دوران اهمیت کرج به زمانی باز می گردد که شاهراه خراسان که از شهرهایی همچون نیشابور، ری و بغداد می گذشت در دوران تیموریان، ایلخانیان و سپس صفویان به شهرهای قزوین، سلطانیه، مراغه و تبریز منتقل گشت و از این دوران بود که کرج مورد توجه قرار گرفت.

۱٫ موقعیت جغرافیایی شهرستان کرج

موقعیت

شهرستان کرج در فاصله ۳۵کیلومتری غرب شهر تهران بر روی آبرفتهای کوهپایه ای دامنه جنوبی « البرز مرکزی» واقع شده است . جلگه پهناور کرج با مساحت ۲۴۵۲ کیلومتر مربع و ارتفاع ۱۳۲۰ متر از سطح دریا با آب و هوای نیمه خشک و معتدل در عرض جغرافیایی ۳۵درجه و ۳۲دقیقه و طول جغرافیایی ۵۰درجه و ۱۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۶دقیقه قرار دارد .

طبق آمار رسمی سال ۱۳۸۰، شهرستان کرج با ۵/۱میلیون نفر جمعیت دارای دو بخش و ۷دهستان که : بخش مرکزی آن عبارتند از : کمالشهر ، مشکین شهر ، محمدشهر، گرمدره ، آدران و نساء و بخش اشتهارد شامل: ماهدشت و دهستان رحمانیه و شهرکهای متعددی مانند: رجائی شهر، مهرشهر، حصارک، فردیس و… در حاشیه شهر و اطراف بافت مرکزی قرار گرفته اند.

شهرستان کرج از شمال به استان مازندران از جنوب به استان مرکزی از غرب به استان قزوین و از شرق به استان تهران متصل است و هم اکنون نیز در مسیر راه ارتباطی غرب به شرق کشور، استانهای آذربایجان ، کردستان ، همدان ، زنجان ، قزوین ، گیلان ، مازندران ،گلستان و تهران واقع شده و وسائط نقلیه حامل کالاهای وارداتی و صادراتی از مرز ترکیه و آذربایجان به مقصد تهران و بالعکس از این شهرستان می گذرد .

اراضی کرج از خاکهای آبرفتی است که بر اثر مسیل ها و فرسایش خاک در ادوار گذشته بر روی زمین ته نشین شده و گاه عمق چنین خاکهایی تا ۵/۱متر می رسد و اراضی و کشتزارهای کرج از انواع خاکهای رسی – شنی همراه با قلوه سنگ می باشد . کرج در گذشته نه چندان دور (دهه۵۰) یکی از قطبهای مهم کشاورزی دارای آب و هوای مطبوع در میان باغهای میوه بوده است ولی امروزه بدلیل نزدیکی به پایتخت و قرار گرفتن در مسیر راههای ارتباطی شمال به جنوب و شرق به غرب و احداث کارخانجات متعدد و مساعد بودن آب و هوا زمینه های مناسبی برای مهاجرت در این شهر فراهم آمده و با تخریب باغهای و اراضی کشاورزی و تبدیل آن به ساختمانهای مسکونی و تجاری و نیز رشد روز افزون جمعیت و برخورد فرهنگها و ساکن شدن اقوام و گروههای مختلف چهره جدید پیدا کرده است.

آب و هوا

استعدادهای طبیعی و منابع آبی فراوان سلسله جبال البرز و همچنین خاک حاصلخیز دامنه البرز و دشت منتهی به آن باعث شده که از دوره های باستان این منطقه برای سکونت مناسب باشد و به همین لحاظ آثار تاریخی و باستانی متنوعی در نقاط مختلف این جلگه وسیع مشاهده می شود . شهرستان کرج از نظر مطالعه اقلیمی دارای آب و هوای معتدل و نیمه خشک با تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای نسبتاً سرد می باشد . متوسط درجه حرارت در تابستان ۸/۴۲ درجه سانتیگراد و حداکثر درجه سرما در زمستان ۲۰ درجه سانتیگراد زیر صفر می رسد . تعداد روزهای متوسط یخبندان ،سالیانه ۷۶ روز و مقدار متوسط باران سالانه دشت کرج در حدود ۲۰۰میلیمتر است و حداکثر بارندگی در یک روز ۶/۴۴ میلیمتر در فروردین ماه ثبت شده است ولی در حوزه رودخانه کرج به ۵۰۰ میلیمتر هم می رسد . مهمترین منبع آبی کرج رود کرج می باشد که پرآب ترین رود دامنه های جنوبی البرز است که در ۴۰ کیلومتری غرب تهران از کانون آبگیر خرسنگ کوه سرچشمه می گیرد . طول رود کرج حدود ۲۲۰ کیلومتر (۹۰ کیلومتر از سرچشمه تا کرج و۱۳۰ کیلومتر از کرج تا مسیله است) رودخانه کرج به طرف جنوب شهریار جریان می یابد و در مسیر خود موجب آبادانی دهکده ها می گردد. و شاید بتوان گفت آبادانی کرج مرهون رودخانه های کرج ، برغان ، طالقان و رودخانه شور و رودخانه حاجی عرب در منطقه اشتهارد و بوئین زهرا است . رودخانه طالقان (طالقان رود ) از کوههای کندوان ، کهار بزرگ سرچشمه گرفته و به طرف رودبار الموت جریان می یابد و در الموت با الموت رود تشکیل شاهرود بزرگ را که شعبه سفید رود است می دهد . و رودخانه شور از جنوب باختری کرج و از دشتهای شمالی اشتهارد گذشته به طرف زرند ساوه جریان می یابد .

چهار نوع باد، شهر کرج را تحت تاثیر خود قرار می دهد که عبارتند از:

۱- بادهای باختری یا باد منجیل که در فصول سرد همراه با بارندگی است.

۲- بادهای جنوب غربی که بادهای کنتر آلیزه بوده و در تابستان به گرمی هوا می افزاید .

۳- بادهای جنوب خاوری که از کویر و به ندرت می وزد .

۴- بادهای خاوری که از روی کویر لوت می گذرد و موجب تیره شدن هوا می گردد.

