«آیت‌الله»ی که در برابر امپریالیسم آمریکا و «رژیم» اسلامی ایران می‌ایستد

چگونه الهیات شیعه در تقابل با «رژیم اسلامی» ایران و امپریالیسم آمریکاست

مصاحبه میدل ایست آی با محسن کدیور

۲۳ آوریل ۲۰۲۶ (۳ اردیبهشت ۱۴۰۵)

میدل ایست آی (Middle East Eye) (MEE) یک رسانه مستقل دیجیتال خبری است که مقر آن در لندن قرار دارد، در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) تأسیس شده است، و اخبار، تحلیل، و دیدگاه‌هایی با محوریت خاورمیانه و شمال آفریقا منتشر می‌کند. میدل ایست آی از رسانه‌های معتبر و پربیننده انگلیسی‌زبان است. 

در مصاحبه دو ساعتی میدل ایست آی با من به کلیه پرسشهای چالشی پاسخ داده شد و متن کامل مصاحبه بدون ویرایش و سانسور منتشر شد. پرسشها از منظر غیرایرانی، غالبا مسلمانان اهل سنت یا غربی طرح شده بود و در آن مروری بر تاریخ فقه سیاسی شیعه، تاریخ جمهوری اسلامی در زمان سه رهبر آن، و مواجهه منصفانه با نکات مثبت و منفی در کارنامه هر رهبر صورت گرفته است. موضع مصاحبه‌شونده در درجه اول مخالف امپریالیسم و صهیونیسم، در درجه دوم منتقد نظام جمهوری اسلامی در سیاستهایش در زمینه حاکمیت قانون، آزادی، دموکراسی و رضایت شهروندان است.

در زمینه جنگ‌های اخیر موضع مصاحبه‌شونده دفاع تمام‌قد از تمامیت ارضی و استقلال ایران، فرهنگ و تمدن ایرانی و مردم ایران، مخالفت صریح با تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران، حمایت کامل از نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در دفاع از خاک وطن و مردم ایران، انتقاد جدی از کشورهای عرب منطقه که پایگاه نظامی در اختیار آمریکا قرار داده از آن پایگاهها به خاک ایران حمله نظامی صورت گرفت، و مخالفت شفاف با سیاستهای جنگ‌طلبانه اسرائیل به عنوان عامل شماره یک ناامنی، و عدم ثبات و دشمن شماره یک صلح در منطقه است. 

ترجمه مقدمه کتبی مصاحبه به شرح زیر است:    

«در این قسمت از  UNAPOLOGETIC، با محسن کدیور — استاد ایرانی، مجتهد شیعه، روحانی مخالف، و زندانی سیاسی سابق — درباره جمهوری اسلامی، خاستگاه‌ها، و تناقضات درونی آن گفتگو می‌کنیم.

کدیور نقدی نادر و از درون ارائه می‌دهد: هم در برابر امپریالیسم آمریکا و تجاوزگری اسرائیل می‌ایستد، و هم اقتدارگرایی جمهوری اسلامی را از دل الهیات شیعه به چالش می‌کشد. او مسیر زندگی خود را بازمی‌گوید — دستگیری‌اش هم در دوران شاه و هم در دوران جمهوری اسلامی — و توضیح می‌دهد که چگونه وعده انقلابی آزادی، دموکراسی، و عدالت تنها به‌گونه‌ای ناقص محقق شد.

در این گفتگو به نظریه ولایت فقیه می‌پردازیم: اینکه این نظریه چگونه نظام سیاسی ایران را بازآفرینی کرد، و چرا کدیور بر این باور است که آن تنها یکی از تفسیرهای ممکن در اندیشه اسلامی است. او همچنین درباره انتخابات، جنبش‌های اصلاح‌طلبانه، سرکوب، و مرزهای آزادی سیاسی در ایران امروز تأمل می‌کند.

در سراسر این گفتگو، کدیور استدلالی قانع‌کننده بنا می‌کند که چرا مسلمانان — چه در جوامعی که اکثریت را تشکیل می‌دهند و چه در جوامعی که در اقلیت‌اند — باید دموکراسی را به‌مثابه عادلانه‌ترین و ماندگارترین شکل حکمرانی برای خود و دیگران بپذیرند.

این گفتگو نگاهی ژرف است به اینکه چگونه قدرت، دین، شخصیت‌ها، و رقابت چشم‌اندازها در هم تنیده شده‌اند تا ایران را به آنچه هست تبدیل کنند».

The post چشم‌اندازی برای آینده ایران appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

توضیح: روزنامه لومانیته (انسانیت) یک روزنامه معتبر چپ‌گرای فرانسوی است، که قدمت ۱۲۲ ساله دارد. ترجمه فارسی وفادار به متن مصاحبه‌ام با این روزنامه اینجا عرضه‌می‌شود. روزنامه، پاسخ من به این دو پرسش را بدون هیچ توضیحی حذف کرد: «تحولات فعلی چه چیزی در مورد رژیم‌های حاکم بر ایالات متحده و اسرائیل به ما می‌گوید؟ رهبری ایران در مورد رویارویی با ایالات متحده چگونه فکر می‌کند و چگونه موفق خواهد شد؟» به نظر می‌رسد نقد صریح اسرائیل و صهیونیسم در مطبوعات غربی هنوز با مشکل مواجه است. این دو پرسش و پاسخ را در اینجا نیاورده‌ام. مهم این بود که منتشرش می‌کردند. به هر حال همین مقدار هم که منتشر کرده‌اند از مطبوعات آمریکا آزادترند. (م. ک.)  

لومانیته (L’Humanité)، پاریس، چهارشنبه ۱۵ آوریل ۲۰۲۶ (۲۶ فروردین ۱۴۰۵)، صفحات ۱۳–۱۴

«طرف آمریکایی واقعاً برای مذاکره نیامده بود.»

خاورمیانه — گفتگو

گفتگو از: پیر باربانسه (PIERRE BARBANCEY)

مخالف جمهوری اسلامی، محسن کدیور، جنگ واشنگتن و تل‌آویو را محکوم می‌کند و آن را «جنگی علیه مردم ایران» می‌نامد.

«فضا برای دموکراسی و آزادی در ایران پس از جنگ بازهم تنگ‌تر شده است.»

«ایرانیان از میهن خود دفاع می‌کنند، در حالی که همچنان منتقدان سرسخت نظام حاکم باقی می‌مانند.»

محسن کدیور فقیه، متأله و روحانی شیعۀ ایرانی است. او در دوران حکومت شاه دستگیر شد و سپس در جمهوری اسلامی نیز به دلیل انتقاد از نظریۀ ولایت فقیه — نوآوری در اندیشۀ سیاسی شیعه که آیت‌الله خمینی در سال ۱۳۵۷ در ایران بنیان گذاشت و در قانون اساسی گنجانده شد — به زندان افتاد. در سال ۱۳۷۸، دادگاه ویژۀ روحانیت او را به هجده ماه حبس محکوم کرد؛ اتهام وی نشر اکاذیب دربارۀ «نظام مقدس جمهوری اسلامی» و حمایت از دشمنان انقلاب اسلامی بود. او در زندان بدنام اوین محبوس شد. در سال ۱۳۹۵، همراه با گروهی از روشنفکران ایرانی، پیگرد قضایی آیت‌الله حسینعلی منتظری را به دلیل انتشار اطلاعاتی دربارۀ اعدام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ محکوم کرد. [؟] محسن کدیور اکنون استاد مطالعات اسلامی در دانشگاه دوک در کارولینای شمالی (ایالات متحده) است.

از شکست مذاکرات چه باید فهمید؟ دو طرف چه راهبردی در پیش گرفته‌اند؟

در چارچوب مذاکرات صلح، دستیابی به توافق در همان نخستین نشست هرگز قطعی نیست، به‌ویژه با توجه به پیچیدگی روابط ایران و ایالات متحده در طول چهل‌وهفت سال گذشته. نخستین نشست معمولاً بیش از یک تشریفات دیپلماتیک نیست، و پایان یافتن نخستین دور مذاکرات بدون توافق — که معاون اول رئیس ‌جمهور آمریکا آن را اعلام کرد — باید به‌مثابۀ یک مانور تاکتیکی برای گرفتن امتیازات بیشتر تفسیر شود. با توجه به اظهارات رئیس‌جمهور ترامپ دربارۀ مذاکره برای آتش‌بسی موقت، به نظر می‌رسد معاون اول رئیس ‌جمهور جی. دی. ونس (J. D. Vance) خواهان تسلیم بی‌قیدوشرط ایران بود، که ایران بدیهی است نمی‌توانست آن را بپذیرد. ایالات متحده هنوز نپذیرفته است که ایران هم در میدان جنگ و هم در میز مذاکره دست بالا را دارد. این ایالات متحده و اسرائیل هستند که باید ده بند پیشنهادی ایران را با واقع‌بینی بررسی کنند. طرف آمریکایی واقعاً برای مذاکره به قصد رسیدن به توافق نیامده بود. ترکیب هیئت مذاکره‌کنندۀ ایرانی نشان‌دهندۀ ارادۀ واقعی آن برای حل‌وفصل مشکلات مشترک در حوزه‌های حقوقی، سیاسی، نظامی و اقتصادی است. در مقابل، ترکیب هیئت اصلی مذاکره‌کنندۀ آمریکایی — دو صهیونیست افراطی – جرد کوشنر (Jared Kushner) و استیو ویتکاف (Steve Witkoff)، به ترتیب داماد و دوست نزدیک دونالد ترامپ – و معاون اول رئیس‌جمهوری که عملکردش به‌شدت ناامیدکننده بوده — نشان می‌دهد که همچون دو دور پیشین مذاکرات، ایالات متحده مذاکره و دیپلماسی را مقدمه‌ای برای جنگ و تجاوز می‌بیند. در پی اظهارات نسنجیده و شتابزدۀ ونس هنگام ترک میز مذاکره، طرف ایرانی با احتیاط و خویشتنداری واکنش نشان داد. ایران بر مواضع ده‌گانۀ خود پافشاری می‌کند و خواهان تضمین‌های کافی در برابر تجاوز مجدد ایالات متحده و اسرائیل است. تهران قصد دستیابی به سلاح هسته‌ای را ندارد و از انعطاف لازم برای محدود کردن غنی‌سازی اورانیوم برخوردار است. با این حال، خواهان پایان فوری تجاوز اسرائیل به لبنان است. ایران هیچ محدودیتی بر برنامۀ دفاع موشکی‌اش نخواهد پذیرفت، تنگۀ هرمز را بر اساس شرایط خود باز نگه خواهد داشت، و تسلیم زور نخواهد شد.

دیدگاه شما دربارۀ جنگی که علیه ایران در جریان است چیست؟

تجاوز نظامی ایالات متحده و اسرائیل به ایران در نقض آشکار حقوق بین‌الملل و قانون اساسی آمریکا، به‌ناحق، برخلاف منافع ملی آمریکا و بدون رضایت اکثریت مردم آمریکا صورت گرفت. در طول این تهاجم، دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو جنایات جنگی فراوانی مرتکب شدند و هنجارهای حقوق بشردوستانه را نقض کردند. این تجاوز با هدف فروپاشی جمهوری اسلامی یا تبدیل آن به یک «رژیم سوخته» طراحی شده بود؛ از طریق به‌ره‌انداختن جنگ داخلی، نصب رهبرانی مطیع ایالات متحده و سازگار با اسرائیل، تجزیۀ ایران، نابودی زرادخانۀ هسته‌ای آن، و محو زیرساخت‌های تمدنی‌اش تا «به عصر حجر بازگردد.» پس از کشتن بیش از سه هزار ایرانی — که اکثریت آنان غیرنظامی بودند، از جمله نزدیک به سیصد کودک و پانصد زن — دو متجاوز به هیچ‌یک از اهداف خود دست نیافتند. این جنگ بیش از آنکه علیه جمهوری اسلامی باشد، علیه مردم ایران، تمامیت ارضی کشور، تمدن و فرهنگ آن بود. این تجاوز نظامی جنگ بربریت مدرن علیه مردمی و کشوری است که از تسلیم شدن در برابر زور عریان، بی‌قانونی و بی‌عدالتی سر باز می‌زنند. رئیس‌جمهور ترامپ در دام نتانیاهوی جنگ‌افروز افتاد، و شعار «اول آمریکا» او در عمل به «اول اسرائیل» تبدیل شد. هر دو جنگ (در خرداد-تیر ۱۴۰۴ و اسفند ۱۴۰۴- فروردین ۱۴۰۵) در حالی رخ دادند که مذاکرات میان تهران و واشنگتن در جریان بود.

این جنگ چه تأثیری بر نظام حاکم داشته است، نظامی که هیچ نشانه‌ای از فروپاشی نشان نمی‌دهد؟

مردم ایران، که با حاکمان خود در تضاد عمیق هستند، با حمایت یکپارچه از نیروهای مسلح پاسخ دادند و حل تعارض ملی را به دورۀ پس از جنگ موکول کردند. جنگ برای رهبران جمهوری اسلامی غنیمتی بود که به آنان امکان داد مشکلات داخلی فراوان خود را به‌طور موقت پنهان کنند. ترورهای هدفمند موساد همدردی عمومی با قربانیان را برانگیخت که به مقام شهدا ارتقا یافتند، و مشروعیت موقتی به اقلیت انحصارطلب حاکم در برابر اکثریت ناراضی بخشید. این جنگ تأثیری بسیار منفی بر جنبش دموکراسی‌خواهی و آزادی‌طلبی مردم ایران داشته و آن را تا آینده نامعلومی به تعویق انداخته است. قدرت اقلیت تندروی حاکم — که عمدتاً از فرماندهان سپاه پاسداران تشکیل شده — اکنون به‌طور چشمگیری تقویت شده، و فضا برای دموکراسی و آزادی در ایران پس از جنگ بازهم تنگ‌تر شده است.

اعتراضاتی که در اواسط اسفند ۱۴۰۴ برپا شد و جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ شکاف میان جامعه و دولت را آشکار کردند. این وضعیت چگونه در حال تحول است؟

باید دو دسته مسائل متمایز را از هم بازشناخت. نخست، حاکمیت قانون، عدالت اجتماعی و احترام به آزادی‌ها، از جمله حق اعتراض مسالمت‌آمیز. دوم، استقلال، تمامیت ارضی و توان دفاعی. شکاف دولت-ملت در دستۀ نخست قرار می‌گیرد. این شکاف واقعی است و جنگ تنها حل آن را به تأخیر انداخته است. جمهوری اسلامی، به‌ویژه از سال ۱۳۶۸، در برابر هر گونه اصلاحی، هر چند اندک، مقاومت کرده و اعتراضات مسالمت‌آمیز را سرکوب نموده است. اکثریت مردم با جمهوری اسلامی مخالف بودند، و با این حال همین افراد از نیروهای مسلح کشورشان در برابر متجاوز حمایت کردند. ایرانیان با قاطعیت از میهن خود دفاع می‌کنند، در حالی که همچنان منتقدان سرسخت نظام حاکم باقی می‌مانند. پس از جنگ، اگر رهبران به‌سرعت دست به اصلاحات ساختاری نزنند، اعتراضات خیابانی با شدت و وسعتی بیشتر از سر گرفته خواهد شد.

