Η διάγνωσή της βασίζεται στην παρατήρηση της παρούσας ψυχικής κατάστασης του ασθενούς.Εκτιμάται η συνολική λειτουργικότητα,το περιεχόμενο και η δομή της σκέψης, η αντίληψη, το συναίσθημα, η βούληση, η ψυχοκινητικότητα  και οι γνωσιακές λειτουργίες.

Υπολογίζεται  ότι  παγκοσμίως,κάθε χρόνο εμφανίζονται περίπου 2 εκατομμύρια νέα περιστατικά.Η συχνότητα και η νοσηρότητα της είναι υψηλότερες στον αστικό από ό,τι στον αγροτικό πληθυσμό. Ο επιπολασμός της νόσου είναι υψηλότερος στις χαμηλές κοινωνικοοικονομικές ομάδες. Η νόσος εισβάλλει  συνήθως μεταξύ των ηλικιών 15-35 και σπανίως πριν τα 10 ή μετά τα 40.

Τα αίτια της σχιζοφρένειας δεν έχουν εντοπιστεί πλήρως, αλλά είναι κυρίως βιολογικής, ψυχολογικής και κοινωνικής φύσεως. Η κυρίως έρευνα που διεξάγεται για την σχιζοφρένεια εστιάζεται κυρίως στους γενετικούς παράγοντες που φαίνεται πως παίζουν και τον πιο σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη αυτής της ψυχικής διαταραχής. Η σχιζοφρένεια σήμερα σε αρκετές περιπτώσεις θεωρείται ελέγξιμη διαταραχή και μέσω της κατάλληλης θεραπείας τα άτομα που πάσχουν έχουν υψηλή πιθανότητα να επανενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο.

Πριν από την έναρξη της ασθένειας μπορεί να εμφανίζονται πρόδρομα συμπτώματα όπως άγχος, σύγχυση, φόβος και κατάθλιψη. Τα πρόδρομα συμπτώματα μπορεί να υφίστανται για μήνες πριν  τεθεί η διάγνωση.

Η κλινική αντιμετώπιση του ασθενούς μπορεί να περιλαμβάνει νοσηλεία και αντιψυχωσική αγωγή όπως και συμπεριφορική, οικογενειακή, ομαδική και ατομική ψυχοθεραπεία, καθώς και εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες και θεραπείες αποκατάστασης. Η σχιζοφρένεια είναι χρόνιο νόσημα για το οποίο απαιτείται μακροχρόνια αντιψυχωσική θεραπεία για την πρόληψη των υποτροπών. Η δόση της θεραπείας μπορεί σταδιακά να μειωθεί μέχρι την ελάχιστη αποτελεσματική δόση ακόμα και 10-20% ανά μήνα. Οι ασθενείς και οι οικείοι τους θα πρέπει να εκπαιδεύονται στην αναγνώριση σημείων υποτροπής που συχνά εμφανίζονται με την μείωση της δόσης όπως αϋπνία, άγχος, κοινωνική απόσυρση και παράδοξη συμπεριφορά.

Βασίλειος Σιαπέρας

Ειδικευόμενος Ψυχίατρος

Οι άνθρωποι που είναι επιρρεπείς στο άγχος τις περισσότερες φορές έχουν βιώσει στρεσογόνες καταστάσεις ως παιδιά όπως:

• οι συγκρούσεις μεταξύ των γονέων
• η αδιαφορία ή η κακοποίηση (λεκτική ή σωματική) από τους γονείς
• τα ψυχολογικά προβλήματα των γονέων (κατάθλιψη, άγχος, φοβίες, εθισμοί κ.α.)
• τα οικονομικά προβλήματα
• οι μετακομίσεις
• οι δυσκολίες στο σχολείο
• η κοινωνική απομόνωση
• η συνεχής εναλλαγή φροντιστών

Όταν η παιδική ηλικία χαρακτηρίζεται από μία ή περισσότερες από τις παραπάνω τραυματικές καταστάσεις αυξάνεται η πιθανότητα εκδήλωσης αγχώδους διαταραχής. Πολλοί άνθρωποι είναι τόσο εξοικειωμένοι με το άγχος που δεν αντιλαμβάνονται ότι τους διακατέχει. Ενδείξεις αυξημένου άγχους καθιστούν:

• οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις (π.χ. το συνεχές χτύπημα του ποδιού)
• οι σωματικοί πόνοι και ειδικά στο κεφάλι, τον αυχένα και την πλάτη
• το δάγκωμα των νυχιών
• οι διαταραχές ύπνου
• τα τικ
• η υπερφαγία ή η απώλεια όρεξης για φαγητό
• το κάπνισμα
• η κατανάλωση αλκοόλ
• η ευερεθιστότητα/ εκνευρισμός
• τα στομαχικά/ εντερικά προβλήματα
• η αυξημένη αρτηριακή πίεση

Ακόμη και αν δεν έχει αντιληφθεί κάποιος ότι πάσχει από χρόνιο άγχος πολλές φορές βρίσκει μια δική του ‘θεραπεία’ που τον ανακουφίζει τις περισσότερες φορές προσωρινά (όπως π.χ. η κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων τροφής, το συνεχές κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ ή άλλων ουσιών). Το άτομο ανακουφίζεται παρωδικά όμως δεν αντιμετωπίζει ουσιαστικά το πρόβλημα και μακροπρόθεσμα οδηγείται σε σοβαρά προβλήματα υγείας αλλά και σε έκπτωση στην ποιότητα ζωής του. Τα προβλήματα στη ζωή του ατόμου δεν λύνονται, αντιθέτως πολλαπλασιάζονται.
Άλλοι συνηθισμένοι τρόποι διαχείρισης του άγχους είναι η απόσπαση της προσοχής (π.χ. με δραστηριότητες όπως ο αθλητισμός, οι τέχνες, η προσφορά στο κοινωνικό σύνολο) ή η χρήση του χιούμορ, οι  οποίοι συμβάλλουν στην ανακούφιση από τα συμπτώματα του άγχους όμως δεν αποτελούν ουσιαστική λύση.
Ο ουσιαστικός τρόπος αντιμετώπισης του άγχους είναι:

• η ανίχνευση των στρεσογόνων παραγόντων στη ζωή του ατόμου
• η επίλυση των προβλημάτων στο βαθμό που είναι δυνατή
• η λειτουργική ερμηνεία των γεγονότων
• η αντιμετώπιση των εσωτερικών συγκρούσεων στο άτομο

Τα παραπάνω βήματα γίνονται με τη βοήθεια ψυχολόγου που είναι εκπαιδευμένος στις απαραίτητες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές. Συνοψίζοντας, δεν επιλέγει κάποιος να έχει ροπή προς την εκδήλωση του άγχους όμως μπορεί να επιλέξει να το διαχειριστεί αποτελεσματικά.

