زاویه دید

دوباره خاتمي

2008-10-06T23:43:00.001+03:30

خاتمي اين بار در مختصاتي تازه در ميدان سياست حاضر مي‌ّشود।

اينك مختصات صحنه سياسي ايران ثابت كرده است كه آنسوي خاتمي خبري نيست। نه ظرفيتي بيش از او در داخل هست و نه فرصتي در بيرون.

چهره‌ها دوباره به سوي او مي‌جرخند।

در دور پيشين، ميانداران‌ فعالان و روشنفكراني بودند كه با دستي پر به ميدان آمده بودند و خاتمي را به منزله سمبلي از يك جريان به ميدان فرستاده بودند। او ناباورانه به ميدان آمد و چنان شد كه شد. اين بار اما، خاتمي خود به ميدان آمده است و ديگران با شك و ترديد يكي يكي از راه مي‌رسند.

در دور پيشن، خاتمي سمبل جريان پرحرارتي بود كه از روز و روزگاري نو سخن مي‌گفتند। روز و روزگار اما كم و بيش به همان روال پيشين بود چنين بود كه همه انگشت اتهام به سوي او گرفتند كه چرا پرده از آن روز نو بر نمي‌دارد. از او عبور كردند و هر يك در گوشه‌اي پرچمي به دست گرفت و مردم را به ادامه مسير فراخواند. اما امروز، خاتمي در اوج نااميدي و ياس در عرصه عمومي به ميدان آمده است. كساني كه يكي يكي از راه مي‌‌رسند از خود و ديگران مي‌پرسند واقعاَ ممكن است از ورطه اوضاع كنوني به درآمد؟ خاتمي به منزله تنها اميد اين برون رفت به صحنه آمده است.

در دور پيشين، افق انتظارات بيش از توانايي و حدود اختيارات خاتمي بود। اينك اما سقف انتظارات چنان پائين آمده است كه به خاتمي و امكان آمدن او ناباورانه مي‌نگرد.

رقيبان و مخالفان آقاي خاتمي نيز در وضعيتي تازه هستند. پيش از اين تصور مي‌كردند كه او در ميدان سياست توليد شكاف مي‌كند. ثبات نظام را به مخاطره مي‌اندازد و اغيار را به ميدان مي‌اورد. همه چيز را به كار بستند تا چرخ او را پنجر كنند اما تجربه نشان داد سياست عاري از هر منازعه و شقاق خيال باطلي است। سياست از تنازع كسب انرژي مي‌كند اما اگر به قواعد سالم آن تن در ندهي، آن را از عقلانيت تهي مي‌كني و آنگاه در ورطه‌اي گرفتار مي‌شوي كه حجم مخاطره‌ها همه چيز را در مخاصره مي‌گيرد. از همه چيز بوي ويراني و فروپاسي به مشامت مي‌رسد

شكافي كه با خاتمي در عرصه سياسي ظاهر مي‌شود همان شكاف معقولي است كه مقتضي ظرفيت سياسي و اجتماعي ايران امروز است।

خاتمي آن روز در صحنه سياسي نشان داد كه اوضاع آنچنان كه گفته مي‌شد خوب و مساعد نيست، امروز با آمدنش ثابت مي‌كند كه اوضاع آنچنانكه به نظر مي‌آيد بد و نامطلوب نيست।

از مرد آن دوران شجاعت و تصميم و كارهاي بزرگ انتظار مي‌رفت، از مرد اين دوران، عقلانيت و پرهيز از تندروي‌هاي بي حاصل و درك حساسيت شرايط। از مرد آن دوران، گام‌هاي بزرگ، از مرد اين دوران از دست ندادن هيچ فرصتي براي ممانعت از ويراني بيشتر

خاتمي در آن دوره، در ملتقاي خواست عمومي براي حجم گسترده‌اي از تغييرات نشانده شد। اينك او به پاي خود در ملتقاي خواست عمومي براي رهايي از بحران فعلي به صحنه آمده است.

در يك كشور جهان سومي، با سنت ديرينه شكاف ميان مردم و دولت به ملتقاي خواست عمومي بدل شدن آنهم در يك فاصله طولاني رخداد شگرفي است.

ايراني شدن مدرن ما

2008-10-02T09:59:00.000+03:30

....هويت همواره نسبتي وثيق با شبكه ترجيحات و خواست‌ها و آرزوها دارد و اين شبكه نيز جز در منطق موقعيت خاص ظهور پيدا نمي‌كند. به اين ترتيب موقعيت براي هويت نه يك امر بيروني بلكه يك امر دروني است. همواره ضروري است از يك هويت و چند و چون آن در يك منطق موقعيت خاص سوال كنيم.

فقيهان و متكلمان و فيلسوفان، در باب هويت ديني و وجه تمايز ميان مومن و كافر سخن بسيار گفته‌اند. هر يك تلاش مي‌كنند روايتي استاندارد شده از مسلمان بودن عرضه كنند. اما در زندگي روزمره، با الگوهاي عجيب و غريبي از مسلمان بودن مواجهيم. هر كس بر حسب منطق موقعيت خاص خود تكه‌هاي چند پاره و ناسازگاري از عقايد و باورها و شيوه سلوك ديني جمع آورده است و خود را مسلمان مي‌خواند. هنگامي كه از سر و راز اينهمه تفاوت سخن به ميان مي‌آيد، خواسته يا ناخواسته بحث به منطق متفاوت موقعيت هر كس مي‌كشد. اين نكته در باب فرق ديني به نحوي واضح‌تر آشكار مي‌شود. چنانكه در پهنه امپراتوري اسلام، مي‌توان گونه‌هاي مسلماني را بر مبناي منطق موقعيت مسلمانان توضيح داد. اين نكته به جد در باره نحوه ايراني بودن ما در تاريخ طولاني حيات چند هزارساله ما نيز مصداق دارد

مطلب فوق، پخش كوتاهي از يادداشت اينجانب در نشريه مداراست.اين مطلب را در اينجا بخوانيد

آخرين طواف

2008-09-27T18:09:00.000+03:30

يادداشت زير در ‌آخرين شب اقامت من در مكه نگاشته شده و پس از انتشار در هفته نامه شهروند امروز پس از مدت‌ها تاخير تقديم خوانندگان اين وبلاگ مي‌شود.

شب شنبه است و آخرين شبي كه در مكه مي‌خوابيم.

با احساسي مكه را ترك مي‌كنم كه برايم عجيب و تازه است.

ده روز بيشتر نيست كه اينجا اقامت داريم. اما چگونه است كه احساس مي‌كنم من به اين سرزمين تعلق دارم نه به هيچ كجاي ديگر اين خاك. گويي گمشده‌اي بوده‌‌اي و تازه خانه خود را يافته‌اي

من تعلق به خاك را ابتدا در خانه دار شدن يافتم.

خانه دار كه مي‌شوي حس مي‌كني به جايي در اين خاك تعلق داري

جايي هست كه متعلق به تواست.

اما به جد در آن اقامت نداري.

خانه بخشي از تواست.

تو با خانه خود را نمودار مي‌كني

هر روز با رنگ و لعاب تازه تازه بودنت را اعلام مي‌كني

آن را مطابق انتظارات تازه مردم مي‌آرايي

هر آن در تلاشي تا آن را تبديل به احسن كني

چنين است كه خانه اقامت گاه تو نيست

با هر صورت آن بيگانه‌اي

خانه هميشه كوچك است، هميشه تنگ است هميشه نامناسب است

تو در خانه و با خانه مسافري

اما اينجا احساس اقامت مي‌كنم

حس نابي است

حس آنكه در زمين جايي هست كه به جد اقامت‌گاه است

محل سكونت است

محلي است كه مي‌توان در آن باقي ماند

محلي كه تو را در ‌آغوش گرفته است

گرم است

عميقاَ آشناست

انگار اينجا همان سرزميني است كه در آن متولد شده‌اي

همه خاطره‌هاي دور در تو زنده مي‌شوند

تو به جد رها شده‌اي

بزرگ شده‌آي بزرگ به قامت انسان.

چنانكه مقرر است باشد

و تو خود را مي‌يابي كه حامل خاطرات تاريخي آدميزادي

و اينچنين احساس بزرگي مي‌كني، احساس بقاء احساس پيوند با ابديت

دوران زندگي در ملكوت الهي را به ياد مي‌آوري

به ياد مي‌آوري زماني را كه در لقاي خداوند زيست مي‌كردي

من به جد اين دوران را در اين مدت كوتاه تجربه كردم

اين سرزمين محل هبوط آدم به كره ارض است.

تجربه‌هاي شگفت روزهاي نخست هبوط انسان هنوز از آسمان و زمين اين خاك زائل نشده است.

همه اتوبان‌ها و ساختمان‌هاي رفيع در اين شهر

هنوز هم نتوانسته‌اند عرياني وهم انگيز و اساطيري اين سرزمين را در هنگامه هبوط زائل كنند

زمين سخت سنگي

و رعب جدا ماندگي

و خانه‌اي در ميان كه براي پناه تو از بهشت نازل كرده‌اند

خانه‌اي كه در اشتياق نشستن در كنارش

همه چيز رنگ مي‌بازد

اينحا گاه به خود نهيب مي‌زني هنگامي كه پاي بر زمين مي‌گذاري

به ديواري تكيه مي‌دهي

يا به كوه و سنگ نظر مي‌دوزي

به خود نهيب مي‌زني اينجا كه گام نهادي، پيامبران الهي گذر كرده‌اند

اينجا تكيه گاه جبرئيل است

آنجا همان نقطه‌آي است كه آدم شبانه‌ روز از حسرت عميق خود اشك مي‌ريخت

حتي آب

گاه يك جرعه گلوي تو را با گلوي اسماعيل و هاجر و ابراهيم هم احساس مي‌كند

انگار با گلوي آنان آب فرو داده باشي

اينجا به نحو شگفت انگيزي

فراخ مي‌شوي

چندان كه گويي خاطره‌ات به گستره تماميت تاريخ است.

به جاي آنكه آسمان سنگين باشد

اينجا زمين سنگين است

انگار تمامي آسمان در زمين رسوب كرده باشد

اينجا كم و بيش در قياس با زندگي روزمره همان بهشت نخستين است و لقاء خداوند چون باران به سر و رويت مي‌ريزد

دوران زندگي در ملكوت الهي را به ياد مي‌آوري

هستي‌ات گاه در هيات آدم و گاه در هيات حوا ظاهر مي‌شود.

هنگامي كه به گرد خانه مي‌چرخي. هنگامي كه در صحراي عرفات قدم مي‌زني

با دو سه ركعتي نماز

حتي در حضور دست فروش‌ها و كاسب‌هايي كه با شترها و موتورها تو را به تفريح فرامي‌خوانند

تو لقاي خداوند را تجربه مي‌كني

بهشت آغازين را

خداوند در رنگ آسمان و گستره كوير

در جايي كه آسمان و زمين گويا هر دو عريان به يكديگر نظر انداخته‌اند

ايستاده و به تو نظر دوخته است.

اما اينجا به معناي ديگري نيز تجربه زندگي در لقاء خداوند است.

امشب كه آخرين شب اقامت ما در مكه است

احساس مي‌كنم به گناهي از اينجا هبوط مي‌كنيم.

با اين تفاوت كه آدم هيجان هبوط به سرزميني ناشناخته داشت

اما ما هبوط مي‌كنيم به سرزميني كه در همه رگ و پي‌هامان رسوب كرده است.

خراش ديوارهايش در بدن‌هامان هنوز باقي است

حافظه و هاضمه‌مان پر است از همهمه بي فرجامش

آدم به زمين هبوط كرد اما راه بازگشت به لقاء خداوند مهيا بود. اصولاَ هبوط كرد تا بازگردد. هبوط كرد تا بازگشت معنا يابد و هستي به اعتبار همين هبوط و بازگشت معنا يافت. ماجراي هبوط و بازگشت او مضمون بنيادي حيات بود. اما ماجراي بازگشت ما از چه قرار است. در زمين متولد شديم، اينك به آسمان صعود كرده‌آيم و ماجراي بازگشت ما بازگشت به همان خاك ابتدال روزمره‌گي‌ است.

دو منحني كه به دو سوي معگوس كشيده شده‌آند اگر جه در يك نقطه عطف مماس شده باشند.

بگذريم

مي‌گفتم كه اينجا به نحوي شگرف حس سكونت در من پديد آورده است

كويي به تارگي محل اصلي اقامت خود زا پيدا كرده‌ام

از بس اينجا بزرگ و عميق مي‌شوي

و پر از پيشينه‌هاي تاريخي بلند

حس مي‌كني شايد در هيچ كجاي اين زمين نمي‌گنجي

ديگر نمي‌خواهي به قواره هيج كجاي ديگر اين زمين تو را ببرند

انگار براي نخستين بار اندامت تكميل شده‌ است

از تكه پاره‌گي‌هاي پيشين جسته‌اي

روي پاي خود ايستاده‌‌اي

حس مي‌كني تمام زمين زير پاي تو است

درست در بالاترين نقطه اين خاك ايستاده‌اي

همه اينها را گفتم تا بدانم چرا اينهمه عميق اينجا حس اقامت در وطن دارم

چرا به جد و براي نخستين بار احساس سكونت مي‌كنم.

شايد حس سكونت د راينجا ناشي از آغازي است كه خود در عين حال نقطه پايان است

در هر كجاي ديگر زمين كه باشي‏، هستي تا جايي بروي

موقتاَ از سرناجاري اقامت مي‌كني تا جايي ديگر در فرصتي ديگر ممكن شود

در انتظاري تا هر اقامت گاهي را تبديل به احسن كني

اما اينجا قرار نيست جايي ديگر بروي

و اگر مي‌روي

عقب عقب مي‌روي

مي‌روي اما هستي

بدنت مي‌رود دلت اينجاست

درست به عكس هر كجاي ديگر كه بدنت هست اما دلت جاي ديگري است

من اينجا حس اقامت دارم

دقيقاَ شايد از ‌آن روي كه تنها اقامت داري

پيش از آنكه به اينجا بيايم، خواست‌هايي از خداوند را رديف كرده بودم

مي‌گفتند هر چه بخواهم خدا خواهد داد

هر روز اما از فهرست خواستني‌هايم كاسته شد

در آخرين طواف بود شايد كه نمي از درياي رستگاري را تجربه كردم

من در مقابل كعبه ايستاده بودم اما هيچ چيز نمي‌خواستم

حتي خودش را

خواست خودش عميق‌ترين آرزويي بود كه با خود حمل كرده بودم

اما حتي خودش را هم نمي‌خواستم

شايد از آن روي كه روحم در پيوندي عميق با او بود

حس نخواستن

ميل شگفتي از ديدن و تماشا را بر مي‌انگيزد

در هواي مقدس نخواستن هيچ چيز به تو تعلق ندارد تو نيز به هيچ چيز تعلق نداري

شگفت است در چنان هوايي همه چيز تا چه حد عميقاَ زيباست.

من براي نخستين بار است كه احساس اقامت مي‌كنم آخر اين چه احساسي است؟.

بگذاز از خود شروع كنم

همه تجربه زندگي من در يك كلام خلاصه مي‌شود

آدم به راستي تنهاست

همين كلام ساده، همه چيز را براي من در فضاي شهري بي معنا ساخته است

انسان تنهاست

يعني هيج باهم بودني وجود ندارد

نه زن و فرزند و پدر و مادر و خويشان و دوستان

هيچ كدام قادر نيستند التيامي بر تنهايي عميق تو باشند

تو تنهايي در حالي كه هميشه با ديگراني

براي ديگران زندگي مي‌كني

براي ديگران فكر مي‌كني

براي ديگران مي‌نويسي

سخن مي‌گويي

آرزوهايت براي ديگران است

هوس‌هايت متوجه ديگران است

ديگران تو را مي‌سازند و مي‌پرورند و مي‌نوازند

اما در فضايي كه همه رگ و پي تو براي ديگران است عبارت انسان تنهاست يك معنا بيشتر ندارد: تو به واقع وجود نداري

يك هستي بلاموضوعي كه در تند باد بي معناي ديگران مي‌بالي، مي‌پوسي و فراموش مي‌شوي

چنين است كه جمله انسان تنهاست در فضاي شهري براي من

هر معنا و سازه‌اي را از شالوده مي‌شكند

انسان تنهاست يعني جهان بي معناست و تو به هيج كس و هيج جا و هيج چيز تعلق نداري

زندگي بي مكان است و بي زمان و بي مضمون

تنها شكل مضحكي است در دست باد

اما اينجا همين خميرمايه زندگي‌ام، همين جمله انسان تنهاست معنايي تازه يافته است

انسان تنهاست

تنها به سوي خداوند فراخوانده شده است

بي هر تعلق

بيرون از هر مناسبات

عزيزي است كه فقير زيسته است و حقير و اينك او را از نسبت‌هاي فراموش شده‌اش خبردار كرده‌اند

انسان تنهاست و بزرگ اين احساسي است كه هنگام تكرار جمله لبيك اللهم لبيك لا شريك لك لبيك به تو دست مي‌دهد.

لبيك اللهم لبيك

انسان تنهاست در همان حال كه تن هاست

تو به همه كس تعلق داري

به همه جا

من به اينجا تعلق دارم شايد از اين روي كه در هيچ كجاي ديگر اين خاك اينهمه احساس عظمت و بزرگي ندارم.

اينجا عالي ترين مصداق عبارتي است كه آن فيلسوف بزرگ گفته بود. اينجا تلاقي شگرف ميان آسمان و زمين و خدايان و ميرايان است.

انسان در چنان تلاقي‌گاهي است كه به جد احساس تعلق به خويشتن احساس تعلق به عالم و به ديگران مي‌كند. انسان يك تنه در محل اين تلاقي شگرف باليده مي‌شود

كعبه محل چنان تلاقي شگرفي است. اين خانه ساده عالي‌ترين اثر هنري جهان است. هر اثر هنري هنري است به واسطه پيچيدگي و غموض‌اش. اين تنها اثري است كه تمام وجه هنري‌اش در سادگي بي نهايت آن است.

خداوند را تجلي زميني بخشيده است و در همان حال هر تجلي زميني از خداوند را در اين هيات بي شكل نفي و طرد كرده است. اين خانه خداوند را از يك هستي مجرد از عالم بيرون برده است و آن را در يك تلاقي‌گاه شگرف پيش چشم نمايان ساخته است. تلاقي شگرفي ميان زمين و آسمان. به ويژه در شبانگاه كه كعبه به نحوي خيال انگيز زمين و عمق آسمان را به يكديگر پيوند داده است.

عمق آسمان را به عمق زمين. چنانكه در روايات گفته‌اند كه پايه‌هاي كعبه بر عميق‌ترين و زيرين‌ترين لايه‌هاي زمين نيز متكي است.

اينجنين عمق زمين را به عمق آسمان پيوند داده است. اما مهم‌تر از اين پيوندي است كه ميان خدايان و ميرايان برقرار ساخته است. چرخه طواف به نحوي سحر انگيز نشانه اين تلاقي افسانه‌اي است.

وطن جايي است كه به جد تجلي‌گاه چنين تلاقي شگرفي باشد.

همه اينها را گفتم اما هنوز به درستي در نيافتم كه چرا اينهمه به اينجا احساس تعلق مي‌كنم

نكتد به راستي اينجا ملاقاتي ميان من و خدا رخ داده باشد

نكند زلفي برون نهاده باشد

نكند جلوه‌اي كرده باشد كه ديگر نه چشم به سوي ديگري تمايل يابد نه گوش و نه پاي

نكند رازي در من شكفته باشد

نكتد جرعه‌اي در كار بوده باشد

نكند از باده‌اي سرمست شده‌ باشم گه خارج شدن از اين سرزمين را دشوار كرده است

ملاقاتي در كار نبود همين قدر بود كه نشانه‌هايي بر من پديدار شد. همين قدر بود كه مرا به سوي او فراخواندند. گويي تنها نداي يك منادي جان و روحم را نواخت

احساس اقامت مي‌كنم شايد از آن روي كه نمي‌خواهم از دسترس نواي جاري اين منادي پير دور بمانم.

ملاقاتي در كار نبود. اما اشارت‌هايي بود. نه يكبار دوبار. در همان روزهاي آخر كه افطار روزه رمضان را در هنگام طواف تجربه مي‌كرديم، اشارتي دريافت كردم. اول كودكي كه شوريده بر شانه‌ پدر خود نشسته بود و فرياد مي‌زد كعبه كعبه كعبه. نواي مصرانه پرشتاب و كودكانه‌اش يك لحظه بيشتر نتوانست توجهم را از توزيع كنندگان خرما در كنار چرخه طواف منحرف كند. اما بار دوم اتمام حجت بود. صبح همان روز در هنگامه طواف پسر سه چهار ساله‌اي كه در آغوش پدر خود لميده بود مرا به خود متوجه كرد. پسرك چندان زيبا بود كه چشم برداشتن از او ناممكن بود. بخصوص چشمان درشت و فريبايش. طواف مي‌كردم اما چشم به او دوخته بودم. چندي گذشت. پسرك به چشمان خمار مرا مي‌نگريست. يكباره برخاست. دست خود را به سوي كعبه گرفت. دستانش كوچك بود اما چنان كشيده و دقيق به سوي كعبه نشان رفت كه ديگر جايي براي انكار باقي نماند. آنقدر دست خود را نگاه داشت تا انكار از دلم برخاست. آنگاه دوباره بر شانه‌هاي پدر لميد.

جالب بود كه اين صحنه همسفرم را نيز مجذوب كرد. اشارتي بود كه به هر دوي ما تا امكاني براي احاله به خيال نماند.

اشارتي بود اما مگر در اين جهان چيزي بيش از همين اشارت‌ها رهنمون ماست. اشارت نحوي ملاقات ضمني بود

استاندارد من براي تشخيص وطن تغيير كرده است. جايي كه خالي از اشارت‌هاست اقامت‌گاه نيست.

امشب آخرين شب است و تجربه اين سرزمين پايان مي‌يابد

دلم سخت گرفته است

بخش بزرگي از زندگي را پشت سرگذاشته‌ام

اما هيچ كاه بنده نبودم

شايد احساس اقامت و سكونت من ناشي از اين تجربه ناب بندگي باشد.

تجربه بندگي

تجربه نابي است كه براي اولين بار جرعه‌اي از آن نوشيدم

در اين سرزمين

سر كه بسپاري و بچرخي

عاشقانه بچرخي

امكاني است براي منتشر شدن

منتشر شدن با دانه‌هاي زرين آفتاب صبج گاهي

بچرخ آنقدر كه در طواف صبح پرنده باشي و در موسييقي كلام نسيمي كه هر از گاهي مي‌وزد مست مست به خاك افتي

بچرخ از چپ به راست چنانكه همواره قلب‌ات به سوي خانه باشد.

ايمان بياور تا بداني

تا كسب معرفت كني

بچرخ و دل بسپار كه بنده اينچنين بزرگ مي‌شود

بنده كه باشي

انگار خون از رگ‌هايت بيرون مي‌ريزد

استخوان‌هايت فرومي‌ريزند

و تو سبك مي‌شوي

خالي مي‌شوي

مست مي‌شوي

چشمانت عميق مي‌شوند

زيبا مي‌شوي

بنده كه باشي

با هيچ چيز و هيج كس بيكانه نيستي

بندگي راز آشنايي است بندگي بيگانگي‌ها را مي‌زدايد

بيگانگي با آب و نسيم و خاك را

هستي اما در بدن ديگران

هستي در چشمان ديگران

با باد مي‌وزي

با پرندگان مي‌خواني

هستي و در عين حال نيستي

نيستي را در عالم هستي تجربه مي‌كني

اينجا وطن اصلي من است

و شايد راز اين احساس در همان حس غربب بندگي نهفته باشد بنده كه گويي براي اندوه عميق گسيختگي خود پاسخي در خور يافته است

اينجا محلي است كه گويي مي‌توان پيوست

مي‌تواني بپيوندي

طواف تجربه پيوند است

طواف مدار پيوستگي است

اينجا وطن من است شايد از آن روي كه براي نخستين بار التيامي براي عسرت جداماندگي خود يافته‌ام

پيش از حركت به سوي مكه، همه كس از من مي‌خواستند كه براي شان دعا كنم. نمازي بخوانم يا حتي طواف كنم

آنقدر مصرانه و گاه با التماس مي‌خواستند كه تو نمي‌توانستي جدي قلمداد نكني. حتي اگر خود چندان اعتقاد نداشته باشي

از همان روزهاي نخست كه به اين سرزمين آمدم، افراد را در ذهنم ليست كردم و برايشان نماز خواندم، در هنگام طواف به يادشان بودم، سجده‌هايي به يادشان به خاك سائيدم. عهده‌داري اين مسئوليت احساس عجيبي به من داده است. من به جد باب رحمت شده‌ام. گويي به پنجره‌اي بدل شده‌ام به سوي خداوند و نسيم رحمت الهي است كه از پنجره من به بندگان خدا مي‌وزد

اين احساس عجيبي به من مي‌بخشد. من كه هستي كدرم مانع از گذر هر عنايتي به خويشتن و ديگري بود اينك چنان شفاف شده است كه تجربه عميقاَ لطيفي از خويشتن پديد آورده است.