آیا نظام ولایت فقیه — فقه سیاسی که بر ایران حکم می‌راند — قابل اصلاح است؟

این نظام سه بار اصلاح شده است. نخست، به دست آیت‌الله خمینی که با پذیرش اصل مصلحت‌ نظام، زمینه را برای عرفی‌سازی فقه شیعه فراهم کرد. دوم، در خرداد ۱۳۶۸، هنگامی که مجلس خبرگان سید علی خامنه‌ای را به رهبری برگزید و تجربۀ سیاسی را بر فقاهت و مرجعیت دینی — که خامنه‌ای فاقد آن بود — مقدم داشت. سوم، در اسفند ۱۴۰۵، در پی ترور دومین رهبر، مجلس خبرگان به‌طور نمادین پسر خامنه‌ای را به عنوان رهبر سوم نصب کرد. او توسط فرماندهان سپاه پاسداران منصوب شد. هیچ اطلاعات موثقی دربارۀ وضعیت جسمی یا روانی او در دسترس نیست و هیچ عکس، صدا یا تصویری از او منتشر نشده است. کشور در حال حاضر بدون رهبر فعال اداره می‌شود — و بد هم اداره نمی‌شود. امور داخلی در اختیار رئیس‌جمهور و دولت است؛ سیاست خارجی و امور دفاعی در دست سپاه پاسداران. تا زمانی که خلاف آن ثابت نشود، ولایت فقیه مسئله‌ای نمادین است و کشور را فرماندهان سپاه پاسداران اداره می‌کنند. شخصاً از یک جمهوری دموکراتیک سکولار حمایت می‌کنم که در آن ولایت فقیه و نیروهای نظامی در سیاست جایی ندارند.

ایرانیان با چه گزینه‌های سیاسی روبه‌رو هستند؟

چهار گزینه در برابر ملت ایران قرار دارد. نخست، تداوم جمهوری اسلامی که حتی در خوش‌بینانه‌ترین سناریو بیش از بیست درصد آرا را به دست نخواهد آورد. دوم، مشروطه سلطنتی: پسر شاه سابق — عروسک دست نتانیاهو — هیچ آینده‌ای در ایران ندارد. سوم، جمهوری اسلامی منهای ولایت فقیه، برگرفته از پیش‌نویس قانون اساسی ۱۳۵۸: حکومت دموکراتیک دینی با رئیس‌جمهوری منتخب از طریق رأی همگانی — گزینه‌ای که اصلاح‌طلبان، مراجع دینی و شهروندان مذهبی از آن حمایت می‌کنند. چهارم، جمهوری دموکراتیک سکولار که در آن نهادهای دینی از دولت جدا هستند، مجلس قانون‌گذاری می‌کند، رئیس‌جمهور از طریق رأی همگانی انتخاب می‌شود، و دیوان عالی قانون اساسی به اختلافات ملی رسیدگی می‌کند — گزینه‌ای که روشنفکران، تحول‌خواهان و طبقات تحصیلکرده آن را ترجیح می‌دهند. من از سال ۱۳۸۸ از این گزینه دفاع کرده‌ام. پرسش اصلی انتخاب میان گزینۀ سوم و چهارم است که از طریق همه‌پرسی تعیین خواهد شد.

The post بربریت مدرن «بازگشت به عصر حجر» appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

تشریح پنج نکته کلیدی

در چند هفته اخیر تحولات متعددی به سرعت در ایران، منطقه و جهان رخ داد که در کشور ما تاثیرات بلندمدت می‌گذارد و شایسته تامل است. این گفتار ادامه سه گفتار قبلی در ماه مبارک رمضان است: تجاوز نظامی به ایران و وظیفه ما: تأملات رمضانی حین جنگ (۱۸ اسفند ۱۴۰۴)، تأملات رمضانی حین جنگ: تشریح چهار نکته کلیدی (۲۰ اسفند ۱۴۰۴)، و رهبر منصوب نمادین: منتقدان جمهوری اسلامی و پدیده ولایت موروثی (۲۲ اسفند ۱۴۰۴). در این مجال به پنج نکته دیگر به شرح زیر اشاره می‌کنم: مروری به تجاوز چهل روزه آمریکا و اسرائیل به ایران، لزوم تفکیک دو جنبه در مسئله ایران، ارزیابی کارنامه رهبر مقتول، ولایت امرای مستولی، و اسلام آمریکایی – اسلام ایرانی.به باور من این نکات در زمره مهمترین نکاتی است که برای ایران پساجنگ باید به آنها توجه کرد. از نقد و بررسی اهل نظر استقبال می‌کنم.     

یک. مروری به تجاوز چهل روزه آمریکا و اسرائیل به ایران

تجاوز چهل روزه آمریکا و اسرائیل به ایران با پذیرش آتش‌بس موقت دو هفته‌ای به پایان رسید و علیرغم بیش از سه هزار و سیصد کشته از جمله بیش از دویست و هفتاد کودک و نزدیک پانصد زن، خسارات بسیار سنگین به زیرساخت‌های صنعتی، خدماتی، و فرهنگی کشور و ترور رهبر، بیش از پنجاه فرمانده ارشد نظامی و رجل سیاسی، آمریکا و اسرائیل به هیچ‌یک از اهداف خود نرسیدند. نظام جمهوری اسلامی سقوط نکرد، به حکومت سوخته تبدیل نشد، جنگ داخلی صورت نگرفت، و مردم نه تنها به حمایت از متجاوزان به خیابانها نریختند، بلکه برای دفاع از وطن‌شان تمام قد به‌پاخاستند، و زمانی که ترامپ تهدید کرد که می خواهد با زدن پلها و زیرساخت‌های انرژی، کشور را به عصر حجر برگرداند، مردم هر شهر و محله خود را سپر انسانی پلها و نیروگاههای برق منطقه‌شان کردند، و شب‌ها با تجمع در هر کوی و برزن به نیروهای مسلح قوت قلب دادند. این هوشمندی مردم ایران قابل تقدیر است.    

این تجاوز نظامی، جنگ «بربریت مدرن» علیه ملتی است که می‌خواهد مستقل زندگی کند، حاضر به تسلیم بی‌قید و شرط به امپریالیسم نیست، با توسعه‌طلبی، جنگ‌ا‌فروزی و جنایت علیه بشریتِ صهیونیسم مخالف است، و زیر بار زور نمی‌رود. این تجاوز نظامی نقض حقوق بین‌الملل، قانون اساسی آمریکا، اسناد حقوق بشر و حقوق بشردوستانه، بر خلاف خواست اکثر مردم آمریکا و خلاف منافع ملی آمریکا، و ظالمانه و ضداخلاقی است. ترامپ که با وسوسه نتانیاهو این تجاوز نظامی را آغاز کرد مکررا مرتکب جنایات جنگی شد. این جنگ شعار ترامپ «اول آمریکا» را عملا به سرمشق «اول اسرائیل» تبدیل کرد. در حقیقت ترامپ آمریکا را درگیر یک «جنگ نیابتی» برای تحقق اهداف اسرائیل کرد.

نیروهای مسلح ایران علیرغم تحریم‌های کمرشکن بین‌المللی و خصوصا آمریکا با اتکا به موشکها و پهبادهای ساخت داخل توانستند اقتدار ایران به رخ بکشند و در دفاع تاریخی از تمامیت ارضی، استقلال، و فرهنگ و تمدن ایران جای خود را به عنوان یکی از قدرت‌های دنیا محکم کنند، تا آنجا که ترامپ با اعتراف به اینکه در حال جنگ با یکی از قدرتهای جهانی است مجبور به درخواست آتش‌بس شد. طرح ده ماده‌ای آتش‌بس موقت از سوی جمهوری اسلامی سنجیده و در راستای تامین منافع ملی ایران بود. مذاکرات آتش‌بس به میان‌جی‌گری پاکستان با اصرار غیرمنطقی طرف آمریکایی بر تسلیم بی قید و شرط ایران و عدم موافقت با بسیاری از مواد ده‌گانه پیشنهادی ایران که ابتدا از طرف ترامپ تلقی به قبول شده بود به شکست انجامید. به نظر می‌رسد که آمریکای ترامپ هنوز تسلیم واقعیت نشده و همچنان تحت اغواهای نتانیاهو دنیا را به سوی جنگ می‌برد.

نانِ اسرائیل از ابتدای انعقاد نطفه نامشروعش در خاک فلسطین در جنگ، ترور، و تجاوزگری بوده است. اسرائیل به شهادت اسناد موجود هرگز به غزه و کرانه باختری قانع نیست و به تصرف تمام خاورمیانه می‌اندیشد. این را سفیر آمریکا در تلاویو رسما اعلام کرد و هرگز از سوی آمریکا انکار نشد. اسرائیل برای رسیدن به این هدف غایی به هیچ‌یک از موازین حقوق بین‌الملل، اسناد حقوق بشر و حقوق بشردوستانه پابند نیست و با عنوان واهی دفاع مشروع از ارتکاب انواع جنایات جنگی از قبیل کشتار جمعی، نسل‌کشی، پاکسازی قومی، ترور، گرسنگی دادن، و آپارتاید ابایی ندارد. اسرائیل هیج حکومت مقتدر مستقلی که زیر بارش نرود را در خاورمیانه تحمل نمی‌کند. ایالات متحده با دفاع بی‌قید و شرط از اسرائیل و تامین بودجه کلان تسلیحاتی آن در کلیه جنایات اسرائیل شریک است.

میزان نفرت آمریکائیان از سیاستهای تجاوزکارانه اسرائیل از جمله تجاوز به ایران در میان دموکراتها افزایش چشمگیری یافته و اکثریت نسل جوان آمریکا در هر دو حزب اصلی اکنون ضداسرائیلی شده‌اند. آینده آمریکا را باید از منظر زهران ممدانی شهردار شیعه نیویورک دید نه از منظر جنگ‌طلبانه ترامپ و متحدان جمهوری‌خواهش. آمریکا کشوری سرمایه‌داری است و متاسفانه هر دو حزب اصلی به شدت تحت نفوذ لابی پرقدرت و ثروت صهیونیستی اسرائیلی آیپک هستند. تا زمانی که این سیطره صهیونیستی بر سیاست آمریکا ادامه داشته باشد جهان رنگ صلح و آرامش را نمی‌بیند. البته مقامات لشکری و کشوری باید هشیار باشند و از دادن بهانه به دست دشمنان ایران پرهیز کنند، بهانه‌هایی از قبیل شعار پرهزینه «اسرائیل باید از صحنه روزگار محو شود»، یا اظهارات غیرمسئولانه محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور اسبق که معلوم نیست در این دو جنگ تحمیلی در کدام سوراخ موشی پنهان شده است.

چه بخواهیم، چه نخواهیم آرامش و صلح در ایران به آرامش در فلسطین مشخصا غزه و جنوب لبنان متوقف است. صد البته در هزینه کردن بودجه ایرانی برای چنین منظورهایی تأمین کفاف و رفاه ملت ایران بر کمک به مظلومان فلسطینی، لبنانی و یمنی تقدم قطعی دارد. اما نمی‌توان تجاوز اسرائیل جنایتکار به حقوق انسانی گروههای مبارز فلسطینی و لبنانی که در حال مبارزه اخلاقی، شرعی و قانونی از خاک خود هستند را نادیده گرفت. این مبارزان گروههای نیابتی جمهوری اسلامی نیستند، مبارزان همسو و هم‌پیمان با ایران هستند. این دو متفاوت است.

دو. لزوم تفکیک دو جنبه در مسئله ایران

در تفسیر مسئله ایران، مردم ایران و جمهوری اسلامی ایران دو جنبه را باید از هم با دقت تفکیک کرد. متاسفانه هم نظام جمهوری اسلامی هم متجاوزان آمریکایی و اسرائیلی و هم بسیاری رسانه‌ای غربی با عدم تفکیک این دو جنبه مغالطه کرده در تفاسیر خود آسمان ریسمان می‌کنند. آن دو جنبه عبارتند از: جنبه اول: استقلال، تمامیت ارضی، اقتدار ملی، و بنیه دفاعی کشور. جنبه دوم: آزادی، عدالت اجتماعی، حاکمیت قانون، منافع ملی و رضایت عمومی. در جنبه نخست خوشبختانه اکثریت قاطع ملت ایران با نظام مستقر هم‌صدا و متفق هستند. یعنی در مقابل تجاوز خارجی مردم پشتیبان نیروهای مسلح کشورشان هستند و در صفی متحد از استقلال و تمامیت ارضی ایران دفاع می‌کنند.

اینکه نظام حاکم بر کشور دموکراتیک باشد یا استبدادی، سلطنتی باشد یا جمهوری، دینی باشد یا عرفی هیچ فرقی در حمایت مردم از نیروهای مسلح ایران در مقابل تجاوز خارجی ندارد. این همراهی هرگز به معنای حمایت مردم از نظام حاکم نیست، بلکه صریح و شفاف این به معنای دفاع ایرانیان از خاک ایران، از وطن آباء و اجدادی و از میهن‌شان است، نه هیچ چیز دیگر. به عنوان یک منتقد جمهوری اسلامی باید بگویم نیروهای مسلح جمهوری اسلامی اعم از ارتش و سپاه در مقابل متجاوزان روسیاه آمریکایی اسرائیلی بسیار خوب دفاع کرده‌اند. دولت پزشکیان هم در تامین ارزاق عمومی در زمان جنگ کاملا موفق بوده است. از هر دو باید تقدیر و تشکر کرد. اجرشان با خداوند. 

در جنبه دوم متاسفانه شکاف عمیقی بین نظام جمهوری اسلامی و اکثریت ملت ایران وجود دارد. یعنی حاکمیت اگرچه در امور دفاعی ایران، خودکفایی صنایع نظامی، سازماندهی نیروهای مسلح (منهای دستگاه اطلاعاتی کشور در مقابل جاسوسان خارجی) موفق بوده، در اجرای قانون اساسی یا حاکمیت قانون، تحقق جمهوریت نظام یعنی تامین رضایت اکثریت مردم، تامین آزادی های مشروع که یکی از سه شعار انقلاب ۵۷ بود، خصوصا آزادی تظاهرات مسالمت آمیز، تحقق عدالت اجتماعی که سرلوحه اهداف هر حکومت اسلامی است و با شاخص میزان جمعیتی که زیر خط فقر زندگی می‌کنند به سادگی قابل اندازه‌گیری است، و رعایت منافع ملی وتقدم آن بر تمایلات دینی و ایدئولوژیک در تصمیمات کلان خصوصا در سیاست خارجی کاملا ناموفق بوده است. میزان عدم توفیق در این جنبه به حدی است که جمهوری اسلامی در سه دهه اخیر به حکومت اقلیت انحصارطلب بر اکثریت ناراضی تبدیل شده است، و اکثریت ناراضی به حدود ۸۵٪ بالغ شده است.

جمهوری اسلامی حداقل در زمان رهبری دومین رهبر تن به هیچ اصلاحاتی نداد، به استثنای حجاب اختیاری که آن هم بعد از جنبش زن زندگی آزادی و تقدیم چند صد کشته توسط بانوان علی الاغلب جوان ایرانی به نظام «تحمیل» شد. متاسفانه بعد از جنگ دوازده روزه ما شاهد برداشتن کوچکترین قدمی حتی در حد تغییر سیاست ضدملی صدا و سیما و تغییر ریاست آن نبودیم. تصلب نظام جمهوری اسلامی در شنیدن صدای اعتراضات برحق مردم و پذیرش کمترین اصلاحات به جایی رسیده که بسیاری از نخبگانْ جمهوری اسلامی را نظامی «اصلاح‌ناپذیر» ارزیابی می‌کنند و برخی جوانان ناآگاه تحت تاثیر رسانه‌ها‌ی وابسته ضدملی مستأصل شده به این نتیجه رسیده‌اند که به هر قیمتی باید از شر جمهوری اسلامی نجات پیدا کرد ولو از طریق عروسک خیمه شب بازی نتانیاهو یعنی پسر شاه سابق. این احساس زمینه مناسبی برای نفوذ جاسوسان موساد در میان جوانان ناراضی معترض است.

