytycznych, niezbędnych do rozwoju kluczowych technologii (półprzewodniki, baterie, OZE), Europa uzależniona jest od innych krajów (zwłaszcza Chin) na poziomie od 65% do nawet 100%. Polecam w tym kontekście coroczny raport Global Critical Minerals Outlook. Nawet jeśli mamy jakieś złoża, z których moglibyśmy skorzystać (np. złoża litu w Portugalii) to jest to bardzo trudne ze względu na ochronę środowiska i opór społeczny.

Myślę jednak, że w tym obszarze nie wszystko jest jeszcze przesądzone – zwłaszcza w długiej perspektywie. Europa może zawalczyć o tzw. zmianę paradygmatu materiałowego – czyli odejście od obecnie wykorzystywanych surowców (tu zwłaszcza krzem) na rzecz materiałów postkrzemowych: grafenu, komputerów biologicznych (wykorzystywanie białek i DNA do przechowywania danych).

Energia

Nie da się konkurować gospodarczo ani technologicznie bez dostępu do taniej energii. Niestety, w tym obszarze Europa, ze względu na swoją dotychczasową politykę energetyczną, ma ogromne wyzwania. Wysokie ceny energii sprawiają, że europejskie firmy technologiczne są w gorszej pozycji już na starcie.

Regulacje

A właściwie: relacja między państwem a sektorem prywatnym. W USA i Chinach ta relacja jest bliska, choć oczywiście w obu krajach jest inna. W Chinach to państwo wyznacza kierunki rozwoju technologicznego, a firmy są zobowiązane do ich realizacji. W USA państwo tworzy środowisko sprzyjające inwestycjom i podejmowaniu ryzyka. W Europie natomiast państwo często stoi obok biznesu, a czasem wręcz mu przeszkadza. W dużej mierze wynika to z zaszłości historycznych – po II wojnie światowej wiele krajów europejskich unikało interwencji w gospodarkę, by nie być posądzonymi o zapędy centralne. Dodatkowo, po kryzysie finansowym w 2008 roku Europa skupiła się na regulowaniu rynku, aby zapewnić stabilność i bezpieczeństwo. Jednak obecnie te regulacje są na tyle rozbudowane, że w wielu przypadkach wręcz utrudniają rozwój technologiczny (tak naprawdę Europa często reguluje coś, czego nawet jeszcze nie zbudowała + do tego dochodzi wdrożona na początku lat 2000 zasada ostrożności, która mówi o tym, że jeśli jakaś technologia ma – nawet hipotetycznie – negatywny wpływ na społeczeństwo, to nie powinna być wdrażana). Nawet jeśli ktoś chce rozwijać technologie w Europie, to ostatecznie często przenosi się do USA (zjawisko tzw. brain-drain), które oferują bardziej sprzyjające warunki.

Ludzie

A dokładniej: mindset. Podczas panelu powiedziałam, że brakuje nam genu przedsiębiorczości – i tak, wiem z dyskusji po panelu :), było to kontrowersyjne stwierdzenie. Ale wciąż uważam, że postawa przedsiębiorcza wciąż nie jest w Europie tak silna jak w USA. Na amerykańskich uczelniach zakładanie firm jest czymś naturalnym. W Europie nauka i biznes to ciągle dwa oddzielne światy. Środowisko naukowe skupione jest przede wszystkim na punktach, publikacjach i grantach, a zakładanie biznesu traktuje albo jako coś podejrzanego, albo wstydliwego. Do tego dochodzi niska tolerancja ryzyka, strach przed porażką i brak kultury myślenia globalnie. Jako społeczeństwa europejskie jesteśmy też w innym miejscu cywilizacyjnym. Mamy poczucie, że osiągnęliśmy już względny dobrobyt, że już się napracowaliśmy, chcemy więc wreszcie odpocząć. Dziś to głównie w Europie rozmawiamy o 4-dniowym tygodniu pracy, 6-godzinnym dniu roboczym, dochodzie gwarantowanym etc. Z punktu widzenia jakości życia to oczywiście ważne i uzasadnione, ale z taką postawą trudno konkurować z rynkami (np. Globalne Południe), które są dziś w fazie rozwoju; czują, że to ich moment.

Zdj. infoshare.

Tech diffusion capability

Czyli zdolność do rozprzestrzeniania i wdrażania innowacji. To często pomijany obszar, a jednak równie kluczowy jak pięć powyższych. 95% sukcesu innowacji to nie wynalazek, a wdrożenie. Europa wciąż ma ogromne problemy z tym, by skutecznie skalować innowacje – nawet jeśli powstają tu nowe pomysły i rozwiązania (grafen, mRNA, CRISPR powstały w Europie przecież), to często są one wdrażane i rozwijane gdzie indziej. Więcej na ten temat dyfuzji innowacji znajdziecie w książce Everetta Rogersa Diffusion of Innovations (tzw. must-read) i w trochę nowszej – Jeffrey Ding, Technology and the Rise of Great Powers: How Diffusion Shapes Economic Competition.

Cieszę się, że dyskusja na temat przyszłości technologicznej Polski i Europy toczy się w Gdańsku, podczas Infoshare. To dobre miejsce. Dziś Infoshare – w obliczu zmian na rynku IT – zmienia swoją funkcję. Mam nadzieję, że stanie się kluczową konferencją technologiczną w naszym regionie, przestrzenią do strategicznych rozmów na temat technologii. Takiego miejsca nam w Polsce na pewno brakuje.

Artykuł Czy technologiczna Europa ma już swoją przyszłość za sobą? pochodzi z serwisu hatalska.com.

Od lat chcieliśmy tę datę zmienić. Głównie dlatego, że publikacja Mapy Trendów w pierwszym kwartale roku sugeruje, że jedne trendy kończą się z końcem grudnia, a inne zaczynają w styczniu. Doskonale wiemy, że to nieprawda – trendy po prostu trwają w czasie, nie kończą się z końcem roku, ani nie zaczynają się z jego początkiem.

W tym roku przełamujemy więc dotychczasowy schemat i zmieniamy datę aktualizacji Mapy Trendów na… wrzesień.

Ten termin nie jest przypadkowy. We wrześniu ogromna większość naszych Klientów i Partnerów zaczyna prace nad nową strategią lub rewizją dotychczasowej. W tym okresie potrzebują też najbardziej aktualnego obrazu świata: szans, ryzyk, zagrożeń.

Przesunięcie aktualizacji Mapy Trendów na wrzesień związane jest także z istotnymi zmianami merytorycznymi i technicznymi, które wprowadzamy w tym roku.

Gdy 8 lat temu opublikowaliśmy pierwszą Mapę Trendów, zawierała ona 18 trendów. Z każdym rokiem rosła – w ubiegłym roku było ich już 81 (!). Z tego też powodu w 2022 roku dodaliśmy poziom megatrendów, które są szczególnie pomocne w pracy strategicznej, gdy praca na trendach okazuje się zbyt szczegółowa. W tym roku dodajemy kolejny poziom – mikrotrendy. To mniejsze jednostki, które są niezwykle przydatne w pracy operacyjnej. Co ważne, będą one aktualizowane stale, a nie tylko raz w roku, abyście zawsze mieli pod ręką najświeższe dane. Jednocześnie wprowadzenie mikrotrendów oznacza, że MT będzie w tym roku dwa razy większa!

Intensywnie pracujemy też nad rozwojem technologicznym Mapy Trendów. Pierwszy duży krok zrobiliśmy w ubiegłym roku, gdy Mapa Trendów przestała być statycznym PDF-em, a stała się narzędziem ze wskaźnikiem TMI. W tym roku robimy kolejny krok – Mapa Trendów stanie się osobną, dedykowaną aplikacją.

Celowo też używam słowa „aktualizacja”, a nie „nowa edycja”. Mapa Trendów to już nie jest zamknięty dokument, wydawany raz na rok, ale narzędzie, które zmienia się co miesiąc. Z każdą aktualizacją wskaźnika TMI widać, które trendy zyskują na znaczeniu, które tracą, o których dużo się mówi i które naprawdę wpływają na rzeczywistość. Stale też kalibrujemy wskaźnik, by był coraz bardziej precyzyjny – w ubiegłym miesiącu do naszej bazy (patentów, artykułów naukowych, artykułów mediowych, regulacji prawnych etc.) dodaliśmy dane finansowe 30 000 spółek z 20 światowych giełd.

Na wszystkie te zmiany potrzebujemy jeszcze chwili, by dopracować je na najwyższym poziomie. Dziękuję więc za Waszą cierpliwość. My wracamy do pracy, a Was zapraszam do zapisania się do naszego newslettera – na bieżąco informujemy tam o trendach i zmianach.

Do września!

Artykuł O Mapie Trendów pochodzi z serwisu hatalska.com.

Był to długi, skomplikowany, a jednocześnie bardzo istotny społecznie projekt, dlatego poniżej zamieszczam więcej informacji na jego temat, w tym po co w ogóle mierzyć dobrostan i dlaczego jest to ważne szczególnie teraz, jak pracowaliśmy nad wskaźnikiem oraz co mówią nam wyniki badań dobrostanu Polaków.

Dobrostan jako trend rosnący

Dobrostan to dziś słowo odmieniane przez wszystkie przypadki – zarówno w dyskusjach prywatnych, jak i zawodowych. To też jeden z najważniejszych trendów na naszej Mapie Trendów – znajduje się on aż w trzech megatrendach: Świat przeobrażeń społecznych, Świat kryzysów zdrowotnych oraz Świat wojen (a wiemy, że w im większej liczbie megatrendów pojawia się dany trend, tym większa jest jego siła). Dodatkowo według naszego wskaźnika TMI, czyli wskaźnika istotności trendów, dobrostan jako trend posiada obecnie impact na poziomie 52  – czyli taki wpływ na naszą rzeczywistość, który oznacza, że firmy muszą zredefiniować swoje dotychczasowe strategie, żeby utrzymać konkurencyjność. Hype, czyli subwskaźnik popularności mediowej tego trendu, jest jeszcze wyższy, na poziomie 65. Oba subwskaźniki, jak widać na wykresie poniżej, wykazują tendencję rosnącą.