من احساس اقامت مي‌كنم شايد به واسطه همين نسبت عميق. مگر اين نيست كه وطن ديار آِشنايي‌هاست. هر غريبه‌اي به تو پناه مي‌جويد تا از عسرت غريبگي بگريزد. خوب من گويي آشناترين عضو اين مجموعه‌ام كه اينچنين به باب رحمت همه بدل شده‌ام. واسطه‌اي ميان خداوند و ديگران.

در كجاي اين خاك من اينهمه آشنا هستم. چرا حس وطن نكنم.

من مي‌نويسم و در نوشتن خود انگار اقامت خود در مسجد الحرام را طولاني مي‌كنم

گويي نمي‌خواهم از مدارش خارج شوم

بگذار باز هم جستجو كنم

چيزي در اين حس و ميل شديد به اقامت هست

چيزي هست كه در اين وطن نخستين از آن غفلت مي‌كنم

در طواف به ويژه رازهاي عميقي هست كه گويي در رگ و استخوانم ريشه كرده است اما به زبان نمي‌آيد

اگر مي‌توانستم در تجربه بندگي‌ام عميق و جدي‌تر از اين باشم كه هستم، شايد در همان دور هفتم از زمين گسيخته مي‌شدم و مي‌پيوستم. ماجراي اين طواف، ماجراي نيرومند سوداي پيوستگي جهان گسيخته است. مي‌چرخم و گويي جهاني نيز با من مي‌جرخند. گويي در خوانش سرودي مشاركت حسته‌ام كه ترجمان بازگشت به خداست. من نوايي خرد در اين طوفانم.

شايد اينجا اقامت‌‌گاه است چرا كه اينك همان جا روحم خانه كرده است كه در همه زندگي در طلب آن بوده است

با خود مي‌گويم چقدر بيهوده است زندگي بي تجربه ناب اين سرزمين شگفت

هنوز نرفته دلم تنگ شده است

با اينكه اينجا هستم اما همين اجبار كه بايد در تدارك رفتن باشيم ميان من و اين اقامت‌گاه بنيادين فاصله انداخته است. دلم در اين سرزمين براي اين سرزمين تنگ شده است.

خيال بازگشت مرا از اين سرزمين دور كرده است

من گويا به جد در حال هبوط‌ام

مي‌‌‌گويند بزرگ‌ترين گناه در اين سرزمين نااميدي از فضل خداوند است

اما من قادر به ترك اين گناه نيستم

اينك در حال هبوط از اينجا كه سوداي بهشت بود و خيال و خواب زندگي در لقاء خداوند

گناه نااميدي را به دوش مي‌كشم

و شايد هبوط كفاره همين گناه است

مي‌روم تا كفاره همين گناه را بپردازم

مي‌روم تا در سرزميني كه براي هبوط مهياست

پاي در گل زندگي فروبرم

سر در آخور روزمره‌گي و تكرار

من از هبوط خويش سخن گفتم اما اينجا پيش از ورود به اين سرزمين

من با تجربه شگفت هبوطي نيز دست به گريبان بودم و دريافتم كه هبوط هميشه اينقدر حقير و ميانمايه و بي معنا نيست

اينجا در لقاء خداوند سرزميني ديگر نيز هست كه تجلي‌گاه هبوط عميق انساني است.

هبوط از آن نوع كه ياداور سخن خداوند پيش روي فرشتگان مدعي بود

هبوطي كه به واسطه عظمت آن فرشتگان به سجود آنسان فراخوانده شدند

سرزمين پيامبر نشان از هبوطي چنان دارد

در مكه هر چه آسماني است در زمين رسوب كرده است و زمين نيز رنگ و بوي آسمان دارد.

اما در مدينه اين آسمان است كه رنگ و بوي زمين دارد.

و اين هر دو ملتقاي شگفتي است ميان زمين و آسمان

اولين مواجهه‌ام با مدينه، رويارويي با عظمت انساني بود كه هر چه را كه آسماني است به وهم و پندار بدل مي‌كند

پيامبر آنقدر عظيم و بزرگ و با حشمت و جاه نشسته است كه خدا را فراموش مي‌كني

عجيب بود در نمازهاي مسجد مدينه هر چه تلاش مي‌كردم قادر نبودم از اين حس عجيب بگريزم و بر محمد به جاي خداوند سجده نكنم

تازه در مي‌يافتم آيه‌اي از قرآن را كه مومنان را فرامي‌خواند كه بيامبران را ستايش نكنند.

اما من در مقابل محمد گويا قادر به كنترل خود نبودم

همواره خداوند در هيات محمد در ذهنم خطور مي كرد. خداوند در اندام و قواره محمد پديدار شده بود

بيهوده نبود كه در مدينه براي اولين بار معناي الله اكبر را فهم مي‌كردم. الله اكبر در فضاي شهري كه همه چيز و همه كس حقير و بي مايه‌اند هيچ معناي مجصلي ندارد. خدا بزرگ‌تر از چه چيزي است؟. اصلاَ بزرگ‌تر بودن از هر آنچه در زندگي روزمره ما بزرگ جلوه مي‌كند واجد چه ارزشي است؟. فضاي متعارف، انسان متعارف و ميانمايگي، پرورنده ميانمايگان است. خدا بزرگ تر است از هر چه به تصورمان مي‌آيد و هر چه به تصورمان مي‌آيد ميانه و خرد و حقير است.

الله اكبر تنها در حرم پيامبر است كه برايم معنا پيدا كرده بود. اين كلمه ضروري بود چرا كه اگر نبود ، به جد مي‌ايستادي و با فخر به محمد سجده مي‌كردي كه نشان بزرگي و عظمت انسان است.

خدا و قرآن و كلام الهي گويي در جشم انداز مدينه‌اي كه هنوز مكه را تجربه نكرده دست افزارهاي محمد بوده‌اند تا مردم ميانمايه عرب را به سمت چشم اندازهاي بزرگ بخواند

مدينه پيش از تجربه مكه، مدينه فخر انساني بود در مقابل شوكت خدايان مكه.

مدينه تنها گواهي بود بر صدق و درستي همه داستان‌هايي كه شنيده بوديم و مثل افسانه در خاطره‌هاي شيرين كودكي‌مان جاي داده بوديم. يا دست افزارهايي كه به مدد آنها روايتي ايدئولوژيك ساخته بوديم و اينك همه را ترك كرده بوديم تا زندگي كنيم و شاد باشيم و خوش

جهان ما جهان وانمودگي‌هاي محض است. محمد درجهان وانموده ما، شخصيتي بود كم و بيش مشابه با ستاره‌هاي سينما. چندي جداب‌اند اما اگر بيش از حد ظاهر شوند از چشم مي‌افتند. در منطق جهان وانموده ما محمد كم و بيش از چشم افتاده گويي دورانش به سر آمده است.

اما در مدينه هنگامي كه به جشم خانه و ستوني را مشاهده مي‌كني كه محمد مي‌نشست و عهد نامه‌ امضا مي‌كرد، و ستوني كه علي بر آن تكيه مي‌كرد و از او حراست مي‌نمود، هنگامي كه خانه ساده او را در ابهت مسجد نبوي مشاهده مي‌كني، نشانه‌هاي هنوز باقي مانده از جنگ‌هاي پيامبر را مي‌بيني و جايگاهي كه در كنار خندق مي‌نشست و عبادت مي‌كرد، يكباره همه چيز دگرگون مي‌شود.

از خمار جهان وانموده‌ات خارج مي‌شوي.

او از همين نقطه از جهان داستان شگرفي را آغاز كرد كه نه تنها هنوز پايان نيافته است بلكه شايد به نقطه اوج خود نيز نرسيده است. هم اينك بخشي عظيم از جهان را در پوشش قرار داده است، او يكباره تصويري شگفت پيش چشم تو مي‌آورد. از همه صور وانمودگي خارج مي‌شوي. واقعيت چنان بزرگ و شگرف است كه همه صور وانموده را ويران مي‌كند. به عظمت داستان كه مي‌انديشي نفس در سينه‌ات حبس مي‌شود.

او بنيادگذار بزرگي است كه بي او به هيچ روي تاريخ حيات انساني را نمي‌توان نوشت و فهم كرد.

انسان در اين قواره بزرگ، در آن خانه كوچك

تنها يكبار جرات كردم به محرابش نزديك شوم. جايي ايستادم كه كم و بيش در كنار او بود. قدرت ايستادن همان نقطه‌اي را كه به نظر مي‌آمد مي‌ايستاده نداشتم.

جايي ايستادم كه كم و بيش در كنارش باشد

به نظرم آمد كه گرماي بدنش را احساس مي‌كنم به نماز ايستاده بودم و الا فرار مي‌كردم. نفسم در سينه حبس شد.

به ركوع و سجود مي‌رفتم اما هيچ ذكري به زبانم نمي‌آمد .

هيچ ذكري

تنها بلند و كوتاه مي‌شدم.

به همين قدر كه نماز به پايان رسيد برخاستم و فاصله گرفتم فرار كردم.

او آنجا بود

كويي در همان حوالي خانه رفت و آمد مي‌كرد. يك آن ترسيدم از شدت فشار سكته كنم. قلبم به جد در فشار سنگيني بود

من او را احساس كردم

شايد تنم به تنش خورد

تجربه مدينه پيش از تجربه مكه. تجربه واقعيت فاخر انساني بود در مقابل افسانه‌هاي خدايان. احساس كفر آميزي داشتم. تجربه مدينه پيش از ورود به مكه تجربه عظيم‌الجثه شدن بود. تجربه نخوت و غروري شگرف

و چقدر حقير بودند زائراني كه در مدينه سفره عزا پهن كرده بودند. آخر چطور مي‌تواني در مدينه گريه كني حال كه اينهمه حماسه در جريان است.

مدينه پيش از تجربه مكه، عرصه حماسه انساني بود. محمد شيري بود كه از كوه‌هاي آتشين اطراف مدينه بيرون حسته بود. آمده بود تا به افسانه هاي خدايان نقطه پاياني باشد و به همه بندگان حقيري كه سر پيش خدايان سنگي و سربي به زمين مي‌سودند ثابت كند كه انسان خود چه افسانه بزرگي است و اينك اين خدايان‌اند كه بايد پيش پاي انساني به خاك افتند

گاهي احساس مي‌كردم كه خداي يگانه افسانه‌اي است كه محمد سرود تا مردمان را از عسرت بندگي به خدايان خودساخته برهاند و گامي به سوي باور خويش بردارند.

خدايي كه در آسمان‌هاست و در زمين نيست، زمينه‌اي براي باور به خويشتن بود

اما مكه همه چيز را در هم شكست و نشان داد كه محمد همه عظمت خود را وامدار بندگي خداست. كه بنده خدا يعني خليفه خدا و خليفه خدا بديل زميني خداست در قد و قواره‌هاي محمد

اينك از چشم‌انداز مكه به مدينه مي‌نگرم ماجرا به كلي دگرگون شده است.

مدينه نشان مي‌دهد كه هبوط به هيچ روي ماجراي سقوط انسان از ملكوت الهي نيست. بلكه به خلاف هبوط آغاز كردن داستان انسان است كه قرار است به جانشيني خداوند آغاز گر خلقتي تازه باشد و جهاني تازه.

خداوند اراده كرده بود تا بديلي براي خويشتن بيافريند بديلي كه بي حضور او همه هستي بي معنا و سرد و ساكت بود.

به اين معنا هبوط به هيچ روي با سقوط هم معنا و هم عنان نيست.

هبوط آغاز است. آغازي بزرگ و عظيم.

به خلاف مسيحيان كه هبوط را از آن ميانمايگان مي‌پندارند و انبياء را استثنايي بر قاعده هبوط. احساس مي‌كنم ماجرا معكوس است. پيامبران مصاديق هبوط‌اند و ما ميانمايگان بيشتر تماشاگران و كمتر مشاركت كنندگان در داستان عظيم هبوط.

هبوط داستان از زاويه برون جستن خداوند است. خداوند كه در برهوت ابديت مي‌زيست، اينك به مدد ماجراي هبوط از قوه به فعل آمده است. اين خداوند است كه در زمان مي‌شكفد و در زمين مي‌آفريند. اين خداوند است كه به مدد زمين و به مدد تحقق زميني‌اش خلق مي‌كند، ويران مي‌كند، مي‌شكوفد و مي‌شكوفاند، مي‌پژمرد دوباره خلق مي‌شود و خلق مي‌كند.

خداوند اينك در طوفان رويدادها و رخدادگي‌هاي اين زمين در چهره محمد شكفته است.

مدينه پس از وصال كعبه، چهره تازه‌اي يافت.

اينك به نظرم آمد كه محمد حاصل طواف است. حاصل بندگي است.

تنها به اكسير بندگي است كه مي‌توان اينهمه بزرگ بود.

و محمد زاده كعبه است.

تنها خداي كعبه است كه مي‌تواند در خلقت خود چنان بديع و تازه باشد كه موجودي همانند خويش بيافريند. خدايگونگي محمد حاصل آفرينش خليفه‌اي بود كه به جد همچون خداوند مي‌آفريند، شالوده مي‌شكند، جهاني تازه مي‌آ‏فريند و هر آنچه را هست به خدمت خويش دگرگون مي‌كند.

انسان حاصل گسيختگي از خداوند است و خداوند به مدد همين گسيختگي است كه اميد به معرفت خود دارد.

اما و هزار اما از اين گسيختگي. گسيختگي از سويه خداوند پيش شرط شناخته شدن است، اما از سويه انسان، شرايط هجران و اندوه و جداماندگي. گسيختگي است كه عسرت سرگشتگي را براي انسان زميني به بار آورده است. جهان با انسان از هم گسيخته است و انسان گسيخته تنهاست. حقير است. ناآرام است. فاني است و دلشوره جاودانگي دارد.

انسان گسيخته عقيم است. برساخته خود را خداي خود مي‌سازد و جهان و زبان و هستي را كه در دامان آن باليده برساخته خويش مي‌انگارد. عقيم است و سر در كلاف ناگشوده خويش باقي مي‌ماند.

خداوند به واسطه ناشناختگي آ‏فرينشگر انسان بود اينك انسان به واسطه سرگشتگي خود آفرينشگر فصل تازه‌اي در خلقت: بازگشت و توبه به سوي او

گناه كه اينهمه در ادبيات ديني از آن سخن مي‌ رود به همين ماجراي گسيختگي وابسته است. انسان با هستي و سخن گفتن و زندگي كردنش گناهكار است چرا كه گسيخته است و به سوي منزل ديگر هستي كه همان بازگشت است فراخوانده مي‌شود.

ماجراي طواف همين بازگشت است.

شايد به همين سبب نيز بود كه من مكه را وطن خويش يافته‌ام. مكه عرصه تجسد و تجلي بازگشت است. اگر اين سرزمين عرصه هبوط و آغاز گسيختگي بوده است همين سرزمين نيز عرصه بازگشت است.

از محمد مي‌گفتم، محمد حاصل اين بازگشت بنيادي است. و در پرتو اين بازگشت و به بركت طواف است كه او به اتصال مي‌رسد بنده مي‌شود و بنده‌‹اي كه اتصال يافته است اينك به خداي زميني بدل مي‌شود.

در پرتو بندگي خود، در مي‌يابد كه عالم و طبيعت و مه و خورشيد همه بستر هستي او به شمار مي‌روند به اينهم نماز مي‌گذارد تا سر بر آستان خداوندان زميني ننهد. و در عين حال خود به يك خداي زميني بدل شود.

و انيچنين پيروان خود را فرامي‌خواند كه بجاي ستايش او بر زانوان عزم خود بزخيزند و آ‏فرينشگر داستاني تازه از دنياي هبوط باشند. داستاني تازه از فعليت خداوند در زمين

در مكه به نسبت ميان مكه و مدينه نيز مي‌انديشيدم. نسبت ميان مكه و مدينه نسبت هستي اصيل انساني و سياست بود. فضاي مدينه پر بود از ابرهاي سياست اما فضاي مكه تو را در مرزهاي هستي و نيستي در تجربه عظيم و بزرگ زندگي قرار مي‌داد. نوعي تجربه حدي بود. تو را در حدهاي زندگي جاي مي‌داد.

اينك از خود مي‌پرسيدم چه نسبتي است ميان حس و تجربه حدي و حيات سياسي. چه نسبتي است ميان ميدان مكه كه خداوند مياندار آن بود و مدينه كه محمد مياندار آن است.

اين پرسشي بود كه پاسخ آن را به آينده موگول كردم.

از اين سرزمين مي‌روم سرزميني كه به راستي بهترين سرزمين است.

رنگ خاكستري اينجا در اين افق به هيچ روي مشهود نيست.

مي‌روم مثل كسي كه از سمفوني بزرگي بازگشته باشد. اينجا كساني مي‌نوازند شب و روز كه زمين و زمان و ستارگان با آن مي چرخند.

دلم گرفته است

چيزي براي نوشتن ندارم

اما احساس مي‌كنم امشب آخرين شب زندگي من است

اگر هم نباشد خوب بود كه مي‌بود.

يا اگر هم مي‌بود فرقي برايم نداشت با تداوم زندكي كه اينك رو به هبوطي از جنس ميانمايگآن دارد.

چيزي براي نوشتن ندارم اما تنها دلم مي‌خواهد بنويسم.

نوشتن امشب

مثل عكس‌هايي است كه از روحم مي‌گيرم.

نه يك بار كه صد بار

دلم مي‌خواهد تا صبح عكس بگيرم

تا بعد يكي يكي بنگرم

شايد در آن ميانه چيزي يافت شود.

امشب براي روح من مثل شب احياء است.

زماني كه بخصوص در دوران نوجواني و جواني مي‌نشستم و مرور مي‌كردم خود را.

مرور مي‌كردم تا افقي پيش چشمم گشوده شود

اما امشب ته در صدد مرور خويشتنم و نه در صدد گشودن جشم اندازي براي آينده

تنها دلم مي‌خواهد كه همه چيز همينطور كه هست تداوم يابد.

من خواهان كش آمدگي نقطه حالم. مرده شور گذشته را ببرند. مرده شور هر چه آينده را

اين همان حس عميق وطن است. وطني كه خودش و آن اش را مي‌خواهي. نه گذشته‌اش را نه آينده‌‌اش را. هر كدام خراشي بر چهره وطن است. در وطن كه جاي گرفته باشي خيالت هيچ كجا نخواهد رفت. سر و پا چشم مي‌شوي و به آن ‌خيره‌اي. سراپا گوش.

در وطن نبودي كه هر آن خيالت جاي ديگر مي‌رود. درگير كابوس‌هاي گوناگون مي‌شوي. اينك مي‌فهمم همه آن خيالات و كابوس‌ها به جدايي و گسيختگي از وطن مرتبط بودند و آنهمه خيالات همه خيالات وطن بودند. اينك كه در وطني گويي همه روياها از تو رخت مي‌بندند. تويي و آغوش گرم وطن. چهره باب و زيباي وطن.

هنگام راه رفتن از جايي به جايي منتقل مي‌شويم. هنگام سخن گفتن از جمله‌اي به جمله‌اي ديگر و زمان نوشتن از بخشي به بخشي ديگر

من اما مي‌نويسم بي آنكه بخواهم از چيزي شروع كنم و به سمت مقصودي حركت كنم مي‌نويسم تا ايتساده باشم تا معنايي به معنايي ديگر حركت نكنم. مي‌نويسم تا بنويسم

من با نوشتن طواف مي‌كنم.

اما به قول حسن رياضي در طواف هر يكبار كه به گرد خانه بچرخي بكبار هم به گرد خود چرخيده‌اي

طواف و چرخيدن به گرد خانه و به گرد خويش، موجب سرگيخه مي‌شود. سرت خالي ميشود حتي فرصت و مجال جهت گيري را نيز از دست مي‌دهي. شايد اگر همينطور دو سه شبانه روز بگردي نيرويي تو را از جا بكند.

شايد تنها به مدد آن بتواني اقامت خود را تا ابد بيمه كني. بماني

چگونه به خانه‌ام پشت كنم در حالي كه تصور مي‌كنم هر چه دارم در انيجا جا خواهم گذاشت. در حالي كه احساس مي‌كنم به سرقت خواهم رفت. دوباره به پايان خواهم رسيد.

اينجا به سينه مادر شباهت داشت. چندان مي‌مكيديم كه چكه‌هاي شير همه جانمان را خيس مي‌كرد. چسبيده بوديم و مي‌مكيديم. چگونه مادر آغوش خود را بر ما مي‌بندد.

كاش در حدي خورده بوديم كه ديگر نفس‌مان بر نمي‌امد.

دل بارگشت ندارم.

كجا بروم. اگر به همينجا تعلق داريم چرا بايد برويم. در جايي كه جاي ما نيست چه بايد بكنيم. حال كه وطن خويشتن را ديده‌ايم چگونه به آب و نان آن غربت سرا خو كنيم.

شايد آدم در هنگامه هبوط همين نغمه‌ها را سر داده بود.

شگفت انگيز است كه خداوند ماجراي خود با آدم را در دوران ما مضاعف كرده است. يكبار هبوط جد ما به زمين و يكبار هبوط ما از اين سرزمين به سرزمين‌هاي متعارف روزمره‌گي‌مان.

خدايا كعبه را در زمين قرار دادي تا آدم از اندوه گسيختگي و هبوط از ميان نرود. با تو در آن نجوا كند و سوداي بازگشت از زمين رخت برنبندد.

ما از سرزمين هبوط آدم به سرزميني ديگر هبوط مي‌كنيم. كعبه زندگي ما كجاست كه گرداگرد آن بچرخيم و حس بازگشت در ما بيدار بماند؟

دور كعبه حركت دايره وار بود. پايان طواف به سعي مي‌انجاميد كه حركت خطي مي‌شد و پايان سعي ورود به خيابان و كوجه‌هاي مكه بود كه حركت سويه‌هاي متعارض و متناقض مي‌يافت. ما در مكه از كثرت خيابان و كوچه‌هاي مغشوش شهر، به حركت خطي سعي و از آنجا به حركت دايره وار كعبه مي‌پيوستيم. اينك چه كنيم كه در اغتشاش و كثرت فضاي شهري گم مي‌شويم. سويه‌ها از دست مي‌دهيم و در برهوتي از برزخ و تعليق عمر را از سر مي‌گذرانيم؟

دريچه‌اي براي تماشا

2008-08-25T19:30:00.001+04:30

سفر ذات زندگي است. هر سفر ابتدا و انتهايي دارد همچون مرگ و زندگي

كوتاه يا بلند، آسان يا دشوار، بي زاد راه يا پربار و هموار

با همراهي دلخواه و نادلخواه يا يكه و تنها

سفر تجربه منحصر به فردي است در سير آفاق و انفس

خاصه آنكه به انتظار آن بوده باشي। همچون رهايي از زندان يا تولد كودكي از پس ماه‌ها يا سال‌ها

سفر پاسخي به روج جستجوگر آدمي است براي ديدن شنيدن و آموختن

براي خارج شدن از چرخ عادات آنچه تاكنون زيسته‌اي

اينكه زمين و زمان خود را يگانه و بي نقص نپنداري

اينكه ديگراني هستند در اقليمي ديگرگون

سفر دريچه‌اي به جهان درون و بيرون آدمي است براي تماشا।

پ. ن. اين وبلاگ براي دو هفته پست جديد نخواهد داشت. در سفري هستم با يك دوست همراه (دكتر حسن رياضي)‌ اينجا دسترسي به اينترنت بسيار دشوار است. از يك فرصت كوتاه دسترسي استفاده كردم و از دكتر خواستم چند خطي براي وبلاگ بنويسد. نوشته فوق حاصل قلم اوست. به اميد ديدار پس از اين سفر شگفت.

تولد دال

2008-08-18T12:44:00.002+04:30

وبلاگ سايت دوست عزيزم دكتر حسين قاضيان با نام دال سرانجام متولد شد

مدت‌هاست به او توضيه مي‌كنم كه حيف است در اين عالم مجازي حضور نداري। اما او نمي‌آمد چرا كه اگر كسي او را از نزديك بشناسد مي‌داند اگر دست به كاري شود حرفه‌اي عمل مي‌گند. حساب همه چيز را مي‌كند، جوانب آن را خوب مي‌سنجد و طبعاَ همه چيز طول خواهد كشيد.

