پادکست رشد، کابل، افغانستان

از سوی مرکز فرهنگی سعادت که رسانه‌ای به نام جواهر در کابل افغانستان دارند از من دعوت کردند که دربرنامه‌های پادکست رشد صحبت کنم. پذیرفتم. اهالی افغانستان همسایه، همزبان و همدین ما هستند. حوالی درگذشت آقای محمد اسحاق فیاض بود. پیشنهاد کردم که درباره «زن در اسلام از دو دیدگاه» گفت‌وگو کنیم، دیدگاه آقای فیاض در کتاب «جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام» که برای افغانستان دیدگاهی کاملا مترقی است، و دیدگاه رسمی طالبان که در فصل حقوق زنان این کتاب تشریح شده است: الامارة الاسلامیة ونظامها. کتاب با این مشخصات به فارسی ترجمه شده است: امارت اسلامی افغانستان، عبدالحکیم حقانی (رئیس دادگاه عالی امارت اسلامی طالبان)، با مقدمه هبت‌الله آخندزاده [رهبر طالبان]، ترجمه صالح مصلح، ۱۴۰۱ ش. بنا داشتم قدمی در راه ارتقای حقوق زنان در افغانستان بردارم. پذیرفته نشد.

از دو موضوعی که پیشنهاد کردند راههای تقویت فرهنگ گفت‌وگو و مدارا را پذیرفتم. برنامه در تاریخ ۷ تیر ۱۴۰۵ (۲۸ ژوئن ۲۰۲۶) ضبط شد و یک هفته بعد پخش شد، یعنی ۱۴ تیر (۵ جولای). مجری برنامه اسدالله سعید بود. به نظر می‌رسد تمام گفتگوی ضبط‌شده پخش شده و خوشبختانه چیزی سانسور نشده است.

محورهای گفت‌وگو اینها بود: وقتی از فرهنگ گفت‌وگو و مدارا سخن می‌گوئیم، دقیقا از چه چیزی سخن می‌گوئیم؟ تفاوت میان مدار و مداهنه که در قرآن نهی شده چیست؟ چرا فرهنگ گفت‌وگو در بسیاری جوامع ما ضعیف است؟ موانع گفت‌وگو چیست؟ گفت‌وگو در فرهنگ اسلامی (قرآن و سنت) چه جایگاهی دارد؟ چگونه می‌توان میان پای‌بندی به حقیقت و احترام به دیدگاه مخالف جمع کرد؟ مرز مدارا کجاست؟ آیا باید با همه دیدگاهها مدارا کرد؟ آیا نخبگان جهان اسلام خود اهل گفت‌وگو هستند؟ مسئولیت نخبگان در ترویج فرهنگ گفت‌وگو چیست؟ پیام شما برای نسل جوان افغانستان درباره گفت‌وگو و مدارا چیست؟

کوشیدم در حد مقدور متناسب با فرهنگ و محدودیتهای مخاطب در افغانستان طالبان سخن بگویم. شاید برای مخاطب ایرانی هم خالی از لطف نباشد. سعی کردم در کشور طالبان سید جمال الدین افغانی (اسدآبادی) را تبدیل به الگو کنم. سید جمال مبارز آزادی‌خواه، منتقد انواع استبداد و اهل گفت‌وگو بود. جالب است که این پادکست در افغانستان طالبان ضبط و پخش شده است. آیا در جمهوری اسلامی ایران امکان ضبط و پخش چنین پادکستی برای من فراهم است؟ خودتان قضاوت کنید! سخن گفتن درباره گفت‌وگوی نخبگان نکته تأمل برانگیز دیگر این گفت‌وگوست. 

The post راههای تقویت فرهنگ گفت‌وگو و مدارا appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

محسن کدیور، نسبت دین و سیاست: مطالعۀ تطبیقی آراء مهندس بازرگان و آقای طباطبائی، چشم‌انداز ایران، ویژه‌نامه بازرگان: ذره بی‌انتها، دی ۱۴۰۴، صص ۱۰۱-۳۴.

