IM`s blog

Sənaye inqilabları və Azərbaycan

2017-11-30T13:39:00.002+04:00

XXI əsrdə əmək bazarında, texnoloji inkişafda, sənayedə yeni trendlərin meydana çıxması və ilk dəfə olaraq bir “sənaye inqilabının” (sənaye 4.0) öncədən qeyd edilərək həyata keçirilməsi vəziyyətin mürəkkəbliyindən xəbər verir. Bəs, Azərbaycan bu inkişafın harasındadır? Bu suala ən sonda cavab verəcəyik.

Öncə ilk 3 sənaye inqilabını analiz edək:

I. Dünyada Neolit inqilabı eradan əvvəl XI – X -cu minillikdə ibtidai insanların ilk dəfə oturaq həyata keçərək buğda və digər bitkiləri əkməyə, heyvanları əhilləşdirməyə başlaması ilə baş verdi. Yəni “insanın istehlakçı mövqeyindən həm də istehsalçı mövqeyinə keçməsi” çox böyük iqtisadi inqilab idi. Bir zamanlar Assuriya, Şumer, Bibliya sivilizasiyalarının yarandığı “Bərəkətli Hilal”da^[i]baş verən kənd təsərrüfatındakı yeniliklərin təsiri Azərbaycanda bir qədər gec VII – VI minillikdə baş verdi. Bu yeniliyin Qafqaza bir qədər gec çatmasının səbəbi isə əlaqələrin zəif olması idi.

Map of the world showing approximate centers of origin of agriculture and its spread in prehistory: the Fertile Crescent (11,000 BP), the Yangtze and Yellow River basins (9,000 BP) and the New Guinea Highlands (9,000–6,000 BP), Central Mexico (5,000–4,000 BP), Northern South America (5,000–4,000 BP), sub-Saharan Africa (5,000–4,000 BP, exact location unknown), eastern North America (4,000–3,000 BP)[ii]

II. Elektrik istehsalının təməl prinsipləri 1820 –ci illərin sonu 1830-cu illərin əvvəllərində Faradey tərəfindən kəşf olunmasına baxmayaraq, istehsal sahələrinə 1870-ci ildən başlayaraq tətbiq olunmağa başladı. Dinamo ilə hidravlik turbinin kommersiya məqsədli istehsalı və elektrik enerjisinin mexaniki istehsalı İkinci Sənaye inqilabını [iii] başlatdı. Azərbaycanda isə elektrik enerjisinin sənayeyə tətbiqi 1898-ci ildə olmuşdur. Məlumdur ki, son 2 – 3 əsr Azərbaycan sənayesinin əsas aparıcı gücü neft sənayesi olmuşdur. Elektrik də ilk dəfə neft sənayesinə tətbiq edilmişdir. “1902-ci ilin martında istismara buraxılan Belqorod elektrik stansiyasında «Zulcer» firmasının hər birinin 1000 l.s gücü olan dörd buxar maşım, «Lezner» firmasının 2000 l.s. gücü olan buxar maşını, AEQ firmasının 6000 v gərginlikli generatoru quraşdırıldı. Bibi-Heybət elektrik stansiyasında «Simens - Qalske» firmasının 500 l.s. gücündə olan iki buxar maşını qoyuldu. Belqorod və Bibi - Heybət elektrik stansiyaları o dövr üçün Rusiyada ən böyük stansiyalar idi. 1914-cü ildə Bibi - Heybət və Belqorod stansiyalan arasında əlaqə yaradıldı. Bu tarixi Azərbaycanda elektrik sisteminin yaranması tarixi hesab etmək olar. 1915-1917-ci illərdə Bibi - Heybət stansiyası Rusiyada ən böyük və Avropada ən faydalı stansiyaya çevrildi. 1915-ci ildə bu iki elektrik stansiyasının ümumi gücü 47000 kvt-a çatdırıldı.”[iv]
Avropa ilə Azərbaycanda elektrik enerjisinin sənayeyə tətbiq edilməsi arasındakı fərq təxminən 30-40 ildir.
Dünyada ən çox istinad edilən 10 iqtisadçıdan biri olan Daron Acemoğlu “Why Nations Fail” [v]kitabında Çar mütləqiyyətinin sənayeləşmədən geri qalması səbəbini belə izah edir:
“Sanayi Devrimi’nin yayılmasıyla aristokratlar yalnızca ekonomik bakımdan değil siyasal bakımdan da kaybedenler olma riskiyle yüz yüze geldiler; çünkü siyasal güçlerini de kaybetmeye başlamışlardı. Ekonomik ve siyasal güçlerinin tehlikeye girmesiyle bu elitler sıklıkla sanayileşmeye karşı zorlu bir muhalefet oluşturdular. Mutlakiyetçi monarşilerin ve aristokratların kaybedecek çok daha fazla şeye sahip olduğu AvusturyaMacaristan ve Rusya imparatorluklarında ise sanayileşme engellendi. Bunun sonucunda, Avusturya-Macaristan ve Rusya ekonomilerinin hızı kesildi. 19. yüzyılda büyük bir ekonomik büyüme gösteren diğer Avrupa ülkelerinin gerisinde kaldılar.”
Göründüyü kimi sənayedəki ləngimələrin əsas səbəbi Rusiya imperiyasının elit təbəqəsinin buna dirənməsi idi. Nəticə etibarilə bu dirəniş imperiyanın ucqarlarındakı müstəmləkələrə də təsir edirdi.

III. 1970-ci ildən başlayaraq məhsulların avtomatlaşdırılması ilə Üçüncü sənaye inqilabı[vi][vii] baş verdi. Avtomatlaşdırma istehsalın daha çox insansızlaşdırması kimi qəbul olunur və insan xətalarını da optimallaşdırır. Beləliklə 1970-lərdən indiyə kimi davam edən yeni sənaye inqilabı başlamış oldu. Bu müddət ərzində bilgisayarlardan istifadə, smartfonların, internetin geniş yayılması istehsala böyük təsir etdi. Sənayenin qloballaşması da bu dövrdən başladı. Sənaye 3.0 [viii]insan əməyindən az istifadə edilməsi və istehsalın avtomatlaşdırılması olaraq qəbul edilir.
Azərbaycanda istehsalın avtomatlaşdırılması, iri fabrik, zavodların bu mərhələyə keçməsi müstəqillikdən sonra xarici şirkətlərin ölkəyə daxil olması ilə əlaqədar olmuşdur. Avtomatlaşdırma ilk vaxtlar daha çox neft sənayesi ilə bağlı idi. Ancaq zaman-zaman təkcə neft sənayesi ilə məhdudlaşmadı, metalurgiya, kimya və azda olsa, digər sənaye sahələrini də əhatə etdi. İri sənaye sahələri istisna olmaqla aqrar sənaye, yüngül sənaye, yeyinti sənaye sahələri hələ də keçid mərhələsindədirlər. Bu “sənaye inqilabının” ən böyük özəlliklərindən biri isə qeyd etdiyimiz kimi istehsalın insansızlaşdırılmasıdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu sahələrin insansızlaşdırılıb, optimallaşdırmaq əmək bazarında böyük işsizlik ordusu yaranacaq ki, bu da iqtisadiyyatda böhrana səbəb olacaq. Ona görə də, hələ uzun müddət bu tendensiya davam edəcək və istehsalın avtomatlaşdırılması prosesi ləngdə olsa, davam edəcək.

Lütfi Zadənin [ix][x]qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi 3-cü və 4-cü sənaye inqilablarına təsiri danılmaz dərəcədir. İstehsalın avtomatlaşdırılması, robotlarda süni zəkanın inkişaf etdirilməsi nəzəriyyənin praktikaya keçirilmiş halı desək, yanılmarıq.

Ümumi olaraq Azərbaycan sənayesi 2.0 ilə 3.0 arasında bir yerdə olduğu qəbul edilir.

IV. İlk üç sənaye inqilabından fərqli olaraq dördüncüyə sonradan çatmaq çox çətin olacaq. Əvvəlkilərərin yenilikləri 40-50 il sonra bizə gəlib çatsa da, dördüncünün çatmasının finans dəyəri bizim üçün çox böyük olacaq. Sənaye 4.0-da yəni, istehsalın robotlaşdırılmasında iki məsələ var:
1) Sənaye 4.0-a lazım olan robotları istehsal etmək
2) Bu robotları başqa ölkələrdən alıb, istehsalı bu robotlarla etmək

Robot istehsal edə bilməyəcəyimizə görə bizim üçün ikinci bənd önəmlidir. Yəni biz robotları, digital maşınları ABŞ, Çin, Cənubi Koreyadan alıb, istehsal müəssisələrinə yerləşdirəcəyik. Sonra robotların əməliyyat sistemlərini, proqram təminatlarını da satın alacağıq, bu proqramlarla onları işlədib, məhsul istehsal edəcək və satacağıq. Əlbəttə burda qazanan robotu istehsal edən, proqramı yazanlar olacaq. Bu “sənaye 4.0-ı” daha aydın başa düşmək üçün sadəcə bir nümunə idi.

Bəs, nə etməliyik?

- Burda iki yoldan birini seçməliyik: inqilab (şokterapiya) və təkamül. Birinci üsuldan keçən əsrdə Avropa ölkələrində istifadə olunub, risk səviyyəsi çox yüksəkdir. İkinci üsulun tətbiqi isə çox uzun çəkir. Fikrimizcə, birinci üsul nə qədər çox riskli olsa da, ikinci üsuldan daha faydalıdır. Çünki rəqabət qabiliyyətli iqtisadiyyat formalaşdırmaq istəyiriksə, bəzi riskləri də almalıyıq. Sonradan “industry 4.0”-[xi]a keçmiş ölkələrin nə sürətinə çata biləcəyik, nə də onlarla rəqabət apara biləcəyik.

- Orta məktəblərdə və Ali məktəblərdə bu istiqamətdə təşviqedici proqramlar edib, yeniliklərə hazırlamalıyıq. Universitetlərin sənaye parklarında tələbələrin istifadəsində laboratoriyalar qurmaq, quracaqları startappları dəstəkləmək.

- Yeni yaradılan sənaye məhəllələri, sənaye parklarını tam yeni sistemlə təchiz etməklə də prosesdən geri qalmamağa çalışmaq.

Azərbaycan 4-cü sənaye inqilabına sovet təfəkküründən çıxaraq keçid edəcəyinə inanırıq.

[i] https://en.wikipedia.org/wiki/Fertile_Crescent

[ii] http://science.sciencemag.org/content/300/5619/597

[iii] https://en.wikipedia.org/wiki/Electricity_generation

[iv] https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycanda_energetikan%C4%B1n_yaranma_tarixi

[v] https://ekitabevim.wordpress.com/2016/08/03/daron-acemoglu-james-robinson-uluslarin-dususu-epub/

[vi] http://www.worldfinancialreview.com/?p=2271

[vii] http://www.economist.com/node/21553017

[viii] http://ibrahimmemmedli.blogspot.com/2017/08/snaye-40.html

[ix] https://az.wikipedia.org/wiki/L%C3%BCtfi_Zad%C9%99#F.C9.99aliyy.C9.99ti

[x] https://www.nytimes.com/2017/09/11/science/lotfi-zadeh-father-of-mathematical-fuzzy-logic-dies-at-96.html

[xi] http://www.endustri40.com/

Sənaye 4.0

2017-08-15T00:29:00.001+04:00

İnqilab və sənaye istehsalında inqilab

İnqilab (ər. "çevriliş", "dəyişiklik"; lat. "revolutio" - "çevriliş", "dəyişiklik") — təbiətdə, cəmiyyətdə, təfəkkürdə əvvəlkinə nisbətən radikal, köklü, keyfiyyət dəyişiklikli keçid.

İnqilab inkişafdakı keyfiyyət dəyişikliyidir. Bir qayda olaraq islahatların ya keçirilmədiyi və ya az keçirildiyi həlqələrdə baş verir.

İnqilablar bütün sahələrdə ola bilər, məsələn, sosyal, mədəni, iqtisadi və s. Biz bu yazımızda sənaye inqilabları haqqında danışacağıq.

İstehsal sahəsində biri kənd təsərrüfatı (neolit inqilabı) digər üçü isə sənaye olmaqla 4 böyük inqilab olub. Ardıcıllıqla bunlara baxaq:

Neolit inqilabı

İnsanlar eradan əvvəl X minilliyə qədər, yəni neolit dövrünə qədər daha çox ovçuluqla məşğul olur, sürü şəklində köçəri həyat sürürdülər. İstehsal etdikləri yalnızca heyvan öldürməyə və özlərini müdafiə üçün daşdan hazırlanmış silahlar və üşüməmək üçün ovladıqları heyvanların dərisindən hazırlanmış paltarlardı. Bütün bunları nəzərə alsaq insanlar yalnız istehlakçı idilər. Ancaq eradan əvvəl X minillikdə ibtidai insanlar ilk dəfə oturaq həyata keçərək buğda və digər bitkiləri əkməyə, heyvanları əhilləşdirməyə başladılar. İnsanın istehlakçı mövqeyindən həm də istehsalçı mövqeyinə keçməyi çox böyük iqtisadi inqilabdır.

Birinci sənaye inqilabı və ya Sənaye 1.0

1712-ci ildə buxar maşının kəşfi istehsal sahələrində yeni bir səhifənin açılmasına səbəb oldu. Bu yeni kəşf ilə buxar maşını sənayenin bir çox sahələrində dəyişikliklərə yol açdı. Tekstil sənayesində başlayan bu dəyişim, başda kimya sənayesi olmaqla, digər sahələrə də yayıldı. Dəmiryolu şəbəkəsinin inkişafı, bu inqilabın da inkişafına şərait yaratdı. Sənaye 1.0 istehsalın mexanikləşməsi və əldə edilən məhsulların dəmiryolu şəbəkəsi ilə istehlak rayonlarına daşınması olaraq qəbul edilir.