گويي عادت ندارد به آنكه همينطور باري به هر جهت دست به كاري شود। در يادداشت اول محورهاي چهارده‌گانه‌اي به عنوان رويه و سياست‌هاي كلي نوشته است. براي من كه هميشه همه چيز را سهل مي‌گيرم، محال است اين محورها قبل از شروع كار به اين وضوح و دقت به ذهنم خطور كنند.

با او در باره نام صبحتي نكردم، اما بعيد مي‌دانم بي جهت عنوان دال را بر وبلاگ خود نهاده باشد। او پر است از نگاه و زبان و كلام نكته سنج. او خوب مي‌داند كه چگونه امور به ظاهر كوچك كه با بي اعتنايي از كنارشان مي‌گذريم، دال بر امور بزرگ‌اند كه شب و روز از آن‌ها مي‌ناليم.

او با اين نكته سنجي‌ها هميشه مخاطب را در نوعي وضعيت دوگانه قرار مي‌دهد। از يك طرف باور نمي‌كند كه چنين ربط‌هايي وجود داشته باشد، و از طرف ديگر حيرت مي‌كند كه چگونه آنچه را ما به خط درشت بر تابلوهاي جامعه و سياست و فرهنگ مي‌خوانيم او بر رفتارهاي ريز افراد معمولي مي‌ خواند.

من و حسين قاضيان دقيقا هم سن هستيم. ما بيش از يك دهه از عمر و حواني خود را غرق در ادبيات و فوران گفنارهاي ايدئولوژيك تجربه كرديم। اما از دهه هفتاد به اينسو، هر يك در تقابل با سنگيني آن فضا به جايي پرتاب شديم. دريافت عميق آن فضا، براي جوانان امروز با كالبد شكافي جايي كه ما در آن پرتاب شديم نيز ممكن است:

از طريق موقعيت‌هايي كه به آن پرتاب شديم نيز مي‌توان به جايي كه بوديم راه برد।

حسين قاضيان توان بسياري دارد درآنكه حرف‌هاي كلي و گنده گنده را از رف‌هاي بلند فرود آورد به زمين بنشاند، آنها را تكه تكه كند و در باره اجزاء آن با نكته سنجي تمام سخن بگويد. امور كلان و مجرد را اصرار دارد به امور مشخص و قابل لمس تبديل كند. اين درست در تقابل با فضاي دوران ايدئولوژيك انديشي است كه هر تكانه كوچكي از واقعيت ما را يكباره به آسمان مجردات و مفاهيم انتزاعي پرتاب مي‌كرد।

درآن دوران اصرار بر آن بود كه هر امر جزئي را در پرتو يك تصوير كلان كلي بايد ديد و تفسير كرد। به اين ترتيب و به واسطه آن تصوير كلي، همه چيز به همه چيز مرتبط بود و از همه چيز همه چيز قابل استنتاج. اما در اين روايت متفاوت كه حسين از امور مي‌دهد بسياري از ربط و اتصالات ذهني‌ات از هم مي‌گسلند. با حوصله بايد بنشيني صدها پيچ و مهره را با هم بيازمايي تا ربط و اتصالي قابل اعتماد بيابي.

من اما هنوز از قماش همان ربط و اتصالات كلي‌ام। در مقابل حسين كه قرار مي‌گيرم گاهي كلام در زبانم يخ مي‌زند.

تولد وبلاگ سايت حسين قاضيان با سومين سالگرد تولد وبلاگ من همزمان است। به اين ترتيب در اين جهان مجازي سه سال از او بزرگ‌ترم.

مطمئن هستم كه ورود حسن قاضيان به عالم وبلاگ نويسان محيط نه چندان غني محبط وبلاگ را در حدو اندازه‌هاي چشمگيري بهبود خواهد بخشيد।

تولد وبلاگ سايت دال را تبريك مي‌گويم।به او و همه وبلاگ نويسان عزيز

مسافر از زمان؟

2008-08-14T12:22:00.002+04:30

اگر درست فكر مي‌كنم كه زمان از جنس حركت و رفتن است و مكان از جنس ماندن و سكون، سفر هميشه از جنس اولي است

سفر طرد مكان است. نفي سكونت است. منزلگاه هميشگي را وانهادن و از منزل به صور موقت آن كفايت كردن.

سفر پيش از اين‌ها يك تصادف و امكان بود। خدا بايد مي‌خواست و همه چيز دست در دست هم مي‌سپرد تا تو به يك مسافر بدل شوي. از سكونت‌گاه هميشگي كه پرشده بود از خستگي و تداوم و تكرار رها مي‌شدي و اين مجال را مي‌يافتي تا دل و جانت را در يك سفر به آب تفرجگاهي بشويي.

سفر آنقدر دل انگيز بود كه گويي بشر در فرايند توسعه و پيشرفت، سفر را جانشين سكونت كرد. به طوري كه به تدريج از بدو تولد به يك مسافر ابدي بدل مي‌شويم.

نبض زندگي از همان يكي دو روز اول چنان تند مي‌شود و هيجان رفتن و رسيدن و عقب نماندن آغاز مي‌شود كه تصوير زندگي بيشتر به دويدن شباهت يافته است تا ماندن و سكونت و دل سپردن به جايي و دل دادن به خاك و آفتاب يك مكان।

همه مي‌دوند اما در عين حال، در حسرت سرعت ديگران‌اند।

سفر چنان به منطق مسلط زندگي بدل شده است كه حتي با نشستن و خوابيدن و لم دادن نيز پايان نمي‌يابد। تازه لم كه مي‌دهي آغاز روشن كردن تلويزيوني است كه تو را از چارچوب خاص يك مكان بيرون ببرد. يكساعتي كه پاي تلويزيون از يك كانال به كانال ديگر منتقل شوي مي‌بيني در طرفه العيني زمين را دور زده‌اي. به اعماق آسمان جسته‌اي، در اعماق درياها غور كرده‌اي و حتي از همين امروز به ديروز و فرداهاي دور نيز دسترسي يافته‌اي.

خيابان و شهر و كوچه محل سكونت‌ تو حتي مسافر است। هر روز جايي تخريب مي‌شود، شكل و صورت و رنگ‌ها دگرگون مي‌شوند و تو با همسايگاني تازه مواجهي كه مي‌آيند و كساني كه مي‌روند بي انكه يكبار فرصت سلامي و گفتگويي پيش آمده باشد.

گويي خانه كابين قطاري است كه در گذر است। هر روز از پنجره چيزي تازه هويدا مي‌شود.

حتي در لذت گفتگوي يك دوست هم سكونت نمي‌كني. به محض آنكه چشمت به چشمي گشوده مي‌شود مي‌پرسي چه خبر؟ از خبرهاي تازه مي‌پرسي چون پيشاپيش مي‌داني كه تو از يك تحول تازه عفلت كرده‌اي.

فانتزي از خواب‌هاي شيرين رخت برسته است। خواب‌هاي شيرين تداوم سفر است. سفري كه در زمين بيداري به بن بست رسيده است در خواب تداوم مي‌يابد. قاعده بي پايان سفر به خواب آدمي نيز راه برده است.

سفر به معناي پيشين كه تعليقي در سكونت و مكان و تداوم بود به پايان رسيده است। سفر شكم بزرگي است كه مكان را بلغيده است.

تصور مي‌كنم سفر اينك جستجوي مجالي است كه اين قاعده را واژگون كند. آيا مي‌توان مسافر از زمان بود। گسيختن از تسلسل بي پايان رفتن؟

آيا جايي هست كه مكان نيرو و قدرتي بيش از زمان يافته باشد। چنان استوار باشد كه تند باد زمان بايستد، سجده كند و آرام بي كه گردي از جايي برخيزد، پاورچين از كناره بگذرد و راه پرشتاب خود را از جايي ديگر دوباره بياغازد؟

سفر سفر سفر، اندام‌ها را كشيده و نازك و باريك كرده است। كمي با تامل كه نگاه كني، همه چيز به ميليونها تار درهم تنيده عنكبوت بدل شده است. جايي هست كه اقتدار مكان، دوباره صدها كيلومتر موجوديت كشيده شده‌ات را در يك نقطه گردآورد؟

پيشترها مكان از جنس خاطره بود زمان از جنس آرزو. اينك استيلاي تام و تمام زمان، خاطره را بلعيده است. به تدريج تو به كپسولي از آرزوهاي رنگارنگ بدل شده‌اي. حتي مكان اينك به يك آرزو بدل شده است. من با جستجوي مكاني كه چنين است و چنان است حكم زمان را گردن مي‌نهم.

نقد حاملان نقد

2008-08-09T20:59:00.002+04:30

مقدمه

چندان با تعريف نقد كاري ندارم। بيشتر با حاملان نقد كه روشنفكرا‌ن هستند سروكار دارم و بنا دارم از دلايل عدم تداوم تاريخي و مستمر نقد در سازوكار عيني جامعه ايراني سخن بگويم. فرض من در اين يادداشت آن است كه همه خير و بركتي از نقد طلب مي‌كنند. فرض من بر اين است كه اصحاب نقد و كساني كه بر بركت و ضرورت نقد پاي فشرده‌اند، فكر مي‌كنند از اين آب نهالي خواهد شكفت و حركت و تحول و پايان عسرت‌هاي اجتماعي و سياسي را از آن انتظار برده‌اند. به اين معنا، تصور مي‌كنم كه منتقدان كه همان روشنفكران هستند، با همه اختلافاتشان پيش‌برنده طرح و آرماني تاريخي طي يكصد و اندي سال پيش بوده‌اند. سوال اصلي من در اين يادداشت عبارت از آن است كه چرا نقد و حاملانش كه روشنفكران‌ هستند به اعتبار آرماني كه پيش برده‌اند به يك قدرت اجتماعي قابل عنايت بدل نشده‌اند؟ چرا قادر نيستيم از يك سنت روشنفكري در جامعه ايران به طور جدي سخن بگوئيم.
تصور نگارنده بر آن است كه نقد در سازوكار جامعه مدرن، يك اهرم قدرت موثر است. اثربخشي نقد بالتبع موجب قدرت منتقدان است. راز اين كه در جامعه غربي نقد به يك سازوكار عيني و بنيادي بدل شده را بايد در اين نكته جستجو كرد كه منتقدان اعم از منتقدان آكادميك يا روشنفكران عرصه عمومي، به صور گوناگون به قطب‌هاي نيرومند قدرت بدل شده‌اند و نقد را به منزله عامل بازتوليد نقش اجتماعي خود زنده نگاه داشته‌اند. اما روشنفكري در جامعه ايراني كه حاملان اجتماعي نقد به شمار رفته‌اند، هنوز به يك طيف نيرومند اجتماعي بدل نشده است. هميشه به مدد قطب‌هاي ديگر قدرت مجالي براي درخشش در عرصه سياست داشته‌اند.
تصور من اين است كه مقوله نقد كه كالاي اصلي روشنفكران در عرصه مناسبات اجتماعي است خود از دايره نقد بيرون مانده است و تا اين كالا به درستي از غبار پاك نشود، روشنفكران به يك بنگاه پايدار توليد فكر موثر بدل نخواهند شد. اجازه بدهيد در وهله اول مروري بر تجربه جمعي خود از انواع روشنفكري در جامعه ايراني داشته باشيم، آنگاه تلاش مي‌كنم از وجه مشترك اين نحله‌هاي روشنفكري، ادعاي اصلي خود را كه نقد نقد در جامعه ايراني است مورد بررسي اجمالي قرار دهم.

چهار الگوي روشنفكري نقاد
به نظرم در تجربه زيسته ما، چهار الگوي روشنفكري به حسب چهار الگوي تعريف نقد آرايش يافته‌اند و اردوگاه‌هاي خاص خود را سامان داده‌اند: اردوگاه اول متعلق به كساني است كه نقد را در خدمت يك آرمان اخلاقي مي‌‌پسندند و روشنفكر منتقد را متعهد مي‌خواهند. روشنفكر متعهد ملزم است در نقد خود پيشبرد امري والا را مد نظر قرار دهد. از همين موضع امور جاري را نفي و طرد و نقد كند و همه تلاش او تمهيد مقدمات براي وصول به يك امر ناموجود اخلاقي باشد. بنابراين نقد كنش معطوف به امري اخلاقي است.
اردوگاه دوم اما متعلق به كساني است كه تعهد براي روشنفكر را مانع از بروز جوهر نقد خوانده‌اند و براين باورند كه اصولاَ نقد التزام پذير نيست. روشنفكر كسي است كه به صرف مواجهه با امري كه با خرد وعقلانيت سازگار نيست، مي‌نشيند و بي رحمانه نقد مي‌كند و چندان شلاق عقل بر سر جهل مي‌كوبد، تا پنجره‌هاي عقلانيت گشوده شود و تيرگي جهل از ميان برخيزد.
واقع اين است كه اين هر دو وجهي از حقيقت با بيان مي‌كنند اما هر در دوراني شنيدني هستند. هنگامي كه استيلاي تام و تمام روشنفكري اردوگاه اول، به استيلاي تام يك نظم ايدئولوژيك مي‌انجامد، روشنفكري اردوگاه دوم موضوعيت پيدا مي‌كند و هنگامي كه به عكس، روشنفكري به محافل بحث و فحص‌هاي انتزاعي و باريك‌انديشانه بدل مي‌شود، روشنفكري اردوگاه اول مجال ظهور مي‌يابد.
روشنفكري گروه اول به خير چسبيده است و روشنفكري اردوگاه دوم به حقيقت. مساله، گسيختگي ساختاري ميان خير و حقيقت است كه مميزه دورن ماست و روي آوري به يكي از ديگري غافل‌مان مي‌سازد.
اما اين هر دو محصول زمانه‌اي هستند كه جامعه به نحوي بالنسبه گسترده به كلام و سخن گوش مي‌سپارد. اما گاه زمانه زمانه‌اي است كه مي‌توان با عنوان كسادي بازار اين هر دو گروه روشنفكري از آن ياد كرد. اصولاَ بازار خريد سخن كساد مي‌شود. كسي كتاب نمي‌خواند، حوصله بحث و فحص‌هاي عميق ندارد. آنچه را نمي‌فهمد، به جاي آنكه عميق بيانگارد، پرت و پلا مي‌انگارد و به آن كمتر نزديك مي‌شود. به چيزي چندان گرم علاقه ندارد تا اگر آن را نقد كردي چندان برآشوبد. از چيزي هم چندان نفرت عميق ندارد تا اگر از دل آن گوهري به مدد نقد بيرون كشيدي، هيجان زده شود و احساس رستگاري كند.
در چنين شرايطي، مقدمات براي ظهور دو اردوگاه ديگر فراهم مي‌شود. به اين ترتيب اردوگاه سوم به كساني تعلق دارد كه به جد اعتقاد داشته‌اند به عمل كار برآيد به سخنداني نيست. آنها نيز خود را در موضع نقد مي‌يابند اما تصور مي‌كنند كه منحصر كردن نقد به چك و چانه‌هاي روشنفكري ترتيبات عيني را معطل مي‌نهد و چنين كه شد، اصولاً حوصله توليد و مصرف سخن به انجام مي‌رسد. نه اينكه اين گروه خالي از هر سخن و معتقدات‌اند اما به اندكي اكتفا مي‌كنند و به جد در عرصه عمل حضور پيدا مي‌كنند. اين گروه‌ ممكن است در دوراني اقبال پيدا كنند. اميد بيافكنند و چشم‌اندازهاي جديد بگشايند و از اين حيث خود را روشنفكران واقعي قلمداد كنند.
اردوگاه چهارم كساني هستند كه فيلسوفانه پاي در گل مانده روشنفكري را ناشي از پايان يك دوران قلمداد مي‌كنند. چرا كه اصولاَ روشنفكران را مصرف كننده الگوهاي كلان معنايي مي‌يابند كه فيلسوفان سازنده آن به شمار مي‌روند. روشنفكران همواره بر سفره‌اي مي نشينند كه يك گستره خاص از فهم فلسفي امور گسترده است. تا زماني كه يك الگوي فهم فيلسوفانه در خور زمانه هست، روشنفكران نيز بازار پررونقي دارند اما به محض آنكه آن الگوي فهم در مناسبات زمانه بي مدلول مي‌شود، زبان روشنفكران نيز الكن مي‌شود. چنين است كه يكباره با ظهور جنسي از مباحث مواجه مي‌شويد كه بيش از حد تلاش دارند از بنيادهاي آنتولوژيك امور به نحوي عميق سخن بگويند و از شنونده خاص و متخصص خود انتظار داشته باشند كه در چند و چون اين كلام فلسفي نقد راديكال و بنيادي وضع و حال روز را فهم كند. درست در كسوت هگل مي‌نشينند فيلسوفي كه با همه پيچيده‌گويي‌ها سرمنشاء دگرگوني اوضاع قلمداد مي‌شود.
از آنچه گفته شد، چهار الگوي نقد و چهار الگوي فكر روشنفكرانه در تجربه جمعي ما ظاهر مي‌شود: روشنفكري منتقد و متعهد، روشنفكري مدافع عقلانيت نقاد، روشنفكري عامل و نزديك به فعال سياسي و روشنفكر فيلسوف و آنتولوژيست.

يك وجه اشتراك بنيادي
از ميان چهار گروه ياد شده، گروه دوم يا روشنفكري به معني عامل و فعال در صحنه سياسي را از تعريف بيرون بگذاريم. اين الگوي روشنفكري در تجربه تاريخي ما ظاهر شده است و خود را روشنفكر خوانده است، اما جامعه روشنفكري هميشه آنها را ازدايره تعريف خود بيرون نهاده است. در اين يادداشت از اين جهت كه كمتر موضوع نقد من قرار خواهند گرفت، از دايره تعريف بيرون نهاده مي‌شوند.
سه گروه باقي مانده به نظرم در يك نكته با يكديگر اشتراك عميق دارند و آن تعريف و جايگاه مفهوم نقد است. نقد نزد اين هر سه گروه، بر اولويت كلام و سخن بر وضع عيني استوار بوده‌اند. روشنفكري نقاد، وظيفه خود ديده است كه با كلام و توليد آرمان‌هاي تازه. ميدان‌هاي تازه بگشايد و صحنه عمل را دگرگون كند. قطع نظر از آنكه در بسياري از موارد در اين زمينه نيز موفقيت‌هايي نيز به مدد گروه‌هاي پرنفوذ ديگر داشته است، اما هيچ گاه از اين متافيزيك بيرون نيامده است كه مناسبات عيني بردگان كلام تازه او نبوده‌اند.
آنچه روشنفكري را طي اين يكصد و اندي سال حيات اجتماعي بخشيده است، ساختار پوپوليستي جنبش‌‌هاي اجتماعي بوده است. با توجه به آنكه پوپوليسم همواره بر نحوي توهم افكني‌هاي ذهني استوار است، روشنفكران در اين زمينه نقش‌هايي به عهده داشته‌اند. اما به محض آنكه شرايط پيچيده مي‌شود و سطح تنازعات از توهم‌افكني‌هاي ذهني فراتر مي‌رود، روشنفكران مستاصل‌تر از مردم در صحنه حاضر مي‌شوند. به نظرم شرايط فعلي يكي از همان موقعيت‌هاست.
حمل مجموعه‌اي از كالاهاي فكري و تبديل كردنشان به محصولات فكري براي توليد توهم تحول در نظام اجتماعي كاري است كه تاكنون به آن همت گماشته‌ايم. اساساَ مقصودم بهتان متعارف غرب زدگي و وارداتي بودن نيست. چون اصولاَ تصور مي‌كنم هيچ كس نمي‌تواند در مناسبات فعلي از اين وجه وارداتي بودن گريزي حاصل كند. اتفاقاَ مقصودم عكس آن است، خوب وارد نكردن است. عميقاَ تاثيراز سنت نقد غربي نپذيرفتن است.
نقد به منزله يك پروژه اجتماعي در مقايسه با سنت غربي، از يك كاستي بنيادي طي نيم قرن اخير رنج برده است. نسبت نقد با سازوكارهاي پيچيده در مناسبات عيني و يا به تعبيري ديگر، نسبت نقد با تنازعات واقعي در عرصه تعاملات اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي مغفول مانده است. در جامعه غربي، قبل از آنكه زبان‌ها به سخن درآيند و در مقام نقد از چيزي ناله كنند، وضعيت عيني بوده است كه در يك عسرت گرفتار بوده است و زبان در مقام رهايي از عسرت‌هاي خاص به سخني تازه شكفته شده است. به اين معنا، روشنفكران زبان گوياي يك گروه و طبقه اجتماعي خاص براي پيشبرد اهداف و آرمان‌هاي خاص بوده‌اند. روشنفكر هيچ‌گاه آزاد نبوده است بلكه همواره سخنگوي طبقه و گروه اجتماعي خاصي بوده است. همين وابستگي به طبقه و گروه خاص است كه روشنفكران وابسته را در دوره مدرن، قادر به دفاع از آزادي كرده است.
اما اينجا روشنفكر آزاد است به اين معنا كه معلوم نيست به جد سخنگوي كيست. از برنامه و منافع چه گروهي دفاع مي‌كند. در سطح منازعات عيني كجا ايستاده است. همين آزادي سبب شده است كه سخنگوي ناله و درد كسي نباشد، بيشتر سخنگوي ناله و دردهاي خود است. از روشنفكران زياد مي‌شنويم كه ببينيد با اهل فرهنگ و هنر چه مي‌كنند؟ با نشر و توليد علم و آگاهي چه مي‌شود و سردمداران تا چه حد دانا و آگاه به علم زمانه‌اند و ازدانش روشنفكران و آگاهان بهره‌ مي‌برند.... اينها زبان گوياي روشنفكري است كه يك گروه اجتماعي معدود است و به جاي آنكه از درد و عسرت گروهي خاص سخن بگويد از درد و رنج‌هاي خود سخن مي‌گويد.
اگر هم بتوان در اين قول ترديد كرد، بايد گفت كه روشنفكران سخنگويان طبقات متوسط نوظهور در جامعه شهري ايران بوده‌اند. اين نكته به ويژه توضيح دهنده تحولات يكي دو دهه اخير است. در دوره‌هايي كه توسعه‌هاي اقتصادي و اجتماعي و فوران يكباره پول موجب شده است كه گروه‌هاي گسترده نوكيسه رشد و نمو پيدا كنند، شاهد ظهور طبقات متوسطي بوده‌ايم كه پيرو تحول وضع اقتصادي خود خواهان تحولاتي در عرصه‌هاي گوناگون فرهنگي و اجتماعي و سياسي نيز بوده‌اند. اما به هيچ روي اين خواسته‌ها موجب تداوم حضور آنها در يك فرايند با دوام سياسي و اجتماعي و فرهنگي نبوده است.
روشنفكري كه نماينده هيچ گروه و طبقه اجتماعي خاص نيست، يا نماينده طبقاتي است كه به هيچ روي شناسنامه مشخصي ندارد، به يك گروه اجتماعي بي ريشه بدل مي‌شود كه معلوم نيست در دراز مدت از چه كساني دفاع مي‌كند.
تنازع ميان روشنفكران در جامعه غربي، تا حد اندكي ناشي از آن است كه اين روشنفكران سابقه فكري متفاوتي دارند. عمدتاَ تفاوت ميان گروه‌هاي روشنفكري را بايد در نمايندگي‌هاي متفاوت آنها جستجو كرد. آنها هر يك نماينده تنازعات عيني در جامعه خود بوده‌اند. به همين جهت سنت‌هاي فكري نيز تا زمانيكه نماينده يك تنازع واقعي است تداوم مي‌يابد و بدل به يك سنت فكري مي‌شود.

سخن آخر
با توجه به بحث فوق، به نظرم روشنفكري در جامعه امروز ايراني، ضروري است به دقت نسبت‌هاي خود را تنازعات عيني معلوم كند. روشنفكر بايد نشان دهد كه در تعاملات فكري خود از خواست و تمنيات كدام طبقه و گروه اجتماعي دفاع مي‌كند. دمكراسي‌خواهي يا عدالت خواهي او به اقتضاء كدام تنازعات عيني سامان گرفته است.
به تعبيري ديگر، روشنفكري اگر معتقد است كه سرشت جامعه مدرن پلوراليسم است، به اين معناست كه نمي‌تواند بر فراز چندگانه اجتماعي جايي براي خود دست و پا كند. در اين پلوراليسم جاي خود را نشان دهد. آنگاه با پلوراليسمي در جامعه روشنفكري مواجه خواهيم بود كه با پلوراليسم واقعاَ موجود در ساختار اجتماعي تناسب دارد. آنگاه تنازعات فكري شانس و فرصتي براي تداوم خواهند داشت.
اين وضع بسيار طبيعي تر و بادوام‌تر از وضع فعلي است كه روشنفكري ايستادن بر فراز همه تنازعات را طلب مي‌كند و در عمل يك روشنفكر هم پيدا نمي‌شود كه در اردوگاه روشنفكر ديگر از سر ميل و رغبت حضور يابد. هر كس دكان خود را گشوده است و از جنس خود تعريف مي‌كند. به اين ترتيب با يك كثرت عجيب كه عدد آن با عدد روشنفكران مساوي است مواجهيد، بي آنكه اين كثرت نسبت پايداري با كثرت‌هاي عملاَ موجود اجتماعي و فرهنگي داشته باشد.

