रांगडा

भाषा-अस्त्राचा गजरा!

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 07:31:00 +0000

रशिया , फ्रान्स, जर्मनी, जपान, चीन या देशांनी आपल्या भाषेला सॉफ्टपॉवर म्हणून सतत पुढे ठेवण्याचा केलेला प्रयत्न, त्यासाठी ते करत असलेली कल्चरल डिप्लोमसी या गोष्टी आपण भारतीयांनी शिकण्यासारख्या आहेत. कारण आपण आपल्या भाषांची आबाळ करतो. खरे तर आपल्या भाषेच्या प्रसार-संवर्धनातून आपला राष्ट्राभिमान, राष्ट्रहित जोपासलं जातं असतं. भाषा हे अस्त्र नाजूक असलं तरी ते तितकंच प्रभावीही असतं. या उद्देशाने १६ जून रोजी ‘संवर्धन’ या सेवाभावी संस्थेतर्फे मुंबईत संस्कृत भाषेविषयी एक परिसंवाद होतो आहे. त्यानिमित्ताने भाषिक हत्याराचे पैलू स्पष्ट करणारा हा लेख..

बोत्सन हे युरोपातल्या दक्षिण तिरोल या प्रदेशातले एक इवलेसे गाव आहे. ऑस्ट्रिया, जर्मनी आणि इटलीच्या अगलबगल चिमटीत सापडलेलं. ते अधिकृतरीत्या येतं इटलीत, पण तेथील २५ टक्के लोक जर्मन वंशाचे- पर्यायाने जर्मन भाषिक आहेत.

तर या इटुकल्या-मिटुकल्या गावात येत्या २८ जुलैपासून चांगला आठवडाभर जर्मन या त्यांच्या मातृभाषेचा अपूर्व सोहळा साजरा होत आहे. १९६१पासून ते आजपर्यंत निरनिराळ्या जर्मन भाषिक प्रदेशांत हा सोहळा संपन्न होतो. २०१३च्या बोत्सनमधल्या या सोहळ्यात १०० देशांमधले अडीच हजार जर्मन भाषा प्रशिक्षक आणि जर्मनभाषातज्ज्ञ आमंत्रित म्हणून सहभागी होणार आहेत. जर्मन भाषा अधिकाधिक उत्तम तऱ्हेने शिकवण्यासाठी जगभरात चालू असणाऱ्या प्रयोगांना, उपक्रमांना एक व्यासपीठ मिळणार आहे. शिवाय जर्मन पाठय़पुस्तके तयार करणारे पाच-पन्नास प्रकाशक जगभरातल्या जर्मन प्रशिक्षकांशी संवाद साधणार आहेत. या सर्वाचा खर्च साडेसात लक्ष युरोच्या (अंदाजे सव्वापाच कोटी रुपये) घरात जाईल, असा आयोजकांचा अंदाज आहे. जर्मन भाषेचे संवर्धन आणि प्रसार यासाठी जर्मन सरकार साठीच्या दशकापासून जो अवाढव्य खर्च करत असते त्या हिमनगाचे हे अगदी शेंडय़ाएवढे उदाहरण. म्हणजे दुसऱ्या महायुद्धात ८० टक्के बेचिराख झालेल्या या देशाने युद्धानंतर अवघ्या १६ वर्षांत आपल्या मातृभाषेच्या पद्धतशीर संवर्धनासाठी आणि प्रसारासाठी ही एवढी थोरली आर्थिक गुंतवणूक आणि तरतूद किती दूरदृष्टीने केली असली पाहिजे!

आपल्याकडच्या ‘मातृदेवो भव’ या उक्तीतील ‘मातृ’ ही अशी जन्मदात्या भाषेपर्यंतही पोहोचवता येते हे पाहिल्यावर डोळ्यात पाणी येते. आपल्या घरातल्या प्रादेशिक भाषांच्या अक्षम्य आबाळीचा विरलेला पदर सारखा आठवत राहतो.

एकंदरीत आपल्या भारतीय मनात ‘ते विज्ञान’ आणि ‘ती भाषा’ यातले डावे-उजवे खोलवर रुतलेले आहे. गणित-सायन्स खरे! बाकी भाषा प्रावीण्य वगैरे म्हणजे एरवी आयुष्यात दुसरे काहीच जमत नसलेले लोक भाषाबिशा शिकतात असा प्रवाद फार वेळा दिसतो. त्यातही पुन्हा सत्तेची उतरंड आहे. त्यात इंग्रजी भाषा सर्वात वरच्या पायदंडीवर, तर प्रादेशिक भाषा, त्यांची आजी संस्कृत ही सगळ्यात खालच्या पायरीवर. मातृभाषांच्या या हेळसांडीमागे तशी कारणेही आहेत. शिक्षण संपल्यावर नोकरीची वेळ येते, त्या वेळी विज्ञान-तंत्रज्ञान हे कर्त्यां पुरुषासारखे काठी वाजवत ओटीवर प्रवेश करताना दिसतात. त्यांच्या चंचीत पैसे खुळखुळतात. मातृभाषा मात्र अंधाऱ्या स्वयंपाकघरात रात्रंदिवस खपणाऱ्या अन्नपूर्णेसारखी मना-संस्कारांची मशागत करत बसते. तिची मुकी माया कोणाला दिसत नाही, समजत नाही. मग तिचा कसला सोहळा करायचा?

इंग्रजीचा वाढता प्रभाव हा काही फक्त आपल्या भारतापुरता प्रश्न नाही. जगभरातल्या भाषांमध्ये तिचा चंचुप्रवेश सतत होत आहे. तरीही औद्योगिक क्षेत्रात अग्रगण्य स्थानावर असलेले सर्व देश आपापली मातृभाषा कसोशीने जपताना दिसतात. इस्राएल, जर्मनी, स्कँडेनेव्हियातले देश, रशिया, कोरिया, जपान, चीन अशा सर्व देशांत शालेय आणि विद्यापीठीय शिक्षणाचे माध्यम त्यांची त्यांची मातृभाषा असते. इंग्रजी या मडमेला ते दिवाणखान्यात जरूर प्रवेश देतात. पण म्हणून आपले अंतर्गृह तिच्या ताब्यात देत नाहीत. या देशांतील मुले आपापल्या मातृभाषेत मोठी होतात. या मातृभाषा ज्ञानभाषा व्हाव्या म्हणून हे सर्व प्रगत देश त्यामध्ये प्रचंड आर्थिक गुंतवणूक करतात. माननीय यशवंतराव चव्हाण हेच तर सांगत होते आपल्याला! भारतीय भाषांनी त्वरेने बोलीभाषेतून ज्ञानभाषेत उत्क्रांत होणे महत्त्वाचे आहे म्हणून.

मातृभाषेचे सबलीकरण यातला भावनिक अनुबंधाचा भाग थोडा दूर ठेवू. त्यामागचे व्यवहाराचे आणि राजकीय दूरदृष्टीचे अस्तर मात्र आपण जरूर विचारात घेण्यासारखे आहे. आपापल्या भाषांचा जगभर प्रसार करू पाहणे हा आंतरराष्ट्रीय कल्चरल डिप्लोमसीचा एक सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे.

एक डिप्लोमॅट म्हणजे मुत्सद्दी नेमका काय करतो? तर प्रथम सर्वाशी लांब-रुंद चर्चा करतो. सर्व बाजू ऐकून घेतो आणि मग विरोधी विचारांना मोठय़ा खुबीने आपल्या बाजूने वळवून घेतो. अगदी पट्टीचा मुत्सद्दी तर यापुढे चार-आठ पावले जातो. आपले विचार हेच सर्वात आदर्श विचार असे एक गारूड फार यशस्वीपणे तयार करतो.

गौरवर्णीयांनी ‘योगा’ वगैरे म्हटले की मग समूहांना घाऊक प्रमाणात योगविद्येकडे वळावेसे वाटते. धुणीभांडी करणारी माऊली पोटास चिमटा घेऊन आपल्या लेकाला ‘कॉन्व्हेंट’मध्ये घालते. त्यामुळे पुढे तो म्यानेजर झालाच जणू अशा भ्रमात जगते! ‘गोरी सत्रा गुण चोरी’ अशा म्हणी आणि वृत्ती तयार होतात. ताजवरच्या भीषण हल्ल्यात बीबीसी/ सीएनएन लावावेसे वाटते, दूरदर्शन नाही.

थोडक्यात समूहांचे ब्रेनवॉशिंग करण्याचे प्रमुख अस्त्र म्हणजे ही कल्चरल डिप्लोमसी. त्याची सुरुवात भाषेच्या प्रसारापासून होते. कारण शेवटी प्रत्येक संस्कृती अमुक एका भाषेतून विचार करत असते. ती भाषा इतर समूहांना गोड वाटली, आवडू लागली की, त्यातले आचार- विचार-संस्कारही आवडू लागतात. मग स्वत:ची मातृभाषा तोकडी वाटू लागते. स्वत:ची संस्कृती तोकडी वाटू लागते. इंग्रजांनी फार पूर्वीपासून ही काळजी घेतली. रशिया, फ्रान्स, जर्मनी, जपान या देशांनी इंग्रजांचा कित्ता गिरवला. या क्लबात आता चीन दाखल झाला आहे. २०२० पर्यंत जगभरात चिनी भाषा आणि चिनी कल्चरचा प्रसार करणाऱ्या तब्बल १००० कन्फ्युशिअस इन्स्टिटय़ूट्स उभारण्याचा विडा या देशाने उचलला आहे. पैकी ५०० इन्स्टिटय़ूट कार्यरतही झाल्या आहेत. प्रत्येक इन्स्टिटय़ूटपाठी प्रतिवर्षी तब्बल ४ लाख डॉलर्स खर्च केले जातात.

आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरीच्या प्रांगणात याला ‘सॉफ्ट पॉवर’ असे नाव आहे. एखाद्या महाप्रचंड अभेद्य अशा शिळेवर अव्याहतपणे थेंब थेंब पाणी पडत राहिले तर ती कालांतराने भंगू शकते..अर्थात सुरुंग लावूनही ती भंगता येते. प्रत्येक देश स्वसंरक्षणासाठी अशा सुरुंगांची म्हणजे लष्करी तयारी करत असतो. त्याला नाव आहे हार्डपॉवर. ती दिसते. मोजता येते. अण्वस्त्रांच्या, रणगाडय़ांच्या संख्येमुळे तिचा दबदबा असतो; परंतु याच्याच जोडीला दूरदृष्टी असलेले देश सॉफ्टपॉवरसाठीही तितक्याच ताकदीनिशी पैशाची तजवीज करताना दिसतात. ही सॉफ्टपॉवर वाढवण्याचे अनेक मार्ग असतात. त्यातला सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे आपल्या भाषेचे सबलीकरण करणे. आणि मग ही सबला दूर दूर देशी पाठवून आपल्या संस्कृतीचे सबलीकरण करणे. म्हणजे काय? तर इतर सर्व जगवासीयांना जणू आपला ध्यास लावून देणे. मग जगभरातल्या अत्युच्च बुद्धिमत्तेला किंवा स्वस्त मजुरांना आपल्या देशाकडे खेचून आणण्यास फारसे कष्ट पडत नाहीत. शिवाय आपल्या उत्पादनांसाठी तेथील बाजारपेठ सहज काबीज करता येते ते वेगळे!

इतका दूरदृष्टीचा विचार आपण भारतीय कधी करणार? जन्मदात्यांनी स्त्री गर्भाची कळी खुडून टाकावी तशी भारतभरातल्या प्रादेशिक भाषांना आपण मरणकळा आणत आहोत. त्यांना सबला करून कल्चरल डिप्लोमसीसाठी दूरदेशी पाठवणे तर राहिले शतयोजने दूर!

गो. नी. दांडेकरांच्या ‘पडघवली’मध्ये व्यंकू खोत नावाचे एक पात्र आहे. हा व्यंकू खोत आंधळ्या भिऊआबाच्या तरण्या पत्नीसाठी- शारदेसाठी बंदरावरून येताना रोज एक भरगच्च गजरा आणतो. चांगला कलाबूत घातलेला. मग त्या बदल्यात तिचा भोग घेतो आणि शेवटी शारदेचे घर- आगार बघता बघता व्यंकू खोताच्या नावावर होते.

अशी असते सॉफ्टपॉवर आणि त्यातली कल्चरल डिप्लोमसी!

भारतीय शारदेच्या भाळी आंधळा भिऊआबाच लिहिला आहे का?

पण लक्षात कोण घेतो!

वैशाली करमरकर

कटी पतंग

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 06:18:00 +0000

स्वत:च्या संस्कृतीला श्रेष्ठ ठरविण्यासाठी इतर संस्कृतीतील लोकांची सांस्कृतिक नाळ कापण्याचा आणि त्यांना अधांतरी लटकवण्याचा उद्योग दीर्घ काळापासून सुरू आहे.

मांजा तुटलेला पतंग काही काळ दिशाहीन तरंगतो. नंतर तो एकतर कापणा:याच्या मुठीत येतो किंवा कुठेतरी अडकून फाटून जातो. स्वत:च्या संस्कृतीला श्रेष्ठ ठरविण्यासाठी इतर संस्कृतीतील लोकांची सांस्कृतिक नाळ कापण्याचा आणि त्यांना अधांतरी लटकवण्याचा उद्योग दीर्घ काळापासून सुरू आहे.

-----------------

गेल्या पंधरा-वीस दिवसात युरोपभर आणि इतरत्र फार अचंबित करणा:या घडामोडी घडत होत्या. त्या सर्व घडामोडी ‘सॉफ्ट पॉवर’ या विषयाच्या व्याप्तीला स्पर्श करणा:या आहेत, म्हणून त्याबद्दल उल्लेख जरुरीचा आहे -

1. जर्मनीमधे सर्व ज्यू लोकांना एक अपील करण्यात आले आहे. त्यांनी त्यांची ‘किप्पा’ नावाची तळहाताएवढी गोल टोपी जर्मनीत घालून फिरू नये. कारण त्यामुळे त्यांच्यावर प्राणघातक हल्ला होण्याची दाट शक्यता आहे. ‘किप्पा’ घालून फिरले आणि हल्ला झाला तर सरकार जबाबदार नाही, अशा कडक शब्दात ही ‘विनंती’ आहे.

2. ऑस्ट्रीयन सरकारने ‘इस्लामिक लॉ’ नावाचा एक नवीन कायदा केला आहे. ऑस्ट्रीयामधे सहा टक्के लोकसंख्या मुस्लीम आहे. आजवर त्यांच्यासाठी 1912 सालापासून अस्तित्वात असलेला कायदा लागू होता. तो रद्द करून दि. 25 फेब्रुवारीपासून आता हा नवीन कायदा मुस्लीम धर्मीयांना लागू होणार आहे.

त्यानुसार मशिदींसाठी किंवा इमामांसाठी यापुढे परदेशातून पैसा आणण्यावर सक्तीची बंदी आणली आहे. मुस्लीम समाजाने यावर प्रचंड विरोध दर्शविला आहे. त्यांचे म्हणणो आहे की, सर्व ािश्चन आणि ज्यू धर्मीयांना ‘फॉरेन फंडिंग’ म्हणजे परदेशी पैशाची मदत कायदेशीरपणो शक्य आहे; मग आमच्यासाठी हा भेदभाव का?

3. डेन्मार्कमधील एका सांस्कृतिक केंद्रात एक स्वीडनचे आर्टिस्ट, फ्रान्सचे अॅम्बॅसीडर अशी बडी बडी मंडळी एका परिचर्चेसाठी जमलेली होती. चर्चेचा विषय धार्मिक स्वातंत्र्य, कलास्वातंत्र्य आणि मतस्वातंत्र्य असा होता. त्यावेळी या सांस्कृतिक केंद्रावर भीषण दहशतवादी हल्ला झाला.

4. ब्रेमेन या उत्तर जर्मनीतील शहरात पोलिसांनी एका सांस्कृतिक केंद्रावर छापा घालून काही लोकांना अटक केली आहे आणि अनेक कागदपत्रे जप्त केली आहेत. या सांस्कृतिक केंद्राला सशस्त्र जर्मन पोलिसांनी घट्ट वेढा घातला आहे.

5. मोसूल या इराकमधील शहरात एका वास्तुसंग्रहालयावर भीषण हल्ला झाला. प्राचीन असीरीयन संस्कृतीची अनेक प्राचीन शिल्पे आणि पुतळे या ठिकाणी जतन केलेले होते. सहाव्या आणि सातव्या शतकातील अनेक मौल्यवान शिल्पे हल्लेखोरांच्या हातोडय़ाखाली येऊन चक्काचूर झाली.

- वरील सर्व घडामोडी फक्त गेल्या काही दिवसातल्या आहेत. सर्व घडामोडींचा संबंध ‘संस्कृती’ या शब्दाशी जाऊन पोहोचणारा आहे. लष्करी तळावरील हल्ले ही गोष्ट समजण्यासारखी आहे. ती इतकी वर्षे प्रत्येक युद्धात अनुभवाला येत होती; परंतु सांस्कृतिक केंद्रे, वस्तुसंग्रहालये, पेहेरावातल्या सांस्कृतिक खुणा यावर हल्ला करण्यासारखे काय आहे? - असा प्रश्न मनात आल्याशिवाय राहत नाही.