MSc  Χριστίνα Χελιώτη
Ψυχολόγος / Ψυχοθεραπεύτρια

Στην Ελλάδα όλο και περισσότεροι άνθρωποι έρχονται να ζητήσουν βοήθεια αναφορικά με την προβληματική σχέση ή την εξάρτηση με τον τζόγο. Χαρακτηριστικά παιχνίδια στα οποία οι θεραπευόμενοι μας αναφέρουν ότι εθίζονται είναι τα ακόλουθα:

1. Το Κίνο και το στοίχημα, τα οποία είναι προσβάσιμα μέσω των πρακτορείων του ΟΠΑΠ

2. Παιχνίδια με χαρτιά (“Θανάσης”, “μπιρίμπα”, πόκερ, μπλακτζάκ, κ.α.) και κουλοχέρηδες σε καφενεία και άτυπες χαρτοπαικτικές λέσχες.

3. Διάφορα παιχνίδια στο καζίνο, όπως η ρουλέτα, οι κουλοχέρηδες, το μπλάκτζάκ, το πόκερ, κ.α.

4. Ο τζόγος μέσω ίντερνετ, δηλαδή τα αθλητικά στοιχήματα και το καζίνο μέσω ίντερνετ (ρουλέτα, κουλοχέρηδες, κ.α).

5. Ο ιππόδρομος και διάφοροι αγώνες σκύλων κ.λπ. στο εξωτερικό, οι οποίοι παρέχονται σαν θέαμα και σαν δυνατότητα στοιχήματος από διάφορα πρακτορεία.

Διάγνωση

Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση ότι η εξάρτηση στο τζόγο μετριέται με τα ποσά που ο εξαρτημένος ξοδεύει και το χρόνο που αφιερώνει στο παιχνίδι, οι δύο αυτές παράμετροι αποτελούν επιμέρους παράγοντες στην αξιολόγηση. Για την αξιολόγηση της εξάρτησης υπάρχουν διάφορα ερωτηματολόγια, με πιο γνωστό το SOGS, τα οποία αξιολογούν είτε εάν κάποιος είναι απλός παίκτης, είτε εάν έχει μια προβληματική σχέση ή εξάρτηση με τον τζόγο. Η εξάρτηση στο τζόγο ορίζεται μεταξύ άλλων παραμέτρων, κυρίως από το πόσο σημαντικό είναι το παιχνίδι στην καθημερινότητα του εξαρτημένου και τι επιπτώσεις έχει σε όλους τους τομείς της ζωής του (επαγγελματικό, προσωπικό, οικογενειακό, φιλικό, κ.α). Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι για να μιλήσουμε για εξάρτηση στον τζόγο, θα πρέπει να γίνει αξιολόγηση από ειδικό, καθώς η κλινική εικόνα της εξάρτησης στο τζόγο μπορεί να περιπλέκεται από άλλες ψυχιατρικές παθήσεις ή ψυχικές καταστάσεις.

Θεραπευτική αντιμετώπιση

Ο εθισμός στον τζόγο αποτελεί ψυχική πάθηση η οποία χρήζει ειδικής αντιμετώπισης.

Η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση αναφορικά με την εξάρτηση στον τζόγο συνίσταται στο να βοηθήσει τον ασθενή να διαχειριστεί την επιθυμία για να παίξει, να παράσχει στον ίδιο ένα προστατευτικό σύστημα για να τον αποτρέψει από το να παίζει και να αναπτύξει στον ίδιο την τεχνογνωσία και την ψυχική ικανότητα να μπορεί να διαχειριστεί τις καταστάσεις υποτροπής.

Στο πρώτο στάδιο της θεραπείας κύριο μέλημα του θεραπευτή είναι να εξασφαλίσει σε συνεργασία με τον εξαρτημένο και την οικογένεια, την αποχή του τζογαδόρου με πρακτικούς τρόπους, όπως είναι η απαγόρευση εισόδου στα καζίνο, το πάγωμα των λογαριασμών του στις σελίδες ηλεκτρονικού τζόγου και η διαχείριση των οικονομικών του από κάποιο τρίτο άτομο εμπιστοσύνης. Παράλληλα παρέχεται ομαδική και ατομική θεραπεία, που έχει σαν στόχο να βρεθούν τρόποι ο εθισμένος να απέχει οριστικά και μακροχρόνια από τον τζόγο.

Η θεραπεία επίσης έχει ως στόχο να ξεπεράσει ο εξαρτημένος τις παράλογες σκέψεις που έχει αναπτύξει. Αναφέρουμε ενδεικτικά την υποτίμηση της χασούρας με την παράλληλη υπερτίμηση του κέρδους και την αίσθηση ελέγχου του αποτελέσματος με διάφορα συστήματα πονταρίσματος και παράδοξους τρόπους παιξίματος.

Εξίσου σημαντική είναι και η συμβουλευτική οικογενείας, όπου η οικογένεια έχει τη δυνατότητα να αναγνωρίσει της δικές της δυσκολίες αναφορικά με την πάθηση αυτή και να αλλάξει τον τρόπο αντιμετώπισης.

MSc Τσερπέλης Δημήτριος

Κλινικός Ψυχολόγος / Ερευνητής

-ταχυπαλμία

-τρέμουλο

-μούδιασμα των άκρων

-εφίδρωση

-τάση για λιποθυμία

-αίσθηση απώλειας αναπνοής

-πόνος στο στήθος

-απώλεια ενέργειας

-φόβος θανάτου

-φόβος ότι χάνεται η λογική- ο νους

Ενώ το άτομο καταλαμβάνεται από ανεξέλεγκτο φόβο κατά την κρίση πανικού, θα πρέπει να γνωρίζει ότι δεν τίθεται σε άμεσο κίνδυνο η υγεία του. Ένα σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού βιώνει κάποια στιγμή στη ζωή του κρίσεις πανικού, κανενός όμως η ζωή δεν έχει μπει σε κίνδυνο εξαιτίας των κρίσεων αυτών. Οι κρίσεις είναι ακίνδυνες ως προς τη σωματική ακεραιότητα, όμως επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής του ατόμου. Μετά από μια κρίση πανικού το άτομο φοβάται μήπως βιώσει παρόμοια κρίση, συχνά αρχίζει να αποφεύγει καταστάσεις ή ανθρώπους και περιορίζει τις δραστηριότητες του με αποτέλεσμα να αλλάζει η ποιότητα ζωής του.