خلاصه

نسبت دین و سیاست

مطالعۀ تطبیقی آراء مهندس بازرگان و آقای طباطبائی

طباطبایی و بازرگانهر دو حیات مؤمنانه و درد دین داشته‌اند، اخلاقی زیسته‌اند، به قرآن عنایت خاص داشته‌اند، تعالیم اجتماعی اسلام را مورد توجه ویژه قرار داده‌اند، هیچ‌کدام به ولایت فقیه باور نداشته‌اند، هر دو منتقد جمهوری اسلامی و مشی سیاسی و دینی آقای خمینی بوده‌اند.

تمرکز آقای خمینی بر «اعمال غیر اسلامی و خلاف شرع حکومت و لزوم مبارزه با آن» در مقابل تمرکز مهندس بازرگان بر لزوم «مبارزه با استبداد، احقاق حقوق مردم و اجرای قانون اساسی» مواجهۀ دو رویکرد متفاوت در آن دوران میان مسلمانان فعال است. آن‌که سال‌های بعد به نام جمهوری اسلامی تأسیس می‌شود رویکرد اول است نه رویکرد مترقی دوم.

به نظر آقای طباطبایی فقاهت شرط زمامداری نیست. «فقیه از آن حیث که فقیه است چه اطلاعی از مسائل سیاسی دارد تا خدا، یا پیامبر یا ائمه مردم را مأمور به مراجعه به فقها در امور سیاسی کنند؟ یا به فقها چه امیدی برای حل مشکلات سیاسی است؟» حکومت اسلامی از نظر آقای خمینی یعنی ولایت انتصابی مطلقۀ فقیه. آقای طباطبایی به هیچ‌یک از انواع ولایت فقیه مطلقاً باور نداشت. در اندیشۀ سیاسی آقای طباطبایی احکام کتاب و سنت غیر قابل نسخ هستند، در حالی که از نظر آقای خمینی «اختيارات حكومت محصور در چهارچوب احكام الهي نيست‌. حكومت مي‌تواند هر امري را، چه عبادي و چه غير عبادي كه جريان آن مخالف مصالح اسلام است‌، مادامي كه چنين است‌، جلوگيري كند.»

آقای خمینی از سال ۱۳۴۴ به ولایت انتصابی مطلقۀ فقیه قائل بوده است. میراث کتبی و شفاهی آقای طباطبایی یک نظریۀ سیاسی را از اول تا آخر بیشتر نشان نمی‌دهد. حکومت اسلامی یا انسانی منهای ولایت فقیه با زمامداری منتخب مردم که با مشورت ایشان و رعایت مصلحت آن‌ها با اقتدا به سنت و سیرۀ پیامبر جامعه را اداره می‌کند. آقای طباطبایی در زمرۀ پیشتازان اسلام اجتماعی بسیار زودتر از آقای خمینی بوده است.

مهندس مهدی بازرگان چهار دهه یکی از سه نواندیش دینی تراز اول ایران بوده است. او از پیش‌کسوتان «سازگاری علم و دین» در ایران و صاحب تحقیقاتی باارزش دربارۀ «سیر تحول قرآن» است. بازرگان در تمام طول زندگی به این اصول در نسبت دین و سیاست پابند بود: دفاع از حکومت دموکراتیک و مبارزه با استبداد در تمام ابعاد آن از جمله استبداد دینی. وظیفۀ روحانیون زمامداری یا تعیین مقامات سیاسی نیست. حکومت اسلامی به معنای حکومت روحانیون یا «ولایت فقیه» قابل پذیرش نیست. 

تفکر بازرگان به‌تدریج پس از تجربۀ جمهوری اسلامی، از ۱۳۶۴ در «ناگفته‌های بعثت» و خصوصاً از ۱۳۷۱ در «آخرت و خدا هدف بعثت انبیا» در این محورها دچار تحول شد:

تا حوالی دهۀ شصت: رسالت و امامت مشتمل بر سیاست و حکومت است. اسلام اصول سیاست و هدف حکومت را تعیین می‌کند، ولی وارد جزئیات نمی‌شود. اسلام باید بر سیاست و حکومت سیطره داشته باشد، اما سیاست و حکومت مجاز به دخالت در امور دینی نیستند.

