زاویه دید

تولد دال

2008-08-18T12:44:00.002+04:30

وبلاگ سايت دوست عزيزم دكتر حسين قاضيان با نام دال سرانجام متولد شد

مدت‌هاست به او توضيه مي‌كنم كه حيف است در اين عالم مجازي حضور نداري। اما او نمي‌آمد چرا كه اگر كسي او را از نزديك بشناسد مي‌داند اگر دست به كاري شود حرفه‌اي عمل مي‌گند. حساب همه چيز را مي‌كند، جوانب آن را خوب مي‌سنجد و طبعاَ همه چيز طول خواهد كشيد.

گويي عادت ندارد به آنكه همينطور باري به هر جهت دست به كاري شود। در يادداشت اول محورهاي چهارده‌گانه‌اي به عنوان رويه و سياست‌هاي كلي نوشته است. براي من كه هميشه همه چيز را سهل مي‌گيرم، محال است اين محورها قبل از شروع كار به اين وضوح و دقت به ذهنم خطور كنند.

با او در باره نام صبحتي نكردم، اما بعيد مي‌دانم بي جهت عنوان دال را بر وبلاگ خود نهاده باشد। او پر است از نگاه و زبان و كلام نكته سنج. او خوب مي‌داند كه چگونه امور به ظاهر كوچك كه با بي اعتنايي از كنارشان مي‌گذريم، دال بر امور بزرگ‌اند كه شب و روز از آن‌ها مي‌ناليم.

او با اين نكته سنجي‌ها هميشه مخاطب را در نوعي وضعيت دوگانه قرار مي‌دهد। از يك طرف باور نمي‌كند كه چنين ربط‌هايي وجود داشته باشد، و از طرف ديگر حيرت مي‌كند كه چگونه آنچه را ما به خط درشت بر تابلوهاي جامعه و سياست و فرهنگ مي‌خوانيم او بر رفتارهاي ريز افراد معمولي مي‌ خواند.

من و حسين قاضيان دقيقا هم سن هستيم. ما بيش از يك دهه از عمر و حواني خود را غرق در ادبيات و فوران گفنارهاي ايدئولوژيك تجربه كرديم। اما از دهه هفتاد به اينسو، هر يك در تقابل با سنگيني آن فضا به جايي پرتاب شديم. دريافت عميق آن فضا، براي جوانان امروز با كالبد شكافي جايي كه ما در آن پرتاب شديم نيز ممكن است:

از طريق موقعيت‌هايي كه به آن پرتاب شديم نيز مي‌توان به جايي كه بوديم راه برد।

حسين قاضيان توان بسياري دارد درآنكه حرف‌هاي كلي و گنده گنده را از رف‌هاي بلند فرود آورد به زمين بنشاند، آنها را تكه تكه كند و در باره اجزاء آن با نكته سنجي تمام سخن بگويد. امور كلان و مجرد را اصرار دارد به امور مشخص و قابل لمس تبديل كند. اين درست در تقابل با فضاي دوران ايدئولوژيك انديشي است كه هر تكانه كوچكي از واقعيت ما را يكباره به آسمان مجردات و مفاهيم انتزاعي پرتاب مي‌كرد।

درآن دوران اصرار بر آن بود كه هر امر جزئي را در پرتو يك تصوير كلان كلي بايد ديد و تفسير كرد। به اين ترتيب و به واسطه آن تصوير كلي، همه چيز به همه چيز مرتبط بود و از همه چيز همه چيز قابل استنتاج. اما در اين روايت متفاوت كه حسين از امور مي‌دهد بسياري از ربط و اتصالات ذهني‌ات از هم مي‌گسلند. با حوصله بايد بنشيني صدها پيچ و مهره را با هم بيازمايي تا ربط و اتصالي قابل اعتماد بيابي.

من اما هنوز از قماش همان ربط و اتصالات كلي‌ام। در مقابل حسين كه قرار مي‌گيرم گاهي كلام در زبانم يخ مي‌زند.

تولد وبلاگ سايت حسين قاضيان با سومين سالگرد تولد وبلاگ من همزمان است। به اين ترتيب در اين جهان مجازي سه سال از او بزرگ‌ترم.

مطمئن هستم كه ورود حسن قاضيان به عالم وبلاگ نويسان محيط نه چندان غني محبط وبلاگ را در حدو اندازه‌هاي چشمگيري بهبود خواهد بخشيد।

تولد وبلاگ سايت دال را تبريك مي‌گويم।به او و همه وبلاگ نويسان عزيز

مسافر از زمان؟

2008-08-14T12:22:00.002+04:30

اگر درست فكر مي‌كنم كه زمان از جنس حركت و رفتن است و مكان از جنس ماندن و سكون، سفر هميشه از جنس اولي است

سفر طرد مكان است. نفي سكونت است. منزلگاه هميشگي را وانهادن و از منزل به صور موقت آن كفايت كردن.

سفر پيش از اين‌ها يك تصادف و امكان بود। خدا بايد مي‌خواست و همه چيز دست در دست هم مي‌سپرد تا تو به يك مسافر بدل شوي. از سكونت‌گاه هميشگي كه پرشده بود از خستگي و تداوم و تكرار رها مي‌شدي و اين مجال را مي‌يافتي تا دل و جانت را در يك سفر به آب تفرجگاهي بشويي.

سفر آنقدر دل انگيز بود كه گويي بشر در فرايند توسعه و پيشرفت، سفر را جانشين سكونت كرد. به طوري كه به تدريج از بدو تولد به يك مسافر ابدي بدل مي‌شويم.

نبض زندگي از همان يكي دو روز اول چنان تند مي‌شود و هيجان رفتن و رسيدن و عقب نماندن آغاز مي‌شود كه تصوير زندگي بيشتر به دويدن شباهت يافته است تا ماندن و سكونت و دل سپردن به جايي و دل دادن به خاك و آفتاب يك مكان।

همه مي‌دوند اما در عين حال، در حسرت سرعت ديگران‌اند।

سفر چنان به منطق مسلط زندگي بدل شده است كه حتي با نشستن و خوابيدن و لم دادن نيز پايان نمي‌يابد। تازه لم كه مي‌دهي آغاز روشن كردن تلويزيوني است كه تو را از چارچوب خاص يك مكان بيرون ببرد. يكساعتي كه پاي تلويزيون از يك كانال به كانال ديگر منتقل شوي مي‌بيني در طرفه العيني زمين را دور زده‌اي. به اعماق آسمان جسته‌اي، در اعماق درياها غور كرده‌اي و حتي از همين امروز به ديروز و فرداهاي دور نيز دسترسي يافته‌اي.

خيابان و شهر و كوچه محل سكونت‌ تو حتي مسافر است। هر روز جايي تخريب مي‌شود، شكل و صورت و رنگ‌ها دگرگون مي‌شوند و تو با همسايگاني تازه مواجهي كه مي‌آيند و كساني كه مي‌روند بي انكه يكبار فرصت سلامي و گفتگويي پيش آمده باشد.

گويي خانه كابين قطاري است كه در گذر است। هر روز از پنجره چيزي تازه هويدا مي‌شود.

حتي در لذت گفتگوي يك دوست هم سكونت نمي‌كني. به محض آنكه چشمت به چشمي گشوده مي‌شود مي‌پرسي چه خبر؟ از خبرهاي تازه مي‌پرسي چون پيشاپيش مي‌داني كه تو از يك تحول تازه عفلت كرده‌اي.

فانتزي از خواب‌هاي شيرين رخت برسته است। خواب‌هاي شيرين تداوم سفر است. سفري كه در زمين بيداري به بن بست رسيده است در خواب تداوم مي‌يابد. قاعده بي پايان سفر به خواب آدمي نيز راه برده است.

سفر به معناي پيشين كه تعليقي در سكونت و مكان و تداوم بود به پايان رسيده است। سفر شكم بزرگي است كه مكان را بلغيده است.