İkinci sənaye inqilabı və ya Sənaye 2.0

İkinci sənaye inqilabı istehsal sahələrində elektrikdən istifadə olunmağa başlanması ilə ortaya çıxıb. Elektrikdən ilk dəfə istifadə ABŞ-da heyvan kəsimində istifadə olunub, lakin kompleks şəkildə Ford Motor Fabriklərində ardıcıl (seriyalı) istehsal xətləri ilə oldu. Ford Motor fabriklərinin avtomobil istehsalında tətbiq etdiyi bu sistem istehsalın həcminin böyüdülməsinə , maya dəyərinin və məhsulun qiymətinin ucuzlaşmasına səbəb oldu. Bu inqilabın yaratdığı iqtisadi səmərəliliyin artmasında avtomobil yolları şəbəkəsinin böyüməsi önəmli rol oynadı. Sənaye 2.0 istehsalın mexanikləşdirilərək seriyalı istehsala keçilməsi və istehsal olunan məhsulların dəmiryolu ilə həm də magistral yollarla istehlak royanlarına çatdırılması olaraq qəbul edilir.

Üçüncü sənaye inqilabı və ya Sənaye 3.0

1970-ci illərdə istehsal olunan məhsulların avtomatlaşması yeni bir dönəmdən xəbər verirdi. Avtomatlaşdırma istehsalın daha çox insansızlaşdırması kimi qəbul olunur və insan xətalarını da optimallaşdırır.Beləliklə 1970-lərdən indiyə kimi davam edən yeni sənaye inqilabı başlamış oldu. Bu müddət ərzində bilgisayarlardan istifadə, smartfonların, internetin geniş yayılması istehsala böyük təsir etdi. Sənayenin qloballaşması da bu dövrdən başladı. Sənaye 3.0 insan əməyindən az istifadə edilməsi və istehsalın avtomatlaşdırılması olaraq qəbul edilir.

Bura qədər saydığımız inqilabların iki əsas özəlliyi var:

1. İnqilablar arasındakı məsafələr qısalır. Neolit inqilabı ilə ilk sənaye inqilabı arasından təxminən on iki min il (12000) vaxt keçdi. Sənaye 1.0 ilə 2.0 arasındakı vaxt təxminən 80 il, Sənaye 2.0 ilə 3.0 arasında 120 il, Sənaye 3.0 ilə 4.0 arasında cəmi 70 ildir.

2. İnsan əməyinə ehtiyac azaldı. Hər bir sənaye inqilabı istehsal sahələrində bir öncəki istehsal sahəsinə görə insan əməyinə olan ehtiyacın daha da azalmasına gətirib çıxardı.

Yeni bir sənaye inqilabı: Sənaye 4.0

Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması ən çox iki sahədə özünü göstərdi:

1. Kapital axınlarının sərbəstləşməsi

2. İstehsalın yer dəyişdirə bilməsi

Birincinin nəticəsi olaraq kapitalın ən çox pul qazanıla biləcək sahələrə və yerlərə getməyə başladı. İkincinin nəticəsi olaraq da istehsal ucuz işçi qüvvəsi olan yerlərə yönəldi. İstehsalın ən ucuz edilə biləcəyi yerlər, ucuz əmək və aşağı vergi ( və ya vergi güzəştləri) başda Çin olmaqla Uzaq Şərq ölkələri idi. 1980-ci illərdən başlayaraq ABŞ və Avropa kapitalı istehsal mərkəzlərini bu ölkələrdə yerləşdirdilər. Çin və digər Uzaq Şərq ölkələri bir müddət amerikalı və avropalı firmaların istehsal mərkəzləri oldu və hələ də belə davam edir. Artıq bir müddət sonra bu ölkələr həmin məhsulları özləri də istehsal etməyə başladılar. Çin və digər Uzaq Şərq ölkələri yavaş-yavaş başqaları üçün istehsal etməkdən çıxıb, öz markaları altında istehsala başladılar. Bu gün yalnızca Çin mallarını satan çox sayda internet satış saytları var.

Aşağıdakı tablo 2006 – 2011-ci illər arasında sənaye məhsullarının satış gəlirlərindəki fərqi göstərir (mlrd USD, qaynaq: Ali Rza Ersoy: On the Way to Industry 4.0, March 2016)

Ölkə	2006	2011	Fərq (%)
Avro bölgəsi	550	620	13
ABŞ	280	280	0
Almaniya	190	220	16
Rusiya	10	15	50
Çin	170	580	241

Tablo bizə Çinin sənaye məhsulu istehsalındakı sürətli inkişafını göstərir. Alman höküməti Şərqin Qərbi keçdiyini və aranın sürətlə açılmaqda olduğunu görərək 2011-ci ilə Hannover sərgisində Sənaye 4.0-ı gündəmə gətirdi.

Sənaye 4.0 ,əsasən, emal sənayesində bilgisayarlaşmanın ən üst səviyyəyə çıxarılması və dolayısı ilə istehsalın yüksək texnologiya ilə təchiz etməyi hədəfləyir. Burada üç təməl məqsəd var:

1. İstehsalda insan əməyinin ən aza endirilməsi və yolla istehsaldakı xətaları aradan qaldırmaq

2. İstehsalda çeviklik və bu yolla istehlakçıya xüsusi məhsul istehsal etmək imkanı yaratmaq

3. İstehsalın sürətləndirilməsi

Bu məqsədlərə çatıldığında Çin və Uzaq Şərq ölkələrinin ucuz əməklə əldə etdikləri rəqabət üstünlüyü aradan qalxacaq. İstehsalçı ilə istehlakçı razılaşması daha sadə və rahat olacaq.

Almanlar tərəfindən ortaya atılmış olsa da, bu gün ABŞ və digər Avropa ölkələri Sənaye 4.0 üstündə ciddi iş aparırlar.

Növbəti yazımız: “Sənaye inqilabları və Azərbaycan”

Kütlə nəyə inanır?

2017-03-24T00:01:00.000+04:00

Böyük biznesi olan şəxslər hər zaman çalışırlar ki, diqqət mərkəzində olsunlar. Diqqət mərkəzində olmaq öz PR-nı (ictimaiyyətlə əlaqəni) aparmaq üçün əvəz olunmaz vasitədir. Durmadan insanlara şirkətin bazara çıxardığı məhsul haqqında məlumat verilir, onların fikri öyrənilir və daimi müştəriləri vasitəsilə bazarı daha da genişləndirirlər. Bazarda müsbət fikir yaratmağın əsas yolu isə yüksək keyfiyyətli məhsuldur. Məhsul keyfiyyətli olduğu təqdirdə sadiq müştərilər pulsuz reklamını aparır. Lakin siz müsbət rəy formalaşdırmağa çalışıb, ancaq keyfiyyətsiz məhsul istehsal etsəniz bir müddətdən sonra bu şirkətin imicinə ziyan verəcək.

Bu günlərdə Unibank və Ali&Nino-ya qarşı aparılan kompaniyalar məqsədlərinə demək olar ki, çatdı. Belə fəaliyyətlərə həm də "qara PR" deyilir və kimin başlatdığı isə bilinmir. Bu rəqib şirkət də ola bilər, bir müştəri də ola bilər . Bu hadisələrin rəqib tərəfindən atılma ehtimalını təsəvvür etmək çətindir. Çünki bank sektoruna baxsaq qara pr-ı aparılacaq daha böyük banklar var. Əgər bu hadisələr 2-3 il öncə baş versə idi, bu ehtimal haqqında fikirləşmək olardı. Həmçinin Ali&Nino da. Ehtimal qalır xidmətdən məmnun qalmayan müştəri. Sosial şəbəkələrin verdiyi üstünlükdən biri də odur ki, şirkətlər müştərilərinə daha yaxın olmaq və həmçinin reklamlarını aparmaq üçün rəsmi səhifələr açırlar. Rəsmi səhifələrdə müştərilərin bütün sualları cavablandırılır və artıq bu profillər bir növ "şirkətin üzü" olurlar. Xidmətdən yararlanıb məmnun qalan və qalmayan müştərilən xal verir və reytinq formalaşır. Bu gün Unibanka 1* verənlərin sayının çox olması rəsmi səhifənin reytinqinin 2-yə qədər geriləməsinə səbəb olmuşdu. Baxmayaraq ki, bu şəxslərin bir çoxu niyə 1* xal vermələrinin səbəbini heç bilmirdi. Əsas məsələ nə idi? 2016-cı ildə bankın şəhid anası məhkəməyə verməsi idi. Unibank kommersiya şirkətidir. Hər kəs qanun qarşısında bərabərdir deyirik. Lakin iş icra etməyə gəldikdə etmirik. Təbii ki, bütün dünyada da sosial məsuliyyət və dəyərlərə verilən qiymət yolu olmalıdır. Unibankın da bir şəhid ailəsini 1000 manata görə məhkəməyə verməsi ictimai qınaqla qarşılanmışdı. Bundan sonra bankdan açıqlama gəlmiş və borc bağışlanmışdı. Bu hadisənin hər dəfə qabardılması və şirkətə ziyan vurulması etik deyil. Lakin biraz araşdırsanız o 1* xalı verməyə haqlı səbəbləriniz ola bilər..

Ali&Nino-da isə "kütlə psixologiyasını" aydın şəkildə görmək olardı. Bu iki hadisədən çıxarılacaq dərslər var. Şirkətər "kütlə psixologiyası" stereotipini qırmaq üçün müştərilərinə qarşı dürüst olmalılar. Cəmiyyətə qarşı sosial məsuliyyətlərini unutmamalı və yerinə yetirməlidirlər. Bu iki şirkətin timsalında bütün şirkətlərə bir siqnal idi. Ona görə də ya kütləni inandırın ya da başqaları sizə qarşı inandıracaqlar.

25 il - əsrin dördə biri

2017-02-23T01:40:00.000+04:00

Keçən günlərdən birində facebookda bir video paylaşmışdı adını xatırlamadığım internet kanalı. Jurnalist qarşısına çıxana “26 fevral nə günüdür?” sualı verirdi. Bəziləri cavab verməkdən qaçır, kimisə harasa tələsir, ancaq yenə də cavab verir və yoluna davam edir, bir qrup isə bu gün haqqında heç məlumatı yoxdur. Birinci, ikinci qrupları başa düşmək olar ən azından, ancaq üçüncü qrupu başa düşməkdə çətinlik çəkirəm. Hələ bu şəxs orta məktəbdə oxuyursa. 25 il bir əsrin ¼ hissəsidir və yetərincə uzun bir zamandır. Dövlət səviyyəsində hər il qeyd olunur, televiziyalarda, radiolarda və bütün sosial medialarda bu haqda mümkün deyil ki, məlumat olmasın. Və indiki dövrdə hər hansı bir sosial mediada hesabı olmayan şəxs yoxdur. Bir məsələyə diqqət çəkim: orta məktəbdə gedir (həmin gün bu haqda məlumat verilir), getmirsə, televiziyaya baxır,baxmırsa, radio, o da olmasa, sosial media, o da olmasa, həmin gün saat 12:00-də bütün ölkədə 1 dəqiqəlik sükut olur, maşınlar siqnal verir və s. Yəni bu gün haqqında məlumatı olmayan şəxs böyük ehtimal Azərbaycanda yaşamır.

Niyə bu gün haqqında bilməlidir? Ən azından bir vətəndaş borcu olaraq bilməlidir. Siz bir yəhudidən Holokost (holocaust) haqqında soruşsanız o sizə tam detaylı şəkildə cavab verəcək. Ya 26 fevral Holokost qədər yoxdur, ya da bu sualı verənin yaxınının başına belə hadisə gəlməyib.

Bir imtahan sualı vardı. Sualda “26 fevralı rəsmən tanımayan ölkəni seçin” deyirdi. Variantlarda Türkiyə var idi. Elə başdan bu variantı ələyib, okeanın o tərəfində Latın Amerikası ölkəsini seçdim. Düzgün cavabın Türkiyə olduğunu gördüyümdə açığı çox təsüfləndim. Sonradan yuxarıda qeyd etdiyim o videoya baxdıqdan sonra hiss etdim ki, boşuna təsüflənmişəm. 86.6 min km² 20%-i işğalda yerdə qaldı 69.3 min km². 69.3 min km²-də bu haqda hələdə məlumatsız olan varsa, Qabonun əhalisi bilsə nə fayda?

İOÖ-lər üçün elektron ticarət nə deməkdir?

2017-02-07T19:35:00.000+04:00

ETT-nin sürətlənməsi, texnologiyanın 90-cı illərdən sonrakı sıçrayışı iqtisadiyyatın istiqamətinin dəyişməsi ilə nəticələndi. Elektronlaşmanın dövlət oqanlarında və özəl sahələrdə artması özü ilə birlikdə bəzi problemlər gətirdi. Elektronlaşmanın üstünlüyü danılmaz dərəcədə çoxdur, ancaq güvənlik problemlərinin olmasını da düşünməmək olmaz.

İOÖ-lər üçün elektron ticarətin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, uyğun rəqabət ortamına qarşı əngəllərin azaldılması və ya aradan qaldırılması üçün uyğun bir vasitə olması ilə bərabər, hər bir ölkə iqtisadiyyatı üçün vazkeçilməz olan kiçik və orta biznes sahələrin dəstəklənməsi baxımından böyük imkanlar yaratmaqdadır. E-ticarət, hər şeydən əvvəl şirkətlərin "bazara yaxın olma" avantajını yox edib, əvəzində daha çox avantaj yaratmışdır.