از اواسط دهۀ شصت: پیامبران نیامده‌اند که امور دنیوی که عقل بشری به آن‌ها می‌رسد به ما تعلیم دهند. تعلیم اصلی پیامبران ایمان به خدا و آخرت است. اقتصاد و سیاست از جمله اهداف بعثت نبوده است. احکام معاملات فقهی یا اجتماعیات تعالیم اسلامی «جهت تدارک و تطبيق با محيط و شرايط زندگي آخرت» است و نه برای ادارۀ دنیا. بازرگان در اثر اخیر خود دربست از رویکرد «دین برای آخرت» دفاع می‌کند، او تأثیر دین در بهبود زندگی دنیوی را تبعی می‌شمارد. به نظر او دین برای دنیا (و دین برای دنیا و آخرت) «خَسِرَ الدُّنْیَا وَالآخِرَة» است، یعنی به تخریب دین و دنیا منجر می‌شود. او در اثر آخرش به جدایی نهاد دین از دولت یا نوعی سکولاریسم رسید.

آقای طباطبایی و مهندس بازرگان متقدم در اصول تفکر با هم اشتراک نظر دارند، هرچند در برخی موارد فرعی تفاوت داشته‌اند. آقای طباطبایی با مهندس بازرگان متأخر در دین‌شناسی و اندیشۀ سیاسی تفاوت نظر اساسی دارد.

The post نسبت دین و سیاست: مطالعۀ تطبیقی آراء مهندس بازرگان و آقای طباطبائی appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

نهایی شدن یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، پایان فوری جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان، و رفع محاصره دریایی ایران را به فال نیک می‌گیریم. امیدوارم یادداشت تفاهم روز جمعه ۲۹ خرداد به امضای طرفین برسد و آمریکا به تعهدات خود وفادار بماند و مذاکرات برای توافق نهایی (انعقاد پیمان دائمی ترک تخاصم بین ایران و آمریکا) ادامه یابد.

این پیروزی مقدماتی را که به بهای سنگینی به‌دست آمد، به ملت، دولت و نیروهای مسلح ایران تبریک می‌گویم. یاد شهدا و آسیب‌دیدگان جنگ را گرامی می‌داریم. خداوند مردم منطقه بلکه جهان را از کید اسرائیل و صهیونیسم محفوظ بدارد.

امیدوارم در فضای صلح و آرامش پساجنگ، جمهوری اسلامی دیون بسیار سنگین خود را به ملت بزرگوار ایران ادا کند. انشاءالله.

محسن کدیور

۲۴ خرداد ۱۴۰۵       

The post تبریک پیروزی مقدماتی appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