تصور مي‌كنم سفر اينك جستجوي مجالي است كه اين قاعده را واژگون كند. آيا مي‌توان مسافر از زمان بود। گسيختن از تسلسل بي پايان رفتن؟

آيا جايي هست كه مكان نيرو و قدرتي بيش از زمان يافته باشد। چنان استوار باشد كه تند باد زمان بايستد، سجده كند و آرام بي كه گردي از جايي برخيزد، پاورچين از كناره بگذرد و راه پرشتاب خود را از جايي ديگر دوباره بياغازد؟

سفر سفر سفر، اندام‌ها را كشيده و نازك و باريك كرده است। كمي با تامل كه نگاه كني، همه چيز به ميليونها تار درهم تنيده عنكبوت بدل شده است. جايي هست كه اقتدار مكان، دوباره صدها كيلومتر موجوديت كشيده شده‌ات را در يك نقطه گردآورد؟

پيشترها مكان از جنس خاطره بود زمان از جنس آرزو. اينك استيلاي تام و تمام زمان، خاطره را بلعيده است. به تدريج تو به كپسولي از آرزوهاي رنگارنگ بدل شده‌اي. حتي مكان اينك به يك آرزو بدل شده است. من با جستجوي مكاني كه چنين است و چنان است حكم زمان را گردن مي‌نهم.

نقد حاملان نقد

2008-08-09T20:59:00.002+04:30

مقدمه

چندان با تعريف نقد كاري ندارم। بيشتر با حاملان نقد كه روشنفكرا‌ن هستند سروكار دارم و بنا دارم از دلايل عدم تداوم تاريخي و مستمر نقد در سازوكار عيني جامعه ايراني سخن بگويم. فرض من در اين يادداشت آن است كه همه خير و بركتي از نقد طلب مي‌كنند. فرض من بر اين است كه اصحاب نقد و كساني كه بر بركت و ضرورت نقد پاي فشرده‌اند، فكر مي‌كنند از اين آب نهالي خواهد شكفت و حركت و تحول و پايان عسرت‌هاي اجتماعي و سياسي را از آن انتظار برده‌اند. به اين معنا، تصور مي‌كنم كه منتقدان كه همان روشنفكران هستند، با همه اختلافاتشان پيش‌برنده طرح و آرماني تاريخي طي يكصد و اندي سال پيش بوده‌اند. سوال اصلي من در اين يادداشت عبارت از آن است كه چرا نقد و حاملانش كه روشنفكران‌ هستند به اعتبار آرماني كه پيش برده‌اند به يك قدرت اجتماعي قابل عنايت بدل نشده‌اند؟ چرا قادر نيستيم از يك سنت روشنفكري در جامعه ايران به طور جدي سخن بگوئيم.
تصور نگارنده بر آن است كه نقد در سازوكار جامعه مدرن، يك اهرم قدرت موثر است. اثربخشي نقد بالتبع موجب قدرت منتقدان است. راز اين كه در جامعه غربي نقد به يك سازوكار عيني و بنيادي بدل شده را بايد در اين نكته جستجو كرد كه منتقدان اعم از منتقدان آكادميك يا روشنفكران عرصه عمومي، به صور گوناگون به قطب‌هاي نيرومند قدرت بدل شده‌اند و نقد را به منزله عامل بازتوليد نقش اجتماعي خود زنده نگاه داشته‌اند. اما روشنفكري در جامعه ايراني كه حاملان اجتماعي نقد به شمار رفته‌اند، هنوز به يك طيف نيرومند اجتماعي بدل نشده است. هميشه به مدد قطب‌هاي ديگر قدرت مجالي براي درخشش در عرصه سياست داشته‌اند.
تصور من اين است كه مقوله نقد كه كالاي اصلي روشنفكران در عرصه مناسبات اجتماعي است خود از دايره نقد بيرون مانده است و تا اين كالا به درستي از غبار پاك نشود، روشنفكران به يك بنگاه پايدار توليد فكر موثر بدل نخواهند شد. اجازه بدهيد در وهله اول مروري بر تجربه جمعي خود از انواع روشنفكري در جامعه ايراني داشته باشيم، آنگاه تلاش مي‌كنم از وجه مشترك اين نحله‌هاي روشنفكري، ادعاي اصلي خود را كه نقد نقد در جامعه ايراني است مورد بررسي اجمالي قرار دهم.

چهار الگوي روشنفكري نقاد
به نظرم در تجربه زيسته ما، چهار الگوي روشنفكري به حسب چهار الگوي تعريف نقد آرايش يافته‌اند و اردوگاه‌هاي خاص خود را سامان داده‌اند: اردوگاه اول متعلق به كساني است كه نقد را در خدمت يك آرمان اخلاقي مي‌‌پسندند و روشنفكر منتقد را متعهد مي‌خواهند. روشنفكر متعهد ملزم است در نقد خود پيشبرد امري والا را مد نظر قرار دهد. از همين موضع امور جاري را نفي و طرد و نقد كند و همه تلاش او تمهيد مقدمات براي وصول به يك امر ناموجود اخلاقي باشد. بنابراين نقد كنش معطوف به امري اخلاقي است.
اردوگاه دوم اما متعلق به كساني است كه تعهد براي روشنفكر را مانع از بروز جوهر نقد خوانده‌اند و براين باورند كه اصولاَ نقد التزام پذير نيست. روشنفكر كسي است كه به صرف مواجهه با امري كه با خرد وعقلانيت سازگار نيست، مي‌نشيند و بي رحمانه نقد مي‌كند و چندان شلاق عقل بر سر جهل مي‌كوبد، تا پنجره‌هاي عقلانيت گشوده شود و تيرگي جهل از ميان برخيزد.
واقع اين است كه اين هر دو وجهي از حقيقت با بيان مي‌كنند اما هر در دوراني شنيدني هستند. هنگامي كه استيلاي تام و تمام روشنفكري اردوگاه اول، به استيلاي تام يك نظم ايدئولوژيك مي‌انجامد، روشنفكري اردوگاه دوم موضوعيت پيدا مي‌كند و هنگامي كه به عكس، روشنفكري به محافل بحث و فحص‌هاي انتزاعي و باريك‌انديشانه بدل مي‌شود، روشنفكري اردوگاه اول مجال ظهور مي‌يابد.
روشنفكري گروه اول به خير چسبيده است و روشنفكري اردوگاه دوم به حقيقت. مساله، گسيختگي ساختاري ميان خير و حقيقت است كه مميزه دورن ماست و روي آوري به يكي از ديگري غافل‌مان مي‌سازد.
اما اين هر دو محصول زمانه‌اي هستند كه جامعه به نحوي بالنسبه گسترده به كلام و سخن گوش مي‌سپارد. اما گاه زمانه زمانه‌اي است كه مي‌توان با عنوان كسادي بازار اين هر دو گروه روشنفكري از آن ياد كرد. اصولاَ بازار خريد سخن كساد مي‌شود. كسي كتاب نمي‌خواند، حوصله بحث و فحص‌هاي عميق ندارد. آنچه را نمي‌فهمد، به جاي آنكه عميق بيانگارد، پرت و پلا مي‌انگارد و به آن كمتر نزديك مي‌شود. به چيزي چندان گرم علاقه ندارد تا اگر آن را نقد كردي چندان برآشوبد. از چيزي هم چندان نفرت عميق ندارد تا اگر از دل آن گوهري به مدد نقد بيرون كشيدي، هيجان زده شود و احساس رستگاري كند.
در چنين شرايطي، مقدمات براي ظهور دو اردوگاه ديگر فراهم مي‌شود. به اين ترتيب اردوگاه سوم به كساني تعلق دارد كه به جد اعتقاد داشته‌اند به عمل كار برآيد به سخنداني نيست. آنها نيز خود را در موضع نقد مي‌يابند اما تصور مي‌كنند كه منحصر كردن نقد به چك و چانه‌هاي روشنفكري ترتيبات عيني را معطل مي‌نهد و چنين كه شد، اصولاً حوصله توليد و مصرف سخن به انجام مي‌رسد. نه اينكه اين گروه خالي از هر سخن و معتقدات‌اند اما به اندكي اكتفا مي‌كنند و به جد در عرصه عمل حضور پيدا مي‌كنند. اين گروه‌ ممكن است در دوراني اقبال پيدا كنند. اميد بيافكنند و چشم‌اندازهاي جديد بگشايند و از اين حيث خود را روشنفكران واقعي قلمداد كنند.
اردوگاه چهارم كساني هستند كه فيلسوفانه پاي در گل مانده روشنفكري را ناشي از پايان يك دوران قلمداد مي‌كنند. چرا كه اصولاَ روشنفكران را مصرف كننده الگوهاي كلان معنايي مي‌يابند كه فيلسوفان سازنده آن به شمار مي‌روند. روشنفكران همواره بر سفره‌اي مي نشينند كه يك گستره خاص از فهم فلسفي امور گسترده است. تا زماني كه يك الگوي فهم فيلسوفانه در خور زمانه هست، روشنفكران نيز بازار پررونقي دارند اما به محض آنكه آن الگوي فهم در مناسبات زمانه بي مدلول مي‌شود، زبان روشنفكران نيز الكن مي‌شود. چنين است كه يكباره با ظهور جنسي از مباحث مواجه مي‌شويد كه بيش از حد تلاش دارند از بنيادهاي آنتولوژيك امور به نحوي عميق سخن بگويند و از شنونده خاص و متخصص خود انتظار داشته باشند كه در چند و چون اين كلام فلسفي نقد راديكال و بنيادي وضع و حال روز را فهم كند. درست در كسوت هگل مي‌نشينند فيلسوفي كه با همه پيچيده‌گويي‌ها سرمنشاء دگرگوني اوضاع قلمداد مي‌شود.
از آنچه گفته شد، چهار الگوي نقد و چهار الگوي فكر روشنفكرانه در تجربه جمعي ما ظاهر مي‌شود: روشنفكري منتقد و متعهد، روشنفكري مدافع عقلانيت نقاد، روشنفكري عامل و نزديك به فعال سياسي و روشنفكر فيلسوف و آنتولوژيست.