गेली तीनेक शतके ‘संस्कृती’ या संकल्पनेचा जगभर एखाद्या अस्त्रसारखा उपयोग केला गेलेला आहे. विशेषत: पाश्चात्त्यांकडून.

चार्लस् डार्वीनने मांडलेल्या उत्क्रांतीवादाचे बोट धरत धरत 19व्या शतकाच्या पूर्वार्धात हरबर्ट स्पेन्सर या ब्रिटिश तत्त्ववेत्त्याने त्याची अजब निरीक्षणो हिरीरीने जगापुढे मांडायला सुरुवात केली. त्यांनी अठराव्या शतकातील सर्व संस्कृतींच्या आजवरच्या उत्क्रांतीचे किंवा प्रगतीचे आलेख मांडले. त्याने त्यासाठी तीन-चार निकष वापरले. ते निकष म्हणजे- एखाद्या संस्कृतीने केलेली आर्थिक प्रगती, तंत्रविज्ञानातील प्रगती, त्या संस्कृतीतील राजकारण प्रणालींची प्रगती आणि लष्करी सामथ्र्यातील प्रगती.

अठराव्या आणि एकोणीसाव्या शतकातील जग हे बहुतांशी ब्रिटिश आणि युरोपियन टाचांखाली चिरडलेले वसाहतवादी जग होते. जगातील इतर संस्कृतींना नामशेष करीत करीत या वर्चस्ववादी संस्कृतींनी जगभर आपले जाळे पसरवायला सुरुवात केलेली होती. त्यांच्या युरोपियन संस्कारांना जे जे काही म्हणून ‘परके’, ‘वेगळे’, ‘न कळणारे’ असे दिसले, वाटले ते सर्व ‘मागासलेले’ या सदरात जमा केले गेले.

युरोप सोडून इतर सर्व जग वरील सर्व निकष वापरता ‘अगदीच अप्रगत किंवा उत्क्रांत न झालेले’ असे असल्यामुळे हर्बर्ट महाशयांनी त्यांचा स्वत:चा असा सांस्कृतिक उत्क्रांतीवाद मांडला. या थिअरीनुसार युरोपियन हा एकच वंश ‘जगायला लायक’ असा ठरवला गेला. ‘किल ऑर बी किल्ड’ म्हणजे ‘ठार मारा, नपेक्षा मारले जा’ हे युरोपियन संस्कृतीचे सूत्र ठरविले गेले.

बिचा:या डार्विनने अनेक शास्त्रीय प्रयोगाअंती निष्कर्ष काढला होता - ‘सव्र्हायव्हल ऑफ द फिटेस्ट’ - म्हणजे ज्या प्रजाती सबळ, सक्षम असतील, त्याच जगायला लायक ठरतील. जीवशास्त्रतील डार्विन यांच्या या प्रयोगांचे निष्कर्ष सरसकट सांस्कृतिक वंशशास्त्रला लावले जातील अशी बिचा:या डार्विन यांना कल्पनाही आली नसेल.

परंतु असे झाले खरे. ‘आमची संस्कृती श्रेष्ठ आहे’ हे सांगण्याचे आणि ते इतरांच्या मनावर ठसवण्याचे कार्य हे आज फार बेमालुमपणो करावे लागते.

आज जगावर आपला सांस्कृतिक वरचष्मा स्थापन करण्यासाठी वर्चस्ववादी राष्ट्रांना वेगळी आखणी करणो भाग पडत आहे. त्यासाठी प्रचंड पैसे गुंतवले जात आहेत.

या आखणीतील पहिली सर्वाधिक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक संस्कृतीतील विद्रोही गटांना आपल्या पंखाखाली घेणो. त्यांच्यावर पुरस्कारांची खैरात करणो. त्यांचे जगभराचे दौरे स्पॉन्सर करणो. त्यायोगे समाजातले विद्रोही सूर सतत खदखदत ठेवणो.

स्वत:च्या संस्कृतीशी असलेली त्यांची नाळ जितक्या लवकर तुटेल तितके चांगले. मांजा तुटलेला पतंग काहीकाळ अधांतरी दिशाहीन तरंगतो आणि मग तो एकतर कापणा:याच्या मुठीत येतो नाहीतर काटेरी झाडांवर पडून आपोआप फाटून जातो.

प्रत्येक संस्कृतीतील विद्रोही आणि फुटीरतावादी वृत्तींना एकीकडे खतपाणी घालायचे आणि त्याचवेळी दुसरीकडे ‘तुमची संस्कृती कशी मागासलेली’ असे बहुसंख्य मनांवर ठसवत राहायचे’

- हा पाश्चात्त्य वर्चस्ववादी विचारांचा अगदी जुना खेळ आहे. त्यामुळे इतर संस्कृतींचे खच्चीकरण तर होतेच; पण त्याचबरोबर त्यांच्या स्वत:च्या संस्कृतीचा इगो किंवा आत्मभान सतत फुलारण्याचे काम होत राहते.

गोष्ट म्हटली तर जुनी, म्हटली तर अलीकडची आहे.

काळ 192क् ते 1926. एका युरोपियन शहराच्या भिंतींवर असंख्य जाहिरातपत्रके चिकटवलेली असत. त्यावरचे शब्द होते- ‘इंडियन्स इन् द झू’. त्या शहराच्या प्राणिसंग्रहालयात गवताच्या झोपडय़ा उभारल्या होत्या. दक्षिण भारतातून आणलेले आदिवासी हे त्यातले जणू प्राणी. ते झाडांवर चढून दाखवत, पुंगी वाजवून सापाला डोलावून दाखवत. मधेच नृत्ये करत. युरोपियन ‘पुढारलेले’ आबालवृद्ध या प्राणिसंग्रहालयाला भेट देत. आणि या ‘मागासलेल्या’ भारतीय वंशाकडे तुच्छतेने आणि अचंब्याने पाहत.

या युरोपियन राजधानीच्या शहरात शिकणा:या वीरेंद्रनाथ चट्टोपाध्याय आणि ए.सी.एन. नंबीयार या बहाद्दर भारतीय विद्याथ्र्यानी तेथील प्रसारमाध्यमांमधे तडाखेबंद लिखाण करून 192क् पासून चाललेला हा प्रकार बंद पाडला.

त्या उभयतानी लेखणी वापरली. इतरेजन बॉम्ब आणि बंदुका वापरतात. सांस्कृतिक नाळ तुटू न देण्याची पोटतिडीक तेवढी दोनही मार्गात सामायिक म्हणायची.

म्हणून तर ठिकठिकाणच्या संस्कृतीतील लोकांची सांस्कृतिक नाळ कापणो हे ‘सॉफ्टपॉवर’च्या भात्यातले आणखी एक महत्त्वपूर्ण अस्त्र मानले जाते.

महत्त्वाची अस्त्रे

जसे नेशनचे ब्रॅँडिंग तसे संस्कृतींचेही ब्रॅँडिंग कटाक्षाने केले गेले आहे. अरब जगातील ज्ञानाला तुच्छ लेखले गेले. अरबी संस्कृतीला तुच्छ लेखले गेले. आफ्रिका, पूर्वेकडील संस्कृती, रेड इंडियन्सची संस्कृती, भारतीय संस्कृती - असे अगदी कोणीही या ‘सांस्कृतिक उत्क्रांतीवादातून’ सुटले नाही. युरोपियन संस्कृतीने ‘मागासलेले’ म्हणून भाळी मारून ठेवलेली मेख आज मात्र अनेक संस्कृतींना सहन होईनाशी झालेली आहे. त्यामुळे आगामी काळात ‘सांस्कृतिक केंद्रे’, ‘संस्कृती प्रचार करणा:या संस्था’, ‘आंतरसांस्कृतिक देवाण-घेवाण केंद्रे’ ही सॉफ्ट पॉवरच्या अस्त्रगारातील सर्वात महत्त्वाची अस्त्रे असणार आहेत.

वैशाली करमरकर

गारूड्याचा खेळ

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 06:07:00 +0000

दंडुकेशाहीची हार्ड पॉवर आणि लोकांच्या मनातील आकर्षणाची सॉफ्ट पॉवर यांचं कॉकटेल काहीही करून लोकांना प्यायला लावणारी वसाहतवादी ‘अण्वस्त्रांची’ अरेरावी.

आपल्या लोभस रूपात विश्‍वभरातल्या मानवी मनाला स्वत:कडे आकर्षित करते ती सॉफ्ट पॉवर. महागड्या खाद्यपेयांचे, विशिष्ट जीवनशैलीचे आकर्षण इत्यादी बाबी म्हणजे या सॉफ्ट पॉवरच्या खेळातल्या चिल्लर गोष्टी. जणू गल्लीबोळात रंगलेला विटीदांडूचा खेळ. सॉफ्ट पॉवरच्या खेळाचा खरा सामना रंगतो तो आंतरराष्ट्रीय राजकारणात.

सर्व जग म्हणजे एक गाव मानलं तर या गावातही कोणी पुढारी असतात, कोणी श्रीमंत असतात, कोणी मध्यमवर्गीय, तर कोणी मागासवर्गीय. प्रत्येकाला आपल्या इज्जतीची आणि इभ्रतीची काळजी असते. गावात आपली प्रतिमा शक्यतो चांगली राहील याची धडपड करावी लागते. श्रीमंतांना त्यांच्या शिवारात काम करायला मजूर हवे असतात. मध्यमवर्गीयांना केरवारे-स्वयंपाक इ. कामाला मजूर हवे असतात. शिवाय शेजार-पाजारही नीट बांधायचा असतो. एक संकटकाळची तरतूद म्हणून हे आवश्यक असते. ग्लोबल व्हिलेजमधल्या मागासवर्गीय देशांना तर त्यांच्या रोजच्या भाकरतुकड्यांसाठी आंतरराष्ट्रीय समुदायाकडून कर्जपुरवठा हवा असतो. थोडक्यात आपल्या राष्ट्राकडे आणि संस्कृतीकडे जगातल्या सगळ्यांनी मान उंचावून बघणे हे अत्यंत फायदेशीर असते. त्यात मुत्सद्देगिरी असते. कारण इथे स्वत:बद्दल नुसते आकर्षण निर्माण करून सॉफ्ट पॉवरची गोष्ट थांबत नाही, तर या आकर्षणाचा उपयोग करून स्वत:चे ईप्सित आणि स्वत:चा स्वार्थ बेमालूमपणे साधायचा असतो.

एकोणिसाव्या शतकातील युरोपीयन वसाहतवादी राष्ट्रांच्या लक्षात ही गोष्ट सर्वप्रथम आली. यात अग्रक्रम इंग्रज आणि फ्रेंच लोकांना द्यावा लागेल. इ.स. १८३५ सालचे लॉर्ड मेकॉले यांचे ब्रिटिश पार्लमेंटमधले भाषण सर्वांना माहितीच आहे. ते जे म्हणाले त्याचा सारांश असा, ‘‘भारतीयांची संस्कृती आपल्यापेक्षा फारच उच्च आहे. त्यांच्यावर अधिसत्ता गाजवायची असेल तर प्रथम भारतीय भाषा आणि भारतीय संस्कृती दस्तूरखुद्द भारतीयांना हिणकस वाटेल अशी तजवीज केली पाहिजे. इंग्रजी भाषा आणि इंग्रजी संस्कृती याकडे त्यांनी कायम आशाळभूत आणि लोलूप नजरेने पाहिले पाहिजे, तरच आपण या खंडप्राय देशाला आपल्या टाचेखाली आणू शकू.’’ लॉर्ड मेकॉलेचे शब्द तंतोतंत खरे झाले. बाळगुटीतल्या अफूच्या वळशाने बेमालूम काम केले. अलेक्झांडर द ग्रेटपासून ते तुर्की-मोगल वंशांची भारतावरील आक्रमणे सशस्त्र होती. घोडदळे, पायदळे, तोफा, सैनिकांच्या लाटा अशी. या अशा शस्त्रसज्ज आक्रमणांना नाव पडले हार्ड पॉवर. लष्करी सार्मथ्य म्हणजे हार्ड पॉवर. कारण ती दिसते. मोजता येते. त्याचा गडगडाट जगभर ऐकायला येतो. त्यात स्वत:च्या विनाशाची भीती असते. त्यामुळे या दुनियेच्या गावगाड्यात दहशतीचे वातावरण तयार होते.

फ्रेंच साम्राज्यानेदेखील हा सॉफ्ट पॉवरचा महिमा फार पूर्वीपासून ओळखला. प्रथम एखाद्या समूहाची भाषा आणि संस्कृती नष्ट करायची. त्यायोगे जेत्याच्या संस्कृतीबद्दल आकर्षण निर्माण करायचे. जिंकलेल्या समूहाने आपले सर्वतोपरी आणि हिरिरीने अंधानुकरण करावे याची पूर्ण तजवीज करायची अशी ही चाणाक्ष आखणी. फ्रेंचांनी १८८३ सालापासून फ्रेंच भाषेच्या आणि फ्रेंच संस्कृतीच्या प्रसारासाठी जगभर हे जाळे पसरवायला सुरुवात केली. आजही चीनसह इतर अनेक बलाढय़ देश आपल्या वार्षिक अंदाजपत्रकातील ५ ते ८ टक्के इतकी भक्कम तरतूद जगात आपापल्या भाषेचा आणि संस्कृतीचा प्रसार करण्यासाठी वापरतात. भाषा आणि संस्कृतीप्रसार हे ‘सॉफ्ट पॉवर’ या म्यानातले एक महत्त्वाचे अस्र आहे. आणि तीही लष्करावरील खर्चासारखीच मोठी खर्चिक बाब आहे.

नुसती खर्चिक नव्हे तर ती सतत मोजत राहणे हेही जिकिरीचे काम आहे. एखाद्या रुग्णाचा तासातासाने ताप मोजावा तसे ‘‘जगात माझ्या देशाची प्रतिमा इतरांना पुरेशी आकर्षित करते आहे की नाही’’ याचे मोजमाप मुत्सद्दी राष्ट्रे सतत करत असतात. त्यासाठी वारंवार जगभर सर्वेक्षणे होतात. त्यावरही अफाट खर्च केला जातो.

अमेरिकेचे उदाहरण घ्या. दुसर्‍या महायुद्धानंतर सर्व जग दोन गटात विभागले गेले. एकीकडे सोव्हिएट युनियनप्रणीत कम्युनिस्ट जग, तर दुसर्‍या गटात लोकशाहीप्रणीत अमेरिकेचे जग त्यांच्यामधे होता प्रचंड अभेद्द असा पोलादी पडदा. पण तो भेदून चोरून-मारून कम्युनिस्ट जग अमेरिकन संगीत ऐकत राहिले, अमेरिकन चित्रपट पहात राहिले. त्यातील स्वातंत्र्याच्या कल्पनांवर मोहित होत राहिले. अमेरिकन स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा डोळ्यापुढे धरून टीयानमेन चौकात जमलेल्या २000 तरुण चिनी विद्यार्थ्यांचे रक्त त्यासाठी सांडले. तेथील सरकारे काहीही म्हणत असली तरी कम्युनिस्ट जगातले लोकमानस विलक्षण ओढीने अमेरिकेतल्या टोकाच्या व्यक्तिस्वातंत्र्याच्या कांचनमृगापाठी धावत राहिले. अमेरिकन संस्कृतीच्या नेमक्या प्रसिद्धीतंत्राचा हा मोठा विजय होता. १९९१ साली झालेली गल्फवॉर सर्व जगाने आपापल्या गुबगुबीत सोफ्यावर शांतपणे बसून पाहिली. अमेरिकेची प्रतिमा अधिक उंचावर गेली. २00३साली त्याच गुर्मीत अमेरिकेने हार्ड पॉवर वापरून इराकवर हल्ला चढवला. यूनोच्या दुसर्‍या ठरावाची त्याने वाटही पाहिली नाही. सर्व जगाचे जनमत आपल्याच बाजूचे आहे असा फाजील आत्मविश्‍वास नडला. सॉफ्ट पॉवर मोजण्याच्या निर्देशांकात अमेरिकेचे स्थान प्रचंड ढासळले. थोडक्यात जगातील लोक पूर्वीसारख्या हपापल्या नजरेने अमेरिकेकडे पाहिनाशी झाली. अमेरिकेची प्रतिमा डागाळली गेली.

अमेरिकन सरकारचे सल्लागार जोजेफने यांनी अमेरिकन सरकारला खडबडून जाग आणण्यासाठी ‘सॉफ्ट पॉवर’ हा शब्द प्रथम वापरला, रूढ केला. लष्करी सार्मथ्याच्या इतकीच ‘सॉफ्ट पॉवर’ या अस्त्रासाठी अमेरिकन सरकारने खर्चाची आणि मनुष्यबळाची तजवीज करण्याची वेळ आली आहे, हे अमेरिकन सरकारला बजावले.

एकोणिसाव्या शतकापासून युरोपियन वसाहतवाद्यांनी वापरलेले हे अस्र किती प्रभावी आहे त्याची मांडणी करून दाखवली. इंटरनेटमुळे ‘युद्ध’ या संकल्पनेचेही जणू खासगीकरण झाले आहे. फक्त दंडुकेशाहीने आणि आण्विक अस्त्रांनी जग जिंकू पाहणे आज केवळ अशक्य आहे. म्हणून आगामी काळात हार्ड पॉवर आणि सॉफ्ट पॉवर याचे आकर्षक कॉकटेल साधणे यातच राष्ट्रांच्या मुत्सद्देगिरीचा कस लागणार आहे असे जोजेफने यांचे सततचे प्रतिपादन आहे.