نقش محمد (ص) در تکوین وحی: تحلیل انتقادی دیدگاه فضل الرحمن
فضل‌الرحمن (۱۹۸۸-۱۹۱۹) استاد پاکستانی‌ دانشگاه شیکاگو یکی از متنفذترین روشنفکران دینی و متفکران بین‌المللی اندیشه اسلامی معاصر است. او صاحب دو رای بدیع در مورد قرآن است: یکی روش فهم و تفسیر قرآن – که بسیار باارزش است – و غالبا فضل‌الرحمن به این رأی شناخته می‌شود. این رأی مورد بحث این گفتار نیست. دیگری پژوهش وی درباره‌ی «ماهیت وحی» که کمتر شناخته شده و کمتر مورد بحث قرار گرفته است. معرفی این رأی و تحلیل انتقادی آن در مقایسه با آراء سید محمد حسین طباطبایی (۱۹۸۱-۱۹۰۴) صاحب المیزان موضوع این گفتار است. این دو متفکرِ تقریبا هم‌عصر ظاهرا از آرای یکدیگر بی‌خبر بوده‌اند. فضل‌الرحمن به انگلیسی می‌نوشته و طباطبایی به عربی و فارسی.
«چیستی وحی» یکی از دغدغه‌های دیرینه فضل‌الرحمن بوده است، که با کتاب «نبوت در اسلام: فلسفه و اعتقاد رسمی» (۱۹۵۸) آغاز می‌شود. او در کتاب مهم «اسلام» (۱۹۶۶) نوشت: قرآن به‌طور کامل «کلام خدا»ست و هم، به معنای عادی، به‌طور کامل «سخن محمد». فضل‌الرحمن در عین اینکه قرآن را «کلام ناب الهی» می‌داند، به همان اندازه بر این باور است که«با ژرف‌ترین لایه‌های شخصیت محمد بن عبدالله (ص) در پیوند است»، به‌گونه‌ای که این رابطه را نمی‌توان به‌صورت مکانیکی همچون «ضبط صوت» درک کرد. به عبارت دیگر او برای شخصیت بشری پیامبر «فاعلیت و مدخلیت» در روند وحی قائل است.
فضل‌الرحمن در مقاله «وحی الهی و پیامبر» (۱۹۷۸) مدعاهای کتاب «اسلام» را شفاف‌تر تبیین نموده با نقل قولهایی از رویکرد روان‌شناختی شاه ولی‌الله دهلوی و اقبال لاهوری بر مدعای خاص خود تاکید کرده است. کتاب «مضامین اصلی قرآن»، (۱۹۸۰) مهمترین کتاب فضل‌الرحمن در تبیین نظر خاص وی در باب روش فهم قرآن است، که البته اشاراتی نیز به بحث چیستی وحی دارد.
رئوس دیدگاه فضل‌الرحمن درباره وحی که در این گفتار مورد تحلیل انتقادی و بحث تطبیقی با طباطبایی قرار می‌گیرد به شرح ذیل است: «وحی لفظی» قرآن به‌عنوان «کلام خدا»؛ وحی یعنی «الهام» کلام خدا به قلب پیامبر؛ «روح»‌ عامل «درونی» وحی؛ انکار «تکلم مستقیم خداوند» با پیامبران؛ پیوند وحی با عالم امر، لوح محفوظ و امّ‌الکتاب؛ رویکرد «روان‌شناختی» به انتقال کلام خدا به «قلب» پیامبر؛ قرآن تماماً کلام خدا و در عین حال تماماً کلام محمد (ص)؛ و لزوم آشکارکردن همه حقایق دینی برای همگان.

The post نقش محمد (ص) در تکوین وحی appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

فقیه اصولی حوزه نجف و مرجع تقلید شیعیان

و گریزی به اصول فقه

آقای محمد اسحاق فیاض (۱۴۰۵-۱۳۰۹) متولد افغانستان یکی از فقهای اصولی برجسته حوزه علمیه نجف اشرف و از مراجع تراز اول شیعیان در سن ۹۶ سالگی در نجف دار فانی را وداع کرد و به سرای باقی شتافت. اگرچه در سلسله اساتید دوره مقدمات و سطح من در اوایل دهه ۶۰ نام دو استاد افغانستانی دیده می‌شود، یکی مرحوم محمدعلی غزنوی معروف به مدرس افغانی (۱۲۸۴-۱۳۶۵) که من دوره کامل مقدمات (صرف، نحو، معانی، بیان، بدیع، منطق، و معالم الاصول) را خدمت ایشان تلمذ کردم و دیگری محمدهاشم صالحی (متولد ۱۳۲۴) از شاگردان سید محمدباقر صدر که نزد ایشان أصول فقه مرحوم محمدرضا مظفر را استفاده کردم، اما توفیق استفاده حضوری از محضر مرحوم فیاض را نداشتم.

