فقیه حوزه نجف و مرجع تقلید شیعیان افغانستان

و گریزی به اصول فقه

آقای محمد اسحاق فیاض (۱۴۰۵-۱۳۰۹) یکی از فقهای حوزه علمیه نجف اشرف و مرجع تراز اول شیعیان افغانستان روز گذشته در سن ۹۶ سالگی دار فانی را وداع کرد و به سرای باقی شتافت. اگرچه در سلسله اساتید دوره مقدمات و سطح من در اوایل دهه ۶۰ نام دو استاد افغانستانی دیده می‌شود، یکی مرحوم محمدعلی غزنوی معروف به مدرس افغانی (۱۲۸۴-۱۳۶۵) که من دوره کامل مقدمات (صرف، نحو، معانی، بیان، بدیع، منطق، و معالم الاصول) را خدمت ایشان تلمذ کردم و دیگری محمدهاشم صالحی (متولد ۱۳۲۴) از شاگردان سید محمدباقر صدر که نزد ایشان أصول فقه مرحوم محمدرضا مظفر را استفاده کردم، اما توفیق استفاده حضوری از محضر مرحوم فیاض را نداشتم.

در عوض از اول سال تحصیلی ۱۳۶۶ به بعد در ابتدای درس خارج اصول ما کتاب «محاضرات فی اصول الفقه» که تقریرات مباحث الفاظ اصول فقه مرحوم آقای سید ابوالقاسم خویی به قلم مرحوم آقای محمداسحاق فیاض است را قبل از شرکت در مجلس درس مباحثه می‌کردیم. این نخستین آشنایی من با آثار مرحوم فیاض است. این دوره پنج جلدی بسیار روان و متین نوشته شده بود. در مراجعات بعدی‌ام به این کتاب در ضمن تحصیل، تدریس و تحقیق همواره از آن بهره بردم. این یادداشت ادای حقی است که این فقیه اصولی برگردن راقم این سطور دارد.

به این مناسبت به یکی دو نکته مرتبط با اصول فقه اشاره می‌کنم. یکی از دروس مورد علاقه من از ابتدای طلبگی تا کنون اصول فقه بوده است. بیشترین تدریس حوزوی من اصول فقه (معالم، اصول مظفر، رسائل، و کفایه) بود. در نیمسال تحصیلی اخیر، به درخواست دو دانشجوی دکتری که مسلمان حنفی هستند، در دانشگاه دوک یک دوره اصول فقه اهل سنت با تکیه بر اصول فقه حنفی تدریس کردم.[1] توفیقی بود که اصول فقه اهل سنت به روایت وهبة الزحیلی (اصول الفقه الاسلامی والوجیز فی اصول الفقه) را با اصول فقه امامیه تطبیق کنم.

در ابواب مختلف اصول فقه، چه در تبویب این علم، چه در مباحث الفاظ، چه در مباحث حجیت، و غیر آنها بحمدالله امتیازات متعددی در اصول فقه شیعه یافتم. مقایسه‌ای که کمتر صورت گرفته است. این درس دست‌مایه مقالات بلکه کتابی در اصول فقه مقارن شد که امیدوارم توفیق تکمیل آنها را پیدا کنم. دو سال قبل نیز کنفرانسی درباره مباحث الفاظ در موسسه المهدی بیرمنگام برگزار شد [2] که من مقاله‌ای درباره مقدمات حکمت در بحث مطلق و مقید به شیوه اصول فقه مقارن در آن ارائه کردم. [3]مجموعه مقالات این کنفرانس توسط انتشارات بریل و المهدی در دست انتشار است، که هر زمان از چاپ خارج شد، کتاب و مقاله را معرفی خواهم کرد.      

آقای فیاض صاحب تالیفات دیگری هم هست، از قبیل المباحث الاصولية (۱۵ جلد) که آراء اصولی خود ایشان است، تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی (۱۰ جلد) در فقه استدلالی، منهاج الصالحین (۳ جلد) در فقه فتوایی، الاراضی در فقه استدلالی، و دو کتابچه «الأنموذج في منهج الحكومة الإسلامية» (الگو در رویکرد حکومت اسلامی) و «نموذج لمجموعة أسئلة حول موقع المرأة في النظام السياسي الإسلامي» (نمونه سوالات جایگاه زنان در نظام سیاسی اسلام).

دیدگاه وی درباره حکومت اسلامی در زمان غیبت «ولایت انتصابی عامه فقیه اعلم» است، که به مشکلات عمومی برخی فقهای سنتی از قبیل مرحوم گپایگانی مبتلاست، البته ادله نقلی را از اثبات ولایت فقیه عاجز می‌داند و به ولایت مطلقه هم باور ندارد. او سیاست را از منظر تنگ فقه مورد مداقه قرار داده است. درباره حقوق زنان قائل به جواز تصدی بسیاری از مناصب سیاسی و قضایی برای زنان است، یعنی در این زمینه رویکردی مترقی‌تر از میانگین فقهای سنتی معاصر دارد.

درگذشت این فقیه اصولی کم‌ادعا را به بازماندگان ایشان، حوزه علمیه نجف اشرف، بلکه حوزه‌های علمیه، و شیعیان افغانستان تسلیت عرض می‌کنم. خداوند ایشان را مشمول رحمت و مغفرت و رضوان خود قرار دهد.    

