ايمــــايان

جنگ شطرنج و پوکر

2026-10-03T22:30:00.000+03:30

شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵

زندگی در ایران و تاحدودی در منطقه در حال تعلیق است. نه راهی به پیش است و نه پس. پس از امضای تفاهم‌‌نامه‌ی اسلام‌‌آباد، ایران که خروج از این جنگ را بدون دستاورد نمی‌خواست تلاش کرد تنگه‌‌ی هرمز را به عنوان اهرم فشار جدید خود قرار دهد که این کار به محاصره‌ی دریایی و سپس هوایی ایران انجامید. حالا تنگه و محاصره هم به مشکلات دو طرف از مسئله‌ی هسته‌ای گرفته تا دیگر موارد قبل از جنگ افزوده شده است. دو راه پیش روست:

یک. اختلاف‌نظر ادّعایی درباره‌ی اینکه کدام یک قدم اوّل را بردارند با توجّه به ناامنی در تنگه‌ی هرمز، انتخابات پیش‌رو و گرانی نسبی سوخت در امریکا (ابزار فشار ایران) و محاصره و تحریم ایران (ابزار فشار امریکا) خاتمه یابد و دو طرف بکوشند راهی برای مصالحه بیابند.

دو. امریکا تلاش کند این‌بار با حمله‌ای گسترده و قاطع ایران را به تسلیم وادار کند. «قاطع» از این جهت که با توجّه به کمبود مهمّات پدافندی، ادامه‌دارشدن جنگ می‌تواند باعث خسارت بیشتر مراکز نظامی امریکا شود. برخلاف آنچه ترامپ می‌گوید که «پیروزی» بر ایران به پس از انتخابات موکول شده، ممکن است برای جلوگیری از باخت در انتخابات زودتر دست به کار شود؛ آن‌چنانکه پیش از این نیز این کار را کرده بود.

اگر کمترین عقلانّیتی در هیئت حاکمه‌ی امریکا باشد راه اوّل را برمی‌گزیند ولی روانشناسی ترامپ راه دوم را محتمل‌تر می‌کند. آنچه ممکن است حمله را به تأخیر بیفکند ادّعای تمام‌شدن نفت صادراتی ایران است که طبق انتظار ترامپ و اطرافیانش باید به بحران اقتصادی عمیق‌تری در ایران بینجامد. اگر چنین شود حتّی بدون جنگ هم تحمیل خواسته‌ها بر نظام حاکم ممکن خواهد بود. برخی مقامهای ایران تهدید کرده‌اند که اگر ایران نتواند نفت صادر کند،‌ دیگر کشورهای منطقه هم نخواهند توانست؛ یعنی ایران حملاتی پیش‌دستانه را برای تعمیق بحران انرژی انجام خواهد داد. این کار باز به افروخته‌شدن آتش جنگ خواهد انجامید.

حکایت ترامپ مانند آن دیوانه‌ای است که سنگی در چاه افکند که هزار عاقل هم نتوانستند دربیاورند. روش ایران به قول یک تحلیلگر ژاپنی مانند شطرنج است که هر حرکت با حرکتی کمابیش قابل محاسبه و پیش‌بینی جواب داده می‌شود و استراتژی بازی کمابیش مشخّص است امّا ترامپ پوکرباز است و تلاش می‌کند با اعمال ناگهانی و غافلگیری قمارگونه کار خود را پیش ببرد. تا اینجا ترامپ نبرده و ایران نباخته و پس از این هم عاقبت ماجرا نشان می‌دهد که کدامیک از این دو روش در سیاست بین‌الملل مؤثّرتر است.

کشف مادرانگی

2026-09-25T23:30:00.000+03:30

لحظه‌های سینمایی -۱۳ جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵

شخصیّت سیلوی در «داستانهای موازی» ادامه‌ی پرسونای آشنای ایزابل هوپر به عنوان زنی سرد،‌ منزوی و درون‌گراست. هوپر در بیشتر فیلمها تنهاست و همراه دائمی مردی ندارد چه رسد به فرزند. در این فیلم آن‌چنان که پیشتر درباره‌اش نوشتم،‌ نویسنده‌ای گوشه‌گیر، ناکام و در حال تقلّاست. در پایان فیلم امّا لحظه‌ای است که به خاطره‌ی ما از لحظات ناب و جاودان سینما می‌پیوندد.

جوان خلافکار پس از ارتکاب اشتباهات زیاد و طرد از سوی تمام شخصیّتهای فیلم، مغلوب و درهم‌شکسته به خانه‌ی سیلوی برمی‌گردد. اینجا تمام عناوین و صفات اعتباری زن و پسر فرومی‌ریزند. نه زن دیگر صاحبخانه، کارفرما و نویسنده است و نه جوان، دزد، کارگر و نویسنده‌نما. جوان پسر درمانده‌ی جویای مأمنی است که خود را به آغوش زن می‌افکند و ما برای لحظه‌ای بهت‌زدگی را در چهره‌ی سیلوی/ایزابل می‌بینیم. او امری غریب را درون خود کشف می‌کند.