E-ticarətin İOÖ-lər üçün faydalarını iki cəhətdən incələmək mümkündür. Bunlardan birincisi şirkətlər, ikincisi isə hökümətlər baxımındandır. Əslində bunlar sadəcə İOÖ-lər üçün deyil bütün ölkələr üçün keçərlidir. Ancaq bir fərq var: e-ticarətin inkişafını dəstəkləyən bir İOÖ-də bu inkişaf ilə birlikdə həm şirkətlər, həm də ümumi iqtisadiyyat baxımından yeni, daha səmərəli iqtisadi qaydalar qəbul edilə biləcəyi təsəvvür edildikdə, İOÖ-lərin e-ticarətdən əldə edəcəkləri faydaların İEÖ-lərə nisbətən daha böyük olacağı qənaətinə gələ bilərik. Bu fikri biraz daha açaq: İEÖ-lərdə "oturuşmuş" bir sistem var. Kiçik və orta biznes üçün lazımı dəstək, mükəmməl şərait olsa da, illər keçdikcə boşluqlar yarnır. Bu istər siyasi sistemin dəyişməsi, istərsə də, iqtisadi və s ola bilər. İOÖ-lərin hədəfi İEÖ-lərin səviyyəsinə çatmaq, hazırkı iqtisadiyyatlarındakı boşluqları doldurmaqdır. İEÖ-lərin iqtisadiyyatları "doymuş" iqtisadiyyatlardır, ancaq İOÖ-lərin iqtisadiyyatları isə hələ "ac"dırlar. Ona görə də "ac iqtisadiyyatda" e-ticarət daha çox fayda gətirə bilər.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf təşkilatının (OECD) e-ticarət haqqında araşdırması:

rəqabəti artırır
maya dəyərini aşağı salır
qiymətləri aşağı salır
istehlakçı baxımından çeşidlilik artır
3 və 4 -cü bənddəki faktorlar ilə bazar gücünün istehlakçıya keçməsi ilə nəticələnməkdədir
günlük yaşamı daha rahatlaşdırır, 7/24 prinsipi ilə davamlı ticarət və alış-veriş imkanı yaratmaqdadır.
7/24 prinsipi ilə açıq olan mağazalar, əlaqələndiricilərin də funksiya dəyişdirməsi ilə məhsulun qiymətinin 1/10 səviyyəsində ucuzlaşdırır
e-ticarət ilə zamanın nisbi önəmi dəyişir, bazara coğrafi yaxın olmanın önəmi azalır
firma tədarük/zincir idarəçiliyində düzənli bir planlama ilə məsrəfləri aşağı salır (ABŞ bu mövzuda 15-20% qənaət edir)

“Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişikliklər edilməsi haqqında” 16 dekabr 2016-cı il tarixli qanuna əsasən, Vergi Məcəlləsində edilmiş bir sıra dəyişikliklər çərçivəsində elektron ticarət sahəsi də vergiyə cəlb edilib. Bu dəyişikliyin edilməsinin səbəbi məlumdur. E-ticarətin faydalarından tam həcmi istifadə etməkdənsə, əksini - qısa müddət ərzində büdcəni doldurmağı düşünürük.

Yapay Zəka insan əməyindən istifadəni məhdudlaşdırır

2017-01-11T17:26:00.003+04:00

1- “..yuksek texnologiya gelsin 20 nefer iwlesin sora ama 2 min nefer tek xammal istehsal edib satirdisa 20 nefer eliyecek yerde qalan adamlar burdaki diger sahelerin inkiwafinda xeyirli olacag yeni parca zavodlari meselen ve yaxudda mawinlarin robotlarin temiri usteger bu firmalarin verdiyi vergiler regionda diger infrastruktura tesir ederek diger yerlerinde ibtidai icma istehsali yox muasir istehsala kececek..”

Məsələn, ehtiyyatına görə dünyada Çindən sonra ikinci olan Zəylik alunit yatağı var. Aluminium oksiddən tutmuş sulfat turşusu, kalium gübrəsi emal olunur. 1960-1970-ci illərdə bu bu mədənlərdə təxminən 1000 – 2000 –dən çox işçi, fəhlə çalışırdı. İndi baxsan orda maksimum 100 işçisi var və əvvəlkindən daha keyfiyyətli məhsul istehsal edir, tullantıları yenidən emal edir, əlavə olaraq əvvəl xammaldan 4-5 məhsul alınırdısa, indi bunun sayı 8-9-a çatıb, tam salaşdıra bilirlər.

Hansının daha faydalı olmasını hesablayaq: 2000 nəfərə aylıq 300 manat əmək haqqı fikirləşsək toplam 600 000 manat edəcək İllik 7.200.000 manat. Texnolgiya cəlb etsək: ortalama qiymət 10 000 manat olsa 5-ədəd bu texnikadan alsaq 50 000 manat edir. Maşınların, avadanlıqların illik amortizasiya xərcləri 25% -ə qədər hesablanır. Bu da edir 12.500 manat. Burda 20 nəfərin də əmək haqqı var idi bu da edir 72000.

İllik:

İnsan əməyi: 7.200.000 manat

Texnologiya: 134.500 manat (texnikanın alınma xərcin+amortizasiya xərci + əmək haqqı)

Bu məsələnin nəzərdə tutulan faydalı və ya səmərəli olması baxımından izahı.

18000 nəfər işçi harda işləyəcək bəs? 20 nəfər işçi həm daşıma, həm nəzarət, həm də digər işləri yerinə yetirir. Yəni yüksək texnika və texnologiya cəlb edəndə əlavə iş yerləri açılmır, əksinə insan əməyindən istifadəni minimuma endirir.

Gələk mədənlərdəki iş qəzalarına: Son bir aya baxsaq Xəzərdə neft sənayesində işləyən neçə işçi həyatını itirib? 15-ə yaxın bir rəqəm xatırlayıram. Hələ bu təkcə Azərbaycan sektorunda baş verən qəza hallarıdı. 2 il öncə Türkiyədə,Somada bir mədəndəki qəzada 300 nəfər həyatını itirmişdi.

Şirkətlər belə qəzalardan, təhlükələrdən sığortalanmaq üçün yapay zəkanın imkanlarından istifadə etməyə çalışırlar, çalışacaqlar da. İşçiyə sadəcə nəzarət etmək düşəcək bir müddət, sonrasında isə buna da ehtiyac qalmayacaq. Nəzarət etməyə 100 nəfərə ehtiyac yoxdu ki, 10 nəfər olsa, bəs edir.

Emal sənayesində zavodların sayının artması iş yerlərinin sayının artması mənasına gələ bilməz.

2- “..biirincisi bu sehvdiki butun firmalar senin kimi keyfiyetli mehsul istehsal edecek. eger etse bele firmalar daim inkiwaf edir en innovativi en keyfiyetli mehsul ve bazarda soz sahibi olur manapolya demirem ) 2 ci bir wey boyuk zavodlar yene deyrem etrafinda xirda zavodlara da yol verir yeni hami bazarda senin istehsal elediyini elemir sen pampig parca istehsal eliyessense yaninda biri pampig yagi zavodu acar cunki bazara yeni wirketler de girmeyi tamam bawqa movzudu..”

Tələb – təklif məsələsi. Dünən də qeyd etdiyim kimi bazar iqtisadiyyaının 4 şərti var: tələb, təklif, qiymət, rəqabət. Bunların hamısı bir-birilə əlaqəlidir. Biri olmazsa, olmaz, gərək hamısı olsun. Yapay zəkadan danışırıqsa, deyərdim ki, ilk qeyd edəcəyimiz ölkə Çindir. Ondan sonra ABŞ, Yaponiya və s. Telefon sənayesindən müqayisə edək. Marka dəyəri yüksək olan Apple şirkəti istehsal zavodların ucuz işçi qüvvəsi olan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində, xüsusilə Çində həyata keçirirdi. Belə baxanda dünyada orta və yuxarı təbəqənin ən çox tələbatı Apple in məhsullarınadır. Aşağıdakı linkdə də bu barədə ətraflı yazıblar. İndi Foxconn şirkəti tam robotlaşdı deyək əlavə iş yeri açıldımı?

Robotları insanlarla əvəz edirlər.

Bu şirkət bir nümunədir. Və bunun kimi daha necə şirkət var ki, robotlaşır, yapay zəkanın məhsullarından istifadə edir. Pambıqçılıqdan da danışa bilərik. Sovet vaxtında Azərbaycanda, Türkmənistanda və digər ölkələrdə pabmıqçılıq inkişaf etdirilirdi. Əkməyə, becərməyə, nəbilim yığıma və s. minlərlə adam cəlb olunurdu. Ancaq indi min adamın işin bir traktor görür. Bəs min adam harda işləyəcək? Əlavə iş yeri açıldımı? Fermerdən misal çəkmisən buna da ayrı cavab. Əvvəllər bir fermanın 20-30 işçisi bəlkə də daha çox işçisi olurdu. Mal-qaranın otlağa aparılması, yunlarının qırxılması, südünün sağılması, yemlə təmin edilməsi və s. üçün bu işçilər lazımdır. İndi baxaq mal qaranı maşınla qırxırlar, südü maşınla sağırlar və s. hamısın texnika yerinə yetirir. Əlavə iş yeri açıldımı?

Pambığın çiyidindən həmçinin yağ da alınır. Bu yağı da maşınlar vasitəsilə alırlar. Yenə deyirəm sənin məhsuluna tələb bazarda formalaşır. Apple ın məhsuluna 100 ədəd tələb, Samsunga 90 tələb varsa, arada rəqabət var. Apple keyfiyyəti qaldırdıqca, Samsung armud toplamayacaq əlbəttə, o da adekvat cavab verəcək. Səmərəliliyini də yuxarıdakı kimi hesablaya bilərik.

3- “..qizil sohbetinde ise o robotlarin programini insan verir dolayisi ile o uzuyun dizaynini robot yox insan verecek..”

Yenə əvvəlki dövr ilə müqayisə aparaq. Qızıl mədənləri, zərgərlər, onların dizaynı, hazırlanması və s. xeyli insan çalışırdı. İndi necə olub bəs? Mədəndə 5-10 nəfər, dizaynın hazırlanması 2-3 nəfər və s. Əlavə iş yeri hardan açılacaq. Həm innovativdi, həm də keyfiyyətli. Daha az insanla daha çox şey etmək olur.

4- “..gel bele bir wey deyek Naxcivandasan bi bolgede 5 min adam yawiyir onun 2 mini bir zavodda iwliyir sen deyirsenki men high tech getirsem 1800 nefer iwsiz qalacag ama men deyrem ki 2000 mefer 300 manat alirsa 5 il sora hamsi en az 1000 manat alacag nece? mene istehsala 20 iwci lazim olacag duzdu ama elave agir yuk surucusune ehtiyacim olacag elave temirciye ehtiyacim olacag yuksek maawli sora bakidan biri deyecekki sen pambig satirsan mende yaninda boya fabriki acim sene satim balaca sex gelecek ve oda 300 manatliq yox 1000 manatliq maaw verecek sora biri deyecekki mende senin yaninda pambig yagi zavodu acim men hele eksport daniwmiram sora biri deyecekki menim fermam var ciyidi verin mal heyvana mehsuldarligim artsin fermam boyusun sora sud zavodu pendir zavodu acim senin yawadigin bolge yavaw yavaw bir webeke olacag sora deyessenki men bir pewe mektebi acim ya internship burdaki camaati oyredim ki mene savadli adam lazimdi senin 5 min hemvetenin hem daha yaxwi yawiyacag hemde daha ixtisasli kadr olacag mesele telebe geldikde ise teleb hesablanir daxili bazar hesablanir ona uygun tebiiki istehsal gedir ustegel xarici bazara yol axtarilir he bawqa firma mene reqib olursa o reqabet yapay zeka problemi deyil ixtisasli kadr problemidi strategiyanin sehv secilmek problemidi he hele regiona bawqa bir xeyrinde deyim bu firmalar ve iwciler dolayisi ile daha cox vergi verecekki buda belediyelere gelen pulu artiracag ve bolgenin infrastrukturuna unilerine mekteblerine yollarina boyuk tesir edecek..”

Buna uzun cavab yazmayacağam. Birinci hissədə onu daha ətraflı yazmışam. Hansının daha səmərəli olduğunu izah etmişəm. İxtisaslı kadrları hazırlamaq üçün nə qədər məktəb lazımdır ki?

Verginin həcminin artmağı əlavə iş yerlərinin açılmasını stimullaşdırırmı?

Vətənə sevgi,dövlətə vergi?!

2015-06-27T00:01:00.001+05:00

Dünya təcrübəsində, dövlət büdcəsinin əhəmiyyətli gəlir qaynağı vergilərdir (75%-dən yuxarı). Bu sınaqdan çıxmış, özünü sübut etmiş təcrübədir. Çünki vergilər, hökumət ilə xalq arasında bir növ "körpü" rolunu oynayır. Hökumət əhali qarşısında davamlı hesabatlarıyla çıxış edərək ifadə edir ki: "Sizdən aldığım pulu boşa deyil, sizin daha yaxşı həyat sürməniz üçün sərf edirəm." Hesabatlar, həm hökumət, həm də əhali üçün təşviq ola bilər .Hökümət baxımından hesabatlar (hesabatlılıq) vətəndaşdan aldığı pulu onların sosial-iqtisadi rifahını yüksəltmək üçün istifadə edir və ən əhəmiyyətlisi də bu daimidir (digər qaynaqlar,məsələn neft satışından gələn gəlir asılıdır). Yəni bir asılılığı yoxdur. Xalq üçün isə təməl təşviq ola bilər ki, hökumətə güvən meydana gəlir, vergidən yayınma azalır və bu səbəbdən vətəndaş anlayır ki: "verdiyim vergi yenə özümə xərclənəcək."

Bu gün Türkiyə Vergilər Nazirliyi 2014-cü ildə ən çox vergi verən şəxsləri,şirkətləri açıqlayıb. Siyahının maraqlıdı tərəfi orasındadır ki, mükəlləflər sanki bir yarışa giriblər. Acun Illıcalıdan tutmuş Cem Yılmaza, Qoç sülaləsindən tutmuş Doğanlara qədər hamı var. Ən çox vergi verən isə - Şarık Tara - 37 mln lirə vergi ödəyib, yəni 14 mln manat. Ən çox vergi verən qurum Ziraat Bankası – 625 mln manat, Mərkəz Bankası – 575 mln manat, Garanti bankası – 517 mln manat.

Bu məlumatı oxuduqdan sonra google etdim Azərbaycanda belə bir siyahı varmı? Xırda bəzi məlumatlar tapsamda, qaneedici olmadı. Türkiyə bir çox məsələlərdə- insan hüquq və azadlıqları, mediyaya təzyiqlər, işsizliyin artması (son 13 ildə) və s. –geri olsa da, vergi mövzusunda az da olsa həssasdılar. Avropadan üz döndərmişik, bu mövzuda Türkiyədən örnək götürək.

Yuxarıda sadaladığım insanların, bankların (şirkətlərin) ekvivalentini Azərbaycanda götürsək hansı mənzərə ilə qarşılaşarıq? Bu mənim üçün maraqlıdır.

İ.S.M

2014-cü ildə ən çox vergi ödəyənlər (Türkiyə)

Tarixmizə Türkiyə modelinin tətbiqi

2015-04-28T11:07:00.000+05:00

Zəngin bir keçmişimiz var.Bu danılmaz faktdır.Ancaq bu tarix,kitablarımızda cəmiyyətə doğru çatdırılmaması nəticəsində “fəlakətlə” nəticələnir. Hər zaman xatırladığım və çox sevdiyim bir cümlə var: “Tarixini bilməyənin,coğrafiyasını başqaları çəkər.”