هرچند شهر کرج در فصول مختلف دارای جریان های ورزش باد می باشد، لیکن وزش بادهای غالب شهر با سرعت بیش از ۲۰ کیلومتر در ساعت بویژه در فصل های بهار و زمستان دارای جهت غرب به شرق می باشد .

کوهها و پوشش گیاهی

تشکیلات زمین ساختی کرج را عموماً سنگهای رسوبی و کلانیک و رسوبات تخریبی جدید بوجود آورده اند حرکات کوزه ائی رشته کوههای البرز موجب گردید ، که توف های سبز چین خوردگی پیدا نموده و موقعیت مناسبی جهت ذخیره آبهای زیر زمینی ناشی از نزولات جوی بوجود آورند. پستی و بلندیهای منطقه کرج از دامنه های جنوب البرز مرکزی تبعیت نموده که به ۳ دسته قابل تفکیک است .

اراضی کوهستانی: با ارتفاع بیش از۲۲۳۰ متر و شیب ۱۶ الی ۱۰۰درصد، شامل کوههای حصار، بیلقان در شرق، بیجه کوه، سیاه کلان و آتشگاه و ورزان در شمال.

اراضی دامنه ای: با ارتفاع بیش از ۱۶۰۰ متر و شیب ۸ الی ۱۶ درصد شامل دامنه های جنوبی ارتفاعات شمالی و شرقی، تپه مراد آب، تپه های شمال شاهین ویلا و حصارک و جنوب غربی کرج (جاده شاهدشت ) .

راضی جلگه ای مسطح: شامل اراضی گوهردشت، حصارک، گلدشت تا جنوبی ترین اراضی منطقه با شیب ۱ الی ۸ درصد .

از کوههای منطقه کرج می توان کوه نمک در حوالی مردآباد کوه بلند جارو در جاده اشتهارد، کوههای حصار، سرجوب، بیلقان، کلاک و پرگیرک در شرق و شمال کرج و نیز کوههای حصارک و باغستان، سیاه کلان و آتشگاه در غرب و شمال غرب نام برد.

از نظر پوشش گیاهی و کشاورزی منطقه کرج بعلت وجود مناطق کوهستانی و جلگه ای و دارا بودن آب و هوای متنوع محصولات کشاورزی گوناگون بعمل می آید. روییدنیهایی در دامنه های شمالی البرز ، دهکده های شهرستانک کرج و ارنگه مراتع سرسبز و رویدنیهای طبیعی بسیار وجود دارد و باغهای میوه و جنگلهای تنک فراوان و غلات دیده می شود . و در نواحی جنوب منطقه مانند اشتهارد و مردآباد پنبه می روید و غلات کشت می شود و دامداری رایج است. با توجه به آب و هوای گرم و خشک در دشتها و معتدل در کوهستانها مهمترین پوشش گیاهی کوهپایه ها و دشتها عبارتند از انواع پونه های خاردار، خارشتر ، اسپرس، استروکالوس (گون)، چوبک، یونجه، خاکشیر، اسپند، شنگ، ختمی، شیرین بیان، تلخه بیان، درمنه، قدومه، زنبق و شقایق .

وجه تسمیه و پیشینیه تاریخی شهرستان کرج:

وجه تسمیه:

معانی کرج در بین فرهنگها و محققین مختلف بوده است ولی طبق گویش و زبان اصلی این منطقه که زبان تات بوده کرج از لغت کاوک (کاواک ) به معنی میان تهی ماخوذ شده است که در میان دره کرج واقع شده و اگر ریشه لغت کرج را از کراج بدانیم به معنی بانگ و فریاد و با سابقه تاریخی آن ارتباط پیدا می کند زیرا در تپه های آتشگاه وکلاک و قلعه دختر شهرستانک و کوههای مراد تپه برای خبر رسانی و دیده بانی آتش افزوزی می کردند و بدین وسیله مردم را از هجوم و حمله دشمنان باخبر می ساختند ولی آنچه بیشتر در فرهنگها بخصوص در فرهنگ نفیسی ، کرج به معنی گوی ، گریبان ، چاک و شکاف آمده و آن رودخانه ایست که در کوه های شمال غربی ری جاری می شود و بلوک شهریار و ساوجبلاغ را مشروب می سازد و نام دهی است در کنار این رودخانه که پادشاهان قاجار در آنجا بناها و قصرهای عالیه بر پا نموده اند . همچنین در کتب مختلف آمده لفظ کرج از کلمات کرژ بمعنی کوهپایه است[۱] .» . اما در بین عامه کرج به معنی قایق بزرگ و لنج که از لغت کراجی و کرجی گرفته شده است.

در لغت نامه دهخدا ، ذیل نام کرج آمده است ، کرج به معنی تباه کردن نان و کره ، برآوردن و یا پارچه را گویند که از گریبان بیرون آورند و آنرا به عربی قواره گویند . یا به معنی تراشه خربزه و هندوانه و غیره [۲] در برهان قاطع هم آمده است و شاید منظور از تراشه این باشد که دره کرج چون تراشه­ای در دل کوهستانهای تراشه ای شکل واقع شده است از لغتهایی که مشابه لغت کرج از آن ذکری به میان رفته است و با موقعیت جغرافیایی کرج هماهنگی دارد (میان تهی)، (بانگ و فریاد ) و چاک و شکاف و تراشه می باشد .

پیشینه تاریخی:

دامنه سلسله جبال البرز از دیرباز بدلیل آب وهوای مناسب و رودخانه های جاری و پناهگاههای مطمئن ، همیشه محل استقرار و سکونت گاههای موقتی و دائمی اقوام و گروه­های مختلف بوده است . طبق اسناد و منابع تاریخی و آثاری همچون تپه های باستانی (آق تپه ، مردآباد) در حاشیه شهر ، بقایای معابد و قلعه ها (قلعه شاه دژ ، قلعه دختر ،قلعه کلاک ، قلعه سنگ کسیل) و دژهای استوار در جاده کرج – چالوس و تختگاه هایی مثل تخت رستم و تخت کیکاووس در جنوب کرج و دیگر آثار تاریخی و باستانی همگی معرف آن است که در دوران پیش از اسلام این منطقه از تمدنی برخوردار بوده است و در دوران اسلامی بنا به گفته (ابن اثیر ) از قرن پنجم (هـ .ق) منطقه کرج جزئی از طالقان بشمار می رفته چنانکه در کتاب نزهة القلوب به نوشته حمدا… مستوفی به سال ۷۴۰(هـ .ق) آمده است . (کرج در ضمن ولایات عراق عجم از توابع طالقان ) با توجه به منابع و آثار موجود ، منطقه کرج دارای ریشه های کهن و تاریخی می باشد ، اما شکل گیری و شهرسازی فعلی آن ازاواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی آغاز می گردد .