زن همیشه تنها بوده و به نظر نمی‌آید که در گذشته نیز همسر و فرزندی داشته باشد ولی ناباوری کشف احساس گنگ مادرانگی در چهره‌ی او دیده می‌شود. او ابتدا خیلی معمولی جوان را در بر می‌گیرد امّا بعد دستهایش را دور او حلقه می‌کند. فیلم خیلی روی این لحظه‌ی رمانتیک مکث نمی‌کند. از فردا اوضاع عوض می‌شود یعنی لوسی تصمیمش درباره‌ی ترک خانه را عوض می‌کند؛ می‌خواهد بماند و زیر بال‌وپر جوان را بگیرد. مانند بسیاری از لحظات درخشان سینما این تغییر بدون کلام و در سکوت رخ می‌دهد یعنی همان عنصر کم‌یابی که در دیگر دقایق فیلم غایب است.

پیشین: شلوارت را پایین نکش

زیر سقف کوتاه

2026-09-22T20:00:00.000+03:30

سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵

زیر سقف کوتاه

کسی اینجا در سرخی صبح

جرعه‌ای نوشیده است

کسی اینجا بی‌پروا خندیده است

مرگ در کاسه‌ی سر

حشرات موسیقی‌دان

از جایی

با حنجره‌های کوچک غم می‌خوانند

ساز سربازی،‌ نتهای سبک را

در کافه‌ی آزادی می‌چرخاند

صندلی‌های قرمز را

در ایوان بگذارید

باران می‌‌آید*

جواد مجابی (۱۳۱۸ - ۱۴۰۵)

*بخشی از شعر «زیر سقف کوتاه»

همزیستی با مجهولات

2026-09-16T23:30:00.000+03:30

جمله‌های سینمایی -۹۲ چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

DTF St.Louis 2026

کارآگاه پلیس دسته‌کلیدش را به همکارش نشان می‌دهد:

ببین.. من تو دسته‌کلیدم سه‌تا کلید ناشناس دارم. کلیدای قدیمی. نمی‌دونم چه‌کار می‌کنن ولی بازم نگهشون داشتم چون زمانی قفل جایی رو باهاشون باز می‌کردم. خوب اگه قرار باشه اون رو دوباره باز کنم چی؟ ناشناس‌ها بخشی از دسته‌کلیدن. مجهولات بخشی از زندگی‌ان.

Undoing 2020

جاناتان فریزر (هیو گرانت): فرزندپروری در دوران مدرن در این خلاصه میشه که تا زمانی که بتونیم بچه‌ها رو از واقعیّت دور نگه داریم تا وقتی بالاخره وارد دنیای واقعی شدن نتونن با اون کنار بیان و به خودشون صدمه بزنن.

Sirens 2025

گوین به کیکی: تو خواهر نداری،‌ نه؟ خواهرا به هم تیکه می‌اندازن و همدیگه رو تیکه پاره می‌کنن ولی هیچ‌کس تو رو مثل خواهرت نمیشناسه و بیشتر از اون دوست نداره.

Just Play Dead 2026

پدربزرگم می‌گفت، سرما می‌خوری، دکتر می‌ری، هر کاری که دکتر می‌گه انجام می‌دهی، بعدش دو هفته طول می‌کشه تا خوب بشی ولی اگه هیچ کاری نکنی ۱۴ روز طول می‌کشه.

DTF St.Louis 2026

مدرن لاو (نام مستعار پیتر سارسگارد):

هیچ کس نرمال نیست. مردم فقط از اون طرف خیابون اینجور به نظر میان.

پیشین: کاشفان فروتن دوزخ

صداگذاری روی واقعیّت

2026-09-12T21:00:00.000+03:30

شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵

فیلمسازی بر اساس «چشم‌چرانی» همانقدر که به‌خاطر اصل خود ایده جذّاب است،‌ می‌تواند خطرناک هم باشد چون طیّ سالها به‌اصطلاح رسّ‌ آن کشیده شده و فیلمهای پرشماری -از سینمای هنری تا عامه‌پسند- بر اساس آن ساخته شده‌اند. فیلم «داستانهای موازی» فرهادی که گویا بر اساس فیلم معروف کیشلوفسکی ساخته شده، چیزی جز دیدزدن با تلسکوپ را از آن فیلم نگرفته و معلوم نیست که چرا «برداشت آزاد» یا حتّی اقتباس از این فیلم خوانده می‌شود. تنها وجه مشترک این فیلم با آن فیلم، موسیقی مختصر و مفید پرایزنر است. چه خوب که فرهادی دست از موسیقی‌هراسی برداشت.