कसे असते हे कॉकटेल? त्यासाठी लेखातील कल्पनाचित्र पुरेसे बोलके आहे. पार्श्‍वभूमीला वाळवंटातली युद्धभूमी आहे. तहानलेल्या बालकासाठी या सैनिकाच्या हातात पाण्याची नव्हे तर कोलासदृश पेयाची बाटली आहे. सैनिकाकडे नखशिखान्त शस्त्रबळ आहे. त्यामुळे हे बालक पेयाकडे आकर्षित झाले असले तरी त्याची देहबोली दबलेली आहे. पेय पिण्यातले त्याचे ते हपापलेपण नजेरतून सुटत नाही. अगदी लहान वयापासून जेत्याबद्दल ‘गुड-विल’ म्हणजे लोकप्रियता मिळवते ती सॉफ्ट पॉवर. याच पोराने मोठे झाल्यावर अरेरावी करायला सुरुवात केली तर उगारलेली एके ४७ म्हणजे हार्ड पॉवर!

‘आशाळभूत आणि लोलूप’

एखाद्या समूहाची भाषा आणि संस्कृती अगोदर नष्ट करायची, आपल्याच संस्कृती आणि भाषेबद्दल त्यांच्या मनात हिणकस भावना तयार होईल यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न करताना जेत्यांच्या संस्कृतीबद्दल लोकांच्या मनात आकर्षण निर्माण करायचे. त्या लोकांनी सतत आपल्याकडे आशाळभूत आणि लोलूप नजरेनेच पाहावे यासाठी असतील, नसतील ते सारे मार्ग अवलंबायचे! - सॉफ्ट पॉवरची ही शक्ती सर्वात प्रथम ओळखली ती फ्रेंचांनी.

जगभरातले बलाढय़ देश या अस्राचा वापर करताना कोट्यवधी डॉलर ओततात. त्यांच्यासाठी ती लष्करी खर्चाइतकीच अत्यावश्यक बाब आहे!

आपली मातृभाषा ‘गावंढळ’ कशी?

सॉफ्ट पॉवर ही साळसूद असते. ती भीतीवर चालत नाही तर आकर्षणावर चालते. ती हवेसारखी असते. सर्वत्र असते, पण चिमटीत पकडून दाखवता येत नाही. लष्करी सामार्थ्य वापरताना त्याला काळाची चौकट असते. ती वर्षात, महिन्यात मोजता येते. अमुक एक युद्ध किती वर्षे चालले हे सर्वांना ठाऊक होऊ शकते. सॉफ्ट पॉवर हे अस्र मात्र अनेक शतके सातत्याने वापरावे लागते, तेव्हा कुठे त्याचे इष्ट परिणाम दिसायला लागतात. आज आपण भारतीय एकमुखाने संस्कृतला मृत भाषा ठरवतो. इंग्रजी मडमेला दिवाणखाण्यात न बसवता पार अंतर्गृहात प्रवेश देतो. मराठी किंवा इतर भारतीय मातृभाषांमध्ये बोलले तर ‘मला गावंढळ म्हणतील’ असे समजतो, प्राचीन भारतात कुठलीही ज्ञान परंपरा नव्हती यावर आपल्या सर्वांचा ठाम विश्‍वास आहे. थोडक्यात ‘हिंदू पंडितांची बाष्कळ बडबड’ असे मेकॉले आणि जेम्स मिल या द्वयींनी उगाळून चाखलेले शब्द आपणच आपल्याबाबतीत उच्चारत आहोत.

वैशाली करमरकर

ब्लेम-शेम-गेम

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 05:57:00 +0000

ब्लेम(आरोप), शेम(सांस्कृतिक शरमिंदेपणा)चा ‘गेम’ हा वर्चस्वादी राष्ट्रांच्या पब्लिक डिप्लोमसीचा एक अनिवार्य भाग आहे. लष्करावरील खर्चासारखाच या ‘ब्लेम-शेम’ मोहिमांवर या देशांकडून प्रचंड पैसा ओतला जातो.

आठ मार्च आला आणि गेला. जगभर हा दिवस ‘स्त्री-सन्मान-दिवस म्हणून साजरा होतो. कधीपासून सुरू झाली ही परंपरा?

१९0९ साली सर्वप्रथम अमेरिकेतील समाजवादी पार्टीने असा स्त्री-सन्मानदिन जाहीर केला. पाठोपाठ १९१0 साली डेन्मार्कमधे भरलेल्या स्त्री मेळाव्यात क्लारा झेटकिन, लुईस झीत्स अशा कडव्या कम्युनिस्ट स्त्री नेत्यांनी स्त्रियांना सन्मानाने वागविण्याची मागणी करण्यासाठी अशा आंतरराष्ट्रीय दिवसाची नितांत गरज असल्याची भूमिका मांडली. विशेषत: रशियातील बोल्शेव्हिक चळवळीने रशियन स्त्रीच्या कणखरपणाचा उदो उदो करण्यासाठी या दिवसाचा उपयोग करून घेतला. या भानगडीत आठ मार्च या दिवसाला आलेला कम्युनिस्ट आणि बोल्शेव्हिग रंग लोकशाहीच्या प्रणेत्या युरोपला न आवडल्यामुळे त्यांनी १८५७ साली फ्रान्समधे झालेल्या स्त्री-कापडगिरणी कामगारांच्या आंदोलनाचा हवाला देत-देत या स्त्री सन्मान दिनावर ‘आंतरराष्ट्रीय’ या शब्दाची तातडीची मोहोर उठवण्याची तसदी घेतली.

थोडक्यात ८ मार्च या स्त्री-सन्मान-दिनाला ठसठशीत अशी राजकीय आणि सांस्कृतिक किनार आहे. २0१५ सालातल्या स्त्री सन्मान दिनाचे औचित्य आपल्याकडे विशेष गाजले. बी.बी.सी. या ब्रिटिश सरकारच्या अधिकृत वृत्तवाहिनीने ‘इंडियाज डॉटर्स’ नावाचा माहितीपट बनवून घेतला आणि तो जगभर प्रसारित केला. माहितीपटाचा विषय आहे ‘निर्भया’ आणि तिचे अधम गुन्हेगार. लेस्ली उडवीन या एकेकाळच्या सिनेअभिनेत्रीने आणि निर्मातीने हा माहितीपट बनवला आहे. या उडवीनबाई सध्या अठ्ठावन्न वर्षांच्या आहेत. त्यांच्या स्वत:च्या देशात म्हणजे ब्रिटनमधे त्या सतरा वर्षांच्या असताना त्यांच्यावर बलात्कार झालेला होता. रॉयटरला दिलेल्या मुलाखतीत त्या म्हणतात की पार तेव्हापासून त्यांना एका प्रश्नाने भंडावून सोडले होते. तो प्रश्न म्हणजे- ‘पुरुषजात बलात्कार का करते?’

- या प्रश्नाच्या उत्तराच्या शोधात त्यांनी थेट भारत गाठला. भारत हे एकतर ब्रिटिशांचे (एकेकाळचे) गुलाम राष्ट्र; त्यांना इथे कोण अडवणार? शिवाय माओ-त्से-तुंग यांनी म्हटल्याप्रमाणे प्रत्येक भारतीय हा विकावू. आधीच्या यू.पी.ए. सरकार या मायबापाने उडवीनबाईंना थेट तिहार जेलमध्ये प्रवेश दिला. लेस्ली उडवीन यांना त्यांच्या देशात गोर्‍या देशबांधवाने केलेल्या बलात्काराचे उत्तर हे मुकेश सिंग या ‘निर्भया’च्या केसमधल्या बलात्कार्‍याच्या मुलाखतीमुळे मिळाले. म्हणजे बघा! या माहितीपटामुळे भारतात खूप गदारोळ माजला. त्यातील भावनिक उद्रेक हा या लेखाचा विषय नाही. कोण बरोबर? कोण चूक? हाही येथे मुद्दा नाही. तर प्रसारमाध्यमे आणि त्यांच्याकडील आर्थिक बळ हे ‘सॉफ्ट पॉवर’ या शस्त्रागारातले किती महत्त्वाचे अस्त्र आहे, हा आपला विषय आहे. या लेखमालेच्या सुरुवातीला आपण बाळगुटीचे रुपक वापरले होते, आठवते? ‘सॉफ्ट पॉवर’ ही बाळगुटीतल्या अफूच्या वळशासारखी असते. ती मधातून चाटवली जाते. म्हणून ती नकळत मिटक्या मारत चाटली जाते. पण त्यातला अफूचा वळसा बरोब्बर काम करतो. ओला झालेला लंगोट बदलण्याची मागणी करायचाही तो विसर पाडतो. ‘इंडियाज डॉटर्स’ या माहितीपटातला मध आणि अफू वेगवेगळी करून यावर्षीच्या ८ मार्चकडे पाहिले, तर काय दिसते? हा संपूर्ण माहितीपट एकांगी नाही. बलात्काराच्या कृतीशी संबंधित भयंकर वृत्तीवर शक्य तितक्या बाजूने प्रकाश टाकण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न त्यात केला आहे. झोपडपट्टीतले जीवन, तिथे राहतात त्या सर्वांनाच हातातोंडाशी गाठ घालताना करावी लागणारी धडपड, स्त्रियांवरील हिंसा बघत बघत मोठे झालेले बालपण असे सारे यात दिसते. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणून आपण आणि आपला समाज असे किती हिंस्त्र पुरुष आपल्या आवारात पाळत आहोत? असे विषण्णपणे मनात येते. एक मुलगा जन्माला घातलेल्या प्रत्येक भारतीय आईच्या शिरावर आज केवळ मोठी जबाबदारी आहे, याची भीषण जाणीव होते. माहितीपटात निर्भयाच्या आई-वडिलांच्या मनोगतालाही पुरेसा वाव दिलेला आहे. मुलींना पंख देऊन उडण्याचे बळ देऊ पाहणारेही अनेक आईवडील आहेत आणि ते भारतातही असतात; ही गोष्ट त्यामुळे अधोरेखित झालेली आहे. आत्मचिंतनासाठी प्रत्येक भारतीयाने हा माहितीपट जरूर बघितला पाहिजे असे म्हटल्यावाचून राहवत नाही.

..आणि आता त्यातला अफूचा वळसा.

भावनिक उद्रेकाच्या नशेत काही साधे प्रश्न विचारणे हे यासंदर्भात महत्त्वाचे आहे :

१) पुरुष जात बलात्कार का करते?’ या प्रश्नाचे उत्तर ‘इंडियाज डॉटर्स’ कसे असू शकते? मुकेश सिंग या बलात्कार्‍याची विधाने ही साठ कोटी भारतीय पुरुष मानसिकतेचे आंधळे सार्वत्रिकीकरण कसे काय करू शकतात?

२) निर्भयाचे खरे नाव आणि ओळख उघड न करण्याचे सौजन्य भारताने दाखविले होते. तो हक्क एका परदेशी वृत्तवाहिनीने कसा काय ओरबाडून घेतला? त्याचवेळी १७ वर्षे ६ महिने वयाच्या बलात्कारी ‘बाल’ गुन्हेगाराचे नाव मात्र गुलदस्त्यात का ठेवले? ‘निर्भया’च्या बाबतीतले हे मरणोत्तर ‘विच्छेदन’ तिच्या संमतीविना चव्हाट्यावर आणणे ही तिची मानखंडना नव्हे काय?

३) गुन्हेगारांच्या शिक्षेवर शिक्कामोर्तब होण्याआधी म्हणजे कोर्टाची प्रक्रिया पूर्ण झालेली नसताना हा तथाकथित ‘सामाजिक प्रश्नांचा अभ्यास’ कायद्याच्या कोणत्या चौकटीत बसतो?

‘सॉफ्ट पॉवर’च्या युद्धखेळी या अशाच असतात. एखाद्या लोकसमूहाच्या मनावर सततचे सांस्कृतिक शरमिंदेपण लादत राहणे, त्याच अचूक नेमबाजी करणे आणि त्यायोगे उडणार्‍या आरोपांच्या गदारोळात हे समूह आत्मभानापासून सतत वंचित ठेवणे हा या युद्धखेळीचा भाग असतो.

झालेही तसेच! भारताची ब्रॅँड इमेज पुन्हा एकदा नकारात्मक वतरुळात सापडली. ‘बलात्कार्‍यांचा देश’ ही मोहोर कायम झाली. लाइफत्झींग विद्यापीठातील एका प्रोफेसर बाईंनी भारतीय (पुरुष) विद्यार्थ्यांना प्रवेश नाकारल्याच्या बातम्या आल्या. गार्डीयन या वृत्तपत्राने भारतीयांच्या अज्ञानाची कीव केली. ‘इंडियाज डॉटर्स’ ची सुटका करण्यासाठी ग्लोबल मिशन उभे राहिले. संयुक्त महासंघाच्या सेक्रेटरी जनरलने रॉयटरशी बोलताना भारतातील माध्यमस्वातंत्र्याच्या गळचेपीवर कडक भाष्य केले. ब्लेम (आरोप) शेम (सांस्कृतिक शरमिंदेपण) चा हा गेम हा वर्चस्वादी राष्ट्रांच्या पब्लिक डिप्लोमसीचा एक अनिवार्य भाग आहे. लष्करावरील खर्चासारखा या ‘ब्लेम-शेम’ मोहिमांवर या देशांकडून प्रचंड पैसा ओतला जातो.

क्षणभर एक कल्पना करून पाहा.. भारताची सरकारी वृत्तवाहिनी म्हणजे दूरदर्शन! त्यांनी एका व्यावसायिक सिनेनिर्मात्याला हाताशी धरायचे. गेल्या वर्षी वांशिक विद्वेषातून पुण्यातल्या बीडकर या आडनावाच्या एका उमद्या विद्यार्थ्याची मँचेस्टरमधे हत्त्या झाली, आठवते आहे का? या हत्त्येच्या पार्श्‍वभूमीवर ‘‘गोर्‍या लोकांच्या मनात हा वांशिक विद्वेष कुठून येतो?’ अशा स्वरूपाच्या सामाजिक प्रश्नांच्या ‘अभ्यासासाठी’ बीडकरच्या मारेकर्‍याची तुरुंगात भेट घ्यायची. एक माहितीपट बनवायचा आणि तो जगभर दाखवायचा. ऑस्ट्रीयात एका वडिलांनी आपल्या पोटच्या पोरींना ३0 वर्षे तळघरात डांबून ठेवून त्यांच्यावर निर्घृण बलात्कार केले. तिथे जाऊन ‘वडील’ या जमातीला हे असे का करावेसे वाटते? या प्रश्नासाठी असा माहितीपट बनवायचा आणि ‘ऑस्ट्रीयन’ कल्चर’ म्हणून तो जगभर दाखवायचा.

- हे काहीतरी भलते सुचवल्यासारखे वाटते ना? इतकी हीन पातळी आपण गाठू शकत नाही असे वाटते ना? खरेच आहे ते! हा थर आपण गाठायची जरूर नाही, पण देश-विदेशांच्या वृत्तपत्रांतून, ई-माध्यमांतून भारताबाबत जो सदैव ‘ब्लेम-शेम’ चा गेम चालू असतो त्यावर वैचारिक उत्तरे देण्यास त्या-त्या देशातील भारतीय दूतावासात एकेक पद मात्र आपण नक्की तयार करू शकतो. तेथे त्या-त्या भाषांतील भारतीय भाषाप्रभू नेमू शकतो. बुद्धिवादाने प्रतिवाद करु शकतो. भारताची ब्रँड इमेज जपू शकतो.

या शस्त्राचे ‘सॉफ्ट पॉवर’ आहे आणि ते अहिंसक आहे.

वैशाली करमरकर

एक अदृष्य हात

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 05:51:00 +0000

कोका कोला ची गोष्ट ही एक प्रातिनिधिक गोष्ट आहे. समूहांना त्यांच्याही नकळत हवे तसे वळवता येते हा मूळ मुद्दा. त्याचा सुगावा अठराव्या शतकातील अर्थतज्ज्ञ अँडम स्मिथ यांना सगळ्यात प्रथम लागला. आजच्या मुक्त अर्थव्यवस्थेचे ते जनक आणि उद्गाते समजले जातात. त्यांच्या काळात औद्योगिक क्रांतीची सुरुवातीची फळे बाजारात दिसायला लागलेली होती. हाताने वस्तू बनवण्याचा काळ युरोपात मागे पडत होता. अवजड यंत्रे घाऊक प्रमाणात उत्पादने बनवू लागली होती. युरोपात प्रथमच मध्यमवर्ग उदयाला येत होता. ही घाऊक उत्पादने मुलाला नवे खेळणे मिळावे तशा उत्साहाने हाताळू पहात होता. पूर्वी हा मक्ता फक्त युरोपातल्या उमराववर्गाचा होता. साहजिकच ‘बाजारपेठ’, या शब्दाला आणि त्यातले चढउतार यांना प्रथमच महत्त्व येऊ लागले होते. ‘बाजारपेठ’ म्हणजे मार्केट ही शक्ती बर्‍याच गोष्टी ठरवू शकते, बिघडवू शकते याची कुणकुण अर्थतज्ज्ञांना लागली. ग्राहक एखादी गोष्ट का खरेदी करतो? किंवा का खरेदी करत नाही? या मागे एक शास्त्र असले पाहिजे. ते एकदा समजले की बाजारपेठ आपल्या काबूत ठेवणे सहज शक्य आहे. शेवटी बाजारपेठ म्हणजे पैशाची खुळखुळ, आर्थिक सत्ता, इकॉनॉमिक पॉवर. अँडम स्मिथ यांनी याला बाजारपेठेतला ‘अदृश्य हात’ असे म्हणून ठेवले आहे.