اما این نارضایتی اکثریت مردم از سیاستهای نظام به معنای این نیست که اکثریت مردم از تجاوز خارجی استقبال می‌کنند. مردم هوشمند ایران به زیبایی بین این دو جنبه تمایز قائل شده در دفاع از وطن و حمایت از نیروهای مسلح لحظه‌ای تردید نکرده، اختلافات بسیار عمیق خود با حاکمیت را هم تا زمان پایان تجاوز به تاخیر انداخته‌اند، در عین حال فراموش نکرده‌اند که نظام در سرکوب معترضان مسالمت‌جو چه جنایاتی مرتکب شده است. اگر پس از مقابله با تجاوز خارجی اصلاحات ساختاری آغاز نشود، تظاهرات اعتراضی از سر گرفته خواهد شد. ایران آتش زیر خاکستر است.   

سه. ارزیابی کارنامه رهبر مقتول

در ارزیابی کارنامه رهبر مقتول جمهوری اسلامی نیز دو جنبه فوق الذکر را باید در نظر گرفت تا از ارزیابی صفر و صد، و سیاه و سفید اجتناب کرد. آقای سید علی خامنه‌ای در مقایسه با شاهان قاجار و پهلوی در این زمینه‌ها کارنامه‌ای موفق دارد: اول، حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران: در زمان وی ذره‌ای از خاک ایران جدا نشد و ایران وابسته قدرتهای غربی نشد، اگرچه سیاستی متمایل به روسیه و چین پیشه کرده بود. دوم:  سلاحهای دفاعی مشخصا انواع موشک و پهباد ساخت ایران به تولید انبوه رسید، سیاستی که برگ برنده ایران در دفاع در مقابل تجاوز آمریکایی اسرائیلی بود. سوم: در سازماندهی نیروهای مسلح به گونه‌ای برنامه‌ریزی کرده بود که با ترور چند ده فرمانده ارشد سپاه یا ارتش سازمان نیروهای مسلح متلاشی نشد و ظرف چند ساعت جانشینان فرماندهان کشته شده نصب و دفاع ذره‌ای متوقف نشد. این سه سیاست رهبر مقتول قابل تقدیر است. در این جنبه تنها سازمانهای کاملا ناموفق سازمان اطلاعات سپاه و وزارت اطلاعات بوده‌اند که هر دو زیر نظر مستقیم رهبری کار می‌کرده‌اند و به دلیل تمرکز بر منتقدان داخلی از شناسایی جاسوسان اسرائیلی و نفوذ آنها تا عمق استخوان نظام که منجر به ترورهای بسیار خسارت‌بار دانشمندان هسته‌ای، فرماندهان ارشد و نیز اسماعیل هنیه رهبر سیاسی حماس در داخل خاک ایران شد ناتوان بوده‌اند و تا امروز متاسفانه این جاسوسهای تروریست شناسایی نشده‌اند.

در مقابل، در این زمینه‌ها رهبر مقتول متاسفانه بسیار بد عمل کرد و رفوزه از دنیا رفت: یک، حاکمیت قانون و اجرای قانون اساسی در آنجا که به جمهوریت نظام و حقوق ملت مربوط می‌شود. او به جای قانون کشور را با فرامین حکومتی اداره می‌کرد. در جزئی‌ترین امور کشور شخصا دخالت می‌کرد، و به معنای دقیق کلمه ولایت مطلقه را اعمال می‌کرد، به نحوی که جا برای جمهوریت نظام به شدت تنگ شده بود. دو، با تفسیر مضیق غیرقانونی از نظارت شورای نگهبان با نظارت استصوابی انتخابات ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان را به انتخابات دو مرحله تبدیل کرد و مردم از بین نامزدهای معدود دست‌چین فقهای منصوب شورای نگهبان مجاز به انتخاب بودند. لذا اغلب دوره‌های مجلس شورا و مجلس خبرگان در زمان وی نمایندگان واقعی مردم نبودند و محمود احمدی‌نژاد و سید ابراهیم رئیسی با همین شیوه معیوب از صندوقهای رای بیرون آورده شدند و خسارات فراوانی به کشور رساندند. سه، قوه قضائیه در زمان وی حقیقتا غیرمستقل و به معاونت قضایی دفتر رهبری تنزل یافته بود. می‌توان با اطمینان گفت که استقلال قضائی در زمان وی از دوران شاه هم کمتر شده بود و دادگاههای انقلاب از دادگاههای ارتش قبل از انقلاب وابسته‌تر عمل می‌کردند.

چهار، یکی از بدترین بخش‌های عملکرد وی درباره حقوق مردم در زمینه آزادی های مصرح در قانون اساسی است. او هرگز به آزادی اعتقادی نداشت و آزادی در دوران زمامداری وی جایی نداشت. آزادی‌های سیاسی را با حصر و حبس به زنجیر کشید. به جای عمل به اصل ۲۷ قانون اساسی درباره آزادی تجمعات و تظاهرات مسالمت‌آمیز آنها را به شکل خونین سرکوب کرد. این سرکوب‌های خونین در هر تظاهرات شدت یافت، آخرینش در دی ۱۴۰۴. پنج، ترور دگراندیشان توسط ماموران وزارت اطلاعات زیر نظر وی انجام شد. شش، در طول سی و هفت سال، «سلطنت مطلقه» را به نام دین و مذهب بازسازی کرد و با این استفاده ابزاری بیشترین ضربه به اسلام و تشیع وارد شد. هفت، با تقدم ستیز با اسرائیل و نفوذ منطقه‌ای آمریکا بر کفاف و رفاه ملت ایران بدون تصویب نمایندگان واقعی مردم بودجه کشور را برای سرپا نگاه داشتن بشار اسد دیکتاتور جنایتکار سوریه تلف کرد و در نهایت هم سوریه به اردوگاه هم‌پیمانان آمریکا در خاورمیانه پیوست. هشت، در دفاع از حقوق مسلمانان مظلوم غزه و لبنان مقدورات ملی (هزینه-فایده) هرگز محاسبه نشد و پنداشته شد با دفاع از آنان می‌توان مشکلات متعدد داخلی را چاره کرد. نه، مسئله پرهزینه و پرحاشیه غنی‌سازی اروانیوم به مسئله اصلی کشور تبدیل شد و هزینه و فایده آن هرگز محاسبه نشد. ده، در عزل و نصب‌ها به‌جای شایسته‌سالاری ارادت سالاری و خالص‌سازی پیشه شد و نتیجه آن نه تنها فرار مغزها بلکه «هجوم مغزها» به خارج از کشور است.           

یازده، کسی که در زمان انتخابش گفت «به حال ملتی که مثل من رهبر آن باشد باید خون گریست»، چنان سی و هفت سال به صندلی قدرت چسبید که حقیقتا ملت به حال خود خون گریست. دوازده، حداقل در دو دهه اخیر زمامداریش اکثریت مردم از رهبری او ناراضی بودند و او هرگز تن به همه‌پرسی ندارد. سیزده، علیرغم تفسیر نظارت شورای نگهبان منصوب رهبری به نظارت استصوابی، نظارت مجلس خبرگان بر عملکرد رهبری را به هیچ وجه من الوجوه نپذیرفت و مجلس خبرگانی که قرار بود ناظر بر عملکرد رهبری باشند به «مجلس خبرگان منصوب» رهبری تبدیل کرد که نتیجه‌اش موروثی شدن رهبری در خاندان وی شد. و بالاخره پانزدهم، وقتی در اداره کشور به بن بست رسید علیرغم تذکر بر حق فرماندهان نظامی نسبت به هدف ترور بودن وی، با دست خود «تهلکه» را انتخاب کرد، به توهم اینکه به شیوه سیدالشهدا شهادت را برگزیده است. پیروان اندکش البته تحت تاثیر قرار گرفتند، اما او حتی در مرگش هم منافع ملت ایران را در نظر نگرفت. واضح است که ترور تلخ او همانند ترور فرماندهان نظامی، دانشمندان هسته‌ای و رجال سیاسی از هر حیث محکوم است.

چهار. ولایت امرای مستولی

مجلس خبرگان در انتخابی مشکوک و در جوی احساسی با شنیده شدن نزدیک بیست سال شایعه موروثی شدن رهبری،  پسر رهبر مقتول را به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی معرفی کرد. مشروح مذاکرات مجلس خبرگان رهبری مورخ ۱۴ خرداد  و ۱۵ مرداد ۱۳۶۸ که منجر به انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان دومین رهبر جمهوری اسلامی شد تا لحظه مرگ وی منتشر نشد.. آیا مشروح مذاکرات جلسه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ مجلس خبرگان رهبری که پسرش به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی معرفی شد روزی منتشر خواهد شد؟ ببینیم و تعریف کنیم.

در گفتار قبلی توضیح دادم که سید مجتبی خامنه‌ای رهبر نمادین منصوب سپاه است نه فقیه منصوب امام زمان. در حقیقت سپاه کشور را اداره می‌کند. اکنون نکاتی بر آن می‌افزایم. او در نخستین ساعات تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ همزمان با به قتل رسیدن پدر، همسر، خواهر و چند عضو دیگر خانوده‌اش، متاسفانه به شدت از ناحیه دو پا مجروح شده است، صورتش سوخته و ظاهرا تارهای صوتیش آسیب دیده است، لذا از آن زمان عکس، فایل صوتی و ویدئویی از او منتشر نشده است و به صدور چندین اطلاعیه به نام وی اکتفا شده است. برخلاف اطلاعیه‌های پدرش که خط‌‌دهی وقایع کشور را برعهده داشت و جلوتر از رخدادهای جاری بود، کلیه اطلاعیه‌های منتشرشده به عنوان رهبر سوم دنباله‌رو وقایع کشور است و به جز کلی‌گویی و لفاظی هیچ حرف تازه‌ای ندارد و دلالتی بر برخورداری نویسنده بر درایت سیاسی در آن مشاهده نمی‌شود. به احتمال قوی این اطلاعیه‌ها به قلم او نیست.

تنها نشانه‌ای که می‌توان آن‌را حمل بر در قید حیات بودن یا هشیار بودن وی کرد فعالیت محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی در قامت منصوب وی در مدیریت جنگ و سیاست خارجی کشور است. هر چند در این زمینه حکمی رسمی منتشر نشده است اما عملا قالیباف در جایگاهی بالاتر از شورای عالی امنیت ملی و وزارت خارجه (و حتی رئیس جمهور) به جز انتصاب از جانب رهبر نمی‌تواند چنین نقشی را به عهده بگیرد. انتصاب دبیر عالی شورای عالی امنیت ملی (محمدباقر ذوالقدر) و عضو جدید همین شورا (علی باقری کنی بعد از عزل سعید جلیلی) هم که رسما اعلام نشده، ظاهرا توسط قالیباف البته به نام رهبر جدید صورت گرفته است. یعنی در حقیقت سپاه (قالیباف و دیگر فرماندهان سپاه) در حال اداره کشور هستند، دولت هم تدارکات عمومی را به عهده دارد.

حداقل در هفت هفته اخیر کشور، بدون ولایت فقیه و البته به اسم وی توسط سپاه اداره شده و بد هم اداره نشده است! مشخص نیست دوران نقاهت رهبری چقدر به درازا می‌کشد. این دوران شبیه نیمه دوم دوران خلفای عباسی نزد اهل سنت است. در آن دوران اگرچه خلیفه عباسی اسما در بغداد خلافت می‌کرد، و خطبه نماز جمعه به نامش خوانده می‌شد، اما در عمل اقتداری نداشت و قدرت سیاسی در دست امرای مقتدر آل بویه، ترکان غزنوی و سلجوقی و غیره بود. در فقه اهل سنت از قبیل الاحکام السلطانیة ماوردی از این دوران به امارت بالاستیلاء یا امارت بالغلبه یاد شده و اقتدار آنها توجیه فقهی شرعی شده است. اکنون در فقه شیعه شاهد مشابه همان دوران هستیم. فرماندهان سپاه پاسداران امرای بالاستیلاء یا بالغلبه (البته نه با کودتا بلکه به دلیل ترور رهبر قبلی و تجاوز خارجی) و ولی فقیه مجروح یا جانباز در حکم خلیفه مقهور امرای مستولی است، البته اسما ولایت فقیه ادامه دارد، اما در عمل تصمیمات اصلی توسط سردار پاسداری همانند قالیباف گرفته می‌شود. حفظ ظاهر هم البته می‌شود، همه چیز به نام مقام معظم رهبری انجام می‌شود. حداقل خود فرماندهان سپاه و رئیس جمهور می‌دانند که ولی فقیه کشور را اداره نمی‌کند.

به لحاظ فقهی هم که اصلا ولایت سیاسی فقیه پایه و اساسی ندارد. رهبر سوم هم هیچ قرینه‌ای بر فقاهتش در دست نیست. نه از کسی اجازه اجتهاد دارد، نه کتابی در فقه و اصول از او منتشر شده، نه فایل صوتی دروس خارج فقه و اصولش در دست است که حداقل بر اساس آن بشود گفت این فرد دانش فقهی دارد. در حوزه‌های علمیه هم شهرتی به فقاهت ندارد. اشتهار به سیاست پشت پرده و در سایه در حد شایعه البته دارد. لذا اگر پدرش به اعتبار تبحر در خطابه و تجوید با یک درجه ارفاق حجت الاسلام و المسلمین خوانده ‌شد، پسر این دو مهارت را هم فاقد است و تا ارائه شواهد و مدارک نهایتا حجت الاسلامی بیش نیست. اینکه از همان لحظه اول آیت‌الله و توسط رئیس قوه قضائیه چاپلوسانه آیت‌الله العظمی و در برخی تبلیغات رسمی و لشکری امام خامنه‌ای خطاب شود، از باب شهر شلوغ است و کی به کی است باید حمل شود نه چیز دیگر. اگر بر همین منوال قضایا پیش برود و علاوه بر ولایت مطلقه فقیه مرجعیت هم موروثی شود، قاعدتا او همانند پدرش ادعای مرجعیت هم باید بکند تا خدای ناکرده کم و کسری پیش نیاید. لذا همزبان با استیکر سردار مستولی می‌توان گفت: دست خدا عیان شد/ خامنه‌ای جوان شد.