فیلم به دو بخش کاملاً مجزّا تقسیم می‌شود، یکی جایی که نویسنده‌ای به بن‌بست‌رسیده (ایزابل هوپر) سه نفر را در ساختمان مقابل زیرنظر دارد و بر اساس آنها رمانی می‌نویسد و دیگری وقتی که خدمتکارش سعی می‌کند با زن روبه‌رویی تماس برقرار کند. نیمه‌ی اوّل به‌ سبب ابهام آشنای ناشی از فاصله بین واقعیّت و تخیّل سرپاست و برخلاف نظر ویراستار سخت‌گیر نویسنده (کاترین دونوو) می‌تواند خواننده/بیننده را به دنبال خود بکشد ولی بخش دوّم که قرار است فاصله‌گذاری فرهادی با فیلمهای مطرح حول این موضوع باشد، در سرازیری می‌افتد.

در نیمه‌ی اوّل با نویسنده‌ی ناکام و مسنّی مواجه‌ایم که دست به رؤیاپردازی می‌زند، پس به شیوه‌ی مرحوم هیچکاک می‌توان گفت: «این فقط یک داستان/فیلم است» و خیلی سخت‌گیری نکرد. نویسنده با دیدن دو مرد و یک زن، به سراغ دم‌دستی‌ترین طرح می‌رود یعنی نوعی مثلّث عشقی بین آنها که به قتل می‌انجامد. تبدیل واقعیّت به داستانی که قرار است توجّه خوانندگان را جلب کند. تا اینجا مشکلی نیست امّا وقتی فیلم به نیمه می‌رسد و تعلیق خاصّی باقی نمانده و داستان قرار است بر اساس روانشناسی شخصیّتها و بررسی رابطه‌ی علّت و معلولی بین رمان و زندگی آن سه شخصیّت پیش برود، کار خراب می‌شود.

اینجاست که سؤالها شروع می‌شود: دزد جوان در ظرف چه مدّت زمانی و با کدام انگیزه‌ی قوی می‌تواند یک رمان را رونویسی کند؟ آن سه شخصیّت که از فرط فشردگی کار روزانه فرصت استراحت کافی ندارند چطور می‌توانند این رمان را بخوانند؟ بقیّه‌ی جزئیّات -مثل فراموش‌کردن آن همه کاغذ روی میز در کافه- درست طرّاحی شده‌‌اند؟ تا برسیم به تأثیر تخیّل روی واقعیّت. سه نفر ساختمان روبه‌رو آدمهای حرفه‌ای و معقولی به نظر می‌رسند؛ واقعاً پیر متأثّر از رمان خانم نویسنده به برادر و همکارش شک می‌کند و به آن شکل ناشیانه می‌خواهد آنان را دید بزند؟ آن هم وقتی کارگران هنوز استودیوی آنان را ترک نکرده‌اند؟ مستخدم دقیقاً باید در همین اثنا از راه برسد؟ از میان انگیزه‌های بسیاری که برای ورود او به آپارتمان بغل می‌توان برشمرد، چرا مستخدم فکر می‌کند که پیر برای دیدزدن آنها وارد آنجا شده است؟ در ضمن فراموش نکنیم که پیر می‌داند که با رفتن روی بالکن، خود را در معرض دید جوان چشم‌چران روبه‌رو بلکه همه‌ی عابران خیابان می‌گذارد. زن مستخدم چرا با سیلوی تماس می‌گیرد و چرا باید با نیتا درباره‌ی ظنّ خود حرف بزند؟ می‌دانیم همسر کریستوف بیمار است ولی این موضوع و طرح داستانی رمان انگیزه‌ی کافی برای تعرّض به نیتاست؟ واقعیّت پر از ندانسته‌ها، شک و پرده‌پوشی است؛ چرا اینجا شخصیّتها هرآنچه می‌دانند -به شیوه‌ی سریالهای ایرانی- با دیگران در میان می‌گذارند؟

واقعیّت بسیار پیچیده و تودرتوست، داستانهایی موفّق‌اند که نوک کوه یخ را به خواننده/بیننده نشان می‌دهند و بقیّه را به عهده‌ی او می‌گذارند. اگر کسی تلاش کند که واقعّیت خود را به مثابه‌ی دانای کل با تمام جزئیّات بازسازی کند،‌ بعید است موفّق شود چون ما واقعاً دانای کل نیستیم. برای کوتاه‌کردن سخن بد نیست نگاهی به یک فیلم با همین درونمایه و بازسازی آن بیندازیم. از میان بسیار فیلمهای بر اساس دیدزدن که در نقدها فیلم فرهادی را با آنها مقایسه کردند، یک فیلم از قلم‌ها افتاد. فیلم «آپارتمان» با بازی همین ونسان کسل و مونیکا بلوچی یک فیلم کالت فرانسوی است که اگر پایان‌بندی مناسبی داشت، می‌توانست یک اثر برجسته‌ی جهانی هم باشد. موتور محرّک فیلمْ مونیکا بلوچی و هاله‌ی اسرارآمیز و دلپذیر اطراف اوست. در بازسازی امریکایی این فیلم (Wicker Park) کل رمزوراز فیلم اصلی با ورّاجی دایان کروگر و دیگر شخصیّتها از بین می‌رود. نیمه‌ی اوّل فیلم «داستانهای موازی» بیشتر مبتنی بر مشاهده است ولی وقتی نوبت به صداگذاری روی آن می‌رسد؛ داستان افت می‌کند. کاش یکی به سخت‌گیری ویراستار سیلوی پیش از ساختن فیلم بعدی فرهادی فیلمنامه‌اش را بخواند.