پ.ن. اين مطلب، يادداشتي است كه به قلم نگارنده در شهروند همين شماره منتشر شده است.

عنصر مدعي

2008-08-02T18:34:00.003+04:30

روزنامه كيهان، در شماره 189135 مورخ بيست و هفتم تيرماه سال جاري، و در ستون ويژه خود + يكي از يادداشت‌هاي وبلاگي مرا مورد نقد قرار داده و آن را توهين به مردم خوانده است. نوع نقد و بررسي يادداشت من از سوي روزنامه كيهان، چنان است كه ترچيح دادم سكوت كنم.

اما ضمن همان خبر اعلام كرده است كه من طي مقاله‌اي كه در سايت بهارستان هشتم منتشر شده از نظارت بين المللي بر انتخابات حمايت به عمل آورده‌ام।

من كه دست كم از موضع خود آگاهم چندان در شگفت شدم كه دوستي ديگر را نيز به زحمت اتداختم و جداگانه هر يك ساعاتي به جستجو در اينترنت و آرشيو سايت مذكور پرداختيم اما هيچ نيافتيم. از برخي برزگان و آگاهان نيز خواستم كه اگر چنين مطلبي از من ديده‌اند مرا مطلع كنند. اما چيزي يافت نشد.

دوبار متني را به روزنامه فكس كردم و از مسئولان خواستم تا اگر مستندي در زمينه مقاله مذكور دارند منتشر كنند و الا تكذيب مرا منتشر كنند। اما تا امروز نامه من منتشر نشده است.

من توان فهم انگيزه كيهان در انتشار چنان خبري را ندارم। اما اينقدر مي‌فهمم كه چاپ چنان خبري در كيهان، اقل اقدام از سوي آن دوستان است. در حاليكه بيشترين اقدام ممكن براي من تكذيب در محيط همين وبلاگ.

راستش اين عرصه‌، عرصه‌اي نيست كه من خيلي با زبان و ادبياتش آشنا باشم। ترجيح مي‌دهم با بزرگ‌تران و صاحبان قدرت هم زبان نشوم.

اما از نوع خطاب شدن خودم احساس خاصي داشتم و آن را شايسته يك يادداشت وبلاگي دانستم। از من تحت عنوان يك عنصر مدعي اصلاحات نام برده شده است. كلمه عنصر در اين عبارت برايم جالب توجه بود. من جندان از پيشينه اين اصطلاح خبر ندارم. اما از خطاب شدن به عنوان عنصر احساس شيئيت پيدا كردم.

غتضز علي الاصول يك ماده بسيط و غير قابل تجزيه به مواد ديگر است। مثل خاك. مثل آهن. اينقدر مي‌فهمم كه اين خطاب نوعي تحقير است. حال تحقير از اين حيث كه فرد خود را قدرت‌مند مي‌يابد و تو را در حد يك مشت خاك و قلوه سنگ كوچك. يا از اين حيث كه تو را متهم مي‌كند كه در دست يك اراده قدرتمند ديگر يك ماده و ابزار صرف هستي.

واقع اين است كه مفهوم عنصر واجد هر دو دلالت هست. تو در هر حال يك شيء هستي و در باره‌ات تصميم مي‌گيرند. حال يا دوست يا دشمن. مورد استفاده اين يا آن قرار مي‌گيري.

البته عنصر مدعي،‏ يك پارادكس است। خوب است نوشته مي‌شد عنصري كه كساني ادعا مي‌كنند او اصلاح‌طلب است.

عنصر باري سنگين از نفرت را با خود حمل كند। هنگامي كه شدت نفرت از حدي گذر كند، طرف مقابل را خالي از شايستگي‌ها و ويژگي‌هاي انساني مي‌يابد. فرد به يك شيء تقليل پيدا مي‌كند و مي‌تواني همان رفتار را با او داشته باشي كه با يك صندلي شكسته.

اما عنصر به خودي خود گناهي ندارد। مثل ديوار يا تپه خاكي است كه دشمن پشت آن پناه گرفته است بنابراين بي آنكه كينه‌اي خاص از ان داشته باشي، لازم است آن را منهدم و نابود كني تا با دشمن رويارو شوي.

بديهي است كه با شي و ديوار حائل كه امكان گفتگو وجود ندارد। پس هر آن بايد منتظر باشي تا بر مبناي صلاحديد دوستان، كلنگ به دست به سراعت بيايند.

بعيد مي‌دانم در هيچ موقعيت ديگري تجربه عيني شي شدگي را به اين سادگي بتوان به دست آورد. عجيب است ماجرايي كه قرار بود سرانجامش به كرامت انساني بيانجامد به تقليل آدمي به اشياء مزاحم انجاميده است.

اصل لذت و واقعيت

2008-08-01T21:57:00.005+04:30

به حسب يك الگوي روانكاوانه، لذت و واقعيت دو سويه ناسازگارند و تنازع ميان همين دو سويه است كه هر فرد انساني را با يك چالش بنيادي و پايان ناپذير مواجه مي‌كند। سوژه انساني نه يك هسته سخت بلكه ميداني از تنازع است.

به قول فرويد اين يك واقعيت است كه كودك يك تن جدا و گسيخته از مادر خود است। اما لذت حكم مي‌كند كه كودك خود را جزئي از بدن مادر و همبسته با او بيانگارد. رنج تن در دادن به اين واقعيت كه او يك هستي گسيخته از تن مادر است، رخداد تلخي است كه درد آن هيچگاه از تن كودك بيرون نمي‌رود. برخي هيچگاه اين واقعيت را به رسميت نمي‌شناسند و هميشه با توليد جايگرين‌هايي براي مادر، تلاش‌ مي‌كنند از تن سپردن به اين واقعيت سرباز زنند.

براي نهادهاي بشري منجمله نظام‌هاي سياسي نيز اين قاعده جاري است। هر نهاد به حسب طوري از بودن احساس لذت مي‌كند। اما در عالم واقع، در چالشي سخت ميان اصل لذت و اصل واقعيت دست و پا مي‌زند.

اجازه بدهيد جمهوري اسلامي را بر اين مبنا تحليل كنيم।

جمهوري اسلامي در شرايط خاصي تكوين يافت। آرمان‌ها و خواست‌هايي مبناي شكل گيري ‌آن بودند. برمبناي شرايط و آرمان‌هاي مذكور، صورت تخيلي و مولد لذت در اين ذهنيت نظام، تبديل شدن كشور و ملت به يك كل فراگير و ارگانيك و همبسته است.

فرض بر اين بوده است كه مردم همه از فطرت پاك الهي بهره‌مندند। اگر پيام حق را بشنوند همه بر آن گرد مي‌آيند. اگر هم گرد و غبار غفلتي در كار باشد، با آموزش‌ها و فراهم آوردن محيطي مساعد برطرف خواهد شد. آنگاه جامعه مثل يك بدن در مقابل مخاطرات مقاومت از خود نشان خواهد داد و مثل يك كل همبسته راه به سوي خيرات خواهد گشود. جامعه همبسته شده، از يك كانون واحد كه به منزله مغز اين بدن خواهد بود، تبعيت مي‌كند. به جاي رگ و پي و اعصاب نيز، عواطف و عشق و محبت عمومي است كه ايفاي نقش خواهد كرد.

هنگامي كه اين صورت خيالي، به عنوان يك نظم واقعي رخ نشان مي‌دهد، انسان‌هاي متوسط و عادي‌اند كه در مناصب آن جاي مي‌گيرند। آنگاه اين شبكه منافع است كه آن لذت خيالي را هميشه با عسرت واقعيت مواجه مي‌كند.

نظام جمهوري اسلامي را نيز مي‌توان بر مبناي چالش ميان لذت ناشي از خواست تحقق آن صورت خيالي و عسرت ناشي از واقعيت از هم گسيخته تحليل كرد। نظام همواره دچار كمبود لذت تجربه يك كل همبسته است। چنين است كه همواره در صدد راهي براي كاستن اين عسرت و افزايش لذت است। به استراتژي‌هاي نظام براي كاستن از بار اين گسيختگي به تحولات اين سه دهه توجه كنيد و استراتژي‌هايي كه اينك به منزله عادت مستمراَ خودنمايي مي‌كنند:

استراتژي اول انكار و ناديده گرفتن است. مي‌توان علائم گسيختگي را ناچيز انگاشت. مثلاَ اظهار داشت در ميان درياي مردم وفادار،‌ چند نفر معدود و اندكشمار، كمتر از آن هستند كه قابل ذكر باشند. به اين ترتيب همچنان از آن صورت خيالي لذت برد.

البته اين ناديده انگاشتن، نيازمند كاربست يك رژيم خبري حساب شده است। نبايد همه چيز را گفت. يك نظام باز خبري، به معناي بر آفتاب انداختن همه علائم گسيختگي خواهد بود و در آنصورت به كلي اصل لذت ناشي از ميل به همبستگي‏ از حيات ساقط خواهد شد. اينچنين است كه عموماَ مي‌شنويم پرونده‌هاي متعددي هست كه براي حفظ حرمت نظام افشا نمي‌شود.

دوم تعيين مجدد مرزها ميان ما و اغيار است। مهم اين است كه از لذت تخيلي يك ماي همبسته شده بهره‌مند باشي. حال اگر اين همبستگي ميان هفتاد ميليون امكان پذير نيست، ميان هفت هشت ميليون كه هست. خوب كافي است مرزهاي ميان ما و آنها را كمي جا به جا كني. آنگاه ماي همبسته لاغرتر است اما به هر حال تو را كمتر دچار عسرت رويارويي با واقعيت گسيخته مي‌كند. بنابراين هر روز كه مي‌گذرد، با كسان تازه‌اي مواجهي كه از مرزهاي خودي به بيرون پرتاب مي‌شوند.

سوم كاستن از عرصه‌هاي ظهور و بروز تنازعات و گسيختگي‌هاست। مرتب بايد مسائلي را به عرصه عمومي كشانيد كه گشاينده سويه همبستگي و به حاشيه برنده گسيختگي‌ها باشد. بسياري از امور طي اين سه دهه اخير فوراَ به حاشيه و منطقه ممنوع كشانيده شده‌اند تنها به اين خاطر كه صرف طرح آنها موجب جدل‌هاي متنوع خواهد شد و اين نكته طبيعتاَ واقعيت گسيخته را نمودار خواهد كرد.

چهارم تك معنا كردن رخدادهايي است كه علي الاصول چند معنا هستند مثلاَ رخدادهايي نظير انقلاب و جنگ و يا چند و چون شخصيت‌هاي سياسي از جمله اموري است كه مي‌توانند موجبات گسيختگي در عرصه عمومي باشند। با سپردن آنها به قاب‌هاي تك معنا مي‌توان به كلي از عسرت ناشي از رويارويي با اصل واقعيت گسيخته كاست.

پنجم ممانعت از قد برافراشتن شخصيت‌هاي متنوع قابل اعتناست। نفس ديده شدن شخصيت‌هاي متنوع و البته متفاوت، نمودار كننده اصل واقعيت از هم گسيخته است.

ششم انباشتن فضا از بار عاطفي و احساسي است। امور هر چه سرشت عقلاني پيدا كنند, مجال‌هاي تازه براي گفتگو و بحث و جدل فراهم مي‌سازند. اما در فضاي همبسته عاطفي اين فرصت به اقل مي‌رسد آنگاه مي‌تواني در يك فضاي گرم عاطفي بيشتر از خيال يك جامعه همبسته لذت ببري.

هفتم بهره‌گيري از فضاي رعب است। به كارگيري فضاي رعب و به نمايش گذاشتن امكان‌هاي مولد ترس، مي‌تواند زميننه ساز نشنيده شدن، نديده شدن و ناگفته‌ ماندن بسياري از امور باشد.

هشتم باج دادن است। هنگامي كه امكان‌هاي به حاشيه راندن گسيختگي‌ها پاسخ نمي‌دهد، مي‌توان باج داد. گروه‌هاي مختلف را به انحاء مختلف راضي كرد تا متفاوت بودن خود را چندان بارز نكنند و به منزله يك كل همبسته كوچك كنار آن كل همبسته كلي ظاهر نشوند.

....

اما همه محورهاي فوق، در يك جمله خلاصه مي‌شوند। نظام براي به حداكثر رسانيدن امكان كيف و بهره‌گيري از لذت حيات در يك كل همبسته‏، بيشتر به وجه وانموده امور توجه دارد. به همين جهت نيز هست كه تكنيك‌هاي وانمايي‌‌اش بيش از همه كارآمد شده‌اند. تبليغات و تكنيك‌هاي حرفه‌اي خبررساني و الگوهاي پيچيده جنگ رواني در فضاهاي داخلي از نمونه‌هاي مشهود آن به شمار مي‌روند.

تكيه وافر به وچه وانموده علي الاصول صورت واقعي امور را به حاشيه مي‌راند। چنين است كه مستمراَ با شكاف روزافزون ميان وجه وانموده و روال واقعي امور مواجه است. تكنيك‌ها و روش‌هاي واقعي حل مساله، جاي خود را به تكنيك‌هاي تبليغ و عرضه شعار و نحوه وانمايي سپرده‌اند.

و اين نكته به عبارتي ديگر همان بحران كارآمدي است। كارآمدي با همان واقعيت گسيخته سروكار دارد. و حل مساله در فضاي گسيخته نيازمند راه‌كارهاي پيچيده است كه علي الاصول از صورت‌هاي ساده شده و تخيلي فراترند.

متاسفانه منتقدان و كساني كه مدعي اصلاح در اين سيستم بوده‌اند، خود نيز از همين معضلات رنج برده‌اند. اصلاح طلبان نيز كم و بيش فرزند همين شرايط بودند. اينهمه نقش آ‏فريني شعار و تبليغات و سخن گفتن و ميل به بسيج كم و بيش حاكي از آن است كه اصلاحات نيز بيشتر يك امر وانموده است.

واقعيت، رويا و شوخي

2008-07-26T20:54:00.004+04:30

نمي‌‌دانم چه چيز واقعيت است، چه چيز توهم و رويا

همينقدر مي‌دانم كه ميان اين دو نسبتي هست। آنچه واقعيت قلمداد مي‌شود، سهم ديگران را براي خانه كردن در لباس توهم و رويا تعيين مي‌كند.

در عرصه سياست، جا به جايي اين دو‏، بحشي از فرايندهاي سياسي را تبيين مي‌كند. مثلاَ در يك نظام سوسياليستي، اين دمكراسي و آزادي است كه در روياي جمعي خانه مي‌كند. در يك نظام سكولار، دين، چنانكه در يك نظام ديني، سكولاريسم.

آنگاه مضمون منازعه سياسي تمايل روياها براي تبديل شدن به واقعيت است। رويا، تمام انرژي خود را براي شالوده شكني از واقعيت عيني به كار مي‌‌بندد.

اما شوخي و طنز و جك، از جنس ديگري است। بازي‌گوشانه در خلاء ميان رويا و واقعيت جا به جا مي‌شود. گاهي سخني خنده آور است از اين حيث كه واقعيت را واژگون كرده است. به همين سبب مي‌تواني كمي از صلب خسته كننده و تجربه تلخ واقعيت وارهي. گاه اما شوخي، به كار كاستن از بار تعهد آور رويا مي‌آيد. گاه يك لطيفه خنده‌آور، كاخ روياها را فرومي‌ريزد و تو را به تسليم به واقعيت فرامي‌خواند. گاه واقعيت را واژگون مي‌كند و سهمي در فرايند تحقق عيني رويا ايفا مي‌كند.

اما شوخي‌ بازي‌گوش، گاهي از حد خود فراتر مي‌رود। مثلاَ به جاي رويا يا واقعيت مي‌نشيند. در چنان صورتي ماجرا پيچيده مي‌شود. به نظرم ماجراي دوم خرداد، نشستن شوخي و طنز به جاي رويا بود، و تحولات پس از آن نشستن شوخي و طنز به جاي واقعيت.

همه جوهر گفتاري دوم خرداد مي‌تواند در يك ساختار طنز جا بگيرد كه ساختار اقتدارگرايانه به يادگار مانده از انقلاب را به پرسش مي‌كشيد। همين نكته آن را جذاب مي‌كرد. از همان فرداي پيروزي، همه از ضرورت شادي سخن مي‌گفتند و در صدد واژگون سازي هر آنچيزي بودند كه متصلب انگاشته مي‌شد. الگوي ايده‌آلي در ذهن نبود. همين كافي بود كه كسي كاري به كار ديگران نداشته باشد تا همه شاد باشند و هر طور كه مي‌خواهند زندگي كنند. يك كارناوال واقعي بود. طبقه متوسط شهري در صدد تحقق جهان رنگارنگ خود بود و از دنياي خاكستري و سياه و سفيد خسته بود.

هنوز هم تصور مي‌كنم مهم‌ترين نماينده ساختار گفتاري آن روزگار ابراهيم نبوي بود।

دوم خرداد امكاني براي بازگشت باقي نگذاشت। چنين بود كه ماجرا معكوس شد. از آن پس طنز و شوخي دست از سر روياها برداشت و اين بار نوبت به واقعيت رسيد. واقعيت از جنس طنز و شوخي شد.

به آنچه اين روزها مي‌شنويم دقت كنيد: به اقتصاد اول جهان بدل مي‌شويم। در مديريت جهان مشاركت مي‌كنيم. جهان نيازمند نسخه ما براي مديريت بحران‌هاي بين المللي است. ......و صادقانه مي‌گويند و به جد در اين جهات عمل مي‌كنند. سرمايه‌گذاري مي‌كنند و به آن مومن‌اند.

واقعيت هنگامي كه از جنس طنز است، همه چيز واژگون مي‌شود। طنزي كه مقرر بود صلب واقعيت اقتدارگرا را بشكند، خود به واقعيت بدل شده است. اين بار براي رهايي از گسيختگي ناشي از طنز واقعي شده، روان عمومي به واقعيت متصلب مي‌انديشد.

جستجوي عمومي براي نظم و امنيت از همين جنس است। جستجوي كسي كه زور بگويد اما اصلاح كند از جنس جستجوي واقعيت متصلب است.

طنز ساختار واقعيت و رويا را به هم ريخته است چنين است كه طنز به جاي لبخند شيرين، زاينده تلخي است। گزنده است و تيز. سال‌هاست كمتر با فوران استعداد ايراني براي توليد جك‌هاي تازه مواجهيم. گويي جك و لطيفه كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي و سياسي خود را از داست داده است.

نمي‌دانم براي برون رفت از اين وضعيت، از كجا بايد شروع كرد। شايد احساس عوام را بايد جدي گرفت. قبل از هر چيز واقعيت بايد تصلب خود را مجدداَ به دست آورد. به جاي سخن گفتن از روياها، به جاي برانگيختن ميل به افق‌هاي عقلاني نقد كننده امر واقع‏، نيازمند امر واقعيم. واقعيت به يك امر گمشده بدل شده است.

مي‌دانم پريشان‌گويي است اگر بگويم جمله فوق خود يك روياست. واقعيت اينك خود به يك رويا بدل شده است.

حس مي‌كنم در كابوس زندگي مي‌كنيم و خواب واقعيت را مي‌بينيم।

پي‌نوشت: اين نوشته، حاصل يكي دو ساعت گفتگوي من با كامبيز نوروزي در دفتر اوست. پريشاني نوشته شايد حاصل پرخوري در دفتر او باشد. پذيرايي خوبي كرد.

خدا و درك زمان‌بنياد

2008-07-24T19:26:00.001+04:30

كامنت‌هاي دوستان بر يادداشت قبله و قطار و پست تازه دوست عزيز محمد الياس بر يادداشت مذكور، مرا مطمئن ساخت كه چندان در انتقال مقصود خود موفق نبوده‌ام। برخي از دوستان مقصود من از مفاهيم زمان و مكان را به معناي فلسفي مورد نظر قرار داده‌اند، برخي به معاني جامعه شناسانه، برخي آن‌ها را با ثبات و تغيير هم معنا شمرده‌اند چنانكه گويي من شاخصه دين را تغيير ناپذيري و شاخصه مدرنيته را تغيير و تحول دانسته‌ام.

نكته من با اينهمه بي ارتباط نيست، اما لب كلام من چيز ديگري است. اجازه بدهيد از يك مثال شروع كنم.

در دوران كودكي وقتي سوار اتوبوس مي‌شدم، اتوبوس ايستاده مرا متوجه تابلوها مي‌كرد، اما بي صبرانه انتظار داشتم اتوبوس راه بيافتد تا من تابلوهاي ديگر را هم ببينم। اتوبوس به آرامي به راه مي‌افتاد، من مي‌توانستم تابلوي مغازه‌ها را ببينم كه گويي صف كشيده از پيش چشم من مي‌گذشتند. تابلوهاي رنگ به رنگ و جذاب چشمان مرا از شوق براق مي‌كرد. اما به تدريج كه اتوبوس سرعت مي‌گرفت من قدرت تميز دادن تابلوها از يكديگر را نداشتم. سرعت اتوبوس گويي آنها را از قاب‌هاي متمايز به يك خط مستمر بدل كرده بود. خطي كه چيزي در آن ديده نمي‌شد. خطي بود كه تنها گاهي خطوطي نامعلوم در آن پديد مي‌آمد و به سرعت ناپديد مي‌شد. من كم كم خسته مي‌شدم، با چشماني خواب آلود از بزرگ‌تري مي‌پرسيدم كي مي‌رسيم؟

من به تدريج از اين تابلو و آن تابلو، متوجه مسير و جهت و مقصود مي‌شدم। از تماشاگري كه با لذت به راه مي‌انديشيد به مسافري بدل مي‌شدم كه به مقصود مي‌انديشد.

ماجراي درك مكان بنياد از عالم مشابهتي با نگاه شوق زده من به تابلوهاي متمايز از يكديگر داشت، و تجربه زمان بنياد از عالم، به نگاه خسته من از خط سير ممندي كه بيشتر انتظار رسيدن را پديد مي‌آورد।

درك مكان بنياد از عالم، انسان را به سوژه تماشاگر بدل مي‌كند। انسان تماشاگر جهان را متشكل از فضاهاي گوناگون تجربه مي‌كند. فضاهايي كه به دقت از هم متمايز شده‌اند. زمين از آسمان متمايز است. به علاوه بخش‌هايي بر بخش‌هايي اولويت دارد. همين كه آسمان بر فراز زمين است، از آن برتر است. در روي زمين هم، بخش‌هاي گوناگوني وجود دارد كه به دقت از هم متمايزند و بخش‌هايي بر بخش‌هايي ديگر اولويت دارند. به اين معنا، جهان مثل يك خانه بزرگ است. چطور خانه را به بخش‌هاي متمايز تقسيم مي‌كنيم. و براي هر يك شان و قدري متمايز قائليم، جهان نيز اينچنين است.

به قول ارسطو، اشياء بر حسب موقعيت مكاني كه اشغال مي‌كنند از يكديگر متمايز مي‌شوند و گروهي بر گروه ديگر برتر قلمداد مي‌شوند. اگر آب روي خاك مي‌ايستد، و هوا بر روي آب، اين نشانه آن است كه هوا از همه برتر و خاك از همه داني‌تر است.

روح بالاتر از جسم مي‌ايستد و همين نشانه آن است كه روح برتر از جسم است।

خدا كه از همه برتر است در آسمان جاي دارد و روح‌هاي خبيث در قعر زمين جاي دارند। همان خدايي كه غلي الاصول او را فراتر از مكان و زمان مي‌دانيم. در روايتي كاملاَ مكاني شده در ادراك آدمي ظاهر مي‌شود.

درك زمان بنياد از عالم را به همان درهم آميزي تابلوها و تبديل شدنشان به خط سير مداوم شبيه نمائيد। در درك زمان بنياد از عالم شما يكباره قدرت تمايز ميان امور را از دست مي‌دهيد. تجربه شما از عالم تجربه فضاهاي متمايز نيست. بلكه خط سير است. مرتب از فيلسوفان و متالهان و انديشمندان مي‌‌پرسيد به كجا مي‌رويم.

