نهایی شدن یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، پایان فوری جنگ و عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها از جمله لبنان، و رفع محاصره دریایی ایران را به فال نیک می‌گیریم. امیدوارم یادداشت تفاهم روز جمعه ۲۹ خرداد به امضای طرفین برسد و آمریکا به تعهدات خود وفادار بماند و مذاکرات برای توافق نهایی (انعقاد پیمان دائمی ترک تخاصم بین ایران و آمریکا) ادامه یابد.

این پیروزی مقدماتی را که به بهای سنگینی به‌دست آمد، به ملت، دولت و نیروهای مسلح ایران تبریک می‌گویم. یاد شهدا و آسیب‌دیدگان جنگ را گرامی می‌داریم. خداوند مردم منطقه بلکه جهان را از کید اسرائیل و صهیونیسم محفوظ بدارد.

امیدوارم در فضای صلح و آرامش پساجنگ، جمهوری اسلامی دیون بسیار سنگین خود را به ملت بزرگوار ایران ادا کند. انشاءالله.

محسن کدیور

۲۴ خرداد ۱۴۰۵       

The post تبریک پیروزی مقدماتی appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

نقش محمد (ص) در تکوین وحی: تحلیل انتقادی دیدگاه فضل الرحمن
فضل‌الرحمن (۱۹۸۸-۱۹۱۹) استاد پاکستانی‌ دانشگاه شیکاگو یکی از متنفذترین روشنفکران دینی و متفکران بین‌المللی اندیشه اسلامی معاصر است. او صاحب دو رای بدیع در مورد قرآن است: یکی روش فهم و تفسیر قرآن – که بسیار باارزش است – و غالبا فضل‌الرحمن به این رأی شناخته می‌شود. این رأی مورد بحث این گفتار نیست. دیگری پژوهش وی درباره‌ی «ماهیت وحی» که کمتر شناخته شده و کمتر مورد بحث قرار گرفته است. معرفی این رأی و تحلیل انتقادی آن در مقایسه با آراء سید محمد حسین طباطبایی (۱۹۸۱-۱۹۰۴) صاحب المیزان موضوع این گفتار است. این دو متفکرِ تقریبا هم‌عصر ظاهرا از آرای یکدیگر بی‌خبر بوده‌اند. فضل‌الرحمن به انگلیسی می‌نوشته و طباطبایی به عربی و فارسی.
«چیستی وحی» یکی از دغدغه‌های دیرینه فضل‌الرحمن بوده است، که با کتاب «نبوت در اسلام: فلسفه و اعتقاد رسمی» (۱۹۵۸) آغاز می‌شود. او در کتاب مهم «اسلام» (۱۹۶۶) نوشت: قرآن به‌طور کامل «کلام خدا»ست و هم، به معنای عادی، به‌طور کامل «سخن محمد». فضل‌الرحمن در عین اینکه قرآن را «کلام ناب الهی» می‌داند، به همان اندازه بر این باور است که«با ژرف‌ترین لایه‌های شخصیت محمد بن عبدالله (ص) در پیوند است»، به‌گونه‌ای که این رابطه را نمی‌توان به‌صورت مکانیکی همچون «ضبط صوت» درک کرد. به عبارت دیگر او برای شخصیت بشری پیامبر «فاعلیت و مدخلیت» در روند وحی قائل است.
فضل‌الرحمن در مقاله «وحی الهی و پیامبر» (۱۹۷۸) مدعاهای کتاب «اسلام» را شفاف‌تر تبیین نموده با نقل قولهایی از رویکرد روان‌شناختی شاه ولی‌الله دهلوی و اقبال لاهوری بر مدعای خاص خود تاکید کرده است. کتاب «مضامین اصلی قرآن»، (۱۹۸۰) مهمترین کتاب فضل‌الرحمن در تبیین نظر خاص وی در باب روش فهم قرآن است، که البته اشاراتی نیز به بحث چیستی وحی دارد.
رئوس دیدگاه فضل‌الرحمن درباره وحی که در این گفتار مورد تحلیل انتقادی و بحث تطبیقی با طباطبایی قرار می‌گیرد به شرح ذیل است: «وحی لفظی» قرآن به‌عنوان «کلام خدا»؛ وحی یعنی «الهام» کلام خدا به قلب پیامبر؛ «روح»‌ عامل «درونی» وحی؛ انکار «تکلم مستقیم خداوند» با پیامبران؛ پیوند وحی با عالم امر، لوح محفوظ و امّ‌الکتاب؛ رویکرد «روان‌شناختی» به انتقال کلام خدا به «قلب» پیامبر؛ قرآن تماماً کلام خدا و در عین حال تماماً کلام محمد (ص)؛ و لزوم آشکارکردن همه حقایق دینی برای همگان.