3 gün öncə Çanaqqala zəfərinin 100 illiyini qeyd etdik. Yüz il öncə Anadolu insanı Osmanlının parçalanmış son halını - əsas hissəsini qorumaq üçün son damla qanına qədər vuruşdu və bu savaşdan anlı ağ çıxdı.Sizcə Türkiyədə elə bir insan tapılarmı ki,bu qələbəyə sevinməsin? Və ya keçmişi ilə utansın? Anadolu insanı Osmanlısı,Səlcuqlusu və ondan əvvəlki tarixləri ilə qürur duyurlar.Getdikləri bütün yerlərdə fəxrlə öz keçmişləri haqqında danışırlar.

Digər tərəfdə də başqa bir qonşumuz “qondarma soyqırımı” qeyd etdi.Dünyanın 20-dən çox dövləti bu soyqırımı rəsmən tanıyıb.Maraqlısı da budur ki,bu dövlətlərin əksəriyyəti okeanın o tərəfindəki Latın Amerikası ölkələridir.

Bu il həm də “qondarma soyqırım” böyük hay-küyü ilə yadda qaldı.Avropa Parlamentindən tutmuş Roma papasına qədər hamı soyqırımı tanıdı. Buna cavab olaraq Türkiyədə milliyətçilər,kamalistlər,ərdoğançılar (MHP,CHP,AKP) TBMM-də birləşdilər.Belə bir hadisənin olması,yəni əzəli-əbədi “düşmənin” ölkənin çıxarları üçün ədavəti bir kənara qoyub birləşməsi bizim üçün də çıxaracaq dərs olmalıdır.

Azərbaycanın ən böyük probleminin Qarabağ olduğunu hamımız qəbul edirik.Ancaq qəbul etmək bu 20 ildə bizə heç nə verməyib.Biz hələ ən böyük problemimizdə də ortaq məxrəcə gələ bilmirik.Məsələn,fikirləşin ki, MP ilə YAP vəya YAPla AXCP və ya MP,YAP,AXCP və son illərdə ölkənin düşünən beyni olan ReAl birləşib.Təsəvvür edib,özünüzü yormayın.Belə bir hadisə mümkün deyil.Bunun da bir çox səbəbləri var,əlbəttə.

Anadolu insanı altı əsr yaşamış Osmanlını necə sevirsə,biz də 23 ay yaşamış AXC-ni elə sevməliyik. “Gün var əsrə bədəl” sözü tam da burda yerinə düşür: 23 ay=6 əsr. Bu 23 ayımızda böyük bir tarix yatır.Səfəvilərdən,Ağqoyunlu-Qaraqoyunlu,Şirvanşahlardan və s. fərqli olaraq AXC-ni ölkədə təxminən 90% insan sevir.10% insansa, İrəvan məsələsində ilişib qalıb.

Bəzən Türkiyədə vətən sevgisinin,bayraq sevgisinin necə olduğunu görüb həsəd aparırıq.Hərbiyə çağırılanda da canla başla gedirlər,əsl vətən sevgisi ilə.Bizdə bu mümkündürmü?! Mümkün deyil.Çünki,bu və digər sahələrdə olan problemlərlə yanaşı tariximizin sovet dövründə təhrif olunması,müstəqillik dövründə də ciddi araşdırmalara ehtiyac duyulmaması bu kimi problemlərin yaranmasına gətirib çıxarır.Ona görə də tarixi nöqteyi nəzərdən Türkiyə modelinin tətbiqi vacibdir.

İnnovativ olaq,praqmatik düşünək!

2015-04-23T10:54:00.000+05:00

İnnovativlik,insanın yaradılışı etibarı ilə fitrətində vardır.Bu bütün insanlar üçün keçərlidir.Təbii ki,istiqamət olaraq müxtəliflik var: kimisi zəkasını IT-də,kimisi aqrar sənayedə,kimisi film sahəsində,kimisi də tibbdə inqilab edərək insanlara faydalı olub innovativ bir beyinə sahib olduğunu ortaya qoyur,sübut edir.

İnnovativ olmaq beynin,zəkanın,praqmatik olmaq ürəyin işidir.Əminliklə deyə bilərik ki,Arran insanı hər zaman praqmatik düşünüb vəya buna məcbur olub.Məsələn,yaşadığımız bu coğrafiya çox millətlilik ilə seçilir.Kiçik etnik qruplardan tutmuş,köçürülmüş,mənşəyi belə bilinməyən millətlərə qədər bütün insanlar bu torpaqlarda yaşayırlar.Lakin heç birinin qədim dövlətçilik ənənələri olmayıb,hökmran türk sərkərdələrinin idarə etdikləri dövlətlərin ərazisində yaşayıblar və xüsusilə qeyd etməliyik ki,heç bir ayrı-seçicilik olmadan.Bütün bunlar nəyin məhsuludur? Təbii ki,praqmatik düşüncənin(Praqmatik düşüncə geniş anlayışdır,sadəcə balaca misalı qeyd etdik).

İnnovativ xalq olmuşuqmu? Bu suala cavab vermək üçün azacıq analiz aparmaq lazımdır.Dünyadakı trendləri izlədikcə bir sual yaranır ki,biz innovativ düşüncəyə malik xalqmıyıq,əgər eləyiksə,niyə məşhur bir brendimiz,markamız yoxdur və biz dünyanın hansı nöqtəsinə getsək,orada “Azerbaijan_{The products of innovative thinking}” (PS. “Made in Azerbaijan” əvəzinə) yazısını görüb qürur hissi keçirməyək?! Geriyə baxsaq,bizdən əvvəlkilər böyük,zəngin bir irs,iz buraxıblar.

Çərçivədən çıxmaq,fərqli prizmalardan baxmaq,keçmişdə ilişib qalmamaq,gələcəyə kilitlənmək – bütün bunlar inkişafa aparan yoldur.Mətbuatımız bir çox ölkələrdəki kimi iki yerə bölünüb,yalan yazan və doğru yazmağa cəhd edən.Bu gün üçün informasiya mənbələrini düzgün seçmək lazımdır.Doğru,dolğun informasiya irəliyə,yalnış informasiya geriyə aparır.

Texnoekonomi iqtisadi sferada ağırlıq mərkəzinə çevrilmək istiqamətində böyük bir məsafə qət edib,edəcək.Nefti-qazı,TAP-TANAP-ı PR etməklə uçurma gedirik.Bizə nə lazımdır? Çox qısa və net cavab: İnnovativ düşünə bilən insan! Texnosferanı iqtisadiyyatımızın əsas sahəsinə çevirə biləcək,neft erasına son verib,yeni bir başlanğıc edəcək bir nəsl yetişir.Sadəcə inanmaq və güvənmək lazımdır.Necə ki,torpağa düşən toxum vaxtından əvvəl cücərmir..

İbrahim S. Mammadli

“Land of fire Azerbaijan” & “Made in Azerbaijan”

2015-04-12T03:51:00.002+05:00

Qloballaşan dünyada ölkələr daha çox innovativ yeniliklərlə sanki yarışırlar. ETT-nin iqtisadiyyata tətbiqi,insanların yaşam standartlarının dəyişməsi,beyin mərkəzlərinin önəminin artması bu gün üçün böyük önəm kəsb edir. Qədim dövlətlərin yaranmasından başlayaraq bu günə qədər demək olar ki,hər şey dəyişib,istisnasız.Yalnız dəyişməyən bir şey var: insanların “yenilik” arzuları.Hər zaman bunu bir ehtiyac kimi hiss ediblər.Əlbəttə ki,bütün bunlar elmin sahəsində olub.

Tətbiq olunan innovasiya: 1) ən əsas insana xidmət etdiyi üçün: “görülən işi daha da asanlaşdırmalı”; 2) əgər alternativ kimi yaranıbsa,mövcud məhsuldan maliyyə baxımından daha effektivli olmalı;

Keçən əsrin nəhəngi-SSRİ yeniliyin təşviqi,tətbiqi baxımından ABŞ,Qərbi Avropadan dəfələrlə geri qalırdı.Altı əsr üç qitəni əhatə edən böyük Osmanlı imperiyası da həmçinin yenilik baxımından “çərçivədə” qalmışdır.Bu iki imperiyanın dövr etibarı ilə inkişaflarında oxşar xüsusiyyət var və çökmələrində də,fikrimcə,müəyyən rol oynayıb: innovasiya (yenilik).

Ümumi olaraq ölkə iqtisadiyyatlarına nəzər salsaq,təhlil etsək belə bir nəticəyə gələrik: Əksər ölkələr ixracı stimullaşdırmaq,müsbət saldo əldə etmək üçün ciddi səy göstərirlər.Çünki ixracın idxaldan çox olması: 1) xarici ölkələrdən asılılığı azaldır; 2) ölkədən çıxan puldan daha çox pul daxil olur; 3) keyfiyyətli, rəqabətqabiliyyətli məhsullar istehsal olunur; 4) iqtisadiyyat və digər sahələr innovasiyaya daha çox ehtiyac duyur ki,bu da bütün sahələrə müsbət təsir edir. (PS: normal ölkələr üçün).

Dünənin imperiyası Rusiya (SSRİ),Türkiyə (Osmanlı) idisə,artıq bu günün imperiya dövlətləri hələ dünənə qədər çox da bilinməyən Cn.Koreyadır, Sinqapurdur və s.Çünki, dünənə kimi müharibə aparmaq,ərazilər işğal etmək,sərvət toplamaq və bunların nəticəsində sərhədlərin genişlənməsi imperiyaya gətirib çıxarırdı.Bu gün üçün trendlər dəyişib.Artıq qan tökmədən,işğalçı yürüşlər etmədən,balaca bir adada oturub bütün dünyanı idarə etmək mümkündür. Texnologiyanın inkişafı artıq buna imkan verir.Məsələn,təbəqə fərqi olmadan ölkəmizdə istifadə olunan Samsung.Hansı evə girsəniz bu telefonu görə bilərsiniz.2014-cü ilin nəticələrinə görə gəliri 24 mlrd. manat təşkil edib.

Xatırlatma: Azərbaycanın 2014-cü il üçün dövlət büdcəsinin gəlir hissəsi 18 mlr.d manat təşkil etmişdir.İxracımızın 93.5%-i neft və neft məhsullarıdır ki,2014 üçün neftdən gələn gəlir 11 mlrd. olmuşdur.

Samsung kimi yüzlərlə misal var.Son ayların böyük əks səda yaradan hadisələrdə bu tipdədir: 3D printerlərin kəşfi,tibb sahəsində məlum inqilab,komet üzərinə eniş,və daha bunun kimi bir sürü kəşflər,ixtiralar.

Bütün bunlar rentabelli olmaqla, həm də bizim etmək istədiyimiz (Eurovision-12,Avro Oyunlar-15,Formula yarış-16,İslam həmrəylik oyunları-17 və s.) imic rolunu oynayır.Biznən onların yalnız bir fərqi olur: Biz imicimizi yaxşılaşdırmaq uğruna hər şeyi qurban edirik,onlar insanlıq adına,ölkələri adına nələrsə edirlər uzun müddətli gəlir götürürlər və imic də özlüyündə gəlir.Elə doğrusu da budur.

“Bəyin oğurlanması” filmində belə bir diaoloq var. Rejissor kənd sakinindən soruşur ki,istəməzsən səni uzaq Afrika səhrasında göstərsinlər? Sakin deyir yox.İndi bizim “Made in Azerbaijan”markalı məhsulumuz o kənd sakininin verdiyi cavabın gününə qalıb.Nəticə olaraq da 40 mln verib köynəyin üstünə “Land of Fire Azerbaijan” yazdırırıq ki,bizi tanısınlar.

40 mln vəsaitin xərclənməsi lazım olan yerlər: Təhsil;Ölkə ərazisində innovativ startup-lara dəstək;Yeni Azərbaycan markasının yaradılması üçün ilkin kapital və s.

İbrahim S. Mammadli

Günah "keçisi" kimdir?

2015-01-14T21:51:00.002+04:00

İşlər yolunda getməyəndə rəsmi vəya dolaysı ilə qeyri-rəsmi məlumatları incələməkdə hər zaman fayda olmuşdur,olacaqdır.Bu bir qaydadır.

Məsələ nədən ibarətdir: Problem təhsil sistemindədir yoxsa,sistemi təşkil edən bizlərdə,yəni məndə,səndə,ondamı? Qsacası sistem yoxsa insan?

Əvvəl məqaləni yazmaq səbəbini qeyd edim.Bu yaxınlarda yaxn dostlardan biri bu haqda yazmşdı (Kamal Zeynallı) və O, problemə fərqli yanaşmışdı.Mənsə tam fərqli fikirləşirəm,doğal (təbii) olaraq üst-üstə düşən məqamlar da var.

Dünya bankının Azərbaycan aid məqaləsi ilə başlayım:

"Azərbaycanda orta ümumi təhsil sistemində şagirdlərin bilik səviyyəsinin yüksəldilməsi sahəsində nəzərəçarpacaq irəliləyiş yoxdur. Məsələn, 2009-cu ildə Beynəxlaq Şagird Qiymətləndirməsi Proqramı çərçivəsində 15 yaşlı məktəblilər arasında keçirilmiş testlərdə Azərbaycan çox pis nəticə göstərmişdir. Oxuma testinə görə azərbaycanlı şagirdlər 65 ölkədən olan iştirakçılar arasında 64-cü, təbiət fənlərində 63-cü, riyaziyyatda isə 45-ci yeri tutmuşlar.

Ali təhsil məktəblərində oxuyanların nisbəti təxminən 20 faizdir ki, bu da orta-yuxarı gəlirli ölkə üçün aşağıdır. Müqayisə üçün deyək ki, orta gəlirli ölkələr üçün bu sahədə orta rəqəm 25,5 faiz, orta-yuxarı gəlirli ölkələr üçünsə adətən 33,4 faiz civarındadır.

Qeyri-adekvat ali təhsil ölkədə biznes üçün korrupsiya və yuxarı vergi dərəcələrindən sonra üçüncü ən böyük problemdir.