ولایت فقیه، با واگذاری رهبری بعد از درگذشت آقای خمینی به سید علی خامنه‌ای که به جای فقاهت و مرجعیت تجربه دو دوره ریاست جمهوری و تبحر در خطابه داشت عملا و شرعا به «ولایت مؤمن مقلد» تنزل یافت و بعد از قتل وی، به «ولایت امرای مستولی» تنزل مجدد پیدا کرد. این دو تنزل را باید به فال نیک گرفت. فقاهت که ربطی به سیاست ندارد، از مدیریت کشور عملا حذف شده است و در عمل با یک حکومت اقتدارگرا با اسم حکومت دینی مواجه هستیم، که تصمیات سیاسی را توجیه مذهبی می‌کند. البته در صورتی که رهبر بهبود پیدا کند و بخواهد قدرت را به دست بگیرد، آیا امرای مستولی سپاه به سادگی قدرت را به او واگذار خواهند کرد و به پادگانها بازخواهند گشت؟ بعید است. باید منتظر ماند و از گمانه‌زنی پرهیز کرد. در صورت پایان تجاوز خارجی و بازگشت کشور به وضع عادی، آیا حاکمیت پساجنگ حقوق ملت از جمله آزادی‌های مصرح در همین قانون اساسی را به رسمیت خواهد شناخت؟ آزادی‌های اجتماعی و فرهنگی محتمل است، اما به رسمیت شناختن آزادی‌های سیاسی بعید به نظر می‌رسد. با این همه باید منتظر شواهد ماند.

امیدوارم در این دوران چه امیر مستولی چه رهبر جانباز در سایه به این نکته اساسی توجه داشته ‌باشند که باید کشور را به سمت صلح و آرامش پیش برد و در حد مقدور از جنگ و ماجراجویی استقبال نکرد و با رعایت عقلانیت، مقدورات، هزینه و فایده، منافع ملی، و کسب رضایت مردم مسیر آبادانی و بازسازی خسارات فراوان جنگ تحمیلی را فراهم کرد. به باور من این یک مطالبه ملی است.   

پنج. اسلام آمریکایی – اسلام ایرانی

اگرچه در اداره جوامع چه در دوران جنگ چه دوران صلح دین و مذهب تنها یک مؤلفه است، نه مؤلفه منحصربه‌فرد و نه حتی مهمترین مؤلفه، اما در جوامع شرقی و خصوصا مسلمان دین و مذهب همچنان نقش مهمی در زندگی فردی و اجتماعی بازی می‌کند. در سه سال اخیر (خصوصا بعد از جنایات جنگی اسرائیل در غزه، و سپس دو تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران) توجه جهانی به دو برداشت از اسلام جلب شده است، برداشتی که می‌توان از آن به اسلام ایرانی تعبیر کرد، و برداشتی از اسلام که در کشورهای با اکثریت مسلمان دارای پیمان دفاعی با آمریکا رایج است و می‌توان از آن به اسلام آمریکایی تعبیر کرد. این دو برداشت از اسلام نیازمند توضیح و تشریح است. امروز دنیا متوجه تفاوت اسلام ایرانی و اسلام آمریکایی شده است. جوهر اسلام ایرانی اسلام شیعی است و جوهر اسلام آمریکایی البته اسلام سنی است. اما هر اسلام شیعی اسلام ایرانی نیست و هر اسلام سنی هم اسلام آمریکایی نیست. اسلام شیعی که در قبال ظلم، صهیونیسم و امپریالیسم اهل سکوت و مماشات است، یا اسلام سنی اخوان المسلمین نشانه‌های واگرایی تقسیم مورد نظر با تشیع و تسنن است. من بارها حین جنایات جنگی اسرائیل در غزه از سوی دانشجویان مسلمان اهل سنت با این پرسش مواجه شده‌ام که چرا صدای اعتراض عملی نسبت به این جنایات و حمایت از فلسطین مظلوم از جمهوری اسلامی ایران، حزب‌الله لبنان و حوثی‌های زیدی یمن برخاسته و از جهان اهل سنت صدایی به گوش نمی‌‌رسد؟

مذهبی که عدالت در آن از اصول است و نخستین امام آن نماد عدالت است و تجسم عینی و ملموس آن شیوه حسین بن علی است با مذهبی که در آن امنیت بر عدالت تقدم دارد تفاوت جوهری دارد. بنای بحث الهیاتی و کلامی ندارم. در کلیه کشورهای عرب مسلمان حوزه خلیج فارس بلکه خاورمیانه آمریکا پایگاه نظامی دارد. داشتن پایگاه نظامی به معنای هم‌پیمانی با ایالات متحده است. این هم‌پیمانی فراتر از هم‌پیمانی نظامی، سیاسی، اقتصادی بلکه فرهنگی است. کشورهای امارات متحده عربی، بحرین، عربستان سعودی، کویت، قطر، عمان، اردن و مراکش نمونه‌هایی از اسلام آمریکایی هستند. البته طیفی را تشکیل می‌دهند، یک سر آن امارات متحده عربی و سر دیگر آن عمان است. کشورهایی از قبیل امارات متحده عربی و بحرین علاوه بر آمریکا نماینده‌های اسرائیل در منطقه هستند. سید جمال‌الدین اسدآبادی نخستین متفکری است که به این نکته اشاره کرد که دشمن اصلی در کاخ سلاطین کشورهای مسلمان است. با چنین سلاطین دست‌نشانده‌ای که هیچکدام نماینده مردم خود نیستند با دلارهای نفتی بهشتی زمینی برای کمپانی‌های اسلحه‌سازی آمریکایی و تحقق اهداف اسرائیلی فراهم شده است.

یکی از کسانی که از اصطلاح اسلام آمریکایی برای نقد عالمان سرگرم به فروع و غافل از اصول استفاده کرد، آقای خمینی بود. اسلام آمریکایی در قاموس وی مقابل اسلام ناب محمدی بود. من اسلام آمریکایی را از ایشان وام گرفته با اصلاحاتی در این‌جا به کار می‌برم. یکی دیگر از امتیازات آموزه‌های آقای خمینی شناسایی صهیونیسم و امپریالیسم با عنوان استکبار جهانی بود. او حدود دو دهه قبل از پیروزی انقلاب بر شناسایی این دو دشمن اصلی اسلام تاکید کرده بود. در کنار این دو نکته کانونی مثبت یک نکته کانونی و دو امر فرعی منفی هم در کارنامه وی به چشم می‌خورد که اسلام ایرانی را در مقایسه با اسلام ناب محمدی وی از آنها تهذیب کرد. نکته کانونی منفی باور به ولایت مطلقه فقیه در رویکرد اسلام ناب محمدی است. مطابق تحقیق من ولایت مطلقه فقیه بلکه تمام انواع ولایت سیاسی فقیه فاقد اعتبار دینی و شرعی است. می‌توان عدالت‌باوری و ظلم‌ستیزی تشیع را از فرایض مترقی اسلامی همانند امر به معروف و نهی از منکر استخراج کرد. در این زمینه من به تعالیم آخوند ملا محمد کاظم خراسانی صاحب کفایه اقتدا می‌کنم، رهبر معنوی نهضت مشروطه و منکر همه انواع ولایت سیاسی فقیه.

به عبارت دیگر در اسلام ایرانی که منتقد ساختاری صهیونیسم و امپریالیسم و هرگونه استبدادی از جمله استبداد دینی است ولایت مطلقه فقیه که همان سلطنت مطلقه با ظاهر اسلامی است جایی ندارد و فقیه هم هیچ امتیازی بر غیر فقیه در سیاست ندارد. اما امر فرعی منفی اول، آقای خمینی در آمریکاستیزی افراط کرد و با حمایت از تصرف سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیروش اوایل انقلاب خسارات زیادی برای ایران به بار آورد. امر فرعی منفی دوم ملی‌گرایی نوع مصدق را مخالف اسلام دانستن بود. ملی‌گرایی نوع مصدق نه تنها هیچ تعارضی با اسلام ندارد بلکه یکی از عواملی که ایران را در مقابله با دو تجاوز اسرائیلی امریکایی اخیر نجات داد اقبال ایرانیان به این نوع ملی‌گرایی بود.

در دوران طولانی رهبری خامنه‌ای تقابل با صهیونیسم و امپریالیسم در تاسی به تعالیم آقای خمینی با قوت ادامه یافت. این از نکات قوت زمامداری وی است. اما او در چند ناحیه اشتباهات فاحشی مرتکب شد. یکی اینکه از موضع استبداد مطلقه مسمی به ولایت مطلقه همانند سلفش عرصه را بر رضایت و آزادی مردم تنگ کرد، با این فرق که فاقد کاریزما و دانش فقهی و توان موازنه بین چپ و راست آقای خمینی بود. دیگر اینکه او در مبارزه با استکبار جهانی و صهیونیسم بین‌الملل (با گفتمان جمهوری اسلامی) دو اصل اساسی را لحاظ نکرد: یکی مقدورات ملی و دیگری محاسبه هزینه و فایده. و بدون لحاظ این دو اصل اساسی ستیزش با استکبار و صهیونیسم با مقاومت مردم ایران مواجه شد: نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران. سوم در سیاست‌گذاری دوران وی تامین کفاف و رفاه مردم ایران نسبت به سیاست کلان محو اسرائیل از صحفه روزگار و مقابله با پایگاههای آمریکا در منطقه تقدم نداشت، بلکه یقینا در عمل ثانوی و متاخر بود.

با برشمردن نقاط قوت و ضعف سیاستهای جمهوری اسلامی در دوران بنیانگذار و دومین رهبر تمایز جدی اسلام ایرانی با اسلام ناب محمدی ایشان مشخص شد. اصول اسلام ناب محمدی به روایت جمهوری اسلامی: اول. ولایت مطلقه فقیه. دوم. رعایت شعائر دینی و مذهبی و عدم اهتمام به رعایت اصول اسلامی از قبیل عدالت اجتماعی در عمل. سوم. محو اسرائیل از صحنه روزگار و ستیز با پایگاههای منطقه‌ای آمریکا. چهارم. تقدم منافع امت اسلام بر منافع ملی ایران در تخصیص بودجه و تنظیم سیاست خارجی. بر این اساس تامین کفاف و رفاه مردم ایران نسبت به استکبارستیزی امری ثانوی محسوب می‌شود. پنجم. دفاع از ایران به عنوان ام‌القرای جهان اسلام و اهمیت استقلال و تمامیت ارضی آن. ششم. عدم اهتمام به رعایت آزادی و حقوق مردم در عمل.             

اگر اسلام امارات متحده عربی، بحرین و عربستان سعودی را شاخص اسلام آمریکایی معرفی کنیم معلوم می‌شود که در اسلام آمریکایی این اصول به چشم می‌خورد: اول. رعایت شعائر و ظواهر فرعی اسلام و غفلت متعمدانه نسبت به اصول قرآنی و اسلامی. دوم. تقدم تامین منافع اسرائیل و آمریکا بر کلیه سیاستهای کشور، دادن پایگاه نظامی به آمریکا و انعقاد پیمان آشکار یا پنهان با اسرائیل. سوم. تامین رفاه مسرفانه شهروندان بر اساس دلارهای نفتی. چهارم. بی‌اعتنایی به رای مردم و فقدان نظام انتخاباتی در ساختار سیاسی کشور.

اصول اسلام ایرانی را می‌توان این‌گونه معرفی کرد: اول. ساختن جامعه‌ای مستقل، آزاد، عادلانه و آباد در ایران بزرگترین تبلیغ برای ایران، اسلام و تشیع است. دوم. تعالیم قرآنی، نبوی، و علوی بزرگترین اصول اخلاقی چنین جامعه‌ای است. سوم. کشورداری، قانون‌گذاری و مدیریت جامعه با بهره‌گیری از متخصصان مختلف علوم تجربی، علوم اجتماعی و علوم انسانی و بهرگیری از عقل جمعی، مقدورات، و محاسبه هزینه و فایده صورت می‌گیرد. چهارم. کشور بر اساس رضایت و رأی مردم، انتخابات و رعایت منافع ملی ایران اداره می‌شود. پنجم. صهیونیسم دشمن ایران مستقل و مقتدر، و پایگاههای آمریکا در منطقه مخل منافع ملی ایرانیان هستند. ششم. ایران در حد مقدور و با محاسبه هزینه و فایده از مظلومان فلسطینی و لبنانی و غیره دفاع می‌کند. هفتم. فقها و روحانیون در اداره کشور هیچ ولایت و امتیازی ندارند و مقامات کشور بر اساس وراثت به فرزندان ذکور به ارث نمی‌رسد. 

امیدوارم در مجالی دیگر آنچه در این گفتار سرخط هایش عرضه شد به‌شکل مشروح ارائه کنم. انشاءالله. 

The post تأملاتی حین آتش‌بس موقت appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

دورام، کارولینای شمالی ( DURHAM, N.C.)  (RNS) —محسن کدیور، مخالف ایرانی که در دانشگاه دوک اسلام تدریس می‌کند، به همان اندازه که از جمهوری اسلامی انتقاد می‌کند، نگران تأثیر جنگ ایران بر دموکراسی آمریکا نیز هست.

سرویس خبری دین (Religion News Service) (RNS)

نوشته: یونات شیمرون (Yonat Shimron)

۲۵ مارس ۲۰۲۶ (۵ فروردین ۱۴۰۵)

دورام، کارولینای شمالی (RNS) — محسن کدیور جنگ در ایران را با احساس فزاینده‌ای از تکرار تاریخ دنبال می‌کند.

او استاد پژوهشی مطالعات اسلامی در دانشگاه دوک است و هجده سال است که در تبعید از وطنش ایران به سر می‌برد. کدیور که منتقد سرسخت رژیم تهران و مدافع اصلاحات دموکراتیک است، اکنون بر این باور است که ایالات متحده نیز در مسیری مشابه به سوی حکومت اقتدارگرا در حرکت است.

کدیور از انقلاب ۱۳۵۷ که جمهوری اسلامی را به قدرت رساند حمایت کرده بود، به این امید که جامعه‌ای عادلانه‌تر پدید آید. اما اوضاع آن‌گونه که انتظار می‌رفت پیش نرفت. هنگامی که او مقالات و کتاب‌هایی در نقد رژیم نوشت، مقامات او را به هجده ماه زندان در زندان بدنام اوین در تهران محکوم کردند.

او در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷) به آمریکا آمد، ابتدا به دانشگاه ویرجینیا و سپس به دانشگاه دوک. اما اکنون الگویی آشنا را در آمریکا می‌بیند.

«خبرنگاران از من می‌پرسند درباره شکست جمهوری اسلامی چه فکر می‌کنید؟» او گفت: «و من به آن‌ها می‌گویم: «شما درباره شکست دموکراسی لیبرال در آمریکا چه فکر می‌کنید؟!»

او گفت از جنگ با ایران — از نبودِ هیچ تهدید فوری علیه آمریکا و از شتاب به سوی جنگ بدون مجوز کنگره — وحشت‌زده است. او معتقد است این جنگ تنها بنیادگرایی دینی را در سراسر جهان تقویت خواهد کرد و از هم‌اکنون نیروهای دموکراتیک درون ایران را تضعیف کرده است.

سرویس خبری دین این هفته با کدیور در منزلش در چپل هیل، کارولینای شمالی مصاحبه کرد. این مصاحبه برای اختصار و وضوح ویرایش شده است.

خانواده‌تان در ایران چه حالی دارند؟

مادرم و دو تن از فرزندانم در تهران زندگی می‌کنند. (در زمان جنگ) اینترنت بین‌المللی در ایران کار نمی‌کند. اینترنت ملی دارند، مثل چین. پس می‌توانند با یکدیگر از طریق اینترنت ارتباط برقرار کنند، اما با ما نه. می‌توانند کارت‌های تلفن بین‌المللی بخرند. روزی چند دقیقه با هم صحبت می‌کنیم و می‌فهمیم که در امنیت هستند.