کاپیتولاسیون فحّاشی

2026-09-08T16:20:44.546+03:30

دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵

فردوسی‌پور در نقد رفتار زننده‌ی خداداد عزیزی کلمه‌ی «کاپیتولاسیون» را به کار برده که -گرچه خیلی در این زمینه‌ی خاص معنا نمی‌دهد ولی- به خاطر داشتن معنای رانت یا امتیاز ویژه دل ارزشی‌ها را به درد آورده است. آنان می‌گویند که اگر اینطور بود عزیزی با محرومیّت مواجه نمی‌شد. نسبت چیزی که -طبق ادعا- عالیشاه به عزیزی گفته با فحاشی او از زمین تا آسمان است ولی نسبت جریمه‌ی این دو نفر یک به چهار است و رانت یعنی همین. خود عزیزی هم بعد گفت که او یکی گفت و من صدتا جواب دادم. تازه کمیته‌ی انضباطی رفتارهای پیشین او را توجیه «تشدید» مجازات وی دانسته و گرنه لابد کمتر از این بود.

موضع‌گیری‌های سیاسی، سفر تبلیغاتی به جنوب لبنان در معیّت حاج حسین یکتا و ترس از تبدیل‌شدن امثال او به یک علی کریمی دیگر دلایلی برای مماشات با لمپن‌مآبی و رفتارهای خارج از نزاکت اوست. مداراکردن‌های نابجا از قاب تلویزیون شروع شد، تا برنامه‌های اینترنتی ادامه یافت و به اینجا ختم شد (یا نشد؟).

این کوتاه‌آمدن‌ها به تیمی که در آن پست دارد نیز بی‌ربط نیست. پرونده‌ی مهروموم‌شده‌ی بیرانوند و حماسه‌ی کشاله‌ی ران شجاع خلیل‌زاده نمونه‌های کوچکی از سابقه‌ی این اغماض بی‌دلیل است که اوّلی خیلی راحت می‌توانست به قیمت از دست‌رفتن قهرمانی برای تراکتور تمام شود.

عزیزی یک دوره‌ی کوتاه دوساله (از سال ۹۶ تا ۹۸) در تیم ملّی بود با یازده گل زده. در تیم ملّی و تیمهای باشگاهی کمتر وقتی بود که با سرمربّی به مشکل نخورد. در زمان اوج یعنی سرمربّی‌گری مایلی‌کهن به‌خاطر بی‌نظمی از ترکیب اصلی خارج شد. در تیم کلن پس از درگیری با مربّی و یک هوادار آن تیم را ترک کرد. در لیگ امریکا پس از اختلاف با سرمربّی بیش از یک‌سال دوام نیاورد. بعد از جام جهانی و پس از بی‌اعتنایی به پورحیدری (در بازی دوستان با کویت) از تیم ملّی برای بازیهای آسیایی کنار گذاشته شد. در زمان بلاژویچ نیز سوءرفتارش باعث شد از اردوی تیم ملّی بیرون برود و در پاس پس از درگیری با مصطفی دنیزلی از تیم اخراج شد. فکر می‌کنم این‌ها برای ترسیم سابقه‌ی رفتار او کافی باشد.

نوع برخوردهای انضباطی باید چیزی بین حذف کامل و نادیده‌گرفتن باشد. نه تنها عزیزی بلکه هر کس دیگری باید امکان اصلاح رفتار داشته باشد ولی آسان‌گیری‌های فدراسیون فعلی که کارنامه‌ای مشحون از لاپوشانی دارد، عملاً ترویج‌دهنده‌ی این رفتارهاست. فدراسیونی که جنجال شیتیل‌گیری رئیس کمیته‌ی داوران را جوری «مدیریّت» کرد که گویی اتفاقی نیفتاده است و برکناری دبیر خاطی‌اش را با انتصاب جدید جبران کرد. با این روند انتظار اینکه آینده متفاوت از گذشته باشد امری بیهوده به نظر می‌رسد.

ساختار سیاسی بی‌سر

2026-08-30T23:30:00.000+03:30

طرحی برای معضل حکمرانی در ایران یکشنبه ۸ شهریور ۱۴۰۵

ایران در طول تاریخ کمتر بدون یک شاه یا شخصی بوده است که با هر عنوانی در رأس ساختار سیاسی قرار گرفته باشد. همیشه کسی بوده که حرف اوّل و آخر را بزند. انقلاب ۵۷ قرار بود که این نظم را عوض کند ولی در نهایت شکل تغییریافته‌ای از آن سابقه‌ی سخت و صلب تاریخی شد. اتّفاقاً برخی آزادی‌های ناگزیر اجتماعی که به پیشرفتهای علمی و فلسفی انجامید حاصل زمانی است که ایران دارای چند حکومت غیرمتمرکز بود و انسدادها از زمانی آغاز شد که یکپارچگی کشور به بازتولید حکومت تک‌نفره انجامید. بین حکومت استبدادی و حکومت چندپاره باید راهی تازه برای حکمرانی جست.