Όπως διαφέρουν τα συμπτώματα της κρίσης πανικού για κάθε άνθρωπο έτσι διαφέρουν και οι αιτίες των κρίσεων. Κοινός παρονομαστής στα άτομα που εμφανίζουν κρίσεις πανικού είναι το συσσωρευμένο άγχος στο οποίο οδηγούν τα άλυτα προβλήματα και οι επαναλαμβανόμενες καταστάσεις άγχους στο περιβάλλον του ατόμου. Καταστάσεις που συχνά επιβαρύνουν το άτομο είναι:

-η συναισθηματικά εξαρτημένη σχέση γονέων-παιδιού

-οι συγκρούσεις στη συντροφική σχέση

-ο φόρτος εργασίας

-τα οικονομικά προβλήματα

-οι εσωτερικές συγκρούσεις

-οι πολύπλευροι ρόλοι στους οποίους καλείται να ανταπεξέλθει το άτομο

Ο λόγος που δεν αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο όταν αντιμετωπίζουν δύσκολες καταστάσεις είναι επειδή ερμηνεύουν με διαφορετικό τρόπο τα γεγονότα γύρω τους. Τα άτομα που παρουσιάζουν κρίσεις πανικού έχουν την τάση να επικεντρώνονται στην αρνητική πλευρά των πραγμάτων (τρόπος σκέψης στον οποίο έχουν ‘εκπαιδευθεί’ από μικρά παιδιά αντιγράφοντας κάποιο γονέα συνήθως) και έχουν δει πρόσωπα στην οικογένειά τους να αντιδρούν σωματοποιώντας το άγχος τους. Το οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο έχει μεγαλώσει το άτομο καθιστά καθοριστικό παράγοντα ως προς την εκδήλωση κρίσεων πανικού. Αυξάνεται η πιθανότητα εμφάνισης κρίσεων πανικού όταν το οικογενειακό περιβάλλον είναι συγκρουσιακό, όταν είναι ασταθές, όταν η σχέση μεταξύ των γονέων δεν είναι υγιής ή όταν δεν υπάρχει ανοιχτή επικοινωνία μεταξύ των μελών της οικογένειας.

Στην ψυχοθεραπεία εντοπίζεται ο πυρήνας της σκέψης του ατόμου και το πώς εδραιώθηκε αυτός ο τρόπος σκέψης. Στη συνέχεια ανακαλύπτονται καινούργιοι λειτουργικοί τρόποι διαχείρισης των γεγονότων. Οι κρίσεις πανικού αντιμετωπίζονται σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα με την υποστήριξη ειδικά εκπαιδευμένου ψυχολόγου.

MSc Χριστίνα Χελιώτη

Ψυχολόγος / Ψυχοθεραπεύτρια

Εισαγωγή

Πολλά είναι τα ερωτήματα που προκαλεί η ενασχόληση με τον τζόγο, καθώς και ο εθισμός σε αυτόν, σε όσους βλέπουν από απόσταση το πρόβλημα αυτό. Αρχικά γιατί παίζουμε, εφόσον η πιθανότητα να χάσουμε είναι σημαντικά μεγαλύτερη από το να κερδίσουμε; Πότε ο τζόγος γίνεται παθολογικός και πότε αρχίζει να αποτελεί εξάρτηση για τον παίχτη; Που οφείλετε η « παράλογη » συμπεριφορά του εξαρτημένου στον τζόγο, ο οποίος θα σκαρφιστεί δικαιολογίες ψέματα, θα καταχραστεί χρήματα, προκειμένου να ξαναπαίξει, έχοντας συχνά στο μυαλό του ότι θα καταφέρει με αυτό τον τρόπο να ξεχρεώσει και να βγει από τον κύκλο του τζόγου;

Εξίσου παράλογη είναι βέβαια και η συμπεριφορά του στενού περιβάλλοντος του εξαρτημένου που συχνά του εξασφαλίζει τα χρήματα για να ξεχρεώσει, ενώ ουσιαστικά γνωρίζει ότι απλά ξεκινάει για τον εξαρτημένο και τους οικείους του άλλος ένας γύρος που μπορεί να τον φέρει πιο κοντά στην καταστροφή.

Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα θα επιχειρήσουμε μια αντικειμενική ψυχολογική περιγραφή του εθισμού στο τζόγο, καθώς και μια πιο υποκειμενική θεώρηση του προβλήματος του ίδιου του εξαρτημένου, μέσα από την εμπειρία μας στην ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση αυτής της πάθησης.

Περιγραφή

Ο εθισμός στον τζόγο αποτελεί μια από τις εξαρτήσεις σε συμπεριφορές όπως μπορεί να είναι στο διαδίκτυο, στο σεξ, στην αγορά προϊόντων, στα « videogames» κ.α. Χαρακτηριστικό σε αυτές τις συμπεριφορές είναι ότι δεν μεσολαβεί η πρόσληψη κάποιας ψυχοδραστικής ουσίας καθώς το ευφορικό αποτέλεσμα που προσλαμβάνει ο εξαρτημένος προέρχεται από ουσίες που παράγει το ίδιο το σώμα μας και ο εγκέφαλός μας (βλ. ενδορφίνες, σύστημα ανταμοιβής – επικλινή πυρήνα).

Παρόλο που οι συμπεριφορές ρίσκου και τζόγου φέρουν αναφορές από την αρχαιότητα, η κατάταξη της εξάρτησης στο τζόγο σε ψυχική πάθηση έγινε για πρώτη φορά το 1980 (DSM III). Μέχρι τότε στη διεθνή βιβλιογραφία της ψυχολογίας (όσο και στην ψυχιατρική και στην ψυχανάλυση) η προβληματική αυτή αποτελούσε ένα «πάθος», μια καταστρεπτική συνήθεια, ένα «βίτσιο». Στο επίπεδο της διάγνωσης συγκαταλεγόταν σαν σύμπτωμα στην διαφοροδιάγνωση συγκεκριμένων ψυχικών παθήσεων (μανία, αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας) αλλά δεν αποτελούσε κατεξοχήν πάθηση.

Η δυσκολία της επιστημονικής κοινότητας μέχρι τότε να μιλήσει για εξάρτηση στον τζόγο οφείλεται στο ότι δεν μεσολαβεί κάποια ψυχοδραστική ουσία στην ενασχόληση με τον τζόγο, όπως αναφέραμε παραπάνω, όσο και το γεγονός ότι συνέπεια του τζόγου αλλά και αιτία για τον εθισμό σε αυτόν μπορεί να αποτελέσει κάποια ψυχιατρική πάθηση.

Σύμφωνα με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα στην ψυχολογία, η εξάρτηση στον τζόγο τοποθετείται τόσο στην προβληματική της διαταραχής ελέγχου των παρορμήσεων όσο και σε αυτή της εξάρτησης.

Αιτιολογία

Αναζητώντας την αιτιολογία της εξάρτησης στον τζόγο έχει σημασία να επιχειρήσουμε μια περιγραφή του προβλήματος με μια αντικειμενική προσέγγιση των γενικών χαρακτηριστικών των εξαρτημένων,

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρία χαρακτηριστικά στον παθολογικό τζόγο : α) την παρορμητικότητα, β) τον ψυχαναγκασμό και γ) την εθιστική συμπεριφορά.