برداشت شما از این جنگ چیست؟

این جنگ نیست. این تجاوز اسرائیل و آمریکا به ایران است. دقیقاً برعکس آنچه رئیس‌جمهور ترامپ و نخست‌وزیر نتانیاهو تصور می‌کردند اتفاق افتاد. ایرانیان اکنون بیشتر از گذشته از جمهوری اسلامی حمایت می‌کنند، از ارتش ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که از آن‌ها دفاع می‌کند حمایت می‌کنند. جنبش دموکراسی و آزادی ایران آسیب بسیاری دیده است. اسرائیل اکثر ایرانیان میانه‌رو، رهبران سیاسی و فرماندهان سپاه را ترور کرد. تندروهای افراطی‌تر جای آن‌ها را گرفته‌اند.

دو مثال می‌آورم: دومین رهبر ایران، سید علی خامنه‌ای، در قضیه هسته‌ای محتاط بود. او فتوایی صادر کرد که استفاده از بمب هسته‌ای را حرام — یعنی از نظر اسلامی ممنوع — اعلام می‌کرد. آیا مطمئنیم که پسرش این فتوا را حفظ خواهد کرد؟ من مطمئن نیستم. اسرائیل دبیر شورای امنیت ملی ایران، علی لاریجانی را ترور کرد که فردی میانه‌رو بود. او مرد مذاکره بود. جای او را یک چهره افراطی تندرو، محمدباقر ذوالقدر گرفت.

آیا فکر می‌کنید مردم ایران پیش از جنگ آماده دموکراسی بودند؟

ایران آماده‌ترین کشور برای دموکراسی در خاورمیانه بود. ما در کمتر از هشتاد سال دو انقلاب داشتیم: ۱۹۰۶ و ۱۹۷۹. در سه دهه گذشته، ایران تظاهرات اعتراضی متعدد داشته است. پارلمان منتخب دارد. آیا عربستان سعودی این را دارد؟ آیا امارات متحده عربی چنین کرده است؟ خیر. همه این رژیم‌ها اقتدارگرا هستند، اما جمهوری اسلامی یک مزیت دارد: انتخابات دارد. مردم می‌توانند رئیس‌جمهور، مجلس، شوراهای شهر و مجلس خبرگان را انتخاب کنند. مقام رهبری (سیدعلی خامنه‌ای) تلاش کرد آرای مردم در انتخابات را محدود کند، اما نتوانست آن را به‌طور کامل از بین ببرد. تبلیغات زیادی علیه ایران در رسانه‌های غربی وجود دارد. این درست نیست. ایران پیچیده است.

انقلاب اسلامی حکومت فقها را به وجود آورد. آیا این قابل اجرا است؟

نظریه‌ای وجود داشت که داناترین فقیه باید کشور را اداره کند. در عمل، فقه کافی نیست. برای اداره یک کشور باید مصلحت و منافع عمومی را در نظر گرفت. فقه سیاست نیست. دومین رهبر، خامنه‌ای، نه به خاطر دانش فقهی‌اش — که واجد مقام و منزلت بالای رهبر اول، آیت‌الله خمینی نبود — بلکه به این دلیل که هشت سال رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی بوده، رهبر شد. تجربه سیاسی مهم‌تر از دانش فقهی است. پس نظام در ظاهر دینی است، اما پیکره رژیم کارکردگرا و عمل‌گرا است.

انتقاد من این است که به رویکردهای دموکراتیک‌تر و جدایی مسجد و حکومت نیاز داریم. آیت‌الله خمینی توانست بین راست و چپ تعادل برقرار کند، اما جانشین او، چون ویژگی کاریزماتیک و دانش اسلامی عمیق نداشت، بیشتر بر راست‌گرایان تکیه کرد و چپ‌گرایان را که اصلاح‌طلب نامیده می‌شدند کنار گذاشت. اصلاح‌طلبان به حاشیه رانده شدند، نشریات و احزاب سیاسی‌شان ممنوع شدند، چهره‌های شاخصشان زندانی شدند یا در حصر خانگی قرار گرفتند. او بیشتر بر سپاه پاسداران تکیه کرد.

آیا آیت‌الله جدید، پسر رهبر ترور شده را می‌شناسید؟

نه. او مردی در سایه است. هیچ اطلاعاتی از او نداریم. چیزی منتشر نکرده است. صدا یا تصویری از او نداریم. و چون در روز اول تجاوز آمریکا و اسرائیل مجروح شد و بسیاری از اعضای خانواده‌اش جلوی چشمانش کشته شدند، آسیب روحی سختی دیده است. آنچه مطمئنم این است که کشور توسط سپاه پاسداران اداره می‌شود، نه توسط رهبر سوم. مقام رهبری در حال حاضر نقشی نمادین دارد، مثل پادشاه انگلستان.

دین در سراسر جهان غرب رو به افول است. آیا در ایران هم کاهش یافته است؟

ایران هر ده سال یک بار نظرسنجی ملی انجام می‌دهد، حتی پیش از انقلاب. بر اساس این نظرسنجی‌ها، در اعتقاد به خدای یگانه، اعتقاد به آخرت و اعتقاد به نبوت پیامبر حضرت محمد تغییر معناداری پیش نیامده است. کاهش جدی در مناسک جمعی مانند نماز جمعه داریم. مناسک فردی نیز کاهش یافته است. تغییر محسوسی در تعداد زنانی که حجاب سنتی را نمی‌پوشند دیده می‌شود. رویکرد سختگیرانه و بنیادگرایانه رژیم به اسلام — که در ایران به «اسلام طالبانی» معروف است — تأثیر عمیقی بر دوری جوانان ایرانی از مناسک دینی، به‌ویژه مناسک جمعی داشته است. اما در مجموع، تفاوت بزرگی میان ایران و ترکیه، مثلاً، یا میان ایران و پاکستان دیده نمی‌شود.

شکاف‌های سیاسی در ایران را توضیح دهید.

در ایران تنوع وجود دارد. به نظرسنجی و داده (data) نیاز داریم. می‌توانم بگویم که ۱۵ تا ۲۰ درصد ایرانیان از رژیم حمایت می‌کنند. اقلیت دیگری در میان ایرانیان هستند که از بازگشت سلطنت به ایران، یعنی بازگشت پسر شاه سابق، رضا پهلوی حمایت می‌کنند. این شخص دست‌نشانده نخست‌وزیر نتانیاهو است، اما رئیس‌جمهور ترامپ او را تا کنون نپذیرفته است. آمار قابل اعتمادی در دست نیست، اما این هم اقلیتی بیش نیست.

اکثر ایرانیان از رژیم حمایت نمی‌کنند. اما این تجاوز نظامی تندروهای ایرانی و سپاه پاسداران را تقویت خواهد کرد. همه این فرماندهان و چهره‌های سیاسی جایگزین که پس از ترورهای احمقانه نخست‌وزیر نتانیاهو به قدرت رسیده‌اند، تندروتر و افراطی‌تر از کسانی هستند که پیش از این بودند.

پیامدهای بلندمدت این جنگ چیست؟

نتانیاهو و ترامپ بنیادگرایی را در جهان گسترش می‌دهند. بنیادگرایی اسلامی به تدریج در آمریکا، در اروپا، در خاورمیانه، در همه جا افزایش خواهد یافت. سیاست‌های این دو ضد صلح، ضد حقوق بین‌الملل و ضد ارزش‌های آمریکایی است. ترامپ حتی از آنچه در ایران داریم اقتدارگراتر است.

من از جمهوری اسلامی انتقاد می‌کنم، اما همزمان از دموکراسی لیبرال بیشتر انتقاد می‌کنم. مالکوم ایکس (Malcolm X) (رهبر فقید سیاهان آمریکا) می‌گفت آنچه در آمریکا داریم ریاکاری (hypocrisy) است، نه دموکراسی (democracy).

The post جنگ بنیادگرایی دینی را در سراسر جهان تقویت خواهد کرد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

توضیح: سخنرانی ذیل در تاریخ شنبه اول فروردین ۱۴۰۵ (نوروز) ایراد شده و در تاریخ دوم فروردین در وبسایت انگلیسی نویسنده منتشر شده است. متن مختصرتر این سخنرانی در تاریخ جمعه ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ و مصادف با عید سعید فطر و حلول سال نو برای اساتید و دانشجویان دانشگاه کوستال کارولینا ایراد شده است. در مقدمه سخنرانی عصر جمعه اشاره کردم که برای نخستین بار است همراه با همسرم به ایالت کارولینای جنوبی سفر می‌کنم و این سخنرانی مصادف با عید سعید فطر و حلول سال نو ایرانی است. در قسمتی که ملی شدن صنعت نفت توسط زنده‌یاد دکتر محمد مصدق توضیح داده شده اشاره کردم که دقیقا در همین روز (۲۹ اسفند) این اتفاق تاریخی رخ داده است. از این سخنرانی به تصویر آن اکتفا می‌کنم. در جلسه جمعه قبل از سخنرانی من سه استاد دانشگاه کوستال کارولینا به کوتاهی دیدگاههای خود را درباره ایران یا جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ابراز کردند. جلسه با پرسشهای اساتید و دانشجویان پایان یافت.

سفر دو روزه من به شهر کانوی (Conway) در ایالت کارولینای جنوبی به دعوت خانم دکتر سُهیر داوود (Suheir Daoud) صورت گرفت. در نخستین ملاقات، وی خود را مسیحی عرب از اسرائیل معرفی کرد و از سخنرانی‌اش آشکار بود که ضدصهیونیست است. پرسشهای اساتید علوم سیاسی دانشگاههای کارولینای جنوبی همدلانه و نسبت به اسرائیل و ترامپ منتقدانه بود. اینکه در زمان جنگ با ایران یک ایرانی با صراحت اسرائیل و رئیس جمهور آمریکا را به نقد بکشد نشانه آزادی بیان در این کشور است. از سوی دیگر این نمونه مستندی از تغییر معنی‌دار جامعه دانشگاهی آمریکا بر علیه اسرائیل و سیاست خارجی آمریکاست. ترجمه فارسی متن کامل سخنرانی شنبه برای آگاهی هموطنان منتشر می‌کنم، با تذکر این نکته که این سخنرانی برای مخاطب دانشگاهی آمریکایی تهیه شده است.

معرفی در سایت دانشگاه: دانشگاه کارولینای ساحلی (Coastal Carolina University) در روزهای ۲۰ و ۲۱ مارس میزبان کنفرانس سالانه ۲۰۲۶ انجمن علوم سیاسی کارولینای جنوبی (the 2026 South Carolina Political Science Association annual conference) بود. این کنفرانس با سازماندهی دکتر سُهیر داوود، استاد علوم سیاسی، برگزار شد. حدود ۷۰ استاد و دانشجو از دانشگاه‌های سراسر کارولینای جنوبی برای ارائه پژوهش‌های خود و شرکت در بحث‌هایی پیرامون سیاست و روابط بین‌الملل گرد هم آمدند. سخنران اصلی (keynote speaker) این کنفرانس دکتر محسن کدیور، استاد پژوهشی مطالعات اسلامی در دانشگاه دوک، بود. کدیور در سطح بین‌الملل به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین متکلمان، فیلسوفان و متفکران سیاسی اسلامی شناخته می‌شود. او مؤلف ۳۰ کتاب و ده‌ها مقاله علمی به زبان فارسی است. دو کتاب از آثار او در سال ۲۰۲۱ در مجموعه «در ترجمه: متفکران مسلمان معاصر» منتشر شد: حقوق بشر و اسلام نواندیش، و توهین به مقدسات (سبّ) و ارتداد در اسلام: مناظره‌هایی در فقه شیعه. کتاب آتی او با عنوان حکومت ولایی: زمامداری و حکومت در جمهوری اسلامی ایران در دست انتشار است. هرچند این کنفرانس رویدادی غیرعمومی است، رسانه‌ها دعوت شده‌اند تا سخنرانی اصلی را پوشش دهند و با کدیور گفتگو کنند — فرصتی برای سخن با پژوهشگری که آثارش به مسائل حکمرانی، دین و حقوق بشر در جهان اسلام معاصر می‌پردازد.

متن کامل سخنرانی

بانوان و آقایان، انجمن علوم سیاسی کارولینای جنوبی، معاون اول دانشگاه (Provost)، رئیس دانشکده علوم انسانی، و مدیر گروه علوم سیاسی دانشگاه کارولینای ساحلی،

هرچند من استاد علوم ‌سیاسی‌ نیستم، سخن گفتن در کنفرانس سالانه ۲۰۲۶ انجمن علوم سیاسی کارولینای جنوبی (SCPSA)  برایم مایه مسرت و افتخار است. باید از پروفسور سُهِیر داوود به خاطر دعوتم به این رویداد مهم تشکر کنم. امروز نوروز است — نخستین روز سال نو در تقویم ایرانی.

مسئله ایران بسیار پیچیده است — بسیار پیچیده‌تر از تصویر ساده‌انگارانه یا گاه تحریف‌شده‌ای که اغلب در بخش بزرگی از رسانه‌های آمریکایی، یا در اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا و اعضای ارشد کابینه‌اش ترسیم می‌شود. سخنانم سه بخش خواهد داشت: مروری کوتاه بر روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب ۱۳۵۷، و با جزئیات بیشتر پس از آن؛ سرخط‌های اصلی دو جنگ اخیری که آمریکا و اسرائیل علیه ایران به راه انداخته‌اند؛ و خطوط کلی تعارضات داخلی ایران. در پایان، به پرسش‌های شما پاسخ خواهم داد.

روایت من، روایتی است از درون، از زادگاهم، ایران. من از رژیم پهلوی انتقاد کرده‌ام، و از اواخر سال ۱۳۶۶، منتقد جمهوری اسلامی بوده‌ام. هم پیش از انقلاب و هم پس از آن تجربه زندان داشته‌ام. نویسنده‌ای در تبعیدم که از سال ۱۳۸۸ از انتشار آثارم در کشور خودم ممنوع شده‌ام. من مخالف بنیادی جمهوری اسلامی و حکومت اسلامی — نظریه ولایت فقیه — هستم، و کتاب‌ها و مقالات متعددی در نقد نظریه سیاسی آیت‌الله خمینی نوشته‌ام، خواستار استیضاح رهبر دوم جمهوری اسلامی شده‌ام، و صلاحیت دینی (مرجعیت) او را به چالش کشیده‌ام.

از سوی دیگر، من منتقد جدی سیاست خارجی ایالات متحده، به‌ویژه در خاورمیانه‌ام، و به‌طور مشخص منتقد سیاست‌های داخلی و خارجی رئیس‌جمهور ترامپ، و نیز سیاست‌های جنگ‌افروزانه، توسعه‌طلبانه، قانون‌شکنانه و آپارتایدی اسرائیل. فراتر از ایرانی یا آمریکایی بودن، این مسائل را از منظر یک شهروند جهانی می‌نگرم. من به معیارهای اخلاقی، حقوق بین‌الملل، اسناد سازمان ملل متحد و قانون اساسی ایالات متحده پایبندم. خواستم از همان آغاز روشن کنم که صدایی می‌شنوید که منتقد هر سه طرف است — چنان‌که به تفصیل خواهید شنید.

