ايمــــايان

پسرک رؤیافروش

2026-10-26T00:00:00.000+03:30

دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵

کیست که در خیال دشت و صحرا نپیماید؟

کیست که در هوا قصر نسازد؟

شیرفروش و پیکروشُل و پیروس و دیگران

خردمند و نادان، همه از این شمارند

هرکس در بیداری رؤیایی می‌پرورد

چه شیرین است این خطای دل‌فریب

در آن، همه‌ی نعمت‌های جهان از آنِ ماست

همه‌ی افتخارها و همه‌ی زیبارویان

چون تنها باشم دلیرترین مردان را به مبارزه می‌طلبم

از جمع کنار می‌کشم و می‌روم تا شاه ایران را از تخت به زیر کشم

مرا به پادشاهی برمی‌گزینند، مردمم دوستم دارند

تاج‌هاست که بر سرم باریدن می‌گیرد

اما حادثه‌ای مرا به خود می‌آورد

و باز همان آدم معمولیِ پیشینم

بخش پایانی شعر «دخترک شیرفروش»* لافونتن

* دخترک شیرفروش کوزه‌ای شیر بر سر دارد و راهی بازار است. در راه حساب می‌کند که با پول فروش شیر تخم‌مرغ بخرد، از تخم‌مرغ‌ها جوجه به دست آورد، جوجه‌ها را بفروشد و خوک بخرد؛ سپس گاو و گوساله‌ای داشته باشد. آن‌قدر در رؤیاهایش پیش می‌رود که از شادی می‌جهد و شیر می‌ریزد. همهٔ ثروتی که در ذهن ساخته بود با همان یک جهش بر باد می‌رود.

پیکروشُل: پیکروشُل پادشاهی خیالی در رمان «گارگانتوا» اثر فرانسوا رابله است. او به بهانه‌ای ناچیز جنگی به راه می‌اندازد و در جریان ماجرا نقشه‌های جاه‌طلبانه‌ای برای فتح سرزمین‌های بسیار و تسلط بر جهان در سر می‌پروراند. صفت «پیکروشُلی» از آن زمان وارد زبان فرانسوی شده‌ است؛ به معنای درگیری پوچ با انگیزه‌های بیهوده.

پیروس: پادشاه اپیروس در یونان باستان (حدود ۳۱۹ تا ۲۷۲ پیش از میلاد)، فرمانده‌ای بلندپرواز بود که برای گسترش قلمرو خود با رومیان جنگید و رؤیای کشورگشایی بزرگی در سر داشت. نام او امروزه در اصطلاح «پیروزی پیروسی» باقی مانده است؛ یعنی پیروزی‌ای که هزینه‌اش چنان سنگین است که تقریباً به شکست می‌ماند.

رؤیاهای معرفت‌شناسانه

2026-10-21T23:30:00.000+03:30

چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵

گفتگوی جمعی از اهل اندیشه را می‌خواندم که به مناسبتی بحث معیار صدق در قضایا پیش کشیده شد. گویا عبدالکریم سروش ادّعا کرده که معیار صدق اجماع عقلاست. این از مسائلی است که تصوّرش برای عدم تصدیقش کافی است. برای نمونه حالا که دانش ستاره‌شناسی جدید می‌گوید که منظومه‌ی ما خورشیدمرکزی است و صدق آن با محاسبه و مشاهده ثابت شده ولی زمانی هیئت بطلمیوسی معتقد بود که جهان زمین‌مرکزی است؛‌ حالا دو حالت پیش می‌‌آید: یا آن زمان هم مثل حالا زمین دور خورشید می‌چرخیده و آنان -نه تنها الآن بلکه آن زمان هم- به اشتباه فکر می‌کردند که زمین مرکز عالم است که نتیجه می‌شود اجماع عقلا معیار صدق نیست ولی اگر اجماع عقلا معیار صدق باشد به این معناست که آن زمان واقعاً خورشید دور زمین می‌چرخیده است. اگر مقصود از صدقِ یک گزاره‌ی نجومی این است که جهان مستقل از باورهای ما واقعاً چگونه است، پذیرش یا عدم پذیرش مردم نمی‌تواند به‌خودی‌خود آن واقعیت را تغییر دهد. در غیر این صورت، باید میان «صادق‌بودن یک گزاره» و «صادق شمردن آن در یک جامعه» تفاوتی باقی نماند.

در تعریف کلاسیک معرفت، معرفت را باور صادق موجه می‌دانند (هرچند مسئله‌ی گتیه نشان داده است که این تعریف به اصلاح نیاز دارد). یعنی ابتدا باید فاعل شناسایی به یک گزاره اعتقاد داشته باشد (باور) و آن باور صادق باشد (یعنی بر اساس سه نظریّه‌ی رقیب: یا مطابق واقع باشد یا با باورهای دیگر انسجام داشته باشد یا کارآمد باشد) و دلایل لازم برای اعتقاد به آن وجود داشته باشد (موجّه بودن). اقناع دو معنا می‌تواند داشته باشد: معنای قویتر و بهتر این است که دلایل به قدری قوی باشند که موجب اقناع بیشتر شوند مثلاً باوری که از دلایل مستقل، مرتبط و قوی‌تری برخوردار است، معمولاً موجه‌تر از باوری است که پشتوانه‌ی ضعیف‌تری دارد؛ اما این تفاوت در توجیه است، نه لزوماً در صدق. این اقناع به حلقه‌ی سوم تعریف فوق (توجیه) برمی‌گردد که اگر اینطور بود آنچه پذیرفتنی‌تر بود «معرفت» بود نه صدق. عبدالکریم سروش امّا اکثریّت عقلا را معیار می‌گیرد. از دید او هرچه باورمندان بیشتر باشند، باور صادق‌تر است که درست نیست چون به خودی خود حتی توجیه را قوی‌تر نمی‌کند چه رسد به صدق. در جهان ما اکثریّت -آن هم در مقام عمل- در علم سیاست و سپهر سیاسی ملاک است که یکی از روش‌های تصمیم‌گیری جمعی و تعیین شیوه‌ی اعمال قدرت است. آنجا هم اکثریّت (حتّی اکثریّت عقلا) ملاک صدق نیست. اکثریّت ممکن است اشتباه کنند و بسیاری از افراد و احزاب خودکامه ابتدا با رأی اکثریّت روی کار آمدند.