The post نقش محمد (ص) در تکوین وحی appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

فقیه اصولی حوزه نجف و مرجع تقلید شیعیان

و گریزی به اصول فقه

آقای محمد اسحاق فیاض (۱۴۰۵-۱۳۰۹) متولد افغانستان یکی از فقهای اصولی برجسته حوزه علمیه نجف اشرف و از مراجع تراز اول شیعیان در سن ۹۶ سالگی در نجف دار فانی را وداع کرد و به سرای باقی شتافت. اگرچه در سلسله اساتید دوره مقدمات و سطح من در اوایل دهه ۶۰ نام دو استاد افغانستانی دیده می‌شود، یکی مرحوم محمدعلی غزنوی معروف به مدرس افغانی (۱۲۸۴-۱۳۶۵) که من دوره کامل مقدمات (صرف، نحو، معانی، بیان، بدیع، منطق، و معالم الاصول) را خدمت ایشان تلمذ کردم و دیگری محمدهاشم صالحی (متولد ۱۳۲۴) از شاگردان سید محمدباقر صدر که نزد ایشان أصول فقه مرحوم محمدرضا مظفر را استفاده کردم، اما توفیق استفاده حضوری از محضر مرحوم فیاض را نداشتم.

در عوض از اول سال تحصیلی ۱۳۶۶ به بعد در ابتدای درس خارج اصول ما کتاب «محاضرات فی اصول الفقه» که تقریرات مباحث الفاظ اصول فقه مرحوم آقای سید ابوالقاسم خویی به قلم مرحوم آقای محمداسحاق فیاض است را قبل از شرکت در مجلس درس مباحثه می‌کردیم. این نخستین آشنایی من با آثار مرحوم فیاض است. این دوره پنج جلدی بسیار روان و متین نوشته شده بود. در مراجعات بعدی‌ام به این کتاب در ضمن تحصیل، تدریس و تحقیق همواره از آن بهره بردم. این یادداشت ادای حقی است که این فقیه اصولی برگردن راقم این سطور دارد.

به این مناسبت به یکی دو نکته مرتبط با اصول فقه اشاره می‌کنم. یکی از دروس مورد علاقه من از ابتدای طلبگی تا کنون اصول فقه بوده است. بیشترین تدریس حوزوی من اصول فقه (معالم، اصول مظفر، رسائل، و کفایه) بود. در نیمسال تحصیلی اخیر، به درخواست دو دانشجوی دکتری که مسلمان حنفی هستند، در دانشگاه دوک یک دوره اصول فقه اهل سنت با تکیه بر اصول فقه حنفی تدریس کردم.[1] توفیقی بود که اصول فقه اهل سنت به روایت وهبة الزحیلی (اصول الفقه الاسلامی والوجیز فی اصول الفقه) را با اصول فقه امامیه تطبیق کنم.

در ابواب مختلف اصول فقه، چه در تبویب این علم، چه در مباحث الفاظ، چه در مباحث حجیت، و غیر آنها بحمدالله امتیازات متعددی در اصول فقه شیعه یافتم. مقایسه‌ای که کمتر صورت گرفته است. این درس دست‌مایه مقالات بلکه کتابی در اصول فقه مقارن شد که امیدوارم توفیق تکمیل آنها را پیدا کنم. دو سال قبل نیز کنفرانسی درباره مباحث الفاظ در موسسه المهدی بیرمنگام برگزار شد [2] که من مقاله‌ای درباره مقدمات حکمت در بحث مطلق و مقید به شیوه اصول فقه مقارن در آن ارائه کردم. [3]مجموعه مقالات این کنفرانس توسط انتشارات بریل و المهدی در دست انتشار است، که هر زمان از چاپ خارج شد، کتاب و مقاله را معرفی خواهم کرد.

آقای فیاض صاحب تالیفات مهم دیگری هم هست، از جمله کتاب «المباحث الاصولية» (۱۵ جلد) که آراء اصولی خود ایشان است، و این چهار کتاب در فقه استدلالی: «تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی» (۱۰ جلد)، «الاراضی: مجموعة دراسات وبحوث فقهیة اسلامیة»، «البنوک: احکام البنوک والاسهم والسواق المالیة (البورصات) من وجهة النظر الاسلامیة» (با این عنوان به فارسی ترجمه شده است: بانکداری از نگاه اسلام: به همراه بررسی سهام، اوراق بهادار و قراردادهای رایج در بازرهای مالی “بورس”)، «اطروحات فکریة حول المسائل المستحدثة المتنوعة وعلاج مشکلتها علی ضوء الفقه الاسلامی التطبیقی» (پژوهش‌های فکری در مسائل مستحدثه متنوع و راه‌حل آن‌ها در پرتو فقه اسلامی تطبیقی)، و نیز کتابچه «الأنموذج في منهج الحكومة الإسلامية» (الگو در رویکرد حکومت اسلامی).