Źródło: infuture.institute, czerwiec 2024.

Rosnącą popularność i rosnące znaczenie trendu dobrostan łatwo zresztą wyjaśnić. Żyjemy dziś w świecie o ekstremalnie wysokiej niepewności, w świecie nakładających się kryzysów, w świecie hiperzmian. To wszystko budzi w nas lęk i niepokój, co z kolei przekłada się na pogorszenie naszego zdrowia psychicznego. Mierzymy się dziś jako społeczeństwo z rosnącą liczbą zachorowań na depresję, rosnącą liczbą samobójstw, z wypaleniem – nie tylko zawodowym, ale ostatnio też z wypaleniem aktywistycznym, społecznym czy rodzicielskim.

Brak poczucia dobrostanu przekłada się nie tylko na wyzwania społeczne (w tym również zmianę struktury społeczeństwa w kierunku bardziej zatomizowanego niż kolektywistycznego), ale ma także istotny wpływ na kwestie gospodarcze. Doskonale wiemy bowiem, że brak poczucia dobrostanu nie tylko obciąża służbę zdrowia, ale przekłada się również na: spadek efektywności pracy, wzrost kosztów firm (większa rotacja, rosnąca absencja), a w konsekwencji wpływa na spadek innowacyjności i ograniczenie rozwoju.

Wyzwania w budowaniu dobrostanu

Nic więc dziwnego, że budowanie dobrostanu jest dziś jednym z najistotniejszych trendów. Firmy zresztą zdają sobie z tego sprawę, inwestują więc w polityki, których celem jest poprawa dobrostanu ich pracowników. Problem jednak polega na tym, że mimo podejmowanych działań, poczucie dobrostanu Polaków wciąż jest na niskim poziomie (por. raport Dobrostan Polaków i Polek). Dlaczego?

Przede wszystkim dobrostan wciąż traktowany jest bardzo jednowymiarowo – jako synonim zdrowia psychicznego. To podejście niepełne, bo na dobrostan składa się bardzo wiele elementów, tak jak wiele elementów tworzy człowieka i jego życie. Oprócz dobrostanu psychicznego ważny jest również dobrostan fizyczny, związany z naszym zdrowiem, sprawnością, dobrostan emocjonalny, dobrostan zawodowy, finansowy, kulturowy czy rodzinny. Nie da się więc właściwie zaadresować poczucia dobrostanu, jeżeli wciąż patrzymy na niego wąsko, a nie holistycznie.

Oprócz jednowymiarowego spojrzenia, firmy często podchodzą do dobrostanu w sposób powierzchowny. Próbują „poprawiać” dobrostan przez drobne, często płytkie inicjatywy, np. owocowe wtorki, podczas gdy źródło braku dobrostanu bywa bardzo głębokie. Danej osobie nie pomogą owocowe wtorki, jeśli najważniejszym czynnikiem mającym wpływ na jej poczucie dobrostanu jest brak stabilności finansowej albo choroba własna lub najbliższych.

Firmy mają również tendencję do szukania jednego, uniwersalnego rozwiązania, które pomoże osiągnąć dobrostan wszystkim pracownikom. To założenie jest niemożliwe do spełnienia, bo dobrostan jest czymś bardzo indywidualnym, zależnym nie tylko od konkretnej osoby, ale nawet od konkretnego etapu w jej życiu.

I wreszcie wyzwaniem jest zły pomiar dobrostanu lub jego całkowity brak.

Holistyczny wskaźnik dobrostanu dla firm

W ubiegłym roku zgłosił się do nas Benefit Systems i poprosił nas, żebyśmy opracowali wskaźnik dobrostanu, który pomoże firmom realnie – a nie powierzchownie – zadbać o dobrostan pracowników. Z wielką przyjemnością przyjęliśmy zaproszenie do tej współpracy, bo wychodzimy z założenia, że analiza trendowa nie polega tylko na śledzeniu trendów, ale przede wszystkim na adresowaniu ich w praktyce. Jednak zadanie postawione przed nami nie było łatwe.

Przede wszystkim dlatego, że na rynku istnieją już wskaźniki dobrostanu, w tym zarówno te, które opracowane są na poziomie makro, m.in. OECD Better Life Index, koncepcja Szczęścia Narodowego Brutto (tzw. Gross National Happiness) opracowana i stosowana przez Bhutan, Human Development Index (HDI) opracowany przez ONZ czy Social Progress Index, jak i te, które badają dobrostan na poziomie indywidualnym, tu chociażby Skala Dobrostanu Psychologicznego (Psychological Well-being Scales, PWBS) opracowana przez Caroll Ryff. Po co więc tworzyć kolejny wskaźnik, jeśli na rynku takie narzędzia są już dostępne?

Analiza, którą przeprowadziliśmy, wykazała jednak, że dostępne wskaźniki, choć ich wartość jest nieoceniona, mają pewne ograniczenia. Te międzynarodowe standaryzowane są na poziomie makro – dzięki nim można porównywać poziom i jakość życia ludzi w poszczególnych krajach, ale niekoniecznie jakość życia indywidualnych ludzi. Mówiąc inaczej, mogę zobaczyć, jak w poszczególnych wskaźnikach wypada Polska i co Polska powinna poprawić i nad czym pracować. Ale nie wiem, jak w tych wskaźnikach wypadam ja sama, Natalia Hatalska. I w związku z tym nie wiem, co mogłabym poprawić w swoim życiu, żebym miała wyższy odczuwalny poziom dobrostanu.

Wskaźniki indywidualne z kolei częściej koncentrują się tylko na jednym aspekcie dobrostanu, zwłaszcza na dobrostanie psychologicznym, związanym często z samorozwojem lub poczuciem spełnienia, nie uwzględniając takich kwestii, jak chociażby dobrostan finansowy, komfort życia, work-life balance czy technologizacja naszego życia. Przez to też rzadziej wykorzystywane są jako narzędzie diagnostyczne w organizacjach albo wręcz organizacje nie wykorzystują ich wcale.

Tymczasem, biorąc pod uwagę społeczne i ekonomiczne konsekwencje niskiego poczucia dobrostanu, zdawaliśmy sobie sprawę, że potrzebny jest wskaźnik, który z założenia będzie narzędziem praktycznym, pomagającym organizacjom w budowaniu ich własnych strategii dobrostanu; dającym realny efekt i mającym realny wpływ na naszą rzeczywistość.

Na tym etapie wiedzieliśmy więc, że wskaźnik, którego brakuje i który chcemy zbudować, powinien być:

• holistyczny, tzn. taki, który uwzględnia bardzo wiele różnych elementów, bo wiele elementów buduje nasze poczucie dobrostanu;
• kontekstowy, dynamiczny i zmienny w czasie, bo poczucie dobrostanu zmienia się w zależności od sytuacji, w jakiej aktualnie się znajdujemy;
• kulturowo lokalny, tzn. uwzględniający insighty z kraju, w którym będzie wdrażany,
• wielopoziomowy i skalowalny, bo dobrostan to kontinuum, a nie stały punkt.

Pierwszy etap budowy Wellbeing Score

Proces budowy wskaźnika dobrostanu (Wellbeing Score) składał się z dwóch etapów stricte badawczych i etapu trzeciego polegającego na opracowaniu rekomendacji.

W pierwszym etapie chcieliśmy sprawdzić, czym jest dobrostan dla Polaków: jak go rozumieją, jak go definiują. Z badań tych, przeprowadzonych na reprezentatywnej grupie Polaków, wynikało, że dobrostan jest indywidualny i każdy rozumie go inaczej (tym samym potwierdzona została hipoteza, którą postawiliśmy na wcześniejszym etapie procesu). Co więcej okazało się, że każdy odczuwa dobrostan inaczej, w zależności od tego, na jakim etapie życia się znajduje. Ale z danych, które zebraliśmy, można było wyodrębnić sześć głównych, powtarzających się obszarów, mających wpływ na poczucie dobrostanu.

Po pierwsze były to obszary związane ze światem wewnętrznym człowieka, Czyli kwestie związane z: ciałem – zdrowie fizyczne, dieta, sen, umysłem – tu zdrowie psychiczne, ale też regulacja stresu, czy równowaga między życiem prywatnym a zawodowym, i duchem – tu poczucie szczęścia, spełnienie, życie w zgodzie z wartościami, wewnętrzny spokój.

Po drugie były to obszary związane ze światem zewnętrznym, w którym żyje człowiek, czyli: relacje z innymi – w tym poczucie osamotnienia, poczucie satysfakcji z nawiązywanych relacji, ale też odczuwanie bądź nie presji dotyczącej spełniania oczekiwań innych; kontakt z naturą i komfort życia – tu zwłaszcza kwestie związane ze stabilnością/ niezależnością finansową, warunki mieszkaniowe i poczucie bezpieczeństwa w świecie napięć geopolitycznych.

Obszarem horyzontalnym, przenikającym wszystkie sześć składowych elementów dobrostanu, okazało się życie zawodowe. Wątek ten można było odnaleźć w obszarze relacje z innymi, w obszarze zdrowie psychiczne (kwestia wypalenia zawodowego i radzenia sobie ze stresem), w obszarze wewnętrzny spokój  (umiejętne łączenie życia osobistego z pracą) i w obszarze komfort życia (tu zwłaszcza finanse,  których główną determinantą jest właśnie praca).