شما از موقعيت تماشاگر خارج شده‌ايد। اينك شما فاعل و مسافر راهيد. ديگر از اين پس به مقصود و اهداف خود فكر مي‌كنيد. ديگر بايد بنيشنيد و به جاي نگاه از سر حيرت به صورت بندي‌هاي متمايز مكاني به برنامه‌هاي خود در مقصد و مدت رمان اقامت بيانديشيد.

في الواقع نگاه من نگاهي تجربي بود। بيشتر با ذوق و تجربه سروكار داشت تا با گزاره‌هاي دقيق علمي و فلسفي.

درك مكان مند ازعالم با راز توام است। رازي كه در هزار توي مكان‌هاي ناشناخته پيچيده و طنين مي‌افكند. رازها به تمهيد معرفت گشوده خواهند شد. فيلسوفان و متالهان و انبياء في‌الواقع گشايندگان راز نهفته در هزار توي مكان‌مند عالم بودند. در درك زماني از عالم نيز راز وجود دارد. اما رازها بيشتر از جنس مجهولات‌اند كه بايد به تمهيد اراده و پشت كار، سر از آنها در آورد.

مسافري كه مرتب مي‌پرسد به كجا مي‌رويم। آب و هوا چطور است؟ بيشتر مجهولات و پرسش‌هايي دارد بيش از آ‌نكه حيرت زده رازهاي نهفته در هزار توي فضا باشد.

خدا فراتر از زمان و مكان است، اما در درك سنتي بيشتر او را با ساختاري مكاني شده به پرده ادراك افكنده‌ايم।

تجربه زمان مند از عالم، از آن روي كه فرد را اهل سفر و رفتن و جابجا شدن مي‌كند، كمتر از چند و چون خانه و صاحب خانه مي‌پرسد چنين است كه خداي مكاني شده در آن كم فروغ است। هست اما در موقعيت و كاركردي متفاوت. مثلاَ‌ در نقش كسي هست كه صرفاَ از او امنيت راه طلب مي‌كنيم.

دين پيوست شده به درك مكان‌بنياد از عالم، كمتر قادر است در جهاني كه آن را بيشتر زمان بنياد تجربه مي‌كنيم، حس و تجربه مومنانه بيافريند। اما اين نكته به اين معنا نيست كه در جهان جديد فصل تجربه مومنانه به پايان رسيده است. به هيچ روي چنين نيست. كساني تلاش كردند درك مكان بنياد از دين را متحول كنند و آن را هم جنس درك زمان بنياد از عالم بازخواني كنند. اما در اغلب موارد و در تجربه زيسته عموم مردم، دين همچنان مكان بنياد باقي ماند، تا انسان را در مواقع واماندگي از زندگي در عالم زمان بنياد، در آن رحل اقامت افكند و آرامش طلب كند.

بنابراين ناسازه درك مكان بنياد از عالم و درك زمان بنياد از جهان جديد، مي‌توانند مكمل يكديگر باشند و به عبارتي رابطه‌اي سازنده و زاينده برقرار كنند।

اما بدترين انتخاب، پيوند ميان اين دو سويه ناسازگار است. روايت سياسي شده از دين به ويژه در الگوي اسلامي‌اش، اين دو سويه را درهم ‌آميخته است. هم از دين، كاركرد ناظر به وجه مكاني ستانده شده است، و هم سرعت و دقت روايت زمان بنياد از سياست مدرن به هم ريخته است.

كاسه داغ‌تر از آش

2008-07-23T02:51:00.002+04:30

دوست عزيز جناب حسين نوراني درست مي‌گويند، من مرتكب يك تناقض گويي آشكار شدم।

در يادداشت پيشين نوشتم كه روايت ما از خداوند مكان بنياد است، در حاليكه جوهر سياست مدرن زمان بنياد است। تلفيق اين دو در روايت دين سياسي شده و ايدئولوژيك را هم نافي عقلانيت ديني بر شمردم و هم نافي عقلانيت سياست مدرن. با اينهمه در آخر يادداشت عرض كردم كه مقصودم از ذكر اين تعارض پناه جستن به سكولاريسم نيست جون به ويژه با توجه به متن سنت اسلامي سكولاريسم را تحقق نيافتني مي‌دانم.

من تناقض گويي كردم، اما به راستي تصور مي‌كنم اين تناقض گويي از يك وضعيت متناقض حكايت دارد। تعارض عيني را نمي‌توان با سازگاري منطقي در سخن حل كرد.

مگر جمع كردن دو خواست عدالت و آزادي تعارض آميز نيست. شما مي‌توانيد براي رفع تعارض يكسره به آزادي بچسبيد و عدالت را فروبگداريد يا به عكس.به اين شكل به سازگاري منطقي در سخن دست يافته‌ايد اما در عمل خود را دجار تعارض كرده‌ايد.

بنابراين در عمل ناگريزيد كه ناسازگاري در كلام را بپذيريد تا در عمل كمتر دچار ناسازگاري شويد। چنانكه رالز در سنت ليبرال در دفاع از ايده عدالت دچار ناسازگاري در كلام شد اما اهميت او به آن است كه راهي براي كاستن از بار ناسارگاري و تعارض در عمل يافت.

جمهوري اسلامي كه هم متولي كاركردهاي دولت مدرن است و هم متولي دين، به نحوي با ناسازگاري‌هاي بنيادي مواجه است، حكومت پهلوي نيز كه صرفاَ به كاركردهاي دولت مدرن چسبيده بود و به كلي از دين غفلت مي‌كرد به نحوي ديگر با تعارض و ناسازگاري مواجه بود।

دولت پهلوي نقش‌هاي مدرن را ايفا مي‌كرد اما به دليل راندن دين به حوزه مقاومت عملاَ فاقد مشروعيت و تداوم حيات سياسي بود। جمهوري اسلامي تداوم و بازتوليد مشروعيت دست كم در بخش‌هايي از مردم را دارد، اما ناتوان از ايفاي خوب و پذيرفته كاركردهاي دولت مدرن است. البته نبايد غفلت كرد كه امكان تچربه حيات مومنانه را نيز از بخش‌هاي گسترده‌اي از مردم سلب كرده است.

وضعيت تعارض آميزي است كه الزاما با گزاره‌هاي سازگار معطوف به سكولاريسم نمي‌توان از آن رها شد। در چنين موقعيت‌هايي راه حل را بايد در كاستن از بار تعارض ميان آن دو يافت و موقعيت‌هاي تعارض آميز ميان آن دو را به حداقل رسانيد.

دولت مي‌تواند ديني باشد بي آنكه خود را يگانه متولي دين به شمار آورد و كاسه داغ تر از نهادهاي رسمي دفاع كننده از دين را به دست بگيرد. كافي است در رفتار و عمل و گفتار نشان دهد كه حرمت مرزهاي ديني را رعايت مي‌كند. مي‌تواند مدرن باشد و كاركردهاي دولت مدرن را بر عهده بگيرد اما در اين زمينه نيز يك دولت بلند پرواز با شعارهاي آرمانخواهانه مدرن نباشد. بلكه در حد مقدور كاركردهاي خود را به خوبي ايفا كند.

قبله و قطار

2008-07-20T21:39:00.001+04:30

ميان دين و سياست مدرن دست كم يك تفاوت بنيادي وجود دارد. دين بيشتر با مكان سروكار دارد و سياست مدرن با زمان.

دين خصلتي مكاني دارد। جهان هنگامي كه از منظر خداوند نگريسته مي‌شود يك مكان است كه خداوند در جان و جوهر آن جاري است. اگر جهان يكسره سيلان و حركت و تحول نيز باشد، در نگاه خداوند و با ملاحظه حضور خداوند يك مكان با ثبات و تعين يافته است.

معابد تجلي جهاني به شمار مي‌روند كه دين در كانون آن است। ثبات و آرامش و سكون خصلت آن است.

سياست قديم نسبتي وثيق با اين تصور دين محور از عالم داشت। در عرصه سياسي نيز مقرر بود كسي در كانون بنشيند كه جامعه را از بي ثباتي برهاند। چنان فضاي صلح و آرامشي به مردم ببخشد كه بيشترين امكان عبادت خداوند فراهم شود। جنگ‌هاي مذهبي حتي با وعده توسعه و پيشرفت و آرمان‌هاي سياسي شكل نمي‌گرفتند، جان و جوهرشان سامان دادن به نظمي بود كه بيشتر مهياي اجراي احكام الهي باشند।

اما سياست مدرن، عرصه اعمال اراده انساني است। اينهمه كه از ضرورت توسعه و تحول سخن مي‌رود‏‌، و از برنامه‌هاي كوتاه مدت و بلند مدت، سندهاي چشم‌انداز، وعده‌هاي بزرگ براي تبديل كردن كشور به يك كشور بزرگ منطقه‌آي يا بين المللي‏ حكايت از سرشت مدرن سياست دارد.

سياست مدرن بيشتر با زمان سروكار دارد و كمتر واجد جوهر مكاني است। از حركت و تحول دم به دم سخن مي‌گويد و جايي براي ايستادن و تامل و سكونت باقي نمي‌گذارد.

خداوند را بيشتر در سازه‌هاي مكاني جاي داده‌ايم و انسان و اراده انساني را در سازه‌هاي زماني।

ديني كه سياسي شده است، به قطاري شباهت دارد كه مجالي براي پياده شدن نيست و بايد ضمن حركت در آن نماز خواند. قطاري كه مسيري پرپيچ و خم دارد. هر آن به سويي مي‌چرخد و رعايت قبله در آن ممگن نيست. امكان سكون و حس و حال نماز هم نيست، چون نمازگذار در حالي بايد نماز را در آن به پايان ببرد كه كنترل و تعادل در آن هميشه ممكن نيست।

مگر آنكه از قطار بخواهيد توقف كند تا شما چند دقيقه‌‌اي در سكونت‌گاهي به آرامي نماز بخوانيد اما توقف سياست مدرن به معناي نفي سرشت آن است و اين توفف‌ها هزينه‌هاي سنگيني بر آن بار مي‌كند।

معضل درهم آميختن بعد مكاني دين و جوهر زماني سياست، البته در موقعيت‌هايي ظاهر مي‌شود كه يك نظام سياسي مستقر كه متولي و عهده دار وظايف مدرن است بخواهد دعوي دين نيز داشته باشد، و الا گروه‌ها و جريانات سياسي كه چندان در قالب يك دولت تجلي نمي‌كنند و ايفاي وظايف دولت مدرن را بر دوش ندارند چندان با اين سوال و اين معضل بنيادي مواجه نيستند।

گروه‌هايي مثل القاعده، نه تنها با معضل در آميختن بعد مكاني دين و بعد زماني سياست مدرن مواجه نيستند، بلكه به عكس از جايگاه جوهر مكاني دين سنگ‌هاي بزرگ پيش روي كاروان پرشتاب سياست مدرن مي‌افكنند و با در هم شكستن ريل سياست مدرن، موفعيت‌هاي بازتوليد تجربه مومنانه را فراهم مي‌كنند।

اين كاري است كه دولت‌هاي مدعي آموزه‌هاي ديني نيز گاهي ناگزير به آن مي‌شوند و اين چنين از كسوت دولت مدرن و كاركردهاي تعريف شده آن بيرون مي‌آيند।

الزاماَ نمي‌خواهم از طرح مساله فوق، سكولاريسم را نتيچه بگيرم. چرا كه اصولاَ تصور نمي‌كنم سكولاريسم با متن اسلام و سنت اسلامي سازگار افتد. به عبارتي در آئينه ذهن تصور كردني است اما در عرصه جهان تحقق نيافتني است. تصور مي‌كنم صورت مساله را بايد دوباره تعريف كرد। دين را دستخوش طوفان‌هاي زمان بنياد سياست مدرن كردن، به معناي شالوده شكني آن است ضمن آنكه به كج كاركردي‌هاي سياست مدرن نيز مي‌انجامد.

به عبارتي دين سياسي شده، هم زائل كننده عقلانيت مكان بنياد دين است و هم زائل كننده عقلانيت زمان بنياد سياست مدرن.

خواست عدالت

2008-07-16T12:27:00.003+04:30

براي هر قوم، پيشيننه تاريخي، خاطره‌هاي قومي، اسطوره‌ها و باورهاي به جاي مانده از متن سنت، دستاويز تاويل و تفسيرهايي هستند كه مقتضي مساله‌هاي جاري آنهاست।

خواست عدالت يك خواست بنيادي در عرصه عمومي است। هيچگاه فراموش نمي‌شود اما اغلب اين خواست سرد است و مردم سر در گريبان خويش صور ناعادلانه زندگي را تاب مي‌آورند‏.

خواست عدالت اگر داغ بوده است. گاه مردم تحقق آن را بر روي زمين ممكن و در دسترس قلمداد مي‌كنند. گاه مثل يك آرزو آن را به عهده تعويق مي‌افكنند و مسير آيندگان را به سمت آن قملداد مي‌كنند، و گاه زمين را عرصه تحقق آن نمي‌انگارند. اما بازهم خواست عدالت داغ است چرا كه عميقاَ به آن عشق مي‌ورزند و مرگ در راه اين ناممكن را مجاز مي‌دانند.

شيعيان با امامان خود چنين كرده‌اند। اگر خواست عدالت داغ بوده است، امام علي، مظهر و مصداق امكان عملي اگرچه نه پايدار عدالت بر روي زمين خوانده شده است. امام حسين مظهر عشق به عدالتي كه تحقق آن بر روي زمين ناممكن است و امام زمان مظهر اميد به تحقق عدالت در مسير حركت تاريخي.

اما در زمانه‌اي كه اصولاَ خواست عدالت سرد است، امامان خود را از زمين مي‌رانند و آنان را در آسمان جستجو مي‌كنند. آنان را در شرايط عسرت و براي شفاعت گناهان خود طلب مي‌كنند و از آنان همچون كشتي‌هاي نجات از بار گناهان مدد مي‌جويند.

انقلاب فضاي گرم خواست عدالت بود كه در وهله نخست با امام حسين آغاز شد. قيامي بود براي اعلام عشق به عدالت در جهاني كه گويا بستر تحقق عدالت نيست. پس از پيروزي و در هنگامه تثبيت،‏ همه چيز به امام علي سپرده شد كه مظهر تحقق عدالت بر روي زمين بود. اما حاصل چنان بود كه همه ترجيح دادند دست به دامان امام زمان شوند و عدالت را به عهده تعويق تاريخي بيافكنند।

اما واقع اين است كه حاصل اينهمه فرورفتن مردم در وضعيت نااميدي از تحقق عدالت بر روي زمين است। عدالت به يك خواست سرد شده در حافظه و هاضمه فكري و روحي مردم بدل شده است. تبليغات راديو و تلويزيون را با تراكت‌‌هايي كه مردم در كوچه و بازار پيرامون امام علي چسبانيده‌اند مقايسه كنيد. مردم دوباره امام علي را به منزله عامل شفاعت و نجات از بارگناهان به آسمان فرستاده‌اند.

مردم ديگر به عدالت اميدي ندارند। حتي كساني كه به ظاهر شعار عدالت مي‌دهند، بيش از آنكه مبشر يك آرمان سياسي باشند، باج دهنده به مردم‌اند باشد تا در مسير رقابت‌هاي سياسي شانس خود را افزايش دهند. فرودستان ترديدي در تداوم وضعيت ناعادلانه ندارند، اما گويي به تجربه دريافته‌اند كه سكه عدالت قيمتي در بازار رقابت فرادستان يافته است، پس مي‌توانند با بهره گيري از آن تكه ناني در حاشيه سفره به چنگ آورند.

به عبارتي ديگر، عدالت نيز مثل بسياري ديگر از امور اين جهاني كالايي شده است. خريد و فروش مي‌شود. و آنچه بيشتر از آن حاصل مي‌شود كيف خريد و فروش آن است. خواست عدالت سرد شده است، ضرب سكه آن در بازار نيز تضميني است براي به فراموشي شپردن آن।

جامعه‌اي كه خواست عدالت در آن سرد شده، ايمان و اعتقاد به بنياد نظم اجتماعي نيز از آن سلب شده است و چنين جامعه‌اي به باور رالز، عرصه تحقق هيچ خيري نيست.

چه کاری از من ساخته است

2008-07-15T14:39:00.001+04:30

این روزها خاطره این سوال منسوخ در ذهنم دوباره زنده شده است: چه باید کرد؟

این سوال روح و روان یک نسل بود. خوب زوایای این سوال را بکاوید: نمی گفتند چه باید بکنم. چه باید کرد سوالی عام و کلی بود. گویی قاعده ای وجود داشت که در فضا پراکنده بود و همه از مضمون این قاعده و فرمان می پرسیدند.

ما همه مطیع و تابع بودیم، اما مرجع نهایی پاسخ به آن سوال چه کسی بود؟ هیچ کس نمی دانست. یکی در پاسخ خداوند را به میان می کشید. یکی قانون ضروری تاریخ را، یکی هم وجدان پاک انسانی را.

شرم می کردیم اگر سکوت می کردیم. شرم می کردیم اگر در مقابل ستمی منفعل بودیم. البته اغلب ساکت و خاموش و منفعل بودند اما به همین جهت هم بود که فضا را احساس تند و سنگینی از گناه همراهی می کرد.

زندگی عرصه تکلیف بود. برای انجام تکلیف هم، موقعیت و توانایی تو چندان مدخلیتی نداشت. اگر چیزی تکلیف بود هر کس در هر موقعیتی باید به انجام آن همت می گماشت. فضایی اخلاقی بود. اما شک ندارم که فضا از جنس گله نیز بود. نحوی تعلق گله وار در فضا پیوستگی اخلاقی آفریده بود. شک ندارم که باید به حربه حق و سلیقه و خواست فردی از فرمان گله رها می شدیم.

اما امروز به شدت به آن سوی بام جسته ایم.

چه باید کرد مسبوق به نحوی تعلق گله وار رخت بربسته است. اما چه باید بکنیم اگر هیچ نحو دیگری از سوال چه باید کرد جانشین آن نشده است.

دوران ما نه با سوال بلکه با یک اظهار از دوران پیش متمایز شده است: چه کاری دوست دارم انجام دهم . اظهار به ظاهر جذابی است چرا که از آزادی و قدرت انتخاب متفاوت یک نسل سخن می گوید. از حق مسلم متفاوت بودن. اما حاصل جیست؟ حاصل آن است که نمی توانیم کاری را که دوست داریم انجام دهیم. دولت با انگاره های پیش مدرن و امکانات پسامدرن اراده کرده است که ما را محدود کند. نمی توانیم آنچه را می خواهیم انجام دهیم. امکان هیچ فریادی هم نیست، چون هر فریادی در فضای خاموش و سرد و ساکت محیط، به خودمان بازمی گردد و اهرم های فشار را بر ما سنگین تر می کند.

صدای فریاد ما با هیچ صدای دیگر در نمی آمیزد. و چه کاری دوست دارم انجام دهم، به دورانی می رسد که نمی توانم هیچ کاری انجام دهم.

حتی برای آنکه بتوانیم آنچه را می خواهیم انجام دهیم، نیازمند احیای نحوی تازه از سوال چه باید کرد هستیم. در پرتو وجدان های بیدار جمعی است که می توانیم خود باشیم و زندگی را متناسب با سلیقه و پسند خود بسازیم.

شاید ضروری باشد این دو سوال را در هم آمیزیم و بپرسیم چه می توانم انجام دهم. یا چه کاری از من ساخته است؟ سوال چه می توانم انجام دهم تا حدی مسبوق به سوال چه باید کرد هست، از این حیث که یک تعهد جمعی را در گردن نهاده است اما نه آنچنان تسلیم و مکلف که اصولا از دایره چند و جون من بیرون باشد. از توان من سوال می کند که ناظر است به خواست و سلایق من.

این روزها خاطره این سوال دوباره در ذهنم زنده شده است زیرا به جد احساس شرافت نمی کنم از زندگی در فضایی که نظام سیاسی هر چه می خواهد می کند و ما همه خاموش و ساکت ایم. فرورفته در لاک زندگی خصوصی.

مردم عمیقا تحمیق می شوند. رادیو و تلویزیون هر چه می خواهند بر ذهن مردم حک می کنند. مردم بیش از حد ساده اندیش شده اند. افق خواستهای مردم بسیار نازل شده است.

روشنفکران آکادمیسین های بی ربطی شده اند. نظرورزان مغرور. گنده گوهای بی معنا.

سوال چه باید کرد مسبوق به طرحی ساختمند و کلی از عرصه عمومی بود. گویی در برج عاجی نشسته بودیم و همه هستی و جامعه و تاریخ را مورد ملاحظه قرار می دادیم و تکلیف خود را برای پیشبرد کاروان تاریخ معلوم می کردیم. سوال جه کاری دوست دارم بکنم، به کلی نیازی به فهم هیچ کلیتی ندارد الا درک سود و زیان و نفع من. اما سوال چه کاری از من ساخته است، چبری میان این دو است، در صدد ایفای نقش دلخواسته و مطلوب فردی است در یک نقشه و طرح کمرنگ و نامصرح جمعی و کلی.

وجدان بیدار فردی است که در پرتو وجدان جمعی زنده است.

مروري بر هجدهم تيرماه

2008-07-07T21:30:00.003+04:30

هر دوره از تنازعات سياسي برمبناي يك رخداد كانوني و شبكه‌اي از تفاسير نسبت به آن رخداد شكل مي‌گيرد। گاه حوادث كوچك و بزرگ به واسطه آنكه موجب ظهور شبكه‌اي از تفاسير مي‌شوند به يك دوره از حيات سياسي پايان مي‌بخشند. حادثه هجدهم تيرماه سال هفتاد و هشت از آن دست حوادث بود. مي‌توان از آن به منزله يك نقطه عطف ياد كرد كه براي سويه‌هاي گوناگون منازعه سياسي معاني گوناگوني پيدا كرد و تلاقي اين معاني گوناگون، مسير تحولات آينده را تعيين كرد.

اين معاني گوناگون، پايان بخش به شبكه معاني ظاهر شده پس از دوم خرداد ماه سال هفتاد و شش گرديد।

براي مسئولان و تئوري‌‌پردازان جنبش دوم خرداد، ماجراي هجدهم تير يك حادثه غير منتظره به حساب مي‌آمد و ضرورت داشت به سرعت پايان يابد। حادثه از يك خوابگاه دانشجويي شروع شد اما به خيابان‌ها كشانيده شد،‌ و اگر قرار بود اينچنين تداوم پيدا كند، كنترل صحنه از دست مي‌رفت و معلوم نبود به كجا خواهد انجاميد.

آنها نمي‌توانستند در نقش مديريت و رهبري اين رخداد ظاهر شوند। ايده‌هايي كه از آن سخن گفته‌ بودند و مشي مسالمت و گفتگو و مذاكره در درون سيستم سياسي به آنها مجالي براي پشتيباني موثر از اين رخداد نمي‌داد. اما كاش در آن فضاي پرآشوب چندان عقلانيت و جسارتي باقي مانده بود تا خود ابتكار پايان بخشي به آن را در دست گيرند.

تبليغات رسانه‌هاي خارجي نيز در اين زمينه بي اثر نبود। آنها تلاش مي‌كردند با نشستن بر موج اين رخداد، تحولات راديكال‌ مطلوب خود را مديريت كنند و اصلاح‌طلبان به سرعت از دايره خارج مي‌شدند.

حادثه مفسران و بازيگران ديگري هم داشت। جنبشي كه تحت عنوان جنبش دانشجويي از آن ياد مي‌شد، با حادثه هجدهم تير، ميدان مستقلي براي كنش سياسي پيدا كرد. تا آن روز، اگر چه دانشگاه‌ها پر از فعالان سياسي اثرگذار بود، اما اين چهره‌ها علي الاصول خود را در سايه ژنران‌هايي تعريف مي‌كردند كه يا در موقعيت روشنفكر و يا در موضع فعالان اثرگذار سياسي شناخته شده بودند. اما حادثه هجدهم تير، اين تخيل جمعي را تقويت كرد كه دانشجويان خود فاعلان مستقل در ميدان سياست‌اند و ژنرال‌هاي خود را توليد خواهند كرد.

چنين بود كه حادثه هجدهم تير، سرمايه سنگيني براي توليد چهره‌هاي تازه پديد آورد। موج عبور از خاتمي كه عموماً پس از اين رخداد تقويت شد، از حس وجود يك جريان مستقل حكايت داشت. آنها از آن پس تلاش كردند ايدئولوژي و خط مشي خاص خود را توليد كنند. به نظرشان جنبش دانشجويي اينك انرژي سياسي مستقلي بود و مي‌توانست با بي اعتنايي به چك و چانه‌هاي عرصه رسمي سياست، برنامه راديكال خود را در ميدان سياست دنبال كند.