در فقه فتوایی این عناوین از ایشان قابل ذکر است: «منهاج الصالحین» (۳ جلد)، «مائة سؤال وجواب حول الكتابة والكتاب والمكتبات» (با این عنوان به فارسی ترجمه شده: حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی)، «مسائل طبی»، «المسائل المستحدثة»، و کتابچه «نموذج لمجموعة أسئلة حول موقع المرأة في النظام السياسي الإسلامي» (نمونه سوالات جایگاه زنان در نظام سیاسی اسلام).

نگاهی اجمالی به آثار مرحوم فیاض نشان می دهد که اولا «المباحث الاصولية» ایشان در حد اطلاع از تفصیلی‌ترین کتب اصولی امامیه به قلم یک اصولی تراز اول است، استخراج ابتکارات اصولی ایشان مجالی دیگر می‌طلبد. ثانیا به شهادت آثار متنوع فقهی ایشان، یکی از ممتازترین فقهای موضوع‌شناس معاصر بود. ثالثا علاوه بر قوّت فقهی، در مقایسه با دیگر فقهای معاصر اهتمام ایشان به مسائل مستحدثه و یافتن راه حل برای آنها شاخص است. با کمال اطمینان می‌توان ایشان را فقیه اصولی نوسنتی قوی دانست که همواره نکات تازه‌ای برای ارائه دارد. قوّت فقیه در موضوع‌شناسی و مسائل مستحدثه آشکار می‌شود، نه در تکرار مسائلی که قرنها درباره آنها بحث شده است.

درباره حقوق زنان ایشان قائل به جواز تصدی بسیاری از مناصب دینی، سیاسی و قضایی برای زنان است، یعنی در این زمینه رویکردی مترقی‌تر از میانگین فقهای سنتی معاصر دارد و مرد بودن را علی الاغلب شرط قضاوت، ولایت و ریاست ندانسته است. او به تساوی حقوق زن و مرد در حقوق عمومی (اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) قائل است و احادیث ضدزن را بی اعتبار شمرده است. البته وی در حقوق خانوادگی در مجموع سنتی است. شایسته است که آراء ایشان در باره حقوق زنان مورد تحقیق مستقل خصوصا از سوی بانوان پژوهشگر قرار گیرد.  

از منظر مرحوم فیاض اولا اظهار شهادتین برای جاری کردن حکم اسلام کافی است، حتی اگر علم به مخالفت قلب فرد با زبانش داشته باشیم. ثانیا انکار معاد سبب مستقلی برای کفر نیست، مادامی که منجر به انکار رسالت نشود. ثالثا انکار ضروری سبب مستقلی برای کفر نیست. انکار هر حکم شرعی با التفات به تلازم با انکار رسالت کفر است، حتی اگر ضروری نباشد، لذا بحث انکار ضروری به عنوان دست‌مایه تکفیر بلاموضوع می‌شود.  

ایشان همانند مرحوم منتظری صراحتا اقرار متهم تحت شکنجه را مردود دانسته است. استخراج آراء ابتکاری فقهی مرحوم فیاض در کتاب البنوک و اطروحة و نیز مالکیت فکری مجالی دیگر می‌طلبد. دیدگاه ایشان درباره حکومت اسلامی در زمان غیبت «ولایت انتصابی عامه فقیه اعلم» است، که به مشکلات عمومی برخی فقهای سنتی از قبیل مرحوم گپایگانی مبتلاست، البته ادله نقلی را از اثبات ولایت فقیه عاجز می‌داند و به ولایت مطلقه هم باور ندارد. او سیاست را از منظر تنگ فقه مورد مداقه قرار داده است.

این مختصر در نهایت ضیق وقت نوشته شده و فرصت کافی برای مراجعه مجدد نداشته‌ام. درگذشت این فقیه اصولی نوسنتی و متواضع را به بازماندگان ایشان، حوزه علمیه نجف اشرف، بلکه حوزه‌های علمیه، پیروان و علاقه‌مندان ایشان در مناطق مختلف، خصوصا شیعیان افغانستان تسلیت عرض می‌کنم. خداوند ایشان را مشمول رحمت، مغفرت و رضوان خود قرار دهد.