از اوایل اسفند ۱۴۰۴ تا کنون ایران یک وضعیّت کمابیش بی‌سابقه را تجربه می‌کند و آن هم ساختار سیاسی بی‌سر است. البتّه اسماً رهبری وجود دارد ولی صاحب آن بیانیّه‌ها کالعدم است یعنی بود و نبودش خیلی به چشم نمی‌‌آید. لائوتسه در کتاب «تائو ته چینگ» می‌گوید که رهبر ایده‌آل کسی است که خود را خیلی در تصمیم‌گیری‌ها به رخ نمی‌کشد و جوری رفتار می‌کند که جامعه پیشرفت‌ها را متعلّق به خود می‌داند و نقش چندانی برای او قائل نیست. البتّه وضعی که لائوتسه توصیف می‌کند کاملاً آگاهانه است ولی شرایط فعلی اجباری و از سر ناگزیری است.

بسیاری از تغییرهایی که در سطح اجتماع می‌بینید حاصل فقدان یک رهبر بکن‌نکن‌گوست. بخشی وسیعی از جامعه چه در سطح خیابان و چه در تولیدهای جامعه‌ی مجازی، مرزهای آزادیهای عرفی را گسترش می‌دهند و محدودیّتها را به عقب می‌رانند. همانقدر که این مسأله باعث «گریه‌»ی فلان نماینده‌ی تندرو می‌شود، ‌سبب خشم کسانی نیز می‌شود که فکر می‌کردند ساختار سیاسی فعلی با تغییر ظاهر اجتماع به فروپاشی نزدیک می‌شود، ‌حال آنکه مقدار انعطاف «نظام» گویا بیشتر از این حرفهاست. تمام اینها بدون فرض غیاب خامنه‌ای اوّل سخت به دست می‌‌آمد.

وضعیّت کنونی آچمز جنگی هم که باعث فشار زیاد افکار عمومی به ترامپ شده است، با حضور خامنه‌ای اوّل به احتمال قریب به یقین به نفع امریکا به هم می‌خورد. او احتمالاً هر دو روز یک‌بار با عفّت کلام مشهورش رئیس‌جمهور امریکا را می‌‌نواخت و ترامپ هم که به گرفتن تصمیم‌های لحظه‌ای و واکنشی شناخته می‌شود شاید عکس‌العملی نشان می‌داد که مجالی برای رجزخوانی‌های ایران باقی نمی‌گذاشت. الآن او -چنان که خودش هم می‌گوید- نمی‌داند دقیقاً با چه کسی روبه‌روست.

خامنه‌ای دوم اگر با رفع تهدیدها و محدودیّتها آفتابی شود هم بهتر است همین رویّه را ادامه دهد یعنی بگذارد که رئیس‌جمهور و رئیس مجلس اوضاع را مدیریّت کنند و ترکیب شورایی فعلی (شبیه به شورای رهبری) تصمیم‌ها را بگیرد و او دست بالا در صورت نیاز مداخله کند. دخالتهای بیش از حد خامنه‌ای اوّل که تا تعیین استاندار فلان استان هم می‌رسید عملاً جایی برای افرادی که با انتخابات نیم‌بند به ساختار سیاسی راه یافته بودند باقی نمی‌گذاشت. بدون جهت نبود که افکار عمومی هر ناکارآمدی در اجتماع را به پای رهبر نظام می‌گذاشت.

پزشکیان هم باید از وضع اضطراری کنونی برای گسترش حدود قدرت دولت و غلبه بر نهادهای غیرانتخابی استفاده کند و برای نمونه مشکل فیلترینگ را برای همیشه حل کند و فیلتر را فقط برای سایتهای پورنوگرافیک و دعوتگران به خشونت و اعمال مسلّحانه بگذارد. در طرح «اینترنت پرو» به گمانم فروشندگان فیلتر خودشان را نشان دادند که در نهایت به چه بخشی از حاکمیّت وصل‌اند. این فقط نمونه بود. از عملکرد هماهنگ و «خودسر» (به معنای مثبت) جامعه تا حد زیادی مطمئنم، بخش انتخابی حاکمیّت است که برای به دست‌گرفتن قدرت نیاز به نهیب دارد و این کار نیز به عهده‌ی روشنفکران و فعّالان دلسوز است.