برنامه‌‌هاي سالگرد حادثه هجدهم تير، بستري براي تداوم اين عرصه مستقل بود। سالگردها چندين سال ادامه داشت و از قدرت اين جريان مستقل شده از ژنرال‌هاي پيشين حكايت داشت.

دانشجويان حلقه واسط ميان مولدان پيام دوم خرداد و مصرف كنندگان آن در ميان عوام مردم بودند. حادثه هجدهم تير، اين حلقه واسط را شكست. از آن پس مردم هر روز بيشتر از پيش مجاري شنيدن و پذيرش سخن دوم خردادي‌ها را از دست مي‌دادند و البته دانشجويان نيز خود به توليد كنندگان پيام‌هاي پراكنده‌اي تبديل شدند كه هم خود مولد و هم مصرف كننده آنها بودند।

اما آن سوي صحنه نيز مفسراني نشسته بودند. آنها به جد براين باور شدند كه ماجراي دوم خرداد،‌ عمقي دارد كه ربطي به چهره خندان سيد محمد خاتمي ندارد. گويي او به منزله يك گفتگو كننده خودي و قابل اعتماد، ديگر فاقد اعتبار شده بود. او خواسته يا ناخواسته عقبه‌اي غير قابل اعتماد داشت. ممكن بود خود از انها پرهيز كند، ممكن بود كه آنها نيز به او حمله كنند، اما در عين حال گويي در جيب و كفش او پنهان شده بودند و با او همراه بودند. چنين بود كه به تدريج درها به روي او بسته شد.

سياست از سويه‌هاي علني به سويه‌هاي پنهان و از مردان آشنا به كارشناسان جنگ‌هاي رواني انتقال يافت।

رهبران تازه ظهور كرده در ميان دانشجويان، مناديان و مدعيان يك جنبش تازه براي ايجاد فصلي تازه در حيات سياسي ايران بودند. اين چيزي بود كه مخالفين‌شان نيز با آنها همراه شده بودند اما طبعاً از آن نتيچه مي‌‌گرفتند كه فوراً بايد به آن خاتمه بخشيد و با همه قوا،‌ آن را عقيم گذاشت।

و البته نتيجه از پيش معلوم بود،‌ كساني كه داراي قدرت بيشتري بودند بازي را خاتمه دادند।

به اين ترتيب،‌ حادثه هجدهم تير، به يك دوران خاتمه بخشيد: دوراني كه تصور مي‌‌رفت در درون نظم سياسي مي‌توان اصلاحاتي را در ساختار دنبال كرد। ظاهراً‌ پس از آن ايده دگرگوني در ساختار جانشين ايده اصلاح در ساختار شد. اما ايده دگرگوني بنيادي در ساختار، به هيچ روي از بنيادهاي عيني و عملي بهره‌مند نبود. چنين شد كه همه انرژي خود را از دست داد و به يك سياست صبر و انتظار نزد اقشاري تقليل يافت كه چشم به فرصت‌هاي بيروني دوختند و يا در انتظار شكست و گسيختگي جبهه رقيب نشستند.

به گزارش فوق اگر با ديده عميق بنگريم، حادثه هجدهم تيرماه، به نحوي سمبليك نقطه پاياني بر ظهور طبقات متوسط شهري و دال‌هاي گفتاري آنها در حيات سياسي كشور بود। از آن پس بود كه نظام سياسي براي بازتوليد مشروعيت به احياي طبقاتي تازه باشعارها و نمادهاي گفتاري تازه اقدام كرد. اينك زمان آن بود كه طبقات فرودست با وعده فرصت‌هاي تازه زندگي و توزيع پول نفت به صحنه آيند. از ميان برداشتن طبقات فرادست و رانت خواران از عرصه قدرت و نجات فرودستان از چنگال فقر و تنگدستي فصل تازه‌اي در حيات سياسي كشور گشود.

در مقابل نقش و موقعيت طبقات متوسط تضعيف شد। تنها دمكراسي نبود كه معناي محصل خود را براي اقشار كثيري از دست داد، بلكه اصولاً سخن گفتن و بحث و سخنراني و نوشتن و خواندن، تا حد بسياري بازار مصرف خود را از دست داد.

نظام سياسي پس از حادثه هجدهم تيرماه، روي از طبقات متوسط پوشيد. حتي سياست‌هاي موفقيت آميزي براي تضعيف آنان در پيش گرفت. با چهره و نمادهايي به ميدان آمد كه مطلوب طبقات فرودست شهري است. اما سياست ورزي مستقيم و روياروي با طبقات فرودست، سازمان و ايدئولوژي خاص خود را طلب مي‌كند و به سهم خود مخاطراتي عميق را در پي آورده است.

كشف و ابداع

2008-07-06T15:46:00.001+04:30

دوران اكتشاف به سرآمده است।

تنها شعرا و هنرمندان نيستند كه در مقام خلق و ابداع‌اند. فيلسوفان نيز چنين‌اند. دانشمندان نيز.

علم به ويژه در حوزه علوم انساني، مرز مشخص خود با هنر را از دست داده است। دانشمندان و فيلسوفان مانند هنرمندان در كار خلق و ابداع‌اند.

نگاه منظرگاهي به عالم، آدمي را از مقام انفعالي كشف به درآورده است। ديگر نه در مقام فيلسوف و نه در مقام دانشمند منفعلانه به سازوكار جهان نمي‌نگرند. خود فرد در كانون جهان ايستاده و از منظر خود به تفسير عالم مي‌پردازد. يا عالم را در نگره خاص خود خلق و ابداع مي‌كند.

گسيختن جهان در منظرگاه‌هاي فردي،‌بخشي از آزادي انسان مدرن است। آدمي با نفي عينيت جهان، به يك انسان خود فرمان بدل شده است. خود قانون زندگي خود را تعيين مي‌كند. سويه‌هاي عمودي عالم فروريخته است. عالم هم قد و قواره فرد است. كوچك و فاني. نگاه به عالم سرخوشانه و از سر حال و احوال لحظه‌اي انسان است.

گويي عالم غايب شده است تا فرد انسان متولد شود

حس سرخوشانه خلق و ويران سازي جهان، هم بعد مكاني و هم بعد زماني عالم را نفي كرده‌است। عالم همانقدر بزرگ است كه در ديدرس آدمي است و همانقدر مي‌پايد كه با حال و روز امروز و آن من سازگار افتاده باشد.

ميل و ذوق به جاي خرد و شهود نشسته است. بدن به جاي عقل فرمان مي‌راند.

يك سوي اين جهان،‌ سرخوشي است و سوي ديگرش، بي معنايي و آوارگي و كسالت از تكرار। مرگ پايان زندگي نيست،‌ سايه زندگي است. خود زندگي است. روي ديگر سكه زندگي است. حس زندگي يك آن مقهور رنگ خاكستري مرگ مي‌شود چنانكه هر آن سرخوشانه مي‌تواني در حس خاكستري مرگ، لبخند سرخوشانه زندگي سردهي.

انسان‌ها بي سايه‌اند। به اتم‌هاي پرسرعتي شبيه شده‌اند كه هر آن به هم مي‌خورند و به سويي پرتاب مي‌‌شوند. جهان به ميدان گسترده نيروها بدل شده است.

تنها از خلال متون و بناهاي قديم است كه مي‌توان سري به عالم پيشين زد। عالمي با سرسراهاي بزرگ و سقف‌هاي بلند و آوازهاي اهوارايي. جهاني كه نه خلق و ابداع كه كشف جوهر آن بود. ساحت انفعالي آدمي محوريت داشت. فرد مقهور و مبهوت به عالم مي‌نگريست. مرعوب عظمت آن بود.

زندگي جوهري حماسي داشت। ميداني گشوده بود كه خداوند بر آن نظر مي‌كرد. فرد بقاء و راز جاودانگي خود را در بنياد پرعظمت تاريخ و جهان مي‌يافت. كوچك بود،‌ اما سايه‌اي بزرگ داشت. حفره‌اي بود كنده در گوشه‌اي. اما به جهاني عميق و ژرف راه مي‌برد

سر در چاه تنهايي هر كس كه فرومي‌بردي و فرياد مي‌زدي از اركان همه عالم گويا صدايي برمي‌خاست।

عالم پر از عظمت بود و فرد تماشاگر حيرت زده در عالم। بدن، آن من، لحظه‌هاي كوچك و موقعيت‌هاي خاص،‌ همه خاكسترهاي اين جهان بودند. بايد از ميان برداشته مي‌شدند تا برق زندگي شكوفا مي‌شد.

يك سوي اين جهان حيرت و عظمت بود اما سوي ديگرش باز بي‌معنايي. جهاني بزرگ بود كه گويي به من ربطي پيدا نمي‌كرد. من تنها با خروج از خويشتن معنايي مي‌يافتم. ميل و خواست و سليقه فرد موضوعيتي نداشت। چنين بود كه جهان پيشين نيز بي معنايي شگرفي را ستون‌هاي سنگي پرعظمت خود پنهان ساخته بود.

فيلسوفاني كه در كار كشف حهان بودند، چنين شد كه به قول نيچه كودك بي معنايي را در عالم پر از معناي پيشين مي‌پروردند।

كتب مقدس اما گاه منظري ديگر پيش چشم مي‌گشايند।

سوگند خداوند به برقي كه از برخورد سم اسب مادينه‌اي برسنگ برمي‌خيزد، پيوند شگرفي است ميان يك آن و حقايق بزرگ. گويي خداوند با سوگند به يك آن در جان فاني و پراز خلاقيت يك لحظه تجلي سرخوشانه مي‌كند.

سياست سطحي شده

2008-06-23T12:11:00.001+04:30

فضا به سرعت به يك فضاي انتخاباتي پرحرارت نزديك مي‌شود। اين اولين بار است كه دور دوم انتخابات براي يك رئيس جمهور،‌ اينهمه زود و اينهمه با انرژي آغاز مي‌شود। همشه فرض براين بوده است كه رياست جمهوري به هر دليل دو دوره‌اي است. گويي در ميان اصحاب سياست و احزاب و تشكل‌ها، اجماع عامي شكل گرفته مبني بر آنكه اين دولت نمي‌تواند و شايد هم نبايد يك دوره ديگر بر سركار بماند।

نقطه نظر من در اين يادداشت،‌ خيلي متوجه تحليل فضاي انتخاباتي نيست। نكته مورد نظر من، نقش انتخابات در سطحي سازي نگاه به امر سياست در ايران پس از انقلاب است.

بيش از حد سطحي نگاه كردن به امر سياسي درست مثل زيادي عميق نگريستن به آن فاجعه بار است।

سياست را نبايد بيش از حد عميق ديد। نگاه بيش از حد عميق به امر سياسي به معناي كاويدن ريشه كنش‌هاي روزمره سياسي در جوانب وجود شناختي و ابعاد پيچيده تاريخي و اقتصادي و اجتماعي و امثالهم است। به سياست هنگامي كه بيش از حد عميق نگريسته مي‌شود، همه چيز سخت و استوار مي‌شود. يا مجال و فرصتي براي عمل و كنش آزاد و خودمختار باقي نمي‌ماند و يا اگر بماند،‌ كنش متعارف نيست. كنش انفلابي و بنياد افكن است. تحريك به عمل به قصد از بنيان افكندن نظم موجود و برقراري نظمي از بنياد متفاوت. سياست به معناي انقلابي و راديكال و رويكردهاي بنيادگرايانه به كنش سياسي از همين عميق سازي امر سياسي حاصل مي‌شود।

سياست آنچنان ريشه‌هاي عميقي در ساحات گوناگون وجود شناختي و اقتصادي و اجتماعي ندارد। اگر هم دارد، سياست خود امر وجود شناختي است، خود مبدا و نقطه عزيمت فهم امر اجتماعي و اقتصادي است.

اما ما پس از تجربه سياست انقلابي،‌ به سوي ديگر اين ماجرا چرخيده‌ايم। سياست به معناي بيش از حد سطحي.

اگر خوب دقت كنيد در باب صحت و راستي انتخابات در ايران بحث و حديث زياد است। اما واقعاً انتخابات و تبليغات انتخاباتي اصلي‌ترين عرصه كنش سياسي در ايران امروز است. به ويژه انتخابات رياست جمهوري.

يكسال و اندي پيش از هر انتخابات فضا به شدت گرم مي‌شود। گروه‌هاي مختلف سياسي براي تعيين نمايندگان خود دست به كار مي‌شوند. معارضه و افشاگري و حمله عليه يكديگر آغاز مي‌شود تا زمانيكه انتخابات انجام مي‌شود. چند ماهي پس از آن نيز حرارت انتخابات ادامه دارد. آنگاه همه گرد و غبارها فرومي‌نشيند و همه صبورانه دوره بعد را انتظار مي‌كشند.

هنگامي كه امر سياسي به انتخابات تقليل پيدا كند،‌ همه چيز ساده مي‌شود। تنها دغدغه متوليان امر سياسي در اين فضا تمهيد امكانات براي برد نماينده آنهاست. براي اين كار هم تنها دو مساله را بايد حل كرد: اول اينكه چه بايد كرد تا در درون صحنه رقابت‌ها جايي به ما بدهند و دوم آنكه چه شعاري بايد ساخت و تحويل مردم داد.

جلسه و گفتگو و بحث و مداقه‌ها همه متمركز است بر شعار। اگر دولت مستقر بحث عدالت را طرح كرده است،‌ بايد به شعار آزادي انديشيد. اگر كساني از ستيز صحبت مي‌كنند،‌ راه به سمت قدرت از مسير صلح مي‌گذرد.

همه به توليد كالاهاي يكبار مصرف مي‌انديشند। صنعت بسته بندي است كه در فضاي سياسي حرف اول و آخر را مي‌زند. هيچ كس در اين ميان به اعتبار و استاندارد و اعتماد دائم مشتري نمي‌انديشد. سياست‌مان عين توليد اقتصادي‌مان شده است. توليد كننده‌اي كه تنها به يكبار خريد مشتري مي‌انديشد: سود كلان و فوري.

تقليل مكراسي به بازي كم قدر انتخابات فرايندي معكوس عميق سازي امر سياسي است। اگر در فرايند عميق سازي، سياست به همه امور مرتبط مي‌گردد، در فرايند سطحي سازي سياست از همه امور منفك مي‌شود। سياست به معناي انتخاباتي به معناي بازي چندسال يكباري است كه نه چندان ربطي به اقتصاد دارد،‌نه ربطي به فرايندهاي اجتماعي و فرهنگي। حتي ربطي به مناسبات قدرت هم ندارد. سياست به معناي انتخاباتي تنها مربوط است به بازيگران صحنه قدرت। آنهم نه همه بازيگران. بخشي معدود از آنها.

سياست سطحي شده و منحصر به دو ركن گفتگوهاي پشت پرده و توليد شعار جذاب، بيشتر به يك صنعت سرگرمي براي مردم تبديل مي‌شود। چيزي را كه همه فراموش كرده‌ايم آن است كه مردم هم در يك سياست تقليل يافته به بازي انتخاباتي بازي مي‌كنند. سرخوشانه ممكن است در انتخابات حاضر شوند يا نشوند. ممكن است هوس كنند به اين يا آن راي دهند. ممكن است با نحوه انتخاب خود اهل سياست را دست بياندازند. ممكن است در انتخاب خود تنها به اسباب خنده خود فكر كنند. مثلا فكر كنند فلاني بامزه‌تر از فلاني است.

چنين است كه اهل سياست از چند و چون گفتگوهاي پشت پرده سر درمي‌آورند،‌ اما قادر نيستند از سمت وسوي انتخاب مردم سخن بگويند. چندسالي است كه همه ما زمانيكه با مردم و انتخاب آنها سروكار داريم، در مه حركت مي‌كنيم. اصلاً نمي‌دانيم مي‌آيند نا نمي‌آيند، چه چيزي را جدي مي‌گيرند، چه سخني را مي‌شنوند و چرا به كساني اقبال مي‌كنند.

سياست به منزله نمايش

2008-06-18T14:37:00.002+04:30

سياست نسبتي وثيق دارد با داستان‌هاي دوران كودكي و داستان‌هاي عاميانه

شاكله داستان يك قهرمان خوب و است و يك قهرمان بد। (گود من و بدمن)

در برخي داستان‌ها گودمن در كانون است،‌ در برخي بدمن،‌ گاهي اين در حاشيه آن است و گاهي آن در حاشيه اين।

افشاگري نوعي سناريو نويسي است براي داستا‌ن‌هايي كه در عرصه سياسي نوشته، و در ميدان رقابت‌هاي سياسي به اجرا در مي‌آيند। در سناريو‌‌هايي كه در عرصه سياسي ظاهر مي‌شود بايد به دو نكته دقت كرد: اول جنس و ساختار سناريو و دوم به نحوه اجرا.

اگر به رخدادهاي چند دهه اخير دقت كرده باشيد، بارها شاهد افشاگري كساني عليه كسان ديگر بوده‌ايم। اينها را متن سناريوي سياسي بدانيد। در برخي‌ افشاگري‌ها معلوم شده است كه كساني خائن‌اند و به بيگانگان وابستگي دارند. برخي افشاگري‌ها دزد و غارتگر اموال مردم را از پرده بيرون آورده است. برخي افشاگري‌ها فاسدان و متعرضان به نواميس مردم را هدف گرفته است. و سرانجام برخي افشاگري‌ها پرده از سرشت خشن و سركوبگر كساني برداشته است.

افشاگري نسبت به سياست‌مداران وابسته،‌ گوهر گفتارهاي استقلال طلبانه، افشاي دزد و غارتگر،‌ گوهر گفتار عدالت‌طلبانه و افشاي سياستمداران فاسد،‌ گوهر گفتار معنويت‌گرايانه و سرانجام افشاي سركوبگران گوهر گفتار دمكراسي‌خواهانه بوده است.

در هر كدام يك قهرمان و يك ضد قهرمان به اقتضاي الگوي گفتاري توليد شده است।

اما تنها نبايد به سناريو توجه كرد। مهم است كه هر سناريو چطور به صحنه رفته و چطور اجرا مي‌‌شود. اجرا به وجوه پيجيده‌اي ارتباط دارد. مثل اينكه بازيگران كيستند و چطور بازي مي‌كنند و مردم در هنگام تماشا،‌ چه مي‌كنند و از چه نقشي بيشتر لذت مي‌برند و غيره.

سناريوهايي كه به صحنه مي‌روند معمولاً سه نوع از آب درمي‌آيند: اول اجراهايي كه قهرمان خوب مي‌درخشد و قهرمان بد را به حاشيه مي‌راند। دوم اجراهايي كه نحوي توازن ميان آن دو وجود دارد. و سرانجام اجراهايي كه قهرمان بد مي‌‌درخشد و قهرمان خوب در حاشيه است.

در فرهنگ سياسي ايران،‌ اجراها بيشتر از نوع اول و سوم از كار درمي‌آيند।

انقلاب يك نمونه از سناريوي نوع اول است. قهرمان خوب چندان مي‌درخشد كه قهرمان بد اصلاً ديده نمي‌شود. حتي فرصت نمي‌يابد كه در موضع يك قهرمان سياه مقاومت كند. در اين سناريوها، قهرمان بد حائز هيچ فضيلت و توانايي و وجه مثبتي نيست. به خلاف آن قهرمان خوب واجد همه صفات و فضائل خوب چلوه مي‌كند. الگوي افشاگري‌هاي انقلابي،‌ بيشترين جرم شاه را وابستگي به بيگانگان مي‌دانست اما علاوه بر آن او مظهر همه رذائل ديگر مثل فساد شخصي و غارتگري و سركوبگري نيز بود. هر چه رذائل شخصي ديگر نيز ممكن بود به او چسبيد. مثلاً بزدل و ترسو و احمق هم شد।

بازي فوق العاده بود। جندانكه با همه فراز و نشيب‌ها،‌ هنوز قهرمان بد، شانسي براي برون رفت به دست نياورده است. شاه در آن صحنه پيروز هم اگر مي‌شد،‌ ديگر ترسو و احمق نبود اما به جد در موضع يزيد مي‌نشست كه دستش به خون امام حسيني آلوده است. بنابراين سياست تا جايي كه به سناريو و اجرا ربط داشت،‌ شانسي براي پيروزي او باقي نگذاشته بود.

در دوم خرداد تلاش شد آقاي خاتمي در موضع قهرمان خوب بنشيند و آقاي ناطق نوري در موضع قهرمان بد। تا حدي هم اين سناريو موفق بود اما نه در حد انقلاب. افشاگري‌ها از نوع سركوب‌ها و خشونت‌هاي سياسي بود تا در پرتو آن چهره آزادي‌خواه آقاي خاتمي بدرخشد. قهرمان بد در حاشيه قرار گرفت و كساني تلاش كردند ساير صفات خوب را به آقاي خاتمي نسبت دهند مثلاً اينكه الگوي جامعه مدني او مساله فساد و غارتگري در عرصه اقتصادي را نيز حل مي‌كند.

بازي چندان درخشان نبود। آقاي خاتمي به عنوان قهرمان خوب،‌ چندان از خود مهارت و قدرتي نشان نداد تا مردم را در هيجان شكست قهرمان بد مسحور كند. كم كم به قهرمان ناتوان اگرچه مظلوم بدل شد و خود نيز مثل قهرمان بد به حاشيه‌اي از صحنه رفت و نشست.

اما سناريوي سياسي كه بعد از دو دوره آقاي خاتمي به صحنه رفت،‌ از آن نوعي است كه ضد قهرمان بيشتر از قهرمان مي‌درخشد। آقاي احمدي‌نژاد به عنوان قهرمان مبارزه با فساد و غارتگري بيت المال به صحنه آمد و مقتضي اين صحنه افشاي مظاهر فساد و دزدي بود. اما معلوم نيست كجاي اجرا مشكل دارد كه ضد قهرمان‌ها مي‌درخشند و جلب توجه مي‌كنند و قهرمان خود در حاشيه حضور دارد.

مرتب كساني حيرت زده به مظاهر تازه فساد و غارتگري بيت المال مي‌نگرند اما امتيازي به قهرمان خوب نمي‌دهند.

گفتيم كه در سناريوهايي كه قهرمانان خوب در آن مي‌درخشند،‌ قهرمان بد به حاشيه مي‌رود و كمتر ديده مي‌شود। اما در سناريوهايي كه قهرمانان بد در آن مي‌‍درخشند، قهرمانان خوب به سخره گرفته مي‌شوند و به تدريج مقهور استيلاي قهرمان بد در صحنه مي‌شوند. ممكن است در وهله اول گفته شود كه قهرمان خوب مظلوم اما ناتوان از پاك كردن تباهي‌هاست، اما ماجرا به همين حد خاتمه پيدا نمي‌كند. به تدريج پاي قهرمان خوب به صحنه قهرمانان بد كشيده مي‌شود.

درز كردن خبرهايي كه حاكي از دزدي فلان معاون وزير است و يا فلان استاد و مدير ارشد دانشگاهي مرتكب يك فساد و تعرض به نواميس مردم شده است، از همين روند حكايت دارد।

دزدي يك مسئول و يا چشم بد يك مدير دانشگاهي به يك دانشجوي دختر، نه به اين دولت و نه به اين دوران منحصر است و نه حتي در ساير كشورهاي جهان بي سابقه است. مسئله نقش و كاركردي است كه اين قبيل رخدادها به نحو ناخواسته ايفا مي‌كنند. به عبارتي دلالات ضمني رخدادها همواره بيشتر از نفس رخدادها عمل مي‌كنند.

شبح شريعتي

2008-06-15T10:03:00.007+04:30

حاضر ناديدني و غايب هميشه حاضر،‌ تعبيري است كه ميشل فوكو براي دكتر شريعتي به كار گرفت। اين تعبير به چندي پس از وفات دكتر مربوط مي‌شود. اما به نظر مي‌رسد اين جمله همچنان گوياست. چنانكه سال پيش اختصاص بخش‌هاي وسيعي از مطبوعات كشور به دكتر شريعتي، كساني را از كوره به در برد و عليه تداوم او ناسزاها گفتند.