[1] The Principles of Islamic Jurisprudence (Uşul al-Fiqh), Spring 2026

[2] Language and Meaning in Islamic Legal Theory, The 12th Annual AMI Contemporary Fiqhī Issues Workshop, 4th – 5th July 2024, Birmingham, UK, Al-Mahdi Institute.  

[3] The Role of a Clear Statement in the Formation of Full Intention: A Case Study of ‘Preliminaries of Wisdom’ in ‘Absolute Expressions’

The post ذکر خیر محمداسحاق فیاض appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوِلاَيَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ

در تقویم ما ایرانیان مسلمان شیعه چهار عید بزرگ به چشم می خورد: عید نوروز که نماد ایرانیت ماست، و اعیاد فطر، اضحی (قربان)، و غدیر خم که نماد اسلامیت ماست. دو عید فطر و اضحی مشترک بین همه مسلمانان است، و عید غدیر خم نماد تشیع است.

هجدهم ذیحجه سال دهم هجری روز بزرگی در تاریخ اسلام (نه فقط تشیع) است. در این روز رسول خدا محمد مصطفی (ص) سمت و سوی اسلام بعد از خود را تعیین کرد، و ولایت علی مرتضی (ع) را به مسلمانان اعلام کرد. در غدیر خم هندسه معرفت دینی، مشاهدات و تجارب عرفانی، و نیز سرنوشت سیاسی امت از زبان پیامبر تبیین شد. دو شأن نخست انتصابی بود و شأن سوم انتخابی. در یادداشت عید غیر خم بر شیعیان مبارک باد (۲۶ تیر ۱۴۰۱) تلقی خود را از غدیر خم به شکل موجز و دقیق ترسیم کردم. تکرار نمی کنم. علاقه مندان به آن مراجعه کنند.

واقعه غدیر خم یکی از مسلمات اسلامی است. در چهار کتاب از صحاح ستة اهل سنت سخنان پیامبر (ص) در این روز تاریخی نقل شده است: صحیح مسلم (۴ حدیث)، سنن ابن ماجه (۲ حدیث)، سنن ترمذی ( یک حدیث)، و سنن کبرای نسایی (بیش از پنج حدیث). علاوه بر آن دو کتاب اقدم دیگر اهل سنت یعنی مسند احمد بن حنبل (بیش از ۱۷ حدیث)، و انساب الاشراف بلاذری (شش حدیث) در این زمینه حقایقی نقل کرده اند.

عبارت «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» (هر که من مولای او هستم، علی هم مولای اوست) در زمره احادیث متواتر نبوی است که حداقل دو نفر از بزرگان اهل سنت به تواتر آن اعتراف کرده اند: شمس الدین محمد بن احمد ذهبی (متوفای ۷۴۸) در کتاب سیر اعلام النبلاء و جلال الدین سیوطی (متوفای ۹۱۹) در کتاب الازهار المتناثرة فی الاحادیث المتواترة.

معنای «مولی» در عبارت قطعی الصدور پیامبر (ص) دوست و ناصر نیست، ولیّ و سرپرست است، آن‌چنان‌که عبدالحسین امینی (متوفای ۱۳۴۹ ش) در موسوعة الغدیر فی الکتاب والسنة والادب (۱۴ جلد) شواهد آن را قرن به قرن در نثر و نظم عربی از سنی و شیعه نشان داده است.

ویلفرد مادلونگ (۲۰۲۳-۱۹۳۰) محقق پرآوزه تاریخ اسلام دانشگاه آکسفورد کتابی دارد با مشخصات زیر:

Madelung, Wilferd. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press, 1996

ترجمه فارسی این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ویلفرد مادلونگ. جانشینی حضرت محمد (ص): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین. ترجمه احمد نمایی، محمدجواد مهدوی، و حیدرضا ضابط. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۷. دوازده+۵۷۴ صفحه.

تحقیق مادلونگ با تلقی شیعی از جانشینی پیامبر (ص) قرابت دارد.

اگرچه واقعه غدیر خم از مسلمات تاریخ اسلام است، اما عید غدیر خم ماهیت شیعی دارد و شیعیان حداقل از قرن دوم آن را جشن گرفته اند. غدیر خم بسیار بزرگتر از جانشینی سیاسی پیامبر (ص) است. غدیر خم سمت و سوی معرفت اسلامی پس از پیامبر است، همان که حدیث ثقلین به شکلی دیگر ترسیم کرده است.

ولایت مورد بحث در حدیث متواتر غدیر خم «ولایت کلامی و اعتقادی» است، از سنخ امامت اهل بیت (ع)؛ حال آن که ولایت مورد بحث در ولایت فقیه «ولایت فقهی» است، از سنخ آنچه شیخ انصاری و آخوند خراسانی در کتب مکاسب خود مطرح کرده‌اند.    

چند جریان در دوران معاصر به نماد اصیل غدیر خم جفا کرده اند:

اول. جریان سنتیِ «شیعه غالی» که در زمان ما از آنها به «جریان ولائی» تعبیر می شود.

دوم. اسلام انقلابی یا جمهوری اسلامی با سوء استفاده از اسلام و تشیع، و تنزل ولایت علوی به مبنای بی بنیاد «ولایت سیاسی فقیه» بزرگترین ضربه را بر اسلام وتشیع و غدیر خم وارد کرده است.