کنجکاو شدم که این نظر عجیب از کجا پیدا شده که دیدم فرزند ایشان مقاله‌ای نوشته و به قدرت اقناع در یک بازی زبانی و تحول صدق و کذب در بستر زمان به عنوان معیار صدق پرداخته که پیچیده‌تر از تکیه‌ی صرف به اجماع عقلاست. دباغ در این مقاله به فرگه، رمزی و ویتگنشتاین می‌پردازد و ادّعا می‌کند که «نظرات آنان بند ناف صدق را از جهان پیرامون می‌گسلد». نگاهی به نظرات این دو نفر می‌اندازم:

فرگه در مقاله‌ی (Der Gedanke) می‌پرسد که آیا می‌توان صدق را به‌صورت مطابقت با واقعیت تعریف کرد؟ و طیّ استدلالی که به استدلال «تردمیل» معروف شده به این نتیجه می‌رسد که خیر ولی از این جواب به دست نمی‌‌آید که صدق یک گزاره هیچ ارتباطی با واقعیت مستقل از ذهن و زبان ما ندارد. او می‌گوید که اگر گزاره‌ای تنها در صورتی صادق باشد که مطابق واقع باشد، خود این گزاره نیز نیاز به مطابقت با واقع دارد و همینطور الی آخر. پس نمی‌توان مفهوم صدق را با تعریف آن به‌مثابه مطابقت، به مفهومی بنیادی‌تر فروکاست نه اینکه صدق هیچ ارتباطی با جهان ندارد. این دو ادعا متفاوت‌اند. تعریف‌ناپذیری یک رابطه، به معنای نبودن آن رابطه نیست. در همین مقاله فرگه درباره‌ی گزاره‌ی «خورشید طلوع کرده است» می‌نویسد که صدق آن را بر اساس دریافت‌های حسی تشخیص می‌دهیم.

رمزی از این نیز صریحتر است او در مقالهٔ سرشت صدق (The Nature of Truth) توضیح می‌دهد: «یک باور صادق است اگر باور به اینکه p باشد، و p». در این صورت‌بندی جزء دوم، یعنی خود p، صرفاً تکرار باور شخص نیست؛ بیانگر عامل عینی است که در توضیح صدق آن باور نقش دارد. پس اینجا دو ادّعا داریم:

ادعای زبانی و منطقی: افزودن عبارت «صادق است» به گزاره، محتوای گزاره را تغییر نمی‌دهد.

ادعای معرفت‌شناختی: برای تعیین صدق یک گزاره به واقعیت مستقل از گزاره یا زبان نیاز نداریم.

از سخنان فرگه و رمزی اوّلی برمی‌آید نه دوّمی و دباغ به اشتباه ادّعای دوم را به آنان نسبت می‌دهد.

دباغ اشاره‌ای هم به ویتگنشتاین متقدّم کرده است. بله، بین شارحان ویتگنشتاین اختلاف‌نظر هست که آیا از «رساله‌ی منطقی-فلسفی» زائدبودن صدق را می‌‌توان برداشت کرد یا «این‌همانی» را ولی باز بحث بر سر زبان و منطق است نه معرفت‌شناسی. اتّفاقاً ویتگنشتاین در بند ۴.۰۶ می‌گوید: «گزاره‌ها تنها از آن حیث می‌توانند صادق یا کاذب باشند که تصویرهایی از واقعیت‌اند.» و در بند ۴.۰۶۲ می‌نویسد: «گزاره صادق است اگر آنچه به‌واسطه‌ی آن اظهار می‌کنیم واقعاً چنین باشد.» این عبارات آشکارا رابطه‌ای میان صدق گزاره و چگونگیِ واقعیت برقرار می‌کنند که کاملاً خلاف برداشت دبّاغ است.

وی درباره‌ی تعریف دوم از صدق نیز می‌گوید که انسجام به معنای «عدم تناقض» به تنهایی کافی نیست. «عدم تناقض» ساده‌ترین تعریف انسجام است و با مشکلات زیادی روبه‌روست ولی شاخه‌های دیگری از انسجام وجود دارند که تا حد زیادی مشکلات نوع نخست را ندارند؛ از تقریرهای نظریه‌ی انسجام می‌توان به تقریر مبتنی بر استلزام و تقریر مبتنی بر پشتیبانی تبیینی متقابل (بردلی)‌ اشاره کرد. پل تاگارد نیز نظریه‌ی انسجام تبیینی را در حوزه‌ی ارزیابی فرضیه‌ها و شناخت علمی بسط داده است، هرچند صدق را با انسجام یکی نمی‌گیرد. نقد انسجام بر اساس مشکل انتخاب میان نظام‌های رقیب، نقد مهمی است ولی همین نقد به اقناع بین‌الاذهانی نیز وارد است. مثلا درباره‌ی سه مسئله‌ی معروفی که کانت پیش می‌کشد (وجود خدا، اختیار انسان و جاودانگی نفس) همانقدر که نظریّه‌ی انسجام نمی‌تواند صدق یکی از آنها را توضیح دهد، اقناع بین‌الاذهانی هم نمی‌تواند. درضمن یک جابجایی مفهومی نیز در این بخش هست. دباغ ابتدا می‌گوید انسجام قوام‌بخش صدق گزاره‌هاست؛ سپس می‌گوید برای «احراز صدق یا کذب» آنها باید مؤلّفه‌های دیگری نیز افزود. اوّلی درباره‌ی نظریه‌ی صدق انسجامی است و دومی درباره‌ی نظریه‌ی توجیه انسجامی. (این جابجایی بین معرفت و صدق در سراسر مقاله به چشم می‌خورد)