ویرایش اول: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵

ویرایش دوم: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵  

[1] The Principles of Islamic Jurisprudence (Uşul al-Fiqh), Spring 2026

[2] Language and Meaning in Islamic Legal Theory, The 12th Annual AMI Contemporary Fiqhī Issues Workshop, 4th – 5th July 2024, Birmingham, UK, Al-Mahdi Institute.  

[3] The Role of a Clear Statement in the Formation of Full Intention: A Case Study of ‘Preliminaries of Wisdom’ in ‘Absolute Expressions’

The post ذکر خیر محمداسحاق فیاض appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوِلاَيَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَئِمَّةِ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ

در تقویم ما ایرانیان مسلمان شیعه چهار عید بزرگ به چشم می خورد: عید نوروز که نماد ایرانیت ماست، و اعیاد فطر، اضحی (قربان)، و غدیر خم که نماد اسلامیت ماست. دو عید فطر و اضحی مشترک بین همه مسلمانان است، و عید غدیر خم نماد تشیع است.

هجدهم ذیحجه سال دهم هجری روز بزرگی در تاریخ اسلام (نه فقط تشیع) است. در این روز رسول خدا محمد مصطفی (ص) سمت و سوی اسلام بعد از خود را تعیین کرد، و ولایت علی مرتضی (ع) را به مسلمانان اعلام کرد. در غدیر خم هندسه معرفت دینی، مشاهدات و تجارب عرفانی، و نیز سرنوشت سیاسی امت از زبان پیامبر تبیین شد. دو شأن نخست انتصابی بود و شأن سوم انتخابی. در یادداشت عید غیر خم بر شیعیان مبارک باد (۲۶ تیر ۱۴۰۱) تلقی خود را از غدیر خم به شکل موجز و دقیق ترسیم کردم. تکرار نمی کنم. علاقه مندان به آن مراجعه کنند.

واقعه غدیر خم یکی از مسلمات اسلامی است. در چهار کتاب از صحاح ستة اهل سنت سخنان پیامبر (ص) در این روز تاریخی نقل شده است: صحیح مسلم (۴ حدیث)، سنن ابن ماجه (۲ حدیث)، سنن ترمذی ( یک حدیث)، و سنن کبرای نسایی (بیش از پنج حدیث). علاوه بر آن دو کتاب اقدم دیگر اهل سنت یعنی مسند احمد بن حنبل (بیش از ۱۷ حدیث)، و انساب الاشراف بلاذری (شش حدیث) در این زمینه حقایقی نقل کرده اند.

عبارت «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» (هر که من مولای او هستم، علی هم مولای اوست) در زمره احادیث متواتر نبوی است که حداقل دو نفر از بزرگان اهل سنت به تواتر آن اعتراف کرده اند: شمس الدین محمد بن احمد ذهبی (متوفای ۷۴۸) در کتاب سیر اعلام النبلاء و جلال الدین سیوطی (متوفای ۹۱۹) در کتاب الازهار المتناثرة فی الاحادیث المتواترة.

معنای «مولی» در عبارت قطعی الصدور پیامبر (ص) دوست و ناصر نیست، ولیّ و سرپرست است، آن‌چنان‌که عبدالحسین امینی (متوفای ۱۳۴۹ ش) در موسوعة الغدیر فی الکتاب والسنة والادب (۱۴ جلد) شواهد آن را قرن به قرن در نثر و نظم عربی از سنی و شیعه نشان داده است.

ویلفرد مادلونگ (۲۰۲۳-۱۹۳۰) محقق پرآوزه تاریخ اسلام دانشگاه آکسفورد کتابی دارد با مشخصات زیر:

Madelung, Wilferd. The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge: Cambridge University Press, 1996

ترجمه فارسی این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: ویلفرد مادلونگ. جانشینی حضرت محمد (ص): پژوهشی پیرامون خلافت نخستین. ترجمه احمد نمایی، محمدجواد مهدوی، و حیدرضا ضابط. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۷. دوازده+۵۷۴ صفحه.

تحقیق مادلونگ با تلقی شیعی از جانشینی پیامبر (ص) قرابت دارد.

اگرچه واقعه غدیر خم از مسلمات تاریخ اسلام است، اما عید غدیر خم ماهیت شیعی دارد و شیعیان حداقل از قرن دوم آن را جشن گرفته اند. غدیر خم بسیار بزرگتر از جانشینی سیاسی پیامبر (ص) است. غدیر خم سمت و سوی معرفت اسلامی پس از پیامبر است، همان که حدیث ثقلین به شکلی دیگر ترسیم کرده است.