سوم. «اسلام قرآنی» که می پندارد باید در سواد اعظم اهل سنت منحل شد.

چهارم. «روشنفکری دینی تجدیدنظر طلب» که هویت زدایی از اسلام و تشیع را سرلوحه فعالیتهای خود کرده است.

دو جریان نخست درباره غدیر خم افراط کرده، و دو جریان اخیر (شیعیانِ شرمنده) درباره آن تفریط کرده اند.

با شناخت بیشتر معارف دین و مذهبمان منادیان رویکرد علوی به کلام الهی و سنت نبوی باشیم. عید سعید غدیر خم بر محبان اهل بیت پیامبر مبارک باد.

این یادداشت ویرایش تازه‌ای از یادداشت سال‌های گذشته به همین مناسبت است.

در مورد مباحث اخیر کشور و منطقه به‌زودی نکات مهمی را با هموطنان در میان خواهم گذاشت، انشاءالله.  

The post عید سعید غدیر خم مبارک باد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

عرفه روز معرفت و عرفان است، شناخت ظاهری و باطنی خداوند. شب و روز عرفه  (نهم ذی حجه) یکی از اوقات ممتاز عبادت در تقویم مؤمنان است.

دعای عرفه منسوب به امام حسین (ع) به لحاظ متن از زیباترین دعاهای موجود است. در دعای عرفه منسوب به امام زین العابدین علی بن حسین (ع) در صحیفه سجادیه می‌خوانیم:

الهی انْزِعْ مِنْ قَلْبِی حُبَّ دُنْیا دَنِیةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَكَ، وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِیلَةِ إِلَیكَ، وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْكَ. وَ زَیّنْ لِی التَّفَرُّدَ بِمُنَاجَاتِكَ بِاللیلِ وَ النَّهَارِ.

خدایا از سویدای قلبم عشق دنیای دون را که مرا از آنچه نزد توست باز می‌دارد، و از جستن وسیله به سوی تو مانع می‌گردد، و از تحصیل مقام قرب به تو غافل می‌نماید ریشه کن فرما، و خلوت راز و نیاز با خود را در شب و روز در نظرم بیارای.

مومنان در شب و روز عرفه به دنبال قطع تعلق به دنیا، تقرب به خداوند و راز و نیاز هستند. مسئله اصلی بریدن از تعلقات دنیوی و وصول به مقام قرب است. اگر کسی به دامنه مقام قرب هم برسد دنیا و تعلقات و مقاماتش از چشمش می افتند.

روز عرفه مقدمه عید قربان است: فدا کردن عزیزترین‌ها برای رسیدن به مقام قرب خداوند.

عید قربان یا اضحی (دهم ذیحجه) بر همه مسلمانان مبارک باد. این عید یادآور پاکبازی ابراهیم و جان‌بازی فرزند خداجوی اوست. درود خدا بر هر دو باد.

آن عید قربان را بگو وان شمع قرآن را بگو

وان فخر رضوان را بگو، مستان سلامت می کنند

خواهی که تو را کعبه کند استقبال

مایی و منی را به مِنا قربان کن

همچو اسماعیل گردن پیش خنجر خوش بنه

در مدد از وی گلو گر می کِشد تا می کُشد

خویش را قربان نماییم از پی قربان عید

کان قصاب عاشقان بس خوب و زیبا می کشد

(مولوی، کلیات شمس تبریزی)

با وصل اینترنت بین‌المللی هموطنان و انعقاد پیمان ترک مخاصمه در فرصت‌های آتی سخن خواهم گفت، انشاءالله. 

The post روز عرفه و عید قربان مبارک باد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

المقابلة، علی الظفیری

الجزیره، ۱۷/۰۵/۲۰۲۶

متفکر ایرانی: ایران در جنگ پیروز شد، اما با بهایی سنگین

محسن کدیور، استاد دانشگاه [دوک] و فیلسوف اسلامی، گفت که آمریکا و اسرائیل در تحقق دو هدف اصلی خود از جنگ علیه ایران ناکام ماندند، نه سرنگونی نظام محقق شد و نه تغییر بنیادینی در رفتار آن رخ داد.

کدیور از این هم فراتر رفت و با قاطعیت اعلام کرد که پیامد جنگ، عکس هدفی بود که برای آن به راه افتاده بود، چرا که جنگ به تقویت انسجام داخلی ایران انجامید و روند اصلاحات دموکراتیکی را که پیش از آغاز درگیری‌ها در حال شتاب‌گیری بود، به تأخیر انداخت.

کدیور در برنامه «المقابلة» مورخ ۱۷ مه ۲۰۲۶ [۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵] تصویری تفصیلی از پیامدهای جنگ دوم بر صحنه سیاسی ایران ترسیم کرد و میان دفاع از تمامیت ارضی ایران از یک سو، و انتقاد مستمر خود از کارنامه جمهوری اسلامی در زمینه آزادی‌ها و حقوق بشر از سوی دیگر، تمایز آشکاری برقرار ساخت. او این تمایز را جوهر موضع خود و بخش گسترده‌ای از مخالفان ایرانی مقیم خارج دانست.