Ostateczny, stworzony przez nas model wskaźnika dobrostanu wygląda więc tak jak na obrazku poniżej. Zakłada on, że każdy człowiek żyje równolegle w dwóch światach: w świecie wewnętrznym i w świecie zewnętrznym, a na każdy z tych światów składają się co najmniej trzy elementy. Z tego też powodu model zbudowany jest z sześciu głównych elementów: zdrowie fizyczne, zdrowie psychiczne, wewnętrzny spokój (składające się na świat wewnętrzny) oraz komfort życia, kontakt z naturą, relacje z inymi (składające się na świat zewnętrzny). Jest to model holistyczny, uwzględniający wiele obszarów, zmienny w czasie, kontekstowy, a przede wszystkim taki, który pozwala na indywidualną ocenę dobrostanu każdego człowieka.

Źródło: infuture.institute dla Benefit Systems

Drugi etap budowy Wellbeing Score

W drugim etapie procesu zrealizowaliśmy najpierw badanie pilotażowe na grupie 100 osób, żeby zwalidować pytania badawcze w każdym z obszarów, strukturę ankiety, sprawdzić wagi etc., a następnie przebadaliśmy wskaźnikiem reprezentatywną grupę Polaków. Pozwoliło nam to na zidentyfikowanie pięciu poziomów zaopiekowania dobrostanu ogółem i w każdym z sześciu obszarów składowych (tym samym spełniliśmy warunek skalowalności/ wielopoziomowości wskaźnika). Opracowany przez nas Wellbeing Score przyjmuje wartości od 0 do 10, gdzie:

• wynik 8–10 – oznacza bardzo wysoki stopień zaopiekowania dobrostanu,
• wynik 6–7,99 – wysoki stopień zaopiekowania dobrostanu,
• wynik 4–5,99 – średni stopień zaopiekowania dobrostanu,
• wynik 2–3,99 – niski stopień zaopiekowania dobrostanu,
• wynik 0–1,99 – bardzo niski stopień zaopiekowania dobrostanu.

Następnie, do każdego z poziomów zaopiekowania dobrostanu zostały przygotowane rekomendacje, opracowane we współpracy z Ekspertami, w tym m.in. z dr. hab. n. med. Sławomirem Murawcem (tu zwłaszcza obszar kontakt z naturą, zdrowie psychiczne), dr Joanną Gutral, dr Joanną Wojsiat, Martą Niedźwiecką (tu zwłaszcza obszar zdrowie psychiczne, wewnętrzny spokój), Mateuszem Majchrzakiem i dr. Damianem Parolem (tu obszar zdrowie fizyczne, w tym sen, dieta etc.).

W tym etapie zdefiniowaliśmy także pięć różnych segmentów wskazujących na różne podejście Polaków do dobrostanu, gdzie głównym kryterium doboru był dla nas stopień zaopiekowania poszczególnych obszarów dobrostanu. Pięć wyodrębnionych przez nas segmentów to:

• Soliści – grupa osób, która na wymiarze sześciu obszarów budujących dobrostan, najniższy wynik osiąga na wymiarze relacje z innymi; są to zatem osoby, które mierzą się z osamotnieniem, 1/3 z nich doświadcza długotrwałych stanów stresu, aż 41% z nich deklaruje, że niekiedy traci sens życia; potrzebują kształtowania więziotwórczych relacji z innymi ludźmi.
• Naturoentuzjaści – grupa silnie związana z naturą, co sprzyja kształtowaniu ich zdrowia psychicznego oraz wewnętrznego poczucia spokoju i zadowolenia z życia; 58% z nich czuje się młodziej niż wskazuje na to ich wiek; duża część z nich aktywnie realizuje swoje pasje i stosunkowo rzadko doświadcza codziennego stresu.
• Introskupieni – kształtują dobrostan poprzez zaopiekowanie fizycznego, psychicznego i duchowego wymiaru oraz siebie jako jednostki. Połowa tej grupy to osoby po pięćdziesiątce, jednocześnie 68% tej grupy czuje się młodziej, niż wskazywałby na to ich wiek biologiczny.
• Realiści – priorytetowo traktują komfort swojego życia i psychiczny wymiar dobrostanu. Duża część z nich aktywnie dba o siebie i swój rozwój, co przekłada się na ich duże poczucie kontroli nad własnym życiem, zaopiekowanie obszaru zdrowia fizycznego i rozwoju duchowego.
• Holiści – podchodzą do dobrostanu i do obszarów składowych w sposób kompleksowy. Wszystkie sześć obszarów opiekują na wysokim poziomie.

Każda z tych grup wymaga innych strategii budowania dobrostanu w miejscu pracy. Na przykład dla Solistów, dla poprawy ich dobrostanu, istotne będą wszystkie inicjatywy budujące relacje międzyludzkie, w tym także poprawiające komunikację. Z kolei dla Naturoentuzjastów – narzędziem poprawiającym poczucie dobrostanu może być wprowadzenie elastycznego czasu pracy, który pozwoli na spędzanie czasu na zewnątrz w ciągu dnia, szczególnie w słoneczne dni.

Wdrożenie Wellbeing Score w organizacjach

Na podstawie opracowanego przez nas wskaźnika i przeprowadzonych badań, Benefit Systems zbudował kompleksowe narzędzie do oceny poziomu dobrostanu: https://badanie-dobrostanu.multilife.com.pl/. Dostępne jest ono w dwóch wersjach: a) indywidualnej, w ramach której można przebadać samodzielnie swój poziom dobrostanu, b) w wersji dla firm – gdzie działy HR mogą analizować poziom dobrostanu w swoich organizacjach (co jest szczegónie istotne – wszystkie dane w tej wersji są anonimowe, działy HR otrzymują tylko wyniki zbiorcze do dalszych analiz) i na tej podstawie wdrażać całościowe strategie dobrostanu w firmach.

I dwa słowa na zakończenie.

Wszyscy wiemy, że podejście do dobrostanu musi się zmienić. Dobrostan w organizacji nie może być traktowany dłużej powierzchownie, jako dodatkowa opcja, owocowy czwartek. Jeżeli naprawdę chcemy zmienić sytuację, z którą się mierzymy (rosnący poziom lęku i niepokoju, wypalenie zawodowe, pogarszające się zdrowie psychiczne i fizyczne, rosnące koszty etc.) dobrostan powinien być kluczowym elementem kultury organizacyjnej i strategii firmy. Żeby jednak tak mogło się stać, musimy wiedzieć, czym dokładnie jest dobrostan dla ludzi pracujących w naszych organizacjach, co w kontekście dobrostanu jest dla nich najważniejsze: czy jest to komfort życia, czy zdrowie fizyczne, relacje z innymi czy kontakt z naturą. Tylko wtedy, gdy będziemy to wiedzieć, będziemy mogli dostosować naszą strategię dobrostanu tak, aby odpowiadała one realnie na zmieniające się potrzeby ludzi. Mam nadzieję, że w tej diagnozie przydatny będzie wskaźnik, który opracowaliśmy.

Artykuł Wellbeing Score: nowy wskaźnik dobrostanu (case study) pochodzi z serwisu hatalska.com.

Z wielką przyjemnością wrzucam dziś moje osobiste top10 tegorocznego Biennale Architettura. Zanim jednak o samych pracach dwa słowa komentarza. 

Tegoroczne Biennale oceniam w skali 1-10 na 5. Po pierwsze dlatego, że Architettura zawsze jest słabsza niż Arte – mniej w niej emocji, zaskoczeń, rozmachu. Po drugie – nie wybrzmiało dla mnie zupełnie hasło przewodnie tegorocznego Biennale, tj. Laboratory of the Future. Miałam wrażenie, że w wielu przypadkach prace przedstawiały to, co artysta po prostu chciał przedstawić, a hasło było tylko przyklejone na końcu. To trochę jak w wypowiedziach polityków – niezależnie od tego, jakie pytanie im się zada, zawsze powiedzą to, co chcą powiedzieć. I po trzecie – Biennale oddaje od jakiegoś czasu głos grupom, które były dotychczas na Biennale niedoreprezentowane. W ubiegłym roku kobietom, w tym roku artystom pochodzącym z Afryki i/ lub reprezentującym diasporę afrykańską. W teorii jest to bardzo-bardzo dobre założenie, ale w praktyce nie do końca jestem przekonana, że się sprawdza. Miałam to wrażenie już przy zeszłorocznym Biennale, w którym 90% prac było stworzonych przez kobiety. Nagle widzimy jakąś jedną wizję świata, przedstawioną tylko przez jedną grupę i w efekcie Biennale staje się monotematyczne. Może to wynika z mojego podejścia do Biennale – oczekuję, że będzie tam wiele głosów, wiele grup, wiele spojrzeń i wiele tematów; że nikt nie będzie ani wykluczany ani nadreprezentowany. Ale może jeszcze do tego podejścia musimy dojść. 

A teraz moje top10 najlepszych prac.

1. Kwae, Adija Associates – choć pisałam wcześniej w stories na Instagramie, że nie do końca rozumiem wszystkie prace afrykańskich artystów, bo nie znam tego kontekstu kulturowego, to ta praca mówiła uniwersalnym językiem. Stojąca na nabrzeżu w Arsenale piramida w całości wykonana z drewna symbolizuje miejsce schronienia, spotkań i wymiany poglądów; a słowo kwae w języku Twi oznacza – las.

2. Praca Lesley Lokko, kuratorki tegorocznego Biennale, zresztą pierwszej ever kuratorki o korzeniach afrykańskich. Z daleka wygląda jak zwieszające się z sufitu maki – w rzeczywistości to fragmenty wszystkich instalacji tegorocznego Biennale. Bardzo ważna praca w warstwie symbolicznej – mówi o połączeniach między pracami, artystami i tematami.