درباره‌ی کارآمدی نیز برای مثال ویلیام جیمز درباره‌ی چیزی بیش از صرف کارآمدی است. او از کارکرد باور در بلندمدت و در مجموع سخن می‌گوید. چارلز سندرز پیرس نیز صدق را با فرایند تحقیق و سرانجامِ آرمانی آن مرتبط می‌کند؛ یعنی با آنچه در افق یک تحقیق مستمر و در برابر آزمون‌های بیشتر در نهایت پذیرفته خواهد شد. اگر کسی ادّعا کند که این گفته‌ها -که با برداشت ساده‌انگارانه از پراگماتیسم تفاوت دارند- نهایتاً معیار صدق را به دست می‌دهند نه تعریف آن‌ را، می‌توان با او هم‌سخن بود ولی همین ایراد به «اقناع بین‌الاذهانی» نیز وارد است.

دباغ سه مثال هم برای اثبات نظرش آورده که به اختصار به آنها می پردازم.

در مثال زمان از دید کانت و آینشتاین، موضوع به خوبی طرح نشده است. ارتباط کانت و نیوتن پیچیده‌تر از یک اقتباس ساده است و نظریه‌ی زمان او صرفاً نسخه‌ای فلسفی از زمان مطلق نیوتنی نیست. زمان نزد کانت شرط قوام‌یافتن تجربه‌ی ممکن است نه فقط تنظیم‌کننده. فیزیک نیوتن نیز به محاق نرفته و همچنان در قلمرو حرکتهای بسیار کمتر از سرعت نور و شرایط فیزیکی مناسب کارآمد است و در محاسبات و اعمال مهندسی کاربرد دارد. نکته این است که تغییر در نظریه‌ی فیزیکی زمان به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام مدعای کانت درباره‌ی زمان باطل شده است. باید میان زمان به‌عنوان کمّیتی فیزیکی در نظریه‌های علمی و زمان به‌عنوان شرط پیشینی امکان تجربه فرق گذاشت.

درباره‌ی تفاوت بین فیزیک نیوتنی و فیزیک آینشتاینی و تفاوت مکتبهای روان‌درمانی یک پرسش همچنان بی‌پاسخ می‌ماند: آیا اقناع راهی برای شناخت صدق است یا چیزی است که صدق را قوام می‌بخشد؟ یعنی اقناع مربوط به شرط سوم معرفت است (توجیه) یا دوم (صدق). مثالهای دباغ حداکثر درباره‌ی توجیه است نه صدق.

مثال دیگر یعنی برده‌داری مشکل دیگری هم دارد. مالکیت -از جمله مالکیت بر انسان- امری اعتباری است نه حقیقی؛ و اقناع نیز پدیده‌ای بین‌الاذهانی است. حال اگر بپرسیم چرا برده‌داری در جامعه‌ی گذشته درست و معتبر شمرده می‌شد و پاسخ این باشد که مردم آن جامعه به درستی و اعتبار آن قانع شده بودند. حال اگر باز بپرسیم چرا مردم به درستی و اعتبار آن قانع شده بودند و پاسخ این باشد که برده‌داری در نظام اعتباری و ذهنیت مشترک آن جامعه درست و معتبر به شمار می‌رفت، به دوری تبیینی رسیده‌ایم: اعتبار اجتماعی برده‌داری را با اقناع جمعی توضیح داده‌ایم و اقناع جمعی را با اعتبار اجتماعی برده‌داری. در ضمن اگر مراد از «درست‌بودن» صرفاً اعتبار اجتماعی برده‌داری در آن زمان باشد، این بحث چیزی بیش از توضیح یک قرارداد اجتماعی نیست؛ اما اگر مراد درستی اخلاقی آن باشد، پذیرش جمعی و اقناع مردم به‌خودی‌خود دلیلی بر درستی آن نیست.

نکته‌ی آخر درباره‌ی این مقاله اینکه عمده‌ی تأکید من اینجا بر معنایی از اقناع بر اساس پشتوانه‌ی دلایل بود که به شرط سوم معرفت (توجیه) مربوط است و تفاوت نهادن آن با صدق. آنچه از بیشتر این نوشتار و سخنان عبدالکریم سروش امّا برمی‌آید کثرت اقناع‌شدگان است که کمکی به قوی‌تر شدن معرفت هم نمی‌کند چه رسد به صدق.