يك وجه اشتراك بنيادي
از ميان چهار گروه ياد شده، گروه دوم يا روشنفكري به معني عامل و فعال در صحنه سياسي را از تعريف بيرون بگذاريم. اين الگوي روشنفكري در تجربه تاريخي ما ظاهر شده است و خود را روشنفكر خوانده است، اما جامعه روشنفكري هميشه آنها را ازدايره تعريف خود بيرون نهاده است. در اين يادداشت از اين جهت كه كمتر موضوع نقد من قرار خواهند گرفت، از دايره تعريف بيرون نهاده مي‌شوند.
سه گروه باقي مانده به نظرم در يك نكته با يكديگر اشتراك عميق دارند و آن تعريف و جايگاه مفهوم نقد است. نقد نزد اين هر سه گروه، بر اولويت كلام و سخن بر وضع عيني استوار بوده‌اند. روشنفكري نقاد، وظيفه خود ديده است كه با كلام و توليد آرمان‌هاي تازه. ميدان‌هاي تازه بگشايد و صحنه عمل را دگرگون كند. قطع نظر از آنكه در بسياري از موارد در اين زمينه نيز موفقيت‌هايي نيز به مدد گروه‌هاي پرنفوذ ديگر داشته است، اما هيچ گاه از اين متافيزيك بيرون نيامده است كه مناسبات عيني بردگان كلام تازه او نبوده‌اند.
آنچه روشنفكري را طي اين يكصد و اندي سال حيات اجتماعي بخشيده است، ساختار پوپوليستي جنبش‌‌هاي اجتماعي بوده است. با توجه به آنكه پوپوليسم همواره بر نحوي توهم افكني‌هاي ذهني استوار است، روشنفكران در اين زمينه نقش‌هايي به عهده داشته‌اند. اما به محض آنكه شرايط پيچيده مي‌شود و سطح تنازعات از توهم‌افكني‌هاي ذهني فراتر مي‌رود، روشنفكران مستاصل‌تر از مردم در صحنه حاضر مي‌شوند. به نظرم شرايط فعلي يكي از همان موقعيت‌هاست.
حمل مجموعه‌اي از كالاهاي فكري و تبديل كردنشان به محصولات فكري براي توليد توهم تحول در نظام اجتماعي كاري است كه تاكنون به آن همت گماشته‌ايم. اساساَ مقصودم بهتان متعارف غرب زدگي و وارداتي بودن نيست. چون اصولاَ تصور مي‌كنم هيچ كس نمي‌تواند در مناسبات فعلي از اين وجه وارداتي بودن گريزي حاصل كند. اتفاقاَ مقصودم عكس آن است، خوب وارد نكردن است. عميقاَ تاثيراز سنت نقد غربي نپذيرفتن است.
نقد به منزله يك پروژه اجتماعي در مقايسه با سنت غربي، از يك كاستي بنيادي طي نيم قرن اخير رنج برده است. نسبت نقد با سازوكارهاي پيچيده در مناسبات عيني و يا به تعبيري ديگر، نسبت نقد با تنازعات واقعي در عرصه تعاملات اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي مغفول مانده است. در جامعه غربي، قبل از آنكه زبان‌ها به سخن درآيند و در مقام نقد از چيزي ناله كنند، وضعيت عيني بوده است كه در يك عسرت گرفتار بوده است و زبان در مقام رهايي از عسرت‌هاي خاص به سخني تازه شكفته شده است. به اين معنا، روشنفكران زبان گوياي يك گروه و طبقه اجتماعي خاص براي پيشبرد اهداف و آرمان‌هاي خاص بوده‌اند. روشنفكر هيچ‌گاه آزاد نبوده است بلكه همواره سخنگوي طبقه و گروه اجتماعي خاصي بوده است. همين وابستگي به طبقه و گروه خاص است كه روشنفكران وابسته را در دوره مدرن، قادر به دفاع از آزادي كرده است.
اما اينجا روشنفكر آزاد است به اين معنا كه معلوم نيست به جد سخنگوي كيست. از برنامه و منافع چه گروهي دفاع مي‌كند. در سطح منازعات عيني كجا ايستاده است. همين آزادي سبب شده است كه سخنگوي ناله و درد كسي نباشد، بيشتر سخنگوي ناله و دردهاي خود است. از روشنفكران زياد مي‌شنويم كه ببينيد با اهل فرهنگ و هنر چه مي‌كنند؟ با نشر و توليد علم و آگاهي چه مي‌شود و سردمداران تا چه حد دانا و آگاه به علم زمانه‌اند و ازدانش روشنفكران و آگاهان بهره‌ مي‌برند.... اينها زبان گوياي روشنفكري است كه يك گروه اجتماعي معدود است و به جاي آنكه از درد و عسرت گروهي خاص سخن بگويد از درد و رنج‌هاي خود سخن مي‌گويد.
اگر هم بتوان در اين قول ترديد كرد، بايد گفت كه روشنفكران سخنگويان طبقات متوسط نوظهور در جامعه شهري ايران بوده‌اند. اين نكته به ويژه توضيح دهنده تحولات يكي دو دهه اخير است. در دوره‌هايي كه توسعه‌هاي اقتصادي و اجتماعي و فوران يكباره پول موجب شده است كه گروه‌هاي گسترده نوكيسه رشد و نمو پيدا كنند، شاهد ظهور طبقات متوسطي بوده‌ايم كه پيرو تحول وضع اقتصادي خود خواهان تحولاتي در عرصه‌هاي گوناگون فرهنگي و اجتماعي و سياسي نيز بوده‌اند. اما به هيچ روي اين خواسته‌ها موجب تداوم حضور آنها در يك فرايند با دوام سياسي و اجتماعي و فرهنگي نبوده است.
روشنفكري كه نماينده هيچ گروه و طبقه اجتماعي خاص نيست، يا نماينده طبقاتي است كه به هيچ روي شناسنامه مشخصي ندارد، به يك گروه اجتماعي بي ريشه بدل مي‌شود كه معلوم نيست در دراز مدت از چه كساني دفاع مي‌كند.
تنازع ميان روشنفكران در جامعه غربي، تا حد اندكي ناشي از آن است كه اين روشنفكران سابقه فكري متفاوتي دارند. عمدتاَ تفاوت ميان گروه‌هاي روشنفكري را بايد در نمايندگي‌هاي متفاوت آنها جستجو كرد. آنها هر يك نماينده تنازعات عيني در جامعه خود بوده‌اند. به همين جهت سنت‌هاي فكري نيز تا زمانيكه نماينده يك تنازع واقعي است تداوم مي‌يابد و بدل به يك سنت فكري مي‌شود.