Η παρορμητικότητα δίνει την επιθυμία στον ασθενή να ρισκάρει, να αναζητήσει έντονες συγκινήσεις, ενώ το συναίσθημα είναι ιδιαίτερα ευμετάβλητο με μεγάλες αποκλίσεις στη διακύμανσή του. Πιο συγκεκριμένα, ο παθολογικός τζογαδόρος δεν μπορεί να βιώσει σε ικανό βαθμό απλές και καθημερινές καταστάσεις, όπως την συναναστροφή του με την οικογένειά του ή διάφορες κοινωνικές δραστηριότητες. Θα μπορούσαμε να πούμε χαρακτηριστικά ότι η ικανότητά του να βιώνει καθημερινά συναισθήματα έχει «απορυθμιστεί» καθώς η ενασχόληση με τον τζόγο δίνει στον εξαρτημένο πολλαπλάσια ποσοτικά συναισθήματα, τόσο θετικά όσο αρνητικά. Σαν συνέπεια έρχεται η ανηδονία και η απάθεια αναφορικά με οποιοδήποτε συναισθηματικό ερεθισμό που αφορά την καθημερινότητα εκτός τζόγου, καθώς ο εξαρτημένος δεν μπορεί να τα νιώσει επαρκώς όλα αυτά τα συναισθήματα, εφόσον είναι υποπολλαπλάσια ποσοτικά των συναισθημάτων που αφορούν καθημερινές δραστηριότητες και διαπροσωπικές σχάσεις (ένας καφές με ένα φίλο, η ενασχόληση του εξαρτημένου με τα παιδιά του, κλπ.) Αντίθετα, ο εξαρτημένος αναγκάζεται να αναζητά την έντονη συγκίνηση είτε του κέρδους είτε της χασούρας για να προσλάβει μια στιγμιαία συναισθηματική εκφόρτιση. Οι αποφάσεις του παθολογικού τζογαδόρου παίρνονται στο λεπτό, καθώς καθετί που θα κάνει ή θα πει είναι άμεσο και δεν συνοδεύεται από ιδιαίτερη σκέψη. Η διάθεσή του είναι οξυμένη βρίσκεται σε ένταση, σε ανησυχία και το μυαλό του τρέχει με μεγάλη ταχύτητα βρίσκοντας προσωρινές λύσεις φτιάχνοντας σενάρια για το τι θα πει σε ποιον, πως θα δικαιολογήσει τη χασούρα, την καθυστέρησή του, κ.α. Οτιδήποτε κάνει κάποιος στον τζόγο, το κάνει με πάθος, κερδίζει και χάνει με πάθος, τσακώνεται και επανασυνδέεται με τα αγαπημένα του πρόσωπα, συχνά υποτιμά και προσβάλει τον εαυτό του ενώ άλλοτε ζει με ένα αίσθημα μεγαλείου και εξυψώνει τις ικανότητές του και την προσωπικότητα του.

Αναφορικά με τον ψυχαναγκασμό, ο παθολογικός τζογαδόρος συνεχίζει και παίζει διατηρώντας την πεποίθηση ότι αν μείνει μέσα στο παιχνίδι, κάποια στιγμή θα του γυρίσει και θα πιάσει κάποιο καλό ποντάρισμα. Αυτή η πεποίθηση στοιχειώνει το μυαλό του παίχτη και τον εξαναγκάζει να συνεχίζει να παίζει ανελλιπώς με τον φόβο ότι αν δεν παίξει κάποια στιγμή, ή αλλιώς «χάσει» κάποιο ποντάρισμα, τότε ενδεχομένως στο συγκεκριμένο ποντάρισμα θα έπιανε κάποιο μεγάλο κέρδος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί καμπάνια διαφήμισης γνωστού παιχνιδιού τζόγου που βασίζεται στην ατάκα: «κι αν σου κάτσει…», καθώς ο εξαρτημένος τζογαδόρος διατηρεί συνειδητά είτε προσυνειδητά τον ψυχαναγκαστικό φόβο ότι αν χάσει κάποιο ποντάρισμα θα μπορούσε να είναι το ποντάρισμα με το οποίο θα του «καθόταν η καλή». Άλλου είδους ψυχαναγκαστικές σκέψεις αποτελούν οι τελετουργίες με αριθμούς ή με τρόπους τζογαρίσματος ή με συστήματα παιξίματος, που ενώ ο εξαρτημένος βλέπει ότι δεν του βγαίνουν και εφόσον βρίσκεται στο σύνολο χαμένος, διατηρεί τα συστήματα αυτά και τα ενισχύει δικαιολογώντας τα και ρίχνοντας το φταίξιμο σε οποιοδήποτε άλλο παράγοντα.

Αναφορικά με την εθιστική συμπεριφορά, το βιολογικό κομμάτι του εθισμού στον τζόγο βασίζεται στο φαινόμενο της συναισθηματικής έντασης που εμφανίζεται στη νευροδιαβίβαση του εγκεφάλου τη στιγμή που λαμβάνει το αποτέλεσμα του στοιχήματος ή του πονταρίσματος. Η ένταση της απόλαυσης, θετική και αρνητική, μεγιστοποιείται τη στιγμή αυτή, καθώς μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου εναλλάσσονται σκέψεις και συναισθήματα σχετικά με την προσδοκία του κέρδους και το φόβο της χασούρας. Αυτή η εναλλαγή είναι συνεχόμενη και πολλαπλή, καθώς μπορεί να περάσουν δεκάδες τέτοιες σκάψεις σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, χωρίς ο εξαρτημένος να μπορεί να τις απομονώσει είτε να τις κατανοήσει καθώς δρουν παραισθητικά. Τα αρνητικά και θετικά συναισθήματα της αναγγελίας του αποτελέσματος (απογοήτευση, ματαίωση, θυμός/ αίσθημα θριάμβου, επιβεβαίωση) διαδέχονται την ένταση της αρχικής προσδοκίας του κέρδους. Το φαινόμενο αυτό θα μπορούσαμε να πούμε ότι προκαλεί μια «διαφορά δυναμικού», μια μέγιστη κορύφωση σε συναισθηματικό επίπεδο, οπού ο παίχτης αναζητά την επαναπρόσληψη αυτής και αποτελεί την κύρια αιτία, που κάποιος εθίζεται στον τζόγο, όσον αφορά την νευροδιαβίβαση του εγκεφάλου.

MSc Τσερπέλης Δημήτριος

Κλινικός Ψυχολόγος / Ερευνητής

Η πολυμορφία με την οποία εμφανίζεται, η άτυπη πολλές φορές συμπτωματολογία της, η ικανότητά της να υποδύεται και να μιμείται οποιαδήποτε νόσο ξεγελούν πολλές φορές τους μη ειδικούς ιατρούς, με αποτέλεσμα μόνο στο 50% των ασθενών να γίνεται σωστή διάγνωση από τους γενικούς ιατρούς. Επιπλέον, η προκατάληψη και ο στιγματισμός που συνοδεύουν τις ψυχικές διαταραχές αποθαρρύνουν ή αποτρέπουν τους πάσχοντες να απευθυνθούν στους ειδικούς. Γι’ αυτόν το λόγο συχνά δεν αναγνωρίζεται (διαγιγνώσκεται) και δεν αντιμετωπίζεται θεραπευτικά μια νόσος που μπορεί να επιφέρει δυσμενείς επιπτώσεις στην προσωπική ζωή του ατόμου (κατάχρηση ή εξάρτηση από ουσίες, πρόκληση τροχαίων ατυχημάτων), όπως, επίσης, στις οικογενειακές σχέσεις και στις επαγγελματικές του δραστηριότητες.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει επεξεργαστεί ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας σε συνεργασία με την Παγκόσμια Τράπεζα του ΟΗΕ, με βάση το δείκτη  βαρύτητας που μετρά τη συνολική επιβάρυνση στην προσωπική επαγγελματική & κοινωνική ζωή. Πέντε από τις δέκα αρρώστιες με τον υψηλότερο δείκτη είναι ψυχικές . Η κατάθλιψη καταλαμβάνει σήμερα την τέταρτη θέση και υπολογίζεται ότι θα αναρριχηθεί στην 2η θέση της κατάταξης μέχρι το 2020.