تا پیش از حمله مغول رفت و آمد بیشتر از راهی بود که از طریق سگزآباد و کناره شهریار مستقیماً به ری می رفت ولی از این دوره به بعد راه دوم یعنی راه قزوین – کرج به ری ترجیح داده شد و آثار تاریخی بر جای مانده همچون کاروانسراها و پلها و قلعه ها در حاشیه جاده کرج بیانگر این موضوع است که از راههای مهم ارتباطی بین نواحی غربی کشور شهرهایی مانند قزوین و تبریز و نواحی شرقی کشور شهرهایی همچون ری و خراسان بوده است .

روزگاری کرج دهکده ای بیش نبود و از توابع طالقان محسوب می شد و بیش از ۱۰۰ خانه روستایی نداشت و شب ها در نور ستارگان و مهتاب صدای زنگ کاروانیانی به گوش می رسید که بین کاروانسراهای موجود ما بین ری و قزوین در حرکت بودند و گاه برای استراحت در کاروانسراهای شاه عباسی کرج و یا در سرایی در میدان کرج بیتوته می کردند و پس از پرداخت باج دروازه به راه خود ادامه می دادند .

دوران اهمیت یافتن کرج به وقتی باز می گردد که شاهراه خراسان (که از شهرهایی چون ری، نیشابور، بغداد) می گذشت به روزگار تیموریان و ایلخانیان و سپس صفویان به شهرهای مراغه، تبریز، سلطانیه و قزوین منتقل شد .

از این دوران بود که کرج در مسیر توجه قرار گرفت و رو به آبادانی گذاشت که البته اثری مشخص که مربوط به دوره پیش از صفویان باشد هنوز شناسایی نشده است اما با مطالعاتی که بروی پل صفویه انجام داده­ اند این احتمال می رود که ساخت پل اولیه مربوط به دوره های پیش از صفویه باشد و پل حاضر بروی بقایای پل قدیمی تر احداث شده باشد در روزگار سلطنت شاه طهماسب صفوی و پایتختی قزوین بناهایی در این زمان ساخته می شود که نمونه بارز آن احداث امام زاده حسن کرج در زمان شاه طهماسب است اما با انتقال پایتخت به اصفهان توسط شاه عباس تا حدودی کرج و تهران فراموش شدند و از سرعت پیشرفت آنها کاسته شد.

در دوران قاجار و سلطنت فتحعلی شاه قاجار که توجه خاصی به کرج به عنوان منطقه ای خوش آب و هوا داشتند که نمونه آن احداث کاخ زیبای سلیمانیه است. و ناصرالدین شاه نیز عمارتی زیبا در شهرستانک بر پا کرد .

رشد سریع تهران به واسطه پایتختی آن در دوره قاجار و سپس پهلوی باعث شد کرج نیز به عنوان یکی از مستعدترین مناطق حومه تهران از این قاعده مستثنی نباشد . شروع توسعه و گسترش کرج را از دوره پهلوی (۱۳۱۰ ش) به بعد انجام می گیرد که با احداث تاسیساتی مانند : کارخانه ذوب آهن ، دانشکده کشاورزی و کارخانه قند و موسسه دامپروری و کارخانجات دیگر شهر پا در عرصه رشد و توسعه در زمینه های مختلف می گذارد که تا به امروز نیز با سرعت رو به افزایش است .

کرج در منابع و متون تاریخی :

یکی از منابع معتبری که از کرج یاد کرده مقدسی است . او در کتاب احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم که مربوط به قرن چهارم هـ .ق است کرج را به عنوان یکی از قرای ری نامبرده است . در اوائل قرن هفتم هـ . ق یاقوت حموی نیز کرج را تابع ری دانسته است. حمدا… مستوفی در قرن هشتم هـ . ق کن و کرج را از ولایت تابع طالقان بر شمرده است هم در ذکر رودخانه های عراق عجم از کوهرود نام می برد که ویژگی های آن بطور دقیق قابل تطبیق بر رودخانه کرج است . در کتاب تاریخ رویان آمده است : « در میانه قرن هشتم هجری پس از وفات سلطان ابوسعید و ضعیف شدن حکومت مرکزی حکام ولایات بار دیگر در ملک خود استقلال یافته و مواضع خود را تثبیت می کنند . در این زمان حکومت استنداریه (رستمداریه) در دست ملک جلال الدوله اسکندر است او در سال ۷۴۶هـ .ق قلعه و شهر کجور را که در یورش مغول ویران شده بود ، از نو بنیاد نهاده و بعد از ضبط ملک موروثی خود به تحصیل ممالک همجوار می پردازد و ملک خود را در مازندران از قزوین تا سمنان بسط می دهد .

در تاریخ رویان آمده است که با « موکب همایون ملک اعظم جلال الدوله عزت انصاره که در این وقت به مبارکی به موضع واریان مسکن ساخته بود ، از آنجا نهضت نموده در کرج نزول فرمود … ملک اعظم جلال الدوله عزت انصاره خواست که بنفس خود بر قلعه قوسین ری قیام کند ، اما برادرش شاه غازی استدعا کرد که کار این طایفه به او واگذار شود … هم در روز با لشکری از ترک و تازیک به در قلعه قوسین خرامید . این فتح اول با مداد روز آدینه بود . بیست و هفتم ذی الحجه موافق چهاردهم اسفند یا رماه قدیم سنه تسع و خمسین و سبعمائه ۷۵۹هـ .ق » . همچنین آمده است که « رودخانه کرج و آبادیهای اطراف آن تا قبل از شکل گیری و قدرتمند شدن حکومت صفوی (۱۰۰۶ هـ .ق ) جزء خاک رویان بوده و قلمرو سلاطین مازندران به پشت دروازه کرج می رسیده است .