سخن آخر
با توجه به بحث فوق، به نظرم روشنفكري در جامعه امروز ايراني، ضروري است به دقت نسبت‌هاي خود را تنازعات عيني معلوم كند. روشنفكر بايد نشان دهد كه در تعاملات فكري خود از خواست و تمنيات كدام طبقه و گروه اجتماعي دفاع مي‌كند. دمكراسي‌خواهي يا عدالت خواهي او به اقتضاء كدام تنازعات عيني سامان گرفته است.
به تعبيري ديگر، روشنفكري اگر معتقد است كه سرشت جامعه مدرن پلوراليسم است، به اين معناست كه نمي‌تواند بر فراز چندگانه اجتماعي جايي براي خود دست و پا كند. در اين پلوراليسم جاي خود را نشان دهد. آنگاه با پلوراليسمي در جامعه روشنفكري مواجه خواهيم بود كه با پلوراليسم واقعاَ موجود در ساختار اجتماعي تناسب دارد. آنگاه تنازعات فكري شانس و فرصتي براي تداوم خواهند داشت.
اين وضع بسيار طبيعي تر و بادوام‌تر از وضع فعلي است كه روشنفكري ايستادن بر فراز همه تنازعات را طلب مي‌كند و در عمل يك روشنفكر هم پيدا نمي‌شود كه در اردوگاه روشنفكر ديگر از سر ميل و رغبت حضور يابد. هر كس دكان خود را گشوده است و از جنس خود تعريف مي‌كند. به اين ترتيب با يك كثرت عجيب كه عدد آن با عدد روشنفكران مساوي است مواجهيد، بي آنكه اين كثرت نسبت پايداري با كثرت‌هاي عملاَ موجود اجتماعي و فرهنگي داشته باشد.

پ.ن. اين مطلب، يادداشتي است كه به قلم نگارنده در شهروند همين شماره منتشر شده است.

عنصر مدعي

2008-08-02T18:34:00.003+04:30

روزنامه كيهان، در شماره 189135 مورخ بيست و هفتم تيرماه سال جاري، و در ستون ويژه خود + يكي از يادداشت‌هاي وبلاگي مرا مورد نقد قرار داده و آن را توهين به مردم خوانده است. نوع نقد و بررسي يادداشت من از سوي روزنامه كيهان، چنان است كه ترچيح دادم سكوت كنم.

اما ضمن همان خبر اعلام كرده است كه من طي مقاله‌اي كه در سايت بهارستان هشتم منتشر شده از نظارت بين المللي بر انتخابات حمايت به عمل آورده‌ام।

من كه دست كم از موضع خود آگاهم چندان در شگفت شدم كه دوستي ديگر را نيز به زحمت اتداختم و جداگانه هر يك ساعاتي به جستجو در اينترنت و آرشيو سايت مذكور پرداختيم اما هيچ نيافتيم. از برخي برزگان و آگاهان نيز خواستم كه اگر چنين مطلبي از من ديده‌اند مرا مطلع كنند. اما چيزي يافت نشد.

دوبار متني را به روزنامه فكس كردم و از مسئولان خواستم تا اگر مستندي در زمينه مقاله مذكور دارند منتشر كنند و الا تكذيب مرا منتشر كنند। اما تا امروز نامه من منتشر نشده است.

من توان فهم انگيزه كيهان در انتشار چنان خبري را ندارم। اما اينقدر مي‌فهمم كه چاپ چنان خبري در كيهان، اقل اقدام از سوي آن دوستان است. در حاليكه بيشترين اقدام ممكن براي من تكذيب در محيط همين وبلاگ.

راستش اين عرصه‌، عرصه‌اي نيست كه من خيلي با زبان و ادبياتش آشنا باشم। ترجيح مي‌دهم با بزرگ‌تران و صاحبان قدرت هم زبان نشوم.

اما از نوع خطاب شدن خودم احساس خاصي داشتم و آن را شايسته يك يادداشت وبلاگي دانستم। از من تحت عنوان يك عنصر مدعي اصلاحات نام برده شده است. كلمه عنصر در اين عبارت برايم جالب توجه بود. من جندان از پيشينه اين اصطلاح خبر ندارم. اما از خطاب شدن به عنوان عنصر احساس شيئيت پيدا كردم.

غتضز علي الاصول يك ماده بسيط و غير قابل تجزيه به مواد ديگر است। مثل خاك. مثل آهن. اينقدر مي‌فهمم كه اين خطاب نوعي تحقير است. حال تحقير از اين حيث كه فرد خود را قدرت‌مند مي‌يابد و تو را در حد يك مشت خاك و قلوه سنگ كوچك. يا از اين حيث كه تو را متهم مي‌كند كه در دست يك اراده قدرتمند ديگر يك ماده و ابزار صرف هستي.

واقع اين است كه مفهوم عنصر واجد هر دو دلالت هست. تو در هر حال يك شيء هستي و در باره‌ات تصميم مي‌گيرند. حال يا دوست يا دشمن. مورد استفاده اين يا آن قرار مي‌گيري.

البته عنصر مدعي،‏ يك پارادكس است। خوب است نوشته مي‌شد عنصري كه كساني ادعا مي‌كنند او اصلاح‌طلب است.

عنصر باري سنگين از نفرت را با خود حمل كند। هنگامي كه شدت نفرت از حدي گذر كند، طرف مقابل را خالي از شايستگي‌ها و ويژگي‌هاي انساني مي‌يابد. فرد به يك شيء تقليل پيدا مي‌كند و مي‌تواني همان رفتار را با او داشته باشي كه با يك صندلي شكسته.

اما عنصر به خودي خود گناهي ندارد। مثل ديوار يا تپه خاكي است كه دشمن پشت آن پناه گرفته است بنابراين بي آنكه كينه‌اي خاص از ان داشته باشي، لازم است آن را منهدم و نابود كني تا با دشمن رويارو شوي.

بديهي است كه با شي و ديوار حائل كه امكان گفتگو وجود ندارد। پس هر آن بايد منتظر باشي تا بر مبناي صلاحديد دوستان، كلنگ به دست به سراعت بيايند.

بعيد مي‌دانم در هيچ موقعيت ديگري تجربه عيني شي شدگي را به اين سادگي بتوان به دست آورد. عجيب است ماجرايي كه قرار بود سرانجامش به كرامت انساني بيانجامد به تقليل آدمي به اشياء مزاحم انجاميده است.

اصل لذت و واقعيت

2008-08-01T21:57:00.005+04:30

به حسب يك الگوي روانكاوانه، لذت و واقعيت دو سويه ناسازگارند و تنازع ميان همين دو سويه است كه هر فرد انساني را با يك چالش بنيادي و پايان ناپذير مواجه مي‌كند। سوژه انساني نه يك هسته سخت بلكه ميداني از تنازع است.

به قول فرويد اين يك واقعيت است كه كودك يك تن جدا و گسيخته از مادر خود است। اما لذت حكم مي‌كند كه كودك خود را جزئي از بدن مادر و همبسته با او بيانگارد. رنج تن در دادن به اين واقعيت كه او يك هستي گسيخته از تن مادر است، رخداد تلخي است كه درد آن هيچگاه از تن كودك بيرون نمي‌رود. برخي هيچگاه اين واقعيت را به رسميت نمي‌شناسند و هميشه با توليد جايگرين‌هايي براي مادر، تلاش‌ مي‌كنند از تن سپردن به اين واقعيت سرباز زنند.

براي نهادهاي بشري منجمله نظام‌هاي سياسي نيز اين قاعده جاري است। هر نهاد به حسب طوري از بودن احساس لذت مي‌كند। اما در عالم واقع، در چالشي سخت ميان اصل لذت و اصل واقعيت دست و پا مي‌زند.

اجازه بدهيد جمهوري اسلامي را بر اين مبنا تحليل كنيم।

جمهوري اسلامي در شرايط خاصي تكوين يافت। آرمان‌ها و خواست‌هايي مبناي شكل گيري ‌آن بودند. برمبناي شرايط و آرمان‌هاي مذكور، صورت تخيلي و مولد لذت در اين ذهنيت نظام، تبديل شدن كشور و ملت به يك كل فراگير و ارگانيك و همبسته است.

فرض بر اين بوده است كه مردم همه از فطرت پاك الهي بهره‌مندند। اگر پيام حق را بشنوند همه بر آن گرد مي‌آيند. اگر هم گرد و غبار غفلتي در كار باشد، با آموزش‌ها و فراهم آوردن محيطي مساعد برطرف خواهد شد. آنگاه جامعه مثل يك بدن در مقابل مخاطرات مقاومت از خود نشان خواهد داد و مثل يك كل همبسته راه به سوي خيرات خواهد گشود. جامعه همبسته شده، از يك كانون واحد كه به منزله مغز اين بدن خواهد بود، تبعيت مي‌كند. به جاي رگ و پي و اعصاب نيز، عواطف و عشق و محبت عمومي است كه ايفاي نقش خواهد كرد.