3. In Reflections, pawilon Serbii – wchodząc do pawilonu miałam poczucie, jakbym znalazła się nagle w filmie Incepcja. Instalacja zbudowana z luster i nakładających się na nie ruchomych obrazów mówi o tym, jak przeszłość i przyszłość nakładają się na siebie, na przykładzie architektury na kontynencie afrykańskim.

4. Now. Here. There, pawilon Rumunii – w głównej mierze wystawa dotyczyła zapomnianych wynalazków z przeszłości, które rozwiązują współczesne problemy (np. pierwszy elektryczny samochód). Ale wyjątkową częścią tej wystawy była instalacja Co-Future Thinking – kartki z zapiskami, jak odwiedzający wyobrażają sobie przyszłość.

Nieprzypadkowo wrzucam tu akurat to zdjęcie. Poetyckie myślenie to takie myślenie, które umie tworzyć wiele znaczeń.

5. Before the Future, pawilon Ukrainy – poruszająca instalacja w centralnym miejscu Giardini – wysypana ziemia z białymi i czerwonymi chorągiewkami – czerwone symbolizują zaminowany teren, biały – teren oczyszczony z min i bezpieczny. Dziś Ukraina jest jednym z najbardziej zaminowanych krajów na świecie – Rosjanie zaminowują ją sukcesywnie od początku wojny; całkowite odminowanie Ukrainy zajmie setki lat. 

6. Neighbours, pawilon Szwajcarii – na pierwszy rzut oka nic wielkiego, ogromny dywan rozłożony w pawilonie, znaczeniowo – bardzo wzruszająca praca. Szwajcaria dzieli swój pawilon z Wenezuelą; to jedyny pawilon w Giardini, w którym są dwa kraje. Ale mimo tego, że znajdują  się one w jednym budynku, to do tej pory były od siebie oddzielone ceglaną ścianą i metalową bramą; w jednym domu dwa kraje postawiły między sobą mur. Szwajcaria w tym roku usunęła metalową bramę, a na podłodze rozłożyła dywan przedstawiający plan całego budynku, pokazujący, że w rzeczywistości między dwoma pawilonami nie ma żadnego podziału.

7. Partecipazione, pawilon Austrii – w tym roku Austria zaproponowała, aby jej pawilon otworzyć dla lokalnych mieszkańców. Biennale odbywa się bowiem w Giardini, które jest otoczone murem. Lokalni mieszkańcy nie mają tu wstępu, strefa jest dostępna tylko dla ludzi, którzy płacą. Austria zaproponowała, że zbuduje nad płotem kładkę, przez którą mieszkańcy będą mogli przejść do pawilonu i wejść do specjalnej strefy, gdzie będą mogli dyskutować o różnych tematach społeczno-politycznych. Sześć tygodni przed rozpoczęciem Biennale, kiedy trwały już prace budowlane, komisja Biennale nie zgodziła się na ten pomysł, uznając, że byłby to precedens. Pawilon Austrii jest więc w tym roku niedokończony – z do połowy zbudowaną kładką. Tym samym otwiera dyskusję na temat demokratyzacji kultury i wiedzy.

8. The Ball Theatre, pawilon Francji – w pawilonie futurystyczny, aluminiowy teatr – może być interpretowany dwojako, jako kula ziemska, albo jako kula dyskotekowa (trochę jak w filmie Look Up). Wskazuje trochę inne podejście do kryzysów, z którymi się aktualnie zmagamy – zamiast myśleć o nich w kategoriach katastrofy i fatalizmu, warto myśleć o nich w kontekście alternatywnych przyszłości (stąd koncepcja teatru, gdzie można próbować różne scenariusze).

9. Essential Homes Prototype, Norman Foster Foundation – projekt domu tymczasowego dla migrantów i uchodźców. Aktualnie już 103 miliony ludzi na świecie musiało opuścić swoje domy i przenieść się do innych krajów. Osoby te żyją najczęściej w obozach dla uchodźców, które z założenia mają być tymczasowe, a w praktyce stają miejscem do życia na wiele-wiele lat. Wiemy, że miejsca te często uwłaczają godności człowieka – wystarczy przypomnieć sobie, jak ludzie z Ukrainy spali w ogromnych halach, bez żadnej prywatności w pierwszej fali przyjazdów do Polski po wybuchu wojny. Tu projekt domu – taniego, szybkiego do zbudowania, małego, ale jednocześnie spełniającego warunki, w jakich może żyć rodzina.

10. Datament Meditations, Polska – po raz kolejny pawilon Polski nie zawodzi. Tym razem porusza temat danych, sztucznej inteligencji i tego, jak często wprowadza nas ona w błąd (stąd labirynt).

PS Wszystkie zdjęcia we wpisie są mojego autorstwa.

Artykuł Biennale Architettura 2023 – the best of pochodzi z serwisu hatalska.com.

Kiedy przypłynęłam do Ny-London jedna z hytt była zamknięta. Druga miała założony skobel przełożony drewnianym patyczkiem. Jacek, jeden z członków załogi, zamienił potem ten patyczek na gwóźdź, bo bardziej trwały. W każdym razie wyciągasz patyczek i jesteś w środku. Tuż przy wejściu, po lewej stronie na ścianie kartka z informacją, jak korzystać z hytty. Nie palić papierosów. Posprzątać po sobie tuż przed wyjazdem. Zostawić w środku trochę drewna do rozpalenia ognia. Łopatę do odśnieżania i siekierę trzymać zawsze na zewnątrz. Nie zostawiać w środku jedzenia, oprócz herbaty i cukru. I na samym dole ostatni punkt: „use your common sense”.

Wielokrotnie później opowiadałam tę historię, cytując to ostatnie zdanie, gdy w sytuacjach zawodowych, w projektach o wysokim stopniu nieprzewidywalności, kiedy nie wszystko można było zaplanować i ustalić z góry – ktoś pytał mnie, co robić.

Do dziś jestem przekonana, że zdrowy rozsądek to coś, co nas wyróżnia jako ludzi, jedna z naszych kilku istotnych przewag – zwłaszcza w dobie intensywnego rozwoju sztucznej inteligencji. W przeciwieństwie do nas sztuczna inteligencja nie kieruje się „zdrowym rozsądkiem”, wciąż potrzebuje konkretnych, bardzo precyzyjnych komend. Aplikacja w naszym telefonie nie zrozumie, co miałaby zrobić, kiedy ktoś do niej powie: „Jestem głodny”; chyba że pójdzie za tym polecenie: „zamów mi jedzenie X z restauracji Y”. Robot obsługujący taśmę produkcyjną nie schyli się po fragment czegoś, co z tej taśmy nagle spadnie, naturalne zachowanie dla człowieka, jeżeli w swoim oprogramowaniu nie będzie miał takiego polecenia. Sztuczna inteligencja, mimo swojego zaawansowania, wciąż popełnia błędy, z których potem śmiejemy się w internecie, bo wiemy, że takiego błędu nie popełniłoby nawet kilkuletnie dziecko.

Obserwując więc aktualną dyskusję wokół narzędzi z obszaru generatywnej AI, takich jak chociażby ChatGPT, Dall-e czy MidJourney, dochodzę do wniosku, że pomija ona bardzo istotną kwestię. Wciąż bowiem skupia się ona na zagrożeniach – a zwłaszcza na tym, ile ludzi straci pracę, w jakich obszarach i kiedy. Brakuje mi natomiast wątku z perspektywy człowieka; wątku o tym, na ile nasz świat dba dziś o zachowanie tego, co wciąż jest naszą przewagą – na ile i w jaki sposób nasz świat dba o to, żeby każdy z nas umiał kierować się zdrowym rozsądkiem?

Równolegle do newsów o generatywnej AI czytam te o zmienionych słowach w oryginalnych tekstach powieści Roalda Dahla i Agathy Christie, po to, by uwzględniały „współczesną wrażliwość językową” i zastanawiam się, na ile nasz świat, dba o to, żeby każdy z nas umiał uczyć się na błędach swoich i innych; na ile w ogóle pozwala nam te błędy zobaczyć? Czytam o inicjatywach na niektórych uczelniach, by w sylabusach wprowadzać ostrzeżenia o tzw. „traumatic content” i widzę zresztą tego typu rozwiązania w praktyce, czytając chociażby książkę, The New Breed Kate Darling, gdzie przed każdym rozdziałem mam tzw. „content warning” – o child abuse, death, animal cruelty i zastanawiam się, ile osób z tego powodu taki rozdział pominie, nie dowiadując się nigdy o sytuacjach, które wymagają zmiany i naszej zdecydowanej reakcji.

Zastanawiam się, na ile takie działania wspierają to, by każdy z nas umiał krytycznie i samodzielnie myśleć? By każdy z nas próbował wciąż poznawać świat na wiele różnych sposobów i z wielu różnych perspektyw, by umiał widzieć go takim, jakim on rzeczywiście jest, a nie takim, jakim wygodnie jest nam go oglądać.

Nie mam dziś odpowiedzi na te pytania, ale jestem przekonana, że zdrowy rozsądek, samodzielne i krytyczne myślenie, umiejętność uczenia się na błędach swoich i innych, możliwość zobaczenia tych błędów w ogóle, niezasłanianie oczu przed rzeczami, które są trudne, wreszcie prawdziwie ludzka wrażliwość i empatia – są tym, co odróżnia nas od zaawansowanej, a przecież wciąż jednak bardzo ograniczonej sztucznej inteligencji. Są tym, co wciąż daje nam gwarancję, że w obliczu zmian, przed którymi stoimy, będziemy rozwijać się jako społeczeństwo i podejmować decyzje dobre dla ogółu, a nie tylko dla nas samych. Są tym, o co warto zawsze dbać.

Zdjęcie na stronie głównej zrobione przeze mnie w sierpniu 2018 w Ny London na Spitsbergenie.