به راستي حضور و تداوم دكتر شريعتي،‌ وجهي شبح گون و شگفت انگيز دارد। او يك تئوريسين انقلابي بود. اينك هيچ كس نيست كه در چشم انداز آينده از انقلاب دفاع كند. او در صدد عرضه روايتي از امر سياست با وجه كانوني ارزش‌هاي ديني بود، اينك كمتر كسي است كه به اين امر به منزله يك آرمان بنگرد. او با ايده بازگشت به خويش،‌ از تحقق يك امت اسلامي دفاع مي‌كرد. اينك نه تنها كسي از همبستگي فشرده در حد امت دفاع نمي‌كند،‌ بلكه همبستگي در حد ملت نيز كمتر هواخواهي دارد. بسياري از آموزه‌هاي بنيادين دكتر شريعتي مانند سوسياليسم، اگزيستانسياليسم، فلسفه تاريخ، و جامعه و انسان ايده‌آل،‌ موضوعيت خود را از دست داده‌اند. با اينهمه چرا دكتر شريعتي هنوز حضور دارد؟ او بر كدام پايه ايستاده است و تداوم مي‌يابد؟

من در اين سال‌هاي اخير،‌ بارها با اين سوال مواجه شده‌ام و هر بار تلاش كرده‌ام پاسخي براي آن دست و پا كنم.

شايد بتوان تداوم دكتر شريعتي را دركاستي گفتارهاي سياسي مابعد او جستجو كرد: هر گفتار موثر سياسي، از سه وجه بنيادين بهره‌مند است: اول آنكه شامل منظومه‌اي از آموزه‌هاي ادراكي است। به اين معنا كه ذهن مخاطب خود را انباشته مي‌كند از باورهايي نسبت به آدم و عالم و سياست و دين و امثالهم و اينچنين، اموري را به منزله واقعيت‌هاي حائز اهميت پيش جشم مخاطب خود برجسته مي‌كند. دوم آنكه هر گفتار سياسي، از يك نظام ارزش‌گذاري بهره‌مند است تا مخاطب قدرت پيدا كند نسبت به امور جاري موضعي اخلاقي اتخاذ كند و اموري را از حيث اخلاقي نامطلوب و اموري را مطلوب بيانگارد. روند امور را ارزيابي كند. الگوهاي مطلوب و آرماني را از امور نامطلوب تميز دهد. سرانجام آنكه هر گفتار موثر سياسي،‌ ضرورت دارد واجد قدرت برانگيختن مخاطب باشد. چه بسا مخاطب با الگوي ادراكي يك نظم گفتاري همراهي كند، و با تكيه بر همان الگو،‌ اقدام به ارزش‌گذاري اخلاقي كند،‌ اما در عين حال، چندان برانگيخته نشود كه نسبت به انجام آنچه مطلوب مي‌انگارد حركتي از خود نشان دهد.

اگر سه وجه مذكور را تحت عنوان وجوه اداركي،‌ ارزشي و تحريكي نام‌گذاري كنيم،‌ هر سخن موثر علي الاصول واجد هر سه وجه مذكور هست। اما واقع اين است كه سياست پيچيده‌تر از اين است. در واقعيت تبادلات سياسي، با سخنان موثر و مولد انرژي سياسي نيز مواجهيم كه الزاماً داراي وجوه مذكور نيستند،‌ بلكه اتفاقاً با طرد و نفي وجوه ياد شده اثرگذار مي‌شوند.

اجازه بدهيد در اين زمينه،‌ به تحولات ايران طي چند دهه اخير اشاره كنيم. دكتر شريعتي به منزله مولد اثرگذارترين سخن سياسي طي چند دهه اخير، آفرينشگر نظمي از سخن بود كه از هر سه وجه مذكور به اندازه كافي بهره داشت. قطع نظر از كم و كيف وجوه ياد شده، او توانست منشاء بيشترين انرژي سياسي در قرن حاضر در اين بخش كوچك از جهان باشد. وزن او چنان سنگين و حضور او چنان همه جا گير و نيرومند بود كه برون رفت از سايه او به سادگي امكان نداشت.

اين تنها نظام سياسي مستقر شده پس از انقلاب نبود كه از آموزه‌ها و نظم سخن او اثر پذيرفته بود،‌ تقريباً تمامي بازيگران موثر سياسي از چپ و راست و مذهبي و كمونيست كم و بيش متاثر از ادبيات و نظم سخن او بودند। هر يك به نحوي او را تفسير مي‌كردند و به فراخور موقعيت خود در ميدان كنش سياسي از او بهره‌ مي‌بردند. به اين ترتيب تنازع ميان طرفين همواره از مواضع گوناگون به تثبيت موقعيت آن نظم سخن كمك مي‌كرد. شايد از همين نقطه نظر نيز بود كه فوكو از تعبير حاضر ناديدني از او ياد مي‌كند.

ماجرا ادامه داشت تا زمانيكه كساني به اين نتيجه رسيدند كه در پهنه مباحث ياد شده، امكاني براي برون رفت از افق اوليه انقلاب فراهم نمي‌شود. زمانيكه تصميم گرفتند به هر دليل افق توليد شده در انقلاب را به نقد بنشينند،‌ همگي راهشان به دكتر شريعتي افتاد. برون رفت از افق دكتر شريعتي به معناي توليد سخني متفاوت با افق و دايره آموزه‌هاي او بود. اما اين برون رفت و توليد افق متفاوت با نقد اين و آن آموزه خاص ممكن نبود. تنوع، پهنه و گستره كلام او آنچنان بود كه نقد هر آموزه تو را به دام سويه ديگري از آموزه‌هاي او پرتاب مي‌كرد. چنين بود كه منتقدان هوشمند راه چاره را در فرم و ساختار انديشه شريعتي يافتند و تلاش كردند با توليد الگويي از سخن كه الزاماً واجد هر سه وجه ياد شده نيست،‌ امكاني براي تفاوت و برون رفت بيافرينند.

اگر به مباحث اواخر دهه شصت و اوايل دهه هفتاد مراجعه كنيد، ترديد افكني دكتر سروش در نسبت وثيق ميان است و بايد، با استقبال وسيعي مواجه شد। شايد اولين گام‌هاي دكتر سروش در خلق افق متفاوت با دكتر شريعتي در همين جا بود. ايشان با توليد نظمي از سخن كه صرفاً دغدغه وجوه ادراكي داشت و از صدق و كذب سخن سوال مي‌كرد،‌ في الواقع آفرينشگر نظمي از سخن بود كه وجه اداركي نيرومندي داشت اما تقريباً فاقد وجه ارزشگذارانه و اخلاقي بود.

دكتر به نحوي فيلسوفانه از عدم ارتباط ميان است و بايد سخن گفت،‌ تا به سبك و سياق سنت ليبرال، ربط وثيق ميان نظر و عمل از هم گسيخته شود। خدمت نظر به كنش و مقتضيات عمل به حاشيه رانده شود، نقش سياسي دين از ميان برداشته شود،‌ و اينچنين افق فهم ايدئولوژيك به نحوي راديكال مورد نقادي قرار گرفت.

واقع اين بود كه دكتر سروش صرفاً فيلسوفانه سخن مي‌گفت و جنس سخنان و نوشتارهاي او اصولاً‌ از جنس سخنان موثر سياسي نبود। اما در عين حال نمي‌توان ترديد كرد كه وي اثرگذارترين سخنور سياسي طي دهه هفتاد بود. اما اثربخشي در تفاوتي بود كه با الگوي مسلط سخن توليد كرده بود. به عبارتي ديگر،‌ اثربخشي سخنان او ناشي از دلالات ضمني آن بود. مخاطب خود را به افقي تازه و بيرون از افق دكتر شريعتي پرتاب مي‌كرد.

همينكه در جهان سخنان دكتر سروش ناچار نبودي در باب همه چيز قضاوت اخلاقي كني،‌ نسبت همه چيز را با آرمان هاي سياسي سنجش كني، از مسئوليت سياسي بپرسي و خود را بر مبناي تعهدات به امر عمومي مورد سنجش قرار دهي،‌ ‌ سوژه خسته از بار تحميلات ايدئولوژيك را آزاد مي‌كرد. جهان يوتوپيكي كه اينك ايدئولوژيك شده بود، مثل غل و زنجير سوژه مخاطب را تحت فشار قرار مي‌داد. توليد جهاني در آئينه يك سخن كه سوژه را در جهان فردي‌اش رها مي‌كرد جاذبه آفرين بود. به اين ترتيب شاهد نظمي از سخن موثر سياسي بوديم كه اتفاقاً با نفي وجوه اخلاقي اثربخشي خود را كسب كرده بود.

جهاني كه فاقد ارزش‌‌گذاري‌هاي متكثر اخلاقي بود،‌ طبعاً فاقد وجه تحريك كننده نيز بود। به اين ترتيب،‌ جهاني آزاد و عاري از دغدغه‌هاي سياسي مي‌آفريد و اين جهان در فضاي پر از آرمان‌هاي كسالت بار سياسي در اواخر دهه شصت، بسيار جاذبه افكن بود.

دكتر سروش با موضعي فيلسوفانه، آفرينشگر اين افق بديع بود। اما ماجرا سويه ديگري نيز داشت. اساتيد علوم انساني به ويژه جامعه شناسان نيز در اين زمينه پيش قدم شدند. بازار فهم جامعه شناسانه از امور نيز داغ شد. فهم علمي و متكي بر مشاهدات تجربي نيز وجهي ديگر از همان جهان بود. علم هنگامي علم است كه عاري از ارزشگذاري‌هاي اخلاقي باشد. زبان جامعه شناسي كه با ارزش‌داوري‌هاي اخلاقي درآميخته باشد و يا مخاطب خود را به امري توصيه و تحريك كند،‌ به كلي فاقد ارزش علمي است. از همين موضع نيز بود كه دكتر شريعتي به باد نقد گرفته شد و از اين حيث كه لباس جامعه شناس پوشيده بود اما زبانش فاقد ارزش علمي بود طرد و نفي شد.

اما جامعه شناسان خدمتي ديگر نيز به توليد اين فضاي تازه كردند: در الگوي فهم جامعه شناسانه از امور، سياست را منحل كردند। جوهر سياست كنش و اقدام و خلاقيت و تصميم است. مولدان سخنان موثر سياسي،‌ به ناگزير بر موضع تصميم و فاعليت و عامليت كنشگران سياسي تاكيد مي‌كنند. اما هنگامي كه امر سياسي را به ضرورت‌هاي جامعه شناسانه نظير قواعد ضروري گسترش جمعيت و سواد و شهرنشيني و ارتباطات و امثالهم فروكاستي،‌ خواست و تصميم كنشگران سياسي وجهي پيدا نخواهد كرد. به اين ترتيب سخن سياسي از بنياد ضرورت ارزشگذاري و تحريك را از دست مي‌دهد.

پيشتر گفتيم كه سخن موثر سياسي علي الاصول بايد واجد سه وجه ادراكي و ارزشگذارانه و تحريكي باشد،‌ اما ملاحظه كرديم كه مواقعي را تيز مي‌توان يافت كه سخن بدون وجه ارزشگذارانه نيز مي‌تواند سخن موثر باشد. جوهر سياست خلاقيت است و هيچ قاعده و انضباط پيشيني نمي‌پذيرد. گاهي اثر و نفود سياسي به بهاي نفي و طرد مقومات آن صورت مي‌پذيرد.

اما هيچ چيز بي‌بها نيست. اگر سخن دكتر شريعتي به اولويت تام سياست انجاميد،‌ سخني هم كه شالوده او را مي‌شكست،‌ سياست را همه جا به حاشيه راند. سياست در عالم سخن به حاشيه رفت اما در جهان واقعي سرنخ همه چيز در عالم سياست چهره نشان داد. جالب بود كه كساني از منتقدان دكتر شريعتي يكباره برآشفتند كه چرا همه فيلسوف شده‌ايد. بحث و گفتگو بس است. برخيزيد. شجاعت از خود نشان دهيد. كاري بكنيد. مقاومت كنيد. سكوت جايز نيست. گفتند و فرياد زدند و از دوستان و همراهان خود گله كردند. اما معلوم نبود كه بر مبناي چه الگوي ميان ذهني از داوري اخلاقي نسبت به امور، و بر مبناي چه الگويي از وجوه محرك بايد از خانه بيرون رفت و به مقاومت سياسي تن در داد؟

در چنين موقعيتي است كه دوباره شبح دكتر شريعتي از راه مي‌رسد. بر مبناي آموزه‌هاي او ديگر نمي‌توان در باب مناسبات مستقر قضاوت اخلاقي كرد. با تكيه بر وجوه محرك نظم گفتاري او ديگر نمي‌توان در ميدان سياست حضور يافت. اما نظم كلامي او تنها جهان موجود در خاطره جمعي ماست كه مولد وجدان ارزشگذار و محرك مقاومت سياسي است.

به آغاز سخن بازگرديم। سياست نيازمند سخن موثر است. سخن موثر نيز بر سه وجه مقوم ادراكي و ارزشگذارانه و تحريكي استوار است. اما سياست مملو از موقعيت‌هاي واكنشي است و تنها در يك موقعيت واكنشي ممكن است سخن فاقد وجوه سه گانه مذكور موثر باشند. اينك از شرايط واكنشي نسبت به افق دوران انقلاب عبور كرده‌ايم و براي تداوم حركت سياسي نيازمند توليد نظم‌هاي تازه از سخن هستيم.

به دوستاني كه از حضور مستمر دكتر شريعتي گله‌مندند،‌ و زمين و آسمان را مورد حمله قرار مي‌دهند كه چرا زمانه دكتر شريعتي به پايان نمي‌رسد بايد گفت كه شبح دكتر تا زمانيكه بديلي پيدا نكند تداوم خواهد يافت। تلاش در اثبات سواد و بي سوادي او دردي را دوا نخواهد كرد،‌ هيچ چيز دگرگون نخواهد شد اگر اثبات كنيد كه همه فجايع پس از پيروزي را بايد به گردن او انداخت. دكتر شريعتي خالق جهاني بود كه مقتضي كنش سياسي است. در واكنش راديكال به او،‌ جهان سياست و كنش سياسي را بلاموضوع كرده‌ايد. اينك ضرورت دارد بناي بديلي براي احياي حوزه سياست بسازيد و تا چنين نكنيد شريعتي هست و حيات سايه گون خود را تداوم خواهد داد. اين امر به ويژه در يك كشور جهان سومي كه تنها با نيروي بسيج مردم قادر به دگرگوني امور هستيد،‌ يك ضرورت اجتناب ناپذير است.

به عبارتي ديگر،‌ براي خلاصي از حضور و افق شريعتي،‌ بيش از آنكه نيازمند نقد و طرد شريعتي باشيم،‌ نيازمند نقد و فاصله گزيني از افق كليشه شده امروز هستيم।

پ. ن: يادداشت فوق، براي هفته نامه شهروند امروز،‌ و به مناسبت سالگرد شهادت دكتر علي شريعي تحرير و در شماره همين هفته انتشار يافته است.

پوست از تن جهان ما بكنيد

2008-06-12T20:47:00.003+04:30

كلام حافظ و سعدي و مولانا، كلام فاخري است تنها معاني بلند نيست كه فاخرشان مي‌كند،‌ آنها پر از ملودي‌هاي دل انگيزند. مردي بايد از راه برسد تا يكي از چند را از خواب كلام فاخر آنان بيدار كند. گاهي كه به آواز شجريان گوش مي‌دهم تلاش مي‌كنم كم كم از آنچه مي‌گويد فراتر روم و به ملودي گوش كنم। گويي سازي مي‌شنوم كه از يك حنجره ناب بيرون مي‌جهد. ملودي برخاسته از كلام زيبا، با آدمي همراه مي‌شود و در ژرفاي روح تو جايي به خود اختصاص مي‌دهد كه خاص تواست و همين است كه گاه نسبتي ميان تو و يك قطعه آوازي برقرار مي‌شود.

اما تنها كلام فاخر نيست كه نغمه‌ها و ملودي‌ هايي در نهان دارد। گاه كلام، پر از نعمه‌هاي تنفر برانگيز و بدآهنگ نيز هست. گاهي نجواي بدآهنگي، بيش از حدي كه انتظار مي‌رود، پژواك توليد مي‌كند. صدا كش دار مي‌شود. هر چه مي‌خواهي نشنوي نمي‌شود. پهلو به پهلو مي‌شوي، سرت را در متكا مي‌فشاري اما فايده‌اي ندارد. ملودي از كلام برمي‌خيزد، تا زواياي پنهان روح تو مي‌خلد. جايي به خود اختصاص مي‌دهد و مثل يك غده در كنار گلوي‌ات جاخوش مي‌كند.

نمي‌دانم آنچه پاليزدار گفت درست و مستند بود يا دروغ। اساساً به انگيزه و مراد او نيز بدگمانم. مي‌خواهند قهرمان لاغري را باد كنند. اما قطع نظر از آنچه گفت، ملودي بدآهنگي داشت. يك ملودي شوم از بار كلام و آنچه مي‌گفت برخاست و در روح و جانم خليد.

ناخودآگاه مرا به ياد فيلم سگ كشي بيضائي انداخت। بيضايي در فضاي منحوسي كه تصوير كرد نشان داد چگونه همه متهم‌اند. من نيز به درستي احساس مي‌كنم مساله اين و آن شخصيت نيست، ما همه متهميم.

من از نسل انقلابم و اعتراف مي‌كنم كه هنوز هم كه هنوز است به آن افق تعلق روحي دارم। نه آنكه هر چرندي كه گفته‌ايم و خواسته‌ايم را تاييد كنم. نه آنكه بر هر غلطي كه كرده‌ايم مهر تاييد بگذارم. اما باور كنيد اينهمه كه به نظر مي‌رسد نسل چرك و كثافت و خون و دروغ نبوديم.

شك ندارم مردم كه به خيابان مي‌آيند، ويرانگراند. پس ديگر هيچگاه طرفدار انقلابي گري نخواهم بود. اما باور كنيد هنگامي كه انقلاب در مي‌گيرد،‌ حقيقتي در كلام مردم هست كه بايد دل داد و به صداي مردم گوش سپرد تا آن را دريافت। در فريادهاشان حقيقتي نهفته است. خيلي نيابد راه دوري رفت. كلمه‌هايي كه هر روز مثل نقل و نبات در راديو و تلويزيون مي‌شنويد، واژگاني كه از فرط تكرار تهوع آورند نسبتي با افق دوران انقلاب دارند، كودكي در اين زبان مرده است. كسي بايد سلاخي كند، كالبد كلمه‌ها را بشكافد. جسد كودك مرده را خارج كند كودك مرده‌اي كه سند جنايت ماست.

پوست از تن جهان فرسوده ما بكنيد تا ببينيد چه ظريفاني را در جرز اين ديوارهاي سياه نهان كرده‌ايم।

ما كه نسل انقلاب هستيم،‌ متهم‌ايم. اما ضرورتي ندارد ما را با فلسفه ليبراليسم و آزادي و استقلال و حريم خصوصي و امثالهم محاكمه كنيد. ما به حكم همان كه گفتيم و تكرار كرديم مجرميم. به واسطه همين كلمه‌ها كه نان و دكان ما شد. ما به تدريج و در عسرت زمانه‌ به نسل چرك و كثافت و خون و دروغ تبديل شديم. ما را به جرم آنچه بوديم و مقرر بود كه باشيم محاكمه كنيد.

امروز براي اولين بار يادداشتي از دكتر شريعتي در سايت امروز خواندم. روحي كه در اين چند خط يادداشت حلول كرده،‌ روح او نيست. روح يك دوران است كه او و قلم و كلامش تجلي دهنده آن است. در مضمون پست زندگي امروز ما چنان روح بزرگي محبوس است. نسل ما نسل عاشقي بود. جرمي هم اگر داشت،‌ همين عشق او بود। اينهمه دروغ نبود. بعدها به اينهمه موش‌هاي موذي حقير بدل شد. نسل والايي و بزرگي بود. شايد حق باشما باشد، جامعه مدرن،‌ نيازمند افراد متوسط است. روحي كه بر آن نسل استيلا داشت،‌در قد و قواره‌هاي جامعه مدرن نبود. بسيار خوب. اما دنائت صفت او نبود.

ما را محاكمه كنيد. اما اگر مي‌خواهيد بيشتر عذاب بكشيم،‌ ما را در كوره داغ جهان خودمان بسوزانيد. بگذاريد در هيزم‌هاي عدالت و آزادي و عشق و دوستي مردم و ايثار و فداكاري و آرمان‌هاي بزرگ انساني بسوزيم.

مراقبه جمعي

2008-06-11T12:06:00.001+04:30

شب پيش تلويزيون ايران، مصاحبه جناب آقاي احمدي نژاد با خبرنگاران ايتاليايي را منتشر كرد। ايشان هميشه بر اين باور بوده‌اند كه افكار عمومي در اروپا و آمريكا تحت يك سانسور شديد خبري و اطلاعاتي است و هميشه تلاش داشته‌اند، با استفاده از فرصت گفتگو با خبرنگاران، سخناني را به گوش روشنفكران و آحاد مردم برسانند كه پيش از اين نشنيده‌اند. وي بر اين تصور است كه به زودي حاميان گسترده و طرفداراني در ميان مردم اروپا پيدا خواهند كرد. همانطور كه در منطقه خاورميانه پيدا كرده‌اند.

اين موقعيت ذهني هر چه هست، بداعت دارد। چرا كه هميشه ما خود را در موقعيت معكوس يافته‌ايم و بر اين باور بوده‌ايم كه خبرها و نظرهايي هست كه ما به دليل سانسور خبري و اطلاعاتي از آنها غافليم. رئيس جمهور در منظرگاه بديعي كه خلق مي‌كند، فضايي مي‌گشايد كه براي مطالعه و نكته سنجي بسيار مناسب است.

وي در مصاحبه‌اي كه شب پيش از تلويزيون انتشار يافت،‌ ملت آلمان را فراخواند كه اگرهم مرتكب جرمي در زمينه يهوديان شده‌اند نبايد اينهمه وجدان معذب داشته باشند। اولاً در اصل قضيه ترديد وجود دارد. دوم اينكه از اين قبيل رخدادها اولين بار نيست كه اتفاق مي‌‌افتد. اما مهم‌تر از همه،‌ اظهار شگفتي ايشان بود نسبت به مراسمي كه هر ساله در آلمان به مناسبت كشتار و اعمال خشونت آلماني‌ها عليه يهوديان برگزار مي‌شود. گويي دست پنهاني هست كه مردم ساده دل آلمان را هر ساله به ياد سياهي‌ها و تباهي‌هاي پيشين مي‌اندازد. ايشان افزود،‌ همه به ملت‌هاي خود اميد مي‌دهند و خاطرات خوب گذشته را مرتب يادآوري مي‌كنند. اين چه كاري است ذهن يك ملت را هر ساله با خاطرات تيره پيشين مي‌آلائيد. ‌ (همه مطالب نقل به مضمون از گفته‌هاي ايشان است)

رئيس جمهور در موقعيت بديعي كه خلق كرده بود،‌ گويي امري را از ناخودآگاه جمعي ما به عرصه خودآگاه مي‌آورد। راست مي‌گفت. ما تا كنون چنين بوده‌‌ايم. هميشه خاطرات تلخ و تيره گذشته را به سرعت فراموش و انكار كرده‌ايم. هر يك در زواياي تاريخ گذشته خود جستجو كرده‌ايم، چيزي را از انبار تاريخي درآورده‌ايم و به آن فخر فروخته‌ايم.

چنين بوده است كه ما هميشه به گذشته برساخته خود فخر فروخته‌ايم و فخر به آن گذشه به اندازه‌اي رضايت بخش بوده است كه چندان دلنگران فردا نباشيم।

نفت هم كه الحمدالله داريم خيلي ضرورتي براي نگراني نيست।

اما آنها كه به جاي فخرهاي گذشته به اشتباهات گذشته انديشيده‌اند، به طور طبيعي بيشتر از ما نگران آينده‌اند। نگران آينده‌اي كه جبران مافات گذشته باشد.

ما جز مدح و ثناي گذشته خويش، هيج مجرايي براي بازانديشي نسبت به گذشته نگشوده‌ايم। مدح و ثناي گذشته هم كه توام با هيچ نقد و ارزيابي عقلاني نباشد بدل به كليشه مي‌شود و كليشه هم به تدريج خشك مي‌شود و به نسيمي از خاطرها برمي‌خيزد. چنين است كه ما اصولاً فاقد خاطره‌هاي موثر از گذشته‌ايم. يك ملت تاريخي‌ هستيم با پيشنه‌اي دراز دامن. اما به خلاف بسياري ديگر از ملل جهان،‌ اين پيشينه به دليل رويكرد ما،‌ به جاي آنكه يار ما باشد،‌ بار ماست.