Azərbaycan 2014-2015-cü illər üçün Qlobal Rəqabətlilik reytinqində bütün komponentlərin cəminə görə 38-ci nəticəni göstərsə də, ali təhsilin səviyyəsinə görə ancaq 90-cı, səhiyyə və ibtidai təhsiə görə isə daha da aşağı 104-cü yerdə qərar tutmuşdur" (dünya bankı)

TQDK qeyd edir:

"Azərbaycanda abituriyentlərin məktəb proqramının maksimum 53 faizini mənimsəməsi və bunun başlıca səbəbi kimi ümumtəhsil müəssisələrində tələbkarlığın aşağı olmasını göstərmişdi. Belə ki, TQDK ötən il ali təhsil müəssisələrinə imtahan vermiş abituriyentlərin cavablarının göstəricilərindən belə qənaətə gəlmişdi ki, orta statistik abituriyent testlərin yalnız 25-53 faizinə düzgün cavab verib. Beləliklə, test tapşırıqlarının məktəb proqramını tam əhatə etdiyini və qəbul imtahanında iştirak edənlərin məktəbin seçilən şagirdləri olduğunu nəzərə alaraq, belə qənaətə gəlinmişdi ki, orta statistik məzun, məktəb proqramının 47-75 faizini mənimsəmir. Bu isə ümumtəhsil müəssisələrimizin böyük qismində tədris prosesinin normal aparılmamasından, tələbkarlığın zəifliyindən, ən başlıcası isə müəllimlərin çoxunun peşəkarlıq səviyyəsinin aşağı olmasından və tədris prosesində yeni təlim üsulları və texnologiyalarından istifadə edə bilməməsindən irəli gəldiyini göstərirdi..."

Və nəhayət,inteqrasiya yolu tutmuşuqsa,birinci,ən önəmlisi təhsil sisteminin inteqrasiyası olmalıdır.Azərbaycan təhsil sistemi isə görünür inteqrasiya olunmamaqda və beynəlxalq test proqramlarında iştirak etməməkdə israrlıdır.

Bu gün əgər orta məktəblərdə şagirdlər hər hansı bir səbəbdən repetitor yanına gedirsə,ya müəllimdə problem var ya sistemdə?

Problem müəllimdə: Müəllim ona verilən əmək haqqı ilə ya razılaşa bilmir və dərsdən sonra "uşaq hazırlaşdırdığı" üçün məktəbdə öyrətmə marağı yoxdur,ya müəllim yaşlıdır hövsələsi çatmır,yəni günün keçirtmək üçün gəlir,ya da ki,öz üzərində işləmədiyi,ixtisas artırma vəya inkişaf proqramlarında iştirak etmədiyi üçün dünyada baş verən yeniliklər ilə,vəya bugün ilə ayaqlaşa bilmir və s.

Problem sistemdə:Fikrimcə,sistemin ən böyük qüsüru kənardan aldığı hər şeyi özününküləşdirməsindədir.Digər tərəfdən sistem elə bir vəziyyətə gətirib çıxarıb ki,insanlar oxumamaq üçün pul verirlər(universitetlərdə).Əvvəlki statistikalara baxanda müəllim ixtisasın seçənlərin balları xeyli yuxarı olduğu görünür.İndi 15 yerin ilk 10-na digər ixtisaslar son 5-nə isə əgər ora düşməzsə,"ta əlac nədi" müəllim olsun.Tamam müəllim olsun.Bu adamın müəllimliklə,kiməsə nəsə öyrətməklə yaxından uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur...Hər kəsin beynində bir fikir var: diplom olsun işi sonra düşünərik.Qısacası,sistem "fəaliyyətə" fokuslandığı üçün bütün bu problemlər yaranır.Olmalı gərəkən isə "nəticəyə" fokuslanmaqdır.

Bütün bunları göz önündə bulunduraraq,sual yaranır ki,hər hansı bir fərdin (mən,sən,o) burda günahı nədir?

Qaldı ki,digər problemlər,bu sosial məsuliyyət gərəkdirir.Avtobuslarda,metrolarda və s. sayt adlarının yazılması,yerə siqaret kötüyün atılması,ictimai yerlərdə siqaret səkmək və s hamısı sosial məsuliyyət gərəkdirir.Məsuliyyətsiz insanı isə yenə sistem düzəldə bilər,məsələn,inzibati xətalar məcəlləsində sərt cəzalar qoyulsa,dolayısı ilə onun icrasına nəzarət edənlər də vəzifələrin vicdanlı şəkildə etsə,bu problemlər də olmaz.

Özümüz də ən azından bir insan olduğumuzu dərk etməyə,digər insanlara qarşı duyarlı olmağa çalışmalıyıq,bu da məsələnin başqa bir boyutu.Praqmatik olmaq lazımdır.

ibrahim Məmmədli

2015-ci ildə ADİU-dan gözləntilərim

2015-01-02T20:20:00.001+04:00

80 illik bir tarixi olan universitetimdən çox gözləntim var.Bunlardan birincisi universitet daxilindəki islahatları sona qədər aparılmasıdır.Biz artıq son kursuq,bizə bir nəticəsi olmayacaq,amma bizdən sonrakılar "yanmasın".Gördüyüm qədəri ilə həm yeni rektorumuz və həm də yeni dekanımız (İqtisadiyyat və Sənaye Fakultəsi) yeniliyə açıq insanlardır.Bu "yenilik" məsələsindən yola çıxaraq,2015-ci ildə olmasını istədiyim bəzi məsələlər var,yəni çox ümidliyəm:

1.Tam boloniya sisteminə keçid.Yəni,"Azərbaycansayağı boloniya" işə yaramır,bunu bizdə sınaqdan keçirdilər.Nəticə ürəkaçan olmadı.Demək istədiyim odur ki,tələbəyə müstəqillik vermək lazımdır.Müəllimi tələbə seçməlidir.Seçmə fənləri tələbə seçməlidir.Yoxsa "Azərbaycansayağı boloniya"dakı kimi seçmə fənləri,müəllimi dekanatlıq seçib,tələbəyə imzalatdırılmamalıdır.

2.Yaşlı və yeniliyə "gözünü bağlayan" müəllimləri "istirahətə" göndərmək: İqtisadiyyat ədəbiyyat deyil ki,müəllim tutalım ki,sosializmdə (keçmiş SSRİ-də) aldığı təhsil indiki dövrdə də (bazar iqtisadiyyatı) hər hansı bir dəyişikliyə uğramasın,uğrasa belə o qədər də hiss olunmasın.Ancaq SSRİ dövründə təhsil almış,planlı təsərrüfatı görmüş,rəqabətin nə olduğunu bilməyən,iqtisadiyyatı planlı təsərrüfat kimi görən,bazar iqisadiyyatını bilməyən bir müəllim necə ola bilər ki,auditoriyada tələbəyə bazar iqtisadiyyatından,onun tərkib hissələrindən,nələrdən ibarət olduğundan tələbəyə mühazirə oxusun?!

Bu haqda artıq bir dəfə yazmışam:http://ibrahimmemmedli.blogspot.com/…/cnab-professor-yoldan…

Yenilik məsələsin Altay müəllim çox gözəl izah edir:

3.Tədris binaları arasındakı məlumat çatışmazlıqlarının həll edilməsi:4 illik təcrübəmdə bu sahədə böyük problemlər yaşadıq.Önəmli konfransların,tədbirlərin əksəriyyəti əsas korpusda (içəri şəhər) oldu,tədbirdən bir gün sonrada bizim xəbərimiz olduki belə bir konfrans varmış.Əsas korpusla digər korpuslar arasında bir tələbələr açısından bir bağlantı yoxdur.Başqa məsələ,əsas korpusda biznes inkubatoru bir neçə aydır fəaliyyət göstərir.Digər tədris binalarındakı hər hansı bir tələbədən soruşsaq ki,nə işə yarıyır?! Nə ilə məşğul olduğun qoyaq kənara,heç belə bir şeyin olduğundan da xəbərləri yoxdur..

4.Bir çox kitabın yararsız olması,kitab qıtlığı: Çox uzağa getməyəke elə bizim ixtisası götürək (Sənayenin təşkili və idarə olunması).Oxuduğumuz 4 il ərzində ixtisas kitabı ümumiyyətlə görmədik.İqtisadiyyatımız neftə əsaslanır,ancaq bir dosent,professor neftə aid normal bir kitab yazmayıb.Tərcümə etdikləri kitabda üzə çıxmalı deyil.Bizim bəxtimiz gətirdi ki ,neft sənayesindən mühazirəni tanınmış iqtisadçımız dedi,hamının bəxti gətirmir.

Texnoloji geriliyimizin səbəbləri nədir?

2014-12-23T13:27:00.000+04:00

XXI əsr texnologiya əsri adlanır.Bu əsrdə ölkələr bir-birilə “informasiya müharibəsi” aparır.Kimin informasiyası dəqiq,dolğun və daha çoxdursa,həmin ölkə “müharibə”dən qalib çıxır.Ona görə də XXI əsrdə biz texnologiya sahəsində daim texnoloji yeniliklərə nail olmalıyıq.

Dünya praktikasında hər hansı bir texnoloji yeniliklərin təxminən 75%-ə qədəri universitetlərdə olur.Digər 25% isə müxtəlif araşdırma mərkəzlərində aparılır.Dünyanın öndə gedən universitetləri ixtira etdikləri,kəşf etdikləri yeniliklərlə gündəmdə olur.Gündəmdə olmaqla bərabər prestij qazanırlar.Təbii ki,əlverişli rəqabət mühiti olan ölkələrdə bütün sahələrdə inkişaf,daim yeniliklər,təkmilləşmələr qaçınılmazdır.

Texnoloji yeniliklər sahəsində daha çox Massatçuest Texnologiya İnstitutu (MIT),Harvard Un,Californiya Un,Cambridge Un,Californiya Texnologiya İnstitutu (CIT),Kyoto,Pensilvaniya Un və s. kimi universitetlər aparıcı mövqeyə malikdir.Bu universitetlərin əksəriyyəti ABŞ,Yaponiya,İngiltərə,Fransa və digər inkişaf etmiş ölkələrdə yerləşir.Bu ölkələrin sürətli inkişafının,dayanıqlı iqtisadiyyatının səbəblərindən biri bu universitetlərdəki yeniliklərin sənaye sahələrinə tətbiq edilməsi və daim təkmilləşdirilməsidir.

Balaca ölkələrdən sayılan,çox da zəngin təbii sərvəti olmayan Sinqapur (ÜDM-298 mlrd) texnoloji yenilikləri ilə bir çox ölkələri qabaqlayan İEÖ-dir (müqayisə üçün:ərazisi Azərbaycan ərazisindən 120 dəfə kiçik (86 min km2-716 km2) ,əhalisi 2 dəfə az (9.5 mln¹-5.3 mln),ÜDM-si 5 dəfə çox (2013-cü il göstəricisi: 57 mlrd-298 mlrd)).Onların bizdən yalnız bir üstünlüyü ola bilər-dənizə çıxışın olması.Ancaq məsələyə başqa tərəfdən baxsaq dənizə çıxış da hər şey demək deyil.Məsələn,Şm.Afrika ölkələri (neftnən zəngin ölkələr),Tailand,Banqladeş,Myanmar və s. kimi ölkələrin də dənizə çıxışı var ancaq,əhali "səfil" vəziyyətdədir.Bəs Sinqapurun digər ölkələrdən fərqi nədir? Nəyə görə,həm zəngin sərvətləri,həm də dənizə çıxışı olan ölkələr (Şm.Afrika,Ərəb ölk.,Türkiyə) Sinqapur kimi ola bilmir? Bir çox səbəb var,ancaq,fikrimcə,ən əsas səbəb ölkənin "ağıl" ilə idarə olunması,yeniliyi ehtiyac kimi hiss etmələri,rəqabət mühitinin tam formalaşmasıdır.

Azərbaycan həm təbii sərvətlər baxımından və həm də “beyin fırtınası” yaradacaq insanlar baxımından güclü potensiala malikdir.Respublikamız 23 ildir müstəqildir və ölkəmizdəki universitetlərin sayı təxminən 40-dan çoxdur.10-dan çox universitetimizin yaranmasından 70-80 il keçir.Amma buna baxmayaraq,texnoloji yeniliklər sahəsində universitetlərimiz çox passivdir.Nə ölkə miqyasında,nə də dünya miqyasında önəmli bir kəşfimiz,ixtiramız,ümumiyyətlə yeniliyimiz yoxdur.Bunların bir çox səbəbi var.Fikrimcə bunlardan biri yaşlı insanların (60-dan yuxarı) idarəçilikdə qalmasıdır.Biz yaşlı insanların idarəetməsindən yox,təcrübələrindən yararlanmalıyıq.Onlar idarəetmədə olduğu sürəcə hər hansı bir sahədə yenilin olmasını gözləmək çətindir,çünki yaşlı insanlar yenilikləri çox gec anlayır və qəbul edirlər.Ən böyük maneələrdən biri budur.Başqa bir səbəb universitetlərimizdə SSRİ dövründən qalan metodlardan hələ də istifadə olunmasıdır.

Türkiyədəki qabaqcıl universitetləri araşdırsaq görərik ki,təxminən bütün universitetlərin texnoparkı var.Günümüzdə texnoparkların əhəmiyyəti sayıla bilməyəcək dərəcədə çoxdur.Azərbaycan universitetləri də bu praktikadan yararlanmalıdır.Hələki bir universitetimizdə texnopark fəaliyyət göstərir.

Hər il həm ölkə daxili,həm də dünya üzrə universitetlərin reytinq siyahısı hazırlanır(2004-cü ildən bəri dünya ali məktəblərinin Webometrics³ adlı reytinqi elan edilir. Dünyada bu reytinqə hörmətlə yanaşılır ve etibar edilir. Bu reytinq araşdırmasını dünyanın nüfuzlu araşdırma mərkəzlərindən biri - İspaniyanın məşhur Dövlet Elmi-Tədqiqat Mərkəzi (Conseyo Surerior de Investigac Cientifacasiones) aparır. Onlar Stenford Universitetinin ve Google araşdırmaçılarının metodologiyasını əsas götürürlər.).

Respublika üzrə birinci olan universitet dünya reytinqində nə 1000-liyə,nə 2000-liyə heç 5000-liyə düşə bilmir.Müqayisəni postsovet ölkələri ilə aparaq: "yüksek liqada" Azərbaycan -1, Gürcüstan - 2, "iflas həddində olan" Ermənistan - 5, zəif Moldova - 4, Belarus - 7, əhalisi ve iqtisadi imkanları bizdən neçə dəfə aşağı olan Baltikyanı ölkələrdən Estoniya - 8, Latviya - 10, Litva - 17, zəiflərin zəifi Qırğızıstan - 3, Qazaxıstan - 3 ali mekteble temsil olunub. Türkmenistan ve Tacikistanın “yüksek liqada” ali mektebi yoxdur.( ilk 6 min ali mekteb "yüksek liqa" hesab olunur).