Artykuł Common sense pochodzi z serwisu hatalska.com.

• Świat lustrzany (intensywne i stałe przenoszenie życia na wszystkich możliwych jego poziomach do świata cyfrowego),
• Multipolaryzacja świata (związana z utratą spójności społecznej, deglobalizacją, rosnącą liczbą konfliktów),
• Bioera (w której człowiek zmienia naturę i organizmy żywe w taki sposób, by spełniały jego potrzeby; związana z intensywnym rozwojem inżynierii genetycznej, inżynierii tkankowej, nanotechnologii, biotechnologii etc.),
• Symbiocen (gdzie człowiek znów staje się równoważną częścią ekosystemu),
• Zmiany demograficzne.

Do każdego z megatrendów przypisane zostały trendy – łącznie jest ich pięćdziesiąt, z czego blisko trzydzieści nowych, w tym m.in. Depopulacja, Digitalizacja konfliktów, Implementacja generatywnej AI, Internet istot, Rozpad państwowości, Walka o technosuwerenność, Płynność tożsamości oraz Lab Grown.

Rys. 1: Mapa Trendów 2023 – wersja aktywna z definicjami trendów i megatrendów dostępna jest na stronie infuture.institute/mapa-trendow/

Najważniejsze wnioski

Są dwie rzeczy, na które warto zwrócić uwagę na tegorocznej Mapie Trendów. Po pierwsze, rola i miejsce megatrendu Świat lustrzany, który w pewnym sensie jest osią całej mapy. Wchodzi on w największą liczbę relacji z innymi megatrendami, co jednoznacznie wskazuje na to, na jak wielu poziomach – społecznym, politycznym, gospodarczym, a nawet biologicznym – postępująca cyfryzacja zmienia nasz świat. Druga kwestia to fakt, że mamy na mapie sporo trendów i megatrendów, które pozornie się wykluczają. Mamy więc megatrend Bioera – który mówi o nadrzędnej wobec natury roli człowieka i mamy megatrend Symbiocen – w którym człowiek jest jednym z równoważnych elementów systemu. Mamy jednocześnie takie trendy, jak reindustrializacja i deindustrializacja Europy. Takich przykładów jest więcej. Mapa odzwierciedla w ten sposób złożoność naszego świata, który jest światem „i-i”, a nie światem „albo-albo”. Wiele rzeczy wykluczających się występuje w nim jednocześnie i to wyzwanie, z którym musimy dziś sobie radzić.

Ponadto:

• najwięcej trendów znalazło się ramach takich megatrendów, jak Świat lustrzany i Multipolaryzacja świata, co w obrazowy sposób pokazuje, w jakim kierunku aktualnie zmienia się nasz świat – intensywnego rozwoju technologicznego, postępującej digitalizacji i polaryzacji;
• trendami, które powtarzają się w największej liczbie megatrendów, co wskazuje na ich siłę, są: Dobrostan psychiczny i Osamotnienie.

Dwa dodatkowe wymiary Mapy Trendów

W tym roku Mapa Trendów została przygotowana w dodatkowych dwóch ujęciach:

• w ujęciu czasowym, które pozwala w łatwy sposób analizować trendy w ramach poszczególnych stref czasowych (new normal, reactive zone, innovation zone);

Rys. 2 Poglądowa wersja Mapy Trendów w ujęciu czasowym – pełna wersja do pobrania ze strony infuture.institute/mapa-trendow/

• w ujęciu, które przedstawia korelację pomiędzy megatrendami i trendami, ich wzajemne na siebie oddziaływanie.

Rys. 3 Poglądowa wersja Mapy Trendów w ujęciu korelacji między megatrendami – pełna wersja do pobrania ze strony infuture.institute/mapa-trendow/

Jak pracować z Mapą Trendów?

Mapa Trendów jest narzędziem do wykorzystywania w pracy strategicznej lub operacyjnej przedsiębiorstw i organizacji. Ze względu na zastosowany podział czasowy (new normal, reactive zone, innovation zone) z jednej strony pozwala mapować przyszłość i wskazuje kierunki rozwoju, z drugiej umożliwia zdiagnozowanie obszarów do najpilniejszego zaadresowania.

Mapa Trendów zbudowana jest jak radar i w taki też sposób należy na nią patrzeć. Trendy, które znajdują się najbliżej środka, są trendami wiodącymi – jeśli zatem przedsiębiorstwo ich jeszcze w żaden sposób nie zaadresowało, oznacza to, że najprawdopodobniej zostaje w tyle – albo za rynkiem, albo za konkurencją, albo za konsumentami. Trendy, które znajdują się w strefie reaktywnej (reactive zone), warto brać pod uwagę zwłaszcza w trakcie prac nad strategią, która z założenia ma perspektywę 3-5 lat. Trendy znajdujące się w strefie innowacji (innovation zone) ze względu na większe oddalenie czasowe (powyżej 5 lat) mają mniejszy wpływ na codzienną pracę operacyjną – warto je jednak obserwować w kontekście tego, jak zmienia się świat; na co warto zwracać uwagę.

Rys. 4 Schemat pracy z trendami w poszczególnych strefach czasowych.

Czym jest Mapa Trendów?

Mapa Trendów to autorskie narzędzie infuture.institute, publikowane co roku od sześciu lat. Mapa jest kompleksową analizą najistotniejszych megatrendów i trendów zaprezentowanych w trzech perspektywach czasowych: new normal (aktualnie wiodące trendy), reactive zone (perspektywa krótkoterminowa, trend potrzebuje 1 > 5 lat, żeby stać się trendem wiodącym), innovation zone (perspektywa średnioterminowa, trend potrzebuje 5 > 20 lat, żeby stać się trendem wiodącym).

Pełen dostęp do Mapy Trendów

Pełen dostęp do Mapy Trendów 2023 wraz z definicjami megatrendów i trendów oraz dodatkowymi diagramami znajduje się na stronie infuture.institute/mapa-trendow/. Tam też można zamówić Mapę Trendów w wersji drukowanej i w zestawie z Kartami Trendów, które pozwalają łatwiej i szybciej przełożyć trendy na rozwiązania.

Artykuł Mapa Trendów 2023 pochodzi z serwisu hatalska.com.

A potem nagle, po cichu i niepostrzeżenie zaczyna się druga połowa życia. Ta, której nieodłączną częścią jest konieczność mierzenia się ze stratą. W tym ze stratą w jej najbardziej ostatecznym wymiarze – ze śmiercią najbliższych. Dopóki człowiek sam nie stanie w obliczu takiego doświadczenia, nigdy nie dowie się, co to znaczy nie móc zrobić NIC. Choćby się chciało całym sercem, całą głową i całym sobą.

Pomyślałam ostatnio, że musi istnieć jakieś lepsze motto od impossible is nothing. Lepsze to znaczy takie, które daje właściwą perspektywę. Takie, które wciąż pozwala przesuwać granice, nie zatrzymywać się oraz robić rzeczy duże, a jednocześnie takie, które pozwala zachować pokorę wobec losu, wobec innych ludzi i wobec świata. Pomyślałam, że musi istnieć jakieś motto, które sprawdza się w drugiej połowie życia i we wszystkich tych sytuacjach, kiedy rozumiesz już, że zdarzają się na świecie rzeczy, których nie możesz ani zatrzymać, ani zmienić; wobec których musisz zwyczajnie się poddać.

I wtedy mignęło mi gdzieś na Twitterze hasło: Think big, feel small.

Najpierw pomyślałam, jakie to niepopularne w naszych czasach i w naszym świecie – w świecie, w którym rządzi ego – uznać swoją małość. Że jak to feel small, skoro w naszym świecie dominuje think big, impossible is nothing i yes, you can! A potem przyszło mi do głowy, że to hasło może być tym, czego szukałam. Że kiedy w jednym zdaniu zderzają się big i small, zamiast iluzorycznego poczucia mocy, dostajemy coś, co jest w zgodzie z rzeczywistością, która nas spotyka lub spotkać może. Pomyślałam, że to hasło bardzo prawdziwe i co więcej – w naszym świecie bardzo potrzebne. Bo mówi o tym, że tak, warto patrzeć daleko i przekraczać granice, ale jednocześnie o tym, żeby mieć w sobie pokorę. A pokora jest paradoksalnie czymś, co jest potrzebne, by robić rzeczy wielkie.

Widziałam wiele razy w swoim życiu, jak inni ludzie czuli się lepsi od innych – bo mieli lepszą pracę, lepsze stanowisko na wizytówce, większą wiedzę albo pieniądze. Jak to poczucie lepszości sprawiało, że krzywdzili innych – na wielu poziomach, bo wydawało im się, że tacy wielcy mogą przecież więcej. Widzę codziennie, jak ludzie czują się lepsi od innych, pogardzając sobą nawzajem w dyskusjach w mediach społecznościowych czy komentarzach w serwisach informacyjnych. I widzę wreszcie, jakie są konsekwencje tego, że człowiek postawił siebie poza i ponad naturą; jak tym, że uznał siebie za stwórcę świata, jego pana i władcę, doprowadził do katastrofy klimatycznej i społecznej.

W momencie, kiedy człowiek zaczyna czuć się lepszy od innych, przestaje się rozwijać. Zatrzymuje się w miejscu. Zamiast budować, niszczy. Potrzebna jest nam wiara w siebie. Potrzebne nam jest wciąż przesuwanie granic. Ale potrzebna jest nam również pokora. Bo tylko ona daje nam właściwą perspektywę, szansę na rozwój i lepszy świat.

Na Nowy Rok i kolejne lata zostaję więc z myślą: Think big. Feel small.