شاندل پرویزی

2026-08-22T00:00:00.000+03:30

شنبه ۳۱ امرداد ۱۴۰۵

حکایت شریعتی و شاندل که معروف حضور هست؟ شریعتی در جوانی سرواژه‌ای از نام خود می‌سازد به نام «شمع» و با آن شعر می‌گوید بعدها در فرانسه و در نشریّات جبهه ملّی با همین نام مطلب می‌نویسد. شمع یا فرانسوی‌اش شاندل می‌شود یکی از مرجع‌های او در برخی آثار متأخّرش. بعد از مرگ او در دست‌نوشته‌هایش این موضوع آشکار می‌شود و خلاصه رازی نبوده که بخواهد برملا شود و اسباب مچ‌گیری. سوسن شریعتی اینجا مفصّل‌تر نوشته‌ است.

چندسال پیش آشکار شد که محمود خاتمی،‌ استاد تمام وقت فلسفه‌ی دانشگاه تهران، دست به سرقت‌های علمی متعدّدی در مقاله‌ها،‌ کتب و پایان‌نامه‌ی خودش زده است که بالافاصله به فراموش سپرده شد چون خاتمی قبل و بعد از این جریان اصلاً اهل مصاحبه نبود و بعدها نیز به جایی پاسخگو نشد. ظاهراً دانشگاه تهران هم شرمنده از این جریان می‌خواست و توانست که موضوع را مشمول مرور زمان کند و موفّق هم شد. سیّدجواد طباطبایی در کتاب «ملاحظات درباره‌ی دانشگاه» مفصّل به این واقعه پرداخته است.

تفاوت مورد شریعتی و خاتمی این بود که خاتمی این کار را در آثار علمی خود به شکل گسترده و برای کسب مدرک و تثبیت جایگاه دانشگاهی خود انجام داده بود، برعکس شریعتی. یکی از موارد بانمک شیطنت‌های خاتمی نوشتن کتابی درباره‌ی خودش به قلم بانویی به نام سوفیا تیلور بود که وجود خارجی نداشت. شاندل خود آرمانی شریعتی بود ولی سوفیا شاگردی است که زانوی تلمّذ پیش استاد زمین زده و درباره‌اش کتاب نوشته است. خبرش هم اینطور منتشر شد.

سوفیا تیلور یک همزاد ایرانی هم دارد به نام سیروس پرویزی. پرویز مثل سوفیا درباره‌ی یکی از روشنفکران و استادان ایرانی مطلب نوشته است که کسی جز سیّدجواد طباطبایی نیست. پس از زیر سؤال رفتن هویّت او در «اندیشه پویا» یکی از دست‌اندرکاران مجلّه «قلم‌یاران» در صفحه اینستاگرام حسن محدّثی مدّعی شد که پرویزی را می‌شناسد و رویارویی مگس و عرصه‌ی سیمرغ را یادآوری کرد. با گذشت یک‌سال هنوز سایه‌ی سیمرغ بر سر مگس نیفتاده و چاره‌ای نداریم که فعلاً بنا را بر این بگذاریم که سیروس همان سیّدجواد است که مقالات زیادی را در مدح خود و ذمّ مخالفان سیّدجواد (مثلاً روشنفکری دینی) چاپ کرده است.

سیروس در مدح‌نامه‌ای که درباره‌ی سیّدجواد نوشته می‌گوید که طباطبایی در آثارش به پشتوانه‌ی جریان‌های فکری و نویسندگانی بحث خود را پیش می‌برد که اشاره‌ای به نام آنها نمی‌کند یا به ندرت می‌کند و علّتش این است که او در آن منابع اجتهاد می‌کند و مقلّد نیست. می‌دانید که این توجیه را هر کسی می‌تواند به کار ببرد و چندان با روحیه‌ی علمی سازگار نیست. یا شاید هم برخی از آن نویسندگان خود از هدفهای نقد او بوده‌اند؟ کسانی مثل آرامش دوستدار، شریعتی و رضا داوری؟ محقًقان به وامگیری او از لئو اشتراوس،‌ راینهارت کوزلک، فردریش فون هایک و حتّی روشنفکران عرب مانند محمّد عابد الجابری اشاره کرده‌اند که جایشان در منابع آثار او خالی است.

سیروس در مطلع چندین تعلیقه که بر مقاله‌ی «زوال سیاسی در ایران» (مهرزاد بروجردی و علیرضا شمالی) نوشته است آورده که «من حدود ده سال پیش گفته بودم که طباطبایی آمده است و در دهۀ هشتاد خورشیدی یکه‌تاز میدان بحث‌های نظری ایران خواهد شد. در این نخستین سال‌های دهۀ نود، طباطبایی کانون بحث‌های نظری ایران را به داخل ایران انتقال داده، جایگاه خود را به عنوان یگانه سردار (!) میدان این بحث‌ها استوار کرده و در ایران کنونی هیچ بحث نظری نیست که بتوان بدون ارجاعی به او پیش برد» (واقعاً!؟). این چندسطر خلاصه‌ی مطالب او در ستایش‌هایی اغراق‌آمیز از «یگانه سردار» است.