مروری کوتاه بر روابط ایران و آمریکا

می‌خواهم یاد هاوارد باسکرویل (Howard Baskerville)، معلم آمریکایی را که در سال ۱۹۰۹ در شهر تبریز، در کنار ایرانیانی که برای برقراری حاکمیت قانون در جنبش مشروطه می‌جنگیدند، کشته شد، گرامی بدارم. او «شهید آمریکایی جنبش مشروطه ایران» است.

مهم‌ترین رویدادی که به‌عنوان نخستین نقطه عطف در تاریخ روابط ایران و آمریکا شناخته می‌شود، کودتای مرداد ۱۳۳۲ بود که آمریکا — تحت عنوان عملیات TPAJAX — و بریتانیا به‌صورت مشترک علیه نخست‌وزیر قانونی ایران، محمد مصدق، انجام دادند. مصدق، نخست‌وزیری دموکرات و سکولار بود که توسط پارلمان ایران انتخاب شده بود و صنعت نفت ایران را در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ملی کرد و به استثمار بریتانیا در ایران پایان داد. مصدق به سیاست موازنه منفی پایبند بود و هرگز امتیازی به شوروی نداد؛ در مقابل، شوروی نیز از خرید نفت ایران در دوران تحریم نفتی غرب سر باز زد. مارکسیست‌های ایرانی [حزب توده] نیز با شدت علیه دولت ملی مصدق کارزار کردند. اسلام‌گرایان نیز دل خوشی از او نداشتند — آیت‌الله خمینی حتی او را مسلمان نمی‌دانست، هرچند مصدق در زندگی شخصی انسانی مؤمن بود.

دولت ملی و دموکراتیک مصدق الگویی برای کشورهای جهان سوم شده بود. جمال عبدالناصر، الهام‌گرفته از مصدق، کانال سوئز را در مصر در سال ۱۳۳۵ ملی کرد. رئیس‌جمهور دوایت آیزنهاور (Dwight Eisenhower) دولت دموکراتیک و ملی مصدق را سرنگون کرد و دیکتاتوری محمدرضا شاه پهلوی را به مدت یک ربع قرن بر ایران تحمیل نمود. در این دوره، ایران مهم‌ترین متحد آمریکا در خاورمیانه و بزرگ‌ترین صادرکننده نفت به اسرائیل بود. سازمان اطلاعات و امنیت کشور، ساواک — ابزار اصلی سرکوب جنبش آزادی‌خواهی در ایران — در اسفند ۱۳۳۵ توسط سازمانهای سیا و موساد تأسیس شد. کودتای ۱۳۳۲ بزرگ‌ترین ضربه‌ای بود که آمریکا تا آن زمان به روند دموکراسی سکولار در ایران وارد کرد، و از پیامدهای آن، برآمدن اسلام‌گرایی، انقلاب ۱۳۵۷، و به قدرت رسیدن روحانیت در ایران بود.

رئیس‌جمهور جیمی کارتر (Jimmy Carter) آخرین رئیس‌جمهور آمریکایی است که از ایران دیدن کرده است، در ۱۰ آذر ۱۳۵۶. در آستانه کریسمس در تهران — چهارده ماه پیش از پیروزی انقلاب — او ایرانِ تحت حکومت محمدرضا شاه پهلوی را «جزیره ثبات» خواند و شاه را «محبوب دل مردم ایران» توصیف کرد. این نمونه گویایی است از اینکه آمریکا چقدر رویدادهای ایران را درک می‌کرد! یک هفته پس از این سخنرانی، شاه با انتشار مقاله‌ای توهین‌آمیز علیه آیت‌الله خمینی، جرقه انقلاب را زد.

پس از انقلاب، دانشجویان ایرانی موسوم به «پیروان خط امام»، در انتقام از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سفارت آمریکا در تهران را تصرف کردند و دیپلمات‌های آمریکایی را به مدت ۴۴۴ روز به گروگان گرفتند — اقدامی که حمایت قاطع آیت‌الله خمینی را به همراه داشت و به حق موجب مخالفت و استعفای بعدی مهدی بازرگان، رئیس دولت موقت، شد. دانشجویان خواستار استرداد شاه برای محاکمه و بازگرداندن دارایی‌های مسدودشده ایران در آمریکا بودند. این اقدام نسنجیده دانشجویان به تحریم‌های آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران انجامید که تا امروز ادامه دارد، و بیشترین آسیب را به روابط دوجانبه وارد کرد و تصویر جمهوری اسلامی را در محافل بین‌المللی لکه‌دار ساخت. آتش زدن پرچم آمریکا و شعارهای «مرگ بر آمریکا» منشأ دیگری از این تنش هستند و قطعاً دفاع‌ناپذیرند. این دومین نقطه عطف در روابط ایران و آمریکا را تشکیل می‌دهد.

با حمله صدام حسین به ایران در شهریور ۱۳۵۹ — جنگی که هشت سال به درازا کشید — آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری رونالد ریگان (Ronald Reagan)، در کنار شوروی، چین و چند کشور اروپایی، به یکی از تأمین‌کنندگان تسلیحاتی صدام تبدیل شد، به‌ویژه در نیمه دوم جنگ. در ۱۲ تیر ۱۳۶۷، هواپیمای مسافربری ایران‌ایر در مسیر بندرعباس به دبی، بر فراز تنگه هرمز توسط ناو یو‌اس‌اس وینسنس (USS Vincennes) از نیروی دریایی آمریکا سرنگون شد و تمامی ۲۹۰ سرنشین و خدمه، از جمله ۶۶ کودک، کشته شدند. آمریکا مدعی شد نیروهای دریایی‌اش هواپیمای غیرنظامی را به اشتباه با یک هواپیمای نظامی اشتباه گرفته است. در سال ۱۳۶۹، فرمانده ناو از سوی رئیس‌جمهور جورج اچ. دبلیو. بوش (George H.W. Bush) به خاطر «رفتار شایسته استثنایی در ادای خدمت برجسته» در طول فرماندهی وینسنس، نشان لژیون شایستگی (Legion of Merit) دریافت کرد. این خاطره تلخ دیگری است که ایرانیان از آمریکا در ذهن دارند.

در روابط دو کشور در سی سال گذشته، با سه الگوی متمایز روبه‌روییم: الگوی رئیس‌جمهور جورج دبلیو. بوش، الگوی رئیس‌جمهور اوباما، و الگوی رئیس‌جمهور ترامپ.

در فاجعه حملات تروریستی القاعده به نیویورک در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ (۲۰ شهریور ۱۳۸۰) و کشتار چند هزار انسان بی‌گناه، پانزده تن از نوزده تروریست، اتباع عربستان سعودی بودند — نه یک ایرانی در میانشان بود. رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب ایران، سید محمد خاتمی، از نخستین رهبران جهانی بود که این حمله وحشیانه را که با ارزش‌های اسلامی و انسانی در تضاد بود، به‌صراحت و بی‌هیچ ابهامی محکوم کرد. ایرانیان در تهران به نشانه همبستگی با قربانیان شمع روشن کردند. با این همه، رئیس‌جمهور جورج دبلیو. بوش (George W. Bush) در سخنرانی سالانه‌اش در کنگره در ژانویه ۲۰۰۲ (دی ۱۳۸۰)، سه کشور — از جمله ایران — را «محور شرارت» نامید، حال آنکه کشورهایی که اتباعشان در این فاجعه نقش داشتند — و همگی متحدان آمریکا در خاورمیانه بودند — به‌طرز چشمگیری از این محور غایب بودند. این در حالی اتفاق افتاد که سازمان ملل، سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰) را به پیشنهاد رئیس‌جمهور ایران، خاتمی، «سال گفتگوی تمدن‌ها» نامیده بود — نظریه‌ای که او در مقابل نظریه برخورد تمدن‌های هانتینگتون (Huntington) مطرح کرده بود.

الگوی دوم، الگوی رئیس‌جمهور باراک اوباما (Barack Obama) است؛ در دوره رهبری او، یک فرایند طولانی سرانجام در خرداد ۱۳۹۴ به امضای توافق هسته‌ای — برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) — میان جمهوری اسلامی و آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه، آلمان و اتحادیه اروپا انجامید. بر اساس این توافق، فعالیت‌های هسته‌ای ایران به مدت پانزده سال به‌طور کامل محدود شد و به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اجازه داده شد به تمامی تأسیسات ایرانی برای نظارت و تأیید اجرای توافق دسترسی داشته باشد. در مقابل، ایران از تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، تحریم‌های اتحادیه اروپا و تحریم‌های ثانویه آمریکا معاف شد. در دوره ریاست‌جمهوری اوباما، هم ایران و هم آمریکا به این توافق وفادار ماندند.

اما الگوی سوم متعلق به رئیس‌جمهور دونالد ترامپ (Donald Trump) است. او در دوره اول ریاست‌جمهوری‌اش، در فروردین ۱۳۹۷، توافق هسته‌ای را پاره کرد، رسماً از آن خارج شد و اعلام کرد تحریم‌های پیشین را دوباره اعمال خواهد کرد. ایران نیز به نوبه خود برنامه غنی‌سازی پیشین خود را از سر گرفت. سرسخت‌ترین مخالفان توافق هسته‌ای، اسرائیل، جمهوری‌خواهان — و در صدر آنها رئیس‌جمهور ترامپ — و تندروهای ایران بودند. رهبر وقت، سید علی خامنه‌ای، از آن رضایت نداشت. این جریان‌ها پیوسته از دشمنی دائمی میان ایران و آمریکا حمایت کردند.

جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران

در خرداد ۱۴۰۴، در حالی که نمایندگان ایران و آمریکا در حال مذاکره بودند و به توافق نهایی نزدیک می‌شدند، اسرائیل حمله نظامی به ایران را آغاز کرد و در ساعات آغازین این حمله، شمار قابل توجهی از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران و ارتش ایران را ترور کرد. نخست‌وزیر نتانیاهو (Netanyahu) این لحظه را به چند دلیل برای تجاوز نظامی برگزید: نخست، برای جلوگیری از توافق میان ایران و آمریکا؛ دوم، پس از کشتار دسته‌جمعی در غزه، ترور رهبران حماس در فلسطین و تهران، کشتار اعضای حزب‌الله از طریق انفجار پیجرها در لبنان، و ترور دبیرکل حزب‌الله، اسرائیل ارزیابی کرده بود که جمهوری اسلامی در ضعیف‌ترین نقطه خود قرار دارد، و با ترور فرماندهان ارشد سپاه، رژیم فرو خواهد پاشید، شهروندان ناراضی و معترض ایرانی به خیابان‌ها خواهند ریخت و از سقوط جمهوری اسلامی استقبال خواهند کرد.

اما چنین نشد. چند ساعت پس از تجاوز نظامی اسرائیل، جمهوری اسلامی حمله موشکی خود را علیه اسرائیل آغاز کرد، به‌سرعت جانشین‌های فرماندهان کشته‌شده را منصوب کرد، و به‌جای اینکه شهروندان در اعتراض به رژیم به خیابان‌ها بریزند، همبستگی ملی در دفاع از میهن در برابر تجاوز خارجی واقعاً افزایش یافت. برخلاف برخی انتظارات، موشک‌های ایرانی توانستند به اهداف از پیش تعیین‌شده اصابت کنند و آسیب قابل توجهی به زیرساخت‌های اسرائیل وارد آورند.

در دوازدهمین روز جنگ، دو تحول مهم رخ داد. نخست، نخست‌وزیر نتانیاهو به این نتیجه رسید که سامانه‌های دفاعی‌اش آسیب جدی دیده‌اند و فاقد مهمات و توان کافی برای ادامه جنگ است؛ از این رو از رئیس‌جمهور ترامپ خواست تا آتش‌بس را اعلام کند تا بتواند نیروهایش را سازماندهی مجدد کرده و حمله‌ای تازه آغاز کند. دوم، رئیس‌جمهور ترامپ به یک دستاورد تبلیغاتی برای پایان دادن به جنگ در قامت پیروزی نیاز داشت. از این رو، دستور بمباران سنگین تأسیسات هسته‌ای ایران را صادر کرد و سپس شخصاً هم ضربه نظامی و هم پایان آن را اعلام نمود و از نابودی تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم ایران خبر داد. با نابودی توانایی‌های هسته‌ای ایران، استدلال می‌کرد که دیگر توجیهی برای ادامه جنگ وجود ندارد — و بدین ترتیب آتش‌بس را با لحنی پیروزمندانه اعلام کرد. ایران، که در جریان این تجاوز آسیب گسترده‌ای به زیرساخت‌هایش وارد شده بود و تلفات انسانی سنگینی متحمل شده بود، آتش‌بس را پذیرفت.

هر دو طرف خود را پیروز اعلام کردند. اما با احتساب تلفات و خسارات زیرساخت‌ها، این تجاوز هیچ برنده‌ای نداشت. اسرائیل و آمریکا به اهداف اعلام‌شده خود — فروپاشی جمهوری اسلامی، تجزیه، یا جنگ داخلی درایران — دست نیافتند. برای جمهوری اسلامی، این به معنای پیروزی بود. اما از جمله پیامدهای این جنگ دوازده‌روزه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تسلط بیشتر تندروها — به‌ویژه سپاه پاسداران — بر کشور؛ به حاشیه‌ راندن اصلاح‌طلبان و میانه‌روها از فرایند تصمیم‌گیری؛ و افزایش سرکوب آزادی‌های مشروع مندرج در قانون اساسی. اسرائیل و آمریکا عملاً مبارزه مردم ایران برای دموکراسی، آزادی و حاکمیت قانون را کُند و دشوارتر کردند.

جنگ دوم در حالی آغاز شد که ایران و آمریکا در وین مشغول مذاکره بودند و عمان نقش میانجی را ایفا می‌کرد. بر اساس اعلامیه رسمی وزیر خارجه عمان، ایران تمامی شرایط آمریکا درباره انرژی هسته‌ای را پذیرفته بود و قرار بود دور بعدی مذاکرات توافق را نهایی کند. نخست‌وزیر نتانیاهو رئیس‌جمهور ترامپ را به حمله به ایران ترغیب کرد. برخلاف روسای جمهور پیشین آمریکا که دعوت‌های نتانیاهو را رد کرده بودند، رئیس‌جمهور ترامپ در دام نتانیاهو افتاد، و حمله نظامی مشترک و گسترده آمریکا و اسرائیل به خاک ایران در شنبه، ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد. در همان ساعات نخست، رهبر دوم جمهوری اسلامی، سید علی خامنه‌ای، همراه با چندین عضو خانواده‌اش — از جمله دختر و دو نوه خردسالش — و نیز چند تن از فرماندهان ارشد نظامی ترور شدند. یک مدرسه ابتدایی در میناب نیز در همان روز نخست توسط آمریکا بمباران شد و بر اساس گزارش سازمان عفو بین‌الملل، ۱۶۸ انسان بی‌گناه کشته شدند که بیشترشان دانش‌آموز دختر بودند. در طول این چهار هفته، شمار زیادی از خانه‌های مسکونی، مدارس، بیمارستان‌ها، مراکز اورژانس، کارخانه‌های داروسازی، آثار باستانی، موزه‌ها، فرودگاه‌ها و زیرساخت‌های غیرنظامی — از جمله نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌های نفت و گاز، و تأسیسات ذخیره‌سازی سوخت — توسط آمریکا و اسرائیل بمباران شده و آلودگی زیست‌محیطی شدیدی به بار آورده است. بیش از ۱۷۰۰ غیرنظامی کشته شده‌اند، از جمله بیش از دویست کودک و دویست و سی زن.