PS Zdjęcie na głównej – ja w 2019 roku, po nieudanej próbie wejścia na Mount Blanc. Pokonała mnie wtedy ta góra. Od tamtego czasu zresztą staram się regularnie wspinać, żeby przypominać sobie stale, że to nie jest tak, że impossible is nothing. Że nawet wtedy, gdy człowiek bardzo chce, są na świecie rzeczy większe od niego.

Artykuł Tekst na koniec roku pochodzi z serwisu hatalska.com.

Analiza ta niesie ze sobą wymierną korzyść – pozwala na podjęcie konkretnych kroków umożliwiających przyspieszenie realizacji celu lub odwrócenie jego spowolnienia. Mówiąc inaczej – pozwala na podjęcie tych kroków, które sprawią, że nasz świat stanie się lepszym miejscem do życia. Trendy są bowiem pochodną aktywności człowieka i jako takie można je spowalniać lub wzmacniać konkretnymi działaniami.

Jak badaliśmy wpływ trendów na cele zrównoważonego rozwoju?

Jako główne narzędzie do oceny wpływu trendów na cele zrównoważonego rozwoju wykorzystaliśmy asymetryczną macierz relacji. Umożliwia ona bowiem porównywanie zależności między dwoma różnymi obszarami – 54 trendami z mapy trendów 2022 oraz 17 celami zrównoważonego rozwoju.

Asymetryczna macierz relacji. Źródło: Wpływ trendów na cele zrównoważonego rozwoju, infuture.institute, październik 2022.

Wpływ trendów oceniany był w ramach badania delfickiego, które jest jedną z głównych metod badawczych w foresighcie. Poprosiliśmy o ocenę 31 ekspertów z takich obszarów jak nauka, biznes, NGOs, administracja; dokonywali oni oceny w 7-stopniowej skali od -3 do +3, gdzie -3 oznacza, że dany trend wpływa negatywnie na realizację celu, czyli uniemożliwia jego wykonanie o czasie, a +3 oznacza, że trend wpływa pozytywnie na wykonanie celu, czyli umożliwia jego realizację do 2030 roku lub szybciej.

Co wynika z danych?

Pierwsza rzecz – wskaźnik wpływu wszystkich trendów na wszystkie cele zrównoważonego rozwoju wynosi 0,6. To oznacza, że stoimy w miejscu; że biorąc pod uwagę aktualne trendy, do 2030 roku nie zrealizujemy postawionych przed sobą celów. Ale dane pozwalają zejść na większy poziom szczegółowości. W raporcie możemy zobaczyć, jak poszczególne megatrendy wpływają na poszczególne cele zrównoważonego rozwoju. Biologia technocentryczna to jedyny megatrend, który ma pozytywny wskaźnik wpływu na realizację celów. Utrata spójności społecznej i kryzysy zdrowotne to z kolei megatrendy, które uzyskały najniższy wskaźnik wpływu na cele zrównoważonego rozwoju, czyli są tymi megatrendami, które najbardziej spowalniają realizację celów.

Możemy teź zobaczyć, które obszary zrównoważonego rozwoju dzięki trendom mają szansę być zrealizowane do 2030 roku. Najwyższy wskaźnik uzyskał obszar wzrost gospodarczy (tutaj są takie cele jak: wzrost gospodarczy i godna praca; innowacyjność, przemysł, infrastruktura), czyli istnieje szansa, że w tym obszarze zdążymy z realizacją celów. Natomiast obszar godność (tu cele takie, jak: koniec z ubóstwem, zero głodu, mniej nierówności, równość płci) uzyskał najniższy wskaźnik. Takie wyniki pokazują nam w pewnym sensie sposób funkcjonowania naszego świata – nastawieni jesteśmy bardziej na wzrost gospodarczy i postęp technologiczny, niż na kwestie dotyczące człowieka i jego dobrostanu.

Jednak jednym z najważniejszych efektów tej oceny było stworzenie mapy cieplnej wpływu trendów na cele zrównoważonego rozwoju.

Mapa cieplna wpływu poszczególnych trendów na cele zrównoważonego rozwoju. Źródło: Wpływ trendów na cele zrównoważonego rozwoju, infuture.institute, październik 2022.

Jak czytać mapę? Interesują nas przede wszystkim te trendy, które w całym poziomie świecą się na czerwono lub na zielono. Te świecące na czerwono oznaczają, że ich wpływ jest najbardziej negatywny i trzeba im przeciwdziałać. Te, które świecą na zielono oznaczają, że ich wpływ jest pozytywny i trzeba je wzmacniać.

Pełna mapa cieplna uwzględniajaca wpływ wszystkich trendów na wszystkie cele zrównoważonego rozwoju dostępna jest w raporcie lub można ją też pobrać bezpośrednio stąd. Tu tylko krótko wspomnę, że negatywny wpływ na realizację celów zrównoważonego rozwoju mają takie trendy, jak kumulacja technowładzy, nierówności cyfrowe i wojna wpływów. Bardzo mocno na czerwono świeci również cały obszar związany z utratą spójności społecznej. Trendy, które uniemożliwiają realizację celów, a tym samym naprawę naszego świata to polaryzacja, rozczarowanie demokracją i antynauka.

Ale nie jest tylko źle. Istnieją trendy, które mają pozytywny wpływ na realizację celów – wśród nich gospodarka społeczna, being good, inkluzywność i różnorodność czy sickcare to healthcare, czyli przechodzenie na prewencyjny model zdrowia, tj. zapobieganie chorobom a nie ich leczenie.

Trendy, które mają największy pozytywny i największy negatywny wpływ na realizację celów zrównoważonego rozwoju. Źródło: Wpływ trendów na cele zrównoważonego rozowju, infuture.institute, październik 2022.

Mam nadzieję, że dzięki zebranym danym raport, który właśnie opublikowaliśmy, nie będzie po prostu kolejnym raportem dotyczącym zrównoważonego rozwoju, ale stanie się punktem wyjścia. Impulsem do działania.

Partnerem raportu jest CSR Consulting.

Pełen raport można pobrać ze strony infuture.institute.

Zdjęcie na głównej; materiały prasowe EFNI.

Artykuł Jak trendy wpływają na cele zrównoważonego rozwoju [raport] pochodzi z serwisu hatalska.com.

Kiedy w Polsce skończył się komunizm, miałam 12 lat. Wystarczająco, by pamiętać to, że wielokrotnie jako dziecko brałam udział w manifestacjach i kontrdemonstracjach, które w tamtym czasie odbywały się w Gdyni i w Gdańsku. Na manifestacje te zabierali mnie ze sobą moi rodzice i choć dbali o moje bezpieczeństwo, to dziś z perspektywy czasu ktoś mógłby stwierdzić, że zabieranie dziecka w miejsca, gdzie istnieje realne zagrożenie życia, niekoniecznie jest dobrym pomysłem. Sama zdaję sobie sprawę, że sytuacje, w których brałam udział, były niebezpieczne. A jednak jestem moim rodzicom za te doświadczenia wdzięczna. Nauczyły mnie one wielu rzeczy, w tym przede wszystkim tego, że jedną z najważniejszych wartości w życiu jest wspólnota. Bo choć jako kilkuletnie dziecko stałam nie raz naprzeciwko uzbrojonego ZOMO czy milicji, to z tamtego czasu nie pamiętam strachu. To, co pamiętam, to współdziałanie, wzajemna pomoc, energia i ogromna siła ludzi trzymających się za ręce.

Catastrophe compassion

Tę siłę wspólnoty czułam potem jeszcze kilka razy, już jako osoba dorosła. Być może nie w taki bezpośredni, fizyczny sposób, trzymając się za ręce. Ale czułam ją gdzieś w środku, wewnętrznie. Zresztą myślę, że czułam ją nie tylko ja. Jako społeczeństwo czuliśmy tę siłę i jedność tuż po katastrofie w Smoleńsku. W trakcie pandemii COVID-19. Czuliśmy ją i czujemy także w przypadku katastrof naturalnych, huraganów, powodzi – ja sama czułam ją latem 1997 roku, podczas tej dramatycznej powodzi, kiedy wszyscy mieszkańcy Wrocławia walczyli o ocalenie Ostrowa Tumskiego, choć przecież byłam wtedy w Gdańsku. Wreszcie czujemy ją dziś, gdy trwa wojna na Ukrainie.

To, że ta siła pojawia się tak regularnie, nie jest niczym zaskakującym. To naturalny odruch – w naukach społecznych określany jako catastrophe compassion¹. Po pierwszym szoku, strachu, niepokoju, poczuciu beznadziei i braku wpływu, ludzie zaczynają sobie wzajemnie pomagać. Badania konsekwentnie pokazują, że ludzie są zdecydowanie bardziej prospołeczni podczas katastrofy i bezpośrednio po niej. Taka postawa – pomaganie innym, jedność i wspólnota wobec zagrożenia – daje człowiekowi poczucie sprawczości, wpływu i kontroli nad własnym życiem, zwiększa też jego poczucie szczęścia, o ile w ogóle można mówić o szczęściu w takich trudnych sytuacjach.

Polaryzacja

Problem polega na tym, że po tym pierwszym okresie jedności, wracamy znów do stanu wyjściowego, czyli do polaryzacji. Tak było po katastrofie w Smoleńsku – polskie społeczeństwo podzieliło się wówczas tak, że obecnie podziały te wydają się niemożliwe do zasypania. Tak było podczas pandemii COVID-19 – najpierw się zjednoczyliśmy, a potem znów podzieliliśmy, choćby w tym najbardziej widocznym wymiarze, tj. na tych, którzy się szczepią i na tych, którzy tego nie robią. Ten powrót do podziałów zaczyna następować również teraz, po trzech tygodniach wojny na Ukrainie. Widzimy pierwsze pęknięcia w wypowiedziach dziennikarzy, polityków, osób publicznych i członków społeczeństwa.