در گفتگویی که ابتدای یادداشت اشاره کردم می‌شد از سروش پرسید که از طرح بحث «رؤیاهای رسولانه» حدود یک دهه می‌گذرد؛ آیا از عدم اجماع عقلا که هیچ، از نادربودن قانع‌شوندگان آن می‌توان عدم صدقش را نتیجه گرفت؟ شاید جواب محتمل این باشد که هنوز برای قبول آن زمان لازم است. در این صورت می‌توان پرسید که چه مقدار زمان برای قبول و اقناع عقلا لازم است؟ بیست سال، پنجاه سال، صد سال؟ اگر ملاکی در میان نباشد (که ظاهراً نیست) هر اقلیّتی می‌تواند بگوید ما روزی به اکثریّت می‌رسیم و به این ترتیب «اجماع عقلا» به عنوان معیار صدق دیگر ارزش چندانی نخواهد داشت.

نوبل و ادبیات جهان

2026-10-17T00:00:00.000+03:30

شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵

امسال جایزه نوبل ادبیات به اَن کارسن شاعر، جستارنویس و مترجم کانادایی، تعلق گرفت. آکادمی سوئد از آثاری تقدیر کرد که مرز شعر، نثر، ترجمه و پژوهش ادبی را جابه‌جا می‌کنند و سنت ادبی یونان باستان را به شکلی خلاقانه با ادبیات معاصر پیوند می‌زنند.

گشتی زدم ببینم به شیوه‌ی همیشگی می‌توانم شعر کوتاهی برای یافتن و احیاناً ترجمه بیابم. چندتایی یافتم ولی نتوانستند مرا مجاب کنند. آنچه آکادمی نوبل در توصیف او گفته قابل انطباق بر بسیاری از نویسندگان دیگر است؛‌ پس چرا او؟ اگر نوبل جایزه‌ای عادی بود طبعاً می‌شد گذاشت به حساب سلیقه ولی نوبل به عنوان جایزه‌ای -نه تنها فراملّی بلکه- جهانی تلقی می‌شود و این نوع انتخاب جای سؤال دارد. در رشته‌هایی مانند پزشکی و فیزیک و کلاً علوم تجربی به‌خاطر عینی‌بودن معیارهای داوری تکلیف مشخّص است ولی به ادبیات که می‌رسیم، نقش سلیقه در انتخابهای نوبل خیلی به چشم می‌‌آید. در ادبیات اختلاف سلیقه حذف‌شدنی نیست؛ مسئله این است که آیا نهاد داوری می‌تواند دلایل انتخاب خود را به‌گونه‌ای عرضه کند که از سلیقه‌ی شخصی فراتر برود و در برابر نقد عمومی پاسخ‌گو باشد یا نه.

انتقادهای قدیم‌تر به نوبل یکی شامل محدودبودن داوری آثار به یک گروه و سلیقه‌ی محدود و دوم اختصاص اغلب برندگان به فرهنگ ادبی غرب، به ویژه‌ی ادبیات انگلیسی زبان و سنّت یونانی است. تعداد کمتر برندگان زن نیز به تدریج درحال جبران است که فعلاً وارد چون‌وچرایی آن نمی‌شوم.

در نقد مطبوعاتی آمریکایی این پرسش مطرح شده که آیا نوبل به‌تدریج به جایزه‌ای برای گروه نسبتاً محدودی از نویسندگان ادبیات نخبه‌گرا تبدیل نشده است؟ واکنش‌های منتقدان سوئدی نیز این بوده که انتخاب کارسن هرچند از نظر ادبی قابل دفاع است، چندان غافلگیرکننده نیست. برخی منتقدان سوئدی گفته‌اند که چرا جایزه‌ای جهانی باید بار دیگر به نویسنده‌ای از این حوزه برسد؛ درحالی‌که ادبیات زبان‌ها و سنت‌های دیگر هنوز سهم کمتری از این اعتبار دارند.

نویسندگان غربی به سادگی مفاهیم اسطوره‌ای یونانی را به عنوان میراث جهانی دستمایه می‌کنند (پاشنه آشیل، ایکاروس، پاندورا، اسب تروا...) ولی اگر نویسنده‌ای از شخصیت‌ها و روایت‌های شاهنامه، مهابهاراتا، اساطیر ژاپنی، «فنگ‌شن‌ ینی» (حماسه‌ی کهن چینی) یا داستان‌های آفرینش آفریقایی استفاده کند، احتمال بیشتری دارد که اثرش با برچسب‌هایی مانند «فرهنگ بومی»، «ادبیات منطقه‌ای» یا «بازخوانی یک سنت خاص» معرفی شود. یادداشت گذشته را به یاد بیاورید؛ بین سخنان سطحی یک سیاستمدار و انتخابی فرهنگی حتماً فاصله‌ای زیاد وجود دارد ولی گاه یک قصور کوچک در عرصه‌ی فرهنگ بسیار زیان‌بارتر از تقصیر اهل سیاست است و بیشتر به چشم می‌آید چون نابرابری فرهنگی صرفاً به توزیع اعتبار میان نویسندگان مربوط نیست؛ این نابرابری به‌تدریج تعیین می‌کند کدام تمدّن‌ها نماینده‌ی میراث مشترک بشریت تلقی شوند و کدام تمدّن‌ها در جایگاه حاشیه‌ای تاریخ باقی بمانند. سیاستمداران می‌توانند بعدها همین سلسله‌مراتب نمادین را به تقابل‌های سیاسی ترجمه کنند.