आता समूहांना आकर्षित करणे हे एक शास्त्र आहे म्हणताना मग पाश्‍चात्त्य जगात समूहांचा काटेकोर आणि शास्त्रीय अभ्यास सुरू झाला. या प्रयोगशाळेतले उंदीर कोण? तर तुम्ही, आम्ही सर्व ग्राहक. एखाद्या सूक्ष्मदर्शकाखाली पेशींचे निरीक्षण केले जाते तशी तुमच्या आमच्या डोळ्यांच्या हालचालींपासून ते हृदयाच्या ठोक्यापर्यंतची मोजमापं होऊ लागली. मग खूप मजेमजेदार गोष्टी लक्षात येऊ लागल्या.

उदाहरणार्थ सर्व मानवजातींमध्ये ९५ टक्के माणसे चालताना किंवा काही शोधताना ‘लेफ्ट ओरिएंटेड’ म्हणजे डावीकडून सुरुवात करणारी असतात. हे कसे कळले शास्त्रज्ञांना? तर त्यासाठी सातत्याने एक प्रयोग केला गेला. विविध वयाच्या, वंशांच्या लोकांना वाळवंटात नेलं. जरा दूरवर एक राहुटी दाखवली आणि मग त्यांचे डोळे बांधले. आंधळ्या कोशिंबिरीसारखं त्यांना उगाच इकडे तिकडे वेगवेगळ्या दिशांना फिरवलं आणि मग दिलं सोडून. प्रत्येकाने राहुटीकडे येण्याचा प्रयत्न सुरू केला. ९५ टक्के लोक डावीकडून सुरुवात करताना दिसले.

दुसरे निरीक्षण माणूस जात मुळात आळशी. नवीन जन्मलेल्या तान्हुल्याला पहिल्या ‘ट्यँहँ’बरोबर दुधाची बाटली दिली तर ते स्तनपान करत नाही. कारण त्यात कष्ट असतात. घामाघूम होणे असते. बाटली चोखण्यात आयतेपणा असतो. ही वृत्ती ग्राहकराजातही दिसते. सुपरमार्केटमध्ये खाली ओणवून वस्तू घ्यावी लागणे किंवा टाचा उंचावून एखादी वस्तू घ्यावी लागणे यात भारी कष्ट. त्यामुळे सुपरमार्केटमधील रॅक्सवर नजरेच्या टप्प्याच्या लेव्हलवर सगळ्यात महागडी साबणाची वडी असते.

परदेशातील सुपरमार्केटमध्ये तर हे तंत्र अतिविकसित स्वरूपात वापरले जाते. ते त्यांना वापरावे लागते कारण तेथे सर्वांची पोटे तुडुंब भरलेली आणि समोर साध्या दुधाचे छप्पन प्रकार. मग माझ्याच कंपनीचे दूध खपायला हवे असेल तर समूहाच्या मनोवृत्तीचे शास्त्रीय भान ठेवणे खूप महत्त्वाचे.

या अभ्यासात ‘क्राउड मॉडेलिंग सॉफ्टवेअर’ हा प्रकार ग्राहकांची वागणुकीची पद्धत टिपतो, बुबळांच्या हालचाली स्कॅन करतो, हृदयाचे ठोके नोंदवितो. या डेटातून ठरते सुपरमार्केटची रचना ( आकृती पाहा)

आपली मूळची बेताची शॉपिंग लिस्ट मारुतीच्या शेपटासारखी का वाढते? त्यामागची काही शास्त्रीय निरीक्षणे पुरेशी बोलकी आहेत. शॉपिंग मॉलमधल्या ढकलगाडीचा आकार दुपटीने वाढवल्यास ग्राहक १९ टक्केनी जास्त खरेदी करतात. आपल्या हृदयाच्या ठोक्यांच्या वेगापेक्षा कमी वेगाच्या ठोक्यांचे संगीत पार्श्‍वभूमीवर असले तर ग्राहक २९ टक्केंनी जास्त खरेदी करतात. महागड्यातली महाग वस्तू ढिगाने ठेवली की मेंदू सांगतो, ‘ती स्वस्त आहे.’ किमतीचे लेबल न पाहता आणि तुलना न करता एखाद्या झोपेत चालणार्‍या ‘झोंबी’सारखे किंवा चलप्रेतासारखे ग्राहक त्या ढिगातली एक वस्तू ढकलगाडीत टाकतो. असंख्य वस्तूंच्या किमतीतून ग्राहकाच्या लक्षात फक्त चार वस्तूंच्या किमतीच राहातात. परदेशात या वस्तू आहेत. दूध-ब्रेड-केळी-अंडी. आपल्याकडे म्हणता येईल कांदे-बटाटे-डाळ-तांदूळ. थेंबाथेंबाने पण सातत्याने किमती वाढवत राहिल्यास ग्राहकाच्या ते लक्षातही येत नाही.

म्हणजे पुन्हा एकदा गोष्ट येते त्या बाळगुटीतल्या अफूच्या वळशाकडे. आपला कॉमनसेन्स बाजूला आणि अडगळीत टाकू शकणार्‍या सॉफ्टपॉवरच्या सार्मथ्याकडे.

‘भारतीय स्त्रिया अत्यंत सौंदर्यवती असतात’ ही गोष्ट पाश्‍चात्त्य विश्‍वात एकोणिसाव्या शतकापासून जगजाहीर झालेली होती. निमित्त होते फॉस्टर यांचे शाकुंतलाचे भाषांतर. १९९७ सालापासून विश्‍वसुंदरी स्पर्धेत अचानक दोन-चार भारतीय स्त्रिया कशा काय बुवा निवडल्या गेल्या? त्या जगाच्या दृष्टीने अचानक सुंदर कशा झाल्या? आणि आता हे सर्व कसे काय थांबले, हा प्रश्न आपण विचारत नाही. उत्तरे ब्यूटिपार्लरमध्ये मिळतात. सोळा-सतरा वर्षांचे युवक-युवती अहमहिकेने केसाला रंग लावताना दिसतात. क्रीम्स, शाम्पू, रंग या रसायनांनी भारतीय बाजारपेठेने १९९७ सालापासून पूरसदृश परिस्थिती आणली. खेड्यापाड्यात रेशनच्या धान्याची पोती अर्धीमुर्धी असली तरी शाम्पूच्या सॅशे चमकदारपणे खेडूतांचे डोळे दिपवताना दिसतात. बार, पब, तरुणाईसाठी ब्रॅण्डेड कपडे या दुकानांमध्ये जलद ठेक्याचे काहीसे कानठळ्या बसवणारे संगीत सतत वाजत असते. फास्ट बीटचे संगीत माणसाच्या मनातली अँक्झायटी - म्हणजे असुरक्षितता किंवा अस्थिरता - झपाट्याने वाढवते. या अवस्थेत वीस ते चाळीस या वयोगटातला माणूस जास्त पितो. वाघ मागे लागल्यासारखा खातो. झापटल्यासारखा शॉपिंग करतो.माणसांचा समूह जितका अस्थिर होईल आणि त्याला सातत्याने जितके असुरक्षित वाटेल तितके या समूहाला काबूत ठेवणे सहज शक्य होते. हे पुरातन सत्य प्रत्येक धर्माने ओळखले. पुढे वसाहतवादी आणि वर्चस्ववादी संस्कृतींनी ओळखले. राजकीय मुत्सद्यांनी ओळखले. माध्यमांनी ओळखले. मग ‘बाजारपेठ’ या शक्तीने काय हो घोडे मारले? त्यांनी का मागे रहावे?

सकाळी उजाडत पेपरावर नजर टाकली की तुमचा मूड निराशावादी होतो? की तुम्ही उत्साहाने कामाला जाता? टीव्हीवर रात्रीच्या न्यूज पाहून उशीकडचा दिवा मालवताना चेहेर्‍यावर स्मितहास्य असते की आठय़ा?

- बाजारपेठेतला ‘अदृश्य हात’ हे सारे ठरवत असतो.

आपल्या व्यक्तीगत जीवनाला वेढून असलेल्या ‘सॉफ्टपॉवर’च्या खेळाचा हा एक पैलू!

ग्राहक आत येताच त्याने सहजउर्मीने डावीकडे वळू नये म्हणून मॉलच्या डाव्या बाजूला १ ते ५ असे दाटीवाटीने कॅश काउण्टर्स दिसतील. ही जणू खिंड. तिथून परतीचा मार्ग जवळ जवळ बंदच म्हणा. पण तसे ग्राहकाला वाटू नये म्हणून कॅश काउण्टरच्या खिंडीत प्रीमियम ब्रॅण्ड्सची महागडी चॉकोलेट्स दिसतील.

डाव्या बाजूने जाण्याची उर्मी सकारात्मक वापरायला हवी ना? मग तिचे स्वागत करणारा (!) लिहिलेला इन्फर्मेशन काउण्टर. जराउजवीकडे हाच स्वागताचा, हलकाफुलका फील कायम राहाण्यास ताज्या फुलांचे दुकान, मासिके, सिगारेट्स. भूकभीक चाळवली? मग आधी सॅण्डवीच, कॉफी घ्या आणि मग उघडा तुमची शॉपिंग लिस्ट.

माणसाला जगायला म्हणून जे काही लागते - आपल्या देशाच्या परसदारी पिकवलेल्या भाज्या, फळे, धान्यधुन्य एकदम मागे कोपर्‍यात. दाटीवाटीने. भिंतीला चिकटून तेथवर पोहोचण्यासाठी तुम्हाला बरेच चालायला लागणे महत्त्वाचे. कारण तुम्ही जास्तीत जास्त वेळ मॉलमध्ये रेंगाळले पाहिजे. म्हणजे तुमची शिकार करणे सोपे जाते.

तिथून पुढे गेलात की ओळीने प्रशस्त अशी दालने. सुखावणारी प्रकाशयोजना. सांद्रमंद संगीत. या दालनातील एकही वस्तू ‘जीवनावश्यक’ या सदरात येणारी नाही हे लक्षात आले ना? न्यूझीलंडचे ‘कीवी’, ऑस्ट्रेलियातले ‘दही’, कॅलिफोर्नियाची सफरचंदे, फक्त ब्रॅण्डेड वस्तू आणि इलेक्ट्रॉनिक्स.

वैशाली करमरकर

(लेखिका आंतरसांस्कृतिक विशेषज्ञ असून, ग्योथे इन्स्टिट्यूट मार्क्‍स म्यूलर भवन येथे विपणन प्रमुख (कॉर्पोरेट ट्रेनिंग) म्हणून कार्यरत आहेत)

टीव्ही, मोबाईल स्क्रीन आणि व्यसन

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 05:41:00 +0000

मुलांमध्ये असणारी मोबाइल, इंटरनेट, गेम्सची वाढती क्रेझ पालकांना धडकी भरवणारी असते. या सगळ्याचा अतिरिक्त वापर मुलांना या गोष्टींचे व्यसन लागण्यात बदलू शकतो. या गोष्टी नेमक्या कशा घडतात याचा ऊहापोह करणारा हा लेख.

माझी मुलगी टीव्हीसमोरून हलतच नाही, माझ्या मुलाला मोबाइलवर गेम खेळण्याशिवाय काहीही सुचत नाही, रात्रभर इंटरनेटवर काय बघतात माहिती नाही; पण इंटरनेट जरा जरी नसले तरी ही चिडचिड करते. इंटरनेट आणि गेममुळे अभ्यास होतच नाही, हे सारे कसं थांबवता येईल?

कौन्सेलर म्हणून काम करताना अशा अनेक समस्या पालकांकडून वारंवार समोर मांडल्या जातात आणि हे आता कसे थांबवता येईल, या प्रश्नाला वारंवार सामोरे जावे लागत आहे. गेल्या काही वर्षांत मोबाइल, गेमच्या अतिरेकी वापरावर निर्बंध कसे आणायचे किंवा हे व्यसन कसे सोडवायचे, असे विचारणाऱ्या पालकांची संख्या चढत्या भाजणीने वाढते आहे.

या प्रश्नाचे उत्तर देण्याआधी पहिल्यांदा व्यसन लागते म्हणजे काय, या गोष्टीचा विचार करू. व्यसन म्हणजे कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेकी वापर करणे किंवा कोणत्याही गोष्टीची अतिरिक्त प्रमाणात सवय लागणे. व्यसन या गोष्टीची ही सामान्यांना समजेल अशी सोपी व्याख्या आहे. जुगार खेळणे, दारू पिणे, सतत खरेदी करणे ही व्यसने आहेतच; पण सतत इंटरनेट, मोबाइल वापरणे, गेम्स खेळणे, तासनतास टीव्ही पाहणे ही सारी नव्या पिढीला भेडसावणारी व्यसने आहेत. घराघरांत डोकावलात तर तुम्हाला 'अरे मोबाइल बंद कर' किंवा 'किती वेळ खेळणार आहेस गेम, बंद कर आता,' अशी वाक्ये ऐकू येतील. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे, तर आपला जो काही दिनक्रम आहे, त्या दिनक्रमातील गोष्टी करणे वगळून मुद्दाम एखादी गोष्टी करायला लागतो, त्या वेळी त्या गोष्टीचे व्यसन लागले आहे, असे म्हणता येईल. उदा. हातातील काम सोडून टीव्ही, व्हॉट्स अॅप पाहत राहणे, रोजची कामे टाकून गेम खेळत राहणे. अशा व्यक्तींच्या मनात सतत त्याच गोष्टींचा विचार असतो. उदा. गेम खेळणारी व्यक्ती उद्या कोणता गेम खेळायचा, तो कसा खेळायचा, कोणते धोरण असावे, असा विचार करीत राहते. टीव्ही पाहणारी नेटफ्लिक्सवर काय बघायचे? काल पाहिलेल्या शॉर्ट फिल्ममध्ये काय होते, अमुक सीरीज कोठून मि‌ळवता येईल, असा विचार करते.

या सगळ्या गोष्टींमध्ये या व्यक्ती इतक्या गुंतून जातात, की ती गोष्ट करता न आल्यास त्यांची चिडचिड होते. ज्या व्यक्तींमुळे त्यांना ती गोष्ट करता येत नाही, त्या व्यक्ती त्यांच्यासाठी अगदी वैरीच होऊन जातात. कोणत्याही मार्गाने का होईना, ती गोष्ट करता यायलाच हवी, असा हट्ट सुरू होतो. टीव्ही पाहणे, मोबाइल वापरणे, गेम खेळणे यातून एकप्रकारचा आनंद मिळतो. ही एक मानसिक स्थिती आहे. मनाला मिळणारा हा आनंद कायम टिकत नाही. जितका वेळ तुम्ही ती गोष्ट करत असता, तितकाच वेळ तुम्हाला तो आनंद मिळतो. हा आनंद, त्यातून येणारा हल्लकपणा वारंवार हवा असे वाटायला लागते. हे सारे व्यसनात येते.

जेव्हा या पायरीवर असणारे मूल माझ्यासमोर येते, तेव्हा माझ्या मनात आणखी एक प्रश्न येतो, 'मुलांना स्क्रीनचे (टीव्ही, गेम, मोबाइल, इंटरनेट) व्यसन लागले आहे, तर त्यात दोष फक्त मुलांचा आहे का? व्यसन का लागते, या प्रश्नाचे उत्तर मिळ‌वायचे असेल, व्यसनांमागची कारणे शोधायची असतील, तर थोडे भूतकाळात डोकावून पाहणे गरजेचे आहे. खरे सांगायचे, तर या प्रश्नाला फक्त एक उत्तर नाही. या उत्तरातील काही कारणे सवयींशी, तर काही माणसांशी संबंधित आहेत.

सर्वप्रथम आपण ज्या गोष्टींची सवय लागते, उदा. गेम्स, इंटरनेट याकडे वळू. आपण टीव्ही, मोबाइल, कम्प्युटर, गेम्स, टॅब विचारात घेऊ. जुन्या जमान्यात लोक रेडिओ ऐकत असत. रेडिओतून फक्त गाणी ऐकण्याची सोय होती. त्याला स्क्रीन नव्हती. त्यामुळे रेडिओचे व्यसन लागले, असे फारसे ऐकू आले नाही. त्या काळात दारू, जुगार, अमली पदार्थांची व्यसने होती. थोडक्यात व्यसनांचे पर्याय मर्यादित होते. समाजात व्यसनांकडे पाहण्याची दृष्टी नकारात्मक होती. कालांतराने टीव्ही आला. टीव्हीत ऐकणे आणि पाहणे या दोन्ही गोष्टींची सुविधा होती. टीव्ही आला, तेव्हा त्यामागे समाज प्रबोधन करण्याचा हेतू होता. कालांतराने प्रबोधन मागे पडले आणि मनोरंजन वाढले. टीव्ही आपल्याला माहिती आणि ज्ञान मिळवण्यासाठी उपयुक्त आहे, असा समज रुजवला गेला होता. त्यामुळे टीव्ही पाहण्याकडे लोक सकारात्मक दृष्टीने पाहत होते. अशी मान्यता दारू, सिगरेट किंवा इतर अमली पदार्थांच्या व्यसनांना केव्हाच नव्हती. परिणामी टीव्ही सातत्याने पाहिल्याने दुष्परिणाम होऊ शकतात, याकडे किंचित डोळेझाक झाली. टीव्हीचे व्यसन किती टोकाला गेले, याचे एक उदाहरण म्हणजे अमेरिकेत संध्याकाळी ठराविक वेळात वीज बंद होत असे. त्याचे कारण शोधले असता, टीव्हीवर ज्या वेळी जाहिराती येत, त्या वेळी लोक वॉशिंग मशिन, डिश वॉशर लावत आणि त्याचा ताण येऊन वीजपुरवठा बंद पडत होता, हे लक्षात आले.