I żeby było jasne. Polaryzacja to nie jest niezgadzanie się ze sobą. Niezgadzanie się ze sobą jest zdrowe i naturalne. Polaryzacja jest wtedy, kiedy odmawiamy siedzenia w jednym pokoju z osobą, która ma odmienne poglądy. Kiedy odmawiamy jej podania ręki. Kiedy nie chcemy z nią rozmawiać. Kiedy rozmowa zamienia się w lawinę przekleństw bądź pogardę. Polaryzacja jest wtedy, kiedy w przestrzeni publicznej pojawiają się głosy, że podziały należy instytucjonalizować; że należy przyjąć do wiadomości, że tak wygląda nasze społeczeństwo. Polaryzacja jest wtedy, kiedy obśmiewa się jedność; kiedy szydzi się z solidarności i wspólnoty. Polaryzacja jest wtedy, gdy podziały ulegają petryfikacji. Gdy widzimy, że społeczeństwo podzieliło się na dwa plemiona, które nie mają ze sobą bezpośredniego kontaktu ani wspólnego języka; które nie widzą żadnych punktów wspólnych; które wzajemnie się nienawidzą i zwalczają.

Myślę, że każdy z nas rozumie, czym jest polaryzacja, bo doświadczył jej sam w codziennym życiu. Z badania, które zrealizowaliśmy na początku marca, wynika, że prawie 80% Polaków (vide wykres poniżej) zgadza się ze stwierdzeniem: „Uważam, że polskie społeczeństwo w całym moim życiu nie było nigdy tak podzielone jak teraz.” Pęknięcia, które obserwujemy, widoczne są bowiem nie tylko na osi politycznej, ale także na osi społecznej. Widzimy te pęknięcia w rodzinie, przy świątecznym obiedzie, w pracy; widzimy je podczas wydarzeń sportowych i rozrywkowych.

Źródło: infuture.institute, marzec 2022; N=1074.

Ale polaryzacja dotyczy nie tylko polskiego społeczeństwa. Polaryzacja to bardzo szeroki proces, który obejmuje też Stany Zjednoczone (badania wskazują, że polaryzacja tam jest najwyższa²)  i większość krajów w Europie – zwłaszcza tych, które zmagają się z kryzysami ekonomicznymi (Włochy, Hiszpania, Grecja) i kryzysami migracyjnymi (Francja, Niemcy, Holandia). Polaryzacja trwa od dłuższego czasu, tak naprawdę od lat 20. ubiegłego wieku, a w ciągu tylko ostatniej dekady wskaźnik polaryzacji zwiększył się prawie trzykrotnie³.

Przyczyny

Ten drastyczny wzrost polaryzacji w ostatnich 10-12 latach można wytłumaczyć kryzysem finansowym, który miał miejsce w 2008 roku. Polaryzacja wynika bowiem z czynników ekonomicznych. Kryzys gospodarczy i związane z nim bezrobocie, zwolnienia z pracy, podwyżki cen sprzyjają nierównościom społecznym. Poczucie krzywdy i niesprawiedliwości jest i bardziej widoczne, i bardziej odczuwalne, co wyzwala napięcia między tymi, którym wiedzie się lepiej, a tymi, którym wiedzie się gorzej. Ale na polaryzację wpływają też inne czynniki, nie tylko ekonomiczne. Przede wszystkim wymienić należy tu czynniki społeczne – takie, jak chociażby intensywne zmiany demograficzne. Z jednej strony mamy starzejące się społeczeństwo, z drugiej wchodzące na rynek pracy młode pokolenia, generacja Z czy Alpha. W konsekwencji prowadzi to do sytuacji, gdy w jednej firmie pracują ze sobą, często przy jednym projekcie, trzy, cztery pokolenia, z których każde jest na innym etapie życia, ma inne oczekiwania, podejście do pracy. Naturalnie powoduje to napięcia i niemożność dogadania się. Polaryzacji sprzyja też kultura strachu, w której żyjemy – od 2001 roku istnieje stałe zagrożenie terroryzmem, a w związku z kryzysami, w których ciągle jesteśmy (ekonomicznym, klimatycznym, energetycznym) pogłębia się poczucie niepewności. Do tego wszystkiego dochodzi trwająca od ponad dwóch lat pandemia COVID i związany z nią lęk. Kiedy rośnie niepokój, rośnie też agresja. To biologiczna reakcja, tzw. fight or flight – w sytuacji zagrożenia człowiek albo ucieka, albo właśnie podejmuje walkę – nawet jeśli tą walką jest po prostu przemoc słowna.

Na wzrost polaryzacji mają też wpływ czynniki technologiczne – przede wszystkim postępująca algorytmizacja, która zamyka nas w bańkach informacyjnych; sprawia, że widzimy wciąż te treści, które podbijają nasze poglądy. Badania pokazują, że nawet jeśli do naszej bańki przedostanie się inny pogląd, nie umiemy go przyjąć, tylko jeszcze bardziej radykalizujemy się we własnych opiniach⁴. Sytuację pogarszają także kampanie dezinformacyjne, fake newsy, farmy trolli, których celem jest podzielenie społeczeństwa oraz wywołanie skrajnych, silnych emocji. Nie pomagają zupełnie mechanizmy w mediach społecznościowych, które działają raczej jak paliwo – podsycają i tak już napiętą atmosferę.

Na polaryzację ma także wpływ związana z czynnikami technologicznymi zmiana naszego stylu życia. Coraz bardziej zanurzamy się w świecie cyfrowym, więc przestrzeń do interakcji bezpośrednich, do rozmów twarzą w twarz staje się coraz mniejsza. Im mniej takich wspólnych przestrzeni i aktywności, tym bardziej pogłębiają się antagonizmy, obniża się nasza empatia, a nie mając ze sobą kontaktu, nie mamy też jak zweryfikować negatywnych i nieprawdziwych opinii na temat „innych”.

Allan Wexler, Table for the Typical House, Biennale di Architettura, Wenecja, czerwiec 2021.

I wreszcie tzw. ekonomia uwagi, w której żyjemy od momentu upowszechnienia się internetu. Priorytetyzuje ona sensację, emocje, skrajne opinie nad obiektywizmem. W ekonomii uwagi fakty nie mają znaczenia. W ekonomii uwagi ważna jest radykalizacja wypowiedzi i zachowań tylko po to, żeby jeszcze bardziej się wyróżnić; żeby w ogóle zostać zauważonym. Ekonomia uwagi monetyzuje  nasze emocje – na tym polega dziś model biznesowy większości spółek mediowych. W interesie mediów jest wzbudzanie i podtrzymywanie silnych emocji – silne emocje sprawiają bowiem, że mamy potrzebę dłuższego spędzania czasu w danym medium, aby te emocje rozładować.

Konsekwencje

W pierwszej kolejności wszystko to prowadzi do spadku poziomu debaty publicznej. Dyskusje nie toczą się już na temat kwestii merytorycznych, ale opierają się o język. Przekraczane są kolejne granice nie tylko w społeczeństwie – wystarczy popatrzeć na „dyskusje” na Twitterze czy Facebooku – ale też wśród polityków, osób publicznych czy dziennikarzy. W konsekwencji jednak konsekwencje są zdecydowanie poważniejsze – następuje stałe rozbicie norm społecznych i pojawia się zjawisko określane jako utrata spójności społecznej. Różne grupy, które normalnie funkcjonują w społeczeństwie, nie są w stanie z szacunkiem się ze sobą nie zgadzać. Dochodzimy do sytuacji, kiedy kompromis, szukanie wspólnych punktów traktowane jest jak zdrada.

W spolaryzowanym społeczeństwie szybciej i intensywniej rozprzestrzenia się także dezinformacja. Nie ma jej jak sprostować ani wyjaśnić, bo „plemiona” nie mają ze sobą kontaktu. Polaryzacja jest też zagrożeniem dla demokracji w ogóle – w spolaryzowanym społeczeństwie ludzie tracą zaufanie do rządów, do mediów, tracą zaufanie do siebie nawzajem i szeroko do systemu (np. niechętnie uczestniczą w wyborach, bo nie czują, że na cokolwiek mają wpływ). W spolaryzowanym społeczeństwie łatwo wprowadzić chaos i łatwiej je zdestabilizować.

W długim terminie spolaryzowane społeczeństwo nie jest w stanie dojść do porozumienia, zwłaszcza w kwestii tych problemów, z którymi nie poradzimy sobie jako jednostki; w obliczu których musimy działać wspólnie. Mówię tu o wszystkich kryzysach, przed którymi stoimy obecnie – tych związanych z naszym bezpieczeństwem i naszą przyszłością. Mówię o koniecznych zmianach gospodarczych i napięciach geopolitycznych; o transformacji klimatycznej, o kryzysach zdrowotnych i o rozwoju technologii, w tym biologii syntetycznej, inżynierii genetycznej, neurotechnologii, czy sztucznej inteligencji.

Przeciwdziałanie

Z tego powodu każdy z nas – my sami, politycy, media, biznes – powinien pracować na rzecz eliminacji polaryzacji. Tym bardziej, że duża część polskiego społeczeństwa jest polaryzacją po prostu zmęczona. Blisko 90% (sic!) Polaków zgadza się ze stwierdzeniem: „Jestem zmęczony/ zmęczona polaryzacją społeczną i polityczną widoczną w ostatnich latach zarówno w przestrzeni prywatnej, jak i publicznej.”

Źródło: infuture.institute, marzec 2022; N=1074.

Ale tak jak powiedziałam – polaryzacja to proces, który trwa; jest jak rozpędzony pociąg – nie można go zatrzymać natychmiast. Nawet jeśli uda nam się wyeliminować te czynniki, o których wspomniałam: kwestie nierówności społecznych, dezinformacji, algorytmów – polaryzacja nie zniknie. Dlatego to, czego dziś potrzebujemy, to aktywne, długoterminowe i podejmowane na wielu poziomach jej przeciwdziałanie. Jak to zrobić?