هنگامي كه اين صورت خيالي، به عنوان يك نظم واقعي رخ نشان مي‌دهد، انسان‌هاي متوسط و عادي‌اند كه در مناصب آن جاي مي‌گيرند। آنگاه اين شبكه منافع است كه آن لذت خيالي را هميشه با عسرت واقعيت مواجه مي‌كند.

نظام جمهوري اسلامي را نيز مي‌توان بر مبناي چالش ميان لذت ناشي از خواست تحقق آن صورت خيالي و عسرت ناشي از واقعيت از هم گسيخته تحليل كرد। نظام همواره دچار كمبود لذت تجربه يك كل همبسته است। چنين است كه همواره در صدد راهي براي كاستن اين عسرت و افزايش لذت است। به استراتژي‌هاي نظام براي كاستن از بار اين گسيختگي به تحولات اين سه دهه توجه كنيد و استراتژي‌هايي كه اينك به منزله عادت مستمراَ خودنمايي مي‌كنند:

استراتژي اول انكار و ناديده گرفتن است. مي‌توان علائم گسيختگي را ناچيز انگاشت. مثلاَ اظهار داشت در ميان درياي مردم وفادار،‌ چند نفر معدود و اندكشمار، كمتر از آن هستند كه قابل ذكر باشند. به اين ترتيب همچنان از آن صورت خيالي لذت برد.

البته اين ناديده انگاشتن، نيازمند كاربست يك رژيم خبري حساب شده است। نبايد همه چيز را گفت. يك نظام باز خبري، به معناي بر آفتاب انداختن همه علائم گسيختگي خواهد بود و در آنصورت به كلي اصل لذت ناشي از ميل به همبستگي‏ از حيات ساقط خواهد شد. اينچنين است كه عموماَ مي‌شنويم پرونده‌هاي متعددي هست كه براي حفظ حرمت نظام افشا نمي‌شود.

دوم تعيين مجدد مرزها ميان ما و اغيار است। مهم اين است كه از لذت تخيلي يك ماي همبسته شده بهره‌مند باشي. حال اگر اين همبستگي ميان هفتاد ميليون امكان پذير نيست، ميان هفت هشت ميليون كه هست. خوب كافي است مرزهاي ميان ما و آنها را كمي جا به جا كني. آنگاه ماي همبسته لاغرتر است اما به هر حال تو را كمتر دچار عسرت رويارويي با واقعيت گسيخته مي‌كند. بنابراين هر روز كه مي‌گذرد، با كسان تازه‌اي مواجهي كه از مرزهاي خودي به بيرون پرتاب مي‌شوند.

سوم كاستن از عرصه‌هاي ظهور و بروز تنازعات و گسيختگي‌هاست। مرتب بايد مسائلي را به عرصه عمومي كشانيد كه گشاينده سويه همبستگي و به حاشيه برنده گسيختگي‌ها باشد. بسياري از امور طي اين سه دهه اخير فوراَ به حاشيه و منطقه ممنوع كشانيده شده‌اند تنها به اين خاطر كه صرف طرح آنها موجب جدل‌هاي متنوع خواهد شد و اين نكته طبيعتاَ واقعيت گسيخته را نمودار خواهد كرد.

چهارم تك معنا كردن رخدادهايي است كه علي الاصول چند معنا هستند مثلاَ رخدادهايي نظير انقلاب و جنگ و يا چند و چون شخصيت‌هاي سياسي از جمله اموري است كه مي‌توانند موجبات گسيختگي در عرصه عمومي باشند। با سپردن آنها به قاب‌هاي تك معنا مي‌توان به كلي از عسرت ناشي از رويارويي با اصل واقعيت گسيخته كاست.

پنجم ممانعت از قد برافراشتن شخصيت‌هاي متنوع قابل اعتناست। نفس ديده شدن شخصيت‌هاي متنوع و البته متفاوت، نمودار كننده اصل واقعيت از هم گسيخته است.

ششم انباشتن فضا از بار عاطفي و احساسي است। امور هر چه سرشت عقلاني پيدا كنند, مجال‌هاي تازه براي گفتگو و بحث و جدل فراهم مي‌سازند. اما در فضاي همبسته عاطفي اين فرصت به اقل مي‌رسد آنگاه مي‌تواني در يك فضاي گرم عاطفي بيشتر از خيال يك جامعه همبسته لذت ببري.

هفتم بهره‌گيري از فضاي رعب است। به كارگيري فضاي رعب و به نمايش گذاشتن امكان‌هاي مولد ترس، مي‌تواند زميننه ساز نشنيده شدن، نديده شدن و ناگفته‌ ماندن بسياري از امور باشد.

هشتم باج دادن است। هنگامي كه امكان‌هاي به حاشيه راندن گسيختگي‌ها پاسخ نمي‌دهد، مي‌توان باج داد. گروه‌هاي مختلف را به انحاء مختلف راضي كرد تا متفاوت بودن خود را چندان بارز نكنند و به منزله يك كل همبسته كوچك كنار آن كل همبسته كلي ظاهر نشوند.

....

اما همه محورهاي فوق، در يك جمله خلاصه مي‌شوند। نظام براي به حداكثر رسانيدن امكان كيف و بهره‌گيري از لذت حيات در يك كل همبسته‏، بيشتر به وجه وانموده امور توجه دارد. به همين جهت نيز هست كه تكنيك‌هاي وانمايي‌‌اش بيش از همه كارآمد شده‌اند. تبليغات و تكنيك‌هاي حرفه‌اي خبررساني و الگوهاي پيچيده جنگ رواني در فضاهاي داخلي از نمونه‌هاي مشهود آن به شمار مي‌روند.

تكيه وافر به وچه وانموده علي الاصول صورت واقعي امور را به حاشيه مي‌راند। چنين است كه مستمراَ با شكاف روزافزون ميان وجه وانموده و روال واقعي امور مواجه است. تكنيك‌ها و روش‌هاي واقعي حل مساله، جاي خود را به تكنيك‌هاي تبليغ و عرضه شعار و نحوه وانمايي سپرده‌اند.

و اين نكته به عبارتي ديگر همان بحران كارآمدي است। كارآمدي با همان واقعيت گسيخته سروكار دارد. و حل مساله در فضاي گسيخته نيازمند راه‌كارهاي پيچيده است كه علي الاصول از صورت‌هاي ساده شده و تخيلي فراترند.

متاسفانه منتقدان و كساني كه مدعي اصلاح در اين سيستم بوده‌اند، خود نيز از همين معضلات رنج برده‌اند. اصلاح طلبان نيز كم و بيش فرزند همين شرايط بودند. اينهمه نقش آ‏فريني شعار و تبليغات و سخن گفتن و ميل به بسيج كم و بيش حاكي از آن است كه اصلاحات نيز بيشتر يك امر وانموده است.

واقعيت، رويا و شوخي

2008-07-26T20:54:00.004+04:30

نمي‌‌دانم چه چيز واقعيت است، چه چيز توهم و رويا

همينقدر مي‌دانم كه ميان اين دو نسبتي هست। آنچه واقعيت قلمداد مي‌شود، سهم ديگران را براي خانه كردن در لباس توهم و رويا تعيين مي‌كند.

در عرصه سياست، جا به جايي اين دو‏، بحشي از فرايندهاي سياسي را تبيين مي‌كند. مثلاَ در يك نظام سوسياليستي، اين دمكراسي و آزادي است كه در روياي جمعي خانه مي‌كند. در يك نظام سكولار، دين، چنانكه در يك نظام ديني، سكولاريسم.

آنگاه مضمون منازعه سياسي تمايل روياها براي تبديل شدن به واقعيت است। رويا، تمام انرژي خود را براي شالوده شكني از واقعيت عيني به كار مي‌‌بندد.

اما شوخي و طنز و جك، از جنس ديگري است। بازي‌گوشانه در خلاء ميان رويا و واقعيت جا به جا مي‌شود. گاهي سخني خنده آور است از اين حيث كه واقعيت را واژگون كرده است. به همين سبب مي‌تواني كمي از صلب خسته كننده و تجربه تلخ واقعيت وارهي. گاه اما شوخي، به كار كاستن از بار تعهد آور رويا مي‌آيد. گاه يك لطيفه خنده‌آور، كاخ روياها را فرومي‌ريزد و تو را به تسليم به واقعيت فرامي‌خواند. گاه واقعيت را واژگون مي‌كند و سهمي در فرايند تحقق عيني رويا ايفا مي‌كند.