صادقانه می‌گویم که -نویسندگان ایرانی و نویسندگان بزرگ درگذشته به کنار- از نادیده‌گرفتن آدونیس، کن شوئه، جویس کرول اوتس، توماس پینچن، ‌مارگارت اتوود و دان دلیلو در چندسال اخیر سر درنمی‌آورم. اگر نوبل -به درستی- در پی جبران نابرابری تاریخی سهم زنان است، چرا -علاوه بر برخی از افرادی که نام بردم و آلیس واکر و الکسیس رایت که به جهان انگلیسی‌زبان تعلّق دارند- النا پونیاتوفسکا، لیودمیلا اولیتسکایا، آرونداتی روی و چیما ماندا نگوزی آدیچی نباید دیده شوند؟

فراموش نکنیم که نام و سابقه‌ی یک جایزه به تنهایی تضمین اعتبار آن نیست. اگر به تدریج یک جایزه به نویسندگان غالباً متوسّط تعلّق بگیرد و تعداد بیشتری از نویسندگان بزرگ بیرون دایره بمانند، ممکن است جایزه‌نگرفتن از آن بر جایزه گرفتن ارجحیّت داشته باشد. فتأمّل.

مرتبط: ایران و نوبل ادبیات

جنگ جهانی تصویرها

2026-10-13T14:41:00.000+03:30

سه‌شنبه ۲۱ مهر ۱۴۰۵

سخنان اخیر روبیو دارای سه بخش مهم درباره‌ی ایران بود: حمله خشایارشا به آتن، بازگشت ریشه‌ی تمدّن غرب به یونان و مرگ‌پرستی روحانیان ایران که فرقه‌ی مرگ‌اند برخلاف «ما». روبیو فقط از جمهوری اسلامی انتقاد نمی‌کند بلکه نزاعی سیاسی در زمان حال را در قاب رویارویی تاریخی یونان و ایران قرار می‌دهد. در این روایت غرب نه فقط وارث تمدّنی بزرگ بلکه وارث منش و اخلاقی خاص است و رقیب امروزی آن نه فقط یک حکومت بلکه نماینده‌ی فرهنگی تصویر می‌شود که درست در نقطه‌ی مقابل آن قرار دارد.

کمی به عقب برگردیم و هیاهوی پیرامون فیلم «اودیسه» را بازببینیم. یک اختلاف سلیقه‌ی هنری به واکنشی عجیب انجامید که ساکنان بخشی از جهان که غربش می‌نامیم درباره‌ی بخشی از هویّت خود نشان دادند. درباره‌ی فیلم «۳۰۰» نیز آیا چنین واکنشی در کار بود یا خیر، افکار عمومی غرب آن را به سادگی پذیرفت؟ فیلم سیصد علاوه بر نادقیق بودن تاریخی نشان‌ داد که اسپارتی‌ها بدن‌هایی آرمانی (و امروزی!)، اراده‌ای ستودنی و فردیّتی قهرمانانه دارند؛ سپاه ایران در برابر غالباً توده‌ای انبوه، غریب، هراس‌آور و فاقد فردیت بودند. همین حساسیّت در بازنمایی رایج تصویر مسیح نیز به چشم نمی‌خورد و گرچه آرام آرام تغییرهایی صورت می‌پذیرد ولی همچنان تصویر غالب مرد بور با چشمان روشن است نه شخصی با ویژگی ساکنان غرب آسیا. (پیتر هگسث هنگام نقل قول از انجیل، بخشهایی از دیالوگ «داستان عامه‌پسند» را خواند؛ تعجّب نمی‌کنم که دانش روبیو از تاریخ، محدود به فیلم ۳۰۰ باشد)

این تفاوت تصویرسازی را در نامگذاری‌ها نیز می‌توان دید. طرف مسلط غالباً خودش را به‌عنوان یک مورد خاص معرفی نمی‌کند؛ خودش را معیار عام می‌گیرد و دیگری را به‌صورت یک مورد محدود و مشخص نام‌گذاری می‌کند. «ادبیات» ظاهراً عام است؛ «ادبیات زنانه» نوعی ادبیات خاص. «فلسفه» می‌تواند بی‌هیچ صفتی به سنتی عمدتاً اروپایی اشاره کند امّا برای سنّت‌های دیگر معمولاً قیدهایی لازم می‌شود: فلسفه‌ی اسلامی، فلسفه‌ی هندی، فلسفه‌ی چینی. «شرق‌شناسی» هم نام یک حوزه مطالعاتی است که شرق را موضوع شناخت قرار می‌دهد؛ اما معادل «غرب‌شناسی» نه همان سابقه نهادی را دارد و نه همان جایگاه را در تقسیم‌بندی دانش.

یک چرخش مهم تاریخی: روبیو از وزیر خارجه‌ی کشور مهاجم به ایران در زمان ما به مدافع تمدّن غرب در گستره‌ی تاریخ تبدیل شده است. شایگان جوان یکی از معقول‌ترین سخنگویان گفتمان نقد استیلای غرب بود که ابتدا با پذیرش دوگانه‌ی شرق و غرب، آن را معکوس کرد و آسیا را در برابر غرب قرار داد. هانتیگتون سپس در سال ۱۹۹۳ می‌گوید سیاست جهانی وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن تمدن‌های غیرغربی دیگر صرفاً موضوع تاریخ نیستند بلکه در شکل‌دادن به تاریخ نیز مشارکت می‌کنند. او می‌نویسد که پس از جنگ سرد مرکز سیاست جهانی به تعامل غرب با تمدن‌های غیرغربی منتقل می‌شود. روایت دفاعی روبیو الزاماً علامت ناتوانی مادی نیست بلکه نشانه‌ی آن است که قدرت غالب دیگر نمی‌تواند خود را صرفاً به‌عنوان گسترش طبیعی نظم مطلوبش معرفّی کند؛ باید نشان دهد چه کسی تهدیدش می‌کند و چرا اقدامش ضروری است.