کدیور بر این باور است که جنگ آسیب مستقیمی به جنبش دموکراتیک ایران وارد کرد. ایرانیان خود را در برابر انتخابی اجباری یافتند، میان دفاع از تمامیت ارضی کشور یا پیگیری مطالبات خود برای حاکمیت قانون و آزادی‌ها. اکثریت گزینه نخست را برگزیدند و دومی را به تعویق انداختند. این به معنای آن است که دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو — که تحت پیگرد دیوان کیفری بین‌المللی قرار دارد — به‌طور غیرمستقیم در تضعیف جنبش دموکراتیک ایران سهیم بودند.

در همین راستا، کدیور به عملیات ترور اسرائیل علیه شخصیت‌های معتدل ایرانی اشاره کرد؛ از جمله علی لاریجانی — که دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران بود — و کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی. او گفت این ترورها موجب شد تا عناصر تندروتر جای آنان را بگیرند، و از این رو جنگ در یک وجه خود، جنگ علیه اعتدال و اصلاحات بود و پشتیبانی ضمنی از افراط‌گرایی [رادیکالیسم] به شمار می‌رفت.

نکته قابل توجه در نظر او آن است که این پیامد منحصر به ایران نیست، بلکه به کشورهای عربی همسایه و سایر مناطق درگیر نیز تسری می‌یابد.

در مورد به قدرت رسیدن [سید] مجتبی خامنه‌‌ای به عنوان مقام رهبری به جای پدرش [سید]علی خامنه‌ای، کدیور اذعان کرد که این انتقال قدرت از طریق رویه‌ی معمول مجلس خبرگان صورت نگرفت، بلکه با فشار سپاه پاسداران و در شرایط استثنایی ناشی از جنگ انجام شد.

نقش سپاه پاسداران

کدیور گفت که سپاه پاسداران اکنون زمام تصمیم‌گیری واقعی در کشور را در دست دارد، در حالی که جایگاه رهبری تا حد زیادی به نقشی نمادین و تشریفاتی تبدیل شده است. او برای اثبات این ادعا به انتصاب محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس [شورای اسلامی]، به عنوان تصمیم‌گیرنده اصلی در پرونده‌های دفاعی و [سیاست] خارجی اشاره کرد که از نظر نفوذ از بسیاری مناصب دیگر پیشی گرفته است.

این استاد به تحولی ساختاری در ماهیت نظام ایران نیز اشاره کرد و آن را «اقتدارگرایی انتخاباتی» توصیف کرد که به سمت پراگماتیسم و به بهای کنار گذاشتن ایدئولوژی دینی در حرکت است.

او افزود که ۹۵ درصد ایرانیان به دلیل نقش شورای نگهبان در حذف پیشینی نامزدها، نماینده واقعی در مجلس [شورای اسلامی] ندارند، رسانه‌های رسمی نیز تنها صدای جبهه پایداری تندرو را منعکس می‌کنند که به گفته او تنها جریانی است که با مسیر مذاکره با آمریکا مخالف است.

در مقابل، کدیور خوش‌بینی محتاطانه‌ای نسبت به آینده اصلاحات ابراز کرد و به موفقیت جنبش «زن، زندگی، آزادی» در ایجاد تغییر واقعی در مسئله حجاب استناد کرد، تغییری که علی‌رغم نارضایتی رهبری محقق شده است.

او همچنین توضیح داد که با رئیس‌جمهور ایران مسعود پزشکیان در نیویورک دیدار داشته و پزشکیان به رهبری اعلام کرده که در صورت عدم پذیرش رویکردش در حمایت از حجاب، استعفا خواهد داد.

کدیور در پایان نسبت به تکیه بر اسرائیل یا دولت ترامپ در مواجهه با ایران هشدار داد و تأکید کرد که کشورهای خلیج فارس و ایران، ملت‌هایی هستند که پیوندهای تاریخی، خانوادگی و اجتماعی آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد. او ریشه تنش را نه در رابطه میان دو ملت، بلکه در وجود پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه دانست و بر این نکته تأکید کرد که اتکای کشورهای منطقه به یکدیگر، دور از دخالت طرف‌های خارجی، مسیری است که شایسته اعتماد و از پایداری بیشتری برخوردار است.

The post ایران در جنگ پیروز شد، اما با بهایی سنگین appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

در گفت‌وگوی تفصیلی با ایرنا:

محسن کدیور: تمدن ایران لقمه گلوگیری است که متجاوزان طمع‌کار را خفه خواهد کرد

۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵

نیویورک – ایرنا- دکتر محسن کدیور نویسنده و پژوهشگر ایرانی با بیان اینکه «ترامپ و نتانیاهو از ارتکاب جنایت جنگی واهمه‌ای ندارند»، آن را «بربریت مدرن» توصیف کرد و گفت: «تمدن ایران لقمه گلوگیری است که متجاوزان طمع‌کار را خفه خواهد کرد.»

دکتر «محسن کدیور» که استاد مطالعات اسلامی دانشگاه دوک در کارولینای شمالی در آمریکا می‌باشد، یکی از نخبگان ایرانی مقیم خارج از کشور است که در پی جنگ رمضان علیه ایران برای گفت‌وگویی اختصاصی با ایرنا به سراغ او رفتیم تا از دیدگاههایش به عنوان یک ایرانی در پی تجاوز به کشور بهره‌مند شویم.