پرویزی به خودش زحمت نمی‌دهد نثرش را کمی تغییر دهد یا لااقل آن‌قدر «کذا!» ننویسد (کذا را که یادتان هست؟). سیروس مانند سیّدجواد مدام می‌گوید که همه نمی‌فهمند و فقط طباطبایی می‌فهمد. او در پایان تعلیقه‌ی هفتم با اشاره به یکی از آثار طباطبایی آن را «شاهکاری در فارسی‌نویسی جدید و اوجی در تحلیل اندیشۀ سیاسی در ایران» می‌خواند. تصدیق می‌فرمایید که اصلاً جالب نیست که شخصی در وصف خود چنین بگوید. اگر استاد خودش با فروتنی و نام اصلی -نه با نام مستعار- به آن مقاله جواب می‌داد امکان نداشت درباره‌ی خود چنین بگوید.

توصیفهایی مانند این بهتر بود در حدیث دیگران می‌‌آمد: «به نقل از دوستی، طباطبایی در همۀ مباحثی که وارد شده سطح بحث را چنان بالا برده است که به سختی می‌توان با او برابری کرد. طباطبایی در همۀ نوشته‌های خود و در هر ویراست از کتاب‌های خود سطح و معیار را خود تعیین کرده و خود نیز بحث را به آن سطح ارتقاء داده است.» جای تأمّل دارد که از هم‌فکران طباطبایی آنها که وجهه‌ی دانشگاهی دارند حاضر نبودند درباره‌ی او تا این حد بزرگنمایی کنند و آنهایی که بحث مرید و مرادبازی را به سطح «خدایگان و بنده» رساندند، ژورنالیستهایی بودند که «درس درستی» نخوانده‌اند؛ پس طباطبایی مجبور می‌شود خودش ‌آستین بالا بزند و ...الخ.

خماری متوّهمان

2026-08-19T15:00:00.000+03:30

چهارشنبه ۲۸ امرداد ۱۴۰۵

رمان «دایی‌جان ناپلئون» در ایران بسیار محبوب است؛‌ اگر این رمان را می‌شد در یک ترانه خلاصه کرد،‌ می‌شد چیزی مثل «توهّم توطئه». در سپهر سیاسی ایران نیز تقصیرها را از خود جدادانستن و به گردن «دژمن» انداختن سابقه‌ی طولانی دارد ولی کپی‌رایتش انحصاراً در دست سیّدعلی خامنه‌ای بزرگ‌دشمن‌پرداز زمانه‌ی ماست. با این اوصاف چرا این ترانه این‌قدر حاشیه درست کرده است؟ گذشته از اینکه امروز عدّه‌ای به هر بهانه دنبال نشان‌دادن خشم خود و ترسیم مرزهای خیالی، جبهه‌گیری و «مبارزه»اند، خیلی ساده باید گفت که خود را مخاطب این ترانه دیده‌اند چون وصف حال آنهاست.

چرا این ترانه مانند آینه ما را به ما نشان داده است؟ چون اوّل اینکه «ما»ی آن عام است و این گروه را از آن گروه و حاکمیّت را از مخالفان حکومت جدانکرده است. از دید هر گروه «آنها» همیشه اشکال دارند و «ما» بی‌تقصیر یا کم‌تقصیریم. «مرزبندی» یکی از شاخصه‌های بارز تفکرات (توهّمات) سیاسی عوامانه در ایران است تا بتوان بر اساس آن خوب و بد کرد. اگر کسی این مرز را بردارد و شباهتهای دو گروه دو طرف مرز را نشان دهد، به نوعی بازی را به هم زده است و شایسته‌ی بدترین واکنشهاست. یرّاحی در اینستاگرامش نوشته که اصل حرف درست است ولی در این ترانه فقط به مردم پرداخته شده ولی حاکمیّت در آن غایب است. از دید یرّاحی حاکمیّت جزو مردم نیست در حالیکه قبل و بعد از انقلاب، حکومتگران بخشی از مردم بوده‌اند و از جای دیگری نیامده‌اند (برخلاف کسانی که حاکمیان فعلی را اشغالگران ایران می‌دانند) ضمن اینکه «مردم» نیز فقط افراد خارج از دایره‌ی قدرت و هم‌عقیده با او نیستند و شامل طیفهای گسترده‌ی مخالفان او و بی‌طرفان هم می‌شوند. این ترانه به کنار، بهتر است هر چه زودتر از توهّم اینکه «مردم» همانهایی‌اند که همگی مخالف حکومت‌اند و تیم ملی فوتبال را از آن خود نمی‌دانند و نسبت به دخالت خارجی احساس بدی ندارند و... خارج شویم.