ایران کجاست؟ هانتیگتون می‌نویسد که ایران از نظر وسعت جمعیّت، موقعیّت جغرافیایی، سنت تاریخی، منابع نفتی و سطح توسعه، شرایطی دارد که می‌تواند آن را به دولت مرکزی تمدّن اسلامی تبدیل کند امّا شیعه‌بودن اکثریت ایرانیان -در جهانی که حدود نود درصد مسلمانانش سنی‌اند- و نیز جایگاه زبان فارسی در مقایسه با عربی، موانعی در برابر این نقش ایجاد می‌کنند. در جایی دیگر رابطه‌ی ایران با اسلام را با رابطه برزیل با آمریکای لاتین مقایسه می‌کند: کشوری که برای رهبری حوزه تمدنی خود ظرفیت‌هایی دارد امّا تفاوت‌های درونی آن حوزه مانع ایفای کامل این نقش است. هانتیگتون ایران را در یک نقشه طبقه‌بندی می‌کند؛ روبیو برای آن در یک داستان نقش تعیین می‌کند.

روبیو در عبارتی تأمّل‌برانگیز می‌گوید یونانیان نه‌تنها تاریخ را شکل دادند، بلکه «خودِ تاریخ را به ما دادند». استدلالش این است که بخش بزرگی از شناخت ما درباره تمدّن‌های باستانی از طریق نوشته‌های مورخّان یونانی به دست ما رسیده است. پس غرب وارث دو امتیاز است: هم تمدّنی که تاریخ را ساخته و هم سنّتی که تاریخ دیگران را ثبت کرده است. روبیو در ادامه می‌گوید که فرهنگ‌های دیگر بیشتر به درون خود نگریسته‌اند و ثبات و گذران زندگی هدف عالی آن‌ها بوده است. این عبارت از نقل‌قول پیشین مهم‌تر است چون برتری فرهنگی غرب را آشکارتر می‌کند. قابل حدس است که اگر روایت ایرانیان از جنگ ترموپیل در دسترس بود تا چه حد با روایت یونانیان تفاوت داشت. فکر می‌کنید رسانه‌های مسلط فعلی غرب کاری متفاوت انجام می‌دهند؟ فقط کافی است جای تاریخ و رسانه را در بند بالا عوض کنید.

روبیو در پی ساختن یک احساس تعلّق مشترک میان آمریکا و اروپا است. برای چنین هدفی «اسلام» دشمن مناسبی نیست؛ بیش از حد گسترده و ناهمگون است، کشورهای مسلمان هم‌پیمان غرب آن را نمی‌پسندند و بسیاری از مسلمانان نیز در جوامع غربی زندگی می‌کنند. «ایران» امکان دیگری فراهم می‌کند: می‌توان یک رقیب سیاسی معاصر را با دشمنی تاریخی ایران و یونان پیوند زد و از آن تصویری روشن‌تر و عاطفی‌تر ساخت. (فراموش نکنیم آتن تا سال ۲۰۲۰ تنها پایتخت اتحادیّه اروپا بود که مسجد رسمی نداشت. مسجد رسمی آتن در نوامبر آن سال، پس از سال‌ها تأخیر اداری و اعتراض‌های سیاسی و اجتماعی افتتاح شد)

بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی می‌گویند خصومت آمریکا با حکومت ایران را نباید با خصومت با مردم ایران یا با خود ایران یکی گرفت. این استدلال روی کاغذ از نظر منطقی کاملاً معقول است: می‌توان با یک نظام سیاسی مخالف بود، اما از استقلال کشور، مردمش و حق تعیین سرنوشت آنان دفاع کرد. مشکل زمانی پدیدار می‌شود که زبان سیاست‌مدار آمریکایی از مرزبندی میان حکومت و جامعه ایران فراتر می‌رود. وقتی روبیو برای توضیح هویت غرب، یونانیان را در برابر سپاه ایران قرار می‌دهد و سپس ایران معاصر را مثال می‌زند، پرسش دیگری پیش می‌آید: چرا برای بیان تقابل امروز باید از آن رویارویی باستانی مدد گرفت؟ اینجا دیگر گفتن «ما فقط با جمهوری اسلامی مشکل داریم» به‌تنهایی کافی نیست. باید روشن شود که منظور از «ما» و «ایران» در این منازعه چیست؛ حکومت، ساختار قدرت، سیاست خارجی، ملت یا جایگاه تاریخی کشور؟ پس سه مسئله را باید از هم جدا کرد: دشمنی با حکومتی، مقابله با یک قدرت منطقه‌ای و رویارویی تمدنی. سخنان روبیو عملا به سوی شقّ سوم حرکت می‌کند. این را کنار سخنان مکرّر ونس درباره خطر مهاجران غیراروپایی و تهدید نابودی تمدنی ترامپ خطاب به ایران بگذاریم به یک دستور زبان فکری مشترک می‌رسیم.

Strait Wide Shut

2026-10-08T23:00:00.000+03:30

حاشیه بر اخبار -۱۱۷ پنجشنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۵

مارکو روبیو: ایران «کنترل کامل» تنگه را از دست داده و رفت‌وآمد نفت تقریباً به سطح پیش از جنگ برگشته است.

داده‌های کپلر: سه‌شنبه فقط هفت کشتی کالایی از تنگه عبور کرده‌اند و انتقال نفت خام به پایین‌ترین حد دوماه اخیر رسیده است.

- تنگه باز است ولی کشتی‌ها خبر ندارند.