در تاریخ طبرستان ضمن توضیح بنای گرگان آمده است که : « … ری به تصرف گرگین میلاد بود . زمستانها ییلاق او در کرج بوده و تپه ای که در آنجاست اثر عمارت اوست و قشلاق در لاربود و بعضی گویند کرج قشلاق وی بوده و لار و طهران که میان نور و کجور است ییلاق او بوده است .

در کتاب گنج دانش تالیف محمد تقی خان حکیم آمده است : « کسانی که بعد از سلطان ابوسعید بهادرخان غلبه بر مملکت نمودند اینها بودند که همه از امرا و وزرای او بودند ، شیخ حسن پسر عمه سلطان تمام ملک عراق را متصرف شد و امیرحسین بن غیاث الدین ، قم ، کاشان ، ورامین و کرج را متصرف شد »

یکی از شکوفاترین دوره های تاریخی شناخته شده در کرج ، دوره قاجاریه بویژه عصر فتحعلیشاه و ناصرالدین شاه بوده است . در این دوره کرج به علت همجواری با پایتخت و قرار گرفتن بر سر راه ارتباطی سلطانیه و تبریز مورد توجه سلیمان میرزا نیز بوده است و مجموعه سلیمانیه کرج به این مقطع زمانی تعلق دارد . در همین دوران سیاحان زیادی از منطقه عبور کرده و یادداشتهائی از خود برجای نهاده اند که برای دسترسی به اطلاعات جامع تر می توان به این سفرنامه ها مراجعه کرد .

۱- کرج نامک ، پرویز نیلوفری ،ص۲۱-۲۰

۲- لغت نامه دهخدا ،ص۴۲۶

به ویژه اگر دغدغه‌ی این را داشته باشند که امروزه کشور‌های پیشرفته‌ی جهان به دنبال کار‌های پرزحمت و کم فایده نیستند و از تاراج ثروت ملی و سهم نسل‌های آینده پرهیز می‌کنند و راه آسان‌تری را یافته‌ و صنعت پرسودتری را پیشه کرده‌اند، که کارخانه‌های آن بدون دود است، ضمن اینکه ارز آور و اشتغال‌ زاست، گمرکات و کشتی و کامیون، یا لوله کشی برای صدور کالا نیاز ندارند، و به دنبال کسب درآمد به اقصی نقاط جهان هم سفر نمی‌کنند، بلکه گردشگران مشتاق جهانی را با فرهنگ‌‌سازی، زیباسازی، موزه‌ها، جاذبه‌های ویژه، صنایع دستی و انواع لَطایفَ الحِیَل به کشور خود فرا می‌خوانند، از این رو، با بیداری کشورها میدان رقابتی پدید آمده که در فینال مسابقات، بر مبنای صعود منحنی‌های آمار توریست‌پذیری و ارز آوری، در مقایسه با ارسال توریست، امتیاز‌‌ها مشخّص گل‌های صنعت گردشگری هر روز شکوفا‌‌تر می‌شود.

در این میان، شاید چین در آسیا، فرانسه در اروپا و آمریکا در قاره آمریکا گوی سبقت را از رقبا با به جا گذاشتن رکوردهای جدید ربوده‌اند، سایر کشور‌ها نیز به ترتیب رتبه‌ای را اخذ کرده و می‌کنند، حال یک مدعّو در این همایش علمی، تخصصی می‌خواهد بداند جایگاه کشورش ایران، در کجای منحنی است؟ برای ارتقاء چه راهکارهای کاربردی ارائه می‌شود، او چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟ هموطنانش چه کرده‌اند؟ تا شاید تبسّمی از رضایت بر لبانش نقش بندد. و انبساط خاطری برایش پدید آید. همچنین استانی که شهر او به آن تعلق دارد در این میدان چه رتبه و جایگاهی دارد؟ می‌خواهد ضعف‌ها و قّوت‌ها را بداند. با قوت‌ها بر خود ببالد و کمر همّت ببندد که با احساس مسئولیت برای جبران مافات از هیچ کوششی فروگذاری نکند.

بالاخره ساعت موعود فرا می‌رسد و خود را به محل همایش می‌رساند. دیدار دوستان و مشتاقان هر خواب آلوده‌‌ای را به خود می‌آورد، اینجانب هم مثل سایرین اطراف محل همایش یعنی تالار زیبای شهیدان نژاد فلاح را ورانداز کردم که هنوز خاکروبه‌های نمایشگاه و غرفه‌های تخلیه شده داخل محوطه بود، لذا انسجام و انضباط لازم را در برگزاری همایش گردشگری و صنایع دستی احساس نمی‌کردم، وارد ورودی تالار شدم، با یک نسکافه گرم نفسی تازه کردم، کادر مجرب و دوره دیده گردانندگان همایش باعث امیدواری بیشترم شد. به ویژه با دیدن کسانی که همراه و همسوی هم، دوره گردشگری را گذرانده بودیم.

تبلیغات آژانس‌هایی را دیدم، صاحبان آژانس و کادر، بعد هم برنامه‌‌های همایش را در کاغذی با نموداری منظم و دقیق به اینجانب دادند، که از مدرسان صنعت گردشگری و اشخاص با تجربه‌تر و فرهنگ‌ساز نامی در لیست نبود. اما تعداد جمعیّت در سالن نشان می‌داد که همایش به موقع شروع نخواهد شد، مجلات گردشگری و حیات وحش، برای اینجانب تازگی داشت، از آن رو، قول همکاری دادم که برای ایشان مطلب بفرستم.

دوستی پرسید از «نخستین‌ همایش کرج شناسی»اسمی برده نشده، گفتم: برای قضاوت زود است.