Η κατάθλιψη εμφανίζεται συχνότερα στους άγαμους, τους διαζευγμένους και τους κατοίκους αγροτικών περιοχών.

Οι γυναίκες υποφέρουν από κατάθλιψη, σ’ όλες τις χώρες του κόσμου, δύο φορές συχνότερα από τους άνδρες. Έχει διαπιστωθεί ότι στη διάρκεια της ζωής τους στο 20% των γυναικών και στο 12% των ανδρών θα εμφανιστεί καταθλιπτικό επεισόδιο, ενώ το 10% των γυναικών και μόλις το 5,8% των ανδρών θα νοσήσουν μέσα σ΄ ένα έτος. Παρά τις βιολογικές συνιστώσες στην αιτιολογία της κατάθλιψης και τις ορμονικές διαφορές ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες, πιστεύεται ότι οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες και τα διαφορετικά στρεσσογόνα γεγονότα ζωής (τοκετοί, ανατροφή παιδιών), στα οποία εκτίθενται οι γυναίκες, διαμορφώνουν τα ποσοστά αυτά.

Συμπτώματα

Μερικά από τα πιο συνηθισμένα συμπτώματα της κατάθλιψης είναι τα παρακάτω:

-Μεγάλη ελάττωση του ενδιαφέροντος ή της ευχαρίστησης σε όλες ή σχεδόν όλες τις δραστηριότητες κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας σχεδόν κάθε μέρα.

-Καταθλιπτική Διάθεση, κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας σχεδόν κάθε ημέρα όπως φαίνεται είτε με υποκειμενική εκτίμηση είτε σύμφωνα με τις παρατηρήσεις των άλλων

-Δυσκολία στον ύπνο. Η διαταραχή αυτή του ύπνου μπορεί να έχει πολλές μορφές. Π.χ., μερικοί ασθενείς δεν μπορούν να κοιμηθούν καθόλου, άλλοι κάνουν πολύ ακανόνιστο ύπνο, ξυπνούν δηλαδή πολλές φορές κατά την διάρκεια της νύχτας.

-Διαταραχές στην όρεξη για φαγητό. Συνήθως η κατάθλιψη προκαλεί απώλεια της όρεξης για φαγητό με αποτέλεσμα απώλεια βάρους

-Απώλεια του ενδιαφέροντος για σεξ. Τυπικό σύμπτωμα της κατάθλιψης η απώλεια του ενδιαφέροντος για την ερωτική πράξη. Ας σημειωθεί ότι εδώ αναφερόμαστε στην διάθεση για σεξ και όχι στο αν γίνεται ή όχι η ερωτική πράξη.

-Αδυναμία συγκέντρωσης, σκέψης, μνήμης ή λήψης αποφάσεων. Ο ασθενής με κατάθλιψη δεν μπορεί να συγκεντρωθεί εύκολα. Το μυαλό του φαίνεται να είναι απασχολημένο με άλλες ιδέες και σκέψεις.

-Ιδέες ενοχής, αυτομομφής και αναξιότητας. Ο ασθενής με κατάθλιψη τυπικά πιστεύει ότι ο ίδιος φταίει για την τροπή που έχει πάρει η ζωή του, όλα είναι δικό του λάθος.

-Ανησυχία και απαισιοδοξία για το μέλλον. Ο ασθενής με κατάθλιψη χρωματίζει το μέλλον του με μαύρα χρώματα. Πιστεύει ότι πολύ δύσκολα θα αλλάξει η κατάσταση της ζωής του.

-Ιδέες αυτοκτονίας. Μερικές φορές ο ασθενής νιώθει τόσο απελπισμένος και αβοήθητος που μπαίνουν στο μυαλό του ιδέες αυτοκτονίας. Ο κίνδυνος αυτοκτονίας είναι αυξημένος σε ασθενείς με σοβαρή κατάθλιψη.

Ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις για την κατάθλιψη

Παρά το γεγονός ότι η θεραπεία μπορεί να γίνει σε διάφορες μορφές, όπως η οικογενειακή , ομαδική και ατομική, υπάρχουν πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις που μπορεί να έχουν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας στην ψυχοθεραπεία . Αφού μιλήσουν με τον ασθενή σχετικά με την κατάθλιψη του, ο θεραπευτής θα αποφασίσει ποια προσέγγιση θα προτείνει με βάση τους παράγοντες που συμβάλλουν στην κατάθλιψη.

Ψυχοδυναμική θεραπεία

Η ψυχοδυναμική θεραπεία βασίζεται στην υπόθεση ότι ένα άτομο είναι σε κατάθλιψη , λόγω των ανεπίλυτων, γενικά ασυνείδητων συγκρούσεων, που συχνά προκύπτουν από την παιδική ηλικία. Ο στόχος αυτού του είδους τη θεραπείας είναι για τον ασθενή να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει καλύτερα τα συναισθήματα αυτά μιλώντας για τα βιώματά του. Η ψυχοδυναμική θεραπεία συστήνεται για μια περίοδο τριών έως τεσσάρων μηνών, παρόλο που μπορεί να διαρκέσει περισσότερο, ακόμη και χρόνια.

Συστημική  θεραπεία

Η Συστημική θεραπεία εστιάζεται στις συμπεριφορές και αλληλεπιδράσεις ένα καταθλιπτικό ασθενή με την οικογένεια . Ο πρωταρχικός στόχος αυτής της θεραπείας είναι η βελτίωση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων και η αύξηση της αυτοεκτίμησης κατά τη διάρκεια μιας σύντομης χρονικής περιόδου. Η θεραπεία συνήθως διαρκεί τρεις έως τέσσερις μήνες και λειτουργεί καλά για την κατάθλιψη που προκαλείται από πένθος, συγκρούσεις στις σχέσεις, σημαντικά γεγονότα της ζωής, και την κοινωνική απομόνωση.

Γνωστική συμπεριφοριστική θεραπεία

Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία βοηθά τα άτομα με κατάθλιψη για τον εντοπισμό και την αλλαγή ανακριβών αντιλήψεων που μπορούν να έχουν για τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους. Ο θεραπευτής βοηθά τους ασθενείς στη δημιουργία νέων τρόπων σκέψης ,κατευθύνοντας την προσοχή τους στίς “λάθος” και “σωστές” παραδοχές που κάνουν για τον εαυτό τους και τους άλλους.

Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία συνιστάται για τους ασθενείς:

• Που σκέφτονται και να συμπεριφέρονται με τρόπους που να προκαλούν και να διαιωνίζουν την κατάθλιψη
• Με ήπια έως μέτρια κατάθλιψη ως η μόνη θεραπεία ή σε συνδυασμό με αντικαταθλιπτική αγωγή
• Που αρνούνται ή αδυνατούν να λάβουν αντικαταθλιπτική φαρμακευτική αγωγή
• Όλων των ηλικιών που έχουν κατάθλιψη που προκαλεί πόνο, την αναπηρία, ή και διαπροσωπικών προβλημάτων

Πολλοί ασθενείς με κατάθλιψη χρειάζονται θεραπεία είτε με φάρμακα είτε με τη μορφή συμβουλευτικής προσέγγισης. Υπάρχουν διάφορα φάρμακα για τη θεραπεία της κατάθλιψης.

Τα νεότερα, δεύτερης γενεάς αντικαταθλιπτικά φάρμακα χρησιμοποιούνται συχνά για τη θεραπεία της κατάθλιψης διότι είναι αποτελεσματικά και έχουν λιγότερες παρενέργειες από τα παλαιότερα πρώτης γενεάς αντικαταθλιπτικά φάρμακα.

Παρά την αποτελεσματικότητα τους, τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα είναι σε θέση να ανακουφίζουν από μερικά αλλά όχι όλα τα συμπτώματα της πάθησης. Παράλληλα μπορούν να προκαλούν ενοχλητικές παρενέργειες.

Συνιστάται απο τους πιο πολλούς ειδικούς ψυχικής υγείας πάντως μια συνθετική αντιμετώπιση της κατάθλιψης που συνδυάζει την φαρμακοθεραπεία, την ψυχοθεραπεία και την ψυχοκοινωνική επανένταξη του θεραπευομένου ανάλογα με το βαθμό και την διάρκεια των συμπτωμάτων της νόσου και τις ανάγκες του ασθενούς.

Postgrad Dipl Βασίλειος Τρουμπούκης – Κλινικός Ψυχολόγος

Η κάνναβη περιέχει σαν κύριο ψυχοδραστικό συστατικό  την γνωστή τετραυδροκανναβινόλη (THC)  στην οποία οφείλει το ευφορικό της αποτέλεσμα. Tα παράγωγα της κάνναβης που κυκλοφορούν στις μέρες μας είναι μεταλλαγμένα, περιέχουν πολύ περισσότερο THC και καθόλου κανναβιδιόλη, μία ουσία που προστατεύει τον εγκέφαλο από τις βλαβερές συνέπειες της τετραυδροκανναβινόλης. Με άλλα λόγια, τα σημερινά παράγωγα της κάνναβης αναφορικά με τις ψυχοδραστικές ουσίες που περιέχουν και την επικινδυνότητα αυτών, κατατάσσονται αυτόματα στα σκληρά ναρκωτικά και όχι στα “μαλακά” ναρκωτικά (αν έχει ουσία ή νόημα αυτός ο όρος).

Υπάρχουν αρκετές έρευνες που δείχνουν ότι η χρήση χασίς προκαλεί ψύχωση, μία διαταραχή σκέψης που εμφανίζει συμπτώματα όπως παρανοειδή ιδεασμό, οπτικές και ακουστικές ψευδαισθήσεις, ιδέες καταδίωξης, αποπροσωποποίηση, αποπραγματοποίηση (τοξική ψύχωση). Αυτά τα συμπτώματα εμφανίζονται λίγα λεπτά μετά τη χρήση και υποχωρούν κάποιες ώρες μετά τη διακοπή της. Σε κάποιες περιπτώσεις όμως τα συμπτώματα της ψύχωσης γίνονται χρόνια. Σύμφωνα με την ιατρική βρετανική επιθεώρηση Lancet, ένας μέσος άνθρωπος έχει 1% πιθανότητα να εμφανίσει σχιζοφρένεια, ενώ ένας χρήστης κάνναβης έστω και περιστασιακός μπορεί να έχει έως και 40% πιθανότητες εμφάνισης της νόσου. Κάποιες άλλες πρόσφατες έρευνες  (Archives of General Psychiatry) υποστηρίζουν ότι η κάνναβη μπορεί να επιταχύνει την εκδήλωση της νόσου στους νέους έως και 3 χρόνια.

Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η χρήση κατά την εφηβεία όπου ο εγκέφαλος ακόμα σχηματίζεται. Για λόγους δεοντολογίας δεν υπάρχουν κλινικές μελέτες που να επιβεβαιώνει τις παραπάνω ενδείξεις. Οπότε παραμένει το ερώτημα για τη σχέση αιτίου –αιτιατού, κατά πόσο δηλαδή η χρήση κάνναβης προκαλεί ψύχωση ή οι ψυχωτικοί ασθενείς επιλέγουν την χρήση κάνναβης σαν μία μέθοδο αυτοθεραπείας. Ο λόγος που ένας ψυχωτικός ασθενής κάνει χρήση δεν διαφέρει σε μεγάλο βαθμό από των υπόλοιπων ανθρώπων. Κάνει χρήση για να νιώθει πιο ευχάριστα, για να μην βαριέται, για να κοινωνικοποιηθεί κτλ. Η ανάγκη μπορεί όμως να είναι πιο έντονη λόγω των αρνητικών συμπτωμάτων που εκδηλώνει, όπως κατάθλιψη, άγχος, λήθαργο, ανηδονία και των παρενεργειών των νευροληπτικών φαρμάκων. Οι ψυχωτικοί ασθενείς που συνεχίζουν να κάνουν χρήση παρουσιάζουν περισσότερα ψυχωτικά συμπτώματα, ανταποκρίνονται λιγότερο στα νευροληπτικά φάρμακα και έχουν χειρότερη πρόγνωση από τους ασθενείς που απέχουν.

Γενικότερα, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι η διακοπή ή η μείωση της χρήσης μπορεί να καθυστερήσει ή να εμποδίσει ορισμένες περιπτώσεις ψύχωσης.

MSc Νικολιδάκη Κωνσταντίνα

Κλινική Ψυχολόγος

Πολλοί ασθενείς συχνά χρησιμοποιούν διάφορες ουσίες για να «θεραπεύσουν» την ανησυχία που βιώνουν, συμπεριλαμβανομένου του αλκοόλ, των βενζοδιαζεπινών και των ναρκωτικών. Αρχικά, κάποιοι ασθενείς μπορεί να αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα άγχους και κρίσεις πανικού και κατά συνέπεια ξεκινούν την χρήση ουσιών για να αποφύγουν αυτά τα συμπτώματα. Με το πέρασμα του χρόνου, τα συμπτώματα του άγχους δεν εκλαμβάνονται ως άγχος αλλά ως ο παράγοντας που οδηγεί στην επιθυμία για χρήση, ο οποίος υποκινεί (και δικαιολογεί) τη συνεχόμενη χρήση της ναρκωτικής ουσίας από το άτομο.

Πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι μπορεί να υπάρξει μια μακρά περίοδος «στερητικών συμπτωμάτων» που σε πολλούς ασθενείς χαρακτηρίζεται από ψυχολογικά και σωματικά συμπτώματα. Είναι φανερό ότι πολλά άτομα που απέχουν από τη χρήση αλκοόλ και ναρκωτικών αναπτύσσουν έντονα συμπτώματα άγχους, τα οποία δεν είχαν εμφανιστεί ποτέ πριν από την περίοδο της χρήσης. Παρόλο που δεν έχε διευκρινιστεί ακόμα γιατί η ανάπτυξη των συμπτωμάτων αυτών διαφέρει τόσο από άτομο σε άτομο, μπορούμε να υποθέσουμε ότι καθορίζεται εν μέρει τόσο από την προυπάρχουσα ψυχοπαθολογία, όσο και από την προσωπικότητα του ατόμου και την διάρκεια της χρήσης. Φυσικά, τα άμεσα συμπτώματα στέρησης μπορεί να συμπεριλαμβάνουν το έντονο άγχος που μπορεί να επισπεύσει την εμφάνιση διαφόρων ψυχιατρικών συμπτωμάτων ιδιαίτερα σε άτομα που έχουν προδιάθεση να παρουσιάσουν ψυχιατρικές παθήσεις όπως η ψύχωση ή οι αγχώδεις διαταραχές.
Καθώς τα συμπτώματα άγχους μπορεί να εξασθενήσουν, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε προσεκτικά τις αιτίες, ώστε να καθοριστεί η θεραπεία. Μετά την αποτοξίνωση, είναι απαραίτητη μια περίοδος  παρατήρησης των συμπτωμάτων μέσα από ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία.
Στους ασθενείς, οι οποίοι είναι εθισμένοι σε αλκοόλ και ναρκωτικές ουσίες, τα συμπτώματα έντονου άγχους (άσχετα με την αιτιολογία), συνδέονται συχνά με έντονη επιθυμία για χρήση. Κατά την διάρκεια της αποχής από τη χρήση και της θεραπείας επομένως είναι σημαντικό να ενθαρρύνονται οι ασθενείς να αναγνωρίζουν αυτά τα συμπτώματα άγχους καθώς και να τα διαχωρίζουν από την έντονη επιθυμία για υποτροπή. Ωστόσο, αν το έντονο άγχος παραμένει, είναι πιθανό να απαιτείται μια συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή, πάντα μετά από διάγνωση ψυχιάτρου. Βέβαια, είναι σημαντικό να αποφεύγεται η χρήση βενζοδιαζεπινών γιατί ενισχύουν την διαδικασία της εξάρτησης.

MSc Πολιτοπούλου Ευαγγελία
Κλινικός Ψυχολόγος

• Καθίστε κοντά του, μιλήστε αργά και καθαρά με ήσυχη φωνή. Να χρησιμοποιείτε απλές και σύντομες προτάσεις για να αποφεύγετε η σύγχυση. Μην τον απειλείτε και μη φωνάζετε.

• Χρειάζεται να διασφαλιστεί σ’ αυτόν που πάσχει ένα σταθερό, ήρεμο και ασφαλές περιβάλλον.

• Κλείστε άλλες πηγές θορύβου όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

• Αποφύγετε να τον αγγίζετε για να μην αισθάνεται κίνδυνο.

• Μην έρχεστε πολύ κοντά του και εάν κάθεται μη στέκεστε από πάνω του, καθίστε και εσείς. Αφήστε στον ασθενή αρκετό χώρο στο δωμάτιο ώστε να μην αισθάνεται ότι απειλείται.

• Αποφύγετε συνεχή επαφή με τα μάτια του και μην του φράζετε τις εξόδους από το δωμάτιο. Είναι προτιμότερο να σταθείτε ανάμεσα σε εκείνον και την πόρτα.

• Είναι σημαντικό να αισθάνεστε εμπιστοσύνη στον εαυτό σας και να μην επηρεάζεστε από εκείνον ή να φοβάστε όπως εκείνος.

• Κατανοήστε ότι ο ασθενής μπορεί να είναι όσο και εσείς τρομαγμένος από τη συμπεριφορά του.

• Ο υπερβολικός συναισθηματισμός σας μπορεί να ταράξει ακόμα περισσότερο τον ασθενή.

• Έχετε πρόχειρα τα τηλέφωνα του ψυχιάτρου και του νοσοκομείου στο οποίο θα μπορούσε να εισαχθεί. Να γνωρίζετε ποιοί συγγενείς ή άλλα πρόσωπα μπορούν να σας βοηθήσουν τα οποία ο ασθενής εμπιστεύεται.

• Σε περίπτωση κρίσης μπορεί να χρειαστεί ιατρική βοήθεια το συντομότερο δυνατόν και εισαγωγή στο νοσοκομείο. Στην περίπτωση που χρειαστεί εισαγωγή σε κάποια ψυχιατρική κλινική θυμηθείτε ότι μπορεί να γίνει με τη θέληση του ή και χωρίς τη θέληση του όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο.

• Όταν δεν υπάρχει καμία επικοινωνία και ο ασθενής είναι βίαιος, ζητήστε τη βοήθεια της αστυνομίας. Η αστυνομία θα επέμβει εφόσον υπάρχει εντολή από την εισαγγελική αρχή της περιοχής σας. Επειδή αυτός ο τρόπος είναι τραυματικός για τον ασθενή, καταφύγετε σ’ αυτόν μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Η εισαγωγή σε κάποια ψυχιατρική κλινική σημαίνει ότι ο ασθενής μπορεί να βλάψει τον εαυτό του ή άλλους και για αυτό είναι προς όφελός του.

Ολ’ αυτά είναι πιο εύκολα εάν εκ των προτέρων έχετε πάρει πληροφορίες από το ψυχίατρο, σε σχέση με τη συμπεριφορά που θα πρέπει να έχετε για να τον βοηθήσετε.

Όσο περισσότερο διατηρείτε τον έλεγχο των αντιδράσεων σας τόσο καλύτερα θα μπορέσετε να ανταποκριθείτε και να βοηθήσετε το συγγενή σας.

Ας μην ξεχνάμε ότι πρόκειται για μια σοβαρή ασθένεια όπου, στις φάσεις κρίσης, ο ασθενής χάνει τον έλεγχο του εαυτού του και χρειάζεται τη βοήθεια σας.

Δρ Άρτεμις Ξανθάκη: Κλινικός Ψυχολόγος DPsych

Συμβουλευτική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια

Χρήσιμο είναι λοιπόν να μην συγχέουμε την επίσημα θεσμοθετημένη παρέμβαση της υποκατάστασης για την διαχείριση του προβλήματος των “ναρκωτικών” με την ευκαιριακή και συνάμα παράνομη διακίνηση και χρήση υποκατάστατων ουσιών. Άλλωστε για να αντιμετωπίσουμε την εξάρτηση, είτε με την διαδικασία της απεξάρτησης, είτε με την μέθοδο της υποκατάστασης, χρειάζεται ένα οργανωμένο πρόγραμμα που συνδυάζει ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία, ψυχιατρική υποστήριξη και συμβουλευτική οικογένειας, καθότι αυτή η αντιμετώπιση δεν μπορεί να γίνει μεμονωμένα από ψυχολόγο ή ψυχίατρο ή μόνο φαρμακευτική αγωγή.