त्यानंतर पुढचा टप्पा आला तो केबल आणि व्हिडिओ गेम्सचा. केबलमुळे २४ तास कार्यक्रम सुरू झाले. यातून स्क्रीनची सवय झाली आणि त्याचे व्यसनात रूपांतर कधी होत गेले ते समजले नाही. हीच गोष्ट गेमच्या बाबतही झाली. गेमचे प्रकार उपलब्ध व्हायला लागले आणि त्याची क्रेझही वाढायला लागली. याच दरम्यान जागतिकीकरणाचे वारे वाहायला लागले. सकाळी ९ ते संध्याकाळी ५ ही सामान्यांची दैनंदिनी बदलायला लागली. कम्प्युटरायझेशनचा जमाना येऊ घातला होता. जास्त वेळ आणि जास्त वेगाने काम करण्याची गरज निर्माण व्हायला लागली. त्यातून हातात जास्त पैसाही येऊ लागला. दुसरीकडे व्यावसायिक स्पर्धा, ताण वाढले. ताणातून मुक्तता मिळवण्यासाठी पटकन आनंद मिळणाऱ्या गोष्टींचा शोध घेतला जाऊ लागला. थोडा जास्तीचा पैसा हातात असल्याने चैनीच्या गोष्टींची खरेदी करण्याची मुभाही मिळाली. त्यातून गेम ही पटकन आनंद मिळणारी गोष्ट अनेकांनी आपलीशी केली. व्हिडिओ गेम, गेमिंग कन्सोल (एक्स बॉक्स, प्ले स्टेशन), कम्प्युटरवर विविध गेम्स उपलब्ध व्हायला लागले. पाठोपाठ इंटरनेट आणि मोबाइल आले. विनाबंधन कोणत्याही गोष्टींचे सर्च करणे, पाहणे, हवे ते डाउनलोड करून घेणे साध्य झाले. मोबाइलमुळे तुमच्या हातात इंटरनेट आणि 'स्क्रीन' दोन्ही मिळाले; शिवाय ती वैयक्तिक वापरणेही शक्य झाले. परिणामी वापराचा कालावधी आपोआप वाढला आणि आपण सगळेच जण कळत नकळत स्क्रीन, मोबाइल, टीव्हीच्या आधीन झालो. मुलांच्याबाबत हा प्रश्न थोडा गंभीरपणे घ्यायला हवा. आज ८ ते २० वर्षे या वयोगटात असणारी मुले जन्माला आली, तीच टीव्ही, मोबाइल, इंटरनेटच्या जमान्यात. आमचे मूल मोबाइल पाहिल्याशिवाय कसे जेवत नाही, मोबाइलवर गाणी ऐकल्याशिवाय कसे झोपत नाही, मुलाच्या दहाव्या वाढदिवसाला भेट म्हणून टॅब दिला, मूल इंटरनेटवर किती गोष्टी सहज सर्च करते, हे पालकच कौतुकाने सांगतात. या पायरीवर मुलांना समजते, की मोबाइल, टीव्ही, इंटरनेट या सगळ्या वस्तू सहज उपलब्ध आहेत, त्या वापरायलाच हव्यात. याच पायरीवर या गोष्टी किती वापरल्या पाहिजेत (मर्यादित वापर), कशाप्रकारे वापरल्या पाहिजेत (दुसऱ्याला हानी न पोहचवता) याचे बंधन मुलांना समजत नाही. मुळात पालकांनाही ते फारस् स्पष्ट नसते. उदाहरणा दाखल सांगतो. काही दिवसांपूर्वी माझ्याकडे एक किशोरवयीन मुलगा पालकांसह आला. त्याने त्याच्या दोन मित्रांचे भांडण मोबाइलमध्ये रेकॉर्ड केले, त्यांच्या मारामारीचे फोटो काढले. ही गोष्ट त्या मित्रांना समजली, तेव्हा त्यांनी या मुलाला मारहाण केली. कारण काय तर त्याने हे रेकॉर्ड का केले आणि केले आहे तर ते आता पालकांना दाखवणार किंवा व्हायरल करणार ही भीती. मुलांचा वाद विकोपाला गेला. या मुलाला मोबाइलमधून फोटो, रेकॉर्डिंग करणे माहिती होते; पण त्याच्या दुष्परिणामांची कल्पनाच नव्हती. त्याबद्दल पालकांनी त्याच्याशी कधी संवाद साधलेला नव्हता. हीच गोष्ट इंटरनेटबाबत आहे. इंटरनेटच्या वापरातून बहुतांश वेळा आपल्याला फक्त माहिती मिळत असते. बहुविध प्रकारची माहिती आपल्यावर आदळत असते; पण ते ज्ञान नसते. जी माहिती मिळत असते, ती मिळ‌ाली नाही तरी आपले फार बिघडते आहे, असेही नसते. मूल एखादा लहानसा प्रकल्प करतानाही स्वत:च्या मेंदूऐवजी 'गुगल'ची मदत घेते. यातून कल्पनाशक्तीचा विकास खुंटतो. या सगळ्यांत नव्याने समोर येत असणारा महत्त्वाचा मुद्दा आहे, तो 'सोशल मीडिया.' सोशल मीडियाच्या आभासी जगात सतत वावरताना मुले आपोआप एकटी पडत जातात. आभासी जग त्यांना खरे वाटायला लागते. त्यातून काही गैरप्रकार घडले किंवा काही दुर्दैवी घटना समोर आल्या, की पालक जागे होतात. मोबाइल बंद, टीव्ही बंद अशी टोकाची भूमिका घेणे सुरू होते. मला मनापासून वाटते, की तंत्रयुगात आपण टीव्ही, मोबाइल, सोशल मीडियापासून मुलांना खूप काळ रोखू शकणार नाही. या गोष्टींचा अतिरेकी वापर करून मुले व्यसनाच्या पातळीवर पोहोचू नयेत असे वाटत असेल, तर पालकांनी सजग राहणे गरजेचे आहे. सुरुवातीपासून मुलांना या गोष्टींच्या वापराचे नियम सांगत राहणे गरजेचे आहे. मर्यादित वेळेत वापर आणि अनावश्यक गोष्टींसाठी वापर न करणे, यासाठी मुलांशी संवाद साधणे महत्त्वाचे आहे. मुलांना मोबाइल देताना पाचवी किंवा सहावीच्या मुलाला अँड्रॉइड फोनची गरज आहे का, याचा विचार पालकांनीच करायला हवा. त्याचबरोबर तुम्ही स्वत:ही मोबाइल, टीव्हीच्या वापरावर निर्बंध घालून घ्यायला हवेत. पालकांनो, एक सोपा मंत्र लक्षात ठेवा, ज्या गोष्टी मुलांनी करू नयेत, असे तुम्हाला वाटते, त्या गोष्टी तुम्ही स्वत: करू नका. त्यासाठीच्या मर्यादा, नियम तुम्ही स्वत: पाळा; कारण तुम्ही मुलांसाठी आदर्श असता.

कुलदीप दाते

(लेखक मानसोपचारतज्ज्ञ आहेत)

जरा विसावू या वळणावर

noreply@blogger.com (Jay) — Sat, 11 May 2019 05:37:00 +0000

आजची पिढी ही व्यावहारिक आहे. त्यांच्या शब्दांत सांगायचे, तर 'प्रोफेशनल' आहे. ही व्यावहारिकता बाहेरच्या जगात ठीक. घरात मात्र कौटुंबिक नाती सांभाळायला हवीत. त्यांचे मोल जाणा. ही विविध नाती जोपासा; कारण ज्यांच्याजवळ ही नाती नाहीत, त्यांनी काय गमावले आहे, हे त्यांनाच माहीत

नुकतेच आम्हा मावस-मामे भावंडांचे गेट टुगेदर झाले. प्रकृतीच्या कारणामुळे आम्ही उभयता जाऊ शकलो नसलो, तरी आलेल्या छायाचित्रांवरून जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या. जे काही चांगले क्षण अनुभवले होते, त्याची फोनद्वारे का होईना; पण उजळणी करता आली. सगळ्यांच्या भेटीगाठींनतर एक गोष्ट जाणवली, की अजूनही आम्हातील प्रेमाचे धागे पक्के आहेत. नवीन पिढीचे काय? ते एकमेकांना नियमितपणे भेटत नाहीत, की त्यांना एकमेकांविषयी माहिती आहे. त्यांना एकत्र आणण्यासाठी मोठे गेट टुगेदर करायला हवे; पण हे जमायचे कसे?

विचारांचे चक्र मनात भिरभिरू लागले. आमच्या लहानपणी आम्ही मावसी, मामाकडे सुटीत जायचो. त्यांची माया, आजीचे आम्हा नातवंडांवरील प्रेम अनुभवले आहे. पाढे, रामरक्षा, गोष्टींची पुस्तके वाचण्याची सवय आजीमुळे लागली. आता काय घडते आहे, एक नाते टिकते. पूर्वी 'हम दो हमारे दो'चा जमाना होता. काका, आत्या, मामा, मावशी अशी नाती होती. आता पुष्कळ ठिकाणी एकच अपत्य असते. त्यामुळे नाती कमी झाली आहेत आणि मुलेही एकलकोंडी होत आहेत. त्यातही आजकाल काळाची गरज म्हणून, शिकलेल्या ज्ञानाचा उपयोग म्हणून नोकरी केली जाते आणि साचेबद्ध जीवन जगण्यास सुरुवात होते. त्यापलीकडे बघणे होत नाही. जीवनातील आनंद फक्त पैशाने विकत घेता येतो, असे मानणाराही एक वर्ग आहेच. पैशापेक्षाही मोठे आहे मनाचे समाधान. मनाचा आनंद हा कितीतरी छोट्या छोट्या गोष्टींतून मिळविता येतो. सकाळी फिरायला गेल्यानंतर अनुभवता येणारे सृष्टीचे रूप, उगवता सूर्य, त्याची कोवळी किरणे, त्यातून जाणवणारी ऊब, झाडाची पाने-फुले अनुभवता आली पाहिजेत, शनिवार-रविवार बाहेर जाता आले नाही, तर एखादे चांगले पुस्तक वाचून मिळणारा आनंद अवर्णनीय असतो. फक्त तो अनुभवता येण्यासाठी संवेदनशील मन असायला हवे. तंत्रज्ञानाच्या या जगातही पुस्तके ज्ञानाने, अनुभवाने, संस्काराने समृद्ध करत असतात. त्यासाठी थोडा वेळ काढायला हवा. एखाद्या अडल्यानडल्याला केलेली मदत ही मनाला आनंद देणारी असते. अशा आनंद देणाऱ्या अनेक गोष्टी आहेत. फक्त त्या अनुभवता आल्या पाहिजेत.

आजची पिढी ही व्यावहारिक आहे. त्यांच्या शब्दांत सांगायचे, तर 'प्रोफेशनल' आहे. ही व्यावहारिकता बाहेरच्या जगात ठीक. घरात मात्र कौटुंबिक नाती सांभाळायला हवीत. त्यांचे मोल जाणा. देवाने दिलेली ही विविध नाती जोपासा; कारण ज्यांच्याजवळ ही नाती नाहीत, त्यांनी काय गमावले आहे, हे त्यांनाच माहीत. आजच्या पिढीत आणि आमच्या पिढीत काळाचा फरक आहे; पण आमच्याकडे जे मानसिक समाधान आहे, ते मिळविण्यासाठी या पिढीला वेगळा वेळ काढावा लागेल. थोडा त्याग करावा लागेल. नात्यांना थोडे प्रेम द्यावे लागेल.

आजच्या स्पर्धेच्या युगात जो पुढे गेला तो जिंकला आणि जो थांबला तो संपला, असे म्हणता येईल. ही स्पर्धा दुसऱ्या दुसऱ्या कोणाशी करण्याऐवजी आपण आपल्याशीच केली, तर फार बरे होईल. त्यामुळे आपल्याला जो ताण जाणवत राहतो, तो जाणवणार नाही. जास्त वेळ देऊन खूप पैसा कमावला, तरी मनात कोठेतरी खदखद असते, की कुटुंबाकडे दुर्लक्ष होते आहे. हे सारे टाळण्यासाठी नातीगोती, मित्रमंडळ सांभाळायला हवे. त्यांना अधूनमधून भेटायला हवे. जुन्या आठवणींना उजाळा द्यावा. चुका साऱ्यांकडूनच होत असतात. त्या विसरून जाव्या आणि चांगले क्षण स्मरणात ठेवावेत. मित्रमंडळींच्या, नात्यागोत्यांच्या वळणावर काही क्षण विसावा मिळतो. त्यातून मिळणारी ऊर्जा ही प्रेरणा देणारी, आनंद देणारी असेल.

-शुभांगी देशपांडे

मराठी लेखक

noreply@blogger.com (Jay) — Fri, 02 Feb 2018 15:46:00 +0000

श्रीकृष्णाची गोवर्धन पूजा

noreply@blogger.com (Jay) — Fri, 02 Feb 2018 14:59:00 +0000

https://pankaj02kaluwala.blogspot.in/2014/06/blog-post_525.html

आइसक्रीम खा…पण हे वाचा

noreply@blogger.com (Jay) — Thu, 25 Jan 2018 13:45:00 +0000

बड्या बड्या कंपन्या आकर्षक आउटलेट्स उघडून खवैय्ये मंडळींना मेजवानी देण्याचा प्रयत्न करताना आपण पाहतो आहोत.

मागे एकदा रत्नागिरीला मिरजोळे एम आय डी सी मधे एका क्लाएंट बरोबर मिटींगसाठी माझ्या एका सरांबरोबर एका हॉटेलमध्ये गेलो होतो. तेव्हा माझ्या क्लायंटने अजून एका माणसाबरोबर ओळख करुन दिली . तो माणूस मुंबई मधे आईस्क्रीमचे निरनिराळे आणि नवनवीन फ्लेवर्स बनवतो आणि आईस्क्रीम कंपन्यांना विकतो. आता त्याला स्वतःचे माझ्या क्लायंट बरोबर आउटलेट उघडायचे होते त्यासाठी त्याला तिथे किंवा झाड़गाव एम आय डी सी मधे प्लांट सुरु करायचा होता .त्यासाठी प्रोजेक्ट रिपोर्ट करा म्हणून तो मला व सराना पटवत होता. तो जे काही सांगत होता ते ऐकून मी उडालोच.परवाच चिपळूण मधेहि बस्किन रॉबिन या आंतरराष्ट्रिय ब्रैंडच आऊटलेट सुरु झालय. पण याच आईस्क्रमच्या पडद्यामागे अनेक गोष्टी आहेत. कदाचित त्या पासून आपण अनभिज्ञच आहोत.

त्याच्या म्हणण्यानुसार त्याने अनेक नवीन फ्लेवर्स बनवले आहेत. जे काही कंपन्यांनी विकत घेतली असून सध्या मार्केटमध्ये लोकांना खूप आवडताहेत. तेआवडणाऱ्यात मीही एक होतोच.

तो म्हणाला ; “आता मी ग्वाहा(पेरू) आणि चॉकलेटआईस्क्रीम मध्ये ४ -४नवीन फ्लेवर्स बनवलेआहेत. जे मला आता कुठल्याच कंपनीला विकायचे नाहीयेत. हे फ्लेवर्स लोकांनाखूप आवडणार आहेत. ज्याचा आपल्याला आउटलेट उघडून फायदाउठवता येईल. ”

प्रोजेक्ट रिपोर्ट तयार करताना आम्हाला उपलब्ध मार्केट त्याची सध्याची परिस्थिति प्रोडक्टचा वाव त्याला उपलब्ध असणारा पर्याय ,लागणारा पैसा, लागणार वेळ ब्रेक ईवन पॉइंट वगैरे गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतात म्हणून मी त्याला एक साधा प्रश्न विचारला की ; “समजा आपण आउटलेटउघडलं आणि तुझे फ्लेवर लोकांना आवडले नाही तर तू त्या चॉकलेट किंवा पेरू फ्लेवरचे जे उत्पादन करशील ते किती दिवस राहू शकत? लोकांना ते आवडे पर्यंत जो काळ जाईल तोवर ते आईस्क्रीम वायाजाणार नाही का ? मग ते नुकसान कुणी सोसायच?”. पुढे माझेअनेक प्रश्न होतेच. वीजखर्च, दुध , कच्चा माल वाहतूक इत्यादी.