اما شوخي‌ بازي‌گوش، گاهي از حد خود فراتر مي‌رود। مثلاَ به جاي رويا يا واقعيت مي‌نشيند. در چنان صورتي ماجرا پيچيده مي‌شود. به نظرم ماجراي دوم خرداد، نشستن شوخي و طنز به جاي رويا بود، و تحولات پس از آن نشستن شوخي و طنز به جاي واقعيت.

همه جوهر گفتاري دوم خرداد مي‌تواند در يك ساختار طنز جا بگيرد كه ساختار اقتدارگرايانه به يادگار مانده از انقلاب را به پرسش مي‌كشيد। همين نكته آن را جذاب مي‌كرد. از همان فرداي پيروزي، همه از ضرورت شادي سخن مي‌گفتند و در صدد واژگون سازي هر آنچيزي بودند كه متصلب انگاشته مي‌شد. الگوي ايده‌آلي در ذهن نبود. همين كافي بود كه كسي كاري به كار ديگران نداشته باشد تا همه شاد باشند و هر طور كه مي‌خواهند زندگي كنند. يك كارناوال واقعي بود. طبقه متوسط شهري در صدد تحقق جهان رنگارنگ خود بود و از دنياي خاكستري و سياه و سفيد خسته بود.

هنوز هم تصور مي‌كنم مهم‌ترين نماينده ساختار گفتاري آن روزگار ابراهيم نبوي بود।

دوم خرداد امكاني براي بازگشت باقي نگذاشت। چنين بود كه ماجرا معكوس شد. از آن پس طنز و شوخي دست از سر روياها برداشت و اين بار نوبت به واقعيت رسيد. واقعيت از جنس طنز و شوخي شد.

به آنچه اين روزها مي‌شنويم دقت كنيد: به اقتصاد اول جهان بدل مي‌شويم। در مديريت جهان مشاركت مي‌كنيم. جهان نيازمند نسخه ما براي مديريت بحران‌هاي بين المللي است. ......و صادقانه مي‌گويند و به جد در اين جهات عمل مي‌كنند. سرمايه‌گذاري مي‌كنند و به آن مومن‌اند.

واقعيت هنگامي كه از جنس طنز است، همه چيز واژگون مي‌شود। طنزي كه مقرر بود صلب واقعيت اقتدارگرا را بشكند، خود به واقعيت بدل شده است. اين بار براي رهايي از گسيختگي ناشي از طنز واقعي شده، روان عمومي به واقعيت متصلب مي‌انديشد.

جستجوي عمومي براي نظم و امنيت از همين جنس است। جستجوي كسي كه زور بگويد اما اصلاح كند از جنس جستجوي واقعيت متصلب است.

طنز ساختار واقعيت و رويا را به هم ريخته است چنين است كه طنز به جاي لبخند شيرين، زاينده تلخي است। گزنده است و تيز. سال‌هاست كمتر با فوران استعداد ايراني براي توليد جك‌هاي تازه مواجهيم. گويي جك و لطيفه كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي و سياسي خود را از داست داده است.

نمي‌دانم براي برون رفت از اين وضعيت، از كجا بايد شروع كرد। شايد احساس عوام را بايد جدي گرفت. قبل از هر چيز واقعيت بايد تصلب خود را مجدداَ به دست آورد. به جاي سخن گفتن از روياها، به جاي برانگيختن ميل به افق‌هاي عقلاني نقد كننده امر واقع‏، نيازمند امر واقعيم. واقعيت به يك امر گمشده بدل شده است.

مي‌دانم پريشان‌گويي است اگر بگويم جمله فوق خود يك روياست. واقعيت اينك خود به يك رويا بدل شده است.

حس مي‌كنم در كابوس زندگي مي‌كنيم و خواب واقعيت را مي‌بينيم।

پي‌نوشت: اين نوشته، حاصل يكي دو ساعت گفتگوي من با كامبيز نوروزي در دفتر اوست. پريشاني نوشته شايد حاصل پرخوري در دفتر او باشد. پذيرايي خوبي كرد.

خدا و درك زمان‌بنياد

2008-07-24T19:26:00.001+04:30

كامنت‌هاي دوستان بر يادداشت قبله و قطار و پست تازه دوست عزيز محمد الياس بر يادداشت مذكور، مرا مطمئن ساخت كه چندان در انتقال مقصود خود موفق نبوده‌ام। برخي از دوستان مقصود من از مفاهيم زمان و مكان را به معناي فلسفي مورد نظر قرار داده‌اند، برخي به معاني جامعه شناسانه، برخي آن‌ها را با ثبات و تغيير هم معنا شمرده‌اند چنانكه گويي من شاخصه دين را تغيير ناپذيري و شاخصه مدرنيته را تغيير و تحول دانسته‌ام.

نكته من با اينهمه بي ارتباط نيست، اما لب كلام من چيز ديگري است. اجازه بدهيد از يك مثال شروع كنم.

در دوران كودكي وقتي سوار اتوبوس مي‌شدم، اتوبوس ايستاده مرا متوجه تابلوها مي‌كرد، اما بي صبرانه انتظار داشتم اتوبوس راه بيافتد تا من تابلوهاي ديگر را هم ببينم। اتوبوس به آرامي به راه مي‌افتاد، من مي‌توانستم تابلوي مغازه‌ها را ببينم كه گويي صف كشيده از پيش چشم من مي‌گذشتند. تابلوهاي رنگ به رنگ و جذاب چشمان مرا از شوق براق مي‌كرد. اما به تدريج كه اتوبوس سرعت مي‌گرفت من قدرت تميز دادن تابلوها از يكديگر را نداشتم. سرعت اتوبوس گويي آنها را از قاب‌هاي متمايز به يك خط مستمر بدل كرده بود. خطي كه چيزي در آن ديده نمي‌شد. خطي بود كه تنها گاهي خطوطي نامعلوم در آن پديد مي‌آمد و به سرعت ناپديد مي‌شد. من كم كم خسته مي‌شدم، با چشماني خواب آلود از بزرگ‌تري مي‌پرسيدم كي مي‌رسيم؟

من به تدريج از اين تابلو و آن تابلو، متوجه مسير و جهت و مقصود مي‌شدم। از تماشاگري كه با لذت به راه مي‌انديشيد به مسافري بدل مي‌شدم كه به مقصود مي‌انديشد.

ماجراي درك مكان بنياد از عالم مشابهتي با نگاه شوق زده من به تابلوهاي متمايز از يكديگر داشت، و تجربه زمان بنياد از عالم، به نگاه خسته من از خط سير ممندي كه بيشتر انتظار رسيدن را پديد مي‌آورد।

درك مكان بنياد از عالم، انسان را به سوژه تماشاگر بدل مي‌كند। انسان تماشاگر جهان را متشكل از فضاهاي گوناگون تجربه مي‌كند. فضاهايي كه به دقت از هم متمايز شده‌اند. زمين از آسمان متمايز است. به علاوه بخش‌هايي بر بخش‌هايي اولويت دارد. همين كه آسمان بر فراز زمين است، از آن برتر است. در روي زمين هم، بخش‌هاي گوناگوني وجود دارد كه به دقت از هم متمايزند و بخش‌هايي بر بخش‌هايي ديگر اولويت دارند. به اين معنا، جهان مثل يك خانه بزرگ است. چطور خانه را به بخش‌هاي متمايز تقسيم مي‌كنيم. و براي هر يك شان و قدري متمايز قائليم، جهان نيز اينچنين است.

به قول ارسطو، اشياء بر حسب موقعيت مكاني كه اشغال مي‌كنند از يكديگر متمايز مي‌شوند و گروهي بر گروه ديگر برتر قلمداد مي‌شوند. اگر آب روي خاك مي‌ايستد، و هوا بر روي آب، اين نشانه آن است كه هوا از همه برتر و خاك از همه داني‌تر است.

روح بالاتر از جسم مي‌ايستد و همين نشانه آن است كه روح برتر از جسم است।

خدا كه از همه برتر است در آسمان جاي دارد و روح‌هاي خبيث در قعر زمين جاي دارند। همان خدايي كه غلي الاصول او را فراتر از مكان و زمان مي‌دانيم. در روايتي كاملاَ مكاني شده در ادراك آدمي ظاهر مي‌شود.