دیگری پرسید اطلاعات سخنرانان از موضوع همایش تا چه حد است، گفتم بعضی تازه نفس هستند، کرج را به خوبی نمی‌شناسند، کما اینکه ما همگان را نمی‌شناسیم. به هر حال، کم کم صندلی‌های حدود نیمی از سالن اشغال شد، صحبت‌ها کمتر شد، همهمه‌‌ فرونشست و همایش با تلاوتی چند از کلام ا…. مجید توسط نوجوان خدری (۱۰ تا ۱۲ ساله) که صدایی رساو شیوا داشت آغاز شد، که الحق همراه با ذکر صلوات، فضای همایش معطّر، منوّر و مصهر شد، که لبخند رضایت بر لبانم نشست، سرود جمهوری اسلامی نیز بر شکوه مجلس بیش از پیش افزود، سالن جنبه‌ی رسمی‌تری پیدا کرد، خانم‌ها و آقایان از سخنان متفرقه لب فروبسته و منتظر خوش آمدگویی دبیر همایش سرکار خانم منّوری شدند، پشتکار، علاقه، پی‌گیری، جدّیت و ابتکار ایشان اوّلین چیزی بود که به ذهن مخاطب می‌رسید، تا جملات خوش آمد گویی و …. بهرحال، همایش با حضور کمرنگ مسئولان، معاونان و دست در کارانی که می‌شناختم رسمیت یافت پس از آن ‌هم سخنرانی ریاست محترم اداره میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان کرج. البته صحبت‌ها کلّی و مروری بر روند امور بود. امّا کاملاً ویژه کرج نبود، برعکس سخنرانی نماینده محترم مجلس که خاصِّ کرج بود و از کلی گویی پرهیز می‌کرد. موسیقی سنّتی زنده، شادی بجایی به مجلس تزریق کرد و لبخندی بر لبان همگان نشست، مخصوصاً که سالن با رنگ‌های شاد‌تر تزیین شده و فطرتاً جاذبه‌ی بیشتری داشت. انتقادات سازنده نماینده دیگر مردم کرج تخلیه‌ی روحی و روانی و همسویی بود برای امثال من که حرفی‌هایی برای گفتن دارند و جایی برای گفتن آن نمی‌یابند.

سخنان قائم مقام و معاون محترم گردشگری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران نیز حاکی از آنچه گذشته و خواهد گذشت بود. کمتر جمله‌ای خاص استعداد‌های بالقّوه کرج به گوش می‌رسید. امّا تقدیر کتبی و حضوری از هنرمندان و کارآفرینان هنری کرج مرهمی بود الیتام بخش که با استقبال حاضران مواجه شد. بدون اینکه به صاحبان قلم و فرهنگ‌سازان صنعت گردشگری توجهی شود.

تا اینکه هنگام پذیرایی شد، دوستان قدیمی یکدیگر را می‌دیدند و از زیارت هم شاد می‌شدند. و شاید هم به باعث و بانی همایش در دل درود می‌فرستادند. زنگ تفریح تمام شد و با اشتیاق علاقمندان برنامه‌ها پی‌گیری شد. چرا که تجدید قوا هم شده بودند. کلیپ‌های تصویری از آثار به جای مانده از گذشته‌های ‌کرج و حومه روزنه‌ی امیدی در زمینه‌ی گردشگری (بیشتر توریست داخلی) در دل اینجانب سوسو زد تا توریست‌های خارجی و اَرز آور، سخنرانی فرماندار کولیوند برای مشاغلی که در راستای گردشگری فعّالیت دارند نوید بخش بود.

و بیانات شهردار آقا زاده در تأیید فرموده فرماندار همراه با قول‌های مساعد به صاحبان مشاغل مربوطه نویدی بود که بر رونق و شادی مجلس افزود.

حیف و صد حیف که نمایندگان محترم مجلس و مسئولان عالی رتبه‌ی شهر و بانیان اصلی همایش (به جز برگزار کنندگان) جلسه را یکی پس از دیگری ترک فرمودند و از دیدن اسلاید‌های ارزنده‌ای محروم شدند که الحق و الانصاف برنامه‌ی جهانگردی سرکار خانم یوسفی و آقای ادریسی، این پیام بران محترم کشورمان که پیام صلح را همراه با دوچرخه‌سواری دور دنیا به جهانیان رسانیده بودند و در هر کشور نهال یاد بودی همراه با پیام‌های ارزنده کاشته و با سربلندی بعد از ۲ سال به میهن اسلامی بازگشته بودند بسیار جالب توجه بود. چرا که عزیزان عملاً کاری کرده‌ بودند که من و شاید دیگران فقط درباره آن حرف می‌زنیم و هنوز تا آمادگی لازم برای توریست پذیری فاصله‌های نجومی داریم که در یک جمله بهتر است بگویم: «به عمل کار برآید به سخن دانی نیست»

و یا به قول طنز پردازان:«به عمل کار برآید، به سخنرانی نیست!» پس از آن موسیقی زنده و زنده کننده‌ای پخش شد که مرا به وادی‌ چالش‌ها و امید‌ها کشاند، که با احساس مسئولیت از خود می‌پرسیدم: مگر در نخستین همایش کرج شناسی، با صرف حدود ۱۵ میلیون تومان بودجه خاص کتاب‌های «چکیده مقالات کرج شناسی» حاوی ۱۰۸ چکیده مقاله در محور‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و۵۴ مقاله در محور‌های فوق در کتاب قطور قطع رحلی با عنوان «مجموع مقالات کرج شناسی» در ارائه‌ی افکار منوّر صاحبان مقاله که جملگی از فرهیختگان و فرزانگان و فرهنگیان و فرهنگ دوستان و شهروندان کرجی بودند به چاپ نرسید؟ از بودجه‌ی همین شهر و همین مردم؟ دیگری کتاب «کتاب شناسی کرج» حاوی بیش از ۲۶۰۰ رکورد (سرنخ‌هایی از کرج از لابه‌های کتاب‌های قدیم و جدید، پایان نامه‌ها، رساله‌ها، مجلات، اسناد و …. مربوط به کرج ) چاپ نشد؟ چرا مسئولان نمی‌دانستند؟ اگر می‌دانستند چرا نفرمودند که در ادامه‌ی آن چه باید کرد؟ به قوّت‌ها و ضعف‌های کشف شده از پیش هم اعتنایی نشد؟ اصلاً چرا این همایش عنوان «دومین همایش کرج‌شناسی» گردشگری و صنایع دستی را به خود اختصاص نداده بود؟