त्यावर तो आपले तंत्रज्ञान किती भारी आहे हे सांगताना म्हणाला की ;“त्याची काही काळजी करू नका. मुळात हे आईस्क्रीम कधीच खराब होत नाही.अगदी आठ दिवस लाईट नसले तरीही…”

आम्ही चकित झालो . सरांनी विचारलं ;“ते कस काय? दुध आहे ते खराब होणारच.”

तो तत्काळ म्हणाला ; “छे छे. दुधापासूनआईस्क्रीम बनवण्याचे दिवस केव्हाचसंपलेत. ”

“मग कशापासून बनवतोस बाबा आईस्क्रीम ?”

“डालडा तुपापासून!”

“काय डालडा तूऽऽऽऽप?” होय डालडा-वनस्पति तूप दचकलात ना
पण काय आहे सर
“आज काळ एखाद दोन कंपन्या सोडल्यातर सगळे डालडाच वापरतात आणित्यामुळेच ते परवडतं. आजकाल आईस्क्रीममध्ये एकही थेंब दुध नसतं. डालडाला थोडी प्रोसेस केली आणि त्यात फ्लेवर्स मिक्स केले की कळतही नाही की ते डालडातूप आहे. शिवाय ते दुधाच्याआईस्क्रीमपेक्षा खाताना जास्त मऊ लागतं.त्यामघे जो दुधाच्या आइसक्रीम मधे बर्फाचा कचकचित पणा काही वेळा येतो तो येत नाही आणि तेच लोकांना आवडतं.दूसर म्हणजे डालडा आईस्क्रीम जिभेवर येताच त्वरित विरघळते आणि गिळले जाते. शिवाय थंडपणा आणि तुपकटपणा यामधून तोंडात जे तयार होते ते नक्की काय आहे हा विचार लोक करीत नाहीत. पण तेच लोकांना आवडते. लोक अशाच स्वादाला पसंती देतात. ”

तो भरात येऊन त्याच्या तंत्राच मार्केटिंग करत होता आणि आम्ही आमचा इतिहास पोटात ढवळत बसलो होतो.

पुढे तो सांगत होता; “डालडा आईस्क्रीमचं वैशिष्ट्य असं की ते डालडा सामान्य तापमानात कितीही काळ राहिला तरीही अजिबात खराब होत नाही.हे आपण घरात बघतच असतो याउलट दुधाला मात्र सारखं फ्रीजिंग लागतं. शिवाय दुधाच्या आईस्क्रीमला काही दिवसांनी वास येतो. आणि १०-१२ दिवसात ते खराब होऊन जातं. त्यामुळेखर्च वाढतो. डालडा आईस्क्रीम वर्ष भर जरी फ्रीजच्या बाहेर राहिलं तरी फरक पडत नाही, त्याचे फ्लेवर्सही खराब होत. नाहीत.

डालडा आईस्क्रीमसाठी लाईटखुपच कमी लागते. १० डिग्रीतापमानातही त्याचा आईस्क्रीम फील येतो. तर दुधाच्या आईस्क्रीमसाठी उणे तापमानाची (नक्की किती ते आत्ता आठवत नाही.) गरज असते. सहाजिकच दुधाच्याआईस्क्रीमच्या विजेचा खर्च वाढतो.

शिवाय दुधापेक्षा डालडा कच्चामाल म्हणून जास्त स्वस्त आहे. तस ते हाताळणी आणि प्रोसेसलाही खूप सोपेआहे. दुधाचे रोजचे कलेक्शन, त्याचे फ्रीजिंग आणि साठवण याचा विचार करता त्याची जी बेसिक किंमत होते. त्या किंमतीतही लोकांना ते आईस्क्रीम खाण परवडू शकत नाही. डालडा आईस्क्रीममध्ये खूप मोठे प्रोफिट मार्जिन आहे.म्हणूनच आजकाल इतके पॉश आईस्क्रीमआउटलेट निघू शकतात. ”

“डालडा आईस्क्रीम उत्पादनाचाआणखी एक फायदा असा आहे की एकच प्रोडक्शन युनिट चालवून भारत भर कुठेही आपण याचे वितरण करू शकतो.तेही कमी खर्चात. दुधाच्या आईस्क्रीमला तो बेनिफिट नाही. त्यासाठी प्रत्येक ठिकाणी प्रोडक्शन युनिट सुरु करावेलागेल.ह्यामुळेच जर आज तुम्ही मार्केट मधल्या प्रतितयश कंपन्याच्या आइसक्रीम चे प्रोडक्शन ठिकाण बघितल तर ते हरियाणा , मध्यप्रदेश इकडचे दिसेल आता त्याच कारण कळल”

तो रंगात आला होता. त्याने त्याचे नवीन नुकतेच बाजारात आलेले फ्लेवर टेस्ट करायला दिले.मला डालडा आईस्क्रिम खाल्ल्यामुळे नक्की काय तोटा होतो ते माहीत नाही.पण त्यानंतर आईस्क्रीम खायची मजा निघून गेली इतकं नक्की.

ह्यापुढे आइसक्रीम खाताना ब्रैंड महत्वाचा नसून त्याचे कंटेंट किंवा इंग्रीडियंट बघा ते महत्वाचे आहे. बाकी तुमचे निर्णय आणि आरोग्य दोन्हीही तुमच्याच हातात आहे ….

— व्हॉटसअॅप वरुन

थिरुवल्लुवर

noreply@blogger.com (Jay) — Thu, 26 May 2016 02:40:00 +0000

थिरुवल्लुवर" ही पाच हजार वर्षांपूर्वी लिहिली गेलेली तामिळ संहिता आहे.. मानवी वर्तणुकीवरचे हे एवढे जुने शास्त्र, पण त्यातील तत्वे आजच्या विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या युगातही जशास तशी लागू होतात.

विचार करावा अशा काही बहुमोल गोष्टी ....

1. तुमचे मूल तुमच्याशी नेहमी खोटे बोलते याचा अर्थ त्याच्या प्रत्येक चुकीच्या वागण्यावरची तुमची प्रतिक्रिया अतिशय कठोर असते..

2. तुमच्या मुलाला तुमच्याशी मनातले सर्व बोलायला, मन मोकळे करायला तुम्ही नाही शिकवू शकलात तर तुमचे मूल तुमच्या हातातून गेले असे समजा..

3. तुमचे मूल कोणासमोरही अनावश्यक पणे दडपून जात असेल, नको तिथे एखाद्याचे वर्चस्व स्वीकारून त्याच्या अपेक्षेनुसार वागत असेल, तर समजा की तुमच्या मुलामध्ये आत्मप्रतिष्ठेची कमतरता आहे आणि त्याचे कारण तुम्ही त्याला प्रोत्साहन कमी आणि सल्लेच जास्त देता..

4. कधी कधी आपले योग्य असूनसुद्धा जग आपल्याला चूक ठरवते; अशा वेळी ठाम राहून स्वतःच्या भूमिकेचे समर्थन करता आले पाहिजे. तुमचे मूल इथे कमी पडत असेल तर त्याचा अर्थ असा आहे की तुम्ही त्याला सर्वांच्या देखत शिस्त लावायचा सातत्याने प्रयत्न केला आहे..

5. तुमचे मूल दुसर्‍यांच्या वस्तू घेते याचा अर्थ त्याच्यासाठी तुम्ही वस्तू तर घेता कदाचित पण त्याला ती वस्तु स्वतः निवडण्याचे स्वातंत्र्य देत नाही..

6. तुमचे मूल भित्रे आहे कारण तुम्ही नेहमी जरा जास्तच तत्परतेने त्याच्या मदतीला धावून जाता..

7. तुमचे मूल इतरांच्या भावनांचा अनादर करते याचा अर्थ तुम्ही त्याच्याशी संवाद साधण्याऐवजी सतत सूचना करत राहता आणि त्याच्या वागण्या बोलण्याचे नियंत्रण कायम स्वतःकडे ठेवता, त्यावर नेहमी अधिकार गाजवत राहता..

8. तुमच्या मुलाला फार पटकन राग येतो याचा अर्थ त्याच्या चुकीच्या वागण्याकडे तर तुमचे प्रचंड लक्ष असते पण त्या मानाने त्याच्या चांगल्या वागण्याची तुम्ही आजिबात दखल घेत नाही..

9. तुमच्या मुलाला इतर कुणाबद्दल असूया आहे याचा अर्थ त्याने एखादे काम यशस्वी पणे पूर्ण केले तरच तुम्ही त्याचे कौतुक करता; मात्र त्याने त्याच्या धडपडी दरम्यान स्वतःमध्ये पूर्वीच्या मानाने नक्कीच काही सुधारणा केलेल्या असतात - भले ते काम त्याला तुमच्या अपेक्षेप्रमाणे पूर्ण करता आले नसेल पण अशा सुधारणांबद्दल तुम्ही त्याचे मोकळ्या मनाने कौतुक करू शकत नाही..

10. तुमचे मूल तुम्हाला मुद्दाम त्रास देते, खोड्या काढते, तुमच्या भावनांचा विचार न करता तुमच्या कामात व्यत्यय आणून असुरी आनंद मिळवायचा प्रयत्न करते याचा अर्थ तुमचे मूल म्हणून त्याला हवी असलेली शारिरिक जवळीक व त्या आपुलकीच्या स्पर्शातून व्यक्त होणारी तुमची माया कमी पडली आहे..

11. तुमचे मूल तुम्हाला मुळी जुमानतच नाही, अगदी उघडपणे तुम्हाला धुडकावून लावते, याचा अर्थ तुम्ही बर्‍याचदा नुसत्या पोकळ धमक्या देता पण त्याप्रमाणे कृती कधीच करत नाही..

12. तुमचे मूल तुमच्या पासून गोष्टी लपवते, तुम्हाला कळूच नये म्हणून प्रयत्न करते याचा अर्थ तुम्ही त्याला समजून घ्याल याचा त्याला विश्वास वाटत नाही उलट तुम्ही राईचा पर्वत करून आकांडतांडवच जास्त कराल याची त्याला खात्री आहे..

13.तुमचे मूल तुम्हाला उलटे बोलते, दुरुत्तरे करते कारण तुम्हांला त्याने इतरांशी असेच करताना अनेकदा पाहिले आहे; त्यामुळे त्यात काही गैर आहे असे त्याला अजिबात वाटत नाही..

14. तुमचे मूल तुमचे तर ऎकत नाहीच; उलट इतरांचे जास्त ऎकते आणि त्यांच्या सल्ल्यानुसार वागण्याचा प्रयत्न करते कारण तुम्ही फार पटकन निर्णय सांगून किंवा आपले मत देऊन मोकळे होता हे त्याला माहीत आहे..

15. तुमचे मूल तुमच्याशी बंडखोरी करते कारण त्याने हे पक्के ओळखलेले आहे की काय योग्य आहे यापेक्षाही लोक काय म्हणतील , हे तुमच्या लेखी जास्त महत्वाचे आहे..

Posted via Blogaway

ठंडा मतलब?

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 04 Mar 2015 13:16:00 +0000

गेल्या रविवारी आपल्यापुढे एक चॉईस ठेवला होता. ‘‘शहाळ्याचे पाणी की कोका-कोला?’’ तुमचे उत्तर काय असेल ते असो, पण जगाचे त्यावर उत्तर आहे कोका-कोला! जगात कुठेही गेलो तर आपल्याला गल्लोगल्ली शहाळीवाले दिसत नाहीत. शहाळी पिकवणार्‍या दस्तूरखुद्द भारतात तर त्यांची संख्या हरघडी रोडावते आहे. मात्र कुठच्या कुठच्या खेडोपाडी कोका-कोला मिळण्याची शक्यता खूप मोठी आहे. तेव्हा बहुसंख्य जगाचा कॉल कोका-कोलाला आहे हे नक्की.

वेगवेगळ्या सवयी, भिन्न आवडीनिवडी असलेल्या अब्जावधी लोकांच्या अधिराज्य गाजवणार्‍या या पेयाने त्यासाठी गेली एकशेअठ्ठावीस वर्षे सातत्याने ‘सॉफ्ट पॉवर’ या अस्त्राचा कसा खुबीने उपयोग केला त्या रोचक कहाणीतले हे काही किस्से.

एक ग्लास कोको-कोलामध्ये सरासरी १0 साखरेच्या क्यूब्ज एवढी साखर असते. याशिवाय फॉस्फॉरिक अँसिड. बाकी रंग आणि कर्बवायूमि२िँं१्रूँं१त पाणी. त्यामुळे त्यात फसफसणारा गुणधर्म येतो.

कोका-कोलाचा फॉर्म्युला हे मात्र एक जबरदस्त गुपित आहे. आजवर अनेक आरोग्य संस्थांनी आणि ग्राहकहित सांभाळणार्‍या सेवाभावी संस्थांनी कोर्टात अनेकवेळा दावे लावले आणि आग्रह धरला की कंपनीने आपला फॉर्म्युला जाहीर करावा. कारण साखर, अँसिड, कर्बवायू आणि रंग हे मिश्रण माणसाच्या आरोग्याला अत्यंत घातक असू शकते. ही माहिती जगापुढे आणण्यात आजवर यश आलेले नाही. कंपनीचे म्हणणे असे की हा फॉर्म्युला ही आमची ‘बौद्धिक संपत्ती’ आहे. आणि ती गुप्त राखण्याचा आमचा अधिकार आहे. कोका-कोलाच्या फॉर्म्युलाबद्दल इतकी प्रश्नचिन्हे का? तर आता या ‘बौद्धिक संपत्ती’विषयी थोडसे!.

त्याचे असे झाले, अमेरिकेतील अटलांटा येथे जॉन पेंबरटन नावाचा फार्मासिस्ट राहात होता. तो आपली फार्मसी चालवीत असे. त्याला मॉर्फीन या अंमली द्रव्याचे व्यसन लागले. काही केल्या ते सुटेना. आता हा पठ्ठय़ा स्वत: रसायनशास्त्रज्ञ. तेव्हा त्याने या संबंधी अनेक प्रयोग चालू केले. कोका या वनस्पतीच्या पानापासून मिळालेले कोकेन आणि कोला या फळापासून काढलेले कॅफीन ही दोन द्रव्ये एकत्रित केली आणि त्यात साखर आणि कर्बवायूयुक्त पाणी घातले. तयार झालेले फसफसणारे पेय अगदी मॉर्फीन इतकी नाही, पण बर्‍यापैकी झिंग देऊ शकत होते. हे पेय त्याने प्रथम आपल्या फार्मसीत विकायला ठेवले. लोकांना ते प्रचंड आवडू लागले. त्याचा दणदणीत खप होऊ लागला. बरे, फार्मसीमध्ये ते विकत मिळत होते, म्हणजे त्यात हानिकारक काय असणार? उलट औषधीगुण असला पाहिजे अशी समजूत होण्यास त्याचा फारच उपयोग झाला. १८८६ साली स्वत:ची कंपनी स्थापन करून जॉन पेंबरटन फार्मासिस्टचे उद्योजक बनले. ‘पोट बिघडलंय, मग पूरक आहार म्हणून कोका-कोला प्या’ असे आता अनेक डॉक्टर्सही सांगू लागले. र्जमनीत तर अजूनही लहान मुलांचे पोट बिघडले की सर्वसामान्य मध्यमवर्गीय माउल्या डोळे मिटून पोराला कोक पाजतात. हे पेय त्याच्या रंगामुळे, फसफसणार्‍या रूपामुळे आणि ‘किक’ देणार्‍या गुणामुळे अमेरिकेत अल्पावधीत प्रचंड लोकप्रिय झाले. आता सीमा ओलांडून जग जिंकण्याचा त्याला ध्यास लागला. ग्रीग्ज कँडलर हा मार्केटिंग गुरु सतत नवनवीन क्लुप्त्या शोधण्यासाठी प्रसिद्ध होता. कोका-कोलाच्या पॅकिंगसाठी लाल-पांढरा रंग निवडलेला होता आणि त्यावरची ती पल्लेदार अक्षरे. माणसाचा मेंदू अक्षरे वगैरे वाचण्याआधी रंग वाचतो, ओळखतो. तेव्हा हे लाल पांढरे कॉम्बिनेशन गुपचूपपणे आणखी कुठे बरे वापरता येईल? यावर विचार सुरू झाला. हे कॉम्बिनेशन पहाताच चटकन कोका-कोला आठवला पाहिजे हे सूत्र. सर्व लोकांनी हौसेने आवडीने कोक प्यायला पाहिजे. त्याला सर्व वयोगटात मान्यता मिळाली पाहिजे. ‘अँसिड+साखर+व्यसन लावणारा गुणधर्म’ या मिश्रणाबद्दल विरोध करण्याची त्यांची क्षमता समूळ नष्ट झाली पाहिजे. काय युक्ती करावी बरे?

- सापडली! तशी योग्य युक्ती सापडली. सांताक्लॉजचा मूळ हिरव्या रंगाचा पोशाख बदलून त्याचा पोशाख कोको-कोलाच्या रंगसंगतीत बनवला गेला. कोकाकोलाची यशस्वी घोडदौड चालू रहाण्यास मग त्या कंपनीने कोलंबिया पिक्चर्स ही कंपनी विकत घेतली. त्यामुळे सिनेमातला तहानलेला हिरो नेहमी कोका-कोला पीत राही. आपले बॉलिवूडचे हिरो तेच करतात.