کدیور در آغاز این گفت‌وگوی اختصاصی با خبرنگار ایرنا حس و حال خود هنگام آغاز این جنگ تحمیلی را چنین توصیف کرد: «هنگام تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران، احساس وطن‌دوستی افزایش یافت. وقتی دست روزگار، آدمی را به سرزمینی پرتاب کرده که از آنجا به ایران حمله می‌شود، مخالفت با این تجاوز، تمام وقت و ذهن آدم را اشغال می‌کند. هر بمبی که جان هموطنی را می‌گرفت، انگار زخمی به بدن خودم بود و وقتی موشکی به تاسیسات متجاوزان خصوصا اسرائیل اصابت می‌کرد بی‌اختیار شادمان می‌شدم.»

کدیور افزود: «این دو تجاوز اصلاً با تجاوز صدام قابل مقایسه نیست. یک ابرقدرت و یک رژیم جنایتکار با پیشرفته‌ترین سلاح‌ها به ایران حمله کردند، اما نتوانستند به اهداف خود برسند. امروز ایرانی بودن به یک ارزش تبدیل شده است. هویت ایرانی پیچیده و چندلایه است.»

این متفکر ایرانی در بخش دیگری از گفتگو تصریح کرد: «ایران جنگ را آغاز نکرده، آماده دفاع است، تسلیم هم نمی‌شود، اما طالب پایان دائمی تجاوز با ضمانت معتبر بین‌المللی است.»

استاد مطالعات اسلامی دانشگاه دوک در کارولینای شمالی در بخش دیگری، با بیان اینکه «آمریکا در موقعیتی نیست که بتواند خواسته‌های خود را به ایران تحمیل کند» گفت: «مذاکره جای بده و بستان است. مهم این است که نمایندگان ایران در این مذاکرات بتوانند با درایت و تدبیر مطالبات بیشتری را به نفع منافع ملی ایران تحصیل کنند. خوشبختانه تا کنون دولت پزشکیان و شورای عالی امنیت ملی، مواضع معقول و قابل قبولی داشته‌اند.»

از کدیور درباره نخبگان ایرانی خارج از کشور سوال شد که او آنها را به سه گروه تقسیم کرد و گفت:«نخبگان ایرانی خارج، سه گروه متمایزند: گروه اول پیگیر هر دو جنبه استقلال و آزادی هستند. گروه دوم فقط پیگیر استقلال، و گروه سوم فقط پیگیر آزادی هستند و دغدغه استقلال ندارند. گروه سوم از ترامپ و نتانیاهو برای حمله به ایران دعوت کردند و پایگاهشان، رسانه‌های فارسی‌زبان خارج و رسانه‌های همسو با سیاست ترامپ و اسرائیل است. آنها این دو جنگ را جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی (نه با ایران و ملت ایران) تفسیر کردند و می‌پندارند به هر قیمتی باید جمهوری اسلامی تغییر کند ولو با فرشته‌های نجاتی به نام نتانیاهو و ترامپ! گروه اول به دلیل مواضع انتقادیشان به جمهوری اسلامی ایران در جنبه آزادی، دفاعشان از ایران در جنبه استقلال بسیار تأثیرگذار بوده و مقالات و مصاحبه‌هایشان مرجع رسانه‌های مستقل غربی شده است.»

کدیور در بخش دیگری از این گفتگوی تفصیلی درباره قبح‌زدایی از مداخله خارجی و مشروع دانستن جنگ و تجاوز از نگاه ویرانی طلبان تصریح کرد: «همان جریانی که تجاوز آمریکا به لیبی، عراق، و افغانستان را “تجاوز بشردوستانه” خواند، کوشید این دو جنگ را نیز جنگ آمریکا و اسرائیل با نظام جمهوری اسلامی – نه با ملت ایران – توجیه کند. این تفسیر در میان “اپوزیسیون ملی” ایرانی مقبول نیفتاد. این منتقدان جمهوری اسلامی که طعم زندان را هم چشیده‌اند، تمام‌قد این تجاوز را محکوم کردند.»

این نویسنده و پژوهشگر ایرانی تاکیدکرد: «از دیدگاه گروه اول و دوم نخبگان ایرانی، هرکسی که مداخله خارجی را قبح‌زدایی کند یا از جنایتکارانی چون نتانیاهو و ترامپ برای حمله به ایران دعوت کند، یا “نادان” است، یا بی‌لکنت زبان “خائن و مزدور اجنبی”، یا هر دو.»

مشروح گفت‌وگوی تفصیلی ایرنا با دکتر محسن کدیور به شرح زیر است:

ایرنا: با توجه به تجربه جنگ‌های اخیر و حملات نظامی علیه ایران، «ایرانی بودن» برای شما در لحظه بحران چه معنایی پیدا کرده است؟ آیا این هویت در شرایط جنگ تقویت می‌شود یا پیچیده‌تر و چندلایه‌تر؟

محسن کدیور: «هنگام تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران، احساس وطن‌دوستی افزایش یافت. وقتی دست روزگار آدمی را به سرزمینی پرتاب کرده که از آنجا به ایران حمله می‌شود، مخالفت با این تجاوز تمام وقت و ذهن آدم را اشغال می‌کند. هر بمبی که جان هموطنی را می‌گرفت انگار زخمی به بدن خودم بود، و وقتی موشکی به تاسیسات متجاوزان خصوصا اسرائیل اصابت می‌کرد بی‌اختیار شادمان می‌شدم. این دو تجاوز اصلاً با تجاوز صدام قابل مقایسه نیست. یک ابرقدرت و یک رژیم جنایتکار با پیشرفته‌ترین سلاح‌ها به ایران حمله کردند، اما نتوانستند به اهداف خود برسند. امروز ایرانی بودن به یک ارزش تبدیل شده است. هویت ایرانی پیچیده و چندلایه است.»