6000 universitet arasında ən çox təmsil olunan ölkələr: ABŞ (1722), Çin (567), Yaponiya (388 universitet).

Universitetlərimizdən fərqli olaraq AMEA-mızın bir yeniliyi var: “klaviaturanın milliləşdirilməsi”.

1. http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD

2. http://www.stat.gov.az/#
3. http://www.webometrics.info/en/world

Cənab professor,yoldan çəkilin yeni nəsil gəlir!

2014-12-17T23:09:00.000+04:00

Məqalənin başlığı hər insanda fərqli fikirlər yarada bilər.Çoxdandı yazmaq istədiyim,ancaq "hardan başlayım? necə başlayım?" haqda fikirləşirdim ki,bu yaxınlarda maraqlı hadisə baş verdi və "hardan? necə?" suallarına cavab tapdım.

Cəmiyyətin aparıcı gücü elmli,təhsilli insanlardır.Bu insanları da yetişdirən orta məktəblərdən başlayaraq ali məktəblərə qədər davam edən müəllimlərdir.Orta məktəblər haqda yazmaq istəmirəm,ona görə yox ki,əhəmiyyətsizdir ona görə ki,onların "istehsal" etdikləri məhsul "zaydır".Məqsəd diplom almaq olandan sonra,keçid balı 150 olandan sonra hər hansı "peşəkar","savadlı" kadrdan söhbət belə gedə bilməz.

Orta məktəblərin "qaymaqları" universitetə daxil olandan sonra "..." olur (boşluğa hər şey yazmaq olar).Tamam, problem tələbədədir,yoxsa müəllimdə?

Mən tələbə açısından yanaşmağa çalışacam.
Bütün yaşlı müəllimlərin demək olar ki,fikirləri eynidir:

1."Mən 40 ildi bu universitetdə dərs deyirəm,heç kim mənim sözümü iki edə bilməz
2."Mənim sözüm qanundur"
3."Mənim tələbələrim indi nazir,nazir müavinidirlər.Mənim dediklərimi etməsəniz sizi universitetdən qovdura bilərəm.Bəli,bəli mənim buna gücüm çatar!"
4."Mən professoram!"
5."Yüksək qiymət almaq istəyirsinizsə,mənim qədər bilməlisiniz!"
6."Get dekanatlığa şikayət elə,mən belə istəyirəm"
7."Mənim dediklərim heç bir kitabda yoxdur."
8."Dediyim mühazirəni kim yazmasa,qovacam!"
9."Bizim vaxtımızda,dərsdən çıxıb kitabxanaya gedirdik.İndi siz can çəkirsiz bir-iki səhifılik sərbəst iş yazmağa"
10."SSRi dövründə belə idi,indi belədir"
11."SSRİ dövründə təhsil mükəmməl idi,indi siz də deyirsiz biz oxuyuruq."
12."O dövrdə mən filan yerdə praktika eləmişəm.Mən bilirəm!"
13."Oxumursuz!"
və s. bunu artırmaq olar.

Dünyanın necə dəyişdiklərindən xəbərləri varmı? Artıq SSRİ-nin olmadığından,Azərbaycanın yenidən müstəqil olduğundan xəbərləri varmı? Və xəbərləri varmı ki,artıq onların dövrləri bitib (!) yeni nəsə imkan vermək,yol açmaq lazımdır? Və xəbərləri varmı ki,onların bilikləri,təcrübələri sürətli dəyişən dünya üçün heç bir işə yaramır? Və onların xəbəri varmı ki,bazar iqtisadiyyatlı ölkəyik? Və onların xəbərləri varmı ki,universitetlər boloniya sisteminə keçib,dərsə gəlmək,mühazirəni yazmaq məcburiyyəti yoxdur? Və onların xəbəri varmı ki,qanun universitetin intizam qaydalarıdır? Və onların xəbərləri varmı ki,SSRİ planlı təsərrüfat idi,sosialist dövlət idi.Tələb və təklif adına heçnə yox idi.Bazar iqtisadiyyatı ilə planlı təsərrüfatın müqayisəsi niyə? Və onların xəbərləri varmı ki,bildikləri heç nə yoxdur(!)..

Belə bir misal göstərim.Məsələn,dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatlı dövləti ABŞ 1776-cı ildən müstəqildir.Keçən 300 il ərzində kapitalist ölkəsi olub,quruluş dəyişməyib.
Professorları,dosentləri,elm adamları bu quruluşun içində böyüyüb,sözün həqiqi mənasında yoğrulublar.Tələb-təklifin necə yarandığını,rəqabətin necə baş verdiyini,qiymətin necə əmələ gəldiyini,hər zaman yenilik etmək lazım olduğunu,innovasiyanı təhsil müəssisələrinə,iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələrinə tətbiq etmək lazım olduğunu dərk edirlər.Biliklərini hər zaman yeniləyirlər,artıq bunu bir ehtiyac kimi hiss edirlər.Gənc nəsil yaşlı professorlardan nəsə öyrənməyə çalışır,təcrübələrindən faydalanmaq istəyir.

Ancaq bizim yaşlı professorlar haqqında bunları demək mümkündürmü? Quruluş dəyişilib,bilikləri köhnəlib.Dəyişən dünyaya çatmaqları artıq mümkün deyil.Universitetlərə yalnız günləri keçsin deyə gəlirlər (məqsəd öyrətmək yox,vaxt öldürmək).Tələbələrə kitab cümlələri əzbərlətməklə vaxt öldürməyin də yəqin ayrı bir ləzzəti var.
"3 idiot" filminə baxmısızsa,bu yeri xatırlayarsınız.

Ən yaxşı ali təhsil müəssisəmiz

2014-09-16T22:51:00.000+05:00

Hər birimiz Respublikadakı ali təhsil müəssisələrindəki mövcud vəziyyəti bilirik.Sistemin keçmişin və bu günün sintezi kimi görünməsi və hissə-hissə islahatların aparılması problemin həcmini daha da böyüdür.Hissə-hissə islahatın aparılması artıq sınaqdan çıxıb Azərbaycan üçün.Çünki bu islahatlar elə başdan sınaq məqsədli olduğu üçün onun əmələ gətirə biləcəyi "fəlakətləri" hesablamaq əziyyəti çəkmirlər.

2013-cü ilin dövlət büdcəsindən təhsilə ayrılan xərclər 2012-ci il ilə müqayisədə 1.2% artdığı halda,nəqliyyat və rabitəyə 27 %,mədəniyyət,incəsənət və s. 13.1 % artım olub.Səhiyyəyə ayrılan vəsaitlərdə artım isə 0.5 % olub.

Bu haqdakı problemlərdən danışmaq,yazmaq o qədər də ürək açan deyil.Amma bəzi müqayisələr aparmaq istədim.Müqayisəm postsovet ölkələri ilə olacaq.2014-cü il dünya universitetlərinin reytinqi 6 əsas başlıq altında açıqlanıb.500-lükdə heç bir universitetimiz olmadığı üçün ilk 700-ü əsas götürəcəm.

İlk 700-də hər an bağlanmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalan,bir tərəfdən bu problemi həll etməyə çalışan digər tərəfdən dünya reytinqində irəliləməyə çalışan,bütün təyziqlərə rəğmən bu yolda başarılı bir şəkildə irəliləyən "Qafqaz" universitetidir.Hər dəfə imkan düşdükdə,şərait yarandıqca universiteti olmayan səbəblərə görə ittiham etmək necə də asandır,elə deyilmi?!İstər TQDK-nın reytinq siyahısı,istərsə də digər reytinq siyahıları hər zaman əsas olur.Yəni əsas göstəricidir,gerisi təfərrüat.

İlk 700-də postsovet ölkələri içərisində Rusiyanın 16,Ukraynanın 4,Qazaxıstanın 2,Belarusiyanın 1,Estoniyanın 1,Litvanın 1,Azərbaycanın 1 (Qafqaz uni.) universiteti var.700-dən sonrakı yerlərdə Azərbaycanın 2 universiteti uyğun olaraq Bakı Dövlət Universiteti və Xəzər Universiteti var.

Hələ 1990-larda əsası qoyulmuş bir universitetin əsası keçən əsrin 20-ci,30-cu illərində yaranmış,bir vaxtlar məşhur olmuş,adları dillər əzbəri olan universitetlərlə rəqabət aparması və onlardan bir addım öndə olması niyə bəzi insanlara "qıcıq" verirki?! Bu kinlərinin,öfkələrinin yaranma səbəbləri haqqında kaşki düşünsələr.

Sanksiyalar və quraqlığın iqtisadiyyatımıza təsiri

2014-08-19T23:42:00.000+05:00

Fikrimcə qarşıdakı illərdə bizi 90-cı illərdəki kimi qıtlıq gözləyir.Səbəbləri isə məlumdur. AB,ABŞ və digər ölkələrin Rusiyaya sanksiya tətbiq etməsi və Rusiyanın da həmin ölkələrdən idxal olunan meyvə-tərəvəz məhsullarına embarqo qoyması.Digər bir önəmli məsələ isə bütün Respublika ərazisində hökm sürən quraqlıq,çayların,bulaqların quruması.

Bu iki önəmli məsələ əsas verir ki,bu il və qarşıdakı illərdə ərzaq məhsullarının qiymətində kəskin qiymət artımları olacaq.Elə embarqonun sabahı qiymətlərdə artımlar hiss olundu.Baxmayaraq ki,bəziləri deyir ki,sanksiyalar Azərbaycana təsir etməyəcək.Fizikanın qanununa görə "iki cisim toqquşduğunda ətrafdakı cisimlərə də ziyan dəyir."Qərb və Rusiyanın "toqquşmağı" qonşu ölkələrə təsirsiz ötüşə bilməz.Xüsusilə Azərbaycana digər ölkələrdən fərqli olaraq daha çox ziyan dəyəcək,səbəb:monopoliya.

Monopoliya necə səbəb ola bilər? Bir qədər izah edim."Şimal tülküsü"-Rusiya qərbin sanksiyalarına cavab olaraq həmin ölkələrdən idxal oluna meyvə-tərəvəzə embarqo qoydu.Bu qadağa Rusiyanın özünə birbaşa ziyandır.Bəs Rusiya daxili tələbatı necə ödəsin?İqtisadiyyat o qədər inkişaf etməyib ki,öz tələbatını ödəsin.Yalnız bir çıxış yolu qalır,oda Qonşuluğundakı ölkələrdən meyvə-tərəvəz idxal etsin.

Azərbaycan yalnız yeyinti məhsulları ilə kompleks şəkildə dünya bazarına çıxa bilər.2013-cü il 20 avqust tarixinə olan məlumata görə kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına cəmi 644,89 milyon manat ayrılıb.Amma ayrılan vəsaitlərin həcmi nə qədər olmasından asılı olmayaraq nəticə yoxdu.Monopoliya şəraitində,rəqabət mühitinin olmadığı bir mühitdə effektiv nəsə gözləmək gülüncdür.Mövzudan uzaqlaşmadan keçək məsələyə.Rusiya böyük bazardır və meyvə-tərəvəzin qiymətidə qalxdığı üçün Azərbaycandan meyvə-tərəvəz idxal olunacaq,məsələn hər hansı bir məhsulun qiyməti respublikada 1 manat dırsa,istehsalçı həmin məhsulu Rusiyada 2 manata sata bilirsə,niyə 1 manata satmalıdır?! Quba alması uzun yol qət edib Bakıya gəlincə üz tutacaq şimala,baha qiymətə..

Quraqlıq.Respublikamızın düzən ərazilərin böyük bir hissəsi yarımsəhra quru çöl iqlim tipidir,yəni su cəhətdən nəsiblərin almayıblar.Baxmayaraq ki,həmin ərazilərin böyük bir hissəsin kanallar vasitəsilə suvarılır.Su sisteminin düzgün idarə olunmaması və yağıntıların az olması məhsulların susuzluqdan məhv olmasına gətirib çıxarır.Müşahidə etdiyim qədəri ilə quraqlıq respublikanın bütün ərazilərində hökm sürür,çaylar,bulaqlar quruyur.Bunun mənfi nəticələrin yaxın zaman hiss edəcəyik,mütləq.Bu da qiymətin qalxmasının ikinci səbəbi.

Fikrimcə,hər bir problemin çıxış yolu olduğu üçün bunun da çıxış yolu var.Birincisi,öz bazarımızı meyvə-tərəvəzlə təmin edə bilmədiyimizi nəzərə alaraq və sanksiyaları da göz önündə bulunduraraq ixracı məhdudlaşdırmaq.Bununlada mümkün olan bahalaşmanın qarşısın almaq olar.İkincisi,quraqlıq ilə mübarizə kimi süni yaradılmış göllərdəki sulardan,təbii qaynaqlardan qənaətlə və ən əsası doğru bir şəkildə istifadə etmək.Onu da qeyd edim ki,Azərbaycan su çatışmayan ölkələr sırasındadır,yəni qənaət etməyimiz bizim üçün vacibdir.

Ümid edirəm ki,bütün problemləri geridə qoyacağıq.Nə də olsa ən son olan ümidlərdir.