कोकाकोलाचे घवघवीत यश पाहून जगभर शीतपेये बनवणार्‍या इतर काही कंपन्या स्थापन होऊ लागल्या. लोकांच्या मनाचा ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करीत राहिल्या. त्यातले सर्वात मोठे नाव म्हणजे पेप्सी. जगभर ‘कोलावॉर’ सुरू झाले. पेप्सी आणि कोक यांच्यात तुंबळ जुंपली. कधी पेप्सीने ३३.८% जगाचे मन जिंकले तर कधी कोलाने ३३.९% जगाचे. (मार्केट शेअर) कोका-कोला कंपनीत चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले. कोका-कोला कंपनीची धुरा रॉबेटरे गोईत्सुएटा नावाच्या इटालियन वंशाच्या एका चलाख चेअरमनच्या खांद्यावर देण्यात आली. पदभार स्वीकारताच त्याने प्रथम एक गोष्ट केली. प्रत्येक देशाच्या मार्केटिंग मॅनेर्जसची एक मोठी बैठक बोलावली. जो तो आपापल्या देशाची कोकच्या आणि पेप्सीच्या खपाची आकडीवारी सादर करू लागला. एकूण चित्र भारीच निराशाजनक होते. रॉबेटरे गोईत्सुएटाने या सर्व दु:खभर्‍या कहाण्या शांतपणे ऐकून घेतल्या आणि मग त्यांनी या सर्व देशविदेशाच्या मॅनेर्जसना फक्त एक आकडेवारी सादर करण्याची आज्ञा सोडली.

कोणती आकडेवारी? तर आपली तहान भागवण्यासाठी २४ तासांत माणूस सरासरी किती लिटर पेये पितो? ती कोणती? तर मुख्यत: पाणी, चहा, कॉफी इ. आणि या पेयांच्या तुलनेत कोक पिण्याचे प्रमाण किती आहे? ही आकडेवारी पुरेशी बोलकी होती. यापुढची रॉबेटरे यांची टिप्पणी होती - ‘‘लोकहो म्हणजे आपली स्पर्धा पेप्सीच्या बरोबर नाहीये. तर ती या इतर पेयांबरोबर आहे. मग काळजी कसली? माणसाला तहान लागली की थंडगार पाण्याऐवजी त्याला थंडगार कोकच्या फसफसत्या ग्लासची आठवण यावी असे काहीतरी केले पाहिजे. त्यादृष्टीने आपले मार्केटिंग झाले पाहिजे’’ मग या बैठकीत पुढील स्टॅटेजी ठरली. पहिल्या प्रथम जगातल्या सर्व लहानमोठय़ा रेस्तराँच्या मालकांच्या संमतीने सर्वत्र काम करणार्‍या यच्चयावत वेटर्सना ट्रेनिंग देण्यात आले. ट्रेनिंग अर्थात पंचतारांकित माहौलमध्ये. सर्व वेटर्सना पढवण्यात आले की ग्राहक येऊन बसला की मेन्यूकार्ड देतादेताच विचारायचे ‘आपल्याला प्यायला काय आणू? कोला? वाईन? बिअर?’’

- माणसाची सहज प्रवृत्ती म्हणजे मेन्यूकार्ड उघडायच्या आधी फक्त तीन चॉईस दिले की वाइन, बिअरकडे जाण्याआधी तो नकळत पहिला चॉईस स्वीकारतो. या इटालियन मॅनेजरच्या कारकिर्दीत कोको-कोलाचा खप गगनाला भिडला हे सुज्ञास सांगणे न लगे. पण त्याहीपलीकडे जाऊन माणसाच्या मनाचा सामूहिक ताबा मिळवणारी सॉफ्ट पॉवर नव्या करिष्म्यासह उद्योगजगताच्या गळ्यातला ताईन बनली.

ठंडा मतलब? पाणी? लस्सी? रातांब्याचे सरबत? छेऽ छेऽऽ ठंडा मतलब कोका-कोला !

हिरवा सांताक्लॉज जेव्हा लाल-पांढरा होतो.

सांताक्लॉज हा लहान थोर, आबालवृद्ध सर्वांमध्ये लोकप्रिय. शिवाय त्याला थोडी धार्मिक बैठक. युरोप, अमेरिका आणि इतर सर्व ख्रिश्‍चन जगाला आणि विशेषत: त्यातल्या मुलांना सांताक्लॉज किती प्रिय ! या सांताक्लॉजचा मूळ झगा हिरव्या रंगाचा होता, हे आज कुणाला आठवणारही नाही. त्याला (आपल्या कंपनीच्याच) लाल-पांढर्‍या रंगाचा नवा झगा चढवून सांताक्लॉजचे नवे रुपडे रूढ केले ते कोकाकोलाने! नुसता जाहिरातींचा धडाका लावून एखादे उत्पन्न सव्वाशे वर्षांपासून नाही विकता येत. तर त्यासाठी अशी सॉफ्ट पॉवर वापरावी लागते. लोकांच्या मनाचा गुपचूप ताबा घ्यावा लागतो.

- वैशाली करमरकर

अफुचा वळसा

noreply@blogger.com (Jay) — Tue, 03 Mar 2015 13:09:00 +0000

फार फार पूर्वीची गोष्ट आहे. त्यावेळी आयाबायांना घर-शेताची, पोराबाळांची उस्तवार एका हाती करता करता नाकी नऊ येत. त्या काळी काही ‘एक मूल, गुलाबाचे फूल’ असा प्रकार नसे. एक चालते, एक रांगते, एक पालथे, एक पिते मूल. तिने कसा बरे उपसावा हा सारा खसाला. मग एखादे पोर भारीच किरकिरे निघाले तर ती माउली रोजच्या बाळगुटीत अफूचा वळसा उगाळी. त्यातला खारीक-मधाचा गोडवा ओळखीचा. बाळ मुटुमुटू गुटी चाटून टाकी. त्या अंमलाखाली मूल सुशांत निजे. त्या माउलीचा दिवसभराचा कार्यभाग विनासायास पार पडे. या भानगडीत त्या बाळाला ‘माझे अंथरुण ओले झाले आहे’ ‘माझे पोट दुखते आहे.’ ‘मला भूक लागली आहे’ असे काहीबाही म्हणण्याची शुद्ध (किंवा मुभा) रहात नसे, हा मुद्दा अलाहिदा.

आपल्या कार्यभागात अडथळा आणणार्‍यांना चतुराईने गप्प करण्यासाठी मनुष्यस्वभाव वेगवेगळे मार्ग निवडतो. आडदांड आणि विनाशकारी वृत्तींना बंदुकीचा धाक दाखवून गप्प करावे लागते, तर बिलंदर वृत्तींना लाडूवडीचे आमिष पुरते. एकूण काय तर वय, वृत्ती, परिस्थिती याचा लेखाजोखा घेऊन आपल्या कामात अडचण आणणार्‍यांना गप्प करता येते. आणि त्या योगे कार्यभाग बिनबोभाट उरकता येतो. लेकुरवाळी माउली हे आपले एक प्रतिनिधिक उदाहरण. मुळात हा मनुष्यस्वभाव.

हा मनुष्यस्वभाव एखाद्या शितासारखा. त्याचे प्रतिबिंब संपूर्ण भातात म्हणजे समाजात न पडले तर नवल. कुटुंब हा मनुष्यसमाजाचा एक छोटा आरसा. अशा अनेक कुटुंबाचा बनतो समाज. अठरापगड समाजांचे बनते राष्ट्र आणि अशी अनेक राष्ट्रे मिळून बनतो विश्‍वसमुदाय. आजच्या भाषेत ग्लोबल व्हिलेज.
आपले कुटुंब ही जणू मनुष्यस्वभावाला पैलू पाडणारी एक प्रयोगशाळा असते. प्रत्येक कुटुंबात वर्चस्वासाठी रस्सीखेच असते. हेवेदावे असतात. इतरांचा आवाज कौशल्याने गप्प करण्याचे प्रयोग सुरू असतात. हेच सर्व प्रयोग प्रथम समाजाच्या, मग देशाच्या प्रांगणात सुरू राहतात. त्यातले सदस्य म्हणजे त्यातले विविध समूह. अनेक धर्मांचे, व्यवसायांचे, आकाराने मोठे-छोटे, त्यातले काही चलाख, काही आडदांड, काही बघे, काही तान्हे. या सर्वांची उस्तवार गाडा हाकणार्‍याला अनेक आघाड्यांवर करायची असते. कामे निपटायची असतात. गटागटातील भांडणे मिटवण्यात भारी वेळ जातो. मग प्रत्येक गटाचे वय आणि वृत्ती पाहून कधी अफू, कधी लाडूवडी तर कधी शिप्तराचे फटके अशी अस्त्रे वापरावी लागतात आणि कामात अडथळा आणणार्‍यांना गप्प करावे लागते. हाच खेळ जगाच्या प्रांगणात विस्तारित पडद्यावर पहायला मिळतो. त्यातले सदस्य म्हणजे लहानमोठी राष्ट्रे. त्यांच्यातले सख्खे चुलत. भाऊबंदकी. क्वचित साटेलोटे. आज या विश्‍वसमुदायातील लोकांची संख्या आहे सहा अब्जाच्यावर. या सहा अब्जांना गप्प करून आपला कार्यभाग बिनबोभाट उरकायचा म्हणजे काय खायचे काम? बरे या वर्चस्वासाठी धडपडणार्‍या अनेक पाटर्य़ा, व्यापारी, उत्पादक, माध्यमे, राजकीय मुत्सद्दी, धर्म, भाषा. अगदी इतिहासकार आणि संस्कृतीसुद्धा या वर्चस्व झगड्यातून सुटलेल्या नाहीत. सार्‍या जगातील अब्जावधी प्रजेने आपली उत्पादने वापरावी, आपल्या गटाची भाषा बोलावी, आपलाच धर्म स्वीकारावा आणि आपल्या गटाची संस्कृतीच सार्‍या जगभर नांदावी- असा हा वर्चस्ववादी अट्टहास.
यातल्या काही पाटर्य़ा शरीरबळावर आणि शस्त्र बळावर धाकदपटशा करू पाहातात तर काही पाटर्य़ा मधात उगाळलेली अफूची गोळी चाटवून विरोधाची किरकिर बंद करण्याचे कसब दाखवतात आणि कोणाच्याही न कळत आपला कार्यभाग बिनबोभाट उरकतात. बाळगुटी नेहमी गोड असते. ती इवलीशी मात्रा असते. दररोज न चुकता दिली जाते. आणि ती चांदीच्या बोंडल्यात असते. ‘अंथरुण ओले झाले आहे ते बदला’ असा टाहो फोडण्याचा जन्मसिद्ध हक्क ती विसरायला लावते.

- या बाळगुटीचे नाव ‘सॉफ्ट पॉवर’.
सॉफ्ट म्हणजे मऊ, मृदू. पॉवर म्हणजे नियंत्रणक्षमता किंवा समुदायावर वर्चस्व स्थापण्याची क्षमता.
ही ‘सॉफ्ट पॉवर’ नावाची बाळगुटी आज जगभर आपल्या सर्वांना सतत चाटवली जात आहे. अगदी त्यातल्या अफूच्या वळशासह चोरपावलाने आणि आपल्या नकळत. उद्देश सरळ आहे. माणसाची स्वतंत्र विचार करण्याची, विरोध करण्याची शक्ती जितकी कमी होईल तितके बरे.
विश्‍वास नाही ना बसत? मग खालील प्रश्नांची स्वत:पुरती उत्तरं द्या बरं!

तुम्ही प्रवासात आहात. वाटेत भूक लागलीये. शेजारी शेजारी दोन रेस्तराँ आहेत. एकावर पाटी आहे. ‘ताज्या भाजणीची थालीपीठे मिळतील.’ दुसरे रेस्तरॉ आहे मॅक्डोनल्ड. तुमची पावले कुठे वळतील?
कुठेसा भीषण दहशतवादी हल्ला झाला आहे. तुम्ही गडबडीने टीव्ही लावता, तर तुम्ही दूरदर्शन लावाल? की बीबीसी किंवा तत्सम परदेशी वाहिनी?
लेकरू तीन वर्षांचे आले म्हणताना योग्य शाळेच्या शोधाशोधीत तुम्ही आहात, तुमचा सहज कल मराठी माध्यमाच्या शाळेकडे जातो? की इंग्रजी माध्यमाच्या? 8तुमच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी तुम्हाला स्थलांतर करावेसे वाटत आहे. तर तुम्ही अमेरिकेच्या वकिलातीसमोर लाईन लावाल? की ‘ब्रीक्स’ (इफकउर) म्हणजे ब्राझील, रशिया (इंडिया), चीन, दक्षिण आफ्रिका या चारांपैकी कोणत्या तरी एका देशाच्या वकिलातीपुढे?

हो, ठाऊक आहे. तुमच्या चॉईसला तशी कारणे आहेत. ती आजच्या मूळ प्रवाहाबरोबर वाहात जाताना क्षणभर सयुक्तिक वाटू शकतात. ‘‘मॅक्डोनल्ड निदान स्वच्छ तरी आहे. काय जाणो भाजणी ताजी आहे का नाही?’’. ‘‘मराठी शाळा? माझ्या लेकराला पुढे जाऊन न्यूनगंड आला तर?’’ . असे काही बाही.

- अगदी कबूल ! पण क्षणभर विचार करून बघा, मॅक्डोनल्डच्या जाहिराती आणि त्या भोवतालचे प्रतिमेचे वलय आपले डोळे इतके दिपवते की त्या खाण्यात शरीराला अपायकारक असे काही असू शकते अशी आपल्याला शंकासुद्धा येत नाही. हवामानानुरूप आहार आणि त्यातला सकसपणा ही साधी गोष्ट विसरायला होते.

बीबीसीचे डोळेच आपल्याला खरी बातमी देण्याची क्षमता बाळगतात असा आपला ठाम विश्‍वास आहे.
भारतीय भाषा या टाकावू. इंग्रजी टिकावू. ती बोलता आली की आपण ज्ञानी झालो, शहाणे झालो या भ्रमाची गुंगी साधारत: एकोणिसाव्या शतकापासून आपल्याला चढवली गेली आहे. ती उतरण्याचे नाव म्हणून घेत नाहीत. बरं हा माध्यमाचा प्रश्न कोरिया, जपान, व्हिएतनाम आणि इंग्रजेतर युरोपियन देश असा इतरत्र कुठेही का बरे पडत नाही? तिथे मातृभाषेतून शिक्षण ही गोष्ट श्‍वासोच्छ्वासाइतकी सहजमान्य आहे, ते आपल्याला का पटत नाही?
अमेरिकेएवढा कर्जबाजारी देश आज दुनियेत क्वचितच असेल. पण अमेरिकन इमेजचे गारुड असे काही आकर्षक की त्याने जगभरातील बुद्धिमत्ता पूर्ण झपाटली जावी! जगाचा नकाशा उलगडून पाहिला तर ब्रीक्स देशांतच पुढला विकास शक्य आहे ही गोष्ट ‘करतलआमलक’वत म्हणजे तळहातकावरल्या आवळ्याइतकी स्पष्ट आहे. हे सर्व कळते पण वळत नाही.

- तर हा असा असतो सॉफ्ट पॉवरचा प्रताप. प्रश्न विचारण्याचे, विरोध करायचे सार्मथ्य तो विसरायला लावतो. केवळ एकट्या दुकट्याला नव्हे, तर अखंड मानवसमुदायाला ही सॉफ्ट पॉवर नावाची बया साधा कॉमनसेन्स वापरण्यापासून परावृत्त करू शकते. लाओत्से या चिनी तत्त्ववेत्याने हजारभर वर्षांपूर्वी म्हणून ठेवले आहे. ‘‘सॉफ्ट इज हार्ड’’ म्हणजे मृदू वाटणार्‍या गोष्टीत वज्रासारखे काठिण्य असू शकते. एखाद्या कातळावर वर्षानुवर्षे पाणी ठिबकत राहिले तर तो सहज भंगू शकतो. तसेच समाजमनावर वर्षानुवर्षे अमुक एक गोष्ट बिंबवली तर कुठलाही अजस्त्र मानवसमाज हवा तसा वळवता येतो. हतगात्र करून टाकता येतो. त्याच्या मनावर अनिर्बंध अधिसत्ता गाजवता येते.

ही सॉफ्ट पॉवर हे आगामी युगाचे प्रभावी अस्त्र बनत चालले आहे. अनेक राष्ट्रे अत्यंत दूरदुष्टीने हे अस्त्र वापरत आहेत. भांडवलदार त्यात प्रचंड पैसा गुंतवत आहेत. जगातील विविध भाषा आणि संस्कृती जगातील सहाअब्ज लोकांचे लक्ष सतत स्वत:कडे वळत रहावे अशा कसून प्रयत्नात आहेत. स्वत:च्या संस्कृतीतील काळ्या बाजू लपवून फक्त उजळ बाजू रंगमंचावर सादर करीत आहेत. ते ही अगदी साळसूदपणे.