جناحی که به نام تندرو در ایران شناخته می‌شود،‌ برادر دوقلوی شاه‌پرستان خارج‌اند. تازگی‌ها اتّهام وابستگی به خارج را از روحانی و ظریف به عراقچی و قالیباف (!) هم تسرّی داده‌اند. مشاور خیالی احمدی‌نژاد -که درست پس از ردصلاحیتش منتقد او شد- چندی پیش محمد سرافراز را تلویحا به داشتن ارتباط با دستگاههای خارجی متهم کرده بود. «نفوذی»‌ کلیدواژه‌ی محبوبی در ایران امروز است چون خیلی راحت به جای تحلیل و نقد موضع سیاسی یک شخص می‌توان او را با انتسابی خیالی به جایی محکوم کرد و مستحق مجازات دانست.

ابهام یکی از ویژگی‌های مثبت هر ترانه است امّا هر استثنایی قاعده دارد. «بوی گندم» زمانی سروده شد که خواننده‌اش داخل ایران بود و نمی‌توانست با آزادی انتقاد کند امّا حالا فرق می‌کند. کسانی که به مخالفان خود انگ چپول، حکومتی، پنجاه‌وهفتی و... می‌زنند باید هم آینه‌ای را که برابر آنها گرفته شده بشکنند. به نظر من کار از تکرار اشتباه هم گذشته و به اعتیاد به اشتباه رسیده است. روزگاری اینگونه رفتارها منحصر به پهلوی‌‌چیان بود، حالا می‌بینیم که حتّی فلان ملّی‌مذهبی -با نام مستعار البتّه- اینجا نظر می‌گذارد که بله من هم مخالف جنگ نیستم یا «مردم» تیم فوتبال را از آن خود نمی‌دانند. این «مردم» ساخته و پرداخته‌ی ولگردی در شبکه‌های اجتماعی، نشستن پای شبکه‌ی کذایی و سکونت در خارج است.

می‌بینید که اصل «توهّم» از «توطئه‌ی توهّم» مهمتر است: توهّم اعداد کشتگان، توهّم پیروزی سریع ده‌روزه، توهّم گارد جاویدان، توهّم «بهترش رو می‌سازیم»،‌ توّهم پنهان‌کردن موشک در اتاق خواب مردم، توهّم اختلاف شدید بین حاکمان،‌ توهّم روزگار طلایی دوران پهلوی و... وقتی به جای رجوع به جهان خارج بتوان یک دنیای خیالی وهمی ساخت و در آن همیشه برحق بود،‌ گذشته را آنجور که خواست دید و در آستانه‌ی پیروزی بود،‌ چرا به خود زحمت بدهیم و به واقعیّت مراجعه کنیم. این دنیای توهّمی اثرش میلیونها برابر قویتر از هر منقلی است که فلان شاه یا خواننده پای آن نشسته است.

مرتبط: پرونده‌ی «توهّم توطئه»

اگر

2026-08-14T09:52:00.000+03:30

جمعه ۲۳ امرداد ۱۴۰۵

اگر بتوانی وقارت را حفظ کنی وقتی اطرافیان خود را باخته‌اند و تو را مقصر می‌شمارند

اگر به‌رغم تردید دیگران به خود اعتماد داشته باشی و تردید آنان را درک کنی

اگر صبر پیشه کنی و از پا نیفتی

اگر برایت دروغ بسازند ولی درگیر دروغ‌ها نشوی

اگر به تو نفرت بورزند ولی به نفرت آلوده نشوی

بی‌آنکه زیادی خوب یا عاقل به نظر برسی

اگر بتوانی رؤیا بپردازی ولی اسیر آن نشوی

اگر بتوانی بیندیشی ولی اندیشه‌هایت را مقصد خود نکنی

اگر با کامیابی و ناکامی روبه‌رو شوی و با این دو فریبکار یکسان برخورد کنی

اگر بشنوی که دغلکاران حقیقتی را که گفته‌ای برای فریب ساده‌لوحان تحریف کرده‌اند و تاب آوری

اگر ببینی چیزهایی که زندگیت را وقف آنها کردی نابود می‌شوند

ولی برخیزی و با ابزارهای کهنه آنها را از نو بسازی

اگر همه‌ی بردهایت را در قماری ببازی ولی از هیچ آغاز کنی و هرگز یادی از باخت خود نکنی

اگر بتوانی جان و روان و توانت را -مدتها پس از فرسودگی- باز به فرمان درآوری

هنگامی که هیچ چیز در تو باقی نمانده جز اراده‌ای که می‌گوید: طاقت بیار!

اگر با توده‌ها هم‌صحبت شوی و بافضیلت بمانی

یا با شاهان همگام شوی و باز با مردم عادی بجوشی

اگر نه دشمنان و نه دوستان جانی بتوانند آزارت دهند

اگر همه بتوانند روی تو حساب کنند ولی نه بیش از حد

اگر آخرین دقیقه‌ی دو استقامت را با شصت ثانیه تلاش پر کنی

زمین و هرآنچه در آن است از آن تو خواهد بود

و بالاتر آن فرزندم،

می‌توانی خود را انسان بنامی.

رودیار کیپلینگ

با خوانش مایکل کین