در عوض از اول سال تحصیلی ۱۳۶۶ به بعد در ابتدای درس خارج اصول ما کتاب «محاضرات فی اصول الفقه» که تقریرات مباحث الفاظ اصول فقه مرحوم آقای سید ابوالقاسم خویی به قلم مرحوم آقای محمداسحاق فیاض است را قبل از شرکت در مجلس درس مباحثه می‌کردیم. این نخستین آشنایی من با آثار مرحوم فیاض است. این دوره پنج جلدی بسیار روان و متین نوشته شده بود. در مراجعات بعدی‌ام به این کتاب در ضمن تحصیل، تدریس و تحقیق همواره از آن بهره بردم. این یادداشت ادای حقی است که این فقیه اصولی برگردن راقم این سطور دارد.

به این مناسبت به یکی دو نکته مرتبط با اصول فقه اشاره می‌کنم. یکی از دروس مورد علاقه من از ابتدای طلبگی تا کنون اصول فقه بوده است. بیشترین تدریس حوزوی من اصول فقه (معالم، اصول مظفر، رسائل، و کفایه) بود. در نیمسال تحصیلی اخیر، به درخواست دو دانشجوی دکتری که مسلمان حنفی هستند، در دانشگاه دوک یک دوره اصول فقه اهل سنت با تکیه بر اصول فقه حنفی تدریس کردم.[1] توفیقی بود که اصول فقه اهل سنت به روایت وهبة الزحیلی (اصول الفقه الاسلامی والوجیز فی اصول الفقه) را با اصول فقه امامیه تطبیق کنم.

در ابواب مختلف اصول فقه، چه در تبویب این علم، چه در مباحث الفاظ، چه در مباحث حجیت، و غیر آنها بحمدالله امتیازات متعددی در اصول فقه شیعه یافتم. مقایسه‌ای که کمتر صورت گرفته است. این درس دست‌مایه مقالات بلکه کتابی در اصول فقه مقارن شد که امیدوارم توفیق تکمیل آنها را پیدا کنم. دو سال قبل نیز کنفرانسی درباره مباحث الفاظ در موسسه المهدی بیرمنگام برگزار شد [2] که من مقاله‌ای درباره مقدمات حکمت در بحث مطلق و مقید به شیوه اصول فقه مقارن در آن ارائه کردم. [3]مجموعه مقالات این کنفرانس توسط انتشارات بریل و المهدی در دست انتشار است، که هر زمان از چاپ خارج شد، کتاب و مقاله را معرفی خواهم کرد.

آقای فیاض صاحب تالیفات مهم دیگری هم هست، از جمله کتاب «المباحث الاصولية» (۱۵ جلد) که آراء اصولی خود ایشان است، و این چهار کتاب در فقه استدلالی: «تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی» (۱۰ جلد)، «الاراضی: مجموعة دراسات وبحوث فقهیة اسلامیة»، «البنوک: احکام البنوک والاسهم والسواق المالیة (البورصات) من وجهة النظر الاسلامیة» (با این عنوان به فارسی ترجمه شده است: بانکداری از نگاه اسلام: به همراه بررسی سهام، اوراق بهادار و قراردادهای رایج در بازرهای مالی “بورس”)، «اطروحات فکریة حول المسائل المستحدثة المتنوعة وعلاج مشکلتها علی ضوء الفقه الاسلامی التطبیقی» (پژوهش‌های فکری در مسائل مستحدثه متنوع و راه‌حل آن‌ها در پرتو فقه اسلامی تطبیقی)، و نیز کتابچه «الأنموذج في منهج الحكومة الإسلامية» (الگو در رویکرد حکومت اسلامی).

در فقه فتوایی این عناوین از ایشان قابل ذکر است: «منهاج الصالحین» (۳ جلد)، «مائة سؤال وجواب حول الكتابة والكتاب والمكتبات» (با این عنوان به فارسی ترجمه شده: حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی)، «مسائل طبی»، «المسائل المستحدثة»، و کتابچه «نموذج لمجموعة أسئلة حول موقع المرأة في النظام السياسي الإسلامي» (نمونه سوالات جایگاه زنان در نظام سیاسی اسلام).