درك زمان بنياد از عالم را به همان درهم آميزي تابلوها و تبديل شدنشان به خط سير مداوم شبيه نمائيد। در درك زمان بنياد از عالم شما يكباره قدرت تمايز ميان امور را از دست مي‌دهيد. تجربه شما از عالم تجربه فضاهاي متمايز نيست. بلكه خط سير است. مرتب از فيلسوفان و متالهان و انديشمندان مي‌‌پرسيد به كجا مي‌رويم.

شما از موقعيت تماشاگر خارج شده‌ايد। اينك شما فاعل و مسافر راهيد. ديگر از اين پس به مقصود و اهداف خود فكر مي‌كنيد. ديگر بايد بنيشنيد و به جاي نگاه از سر حيرت به صورت بندي‌هاي متمايز مكاني به برنامه‌هاي خود در مقصد و مدت رمان اقامت بيانديشيد.

في الواقع نگاه من نگاهي تجربي بود। بيشتر با ذوق و تجربه سروكار داشت تا با گزاره‌هاي دقيق علمي و فلسفي.

درك مكان مند ازعالم با راز توام است। رازي كه در هزار توي مكان‌هاي ناشناخته پيچيده و طنين مي‌افكند. رازها به تمهيد معرفت گشوده خواهند شد. فيلسوفان و متالهان و انبياء في‌الواقع گشايندگان راز نهفته در هزار توي مكان‌مند عالم بودند. در درك زماني از عالم نيز راز وجود دارد. اما رازها بيشتر از جنس مجهولات‌اند كه بايد به تمهيد اراده و پشت كار، سر از آنها در آورد.

مسافري كه مرتب مي‌پرسد به كجا مي‌رويم। آب و هوا چطور است؟ بيشتر مجهولات و پرسش‌هايي دارد بيش از آ‌نكه حيرت زده رازهاي نهفته در هزار توي فضا باشد.

خدا فراتر از زمان و مكان است، اما در درك سنتي بيشتر او را با ساختاري مكاني شده به پرده ادراك افكنده‌ايم।

تجربه زمان مند از عالم، از آن روي كه فرد را اهل سفر و رفتن و جابجا شدن مي‌كند، كمتر از چند و چون خانه و صاحب خانه مي‌پرسد چنين است كه خداي مكاني شده در آن كم فروغ است। هست اما در موقعيت و كاركردي متفاوت. مثلاَ‌ در نقش كسي هست كه صرفاَ از او امنيت راه طلب مي‌كنيم.

دين پيوست شده به درك مكان‌بنياد از عالم، كمتر قادر است در جهاني كه آن را بيشتر زمان بنياد تجربه مي‌كنيم، حس و تجربه مومنانه بيافريند। اما اين نكته به اين معنا نيست كه در جهان جديد فصل تجربه مومنانه به پايان رسيده است. به هيچ روي چنين نيست. كساني تلاش كردند درك مكان بنياد از دين را متحول كنند و آن را هم جنس درك زمان بنياد از عالم بازخواني كنند. اما در اغلب موارد و در تجربه زيسته عموم مردم، دين همچنان مكان بنياد باقي ماند، تا انسان را در مواقع واماندگي از زندگي در عالم زمان بنياد، در آن رحل اقامت افكند و آرامش طلب كند.

بنابراين ناسازه درك مكان بنياد از عالم و درك زمان بنياد از جهان جديد، مي‌توانند مكمل يكديگر باشند و به عبارتي رابطه‌اي سازنده و زاينده برقرار كنند।

اما بدترين انتخاب، پيوند ميان اين دو سويه ناسازگار است. روايت سياسي شده از دين به ويژه در الگوي اسلامي‌اش، اين دو سويه را درهم ‌آميخته است. هم از دين، كاركرد ناظر به وجه مكاني ستانده شده است، و هم سرعت و دقت روايت زمان بنياد از سياست مدرن به هم ريخته است.

كاسه داغ‌تر از آش

2008-07-23T02:51:00.002+04:30

دوست عزيز جناب حسين نوراني درست مي‌گويند، من مرتكب يك تناقض گويي آشكار شدم।

در يادداشت پيشين نوشتم كه روايت ما از خداوند مكان بنياد است، در حاليكه جوهر سياست مدرن زمان بنياد است। تلفيق اين دو در روايت دين سياسي شده و ايدئولوژيك را هم نافي عقلانيت ديني بر شمردم و هم نافي عقلانيت سياست مدرن. با اينهمه در آخر يادداشت عرض كردم كه مقصودم از ذكر اين تعارض پناه جستن به سكولاريسم نيست جون به ويژه با توجه به متن سنت اسلامي سكولاريسم را تحقق نيافتني مي‌دانم.

من تناقض گويي كردم، اما به راستي تصور مي‌كنم اين تناقض گويي از يك وضعيت متناقض حكايت دارد। تعارض عيني را نمي‌توان با سازگاري منطقي در سخن حل كرد.

مگر جمع كردن دو خواست عدالت و آزادي تعارض آميز نيست. شما مي‌توانيد براي رفع تعارض يكسره به آزادي بچسبيد و عدالت را فروبگداريد يا به عكس.به اين شكل به سازگاري منطقي در سخن دست يافته‌ايد اما در عمل خود را دجار تعارض كرده‌ايد.

بنابراين در عمل ناگريزيد كه ناسازگاري در كلام را بپذيريد تا در عمل كمتر دچار ناسازگاري شويد। چنانكه رالز در سنت ليبرال در دفاع از ايده عدالت دچار ناسازگاري در كلام شد اما اهميت او به آن است كه راهي براي كاستن از بار ناسارگاري و تعارض در عمل يافت.

جمهوري اسلامي كه هم متولي كاركردهاي دولت مدرن است و هم متولي دين، به نحوي با ناسازگاري‌هاي بنيادي مواجه است، حكومت پهلوي نيز كه صرفاَ به كاركردهاي دولت مدرن چسبيده بود و به كلي از دين غفلت مي‌كرد به نحوي ديگر با تعارض و ناسازگاري مواجه بود।

دولت پهلوي نقش‌هاي مدرن را ايفا مي‌كرد اما به دليل راندن دين به حوزه مقاومت عملاَ فاقد مشروعيت و تداوم حيات سياسي بود। جمهوري اسلامي تداوم و بازتوليد مشروعيت دست كم در بخش‌هايي از مردم را دارد، اما ناتوان از ايفاي خوب و پذيرفته كاركردهاي دولت مدرن است. البته نبايد غفلت كرد كه امكان تچربه حيات مومنانه را نيز از بخش‌هاي گسترده‌اي از مردم سلب كرده است.

وضعيت تعارض آميزي است كه الزاما با گزاره‌هاي سازگار معطوف به سكولاريسم نمي‌توان از آن رها شد। در چنين موقعيت‌هايي راه حل را بايد در كاستن از بار تعارض ميان آن دو يافت و موقعيت‌هاي تعارض آميز ميان آن دو را به حداقل رسانيد.

دولت مي‌تواند ديني باشد بي آنكه خود را يگانه متولي دين به شمار آورد و كاسه داغ تر از نهادهاي رسمي دفاع كننده از دين را به دست بگيرد. كافي است در رفتار و عمل و گفتار نشان دهد كه حرمت مرزهاي ديني را رعايت مي‌كند. مي‌تواند مدرن باشد و كاركردهاي دولت مدرن را بر عهده بگيرد اما در اين زمينه نيز يك دولت بلند پرواز با شعارهاي آرمانخواهانه مدرن نباشد. بلكه در حد مقدور كاركردهاي خود را به خوبي ايفا كند.

قبله و قطار

2008-07-20T21:39:00.001+04:30

ميان دين و سياست مدرن دست كم يك تفاوت بنيادي وجود دارد. دين بيشتر با مكان سروكار دارد و سياست مدرن با زمان.

دين خصلتي مكاني دارد। جهان هنگامي كه از منظر خداوند نگريسته مي‌شود يك مكان است كه خداوند در جان و جوهر آن جاري است. اگر جهان يكسره سيلان و حركت و تحول نيز باشد، در نگاه خداوند و با ملاحظه حضور خداوند يك مكان با ثبات و تعين يافته است.

معابد تجلي جهاني به شمار مي‌روند كه دين در كانون آن است। ثبات و آرامش و سكون خصلت آن است.