Στην Ελλάδα η θεσμοθετημένη χορήγηση των υποκατάστατων ουσιών γίνετε αποκλειστικά από το επίσημο όργανο του ΟΚΑΝΑ. Η παρέμβαση της υποκατάστασης παγκοσμίως δεν αποτελεί θεραπευτική πρόταση στο πρόβλημα των ναρκωτικών, αλλά μια πολιτική διαχείρισης των κοινωνικών προβλημάτων και των προβλημάτων υγείας που απορρέουν από αυτά.

Σκόπιμο είναι λοιπόν να προσδιορίσουμε ότι οι παραπάνω αναφερόμενες σαν “υποκατάστατα” ουσίες ανταποκρίνονται αποκλειστικά στην χρήση ηρωίνης και έχουν σχεδιαστεί να αποτελούν την πιο ασφαλή φαρμακευτική λύση. Συγκεκριμένα, η μέθοδος χορήγησης διασφαλίζεται ώστε να μην μπορεί να γίνει ενδοφλέβια χρήση, ενώ προσφέρουν λιγότερο η καθόλου ευφορικό αποτέλεσμα και δεν φέρνουν “φλάς”, δηλαδή άμεσο ερεθισμό του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Μολονότι, η λύση της υποκατάστασης δεν αποτελεί θεραπευτική παρέμβαση – ούτε φαρμακευτικά ούτε ψυχοθεραπευτικά – μπορεί να εγγραφεί και εγγράφεται τελικά ως μια κοινωνική παρέμβαση “μείωσης κινδύνου” (“Harm Reduction Policy”), όσον αφορά τις διάφορες σεξουαλικά μεταδιδόμενες ασθένειες και τον κίνδυνο θνησιμότητας, που ενέχει η χρήση ηρωίνης, είτε γίνεται ενδοφλέβια, είτε γίνεται εισπνεόμενη, είτε γίνεται καπνιστή.

Είναι λοιπόν κατανοητό, ότι η υποκατάσταση αποτελεί ένα σχέδιο δράσης για τη δημόσια υγεία, αφού έτσι παρέχεται μια πρώτη διαχείριση των κοινωνικών προβλημάτων και μια μείωση των κινδύνων, που απορρέουν από τη χρήση ναρκωτικών. Σε καμιά περίπτωση όμως, δεν αποτελεί ψυχοθεραπευτική ή/και ψυχιατρική αντιμετώπιση της ασθένειας του εθισμού. Σε όλες τις χώρες τα προγράμματα χορήγησης των ουσιών μεθαδόνης και βουπρενορφίνης έχουν ως στόχο να κρατιέται ο εξαρτημένος μακριά από τις πιάτσες / στέκια των τοξικομανών και να καταπολεμάται η παραβατικότητα, μέσω της δωρεάν ή πολύ φθηνής χορήγησης αυτών των υποκατάστατων. Προσφέροντας νόμιμα και με την προτροπή γιατρού τις υποκατάστατες ουσίες, στόχος είναι ο εθισμένος να μείνει μέσα στις διάφορες κοινωνικές δραστηριότητες και να αποφύγει τις δυσάρεστες συνέπειες τις χρήσης, δηλαδή τα προβλήματα με το νομό, τις σωματικές δυσκολίες, τον κοινωνικό στιγματισμό κ.α. Με τον τρόπο αυτό όμως, συχνά συντηρείται η εντύπωση ότι ο χρήστης θα μπορέσει να αρκεστεί σε μια θεσμοθετημένη συνταγογραφούμενη και νόμιμη “κοινωνική χρήση” ουσιών και δεν θα αναζητήσει άλλες παράνομες ουσίες, ούτε θα  προβεί σε παράνομες δραστηριότητες. Αυτό που φαίνεται να μας διαφεύγει στην υποθετική αυτή κατάσταση είναι ότι χαρακτηριστικό του εθισμού είναι η ανοχή, δηλαδή η φυσιολογική ανάγκη του εθισμένου να ανεβάζει την ποσότητα και τη συχνότητα της χρήσης και να αναζητά περισσότερα ναρκωτικά. Αυτό συμβαίνει διότι συνηθίζει ο οργανισμός στην συγκεκριμένη ποσότητα ναρκωτικών ουσιών και μειώνεται διαρκώς το ευφορικό αποτέλεσμα.  Με άλλα λόγια, προσπαθώντας κατευθείαν να παράσχουμε στον εξαρτημένο μια ελεγχόμενη και ασφαλή χρήση, ξεχνάμε ίσως, ότι το πρόβλημά του δεν είναι η χρήση καθεαυτή, αλλά η αδυναμία ελέγχου αυτής της ανεξέλεγκτης, βουλιμικής χρήσης ναρκωτικών, που είναι ο ορισμός της εξάρτησης.

Θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε λοιπόν ότι η υποκατάσταση δεν βοηθάει τον εθισμένο να  θεραπευτεί, δηλαδή να κατανοήσει τις ψυχικές του δυσκολίες, να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται και δρα. Η υποκατάσταση, ίσως δώσει το χρόνο στον εξαρτημένο να αλλάξει σε κάποιο μικρό βαθμό τις συνήθειες του και την καθημερινότητά του, ενδεχομένως όμως να καταπιαστεί με άλλες δραστηριότητες ή συμπεριφορές, που μπορεί να είναι θετικές μπορεί όμως να είναι περισσότερο επιβλαβείς από την χρήση ναρκωτικών .

Παρόλ’ αυτά, η λύση της υποκατάστασης ελκύει το μεγαλύτερο μέρος των εξαρτημένων και οι περισσότεροι εθισμένοι στα ναρκωτικά ζητούν πριν απευθυνθούν σε οποιοδήποτε άλλο πρόγραμμα, βοήθεια από τα προγράμματα υποκατάστασης. Συνεπώς, θα ήταν σημαντικό η υποκατάσταση να συνδέεται με μια θεραπευτική πρόταση ή έστω με μια θεραπευτική προοπτική, ώστε όταν ο εξαρτημένος νοιώσει έτοιμος να αντιμετωπίσει το σύμπτωμά του, να έχει δίπλα του μία θεραπευτική παρέμβαση.

Με την παραπάνω διαπίστωση θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι το δίλλημα που τίθεται συχνά στους εθισμένους “απεξάρτηση ή υποκατάσταση” είναι μάλλον βλαβερό, ουτοπικό και  ενδέχεται να ενισχύει την αναβλητικότητα του εξαρτημένου από τα ναρκωτικά. Η υποκατάσταση μπορεί να λειτουργήσει καλύτερα σε ένα πρόγραμμα απεξάρτησης, ενώ αντίστοιχα η απεξάρτηση μπορεί να ξεκινήσει με κάποια λύση υποκατάστασης τουλάχιστον στα αρχικά της στάδια. Εν κατακλείδι, προγράμματα υποκατάστασης και απεξάρτησης μπορούν να δράσουν συμπληρωματικά για την θεραπεία της εξάρτησης από τα ναρκωτικά.

MSc Τσερπέλης Δημήτριος
Κλινικός Ψυχολόγος / Ερευνητής