Transmilli şirkətlər vəya görünməyən aktyorlar

2014-06-13T18:53:00.001+05:00

Beynəlxalq əlaqələrin görünməyən aktyorları.
Tarixi baximdan incələmiş olsaq transmilli şirkətlərin 400 illik bir tarixi var.İlk transmilli şirkət 1600-cü ildə qurulan Ost-Hind şirkətidir (the British East India Company).
Ancaq ilk müasir transmilli şirkət1950-ci ildə alman "Uni" və ingilis "Lever Brothers" şirkətlərinin birləşməsindən yaranan "UniLever" şirkətidir.Dünyanın 60-dan çox ölkəsində fəaliyyət göstərir və ən böyük transmilli kooperasiyalardan biridir.
20.əsrin sonu 21.əsrin əvvəllərində elmi-texniki tərəqqi,qiymətlərin sərbəstləşməsi,dünya miqyasında bazarın liberallaşması daha əvvəl heç görünməyən şəkildə transmilli şirkətlərin sayının artmasına səbəb oldu.
Qlobal iqtisadiyyatın ən önəmli "aktyorlarından" olan transmilli şirkətləri beynəlxalq istehsal gücünə sahib firma kimi də qeyd edə bilərik.Bu şirkətlər genel mərkəzi bəlli bir ölkədə olduğu halda,fəaliyyətlərini birdən çox ölkədə genel mərkəz tərəfindən koordinasiya edən vəya şöbələr,genel mərkəzə bağlı şirkətlər tərəfindən idarə olunur.
Soyuq müharibənin bitməsindən sonra elm,texnologiya,iqtisadiyyat və mədəniyyət sahələrinə daha çox təsir edən qloballaşmanın təsiri açıq hiss edilməkdədir
McDonaldslaşma:bir idarəetmə və yönləndirmə təsirinə malikdir.Dünyanın əksər ölkələrində mövcuddur.Bir çox hallarda dövlətlər bu kimi şirkətlərlə hesablaşmaq məcburiyyətində qalırlar.
Diqqət etmisinzsə,dünya əhalisinin böyük bir hissəsi eyni içkini içir (CocaCola,Pepsi Cola),yeməyi yeyir(hamburger,Burger King),eyni ayaqqabını (Nike,Adidas),paltari geyinir (blue jeans,Lewis və ya Wrangler).
Transmilli kooperasiyaların gəlirləri bəzən ölkələrin ÜDM sından böyükdür.Royal Dutch Shell, Exxon Mobil və Wall–Mart Stores şirkətlərinin gəlirləri Avstriya,Norveç,Səudiyyə Ərəbistanı,İran,Yunanıstan,Venesuella,Danimarka kimi ölkələrin ÜDM sından daha çoxdur.Ayrıca General Motorun gəliri Finlandiyanın ÜDM sı ilə,Toyotanın gəliri isə Hong Kongun gəliri ilə qarşılaşdırılacaq səviyyədədir.
Yaxın gələcəkdə beynəlxalq əlaqələr dövlətlərin,cəmiyyətlərin mənfəətinə uyğun yox,transmilli koopersiyaların mənfəətlərinə uyğun qurulacaq.Günümüzdə də bunu hiss edirik.

Azərbaycanda elektrotexnika sənayesinin inkişaf perspektivləri

2014-05-25T14:38:00.001+05:00

Araşdırmalar göstərir ki, iqtisadi baxımdan dünyanın aparıcı ölkələri sayılan ABŞ, Almaniya,Yaponiya, İtaliya, Böyük Britaniya, Fransa kimi ölkələri elektrotexnika və elektron məmulatları istehsalına çox böyük önəm verirlər. Bunun da başlıca səbəbi XXI əsrin məhz yüksək texnologiyalar əsrinin olması, müasir dinamik rəqabət şəraitində yüksək texnologiyalarsız inkişafın mümkünsüzlüyüdür. Bu ölkələr də həm yüksək keyfiyyətli elektron məhsulların istehsalı, həm də daha müasir texnologiyaların yaradılması sahəsində kəskin rəqabət aparırlar. Eyni zamanda diqqətdə saxlanmalıdır ki, yalnız inkişaf etmiş ölkələr deyil, həm də “gec sənayeləşmiş ölkələr” qrupuna aid edilən Sinqapur, Cənubi Koreya, Malayziya, İndoneziya kimi yeni sənayeləşmiş ölkələrdə də elektrotexnika sənayesi ölkənin rəqabət qabiliyyətliliyinin artırılmasında həlledici rola malik olmuşdur. Məsələn, Cənubi Koreyanın “Samsung” şirkəti bu ölkəni dünya bazarında tanıtmağa kifayət edir. Bu faktlar sahənin önəmini bir daha təsdiq edir.

Hər il ölkəmizə təqribən 2,5 - 3 milyard dollarlıq elektrotexnika məhsulları idxal olunur. Ölkəmizdə bu sahənin inkişafı bu qədər vəsaitin ölkədən xaricə axınının qarşısını almaqla, vəsaitin ölkəmizə investisiya olunmasına, çoxlu sayda iş yerlərinin açılmasına gətirib çıxara bilər. Bundan başqa, ölkəmizdə istehsal edilən elektrotexnika məhsulları üçün İraq, Pakistan, Afqanıstan, Tacikistan, Türkmənistan və bir sıra başqa ölkələrdə geniş bazarlar təmin etmək olar.

Bu sahənin inkişaf etdirilməsindən danışarkən qeyd edilməlidir ki, elektrotexnika sənayesi elm və bilik tutumlu sahədir, yəni bu sahənin inkişafı həm də ölkədə təhsilin keyfiyyətcə inkişafını həm tələb edir, həm də bu sahənin genişlənməsi ölkədə elm və təhsilin inkişafına təkan verir.

Ölkəmizdə elektrotexnika sənayesinin zəif inkişafı bir çox amillərlə bağlıdır. Bunlardan biri ötən əsrin 90-cı illərdən başlayaraq ölkəmizdə gedən “beyin axını”dır. Aydındır ki, hər-hansı bir ölkədə baş verən “beyin axını” həmin ölkənin gələcək iqtisadi inkişafına ciddi problemlər yaradır. “Beyin axını”, bir tərəfdən, həmin dövrdə və sonrakı illərdə ölkədə elmə və elm adamlarına tələbin azalması, digər tərəfdən isə, elm və təhsil işçilərinin əməyinin “ucuzlaşması” ilə əlaqədardır. Hətta son dövrlərdə də ölkəmizdən gedib xaricdə - dünyanın güclü ali məktəblərində təhsil alan gənclərimiz elə xarici ölkələrdə qalıb işləməyə üstünlük verirlər. Çünki, həmin ölkələrdə belə kadrlara yüksək əməkhaqqı və öz inkişafları üçün geniş imkanlar yaradılır. Azərbaycanda isə hələ də belə imkanlar mövcud deyildir.

Araşdırmalarımız göstərir ki, ”beyin axını” problemi SSRİ-nin dağılmasından sonra təkcə Azərbaycan üçün yox, bütün digər İttifaq respublikaları üçün də ciddi şəkildə mövcud olub. Həmin illərdə Şərqi Avropa və Asiyanın bir çox ölkələrində də bu problem vardı. ABŞ-ın son onilliklərdə dünyanın lider ölkəsinə çevrilməsinin başlıca mənbələrindən biri də həmin ölkədə elmin yüksək inkişafı və bacarıqlı və istedadlı insanların həmin ölkəyə “axması” ilə bağlıdır. Məsələn, dünya şöhrətli alim Lütfi Zadə kimi bir çox şəxslər ABŞ-ın elektrotexnika sənayesi sahəsində lider dövlət çevrilməsinin başlıca səbəbidir. Bu o deməkdir ki, sürətli inkişafı hədəflənmiş hər bir ölkə nəinki. Xaricə “beyin axını”nın qarşısını almağa, həm də xaricdən özünə “beyin gəlişi”nə nail olmağa çalışmalıdır.

Ümumiyyətlə, ölkədə elektrotexnika sənayesinin inkişaf problemləri sırasında aşağıdakıları qeyd etmək olar:

1.“Beyin axını” problem

2. Əmək haqqının aşağı olması

3. Bu sahədə çalışan insanlara inkişafları üçün şəraitin olmaması

4. Ölkənin texniki və texnoloji cəhətdən geri qalması

5. Yüksək ixtisaslı kadrların olmamsı

6. Ali və orta ixtisas təhsilinin müasir dövrün tələblərinə uyğun qurulmaması

7. Texniki və texnoloji innovasiyanın sahəyə tətbiq edilməməsi və s.

Bütün bu problemlər sahənin inkişafına əngəl törədir və bu problemlərin hamısı bir-birilə əlaqəlidir.Yəni, bu problemləri kompleks həll etmək lazımdır.

Respublikamızın elektrotexnika sahəsindəki mövcud problemlərinin aradan qaldırılması üçün bir çox tədbirlər görmək olar.Həmin tədbirlərin ən ümdə gələni ETT-nin istehsal prosesinə tətbiqi və onun geniş imkanlarından istifadə edilməsi prosesidir. Bundan əlavə ETT-nin yüksək səviyyəli bilik və bacarıqlarla texnologiyaya tətbiqi əsas götürülməlidir. Bununla yanaşı, elektrotexnika sahəsinin inkişaf etdirilməsi üçün aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilməlidir:

1. Bu sahəyə tələbələrin, sahibkar və investorların marağının artırılması

2. Bu sahəyə investisiya qoyuluşlarının stimullaşdırılması

3. Sahəyə ETT-nin, innovativ və klaster inkişaf konsepsiyasının tətbiqi

4.Yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması

5. Milli innovasiya sisteminin yaradılması və s.

Qeyd etməliyik ki, son illərdə ölkədə qeyri-neft sektorunun unkişafı ilə əlaqədar elektrotexnika və elektronika sahələrinin inkişafına da diqqət artırılıb. Bu sahənin inkişafı məqsədlərinə xidmət edəcək yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanması üçün yeni və müair standartlara cavab verən ali təhsil müəssisələri yaradılmaqdadır. Məsələn, Bakıda Yüksək Texnologiyalar Universitetinin yaradılmasını buna misal göstərmək olar. Ölkəmizdə yaradılmaqda olan sənaye parklarında elektrotexnika sənayesi müəssisələrinin də yaradılması nəzərdə tutulur.

İfrat tolerantlığımızın məhsulu

2014-05-09T21:14:00.002+05:00

Son illərdə tolerant sözünü çox eşidirik.Sözün mənası "dözümlülük" deməkdir.Həqiqi mənada tarixə nəzər salsaq biz millət olaraq (türk) digər xalqlara,millətlərə qarşı çox tolerant olmuşuq.Bəzən "ifrat tolerantlıq" başımıza zaman-zaman bəla da olmuşdur.Niyə tarixə nəzər salmalıyıq? Çünki hər bir şəxs tarixini bir tarixçi kimi yox bir vətəndaş kimi bilməlidir."Tarixini bilməyənin coğrafiyasını başqaları çəkər" deyiblər.
Hər bir şeyi kənara qoyaq.İtirilmiş ərazilərimizə baxaq: Cənubi Azərbaycan,Qərbi Azərbaycan,Borçalı,Dərbənd və s.Bu əraziləri itirməyimizin səbəblərindən biri elə tolerantlığımızın məhsuludur.
Çox qədimə getməyə ehtiyac qalmır.1828-ci ildən başlayaq-Cənubi Azərbaycanı itirdikMüəyyən zaman keçdi düşmənlərlə heç nə olmamış kimi davrandıq hər şeyi unutduq.1905-1906 "erməni-müsəlman" davası baş verdi (niyə məhz Azərbaycan,Türk yox müsəlman?!) bunu da unutduq.1918-ci il 31 mart soyqırımı baş verdi.Dedik bunlar bizim "qardaşlardır" səhv ediblər və unutduq.Əlavə olaraq da torpağımızdan pay da verdik ki,özləri üçün dövlət qursunlar.Zaman-zaman verilən paya da az dedilər,əlavə torpaq istədilər..1940-cı illər hadisəsi baş verdi,yenə bağışladıq..1988-1993-cü il hadisələri oldu..Amma təəssüf bütün bu illərdən dərs çıxara bilməyən xalqım düşmənə qarşı tolerant olmaq haqqında fikirləşir.Buna tolerant demirlər,dözümlülük demirlər bunun adı vətənə xəyanətdir..Nə hüquqi cəhətdən,nə dini cəhətdən nə də vicdani cəhətdən bu insanlığa yaraşan bir hərəkət deyil.
Bu haqda fikirləşənlər hər halda insanlığın iftixar tablosundan (s.a.s) daha tolerant ola bilməzlər (Mədinədən Bəni Nadr yəhudilərinin çıxarılması hadisəsi və s.).
Belə vicdani yoxsulluq daha çox şey başımıza gətirəcək.Sanki yuxarıda sadaladığım hadisələrdə günahsız qətlə yetirilmiş (qadınlar,uşaqlar,qocalar) insanlar bizim insanımız,bizim nümayəndəmiz deyil..
Bu dövrdə əlbəttə tolerant olmaq lazımdır,amma hər şeyin qədəri ilə
Dahi şairimiz Nizami Gəncəvi demişkən:
Bir inci saflığı varsa da suda
Artıq içiləndə dərd verir o da.
Vicdanınızla baş-başa qalmağınız diləyi ilə,əgər varsa-ki, ümid edirəm var.

IMDb'si "7" olan filmlərimiz

2014-04-12T23:11:00.001+05:00

Əlbəttə ilk baxışdan inanılmaz kimi görünə bilər.Amma mümkünsüz heç nə yoxdu.
Necə olur ki,hind,çin,yapon filmləri IMDb'si 7-8 ola bilir,amma bizim filmlər "o siyahı"ya düşə bilmirlər.Axı bizim zəngin kino sənətimiz var.Hələ 50-ci illərdən inkişafa başlamış filmlərimiz 90-cı illərə qədər çox sürətli inkişaf elədi.
Səməndər Rzayev demişkən-"Bu kino ki,var çox qəliz məsələdir.Həm qəlizdir,həm də ki,vacib." (Bəyin oğurlanması filmindən).
Biz filmlərimiz vasitəsilə vətənimizin gözəl təbiətini,zəngin musiqisini,qonaqpərvər xalqını və daha nələr-nələr dünyaya tanıda bilərik.Yaralı yerimizi-Qarabağımızı dünya içtimaiyyətinə çatdırmaq daha asan və daha verimli olar deyə fikirləşirəm.
Adət ənənələrimizi,füsunkar təbiətimizi,mətbəximizi (saymaqla bitməz) keçən əsrdə çəkilmiş filmlərimizdə (Bəyin oğurlanması,O olmasın bu olsun,Əhməd haradadır?,Görüş,Dərviş Parisi partladır,Arşın mal alan...) görmək olar,amma..amma indi necədi?! Bunu yazmadan keçmək olmur.Məsələn müasir dövrdə Cavad xan filmi (2009) çəkilib.Keyfiyyət cəhətdən heç 60-cı illərin filmlərinə də çata bilməyib.Hələ keyfiyyət cəhətdən..
Xalid Hüseynin "Çərpələng uçuran" əsəri əsasında çəkilmiş eyni adli film (Kite Runner-200
7.IMDb-7.9)
Əfqanıstanın bugünkü vəziyyətin çox gözəl bir şəkildə göstərir.Bu filmə baxandan sonra insan fikirləşir ki,niyə bizim elə filmlərimiz yoxdur?!