Po pierwsze próbować rozumieć samo zjawisko. Im lepiej rozumiemy mechanizmy odpowiedzialne za pogłębianie się polaryzacji, tym łatwiej można je eliminować lub im zapobiegać. Nieustająco uważam, że edukacja w każdym aspekcie naszego życia jest największym gwarantem jego jakości.

Po drugie, możemy budować na tym, co obserwujemy dziś. Sytuacje takie jak ta obecna, kiedy toczy się wojna na Ukrainie, pokazują nam, że to wszystko, czego potrzebujemy, za czym tęsknimy, o czym wspominamy, że nam brakuje – wspólnota, solidarność, odwaga i wsparcie – to wszystko mamy w sobie. Sytuacje takie jak obecna pokazują nam, że mimo różnych poglądów, różnego wieku i różnych doświadczeń możemy być społeczeństwem zjednoczonym, działającym wspólnie, inkluzywnym, pełnym empatii i współczucia. Że możemy być społeczeństwem idealnym. To ogromny kapitał, do którego możemy sięgać. Pięknie pisze o tym Rebecca Solnit w swojej książce A Paradise Built in Hell: „Choć sama w sobie straszna, katastrofa bywa czasem tylnymi drzwiami do raju; raju, w którym jesteśmy tymi, którymi mamy nadzieję być; w którym wykonujemy pracę, której pragniemy i w którym jesteśmy opiekunami naszych braci i sióstr.”⁵

Można też ludziom pokazywać, że mimo największych różnic zawsze istnieje coś, co ich łączy. Głęboko wierzę, że tym czymś są wartości. Z tego powodu pod koniec ubiegłego roku zrealizowaliśmy badanie, w którym zapytaliśmy Polaków wprost: Czy wierzysz, że istnieją wartości, które są wspólne dla wszystkich ludzi? 71% Polaków odpowiedziało, że tak. Co więcej – okazało się, że ludzie wierzą w to, że mamy wspólne wartości niezależnie od tego, jaki mają światopogląd – konserwatywny czy liberalny. Wśród najważniejszych wymienionych wartości znalazły się: bezpieczeństwo, sprawiedliwość, wolność, szacunek, rodzina, zdrowie, tolerancja. Wiele z nich to te same wartości, o które dziś walczą Ukraińcy.

Oræ – Experiences on the Border, Pawilon Szwajcarii, Biennale di Architettura, Wenecja, czerwiec 2021.

Ale należy zacząć też od siebie, przede wszystkim nauczyć się zarządzać swoją własną złością. Bo, owszem, złość to bardzo potrzebna emocja – pokazuje nam, że jakaś nasza ważna potrzeba nie została zaspokojona; że coś budzi naszą wielką frustrację. Ale jak powiedziała kiedyś Scilla Elworthy, brytyjska aktywistka, działaczka na rzecz pokoju, trzykrotnie nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla: „Anger is like gasoline. If you spray it around and somebody lights a match, you’ve got an inferno. [But] if we can put our anger inside an engine, it can drive us forward.” Chodzi więc o to, by nie przekraczać granic, by samemu, w swoich wypowiedziach dbać o poziom debaty publicznej – niezależnie od tego, jak zachowują się inni. Pamiętać, że słowa ranią; że po drugiej stronie jest człowiek. Przestać oceniać się wzajemnie, dzielić świat na „my-oni”. Dostrzegać, jak wiele mamy ze sobą wspólnego, nawet jeśli różnimy się poglądami. Działać na rzecz większego dobra.

W obszarze społeczno-politycznym naciskać na polityków i media, by rezygnowali ze skrajności, nawet jeśli skrajności klikają się najbardziej. Przypominać im i sobie, że sercem demokracji jest kompromis, konstruktywna debata i szacunek dla drugiego człowieka. Dbać o higienę informacyjną, unikać tych mediów, które operują głównie clickbaitami i podbijają nasze emocje – nawet jeśli to medium ma podobne poglądy do naszych.

W obszarze edukacji – uczyć dzieci krytycznego myślenia; rozumienia tego, że świat nie jest czarno-biały, że istnieją wyjątki od reguły, że ludzie się różnią, a nasz świat jest skomplikowanym systemem. Uczyć społeczeństwo postawy i-i a nie albo-albo. Przeciwdziałać dezinformacji – uczyć społeczeństwo, jak rozpoznawać fake newsy i te mechanizmy, których celem jest wzbudzanie silnych emocji. Uczyć dzieci i młodzież zarówno logicznego myślenia, jak i myślenia sercem, opartego na empatii.

I wreszcie biznes. Jego rola w przeciwdziałaniu polaryzacji jest większa niż moglibyśmy sądzić. Z raportu Edelmana⁶ wynika, że w ostatnich latach spada zaufanie do rządów, mediów i NGO-sów. Jedynym graczem, do którego zaufanie utrzymuje się na tym samym poziomie lub wzrasta, jest właśnie biznes. Oznacza to, że w niepewnych czasach ludzie kierują się w stronę firm. Zamiast pogłębiać polaryzację i wpisywać się w zasady ekonomii uwagi, która także od biznesów oczekuje zajęcia stanowiska w spornych kwestiach – bycia za lub przeciw – przedsiębiorstwa mogą aktywnie polaryzacji przeciwdziałać. Mogą do tego wykorzystywać własne media, często z ogromnymi zasięgami, by dbać tam o nieużywanie wykluczającego, toksycznego języka. Mogą tam wspierać merytoryczne, oparte na faktach dyskusje i budować wizerunek w oparciu o spójność społeczną (tak jak kilka lat temu zrobiła to duńska telewizja TV2 w ramach kampanii All that we share). W ramach kampanii CSR mogą pracować na rzecz zmniejszania podziałów, wskazywać ludziom to, co ich łączy, a także umożliwiać i promować szerokie dyskusje, prezentujące wiele poglądów jednocześnie (w Polsce takie działania podejmuje chociażby założona przez Wawrzyńca Smoczyńskiego Fundacja Nowej Wspólnoty, w USA była to inicjatywa America in One Room). Wreszcie mogą stwarzać możliwości do budowania bliskich, znaczących relacji między ludźmi – zwłaszcza, że firmy wciąż są miejscem, w których możliwe są bezpośrednie, fizyczne rozmowy i interakcje; gdzie wciąż przecież spotykają się ludzie o różnych poglądach, ale pracujący wspólnie dla jednego celu.

Przyszłość

Wiele osób pyta mnie dziś, jak wojna na Ukrainie wpłynie na wydaną przez nas na początku roku mapę trendów. Wszystkie opisane na niej megatrendy i trendy pozostają w mocy, choć z pewnością duża część z nich się nasili. Mam tu na myśli wszystkie kwestie związane z deglobalizacją, kryzysem surowcowym, przerwanymi łańcuchami dostaw, wojną wpływów, haktywizmem czy migracjami. Utrata spójności społecznej i polaryzacja to jeden z siedmiu najważniejszych megatrendów na tegorocznej mapie. Wielokrotnie wspominałam jednak, że w prognozowaniu przyszłości nie chodzi tylko o to, żeby precyzyjnie przewidzieć przyszłość, ale żeby przewidzieć ją na tyle wcześnie, by móc ją jeszcze zmienić.

Dziś stoimy więc przed wyborem. Jedna droga to dalsze pogłębianie polaryzacji, my versus oni, utrata spójności społecznej i związane z nią konsekwencje. Druga droga to zjednoczone, współdziałające społeczeństwo, które składa się z różnych ludzi o różnych poglądach, a jednocześnie buduje na wspólnych wartościach, co do których zgodziliśmy się, że są ważniejsze niż wszystko inne. Tym bardziej, że zdecydowana większość polskiego społeczeństwa chce – i są to niesamowite wyniki – żeby dwa wrogo nastawione do siebie obozy znalazły punkt wspólny, który pomoże im dojść do porozumienia.

Źródło: infuture.institute, marzec 2022; N=1074.

Jesteśmy dziś w stanie jedności, solidarności i wspólnoty, stojąc w obronie wartości, w które sami głęboko wierzymy. Ale polaryzacja to samonapędzające się zjawisko i z pewnością wkrótce wróci, także z pomocą kampanii dezinformacyjnych. Odbudowa naszego spolaryzowanego społeczeństwa powinna zacząć się jak najszybciej i to na wielu poziomach jednocześnie – na poziomie indywidualnym, firmowym, edukacyjnym, mediowym i politycznym. Tak, byśmy mimo różnic, umieli odnaleźć nasze poczucie przynależności. Bo tylko w ten sposób możemy poradzić sobie z wyzwaniami, które przed nami.

PRZYPISY:

¹Zaki, Jamil. „Catastrophe Compassion: Understanding and Extending Prosociality Under Crisis.” Trends in Cognitive Sciences 24.8 (2020): 587-589.

²U.S. is polarizing faster than other democracies, study finds; January 21, 2020.

³Casal Bértoa Fernando, Rama José. „Polarization: What Do We Know and What Can We Do About It?” Frontiers in Political Science 3 (2021).

⁴Bail, C. A. et al. „Exposure to opposing views on social media can increase political polarization.” Proceedings of the National Academy of Sciences, 115 (2018): 9216–9221.

⁵Rebecca Solnit, A Paradise Built in Hell: The Extraordinary Communities That Arise in Disaster, Penguin Books, 2009, s. 3.

⁶2022 Edelman Trust Barometer

Zdjęcie na głównej zrobiłam w pawilonie Mobility na Dubai EXPO 2020 w grudniu 2021.

Artykuł Po co nam wspólnota w dzisiejszym świecie pochodzi z serwisu hatalska.com.