* چرا حداقل یک آگاه از دستآورد همایش اول به مدت حداقل ۱۰ دقیقه اشاره‌ای به ضعف‌ها، قوّت‌ها و مطالبات مصوّب آن نکرد؟

سؤالات بسیاری روان مرا در هم ریخت، نفهمیدم کی موسیقی تمام شد، و در ادامه چند دقیقه‌ای گذشت! نماینده صنفی رستوران‌های بین راه چه گفت‌: به ویژه که هیچگاه خاطره خوشی از آن‌ها نداشته‌ام و بنابر تجربه‌ همیشه، نان و پنیر خود را به غزل‌آلای آن‌ها ترجیح داده‌ام. سخنرانی نماینده هتل سازی دریا چه گفت؟ چه باید می‌گفت؟ چرا باید می‌گفت؟ تقدیر و تشّکر از آن‌‌ها نیز نظرم را جلب نمی‌کرد، به نظر من همایش نمایشی و فرمایشی شد، تا ارائه‌ی راهکار و تبادل اطلاعات ارزنده و برنامه‌ریزی، که انتظارش را داشتم و بن‌مایه‌ی همایش باید باشد.

به یادم آمد که دقیقاً هفت سال پیش در چنین روزهایی، اوایل ماه مهر ۱۳۸۱، کتاب‌‌های فوق را یکی پس از دیگری با چه زحمات شبانه‌روزی تحریر، تصحیح، تدوین، تکثیر و با کمک‌ همکارانی دلسوز ارائه دادیم.

آن روز، اینجانب ضمن ارزیابی تمامی مقالات دریافته‌ بودم که کرج شهری اکو توریستی است و با کوه‌ها، گیاهان دارویی، چشمه‌های آب معدنی، اراضی ماسه‌ای و کویری، محله‌های مناسب ماهیگیری، قایقرانی، کایت سواری، ایجاد تله‌کابین و …. که بیشتر آمادگی پذیرش توریست‌های طبیعت گرد را دارد، به ویژه در بخش جذب کوهنوردها؛ چرا که کمترین هزینه را نسبت به سایر توریست‌های تخصصی، تفریحی، تاریخی، ماجراجو، اقتصادی، زیارتی، فرهنگی و …. و نسبتاً زود بازده تراست. دلم شکست که اگر آن روز بنابر قطعنامه‌ای پایانی نخستین همایش «دبیرخانه دائمی کرج شناسی» دایر می‌شد و اگر به مقالات رسیده و چاپ شده توسط مسئولان شهر توجّهی می‌شد. اگر به پیشنهاد اینجانب که مقاله‌ی فرهنگی خود را ارائه دادم و عاجزانه در همایش از مسئولان خواستم که بسیاری از گروه‌ها، نهادها، ارگان‌ها، ادارات و وزارتخانه‌هایی که به کار فرهنگ مستقیم دخالت دارند و بسیاری از گروه‌ها، ارگان‌ها، نهادها، سازمان‌هایی که غیر مستقیم به کار فرهنگ دخالت دارند، وحدت رویه نداشته باشند، باید شاهد شک، تردید، دین گریزی و شاید دین‌ستیزی بعضی از جوانان در آینده باشیم، که متأسفانه جلساتی در مورد ایجاد وحدت رویه با وجود پی گیری‌های اینجانب، که پیش از یکسال هم مشاور فرهنگی شورای شهر کرج بودم انجام نشد و اگر آن روز با اعتنا به مقاله‌ و ارائه‌ی پیشنهاد اینجانب، کتابی، مبنی بر معرفی ۸۰ قله‌ی بالای ۳۰۰۰ متر و ۱۹ قله‌ بالای ۳۵۰۰ متر و ۳ قله بالای ۴۰۰۰ متر از آن قلاع در ارتفاعات شمالی کرج و حومه همراه با یخچال‌ها، غارهای طبیعی، آبشارها و چشم اندازهای بسیار جالب به ۳ زبان انگلیسی، عربی و فارسی تدوین و به جهانیان معرفی می‌شد.

امروز شهر کرج توریست پذیر بود و چندسالی در ایجاد اشتّغال و ارزآوری و پیدا کردن جایگزینی برای صدور نفت - به سهم خود- جلو افتاده‌بودیم، البته هنوز هم دیر نیست، به قول معروف: «ماهی را هر وقت از آب بگیری تازه است» امیدوارم با ساختن اِلِمانی برخواسته از استعداد‌های بالقوه کرج برگرفته از طبیعت کرج که به اکوتوریست‌ مربوط می‌شود و برای کرج مناسب‌تر است گام اول را برداریم که به صواب و ثواب نزدیکتر است. امیدوارم در همایش‌ها‌ی آینده دانش سالاری جایی برای عوام سالاری باقی نگذارد و تخصّصی‌‌تر عمل شود.

اما لازم به یادآوری است، متأسفانه، زمانی که عباس فتاحیان صاحب امتیاز اولین موزه کلان شهر کرج که کارهای بنیانی‌ای را آغاز کرده است و با زحمت دقایقی وقت گرفته بود، با احساس و علاقه از شهرش، از اقداماتش، از آینده و اینکه دغدغه کاری بزرگ و شاید جهانی را در سر می‌پروراند، دفاع می‌کرد، آن‌ها که باید می‌شنیدند و توان یاری بیشتر‌ش را داشتند نبودند؛ هرچند که مورد تشویق جدی حاضران قرار گرفت. به هر حال، به آثار ثبت شده در کرج اشاره کارآمدی داشت. با همه جوانی چون سالخوردگان می‌مانست و به سهم خودکارهایی را تجربه کرده‌ بود، اما اینجانب عمق ماجرا را فراتر از آن می‌دانم که او بتواند به تنهایی از پس آن همه مشکلات عدیده بدون بودجه، بدون دریافت اختیار لازم از مسئولان، بدون پشتیبانی بیشتر رسانه‌ای کشوری کار را به انجام برساند. با توجه به آنچه اجمالاً ذکر شد، و تجربه‌ی بیش از ۲۰ سال تحقیق و تألیف، فکر می‌کنم همایش می‌توانست بهتر از این که بوده باشد. چرا که از خود می‌پرسم.