جمهوری اسلامی فرماندهان نظامی کشته‌شده را حتی سریع‌تر از جنگ پیشین جایگزین کرد. مطابق قانون اساسی، شورای رهبری بلافاصله تشکیل جلسه داد و در کمتر از یک هفته، مجلس خبرگان سید مجتبی خامنه‌ای — پسر رهبر ترور شده — را به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی منصوب کرد. او در بمباران‌های روز نخست جنگ جاری مجروح شده بود و شاهد مرگ پدر، همسر، خواهر، داماد و خواهرزاده‌های خردسالش در برابر چشمانش بود. نیروهای نظامی ایران با قاطعیتی بیشتر از جنگ پیشین از خاک ایران دفاع کردند و با موشک‌ها و پهپادهای ساخت ایران به اسرائیل حمله بردند؛ گنبد آهنین پرهزینه اسرائیل ناتوان از رهگیری موشک‌ها و پهبادهای ایرانی بوده و خسارات سنگینی به مواضع نظامی و زیرساخت‌های اسرائیل وارد آورده است.

این جنگ از چند جهت مهم با جنگ پیشین تفاوت دارد. نخست، جنگ با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل آغاز شد، نه صرفاً با حمله اسرائیل با استفاده از سلاح‌ها و بودجه آمریکایی و یک ضربه نمادین آمریکا در پایان. رئیس‌جمهور ترامپ آمریکا را در یک جنگ تمام‌عیار با کشوری در چند هزار کیلومتری آن گرفتار کرد و دو ناو هواپیمابر غول‌پیکر به منطقه گسیل داشت. دوم، حملات آمریکا به ایران عمدتاً از پایگاه‌های متعدد این کشور در کشورهای هم‌پیمانش در خلیج فارس و منطقه انجام گرفته است — امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین، قطر، کویت، عراق و اردن.

در پاسخ، و با اطلاع قبلی، ایران حملات موشکی و پهپادی را علیه هر مکانی که از آنجا به خاکش حمله شده انجام داده است. در پایگاه‌هایی که برای ضربه به زیرساخت‌های ایران مورد استفاده قرار گرفته‌اند، ایران متقابلاً زیرساخت‌های کشورهای متحد آمریکا را هدف قرار داده است. به بیان دیگر، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به منطقه گسترش یافته است. ایران بارها اعلام کرده که حملاتش دفاع مشروع و مقابله به مثل در برابر پایگاه‌های آمریکایی در منطقه است و هیچ خصومتی نسبت به همسایگان عرب خود ندارد.

سوم، حزب‌الله — که اسرائیل ادعا می‌کرد آن را نابود کرده — پس از ترور رهبر جمهوری اسلامی، با اطلاع قبلی، حمله‌ به اسرائیل آغاز کرد. اسرائیل سپس ضربات سنگینی به جنوب لبنان وارد آورد و بخشی از خاک آن کشور را اشغال کرد. در این سه هفته، بیش از هزار غیرنظامی لبنانی کشته، بیش از یک میلیون نفر آواره، و ویرانی گسترده‌ای در جنوب لبنان به بار آمده که با آنچه در غزه رخ داد قابل مقایسه است.

چهارم، ایران تنگه هرمز را بر روی نفتکش‌های متعلق به آمریکا و متحدانش بسته و تنها به کشتی‌های کشورهایی که در تجاوز به ایران شرکت نکرده‌اند اجازه عبور می‌دهد. ایران اعلام کرده که این سیاست را پس از جنگ نیز حفظ خواهد کرد. رئیس‌جمهور ترامپ از متحدان خود در اقصی نقاط جهان خواست در بازگشایی تنگه هرمز کمک کنند. تا کنون هیچ کشوری پاسخ مثبتی به این درخواست نداده — به این معنا که آمریکا تنها مانده است. حملات پهپادی و موشکی ایران هر دو ناو هواپیمابر آمریکایی را مجبور به عقب‌نشینی از منطقه کرده است.

پنجم، ایران به این نتیجه رسیده که در هر دو جنگ، مذاکرات چیزی جز فریب نبوده‌اند — که آمریکا، به تحریک اسرائیل، از دیپلماسی برای مشغول نگه داشتن ایران در حالی که آماده حمله نظامی می‌شد استفاده کرده است. از این رو، علی‌رغم درخواست‌های مکرر فرستاده ترامپ، ویتکاف (Witkoff)، طی این چهار هفته برای مذاکره، ایران پاسخی نداده است. موضع ایران این است که به کشوری که دو بار در جریان مذاکرات جاری به آن حمله کرده و دو بار به دیپلماسی خیانت کرده اعتمادی نیست. افزون بر این، ایران تا کنون پیشنهادهای متعدد میانجیگری کشورهای عرب و مسلمان غیرعرب برای آتش‌بس را رد کرده و هر آتش‌بسی را مقدمه‌ای برای آماده‌سازی مجدد آمریکا و اسرائیل برای حمله‌ای تازه می‌داند. پاسخ صریح ایران تا کنون چنین است: ما این جنگ را آغاز نکردیم. ما در دفاع از تمامیت ارضی و استقلال خود، دفاع مشروع و مقابله به مثل را اعمال می‌کنیم. دفاع ادامه خواهد یافت تا زمانی که از پایان تجاوز مطمئن شویم و تضمین‌های کافی در برابر تجاوز مجدد فراهم شود. آماده انعقاد موافقت‌نامه ترک تخاصم (armistice) با تضمین‌های لازم هستیم، اما بدون چنین تضمین‌هایی، نه آتش‌بس را می‌پذیریم و نه با متجاوزی که به معاهدات بین‌المللی پایبند نیست مذاکره می‌کنیم.

پرسش مبرم — هم در آمریکا و هم در سطح بین‌الملل — این است: هدف رئیس‌جمهور ترامپ از آغاز حمله نظامی به ایران چه بود؟ آیا او برنامه‌ای سنجیده، منظم و زمان‌بندی‌شده داشت؟ این پرسش درباره اسرائیل نیازی به طرح ندارد، چرا که پاسخ آن برای همگان روشن است: تجزیه ایران، فروپاشی نظام موجود، تغییر رژیم و جنگ داخلی. از میان اظهارات متناقض و ناهمگون ترامپ — که روشن نیست کدام هدف اولویت دارد — می‌توان اهداف زیر را شناسایی کرد: ۱) جلوگیری از ساخت ادعایی بمب اتمی توسط ایران، یا توقف دائمی غنی‌سازی اورانیوم در ایران، یا نابودی کامل صنعت هسته‌ای ایران؛ ۲) تغییر رژیم جمهوری اسلامی، یا نصب رهبری مطیع آمریکا و سازگار با اسرائیل؛ ۳) تسلیم بی‌قید و شرط ایران و تبدیل آن به کشوری شبیه دیگر کشورهای خاورمیانه متحد آمریکا؛ ۴) تجزیه ایران؛ ۵) جنگ فرسایشی، ناکارآمد کردن رژیم موجود، ایجاد جنگ داخلی، فراخوان به شورش داخلی، تشویق نیروهای مسلح کُرد عراق به ورود به ایران و جنگ، و تهدید به حمله زمینی به ایران؛ ۶) خنثی‌سازی دائمی تهدیدی که ایران برای آمریکا ایجاد می‌کند؛ ۷) ایران منبع بی‌ثباتی در خاورمیانه و حامی تروریسم است که باید یک‌بار برای همیشه حذف شود.

به نظر می‌رسد او فراموش کرده که در ۱۱ خرداد ۱۴۰۴، پس از بمباران سنگین تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم ایران، رسماً نابودی کامل صنعت هسته‌ای ایران را اعلام کرد. رهبر ترور شده ایران فتوایی مبنی بر حرمت ساخت سلاح هسته‌ای از نظر شرعی صادر کرده بود. تا کنون، علی‌رغم ادعاهای مکرر نخست‌وزیر نتانیاهو و رئیس‌جمهور ترامپ، هیچ سند یا مدرکی دال بر تلاش ایران برای ساخت بمب اتم وجود ندارد. من در این زمینه اطلاعات تخصصی ندارم. ایران عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است و در چارچوب برجام و توافقات مشابه، جای نگرانی نیست. آمریکا بزرگ‌ترین دارنده سلاح هسته‌ای در جهان است و اسرائیل نیز به این سلاح مخرب مسلح است. استانداردهای دوگانه دفاع‌ناپذیرند. سلاح هسته‌ای در هر کشوری زیانبار است. آیا رئیس‌جمهور ترامپ — با سیاست‌های عمیقاً مسئله‌دارش — و نخست‌وزیر نتانیاهو — علی‌رغم محکومیتش توسط دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) در لاهه به‌عنوان جنایتکار جنگی و جنایت علیه بشریت— اختیار دارند درباره استفاده از سلاح هسته‌ای تصمیم بگیرند، در حالی که ایران حتی اجازه بهره‌گیری از انرژی هسته‌ای برای مقاصد غیرنظامی را نداشته باشد؟!

به نظر می‌رسد نگرانی اصلی رئیس‌جمهور ترامپ از ایران، غنی‌سازی اورانیوم نیست — چراکه او به خوبی می‌داند ایران نه قصد ساخت بمب هسته‌ای دارد و نه حتی به آن نزدیک شده است. اینها ساخته‌های رسانه‌ای است، درست مانند تبلیغات دروغین پیش از حمله به عراق در دوره رئیس‌جمهور بوش — که مدعی بود عراق دارای سلاح‌های کشتار جمعی است — که پس از تلفات و ویرانی‌های هنگفت دروغ بودنش آشکار شد. یا آنچه پیش از ربودن رئیس‌جمهور ونزوئلا و همسرش درباره قاچاق مواد مخدر از ونزوئلا به آمریکا تبلیغ شد، که پس از آن معلوم شد هدف اصلی، تصاحب ذخایر نفتی عظیم ونزوئلا و استعمار آن کشور بوده است.

به نظر می‌رسد هدف اصلی رئیس‌جمهور ترامپ از حمله به ایران، تأمین امنیت اسرائیل است. بر اساس اسناد موجود، ایران هرگز تهدید عملیاتی واقعی برای آمریکا نبوده است. متخصصان این حوزه — مانند جان مرشایمر (John Mearsheimer ) و دیگران — این را به صراحت بیان کرده‌اند. از این رو، جنگ جاری با راهبرد «اول آمریکا» رئیس‌جمهور ترامپ همخوانی ندارد؛ آن راهبرد در عمل به «اول اسرائیل» تبدیل شده است. بسیاری از متحدان خود رئیس‌جمهور در جنبش ماگا (MAGA) (آمریکا را دوباره به عظمت برسانیم) این را به او گوشزد کرده و به شدت انتقاد کرده‌اند. یک نمونه می‌آورم:

جو کنت (Joe Kent) (جوزف کلی کنت) (Joseph Clay Kent)، سیاستمدار آمریکایی و افسر سابق عملیات ویژه ارتش/سیا، در ۲۶ اسفند ۱۴۰۴ از سمت ارشد خود به‌عنوان مدیر مرکز ملی مبارزه با تروریسم (NCTC) در دولت ترامپ استعفا داد. این ترجمه دقیق کلمات اوست: «با وجدانم سازگار نیست که از جنگ جاری در ایران حمایت کنم. ایران تهدید قریب‌الوقوعی برای کشور ما نبود، و واضح است که این جنگ را به فشار اسرائیل و لابی قدرتمند آن در آمریکا آغاز کردیم.»

این جنگ روزانه یک میلیارد دلار برای آمریکا هزینه دارد. آیا این هزینه هنگفت — برای چیزی که به منافع ملی آمریکا خدمت نمی‌کند، و به‌ویژه با توجه به اینکه اکثر مردم آمریکا از جنگ علیه ایران حمایت نمی‌کنند — اصلا قابل دفاع است؟

سفیر آمریکا در اسرائیل چند روز پیش اعلام کرد که تمام خاورمیانه به اسرائیل تعلق دارد. این نیت واقعی حاکمان اسرائیل است. اگر رئیس‌جمهور ترامپ در پی تحقق چنین چشم‌اندازی است، بهتر است آن را آشکارا با شهروندان خود در میان بگذارد. این جنگ البته برای هموار کردن راه چنین بلندپروازی طراحی شده است.

بر اساس قانون اساسی آمریکا، رئیس‌جمهور موظف است برای اعلام جنگ مجوز کنگره را کسب کند. چنین مجوزی اخذ نشده است. این جنگ برخلاف قانون اساسی است. بر اساس هنجارهای حقوق بین‌الملل، تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران غیرقانونی است و هیچ توجیه حقوقی آن را پشتیبانی نمی‌کند. بر اساس اسناد سازمان ملل متحد، کشورهای عضو مجاز به حمله به سایر کشورهای عضو نیستند. این جنگ نامشروع است. البته برای رئیس‌جمهوری که خود را مافوق حقوق بین‌الملل می‌داند، چنین اعتراضاتی ارزشی ندارد. و با این حال، آیا قوانین موجود آمریکا، ترور رهبران سایر کشورها را منع نکرده است؟

رئیس‌جمهوری که با تعهد ستودنی به عدم کشاندن آمریکا به جنگی دیگر — و پایان دادن به تمام جنگ‌های جاری — دوره دوم ریاست‌جمهوری‌اش را آغاز کرد، اکنون یکی از پرهزینه‌ترین جنگ‌های تاریخ آمریکا را به راه انداخته است. او صراحتاً اعلام کرده که به کشتن ایرانیان افتخار می‌کند، یا اینکه حمله به جزیره خارک برایش نوعی سرگرمی است. آیا جمهوری‌خواهان — که علاوه بر ریاست‌جمهوری، اکثریت کنگره، سنا و دیوان عالی را نیز در اختیار دارند — در نمی‌یابند که این سیاست‌های بی‌پروا چه ضربات ویرانگری به اعتبار آمریکا در جهان، به ارزش‌های آمریکایی، و به منافع ملی آمریکا وارد می‌آورند؟ آیا نباید از تجربه تلخ جنگ‌های پیشین آمریکا در عراق، افغانستان و ویتنام درس بگیریم؟

اگر رئیس‌جمهور ترامپ ملت ایران را می‌شناخت، هرگز مطالبه احمقانه «تسلیم بی‌قید و شرط» را مطرح نمی‌کرد. چنین مفهومی در واژگان ایران وجود ندارد. ایران تجربه یک جنگ هشت‌ساله را دارد. آمریکا و اسرائیل آمادگی یک جنگ طولانی را ندارند. مطمئنم که رویای اسرائیل و رئیس‌جمهور ترامپ — تسلیم بی‌قید و شرط ایران — هرگز محقق نخواهد شد. در واقع، احتمال دارد عکس آن رخ دهد: قیمت نفت به گونه‌ای چشمگیر افزایش یابد، و در پی آن قیمت کالاهای بی‌شماری در سراسر جهان بالا رود، و تلفات آمریکایی و اسرائیلی آنقدر افزایش یابد که جمهوری‌خواهان اکثریت خود را در سنا و کنگره در انتخابات نوامبر (آبان ۱۴۰۵) از دست بدهند. آنگاه این رئیس‌جمهور ترامپ خواهد بود که باید سیاست‌های اشتباه خود را بازنگری کند — نه برعکس. و احتمال استیضاح و محاکمه او را نیز نمی‌توان منتفی دانست.