سياست قديم نسبتي وثيق با اين تصور دين محور از عالم داشت। در عرصه سياسي نيز مقرر بود كسي در كانون بنشيند كه جامعه را از بي ثباتي برهاند। چنان فضاي صلح و آرامشي به مردم ببخشد كه بيشترين امكان عبادت خداوند فراهم شود। جنگ‌هاي مذهبي حتي با وعده توسعه و پيشرفت و آرمان‌هاي سياسي شكل نمي‌گرفتند، جان و جوهرشان سامان دادن به نظمي بود كه بيشتر مهياي اجراي احكام الهي باشند।

اما سياست مدرن، عرصه اعمال اراده انساني است। اينهمه كه از ضرورت توسعه و تحول سخن مي‌رود‏‌، و از برنامه‌هاي كوتاه مدت و بلند مدت، سندهاي چشم‌انداز، وعده‌هاي بزرگ براي تبديل كردن كشور به يك كشور بزرگ منطقه‌آي يا بين المللي‏ حكايت از سرشت مدرن سياست دارد.

سياست مدرن بيشتر با زمان سروكار دارد و كمتر واجد جوهر مكاني است। از حركت و تحول دم به دم سخن مي‌گويد و جايي براي ايستادن و تامل و سكونت باقي نمي‌گذارد.

خداوند را بيشتر در سازه‌هاي مكاني جاي داده‌ايم و انسان و اراده انساني را در سازه‌هاي زماني।

ديني كه سياسي شده است، به قطاري شباهت دارد كه مجالي براي پياده شدن نيست و بايد ضمن حركت در آن نماز خواند. قطاري كه مسيري پرپيچ و خم دارد. هر آن به سويي مي‌چرخد و رعايت قبله در آن ممگن نيست. امكان سكون و حس و حال نماز هم نيست، چون نمازگذار در حالي بايد نماز را در آن به پايان ببرد كه كنترل و تعادل در آن هميشه ممكن نيست।

مگر آنكه از قطار بخواهيد توقف كند تا شما چند دقيقه‌‌اي در سكونت‌گاهي به آرامي نماز بخوانيد اما توقف سياست مدرن به معناي نفي سرشت آن است و اين توفف‌ها هزينه‌هاي سنگيني بر آن بار مي‌كند।

معضل درهم آميختن بعد مكاني دين و جوهر زماني سياست، البته در موقعيت‌هايي ظاهر مي‌شود كه يك نظام سياسي مستقر كه متولي و عهده دار وظايف مدرن است بخواهد دعوي دين نيز داشته باشد، و الا گروه‌ها و جريانات سياسي كه چندان در قالب يك دولت تجلي نمي‌كنند و ايفاي وظايف دولت مدرن را بر دوش ندارند چندان با اين سوال و اين معضل بنيادي مواجه نيستند।

گروه‌هايي مثل القاعده، نه تنها با معضل در آميختن بعد مكاني دين و بعد زماني سياست مدرن مواجه نيستند، بلكه به عكس از جايگاه جوهر مكاني دين سنگ‌هاي بزرگ پيش روي كاروان پرشتاب سياست مدرن مي‌افكنند و با در هم شكستن ريل سياست مدرن، موفعيت‌هاي بازتوليد تجربه مومنانه را فراهم مي‌كنند।

اين كاري است كه دولت‌هاي مدعي آموزه‌هاي ديني نيز گاهي ناگزير به آن مي‌شوند و اين چنين از كسوت دولت مدرن و كاركردهاي تعريف شده آن بيرون مي‌آيند।

الزاماَ نمي‌خواهم از طرح مساله فوق، سكولاريسم را نتيچه بگيرم. چرا كه اصولاَ تصور نمي‌كنم سكولاريسم با متن اسلام و سنت اسلامي سازگار افتد. به عبارتي در آئينه ذهن تصور كردني است اما در عرصه جهان تحقق نيافتني است. تصور مي‌كنم صورت مساله را بايد دوباره تعريف كرد। دين را دستخوش طوفان‌هاي زمان بنياد سياست مدرن كردن، به معناي شالوده شكني آن است ضمن آنكه به كج كاركردي‌هاي سياست مدرن نيز مي‌انجامد.

به عبارتي دين سياسي شده، هم زائل كننده عقلانيت مكان بنياد دين است و هم زائل كننده عقلانيت زمان بنياد سياست مدرن.

خواست عدالت

2008-07-16T12:27:00.003+04:30

براي هر قوم، پيشيننه تاريخي، خاطره‌هاي قومي، اسطوره‌ها و باورهاي به جاي مانده از متن سنت، دستاويز تاويل و تفسيرهايي هستند كه مقتضي مساله‌هاي جاري آنهاست।

خواست عدالت يك خواست بنيادي در عرصه عمومي است। هيچگاه فراموش نمي‌شود اما اغلب اين خواست سرد است و مردم سر در گريبان خويش صور ناعادلانه زندگي را تاب مي‌آورند‏.

خواست عدالت اگر داغ بوده است. گاه مردم تحقق آن را بر روي زمين ممكن و در دسترس قلمداد مي‌كنند. گاه مثل يك آرزو آن را به عهده تعويق مي‌افكنند و مسير آيندگان را به سمت آن قملداد مي‌كنند، و گاه زمين را عرصه تحقق آن نمي‌انگارند. اما بازهم خواست عدالت داغ است چرا كه عميقاَ به آن عشق مي‌ورزند و مرگ در راه اين ناممكن را مجاز مي‌دانند.

شيعيان با امامان خود چنين كرده‌اند। اگر خواست عدالت داغ بوده است، امام علي، مظهر و مصداق امكان عملي اگرچه نه پايدار عدالت بر روي زمين خوانده شده است. امام حسين مظهر عشق به عدالتي كه تحقق آن بر روي زمين ناممكن است و امام زمان مظهر اميد به تحقق عدالت در مسير حركت تاريخي.

اما در زمانه‌اي كه اصولاَ خواست عدالت سرد است، امامان خود را از زمين مي‌رانند و آنان را در آسمان جستجو مي‌كنند. آنان را در شرايط عسرت و براي شفاعت گناهان خود طلب مي‌كنند و از آنان همچون كشتي‌هاي نجات از بار گناهان مدد مي‌جويند.

انقلاب فضاي گرم خواست عدالت بود كه در وهله نخست با امام حسين آغاز شد. قيامي بود براي اعلام عشق به عدالت در جهاني كه گويا بستر تحقق عدالت نيست. پس از پيروزي و در هنگامه تثبيت،‏ همه چيز به امام علي سپرده شد كه مظهر تحقق عدالت بر روي زمين بود. اما حاصل چنان بود كه همه ترجيح دادند دست به دامان امام زمان شوند و عدالت را به عهده تعويق تاريخي بيافكنند।

اما واقع اين است كه حاصل اينهمه فرورفتن مردم در وضعيت نااميدي از تحقق عدالت بر روي زمين است। عدالت به يك خواست سرد شده در حافظه و هاضمه فكري و روحي مردم بدل شده است. تبليغات راديو و تلويزيون را با تراكت‌‌هايي كه مردم در كوچه و بازار پيرامون امام علي چسبانيده‌اند مقايسه كنيد. مردم دوباره امام علي را به منزله عامل شفاعت و نجات از بارگناهان به آسمان فرستاده‌اند.

مردم ديگر به عدالت اميدي ندارند। حتي كساني كه به ظاهر شعار عدالت مي‌دهند، بيش از آنكه مبشر يك آرمان سياسي باشند، باج دهنده به مردم‌اند باشد تا در مسير رقابت‌هاي سياسي شانس خود را افزايش دهند. فرودستان ترديدي در تداوم وضعيت ناعادلانه ندارند، اما گويي به تجربه دريافته‌اند كه سكه عدالت قيمتي در بازار رقابت فرادستان يافته است، پس مي‌توانند با بهره گيري از آن تكه ناني در حاشيه سفره به چنگ آورند.

به عبارتي ديگر، عدالت نيز مثل بسياري ديگر از امور اين جهاني كالايي شده است. خريد و فروش مي‌شود. و آنچه بيشتر از آن حاصل مي‌شود كيف خريد و فروش آن است. خواست عدالت سرد شده است، ضرب سكه آن در بازار نيز تضميني است براي به فراموشي شپردن آن।

جامعه‌اي كه خواست عدالت در آن سرد شده، ايمان و اعتقاد به بنياد نظم اجتماعي نيز از آن سلب شده است و چنين جامعه‌اي به باور رالز، عرصه تحقق هيچ خيري نيست.