* دستاورد این همایش به جز اطلاع‌رسانی سطحی که از بدیهیات است، دیگر چه بود؟

* راهکارهای آینده ساز و قابل اجرا بیشتر در چه زمینه‌هایی بود؟

* کتاب و جزوه همایش که با اطلاعات جدید و ترغیب و تشویق شهروندان همراه باشد کجا بود و چه عنوانی داشت؟

* مجریان به کدام یک از اهداف از پیش تعیین شده دست یافتند؟ و هدف آنها چه بود؟

* ای کاش مجری که می‌خواست با خنده‌های گاه و بیگاه خود جوّ همایش را شاد نگه دارد، (در زمینه‌ی گردشگری) تخصّصی‌تر بود.

* چرا بروشورهای تبلیغاتی بیشتر حاکی از خروج ارز و ارسال توریست به اَقصی نقاط جهان بود؟ و از جذب توریست و اشتغال‌زایی و ارز آوری و خنثی کردن تبلیغات دشمنان مطلبی نبود؟

* چه نویدی دادند که حدّاقل چند گامی در جهت رفع موانع پیشرفت شهر، مصّوب همایش سال ۱۳۸۱ تا به حال برداشته شده؟

* چرا انسجام موضوعی و مفهومی لازم بین امور مربوطه (و همایش‌ها)به چشم نمی‌خورد؟

* چرا وحدت رویه در رفتار مسئولان فرهنگی شهر به چشم نمی‌خورد و همگی بر آنچه که می‌دانند و نمی‌دانند اجتهاد می‌کنند؟

* چرا از ارباب قلم که عمری در این راه قلم فرسایی و قدمفرسایی کرده‌اند کمتر حضور داشته و یا اصلاً حضور نداشتند؟

* و در مورد ایجاد اِلِمان شهر کرج، در جلب نظر شهروندان، جذب توریست که قطار گردشگری آینده را هدایت می‌کند؟ چه در سر می‌پرورانیم که کارآیی لازم را داشته باشد؟

از آنجا که ارباب ادب و صاحبان درایت تجربه را فوق علم دانسته‌اند، امیدوارم از صاحبنظران با تجربه‌تر در همایش‌ها و تصمیم‌گیری‌ها استفاده ‌شود، و مسئولان کمیسیون‌های فرهنگی و مدّعیان دانایی خود را از مشاوره بی نیاز ندانند که «همه چیز را همگان دانند» و حدّاقل خود به آیات «وشاور هم فی الامر» و یا «امر هُم شوری بینهم» که فرموده خداوند است، اعتنای بیشتری بفرمایند. البته به خود می‌گویم: «درد دل را به کسی باید گفت که مثال من و تو پردرد است»

و از آنجا که بزرگان فرموده‌اند: «هرچه نامش نپسندیده کنی بهتر آن است که نادیده کنی»

اطاله کلام نکرده و به ضرب المثل «العاقل یکفیه الاشاره» بسنده می‌کنم.

بالاخره در حین مرور افکاری که به این نوشته‌ منجر شد نمایش و همایش همزمان پایان یافت و عجب اینکه قرار شد با۴ اتوبوس ۱۰۰۰ نفر راهی جاده چالوس، باغ لاله شوند!!«تو خود حدیث مُفصل بخوان از این مُجمل» و در آنجا چه گذشت؟ برای آن‌ها که نبوده‌اند، باید بگویم:

«نعمت روی زمین قسمت پر رویان است خون دل می‌خورد آن کس که حیایی دارد»

و بالاخره معلوم شد رستوران‌ داران بین راهی و سرِ راهی و آقایان مدّعی دانایی از راه نارفته‌ای تعریف می‌کرده‌اند و می‌کنند! که بیش از ۵۰۰ نفر شاکی و ناراضی به جای گذاشتند برای آبرومندی شهر کرج و به حرمت قلم خود نمی‌نویسم چه گذشت.

«وصف این هجران و این سوز جگر این زمان بگذار تا وقت دگر»

در خاتمه، اینجانب خود را موظّف می‌دانم، در پرداخت زکات علم اندک و تجربه‌ی خویش در کلّیه‌ی زمینه‌هایی که به پیشرفت کلان شهر کرج مربوط می‌شود (به ویژه در پیشبرد اهداف فرهنگی با نوشتار، تصحیح و تدوین مکتوبات و اطّلاع ‌رسانی فراگیر) پا پیش گذاشته و دست خدمتگزاران واقعی را ببوسم و بفشارم، تا شاید به شکرانه‌ی ۳۳ سال زندگی، محلّ تولد و تحصیل فرزندان و نوادگانم، یعنی- کلان شهر کرج- قدمی ناچیز برداشته باشم، در صورتی که از من بخواهند- و اِلاّ

«نمی‌خواهم چو اقیانوس باشم «دلم خواهد برای یک غریقی

که بر هر ساحلی پابوس باشم» به شب سوسوی یک فانوس باشـم»

که کتاب‌ها و مقالات اینجانب مؤید این ادّعاست، این نوید را هم می‌دهم که در پیشبرد اهداف عالیه‌ی فوق‌الذکر«نخستین موزه کلان شهر کرج» با حمایت معاونت فرهنگی شهرداری فرهیختگان علاقمند جوانی گردآمده‌اند و کارهای پژوهشی رو به انجام و سایت مربوط راه اندازی‌ شده و رو به انسجام است. امیدوارم بتوانیم با همدلی، همراهی و همسویی، وحدت رویه و با وجود همه کاستی‌ها، و سختی‌ها موانعی را صادقانه از سر راه برداریم، چرا که

«ما آن شقایقیم که با داغ زنده‌ایم»