ایرنا: فاصله جغرافیایی از ایران، در تحلیل و قضاوت، درباره جنگ و پیامدهای آن چه اثری دارد؟

محسن کدیور: «با توجه به پیشرفت وسایل ارتباط جمعی، فاصله جغرافیایی، خللی جدی در تحلیل ایجاد نمی‌کند. کسی که داخل کشور است شهود بیشتری دارد، اما نگاه از بیرون می‌تواند با مقایسه دیدگاه‌های متنوع به اشراف اطلاعاتی بیشتری منجر شود.

خطر ساده‌سازی واقعیت در هر دو جا هست. تحلیل درست تابع جغرافیا و ملیت نیست، ملاک خاص خود را دارد.»

ایرنا: تهدیدات و مواضع تند مقامات سیاسی آمریکا در جریان این بحران‌ها، از جمله اظهارات دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا درباره «نابودی تمدن ایران»، «بازگرداندن کشور به عصر حجر» و تهدید به هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی، را چگونه تحلیل می‌کنید؟

محسن کدیور: «این تجاوز برخلاف قواعد حقوق بین‌الملل، قانون اساسی آمریکا، موازین سازمان ملل و حتی خلاف نظر اکثر شهروندان آمریکایی بود. آمریکا در هر دو نوبت زمانی به ایران حمله کرد که در حال مذاکره با ایران بود. ترامپ به دنبال تسلیم بی‌قید و شرط ایران بود و هست. اطلاعات غلط این توهم را در او ایجاد کرده بود که هیچ کشوری توان مقاومت در برابر سلاح‌های پیشرفته آمریکا و اسرائیل را ندارد.

حمله به دبستان میناب و ناو آموزشی دنا، تخریب انستیتو پاستور و دهها بیمارستان و دانشگاه، خسارت به برخی آثار باستانی، و نابودکردن زیرساخت‌های خدماتی از مصادیق جنایات جنگی است.»

«ترامپ و نتانیاهو از ارتکاب جنایت جنگی واهمه‌ای ندارند. در مصاحبه با روزنامه فرانسوی لومانیته (L’Humanité) گفتم این “بربریت مدرن” است. تمدن ایران لقمه گلوگیری است که متجاوزان طمع‌کار را خفه خواهد کرد. پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در نوامبر (آبان)، احتمال از دست رفتن اکثریت جمهوریخواه در کنگره و سنا بسیار زیاد است و متعاقب آن استیضاح و محاکمه ترامپ به دلیل ارتکاب جنایات جنگی محتمل است. همین سرنوشت در انتظار نتانیاهو هم هست. افکار عمومی جهان اکنون به شدت علیه این دو رهبر جنگ‌طلب است.»

ایرنا: بسیاری معتقدند که این جنگ صرفاً یک تهاجم نظامی و سیاسی نبوده است. ارزیابی شما با توجه به پیشینه فرهنگی و تمدنی ایران چیست؟

محسن کدیور: « “عادی‌سازی سیستماتیک” حمله به بنیان‌های زندگی غیرنظامیان با جنایات اسرائیل در غزه آغاز شد. تلفات انسانی در غزه حدود ۲۰ برابر تلفات در ایران بوده و غزه با خاک یکسان شده است. اگر حملات اسرائیل به فلسطین، لبنان، و دو حمله به ایران را با هم ببینیم، باید اذعان کرد که متاسفانه عادی‌سازی نهادینه حمله به غیرنظامیان رخ داده است. زیرپا گذاشتن هنجارهای حقوق بشردوستانه حداقل در مورد جهان سومی‌ها یا غیرغربی‌ها در برابر غربی‌ها (Rest درمقابل West) یک واقعیت است. در جهانی با یک بام و دو هوا (double standards) زندگی می‌کنیم؛ ایرانی، لبنانی و فلسطینی از حقوق مشابه انسان غربی برخوردار نیستند. این تبعیض تنها در حقوق بشر نیست، در زمینه انرژی هسته‌ای هم هست.»

ایرنا: به نظر شما چرا آمریکا برغم ادعای دستیابی به اهداف خود در این جنگ همچنان ناکام مانده است؟

محسن کدیور: «دستیابی آمریکا به اهداف خود دروغی بزرگ است که در رسانه‌های آمریکایی مکرراً افشا شده است. ترامپ به اغوای نتانیاهو، آمریکا را به باتلاق این جنگ کشاند. این تجاوز باعث شکاف جدی بین آمریکا و ناتو شده و هزینه‌های فراوانش، از جمله افزایش قیمت بنزین و تورم، ترامپ را به فکر حداقل نمایش تجدیدنظر در روابطش با اسرائیل انداخته است.»