نگاهی اجمالی به آثار مرحوم فیاض نشان می دهد که اولا «المباحث الاصولية» ایشان در حد اطلاع از تفصیلی‌ترین کتب اصولی امامیه به قلم یک اصولی تراز اول است، استخراج ابتکارات اصولی ایشان مجالی دیگر می‌طلبد. ثانیا به شهادت آثار متنوع فقهی ایشان، یکی از ممتازترین فقهای موضوع‌شناس معاصر بود. ثالثا علاوه بر قوّت فقهی، در مقایسه با دیگر فقهای معاصر اهتمام ایشان به مسائل مستحدثه و یافتن راه حل برای آنها شاخص است. با کمال اطمینان می‌توان ایشان را فقیه اصولی نوسنتی قوی دانست که همواره نکات تازه‌ای برای ارائه دارد. قوّت فقیه در موضوع‌شناسی و مسائل مستحدثه آشکار می‌شود، نه در تکرار مسائلی که قرنها درباره آنها بحث شده است.

درباره حقوق زنان ایشان قائل به جواز تصدی بسیاری از مناصب دینی، سیاسی و قضایی برای زنان است، یعنی در این زمینه رویکردی مترقی‌تر از میانگین فقهای سنتی معاصر دارد و مرد بودن را علی الاغلب شرط قضاوت، ولایت و ریاست ندانسته است. او به تساوی حقوق زن و مرد در حقوق عمومی (اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) قائل است و احادیث ضدزن را بی اعتبار شمرده است. البته وی در حقوق خانوادگی در مجموع سنتی است. شایسته است که آراء ایشان در باره حقوق زنان مورد تحقیق مستقل خصوصا از سوی بانوان پژوهشگر قرار گیرد.  

از منظر مرحوم فیاض اولا اظهار شهادتین برای جاری کردن حکم اسلام کافی است، حتی اگر علم به مخالفت قلب فرد با زبانش داشته باشیم. ثانیا انکار معاد سبب مستقلی برای کفر نیست، مادامی که منجر به انکار رسالت نشود. ثالثا انکار ضروری سبب مستقلی برای کفر نیست. انکار هر حکم شرعی با التفات به تلازم با انکار رسالت کفر است، حتی اگر ضروری نباشد، لذا بحث انکار ضروری به عنوان دست‌مایه تکفیر بلاموضوع می‌شود.  

ایشان همانند مرحوم منتظری صراحتا اقرار متهم تحت شکنجه را مردود دانسته است. استخراج آراء ابتکاری فقهی مرحوم فیاض در کتاب البنوک و اطروحة و نیز مالکیت فکری مجالی دیگر می‌طلبد. دیدگاه ایشان درباره حکومت اسلامی در زمان غیبت «ولایت انتصابی عامه فقیه اعلم» است، که به مشکلات عمومی برخی فقهای سنتی از قبیل مرحوم گپایگانی مبتلاست، البته ادله نقلی را از اثبات ولایت فقیه عاجز می‌داند و به ولایت مطلقه هم باور ندارد. او سیاست را از منظر تنگ فقه مورد مداقه قرار داده است.

این مختصر در نهایت ضیق وقت نوشته شده و فرصت کافی برای مراجعه مجدد نداشته‌ام. درگذشت این فقیه اصولی نوسنتی و متواضع را به بازماندگان ایشان، حوزه علمیه نجف اشرف، بلکه حوزه‌های علمیه، پیروان و علاقه‌مندان ایشان در مناطق مختلف، خصوصا شیعیان افغانستان تسلیت عرض می‌کنم. خداوند ایشان را مشمول رحمت، مغفرت و رضوان خود قرار دهد.

ویرایش اول: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵

ویرایش دوم: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵  

[1] The Principles of Islamic Jurisprudence (Uşul al-Fiqh), Spring 2026

[2] Language and Meaning in Islamic Legal Theory, The 12th Annual AMI Contemporary Fiqhī Issues Workshop, 4th – 5th July 2024, Birmingham, UK, Al-Mahdi Institute.  

[3] The Role of a Clear Statement in the Formation of Full Intention: A Case Study of ‘Preliminaries of Wisdom’ in ‘Absolute Expressions’

The post ذکر خیر محمداسحاق فیاض appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.