کمیسیون پزشکی قرار است ۱۹ مهر ۱۴۰۵ وضعیت بیرانوند را بررسی کند

بیرانوند: به جان دو فرزندم، هیچ‌وقت دنبال معافیت پزشکی نبوده‌ام.

- اخلاق و فوتبال پیش‌کش؛ به جان دو فرزندت رحم کن.

اهتزاز پرچم ایران توسط یمنی‌ها در المخا، نزدیک تنگه‌ی باب‌المندب

- در سیاست هم استعاره از تصریح موثرتر است؛ پرچم ایران لب مرز اسرائیل را که یادتان هست؟

اصغر فرهادی: چه کسی از آمریکایی‌ها خواسته ما را نجات دهند؟

- استفهام انکاری جواب نمی‌دهد اصغر؛ برو تو کار استفهام توبیخی.

نام مهدی تاج و ۵ متهم دیگر در پرونده اختلاس فدراسیون فوتبال

- تاج یک کشو معروف دارد که برای برخی پرونده‌ها مثل سیاهچاله است برای نور. گمانم دنیامالی یک کشو مشابه داشته باشد.

قاضی آمریکایی دستور رسیدگی به پرونده پرویز ثابتی را صادر کرد

- حالا وقت رژه‌ی ساواک‌طلبان در فلوریداست.

ترامپ: نیروی نظامی ایران را نابود کردیم.

ترامپ (دو روز بعد): ایران می‌تواند لس‌آنجلس و سن‌دیگو را نابود کند.

فینیس: می‌ترسم ترامپ کالیفرنیا را بمباران کند و گردن ایران بیندازد.

- نظام حتّی از دشمن هم شانس نیاورد.

پیشین: اقتصاد سیاسی براندازی

جایی پشت دریاها

2026-10-06T00:00:00.000+03:30

سه‌شنبه ۱۴ مهر ۱۴۰۵

پیرامون دریا

کران گسترده تا کجا؟

پرسش ماهی قرمز

در قفس بلوری

میان پرسه‌ها

با گامهای کوچکم چرا

تنها خودم را می‌بینم

و تنها خودم و تنها...

رازی است بی‌گمان اینجا

پدربزرگ و مادربزرگ

هرگز نگفتند برایم داستان نهنگها را

در این اندیشه‌ام که

کجایند، کجا؟

شعر از هاردیک وایدیا

۱۵ مهر، سالزاد سهراب سپهری

جنگ شطرنج و پوکر

2026-10-03T22:30:00.000+03:30

شنبه ۱۱ مهر ۱۴۰۵

زندگی در ایران و تاحدودی در منطقه در حال تعلیق است. نه راهی به پیش است و نه پس. پس از امضای تفاهم‌‌نامه‌ی اسلام‌‌آباد، ایران که خروج از این جنگ را بدون دستاورد نمی‌خواست تلاش کرد تنگه‌‌ی هرمز را به عنوان اهرم فشار جدید خود قرار دهد که این کار به محاصره‌ی دریایی و سپس هوایی ایران انجامید. حالا تنگه و محاصره هم به مشکلات دو طرف از مسئله‌ی هسته‌ای گرفته تا دیگر موارد قبل از جنگ افزوده شده است. دو راه پیش روست:

یک. اختلاف‌نظر ادّعایی درباره‌ی اینکه کدام یک قدم اوّل را بردارند با توجّه به ناامنی در تنگه‌ی هرمز، انتخابات پیش‌رو و گرانی نسبی سوخت در امریکا (ابزار فشار ایران) و محاصره و تحریم ایران (ابزار فشار امریکا) خاتمه یابد و دو طرف بکوشند راهی برای مصالحه بیابند.

دو. امریکا تلاش کند این‌بار با حمله‌ای گسترده و قاطع ایران را به تسلیم وادار کند. «قاطع» از این جهت که با توجّه به کمبود مهمّات پدافندی، ادامه‌دارشدن جنگ می‌تواند باعث خسارت بیشتر مراکز نظامی امریکا شود. برخلاف آنچه ترامپ می‌گوید که «پیروزی» بر ایران به پس از انتخابات موکول شده، ممکن است برای جلوگیری از باخت در انتخابات زودتر دست به کار شود؛ آن‌چنانکه پیش از این نیز این کار را کرده بود.

اگر کمترین عقلانّیتی در هیئت حاکمه‌ی امریکا باشد راه اوّل را برمی‌گزیند ولی روانشناسی ترامپ راه دوم را محتمل‌تر می‌کند. آنچه ممکن است حمله را به تأخیر بیفکند ادّعای تمام‌شدن نفت صادراتی ایران است که طبق انتظار ترامپ و اطرافیانش باید به بحران اقتصادی عمیق‌تری در ایران بینجامد. اگر چنین شود حتّی بدون جنگ هم تحمیل خواسته‌ها بر نظام حاکم ممکن خواهد بود. برخی مقامهای ایران تهدید کرده‌اند که اگر ایران نتواند نفت صادر کند،‌ دیگر کشورهای منطقه هم نخواهند توانست؛ یعنی ایران حملاتی پیش‌دستانه را برای تعمیق بحران انرژی انجام خواهد داد. این کار باز به افروخته‌شدن آتش جنگ خواهد انجامید.