«ترامپ دو سیاست مخرب را ادامه خواهد داد: محاصره دریایی بنادر ایران و تشدید تحریم‌های سنگین. اما ادامه وضعیت عدم صلح دائم به نفع هیچ‌کس جز اسرائیل نیست. ایران جنگ را آغاز نکرده، آماده دفاع است، تسلیم هم نمی‌شود، اما طالب پایان دائمی تجاوز با ضمانت معتبر بین‌المللی است. آمریکا در موقعیتی نیست که بتواند خواسته‌های خود را به ایران تحمیل کند. اگر واقع‌بینانه به قضیه بنگریم ایران هم در موقعیتی نیست که بتواند تمام خواسته‌های برحقش را به طرف آمریکایی تحمیل کند. مذاکره جای بده و بستان است. مهم این است که نمایندگان ایران در این مذاکرات بتوانند با درایت و تدبیر مطالبات بیشتری را به نفع منافع ملی ایران تحصیل کنند.»

«خوشبختانه تا کنون دولت پزشکیان و شورای عالی امنیت ملی، مواضع معقول و قابل قبولی داشته‌اند. صداهایی که در داخل، مذاکره را مردود، پیمان صلح را خیانت و مذاکره‌کنندگان ایرانی را سازشکار می‌خوانند مورد سوء استفاده ترامپ واقع شده و در راستای منافع اسرائیل است. ما مکررا از این شعارهای تند انقلابی‌نمای کارشناسی‌نشده آسیب دیده‌ایم. دیگر نباید از یک سوراخ دوباره گزیده شویم. باید مطابق مقدوراتمان (منطق هزینه و فایده) پیش برویم و مقدوراتمان هم نامحدود نیست.»

ایرنا: از نگاه شما مفهوم «مقاومت مردم ایران» در این شرایط چه معنایی دارد؟

محسن کدیور: «مردم ایران، خردمندی فراوانی از خود نشان دادند. به جای استقبال از متجاوزان، برای دفاع از میهن به خیابان آمدند، آنچنان که ترامپ، تصاویرشان را ساخته هوش مصنوعی قلمداد کرد، اما حضور خبرنگاران بین‌المللی ادعای او را باطل کرد. این مقاومت اجتماعی، ابعاد سیاسی، فرهنگی و هویتی هم دارد. هر کسی از ظنّ خود آن را به نفع موضع خود تفسیر می‌کند. اما با توجه به سوابق جنبش‌های اجتماعی اعتراضی در همین چند سال اخیر در تفسیر مقاومت مردم ایران باید به شدت احتیاط کرد و از مبالغه و تفاسیر احساسی و مقطعی پرهیز کرد.»

«این مقاومت، جلوه تنها یک جنبه از “مسئله ایران” است: دفاع شورمندانه اکثریت قاطع ایرانیان از استقلال، تمامیت ارضی، هویت ملی، پیشینه تمدنی و فرهنگی، زیرساخت‌های خدماتی، اقتدار قوای مسلح کشور، و صنایع خودکفای غیرنظامی و نظامی. در این جنبه نه تنها با اجماعی ملی مواجهیم، بلکه در این جنبه ملت و حاکمیت هم‌داستانند. حکومت‌ها مستاجرند، می‌آیند و می‌روند؛ آنچه بوده و هست و انشاءالله خواهد بود، خاکی است که وطن نامیده می‌شود. هرگونه تفسیر انحصاری این دفاع جانانه به نفع نظام سیاسی مستقر مغالطه است.»

«اما “مسئله ایران” جنبه دیگری هم دارد: حاکمیت قانون، عدالت اجتماعی، رعایت آزادی‌های مصرح در قانون اساسی و اسناد بین‌المللی، دموکراسی و رضایت‌مندی مردم، رعایت مطلق منافع ملی و تقدم آن بر هر تلقی فراملی. به نظر می‌رسد بخش بزرگی از مردم ایران در این جنبه، مطالبات انباشته‌شده‌ای دارند که با تلقی حاکمیت زاویه دارد. در سه دهه اخیر هر دو سال و هفت ماه شاهد تظاهرات اعتراضی بوده‌ایم. این مطالبات مردمی را نمی‌توان نادیده گرفت. مردم در زمان جنگ، پیگیری این مطالبات را به تعویق انداختند؛ حاکمیت باید آنها را مطمئن کند که پیگیر انجام این مطالبات است. مطابق اصل نهم قانون اساسی این دو جنبه (استقلال و آزادی) از یکدیگر تفکیک‌ناپذیرند.»

ایرنا: از نظر شما، نقش نخبگان ایرانی خارج از کشور در مواجهه با جنگ چیست؟

محسن کدیور: «نخبگان ایرانی خارج، سه گروه متمایزند: گروه اول پیگیر هر دو جنبه استقلال و آزادی هستند. گروه دوم فقط پیگیر استقلال، و گروه سوم فقط پیگیر آزادی هستند و دغدغه استقلال ندارند. این گروه سوم از ترامپ و نتانیاهو برای حمله به ایران دعوت کردند و پایگاهشان، رسانه‌های فارسی‌زبان خارج و رسانه‌های همسو با سیاست ترامپ و اسرائیل است. آنها این دو جنگ را جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی (نه با ایران و ملت ایران) تفسیر کردند و می‌پندارند به هر قیمتی باید جمهوری اسلامی تغییر کند ولو با فرشته‌های نجاتی به نام نتانیاهو و ترامپ! گروه اول به دلیل مواضع انتقادیشان به جمهوری اسلامی ایران در جنبه آزادی، دفاعشان از ایران در جنبه استقلال بسیار تأثیرگذار بوده و مقالات و مصاحبه‌هایشان مرجع رسانه‌های مستقل غربی شده است.»