به نظر می‌رسد هر شهروند آمریکایی که به منافع ملی کشورش می‌اندیشد، و نگران احیای اعتبار بین‌المللی آسیب‌دیده آمریکا و ارزش‌های آن است، باید فورا برای پایان دادن به این جنگ اقدام کند. پیش از آنکه شاهد بازگشت کیسه‌های سیاه جنازه سربازان آمریکایی به خانه باشیم — همان‌طور که در جنگ‌های پیشین آمریکا در ویتنام، افغانستان و عراق رخ داد و عزا را به خانه‌های بی‌شماری برد — باید فورا این جنگ غیرقانونی، مخالف قانون‌اساسی، ظالمانه و شکست‌خورده در استراتژی را پایان دهیم.

تعارضات داخلی ایران

ایران کشوری با چند هزار سال تمدن است — ملتی تمدن‌ساز که سه بار در تاریخ خود ابرقدرت بوده است. حتی هنگامی که به اشغال متجاوزان درآمده، زبان و فرهنگ خود را بر اشغالگر تحمیل کرده و آنان را در میراث غنی فرهنگی خویش حل کرده است. کوروش هخامنشی به اسارت بابلی یهودیان پایان داد و نامش چندین بار با سپاسگزاری در کتاب تورات آمده است. هرچند ایرانیان کمتر از پنج درصد مسلمانان جهان را تشکیل می‌دهند، نزدیک به پنجاه درصد از علمای مسلمان ایرانی بوده‌اند — ده برابر سهم جمعیتی‌شان. زبان فارسی دومین زبان اسلام است. ایرانیان به حق به فرهنگ، تمدن و میهن خود می‌بالند.

ایرانیان نزدیک به یک صد و پنجاه سال است که در کشور خود برای حاکمیت قانون، آزادی و عدالت مبارزه می‌کنند. در این دوره، دو انقلاب داشته‌اند: انقلاب مشروطه در سال ۱۲۸۵ و انقلاب ۱۳۵۷ که به انقلاب اسلامی شهرت یافت. انقلاب ۱۳۵۷ یکی از اصیل‌ترین انقلاب‌های قرن بیستم بود که بازنگری در برخی نظریه‌های جامعه‌شناختی — یعنی نظریه سکولارزدایی (de-secularization) و بازگشت دین به حوزه عمومی — را ضروری ساخت. جمهوری اسلامی یک نظام «اقتدارگرای انتخاباتی» است. رژیم سیاسی ایران، هم پیش و هم پس از انقلاب، اقتدارگرا بوده است — همچون بسیاری از رژیم‌های آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین. اما جمهوری اسلامی یک مزیت نسبت به بیشتر رژیم‌های اقتدارگرای خاورمیانه دارد، و ان انتخاباتی بودن آن است. در جمهوری اسلامی ایران، رئیس‌جمهور، مجلس، شوراهای شهر و مجلس خبرگان همگی از طریق رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند.

هرچند رهبر ترور شده جمهوری اسلامی، از طریق فقهای شورای نگهبان — که بر اساس قانون توسط رهبر منصوب می‌شوند — با تفسیری خلاف قانون با عنوان «نظارت استصوابی» انتخابات را محدود کرد و نامزدی انتخابات را به چهره‌های مورد تأیید آن شورا منحصر نمود، ایرانیان در چند نوبت توانستند نامزدهای مورد نظر خود را برای ریاست‌جمهوری و مجلس، برخلاف خواست رهبر، انتخاب کنند. سید محمد خاتمی به‌عنوان رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب (۱۳۷۶-۱۳۸۴) و حسن روحانی (۱۴۰۰-۱۳۹۲) به‌عنوان رئیس‌جمهور اعتدال‌گرا — که در دوره او برجام منعقد شد — خدمت کردند. رئیس‌جمهور کنونی، مسعود پزشکیان (از مرداد ۱۴۰۳)، نیز توانست بر نامزد تندرو، سعید جلیلی، پیروز شود. در مجلس ششم (۱۳۸۳-۱۳۷۹)، اصلاح‌طلبان اکثریت را در دست داشتند و مشکلات جدی برای مقام رهبری ایجاد کردند. در مقابل، در بسیاری از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس — مانند عربستان سعودی و قطر — حتی یک مقام دولتی از طریق رأی مردم انتخاب نمی‌شود و مجالس منتخب اصلاً وجود ندارند. در امارات متحده عربی و بحرین، نمایندگان معدود منتخب هیچ نقش تعیین‌کننده‌ای در ساختار سیاسی ندارند.

جمهوری اسلامی یک رژیم انقلابی است که از طریق انقلابی مردمی با حمایت قاطع بیش از ۹۸ درصد مردم به قدرت رسید. آیت‌الله خمینی شخصیتی کاریزماتیک بود که تا هنگام وفاتش در سال ۱۳۶۸، از حمایت اکثریت قوی — حداقل بیش از سه‌چهارم ایرانیان — برخوردار بود. هرچند به آزادی و دموکراسی اعتقاد نداشت، با روحانیان بنیادگرای محافظه‌کار همسو نبود. علی‌رغم اینکه مرجع دینی و رهبر معنوی بخش قابل توجهی از شیعیان داخل و خارج ایران بود و از حمایت بسیاری از مسلمانان سنی در جهان برخوردار بود، به رضایت عمومی توجه می‌کرد و میان جناح‌های چپ و راست سیاسی تعادل برقرار می‌ساخت. در حکمرانی، عمل‌گرا بود و عمیقاً به اصل مصلحت نظام پایبند بود، و در عمل — هرچند ناخواسته — با وارد کردن عنصر مصلحت، زمینه سکولارشدن فقه شیعه و نظام سیاسی ایران را فراهم کرد.

رهبر دوم جمهوری اسلامی، سید علی خامنه‌ای، فاقد مرتبه بالای علمی و شخصیت کاریزماتیک آیت‌الله خمینی بود. با بدگمانی نسبت به جناح چپ سیاسی — که با عنوان اصلاح‌طلبی فعالیت می‌کرد — به تدریج آنان را به‌طور کامل از مدار نظام حذف کرد. در دوره رهبری او، جناح راست سیاسی که با عنوان اصول‌گرایی فعالیت می‌کرد، تمامی مناصب قدرت را تصاحب کرد. اصول‌گرایان به تدریج به دو شاخه تقسیم شدند: اصول‌گرایان معتدل و اصول‌گرایان تندرو. با ادامه فرایند خالص‌سازی، اصول‌گرایان معتدل نیز به‌تدریج از پیکره نظام حذف شدند و بیشتر مناصب کلیدی به اصول‌گرایان تندرو — معروف به جبهه پایداری — رسید. محمود احمدی‌نژاد (۱۳۹۲-۱۳۸۴) و ابراهیم رئیسی (۱۴۰۳-۱۴۰۰) دو رئیس‌جمهور تندرویی بودند که توسط مقام رهبری بالا آمدند.

در طول سی و هفت سال حکومت خامنه‌ای، کشور بر اساس فرمان‌های حکومتی رهبری اداره شد نه قانون؛ جمهوریت نظام به شدت تضعیف شد؛ آزادی و دموکراسی افول کرد؛ فساد و تبعیض به‌طور چشمگیری افزایش یافت؛ و مهم‌تر از همه، نارضایتی عمومی گسترش یافت. چون رهبری، روسای جمهور اصلاح‌طلب و اعتدال‌گرا را محدود کرد و راه تمام اصلاحات قانونی را بست، شمار فزاینده‌ای از ایرانیان به این نتیجه رسیدند که جمهوری اسلامی اصلاح‌نا‌پذیر است. میزان مشارکت انتخاباتی در سال‌های اخیر برای نخستین بار پس از انقلاب به زیر ۵۰ درصد سقوط کرد — به این معنا که نزدیک به ۶۰ درصد واجدان شرایط رأی‌دهی در انتخابات شرکت نکردند — و نرخ عدم مشارکت در تهران به نزدیک ۷۰ درصد رسید. بر اساس محاسبات چند انتخابات اخیر، می‌توان با اطمینان گفت که میزان نارضایتی ایرانیان از جمهوری اسلامی به حدود ۸۵ درصد رسیده است. به بیان دیگر، در دوره رهبر دوم — به‌ویژه در دو دهه اخیر — جمهوری اسلامی به حکومت اقلیتی انحصارطلب بر اکثریتی ناراضی تبدیل شده است.

به همان میزان که نظام پایگاه مردمی خود را از دست داد، اتکا به قوه قضائیه غیرمستقل، نیروهای امنیتی و به‌ویژه سپاه پاسداران افزایش یافت. برای خاموش کردن منتقدان، حکومت از ابزارهایی چون حصر خانگی برای مخالفان سرشناس، زندان‌های طولانی برای منتقدان سیاسی، انحلال احزاب سیاسی مخالف، تعطیلی روزنامه‌های مستقل و تبعید چهره‌های تأثیرگذار بهره گرفت. به‌عنوان نمونه، برجسته‌ترین مرجع دینی که در اصل قرار بود رهبر دوم جمهوری اسلامی شود — آیت‌الله منتظری — پس از انتقاد از دولتی شدن حوزه‌های علمیه و زیر سؤال بردن صلاحیت رهبر برای احراز مرجعیت دینی، بیش از پنج سال تحت حصر خانگی قرار گرفت. آخرین نخست‌وزیر جمهوری اسلامی در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ اکثریت آرا را کسب کرد، اما احمدی‌نژاد به‌جای او برنده اعلام شد. بزرگ‌ترین اعتراضات خیابانی پس از انقلاب — موسوم به جنبش سبز — با شعار «رأی من کجاست؟» شکل گرفت. این اعتراضات با خشونت سرکوب شد و میرحسین موسوی و همسرش زهرا رهنورد پانزده سال است که در حصر خانگی به سر می‌برند.

سپاه پاسداران قدرتمندترین نهاد کشور شده است — نه تنها از نظر نظامی، بلکه از نظر امنیتی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و حتی رسانه‌ای. به دلیل تحریم‌های چندلایه‌ای که آمریکا بر جمهوری اسلامی اعمال کرده — که از نظر گستره در جهان بی‌سابقه است — اقتصاد ایران به شدت آسیب دیده و بار این تحریم‌ها بیشتر بر دوش مردم، به‌ویژه اقشار کم‌درآمد و طبقه متوسط، سنگینی کرده تا بر دولت. تحریم‌ها باعث فساد شده‌اند. بیش از یک سوم جمعیت زیر خط فقر زندگی می‌کنند. فشار فزاینده اقتصادی، همراه با محدودیت‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، و سرسختی نظام در پذیرش هر گونه اصلاح سیاسی یا اجتماعی، اعتراضات خیابانی را دامن زده است. برای نمونه، در سی سال گذشته، ایرانیان به‌طور متوسط هر ۲.۶ سال یک بار دست به اعتراضات خیابانی زده‌اند — از جمله در سال‌های ۱۳۷۸، ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴. سن معترضان به تدریج کاهش یافته و شمار تظاهرکنندگانی که توسط نیروهای امنیتی — به‌ویژه سپاه پاسداران — کشته شده‌اند افزایش یافته است. بر اساس آمار رسمی، حدود ۳۰۰۰ معترض در جریان تظاهرات ۱۸ و ۱۹ دی ۱۴۰۴ کشته شدند؛ بر اساس ارقام مستند برخی مخالفان، این رقم به حدود ۷۰۰۰ نفر می‌رسد.

مخالفان ایرانی در دو گروه کلی جای می‌گیرند. گروه نخست، مخالفان ملی هستند — کسانی که خواهان اصلاحات ساختاری در کشور، همه‌پرسی برای تغییر نظام، و گذار مسالمت‌آمیز از جمهوری اسلامی به سوی حکومتی دموکراتیک هستند، و همزمان با قاطعیت با هرگونه دخالت خارجی یا تجاوز نظامی یا با تجزیه ایران مخالفت می‌کنند. این گروه بر آن است که مقابله با تجاوز خارجی بر مقابله با استبداد دینی تقدم دارد.

گروه دوم — مخالفان غیرملی — طیفی از مخالفان هستند که بر این باورند جمهوری اسلامی باید به هر قیمتی، حتی از طریق خشونت یا حمله نظامی آمریکا و اسرائیل، ساقط شود. برخی از این مخالفان — نه همه آنها — توسط موساد سازماندهی و مسلح شده‌اند. سلطنت‌طلبانی که از پسر شاه سابق حمایت می‌کنند — که آشکارا مورد حمایت نخست‌وزیر نتانیاهو است — و سازمان مجاهدین خلق دو جریان مخالف وابسته شناخته‌شده‌ای هستند که در رسانه‌های غربی بزرگ‌نمایی می‌شوند. تا کنون، رئیس‌جمهور ترامپ تمایل خاصی نسبت به رضا پهلوی نشان نداده است. مخالفان غیرملی — چه افراد مستقل ناآگاهی که از مداخله نظامی خارجی دفاع می‌کنند، چه مخالفان کاملاً وابسته — در اقلیت هستند و بعید است نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده ایران داشته باشند.

می‌توان با اطمینان تخمین زد که مخالفان ملی اکثریت قاطعی را تشکیل می‌دهند — به این معنا که بیشتر از سه‌چهارم ایرانیان با جدیت با حمله آمریکا و اسرائیل به میهنشان مخالفند. ایرانیان بدین ترتیب میان ایران و جمهوری اسلامی تمایز قائل می‌شوند: در حالی که با استبداد دینی و شیوه حکمرانی نظام موجود مخالفند، همزمان و از صمیم قلب از ارتش و سپاه پاسداران در دفاع از خاک کشور در برابر تجاوز خارجی حمایت می‌کنند. درست اینجاست که پیچیدگی مسئله ایران نهفته است. شایان ذکر است که حضور آشکار شهروندان عادی در خیابان‌ها در حمایت از نیروهای مسلح، مراسم تشییع جنازه کشته‌شدگان در جنگ و در ترورهای اسرائیلی مقامات نظامی و غیرنظامی، و ابراز حمایت از دفاع مشروع در برابر تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل، در چند هفته اخیر به‌راستی به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. این حمایت به هیچ وجه به معنای حمایت از جمهوری اسلامی نیست. برخلاف ادعاهای رئیس‌جمهور ترامپ، این محصول هوش مصنوعی نیست. کافی است به گزارش‌های خبرنگاران رسانه‌های غربی مستقر در داخل ایران مراجعه شود.

بسیار بعید است که تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به فروپاشی جمهوری اسلامی منجر شود، هرچند تلفات انسانی و خسارات زیرساختی، متأسفانه، سنگین است. اما تا کنون، رئیس‌جمهور ترامپ و نخست‌وزیر نتانیاهو دو اثر عمده بر ایران برجای گذاشته‌اند: نخست، همبستگی مردمی در دفاع از میهن — از جمله به تعویق افتادن مخالفت با جمهوری اسلامی — به‌طور محسوسی افزایش یافته است. دوم، این تجاوز نظامی جنبش آزادی‌خواهی و دموکراسی‌طلبی در ایران را تضعیف و به تأخیر انداخته است. پس از پایان جنگ، تندروهای داخل ایران منتقدان آزادی‌خواه را با شدت بسیار بیشتری از گذشته سرکوب خواهند کرد. این تجاوز نظامی از هر جهت — هم برای مردم ایران و هم برای مردم آمریکا — منفی و محکوم است.

The post جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و تعارضات داخلی ایران appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.