Mirzə Babayev demişkən:-"O əjdahadan bizdə niyə yoxdu?!" (Bəyin oğurlanması filmi)

Klaviaturanın “milliləşdirilməsi”

2013-11-06T00:33:00.003+04:00

Müasir dövrdə ən güclü siyasi,iqtisadi birlik Avropa İttifaqıdır (Aİ).Və həmçinində üç güc mərkəzindən biridir (Amerika,Qərbi Avropa və Şərqi Asiya).Hər bir ölkədə bütün bunları nəzərə alaraq belə desək həmin güc mərkəzlərinə üz tuturlar.Əlbəttə ki,bunun müsbət və mənfi cəhətləri də var.Mövzumuz müsbət və mənfi cəhətləri araşdırmaq deyil.Əsas mövzu bugünkü Azərbaycanın Avropa inteqrasiyası (Qərbi Avropa hansıki Aİ) və problemləridir.

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra Avropaya “üz tutdu”.Amma XX əsrin 90-cı illərin (1990-2008) Avropası ilə indiki Avropa arasında çox fərq var.Bu hansı fərqlərdir:ilk olaraq Aİ-nın əsasını demək olar ki,güclü iqtisadiyyata malik ölkələr təşkil edirdi (İtaliya,Almaniya,BB və s.) amma sonradan Aİ belə desək ərazini genişləndirmək siyasəti yeritdi və digər tərəfdən bəzi ölkələrə siyasi,iqtisadi təsir göstərmək üçün (Türkiyə,Rusiya və s.) bəzi nisbətən zəif inkişaf etmiş ölkələrdə bu ittifaqa daxil oldu.Aİ inkişafının pik həddi 2007-2008-ci illərdə oldu.Və sonradan bu yüksəliş dayandı,geriləmə başladı.Hansı ki,bu gözlənilən hadisə idi.

Bizim niyətimiz Avrozonaya inteqrasiya etməkdirsə milliləşdirmə və həmdə “klaviaturanın” milliləşdirilməsi bizə lazımdırmı?Bu milliləşdirmə bizi irəli yoxsa geri aparacaq.Şəxsən mənim üçün bu çox maraqlıdır.Görəsən AMEA bu qərarı verərkən “götür qoy” ediblərmi,yoxsa 20 il əzində heç bir ixtira,kəşf etmədikləri üçünmü bu addımı atıblar? Və ya bunu bir ixtira,kəşf kimi qələmə vermək istəyirlər.Bu nə ixtira nə də kəşfdir.Bunu hamı bilir.Bəs bilmədiyimiz nələrdir.Mənim fikrimə görə bu geriyə addımdır.Çünki Avrozonanın belə desək öz standartları,vahid qaydaları var.İnteqrasiya etmək istəyən bir ölkə bu addımı atmaqda nə üçün maraqlıdır?Bəlkə dili qorumaq üçün bunu edir.Buda ola bilər.Lakin dili qorumağın başqa alternativləri də var.Məsələn paytaxt Bakını götürsək elə bir iş yeri yoxdur ki,onların tələblərində Rus dili,İngilis dili olmasın.İlk olaraq Rus dilinə qadağa qoya bilər əgər dili qorumaq istəyirsə.Bunu sadəcə olaraq nümunə üçün qeyd etdim,yəni başqa alternativlərdə var.

Nəticə olaraq klaviaturanın milliləşdirilməsi geriyə addımdır və bu onu göstərir ki,20 ildən çox müstəqil olan Azərbaycanın AMEA-sı işəyarıtmaz vəziyyətdədir..belə..

"-Lalə Dövrü-"

2013-08-11T23:14:00.000+05:00

Lalə Dövrü — 1718-ci ildə imzalanan Pasarofça Müqaviləsi ilə başlayan və 1730-ci ildə çıxan Xəlil üsyanı nəticəsində Padşah III Əhməd'in taxtdan endirilməsiylə sona çatan dövrə verilən addır.

Türkiyə Tarixində 1718-1730 illəri arasındakı dövrə Dövlət adamları daxil, istanbulluların baxçalarında lalə yetişdirib zövq almalarından dolayı ve tarixçilər tərəfindən bu illərə " Lalə dövrü " deyilmişdir. Elə məhz bu dovrdə lalə çiçəyi dünyaya yayılır ve çiçəyin soğani 500 qızıla satılırdı. Bu dönəmin padşahı III Əhməd (III Ahmet) və Ibrahim Paşadır. Sultan III Əhməd, Topkapı Sarayı ilə Yeni Câmi'də kitabxana, Ayasofya'da Sultan Üçüncü Əhməd Çeşməsi ve İstanbulun su ehtiyacını qarşılamaq məqsədiylə də Dəryayi Sim adlı bir su bəndi inşa etdirmiştir. İllərlə sürən hərblər və üsyanlardan bezmiş olan əhali, andlaşmalardan sonra qorxu və təhlükələrdən uzaq bir həyat sürməyə başladı.

Xalqın büyük bir qismi pis vəziyyətdə ikən İstanbulda bəzı dövlət böyüklərinin rahat bir həyat sürdürmələri, əyləncəyə düşkünlükləri narahatlığa səbəb olurdu. İran savaşı sırasında Sultanın pul qarşılığı alınan qalaları satması şayiələri insanları daha da incidirdi. III Əhməd və İbrahim Paşa bir səfər hazırlamağa başladılar. Axşam olunca qayıqlarla saraya getdilər. Üsyanda İbrahim Paşa edam edildi ve yaxınları öldürüldü. Padşah III Əhməd taxtdan endirildi və yərinə I Mahmud gətirildi. Bununla da 1730-cu ildə Lalə Dövrü sona çatdı. Lalə baxçaları yandırıldı.

Lalə dövrü – tarixdə rahatlıq, sükut, sənətkarların, mədəniyyətin dövrü hesab olunur. Bu dövrdə, on altıncı əsrdən bəri İstanbulda və digər Osmanlı şəhərlərində ərəb, Erməni, İvrit, Rumca kitab nəşr edən mətbəələr ardından, Şeyh'ül-İslam Abdullah Əfəndinin əmri ilə Osmanlıca kitab nəşri də sərbəst oldu. Kağiz Fabriki yaradıldı. Mətbəədə yayımlanan kitabların idarəsi üçün də alimlər vəzifələndirildi.

"Sin Şin'e girdiğinde.."

2013-06-23T01:32:00.001+05:00

“Onlar bir ümmetti,geldi geçti.Onlara kendi kazandığı,sizede kendi kazandığınız.Siz onların işlerinden sorulacak değilsiniz.”

(Bakara Suresi; 134,141)

-Sultan Səlimin Misir səfəri-

-Birkaç gün sonra Sultan bana ordunun para sıkıntısından bahsetti.Bu dert ile çaresizlik içindeydi.O akşam ünlü alim Şeyh Muhiddin Arabinin kitablarından okuduk.Sultan,onun kabrine gidip ruhu için dua etmek istedi.Şam halkı Şeyhin kabrini bilmiyorlardı.İki gün bu konu araştırıldı ve tellallar bilenin ödüllendirileceğini halka duyurdular.Kimse çıkmadı.Yalnızca dağda koyun otlatan bir çoban geldi: “Efendim,Kasyun dağının yamacında bir yer biliyorum;oradan ne koyunların birisi bir ot yer ne de oraya bir hayvan basar.Oranın otları kendi halinde büyür ve zamanı gelince de kurur gider.Zannım o ki aradığınız yer orasıdır.”

Çobanın tahmini doğru çıktı.Kazılan yerde Şeyh-i Ekberin cesedi hiç çürümeden durmaktaydı.Sultan onun için bir türbe yaptırdı ve defin işlemini bizzat kendisi takip etti.Defin bitince Şam halkının Şeyh hakkında bildiklerinin öğrenmek istedi.İleri gelenlerden bazı alimleri ve güngörmüş kişileri huzura çağırdılar.Onlar da kendilerine intikal eden bir rivayeti sanki ağız birliği etmişcesine anlattılar.Meğer vaktü zamanında Şeyh,Şam halkının maddeye düşkünlüğünden yakınarak onlara nasihat etmiş,sonunda da ses tonunu yükseltip ayağını yere vura vura “sizin tapdığınız benim ayağımın altındadır!” diye haykırmış.Halk,bu söz ile kendi inançlarına hakaret edildiğini,kendilerinin Allah tapdıklarını,Şeyhin bu sözüyle küfre girdiğini iddia ederek kadıara şikayet etmişler ve onlar da Şeyhin cezalandırılmasına hükmetmişler.Şeyhin haksız yere eza cefa çekmesine gönlü razı olmayan dostlarından biri Muhiddine gelip “Neden sözünden dönmüyorsun,neden sır gibi davranıyorsun?” diye sorunca da o acı bir tebessüm ile “İza dahale’s-Sin ila’ş-Şın zahira sırrı!” demiş.Sultan bunu duyunca çok şaşırdı.Bu söz, “Sin Şına girince sırrım anlaşılır!” demeye geliyordu.Sultan,bu sefer Şeyhin bu sözü tam olarak nerede söylediğini araştırttı.Aradan üç yüz yıla yakın zaman geçmiş,yalnızca bir kişi yeri tahminen bilebildi.Sultan bizzat oraya kadar gitti.Yüksekçe bir tepe olduğu görüldü.Sultan tepeyi kazmalarını emretti.Çok geçmeden kazılan yerden bir küp altın çıktı.Sonra Sultan şöyle söyledi:

“Peygamberimiz,zamanın küfür meclislerine binaen ‘Dininiz paranız,kıbleniz kadınlarınız,’ buyurmadı mı? Muhiddini Arabi de buna dayanarak,taptığınız ayağımın altinda demekle,benim ayağımın altında altın var demek istemiş ama,o zaman bunu kimse anlayamamış ve Şeyh-i Ekberi haksız yere idam etmişler.”

Şam halkı günlerce bu hadiseyi konuştu ve Sultanın kerametine bir kez daha inandılar.Çünki Sin, Selim adının ilk harfi , Şın da Şam isminin ilk harfi idi.Sin’in Şın’a girmesi gerçekleşmişti.Halk bu keramette büyük bir uğur telakki edip Sultan ve ordusuna hizmet için canla başla yarıştılar,Şeyhin altınlarını akçeye tahvil etdiler...

İskender Pala “Şah&Sultan”

Səh.,322-324

-İbrahim Məmmədli-

“Ehtiyacımız..”

2013-05-13T02:02:00.000+05:00

“Youth to business”

Bugünkü gənclərin ehtiyacı olduğu mövzulardan biridə təcrübəli insanlar tərəfindən yönləndirilməməsidir.Gənc deyərkən kimləri nəzərdə tuturam-daha çox tələbələri.Niyə? sualı yarana bilər burda,ona görə ki,orta məktəbi bitirən bütün şagirdlər məhz belə desək tələbə statusun ala bilmir vəya əldə edə bilmir.Biz bilirik ki,dövlətin,millətin (xalqın) gələcəyi,iqtisadiyyatın bütün sahələrinin davamlı inkişafı təhsildən və universitetlərdə yetişən məzunlardan asılıdır.Belə desək,problemin başlanğıc nötələrindən biri elə burdadır.İlk öncə orta məktəbi yeni qurtarmış şagird böyük çətinliklə,güclü rəqabət şəraitində minlərlə insanın içindən seçilir və universitetə daxil olur.Bu heçdə asan olmur.

Universitet həyatı başlayır.Biraz azdlıq,ailədən uzaq həyatın çətinlikləri ilə üzləşməyin vaxtıdır.Şəxsin gələcəyini bəlirləyən anda elə bu andır.Çünki bütün bu çətinliklərə qarşı hamı dözə bilməz.Və daha bir “ələmə”də burda olur,yəni gələcəyini parlaq görmək istəyən,daha fərqli bir həyatı seçən və ən əsası hədəflədiyi gələcəyə addımlayan şəxs belə desək “ələkdən” keçmirlər.”Möhkəm iradəli insanlar”kimi yetişməyə başlayırlar.

Qeyd etdiyim kimi bugünkü tələbələrin treyninqlerdə,seminarlarda iştirak etməyə ehtiyacları var.Mən İqtisad Universitetində oxuyuram və demək olarki bütün treyninqlərdə,seminarlarda iştirak etməyə çalışıram.İlk getdiyim treyninqlərdən indiyə kimi çox şey əldə etmişəm.Ən əsası odur ki,treyninlərdən sonra insan uğur qazanmağın yollarını daha yaxşı başa düşür.Uğur qazanmaq üçün nə etməli olduğunu,niyə etməli vəya necə etməli olduğunu daha yaxşı anlayır.Treyninqlərdə,seminarlarda təcrübəli insanların,həyatda öz yerlərini tutmuş şəxslərin fikirlərini öyrənmək və onların necə uğur qazandıqlarını mənimsəmək məncə həyatımıza yön verə bilər,daha inamla addımlamağımıza vəsilə ola bilər.

Sonuncu iştirak etdiyim form AİESEC Azərbaycan tərəfindən təşkil olunmuş “Youth to business” forumu idi. Bu, Azərbaycanda gənclərlə korporativ dünyanın ən professional və uğurlu fiqurlarını birləşdirən ilk layihə idi.Form çox möhtəşəm idi və demək olarki əksər universitetlərimizdən-Qafqaz Universitetindən,İqtisad Universitetindən,Bakı Dövlətdən,Diplomatik Akademiyadan və s. -dən 200 iştirakçı var idi. Dünyada 113 AİESEC üzvü olan ölkədə regional, milli və yerli xarakterdə keçirilən Youth to Business Forumu 11 May 2013-cü ildə ilk dəfə Azərbaycanda da keçirildi. Layihənin sonunda sertifikatlar verildi və iştirakçıların CVləri tərəfdaş şirkətlərə göndərildi.

Yəni belə formların,treyninqlərin tez-tez keçirilməsi və daha çox tələbələrin cəlb edilməsi inkişaf üçün həm vacibdi həmdə buna çox ehtiyac var.

Ümid edirəm ki,belə formlar daha çox təşkil edilər və gənclərimiz bundan maxsimum şəkildə yararlanarlar.