ایرنا: قبح‌زدایی از مداخله خارجی و مشروع دانستن جنگ و تجاوز به خاک کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

محسن کدیور: «همان جریانی که تجاوز آمریکا به لیبی، عراق، و افغانستان را “تجاوز بشردوستانه” خواند، کوشید این دو جنگ را نیز جنگ آمریکا و اسرائیل با نظام جمهوری اسلامی – نه با ملت ایران – توجیه کند. این تفسیر در میان “اپوزیسیون ملی” ایرانی مقبول نیفتاد. این منتقدان جمهوری اسلامی که طعم زندان را هم چشیده‌اند، تمام‌قد این تجاوز را محکوم کردند. از دیدگاه گروه اول و دوم نخبگان ایرانی، هرکسی که مداخله خارجی را قبح‌زدایی کند یا از جنایتکارانی چون نتانیاهو و ترامپ برای حمله به ایران دعوت کند، یا “نادان” است، یا بی‌لکنت زبان “خائن و مزدور اجنبی”، یا هر دو.»

«پایگاه تاثیر گروه سوم (اپوزیسیون وابسته به اسرائیل و آمریکا) بدون تردید رسانه‌های فارسی زبان خارج از کشور است. جریانی که در چند دهه گذشته با تعطیلی مطبوعات و فشار بر روزنامه‌نگاران بر خلاف نص قانون اساسی، آزادی مطبوعاتی در کشور را محدود کرد و موجب مهاجرت گسترده روزنامه نگاران شد، و ثقل اطلاع‌رسانی را از داخل به خارج از کشور منتقل کرد، اکنون باید ببیند آن سیاست‌های اشتباه چه ضربه‌ای به ایران و حتی نظام جمهوری اسلامی وارد کرده است. جلوی ضرر را هر وقت بگیرند سود است. امیدوارم دولت در اجرای کامل فصل سوم قانون اساسی (حقوق ملت، خصوصا تحقق آزادی‌های مصرح در قانون) قدم پیش بگذارد و نام نیکی از خود به یادگار بگذارد.»

ایرنا: نخبگان ایرانی خارج از کشور در بازسازی آینده ایران چه نقشی می‌توانند ایفا کنند؟

محسن کدیور: «نخبگان ایرانی در زمره تحصیل‌کرده‌ترین و موفق‌ترین اقلیت‌های مهاجر در آمریکا و اروپا هستند. بازگشت آنها می‌تواند به چرخه ارتقای آبادی و آزادی ایران کمک فراوانی کند؛ هم از حیث تخصص و سرمایه، هم از حیث تجربه در کشورهای پیشرفته. اما بازگشت موقت یا دائم نخبگان در گرو امنیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی واقعی است. نخبه ایرانی باید احساس کند که در کشورش دانش، تجربه و سرمایه او مورد احترام مسئولان است و با اشاره برخی نهادها بدون طی مراحل قانونی احضار و برایش دردسر درست نمی‌شود. متأسفانه برخی نهادهای مرتبط سابقه خوبی در این زمینه به جا نگذاشته‌اند. بازگشت نخبگان در گرو “تجدیدنظر اساسی در عملکرد سابق” است. در این زمینه تا دلتان بخواهد شعار داده شده، و عمل در حد النادر کالمعدوم است.»

ایرنا: با توجه به اینکه در برخی محافل سیاسی تلاش‌هایی برای زیر سوال بردن نام تاریخی خلیج فارس یا بازتعریف جایگاه تنگه هرمز دیده می‌شود، این رویکردها تا چه حد با واقعیت‌های مستند تاریخی و حقوق بین‌الملل در تعارض است؟

محسن کدیور: « “خلیج فارس” مطابق کلیه اسناد بین‌المللی و سازمان ملل همواره همین نام را داشته است. برخی کشورهای عربی با پرداخت دلارهای نفتی نقشه‌هایی با نام‌های مجعول منتشر کرده‌اند که فاقد هرگونه پشتوانه حقوقی است. تنگه هرمز آبراه استراتژیکی است که یک‌سوی آن ایران و سوی دیگر عمان است. عبور و مرور از آن آزاد است، اما اگر کشورهای منطقه خاک خود را در اختیار متجاوزان به ایران قرار داده و پایگاه نظامی در خاکشان تاسیس شده باشد، ایران بر اساس اصل دفاع مشروع مطابق موازین حقوق بین‌الملل حق دارد عبور شناورهای نظامی کشورهای متجاوز و هم‌پیمانان منطقه‌ای‌شان را محدود یا ممنوع کند. در مقابل، محاصره بنادر ایران در زمان آتش‌بس موقت، نقض آتش‌بس و از مصادیق جنایات جنگی است.»

The post تمدن ایران لقمه گلوگیری است که متجاوزان طمع‌کار را خفه خواهد کرد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.