حکایت ترامپ مانند آن دیوانه‌ای است که سنگی در چاه افکند که هزار عاقل هم نتوانستند دربیاورند. روش ایران به قول یک تحلیلگر ژاپنی مانند شطرنج است که هر حرکت با حرکتی کمابیش قابل محاسبه و پیش‌بینی جواب داده می‌شود و استراتژی بازی کمابیش مشخّص است امّا ترامپ پوکرباز است و تلاش می‌کند با اعمال ناگهانی و غافلگیری قمارگونه کار خود را پیش ببرد. تا اینجا ترامپ نبرده و ایران نباخته و پس از این هم عاقبت ماجرا نشان می‌دهد که کدامیک از این دو روش در سیاست بین‌الملل مؤثّرتر است.

کشف مادرانگی

2026-09-25T23:30:00.000+03:30

لحظه‌های سینمایی -۱۳ جمعه ۳ مهر ۱۴۰۵

شخصیّت سیلوی در «داستانهای موازی» ادامه‌ی پرسونای آشنای ایزابل هوپر به عنوان زنی سرد،‌ منزوی و درون‌گراست. هوپر در بیشتر فیلمها تنهاست و همراه دائمی مردی ندارد چه رسد به فرزند. در این فیلم آن‌چنان که پیشتر درباره‌اش نوشتم،‌ نویسنده‌ای گوشه‌گیر، ناکام و در حال تقلّاست. در پایان فیلم امّا لحظه‌ای است که به خاطره‌ی ما از لحظات ناب و جاودان سینما می‌پیوندد.

جوان خلافکار پس از ارتکاب اشتباهات زیاد و طرد از سوی تمام شخصیّتهای فیلم، مغلوب و درهم‌شکسته به خانه‌ی سیلوی برمی‌گردد. اینجا تمام عناوین و صفات اعتباری زن و پسر فرومی‌ریزند. نه زن دیگر صاحبخانه، کارفرما و نویسنده است و نه جوان، دزد، کارگر و نویسنده‌نما. جوان پسر درمانده‌ی جویای مأمنی است که خود را به آغوش زن می‌افکند و ما برای لحظه‌ای بهت‌زدگی را در چهره‌ی سیلوی/ایزابل می‌بینیم. او امری غریب را درون خود کشف می‌کند.

زن همیشه تنها بوده و به نظر نمی‌آید که در گذشته نیز همسر و فرزندی داشته باشد ولی ناباوری کشف احساس گنگ مادرانگی در چهره‌ی او دیده می‌شود. او ابتدا خیلی معمولی جوان را در بر می‌گیرد امّا بعد دستهایش را دور او حلقه می‌کند. فیلم خیلی روی این لحظه‌ی رمانتیک مکث نمی‌کند. از فردا اوضاع عوض می‌شود یعنی لوسی تصمیمش درباره‌ی ترک خانه را عوض می‌کند؛ می‌خواهد بماند و زیر بال‌وپر جوان را بگیرد. مانند بسیاری از لحظات درخشان سینما این تغییر بدون کلام و در سکوت رخ می‌دهد یعنی همان عنصر کم‌یابی که در دیگر دقایق فیلم غایب است.

پیشین: شلوارت را پایین نکش

زیر سقف کوتاه

2026-09-22T20:00:00.000+03:30

سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵

زیر سقف کوتاه

کسی اینجا در سرخی صبح

جرعه‌ای نوشیده است

کسی اینجا بی‌پروا خندیده است

مرگ در کاسه‌ی سر

حشرات موسیقی‌دان

از جایی

با حنجره‌های کوچک غم می‌خوانند

ساز سربازی،‌ نتهای سبک را

در کافه‌ی آزادی می‌چرخاند

صندلی‌های قرمز را

در ایوان بگذارید

باران می‌‌آید*

جواد مجابی (۱۳۱۸ - ۱۴۰۵)

*بخشی از شعر «زیر سقف کوتاه»

همزیستی با مجهولات

2026-09-16T23:30:00.000+03:30

جمله‌های سینمایی -۹۲ چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵

DTF St.Louis 2026

کارآگاه پلیس دسته‌کلیدش را به همکارش نشان می‌دهد:

ببین.. من تو دسته‌کلیدم سه‌تا کلید ناشناس دارم. کلیدای قدیمی. نمی‌دونم چه‌کار می‌کنن ولی بازم نگهشون داشتم چون زمانی قفل جایی رو باهاشون باز می‌کردم. خوب اگه قرار باشه اون رو دوباره باز کنم چی؟ ناشناس‌ها بخشی از دسته‌کلیدن. مجهولات بخشی از زندگی‌ان.

Undoing 2020

جاناتان فریزر (هیو گرانت): فرزندپروری در دوران مدرن در این خلاصه میشه که تا زمانی که بتونیم بچه‌ها رو از واقعیّت دور نگه داریم تا وقتی بالاخره وارد دنیای واقعی شدن نتونن با اون کنار بیان و به خودشون صدمه بزنن.

Sirens 2025

گوین به کیکی: تو خواهر نداری،‌ نه؟ خواهرا به هم تیکه می‌اندازن و همدیگه رو تیکه پاره می‌کنن ولی هیچ‌کس تو رو مثل خواهرت نمیشناسه و بیشتر از اون دوست نداره.

Just Play Dead 2026

پدربزرگم می‌گفت، سرما می‌خوری، دکتر می‌ری، هر کاری که دکتر می‌گه انجام می‌دهی، بعدش دو هفته طول می‌کشه تا خوب بشی ولی اگه هیچ کاری نکنی ۱۴ روز طول می‌کشه.

DTF St.Louis 2026

مدرن لاو (نام مستعار پیتر سارسگارد):

هیچ کس نرمال نیست. مردم فقط از اون طرف خیابون اینجور به نظر میان.

پیشین: کاشفان فروتن دوزخ