ولایت مورد بحث در حدیث متواتر غدیر خم «ولایت کلامی و اعتقادی» است، از سنخ امامت اهل بیت (ع)؛ حال آن که ولایت مورد بحث در ولایت فقیه «ولایت فقهی» است، از سنخ آنچه شیخ انصاری و آخوند خراسانی در کتب مکاسب خود مطرح کرده‌اند.    

چند جریان در دوران معاصر به نماد اصیل غدیر خم جفا کرده اند:

اول. جریان سنتیِ «شیعه غالی» که در زمان ما از آنها به «جریان ولائی» تعبیر می شود.

دوم. اسلام انقلابی یا جمهوری اسلامی با سوء استفاده از اسلام و تشیع، و تنزل ولایت علوی به مبنای بی بنیاد «ولایت سیاسی فقیه» بزرگترین ضربه را بر اسلام وتشیع و غدیر خم وارد کرده است.

سوم. «اسلام قرآنی» که می پندارد باید در سواد اعظم اهل سنت منحل شد.

چهارم. «روشنفکری دینی تجدیدنظر طلب» که هویت زدایی از اسلام و تشیع را سرلوحه فعالیتهای خود کرده است.

دو جریان نخست درباره غدیر خم افراط کرده، و دو جریان اخیر (شیعیانِ شرمنده) درباره آن تفریط کرده اند.

با شناخت بیشتر معارف دین و مذهبمان منادیان رویکرد علوی به کلام الهی و سنت نبوی باشیم. عید سعید غدیر خم بر محبان اهل بیت پیامبر مبارک باد.

این یادداشت ویرایش تازه‌ای از یادداشت سال‌های گذشته به همین مناسبت است.

در مورد مباحث اخیر کشور و منطقه به‌زودی نکات مهمی را با هموطنان در میان خواهم گذاشت، انشاءالله.  

The post عید سعید غدیر خم مبارک باد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.

عرفه روز معرفت و عرفان است، شناخت ظاهری و باطنی خداوند. شب و روز عرفه  (نهم ذی حجه) یکی از اوقات ممتاز عبادت در تقویم مؤمنان است.

دعای عرفه منسوب به امام حسین (ع) به لحاظ متن از زیباترین دعاهای موجود است. در دعای عرفه منسوب به امام زین العابدین علی بن حسین (ع) در صحیفه سجادیه می‌خوانیم:

الهی انْزِعْ مِنْ قَلْبِی حُبَّ دُنْیا دَنِیةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَكَ، وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِیلَةِ إِلَیكَ، وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْكَ. وَ زَیّنْ لِی التَّفَرُّدَ بِمُنَاجَاتِكَ بِاللیلِ وَ النَّهَارِ.

خدایا از سویدای قلبم عشق دنیای دون را که مرا از آنچه نزد توست باز می‌دارد، و از جستن وسیله به سوی تو مانع می‌گردد، و از تحصیل مقام قرب به تو غافل می‌نماید ریشه کن فرما، و خلوت راز و نیاز با خود را در شب و روز در نظرم بیارای.

مومنان در شب و روز عرفه به دنبال قطع تعلق به دنیا، تقرب به خداوند و راز و نیاز هستند. مسئله اصلی بریدن از تعلقات دنیوی و وصول به مقام قرب است. اگر کسی به دامنه مقام قرب هم برسد دنیا و تعلقات و مقاماتش از چشمش می افتند.

روز عرفه مقدمه عید قربان است: فدا کردن عزیزترین‌ها برای رسیدن به مقام قرب خداوند.

عید قربان یا اضحی (دهم ذیحجه) بر همه مسلمانان مبارک باد. این عید یادآور پاکبازی ابراهیم و جان‌بازی فرزند خداجوی اوست. درود خدا بر هر دو باد.

آن عید قربان را بگو وان شمع قرآن را بگو

وان فخر رضوان را بگو، مستان سلامت می کنند

خواهی که تو را کعبه کند استقبال

مایی و منی را به مِنا قربان کن

همچو اسماعیل گردن پیش خنجر خوش بنه

در مدد از وی گلو گر می کِشد تا می کُشد

خویش را قربان نماییم از پی قربان عید

کان قصاب عاشقان بس خوب و زیبا می کشد

(مولوی، کلیات شمس تبریزی)

با وصل اینترنت بین‌المللی هموطنان و انعقاد پیمان ترک مخاصمه در فرصت‌های آتی سخن خواهم گفت، انشاءالله. 

The post روز عرفه و عید قربان مبارک باد appeared first on محسن کدیور | Mohsen Kadivar.