پيش از آقاي احمدي نژاد به راستي به اين نكته نيانديشيده بودم كه چقدر تامل برانگيز و قابل تحسين است اقدام آلماني‌ها: به جاي صرفاً بزرگداشت افتخارات پيشين، يادآوري گناهان گذشته و به خاطر سپاري آنها। تكرار و تكرار استغفار به دليل گناهاني كه پيش از اين به نحو جمعي مرتكب شديم. به نظرم آمد به راستي چقدر نيازمند اين قبيل مناسك هستيم.

فراموشي گناهان، توليد فضايي مملو از چرك و كثافت غفلت است كه همه ارزش‌هاي مثبت و درخشان يك قوم را نيز در خود مستخيل مي‌كند।

مگر مراقبه كه علماي اخلاق اسلامي مي‌گويند به چه معناست। مراقبه به معناي يادآوري گناهان و خطاهاي نفس است براي جلوگيري از فراموشي خود. با حربه مراقبه است كه همواره كم و كيف و اندازه و حد آدمي پيش چشم مومن حاضر است. چرا يك ملت نيازمند مراقبه نباشد. با حربه يادآوردن گناهان پيشين است كه به راستي خود را فراموش نخواهيم كرد. كمي‌ها و كاستي‌ها،‌ داشته‌ها و نداشته‌هاي خود را در ذهن خواهيم داشت و حركتي معقول‌تر پيش روي نسل‌هاي بعدي خواهيم گشود.

ما ملت ايران نيز دز كنار افتخارات،‌نيازمند مناسكي جمعي براي يادآوري گناهان تاريخي خود هستيم। نمي‌گويم گناهاني كه در طول حيات تاريخي خود مرتكب شده‌ايم. دست كم گناهاني كه طي سي سال گذشته و پس از انقلاب مرتكب شده‌ايم. گناهاني كه كم و بيش همه در آن حضور داشته‌ايم يا گناهاني كه اقشار خاص بيشتر در آن محوريت داشته‌اند. بايد به يادآورد. استغفار كرد و مانع از غفلت جمعي از آنها شد. والا در چرك و كثافت ناشي از فراموشي و غفلت جمعي، همه سرمايه‌هاي ملي‌مان نابود خواهد شذ.

در پرتو يادآوري و تذكر نسبت به پيشنه‌هاي تلخ و غير اخلاقي،‌ مي‌توان از ارزش‌ها نيز سخن گفت و افتخارات گذشته را نيز با اطمينان در ذهنيت و خاطرات نسل جديد نشانيد.

افشاگري

2008-06-09T10:58:00.005+04:30

تنها افراد نيستند كه عاداتي دارند و قادر به ترك آنها نيستند। نظام‌هاي سياسي نيز اينچنين‌اند. يكي از الگوهاي رفتاري عادت شده در نظام جمهوري اسلامي ار همان روز نخست، افشاگري بود. سي سال از آن روزها مي‌گذرد، هنوز هم كساني تلاش مي‌كنند كسان ديگر را افشا كنند. اين روزها،‌ خبرهايي از افشاگري اصولگرايان عليه يكديگر منتشر مي‌شود.

افشاگري چيست و در سازوكار نظم سياسي چه كاركردي به خود اختصاص داده است؟

افشاگري علي الاصول به اين معناست كه منظومه اطلاعات پنهان نگاه داشته شده‌اي وجود دارد كه اگر بيان شود، پرده از سرشت تباه و تاريك كساني برمي‌دارد। كسي كه پرده از سرشت او برداشته مي‌شود يك جنايتكار، يك دزد، يك غارتگر و يا يك جاسوس است. او كه پرده برداري مي‌كند يك قهرمان از سر و جان گذشته و آزاده است.

به اين ترتيب افشاگري كنشي است كه به واسطه آن، كساني فاقد مشروعيت و كساني واجد مشروعيت سياسي مي‌شوند।

انقلاب، با افشاگري عليه شاه آغاز شد. با پرده برداري انقلابيون معلوم شد كه شاه جنايتكار و دزد و وابسته است. در همان زمان،‌ افشاگران بر صدر قهرماني نشستند. از همان روز پس از پيروزي،‌ افشاگري شروع شد. هر كس به نحوي به بخشي از اسناد ساواك دسترسي داشت و تلاش مي‌كرد ديگري را افشا كند. دانشجويان پيرو خط امام به اسناد سفارت آمريكا دسترسي پيدا كردند و افشاگري كردند. نيروهاي مخالف نظام جمهوري اسلامي نيز هيچگاه در خارج از كشور دست از افشاگري عليه نظام برنداشتند. تلويزيون از همان روزهاي نخست برنامه‌هايي را با عناوين مختلف به افشاگري عليه كساني اختصاص مي‌دهد. كساني به ظاهر داوطلبانه مصاحبه مي‌كنند و عليه كساني اطلاعات تكان دهنده و افشاگر عرضه مي‌كنند. مهم ترين حربه نيروهاي دوم خرداد عليه مخالفين‌شان افشاگري بود. انها مدعي بودند كه به بخشي از اطلاعات درون نظام دست يافته‌اند و پرده از ماهيت مخالفين خود برمي‌داشتند. اين روزها شاهد ان هستيم كه در منازعات دروني محافظه‌كاران نيز ماجراي افشاگري با جديت و حرارت ادامه دارد।

در كشورهاي دمكراتيك چهان نيز، هر از چندي مطبوعات عليه كساني اطلاعاتي منتشر مي‌كنند و از فساد اخلاقي يا مالي آنها خبر مي‌دهند. از اين حيث افشاگري چندان تمايزي با گردش اطلاعاتي ندارد। اما واقع اين است كه فرايند افشاگري توام با دلالات خاص خود است. گرم است. پرحرارت است. پرپيامد است. چنانكه گفته شد، فرد يا جريان افشاشده،‌ در تاريك ترين زاويه باور مردم مي‌نشيند و فرد افشاكننده در روشن‌ترين نقطه.

فرايند آزاد اطلاعات شاخصه‌اي از نظم پيچيده و دمكراتيك است، افشاگري شاخصه فضاي بسته و محدود و در عين حال ساده.

كاركرد فرايند افشاگري به ساختار نظام سياسي بازمي‌گردد। هر نظام سياسي يك پيش و يك پشت صحنه دارد. جلوي صحنه همان وجه اظهاري نظام سياسي است. نظام سياسي خود را چطور وانمايي مي‌كند؟ از چه واژگاني بهره مي‌برد؟ براي خود چه نقش و آرمان و موقعيتي قائل است؟ .... اينها جلوي صحنه يك نظام سياسي را مي‌سازند. اما هر نظام سياسي يك پشت صحنه هم دارد. در عمل چطور رفتار مي‌كند؟ چه مقدورات و امكان‌هاي عملي پيش روي اوست؟ در عالم واقع چه امكان‌هايي براي حيات دارد و .... اينها پشت صحنه يك نظام سياسي است.

مساله فاصله ميان اين دو است। در بسياري از كشورهاي جهان، دولت متولي كارهاي خيلي بزرگ نيست. نقش تعريف شده‌اي دارد. مقدورات و امكان‌هاي شناخته شده‌اي نيز براي ايفاي نقش خاص دولت موجود است. فاصله‌اي ميان پيش و پشت صحنه وجود دارد. اما اين فاصله چندان نيست كه هر خبري از پشت صخنه، يكباره جلوي صحنه را به كلي بي اعتبار كند.

مشكل جمهوري اسلامي،‌فاصله عجيب و غريب ميان پشت و پيش صحنه است. در وجه اظهاري و در مقابل صحنه، نظام ايفاگر مقدس‌ترين نقش‌هاي قابل تصور است. بازيگران فرهيخته‌ترين و پاك‌ترين و سروجان باخته‌ترين‌هاي مردم‌اند. مسئوليت‌ها را تنها از سر وظيفه پذيرفته‌اند. آمده‌اند تا بار سنگين تكليف را بپذيرند و تنها به مردم خدمت كنند. همه كس حتي رئيس اداره ثبت احوال يك شهر كوچك نيز، عهده دار امور معنوي و مادي و دنيوي و اخروي مردم است. اگر هم كارگزاران مشكلي دارند،‌ اما در قدسيت و عظمت نظام نبايد شك كرد. فرايندها و مسيرهاي كلي همه در جهت ايفاي بزرگ‌ترين وظايف مقدس قابل تصور است.

اما واقع اين است كه مقدورات غير از اين است। سياست در مقام عمل به نحوي ديگر اتفاق مي‌افتد. نظام معدلي بيش از معدل مردم ندارد. كارگزاران نيز از همه فرقه‌اي هستند. به منزله انسان‌هاي عادي،‌ به هر گناهي آلوده‌اند. در موفعيت وجود قدرت متمركز هر كاري از آنها انتظار مي‌رود. نظام سياسي هم از جنس همين جهان آلوده است. متولي اموري كه هر نظام سياسي ديگر بايد عهده دار آن باشد. قدرت و نفوذ و موقعيتي محدود دارد. در چارچوب ساز و كارهاي نامقدس همين دنيا.

در فاصله شگرف اين پشت و آن پيش صحنه، كنش افشاگري موضوعيت پيدا مي‌كند। هر آن مي‌تواني چيزي از پشت صحنه با خود حمل كني و جلوي صحنه ظاهر كني. آنگاه فرصتي براي بازي پيدا خواهي كرد. اين كار براي همه ممكن است. به اين ترتيب،‌ ماجراهاي پشت صحنه،‌ هميشه سرمايه‌اي است براي جستچوي فرصتي در مقابل صحنه.

در فضاي افشاگرانه،‌ افشاگران، احساس و عاطفه مخاطبان خود را طلب مي‌كنند। فضايي توليد مي‌كنند عاري از هر عقلانيت و محاسبه و انصاف. افشاگري نحوي كنش خشونت بار سياسي است. مثل آتش تهيه پيش از يك حمله ويرانگر است. نظامي كه اموراتش را با توليد و بازتوليد افشاگري مديريت كند، خود مهم‌ترين قرباني آن است.

فرايند آزاد اطلاعاتي در كشورهاي دمكراتيك،‌ مشت كساني را باز مي‌كند اما حاصل ايجاد اعتماد عمومي به سازوكارهاي عمومي است। اما افشاگري تنها به گسترش فضاي بي اعتمادي مي‌انجامد. در فضايي كه همه عليه همه افشاگري مي‌كنند،‌ همه چيز بي بنياد مي‌شود. چنانكه شده است.

تنها عريان شدن نظام سياسي از لباس فاخر و زرباف ارزش‌هاي مقدس است كه مي‌تواند بر رفتار مخرب و مردم فريبانه و خشونت بار افشاگري نقطه پاياني نهد.

چگونه از خود دفاع كنم؟

2008-06-02T23:58:00.000+04:30

رسانه‌هاي جديد هميشه مولد يك توهم بزرگ‌اند: با اين رسانه جديد روز و روزگاري ديگر فرارسيده است। اين نكته را صاحب‌نظران حوزه ارتباطات نيز تشديد كرده‌اند. به نظر بسياري از آنان، ورود رسانه جديد،‌ نقطه عزيمت تحولاتي است كه مقتضي سرشت و كاركردهاي رسانه مذكور است.

اينترنت و وبلاگ‌ها در اين ميان از همه بيشتر توهم برانگيخته‌اند।

ترديدي در اين نيست كه رسانه‌ها از جمله عوامل موثر بر ساختار فرهنگي و اجتماعي و سياسي‌اند। اما در اين زمينه نبايد زياده گويي كرد. ماجرا سوي ديگري نيز دارد: فرهنگ و مناسبات اجتماعي ما نيز در رسانه‌هاي جديد تداوم پيدا مي‌كنند و به اين معنا،‌ ظهور هر رسانه جديد عرصه تازه‌اي براي بسط و تداوم مشخصات فرهنگي و اجتماعي ماست.

اجازه بدهيد با استفاده از شرح احوالات خودم به ماجرا بپرازم। نزديك به سه سال است كه اين وبلاگ تاسيس شده است. با اين هدف كه نگارنده دوست داشت در قابي خود را عرضه كند كه مقتضي حال و سلايق اوست. قاب مطبوعات را يا خيلي بزرگ‌‌تر از خود واقعي خود مي‌يافت يا خيلي كوجك‌تر. اما در هر حال قاب مطبوعات را براي چهره خود نمي‌پسنديد. اما از همان روزهاي اول، شاهد درج يادداشت‌هاي خود در مطبوعات گوناگون بود كه بدون اجازه و حتي بدون ذكر منبع مطالب اين وبلاگ را منتشر مي‌كردند.

چند بار به صراحت از دوستان مطبوعاتي گله كردم،‌ و با درج جمله‌اي در حاشيه وبلاگ،‌ رسماً نارضايتي خودم را از درج مطالب بدون اجازه صاحب اين قلم اعلام نمودم। اما متاسفانه گلايه و خواست صريح من به هيچ روي اثر نكرد و ماجراي انتشار بدون اجازه مطالب ادامه يافت. مطالب من بارها و بارها در نشريات مختلف كشور انتشار يافته است و حتي انتشار دهندگان چندان از نقض كمترين حق من كه ضرورت ذكر منبع مطالب است شرم نكرده‌اند.

اساتيد ارتباطات بايد پاسخگو باشند كه با اين حساب ايراني آنچنان كه در جهان وبلاگي‌اش ظاهر مي‌شود چه تفاوت بنياديني با ايراني دارد هنگامي كه در هر عرصه ديگر فرهنگي،‌اجتماعي و سياسي خود كمترين عنايتي كه اقل حقوق ديگران ندارد؟

اما من در عمل و از سر ناچاري از هر دو حق خود گذشتم। مطالب من بارها و بارها بدون استناد و ذكر منبع منتشر شده‌اند. اما من دست كم انتظار دارم مطالب مرا درست بخوانند، و از آن در جاي خود استفاده كنند. اينكه من مطلبي بنويسم و تاويلي ديگر از آن بكنند و به مصرفي متفاوت با اراده و خواست مولف برسانند،‌ براي من غير قابل فهم و تحمل است.

آخرين يادداشت من در وبلاگ،‌ در ادامه يادداشت قبلي به بحثي در زمينه روح و بدن و درك تن زدوده از دين اختصاص دارد। من در آخرين يادداشت خواسته‌آم نشان دهم كه چگونه روايت ايدئولوژيك از دين بر چنين الگويي تكيه دارد. با كمال تحير امروز با اين واقعيت مواجه شدم كه اين مطلب در ويژه نامه روزنامه كارگزاران و در ويژه نامه‌اي انتشار يافته است كه به مناسبت وفات آيه الله خميني رهبر فقيد انقلاب اسلامي ايران منتشر شده است.

نكته جالب توجه عبارت از آن است كه روزنامه مذكور ذيل تيتر يادداشت من، تيتر تاملي بر سرنوشت نسل انقلاب پس از 14 خرداد را اضافه كرده است و تصوير رهبر فقيد انقلاب را در كنار آن چاپ كرده است। به اين ترتيب مطلبي را كه اصولاً با مضموني ديگر نگاشته شده، براي پر كردن صفحه خود به منظوري به كلي متفاوت به كار گرفته است.

دوستان ارتباطي بايد پاسخ دهند كه اين جهان هنوز بالغ نشده ايراني است كه در جهان وبلاگ تداوم يافته است يا اين چهان وبلاگي است كه ساختار ارتباطي ما را تحت تاثير قرار داده است؟

براي من جه جايي براي دفاع از حقوق اوليه‌ام وجود دارد؟

مساله اصلاً پيچيده نيست। كسي متولي انتشار يك ويژه نامه شده است. او در مقام جمع آوري اين ويژه نامه تنها دغدغه پركردن صفحه و دريافت حق الزخمه خود را دارد. در استيصال جمع آوري مطلب به هر دري مي‌زند. چندان از صلاحيت و دانش كافي براي توليد يك اثر مطبوعاتي بديع نيز بهره‌مند نيست. احتمالاً به هر دليل راهش به وبلاگ من بي دفاع مي‌افتد. تنها يك نگاه به تيتر مطلب كافي است كه دستور پرينت دهد و جايي را در ميان صفحات سفيد ويژه نامه به آن اختصاص دهد. احتمالا از پائين تا بالاي روزنامه هم كسي نيست كه اين مطلب را بخواند و از نسبت آن با مساله مورد نظر ويژه نامه پرسش كند.

مي‌گوئيد خير اينطور نبوده است. خوانده‌اند و بررسي كرده‌اند. پس وااسفا از حد توانايي يك تيم مطبوعاتي در تشخيص مضمون يك يادداشت وبلاگي।

نكته ديگر.

دوستان ارتباطي،‌ ياددتان هست كه در دوران بچه‌گي يكي از سرگرمي‌هامان زدن زنگ خانه ديگران و فرار كردن بود. مردم آزاري بخشي از تفريحات ما به حساب مي‌آمد. بشنويد در جهان وبلاگ نيز ماجرا مصداق دارد. دوستي براي تفريح در سايت يك بزرگوار، به نام من كامنت مي‌گذارد و ديگران را به بحث و منافشه فرامي‌خواند. ضمن بحث با ديگران فحش‌ها و ناسزاهاي ركيك مي‌گويد و انگار نه انگار كه با آبروي يك هم ميهن خود بازي مي‌كند. من جه مي‌توانم بكنم؟ چگونه قادرم از آبروي خود دفاع كنم؟

تنها كاري كه از دستم برمي‌آيد اعلام اين نكته است كه من اصولاً در اين سال‌هاي اخير، جز سه جهار بار براي هيچ كس كامنتي نگذاشته‌ام. از اين به بعد هم ديگر هيچ كامنتي براي هيج سايت و وبلاگي نخواهم گذاشت। تنها مي‌توانم از دوستان وبلاگي و دوستاني كه سايت‌هايي دارند خواهش كنم كه هر كامنتي كه با نام من آمد را تاييد نكنند.

حهان وبلاگ ادامه جهان ماست। به اين ترتيب ما ايرانيان امكاني تازه براي نقض حقوق يكديگر، امكاني تازه براي به خطر انداختن امنيت و آبروي يكديگر به دست آورده‌ايم.

و اينچنين است كه وبلاگ نيز امكاني تازه براي بازتوليد ماست.

آن روح بزرگ

2008-05-30T23:39:00.000+04:30

پيش از اين بر اين باور بوديم كه هر يك روحي بزرگيم و در زندان يك تن فردي اسير شده‌ايم. به همين جهت به ديده تحقير به بدن خود مي‌نگريستيم. تن را خوار مي‌داشتيم و با ضربات شلاق، مهر پرهيز و اخلاق را بر چشم و زبان خود مي‌كوفتيم.

دلنگران پروانه‌اي بوديم كه در قفس بود. مي‌ترسيديم جانش در اين قفس آلوده از دست برود.

چندي توفيق مي‌يافتيم و احساس مي‌كرديم كه خانه تن‌مان در كف عقل و روح‌مان افتاده است و همه چيز به سياقي كه مي‌خواستيم درآمده است. خيالاتمان، هوس‌ها و وسوسه‌هاي گوناگون اما مثل باد مي‌وزيدند و همه چيز را زير و رو مي‌كردند و دوباره روز از نو روزي از نو.

در اين دوره دين را جدال با تن فهم مي‌كرديم. هميشه از جبهه اين نبرد البته ناكام و دست خالي بازمي‌گشتيم و حس مستمر گناه حاصل اين ناكامي مدام بود.

در دوران انقلاب، با دين تن زدوده مواجه شديم. ايدئولو‌ژي انقلابي تنها يك جنگ و جدال سياسي نبود. پيش از آن نسبتي با اين دلنگراني‌هاي فردي داشت. ايده انقلابي مي‌توانست امكاني براي تعديل اين نزاع بي پايان عرضه كند. در فضاي انقلابي، آن روح بزرگ از قفس تنگ بدن فردي بيرون مي‌آمد و در خيابان و كوچه‌هاي مبارزه و نزاع سياسي تجسد پيدا مي‌كرد. شوق يك پيروزي در خيابان ماجراي بدن و روح را دگرگون مي‌كرد. از آن پس اين روح بزرگ نبود كه در زندان يك تن اسير بود،‌ بلكه ان روح بزرگ بود كه تن‌هاي كثير فردي را در زندان خود اسير مي‌كرد.

و اينچنين بود كه تجربه كنش انقلابي،‌ تجربه تن زدوده از رستگاري بود.

بدن‌ها در فرايند تجربه انقلابي،‌ چنان در هم گره مي‌خوردند كه به راستي جراحتي در بدن يك دوست،‌ آه از گلوي تو بيرون مي‌آورد. پيوند جمعي در پرتو استيلاي روح بر بدن‌ها، حس يك يگانگي عظيم و پرشكوه را در ما مي‌آفريد. خوني واحد در رگ‌هاي همه مي‌چرخيد. قلب‌ها براي همه مي‌تپيد. ... ادبيات دوران انقلاب،‌ مملو اين قبيل استعاره‌ها بود. استعاره‌هايي كه به راستي خبر از يك واقعيت مي‌داد. تن‌هامان را به اجاره داده بوديم و به همين جهت، از هجوم وسوسه‌هاي آن در امان بوديم.

به راستي درك مستقيم خود از تن فردي را از دست داده بوديم. تن‌هامان منقبض بود. چرا كه اراده‌اي آهنين بر آن استيلا داشت و آن را به كلي از دست اختيار ما بيرون برده بود. تن‌هاي فردي قدر و قيمتي نداشتند. آن‌ها را در بارگاه عظيم روحي بزرگ كه بر بدن‌ها استيلا يافته بود، فدا مي‌كرديم.

شجاعت كه پيش از اين نشانه‌اش را در تن‌هاي رزم آزموده و نيرومند جستجو مي‌كرديم،‌ اينك در بدن‌هاي زرد و نحيف متجسد مي‌شد. چرا كه به راستي شجاعت صفت تن فردي نبود،‌ بلكه تن جمعي بود كه تن‌هاي فردي همه در خدمت آن بودند. تن فردي هر چه زرد و نحيف‌تر بود نشان از آن تن جمعي پرنشاط و توانا داشت.

گسيختگي در فضاي انقلابي، با مرگ آن روح بزرگ همراه و همزمان بود. گويي اتصال ميان تن‌ها يكباره پايان يافت. تن‌هاي فردي مثل تكه‌ پاره‌هاي يك بدن بزرگ،‌ به اينسو و آن سو پرتاب شدند. ويروس وسوسه‌ها دوباره به جان بدن‌ها افتاد. پس از آن تن‌ها با رژيم‌هاي گوناگون ظاهر شدند.

برخي از تن‌ها،‌ اين جدايي را برنتابيدند. در جستجوي امكان‌هاي تازه براي پيوند با ديگران بودند. البته كمتر توفيقي در اين زمينه يافتند، با اينهمه از تلاش دست نكشيدند.

برخي از تن‌ها، مثل تكه گوشت‌هاي بي استخوان، استواري خود را از دست دادند. افسرده و بي حال و خاكستري به جهان نگريستند.

برخي از تن‌ها، نشاط پيدا كردند،‌ احساس زندگي كردند و تلاش كردند همه جا را با حضور بازيگوشانه خود پر كنند.

تجربه مومنانه ما اينك در جدال ميان دو رژيم اول و سوم اسير شده است. به عبارتي ديگر،‌ در جدال ميان اين دو رژيم تنانگي ممتنع شده است.

ما هم در فضاي پيش از انقلاب و هم در فضاي انقلابي، درگير الگوي دوگانه ساز و افلاطوني روح و بدن بوديم. اينك در امتناع استيلاي يك روح بزرگ كه بدن‌ها را به استيلاي خود درآورد، با هجوم بدن‌هاي هنجارگسيخته مواجهيم. تنها يك راه چاره پيش روي ماست. اينك ضروري است كه با خروج از آن الگوي دوگانه ساز افلاطوني،‌ نسبتي ميان روح و بدن بيابيم. بدن را از كليشه زندان روح به در آوريم. بدن را پنجره‌اي به سمت زيبايي‌هاي روحي بيانگاريم. به تمناهاي آن با نگاهي همدلانه نظر كنيم. جوانب زيبايي شناختي حيات آن را ناديده نيانگاريم. بدن نه زائده حيات پاك انساني است و نه تبعيدگاه به جهان پرگناه

اتفاقاً روايت قرآني از انسان مومن،‌به هيچ روي روايت تن زدوده نيست. در روايت قرآني، معاد وجهي جسماني دارد. به اين معنا،‌ انسان روح جاويد نيست،‌ بلكه يك تن جاويد نيز هست. عذاب و پاداش‌هايي كه قرآن به آدمي نويد مي‌دهد عمدتاً ناظر به انسان واجد بدن است. اما در روايت تن زدوده اين معاد، انسان وجه جسماني خود را از دست مي‌دهد. معاد روحاني با روايت تن زدوده و فاقد جسمانيت از دين نسبت وثيق دارد.