ارادتمند اهل معرفت: ا- غ.م

۸/۷/۱۳۸۸

کارشناس طرح و برنامه – دفتر مناطق محروم ریاست جمهوری

کارشناس امور اهل سنت ریاست جمهوری

رئیس دفتر گروه اهل سنت ریاست جمهوری

مدیر حوزه و مشاور شهرداری کرج

مشاور و بازرس ویژه شهرداری

مدیر برنامه ریزی و پژوهش شهرداری کرج

دبیر کمیسیون ماده ۱۰ شهرداری کرج

مدیر اجتماعی شهرداری کرج

مدیر تالار شهیدان فلاح نژاد

زمان

مکان

تاریخ

روز

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای کلاک - سیاهکلان

۷/۳

جمعه

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای شهرستانک – کاخ ناصری

۷/۱۰

جمعه

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای ساوجبلاغ

۷/۲۴

جمعه

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای ارانگه - گوراب

۸/۱

جمعه

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای دیزین

۸/۸

جمعه

کرج – کاروانسرای شاه عباسی ساعت ۷ صبح

روستای آتشگاه و دوبرار

۸/۱۵

جمعه

به گفته اهالی روستای کهنه ده ، در گذشته بیماران با خوردن یخ غار که بطور دائمی و در حوض انتهای غار قرار دارد و در هیچ فصل از سال ذوب نمی‌شود ، بهبود یافته و به این دلیل به غار یخ مراد شهرت یافته است . مناسب‌ترین زمان برای دیدار از این غار در اسفند و فروردین ماه ، بخصوص در فصل بهار است زیرا در این فصل آب‌های ناشی از بارندگی قطره قطره در داخل غار تبدیل به قندیل‌های بسیار دیدنی و زیبا می‌شود و همچنین در محوطه بیرون غار منظره گیاهان معطر کوهستانی برای هر بازدید کننده تماشایی و فرح انگیز می‌باشد .

راه دسترسی به غار : کرج جاده چالوس – نرسیده به گچسر پس از دوراهی گچسر-پس ازعبورروستای وله روستای کهنه ده-غار یخ مراد

این روستا در سال ۱۳۸۰ جمعیتی بالغ بر۲۰۰ نفر را داشته است مردم ده به کار دامداری وتولیدات کشاورزی در حد مصرف خودوتولید سیب درختی و البالو و گیلاس وگردو

سیب زمینی میپردازند تنها دبستان ده نیز بعلت مهاجرت نسل جوان بسته میباشد ساکینن در حال حاضر تقریبا ۲۰ الی ۲۵ خانوار هستند که اکثر افراد مسن میباشند. لهجه مردم ده مازندرانی ومردمانی خونگرم میباشند.
گروهی از برنامه سازان صدا و سیما جهت ساختن فیلم مستند غار و شناساندن این غار در برنامه تلویزیونی به مردم ماکت هایی بصورت قندیل مصنوعی درست کرده و قسمتهایی از قندیلهای طبیعی غار نیز در این عملیات از بین رفته و ماکتهای مصنوعی قندیل و مواد استفاده شده جهت ماکت و زباله های مربوط به آن در غار بجا مانده است واین مشاهدات دل هر غار نورد و کوه نورد, که جای خود دارد دل هر طبیعت دوستی را به درد می آورد با شد که دیگر شاهد چنین صحنه های مخرب طبیعت نباشیم.

این غار متعلق به دوره ی دوم زمین شناسی (مزو زوییک) یا میا ن زیست میباشد که عمر آن ۷۰ تا ۲۳۰ میلیون سال میگذرد .

معمای غار در اینجاست که دمای تاق با دمای کف غار ناهمسان می باشد. این غار دارای تونل ها و دهلیز ها و حفره ها و چاه های گوناگون است و بیشتر کف و دیواره و تاق از یخ پوشیده شده. این پدیده استثنایی و جالب باعث شده که اهالی منطقه برای این غار یک ویژگی ماوراءالطبیعه قائل شوند. این غار در زمان های گذشته برای اهالی منطقه یک مکان مقدس بوده و مردم بخصوص بانوان روستایی، مراد خود را از این یخ ها طلب می کرده اند و علت نامگذاری این غار به «یخ مراد»، همین خاصیت مراد دهندگی غار است؛ بدون شک در این غار، دنیای رمز و راز علمی وجود دارد غار یخ مراد در فصل بهار گیاهان معطر کوهستانی اطراف محوطه بیرون غار را می پوشاند که این منظره برای باز دیدکنندگان از غار بسیار دیدنی است .

وی از معدود محققینی به شمار می رود که بر تاریخ و فرهنگ و اقلیم شهرستان کرج و در مجموع ایران آشنایی کامل دارند. فتاحیان را باید ستود چراکه توانسته در حوزه ورزشی نیز موفق ظاهر شود . به طوری که مدتی زیاد عضو تیم ملی کیک بوکسینگ کشور بوده و مربی و داور بین المللی ایران نیز بوده است . از افتخارات فتاحیان در حوزه فرهنگی هنری و ورزشی می توان به رئیس و بنیان گذار موزه تاریخی شهر کرج ، مسئول اسبق روابط عمومی و امور بین المللی فدراسیون ورزش های رزمی سبک تاپ کیک بوکسینگ ، مربیگری در چند کشور در زمینه ورزش کیک بوکسینگ ، دارای کمربند مشکی دان ۴ کیک بوکسینگ و دان ۳ کیو کوشینی کای کاراته از فدراسیون ورزشهای رزمی و کاراته ی جمهوری اسلامی ایران ، قهرمان چندین دوره مسابقات کشوری و دانشجویی ، نایب قهرمان آسیا در سال ۱۳۸۶ و قهرمان چندین دوره از مسابقات اروپایی اشاره کرد . استاد فتاحیان در زمینه نوشتار نیز دارای ۱۵۰ مقاله کاربردی است .

برگزاری این کلاسها در مرکز آموزش و پژوهش موزه مردمم شناسی و نسخ خطی عباس فتاحیان واقع در کرج چهار راه آیت ال طالقانی تالار شهیدان نژاد فلاح می باشد .

جهت هر گونه اطلاع با تلفن ۰۹۳۶۵۱۵۹۴۸۳ تماس گرفته شود .