- तर अशा या सॉफ्ट पॉवरच्या सुरस आणि चमत्कारिक कथा हा या लेखमालेचा विषय आहे. त्यासाठी आपण जगभरातल्या घडामोडींची सफर करणार आहोत. कधी इतिहासाला स्पर्श करणार आहोत तर कधी दैनंदिन जीवनाला. कधी माध्यमविश्‍वात डोकावणार आहोत तर कधी आंतरराष्ट्रीय राजकारणात. ही सफर चालू होईल पुढल्या रविवारी.

तोपर्यंत शहाळ्याचे पाणी घेणार? की थंडगार कोकोकोला?

- वैशाली करमरकर

तो आणि ती भाग..१६ --जेव्हा 'तिला' मुलं बघायला येतात

noreply@blogger.com (Jay) — Mon, 02 Mar 2015 13:11:00 +0000

त्याला नोकरी शोधण्यासाठी थोडा वेळ मिळावा म्हणून तिनं घरी चहा-पोह्यांच्या कार्यक्रमांना इच्छा नसतानाही होकार दिला. त्यानं प्रयत्नांची शर्थ केली. पण रिसेशनमुळे चांगली नोकरी हातात पडत नव्हती. शेवटी एका चांगल्या कंपनीचा कॉल आला. अंधारात चाचपडताना आशेचा किरणसुद्धा प्रखर वाटू लागला.

तिनं चहा-पोह्यांच्या कार्यक्रमांना होकार दिल्यावर घरची मंडळी कामाला लागली. जोशीकाकांच्या उत्साहात तर भरच पडली. त्यांच्याजवळ आधीच स्थळांची भलीमोठी यादी तयार होती. त्या यादीतील नावांची छाननी करून एकापेक्षा एक सरस अशी स्थळं सिलेक्‍ट करण्यात आली. अर्थात, तिच्या मम्मी-पप्पांनी सिलेक्‍शन केलं असलं, तरी जोशीकाकांचं मोलाचं मार्गदर्शन लाभलं होतं. जोशीकाकांनी सिलेक्‍ट केलेल्या मुलांशी बोलून "बघण्या'च्या कार्यक्रमाची तारीख आणि वेळ निश्‍चित केली. तिला "फाइव्ह डे वीक' असल्यानं सोयीनुसार शनिवार-रविवार राखून ठेवण्यात आला.

या शनिवारी तिला बघायला दोन स्थळं येणार होती. एक दुपारी आणि एक सायंकाळी. त्या दोघांचा भेटण्याचा कार्यक्रम ओघाओघानं कॅन्सल झाला. दोघांची थोडीफार चिडचिड झाली. दुपारी मुलगा बघायला येणार असल्यानं तिच्या मम्मीनं सकाळीच हिरव्या रंगाचा शालू कपाटातून बाहेर काढून ठेवला होता. तो शालू घरात येता-जाता तिच्या नजरेस पडत होता. त्यावरून अधेमधे मम्मीशी खटके उडत होते. पप्पांनीही खाण्या-पिण्याचा पदार्थांपासून तयारी चालविली होती. जणू आज त्यांच्या घरी काही खास समारंभ आहे, अशा थाटात तिचे मम्मी-पप्पा वावरत होते. तिला मात्र काही देणं-घेणं नव्हतं. ती आपली निवांत होती. अगदी बारा-साडेबारादरम्यान तिनं अंघोळ आणि जेवण आटोपलं. त्यानंतर आयपॉडवर गाणी ऐकत बसली.

दुपारी दोन वाजता पहिला मुलगा आणि त्याचे आई-वडील घरी आले. मुलगा पुण्यातल्या एक मल्टिनॅशनल कंपनीत सॉफ्टवेअर इंजिनिअर होता. सध्या तो एका प्रोजेक्‍टवर सिंगापूरला काम करीत होता. उंचापुरा-देखणा आणि विशेष म्हणजे पाच आकडी पगार असलेला हा मुलगा तिच्या मम्मी-पप्पांना आधीच आवडला होता. याखेरीज तो त्यांच्या दूरच्या मावशीचा जवळचा नातलग असल्यानं त्याला प्रायॉरिटी देण्यात आली होती. प्रारंभी थोडी तोंड ओळख झाल्यावर बेगडी शालीनता पांघरून ती बैठकीत आली. मुलाच्या आईनं तिला काही टिपिकल प्रश्‍न विचारले. तिनं यथायोग्य उत्तरं दिलीत. मुलाच्या वडिलांनीही आपली उपस्थिती नजरेस आणून दिली. मुलाची आई तिच्याकडे बघून म्हणाली, ""हे बघ...! तुझ्या नोकरीला आमची हरकत नाही. तू लग्नानंतरही आपल्या करिअरकडे लक्ष देऊ शकतेस. पण आमच्या घरी बाहेरच्या बाईनं स्वयंपाक केलेला ह्यांना चालत नाही. मी आजही पूर्ण स्वयंपाक करते. तुला नोकरी सांभाळून सकाळी मला स्वयंपाकात मदत करावी लागेल. आणि रात्री पूर्ण स्वयंपाक. तुला पटतंय का ते बघ...'' ती काहीच बोलली नाही. फक्त थोडा वेळ त्यांच्या डोळ्यात डोळे टाकून बघत होती. ""तुम्हाला नोकरी नसल्यानं तुम्ही स्वयंपाक केला नाही, तर शेजार-पाजारच्या बाया नावं नाही का ठेवणार! आणि मी दहा तासांची ताणतणावानं ओतप्रोत भरलेली नोकरी सांभाळून तुम्हाला स्वयंपाकात मदत करायची, अशी अपेक्षा तुम्ही धरता. कमालच आहे बुवा तुमची! तुमचा मुलगा करतो का नोकरीवरून आल्यावर स्वयंपाक... स्त्रीच स्त्रीची शत्रू असते, ही म्हण तुमच्यावरूनच पडली असावी...!'' ती मनातल्या मनात पुटपुटली. तिच्या मम्मीनं दोघींमधील छुपा "सुसंवाद' अचूक टिपला. वातावरणातील तणाव दूर करण्यासाठी तिची मम्मी म्हणाली, ""आमच्या हिला ना... पूर्ण स्वयंपाक येत नसला, तरी काही पदार्थ ती अप्रतिम करते. (तिच्या डोळ्यांसमोर गाजराचा हलवा तरळून आला) लग्न होईस्तोवर स्वयंपाक करायला ती सहज शिकेल.'' तिचे पप्पा गप्पच होते. मुलाच्या आईचं वागणं कदाचित त्यांना खटकलं होतं.

सायंकाळी सहा वाजता दुसरा मुलगा बघायला आला. तो मुंबईतल्या एका नामांकित हॉस्पिटलमध्ये डॉक्‍टर होता. त्याचे आई-वडीलसुद्धा वैद्यकीय व्यवसायात होते. या मुलाचाही पगार पाच आकडी होता. याखेरीज कोकणात भरपूर वडिलोपार्जित जमीन. मुंबईत दोन प्रशस्त फ्लॅट. चहा-पोहे झाल्यावर खरी बैठक सुरू झाली. मुलाच्या आईनं पुन्हा टिपिकल प्रश्‍नांचा पाढा वाचला. तिला उत्तरं अगदी पाठ झाली होती. हे कुटुंब थोडं "मॉडरेट' असल्यानं त्यांनी मुलाला आणि मुलीला बोलायला मोकळा वेळ दिला. मुलाचे वडील रिटायर्ड असल्यानं थोडे गप्पिष्ट होते. मुलाच्या आई-वडिलांना तिच्या नोकरीविषयी काही तक्रार नव्हती. त्यांच्या घरीही थोडं मोकळं वातावरण होतं. स्थळ तसं अनुरूप होतं.

रात्री जेवण झाल्यावर मम्मी-पप्पांनी स्थळांचा विषय काढला. त्यांना दुसरं स्थळ आवडलं होतं. त्यांनी तिला विचारल्यावर तिनं साफ इन्कार केला. मुलगा दिसायला चांगला नव्हता, अशी पळवाट तिनं काढली. त्यावर त्यांनी काही आक्षेप घेतला नाही. "तुला नाही ना पसंत. मग नको करू... त्यात काय एवढं...!' एवढंच ते म्हणाले. चहा-पोह्याच्या कार्यक्रमाला सुरवात झाली हीच त्यांच्या दृष्टीनं आनंदाची बाब होती. आणि तिला काही कमी स्थळं चालून आलेली नव्हती. आज नाही तर उद्या पसंत पडेल, असं त्यांना वाटलं.

रविवारी सायंकाळी दोघं संभाजी उद्यानात भेटले. तिनं सगळी हकिकत सांगितली. ""मला वाईट वाटतं रे लोकांची मनं दुखवायला. लोकं किती तरी अपेक्षा घेऊन मुली बघायला जातात. त्यांच्या आशा-अपेक्षांच्या आपण ठिकऱ्या उडवतोय,'' ती कळवळून म्हणाली. त्याचंही तसंच मत होतं. त्याचा तर चहा-पोह्यांच्या कार्यक्रमालाच विरोध होता. तिनं दुसऱ्यांसमोर पोह्यांचा ट्रे घेऊन जावं, हे त्याचं मन स्वीकार करीत नव्हतं. तो म्हणाला, ""मला एक कंपनीची ऑफर आहे. पण पगार काही मनाजोगा नाही. सध्या दहा हजार देतो म्हणालेत. पुढे परफॉर्मन्स बघून वाढवतील. करू का ही नोकरी?'' ती म्हणाली, ""चालेल. आणि पुढच्या रविवारी तू माझ्या मम्मी-पप्पांना भेटायला ये. आता पुरे झालं हे नाटक. कमी पगाराची का असेना, नोकरी आहे ना हातात. बघू या काय होतं ते.'' त्यानंही होकारार्थी मान हलविली.

(क्रमशः)

तो आणि ती भाग..१८-तिच्या मम्मी-पप्पांशी त्याचा शर्थीने सामना

noreply@blogger.com (Jay) — Mon, 02 Mar 2015 13:10:00 +0000

दोघंही एकमेकांच्या घरी गेले. घरच्यांशी ओळख करून घेतली. मोठ्या हिमतीनं लग्नाचा प्रस्ताव मांडला. त्याच्या आईनं अनुकूलता दर्शविली; पण तिच्या मम्मी-पप्पांच्या मताचं गूढ अद्याप कायम होतं. त्यांनी त्याच्या आई-वडिलांना घरी येण्याची गळ घातली.

रात्री दोघे नेटवर चॅटिंग करीत होते. ती म्हणाली, 'मी घरी आपल्याबद्दल सगळं सांगितलंय. मम्मी थोडी नाराज वाटली; पण पप्पा समजून घेतील असं वाटतंय. बघू या काय होतं ते...!'

"तुझ्या घरी काय झालं? तू सांगितलंस त्यांना आपल्याबद्दल?'' ती लिहीत होती. (स्मायली)
तो म्हणाला, "होय, मीसुद्धा घरी सांगितलंय. बाबा जाम चिडलेत. ते काहीबाही बोलत होते. पण एक गोष्ट आपल्या बाजूनं आहे- मला आईचं खंबीर पाठबळ मिळालंय. तिला तुला भेटायचंय. तू तिला आवडलीस ना, की आपण पन्नास टक्के लढाई जिंकली म्हणून समज. तू फक्त तिला इम्प्रेस कर. ती आपल्यामागे उभी राहिली ना, की जगातली कोणतीही शक्ती आपल्याला विभक्त करू शकणार नाही. तू उद्याच तिला भेटायला घरी ये. तिनं खास तुझ्यासाठी ऑफिसातून सुटी घेतली आहे.'' (स्मायली स्मायली)

"बरं मी येते दुपारी तुझ्या आईला भेटायला. अरे, पण माझ्या घरी एक नवीन प्रॉब्लेम झालाय. पप्पांनी तुला पुढल्या रविवारी घरी भेटायला बोलवलंय,'' तिनं माहिती पुरवली. (गंभीर स्मायली)

"बाप रे...' आता काय होणार! मला तर साधा कांदेपोह्यांचाही अनुभव नाही. तुझ्या मम्मी-पप्पांशी मी काय बोलणार? मला तर काहीच सुचत नाहीए. एकाच वेळी दोघांशी बोलायचं, आपली बाजू पटवून द्यायची, त्यांचा होकार मिळवायचा... बाप रे बाप! काय होईल गं...? त्यांच्याशी कसं बोलायचं...?'' भीतीची अनामिक लहर त्यांच्या सर्वांगातून गेली. (डोळे विस्फारलेली स्मायली)

ती म्हणाली, "अरे घाबरू नकोस. तुझ्या आई-वडिलांशी बोलतोस ना, तसंच बोलायचं. आणि मी असेन ना तुझ्यासोबत. आपण मिळून आपली बाजू मांडू या. तू कुठे कमी पडला की मी तुला साथ देईन. मी कुठे अडखळले तर तू सांभाळून घे... अरे पाण्यात उडी मारल्याशिवाय थोडंच पोहता येईल. तेवढं धाडस तर करावंच लागेल ना...! मी उद्या सुटी घेते आणि तुझ्या आईला भेटायला येते.'' (डोळे मिचकवत हसणारी स्मायली)

त्यांचं संभाषण संपलं असलं तरी तिच्या घरी जाण्याच्या कल्पनेनं तो पुरता घाबरला होता. तो तसाही जीडी-पीआयमध्ये कच्चा होता. कॉलेजात कॅम्पस इंटरव्ह्यूमध्ये या एकाच कारणामुळे तो एलिमिनेट झाला होता. आता तिच्या मम्मी-पप्पांशी भेटायचं म्हणजे एक घरगुती कॅम्पस इंटरव्ह्यूच होता. आणि तो कसाही करून क्रॅक करायचा होता. कारण प्रश्‍न दोघांच्या आयुष्यांचा होता.

दुसऱ्या दिवशी दुपारी ती त्याच्या घरी आली. आईनंच दार उघडल्यानं दोघींची दारातच तोंडओळख झाली. तोही घरी होता. थोडं जुजबी बोलणं झाल्यावर आईनं त्यांच्यासाठी साजूक तुपातला शिरा केला. तिनंही आईला मदत केली. शिरा करताना दोघींचं अखंड संभाषण सुरू होतं. त्यानं दोघींना बोलायला मुद्दाम मोकळा वेळ दिला होता. आपल्या मुलाला एवढी देखणी, सुशील, समजूतदार मुलगी कशी काय गवसली, याचा आईला हेवा वाटत होता. आपला मुलगा कधी मोठा झाला याची आपल्याला पुसटशी कल्पनादेखील आली नाही, असं मातृत्वाने भरलेल्या आईच्या मनात आलं. शिऱ्यात घालण्यासाठी ड्रायफ्रुट्‌सचे तुकडे करून त्याच्या आईला देताना ती म्हणाली, ""मी तुम्हाला "आई' म्हटलं तर चालेल...?''
"अगं चालेल काय म्हणतेस... तुला पुढे तेच म्हणावं लागणार आहे. तुला चालेल ना...?'' त्याच्या आईनं असं म्हणताच तिची कळी खुलली. तिनं त्याच्या आईला आनंदानं मिठीच मारली.

रविवारी तो तिच्या घरी गेला. तिनं दार उघडून त्याला ड्राईंगरूममध्ये बसायला सांगितलं. ती घरात गेली. तो बराच वेळ एकटाच बसून होता. कधी मनगटावरील, तर कधी भिंतीवरील घड्याळ निरखत! अधेमधे आतल्या खोलीतून दबक्‍या आवाजात बोलण्याचा आवाज येत होता; पण बाहेर कुणीच फिरकत नव्हतं. तो बसून बसून अवघडल्यानं शरीराला आळोखेपिळोखे देऊ लागला. तेवढ्यात ती आणि तिचे पप्पा ड्रॉईंगरूममध्ये आले. तो जरा सावरून बसला. तोंडओळख झाल्यावर इतरही विषयांवर थोडीबहुत चर्चा झाली. पण मूळ विषय काही चर्चेत येत नव्हता. तिची मम्मी हातात गुलाबजामचा "ट्रे' घेऊन बैठकीत आली. तिनं सर्वांच्या हातात खोलगट मोठे बाऊल दिले.

बैठक जमल्यावर तिची मम्मी म्हणाली, "आम्ही हिला लहानपणापासून फार लाडात वाढवलंय. कधी कोणती गोष्ट कमी पडू दिली नाही. तिचं कधी मन मारलं नाही. तिच्या शिक्षणासाठी आम्ही पुण्यात आलोय. तिच्यासाठी हा साठ लाखांचा फ्लॅट घेतलाय. ह्यांनी पुण्याला ट्रान्स्फर करून घेतली. सध्या तिच्या लग्नाचा विषय सुरू आहे. मुलगा तिच्यापेक्षा जास्त कमावणारा असावा, एवढीच आमची अपेक्षा आहे.'' तिच्या मम्मीनं "जास्त कमावणारा' या शब्दावर जोर देताच त्याला जोराचा ठसका लागला. त्यानं पाण्याचा ग्लास तोंडाला लावला.

तिच्या मम्मीचं बोलणं मध्येच तोडून पप्पा म्हणाले, ""बरं, तुझ्या घरी कोण-कोण आहेत? तुझे वडील काय करतात? आणि तुला नुकतीच नोकरी लागली आहे म्हणे! कोणत्या कंपनीत तू नोकरीला आहेस?'' त्यांनी प्रश्‍नांचा भडिमार केला. त्याला त्यानं यथायोग्य उत्तरं दिली. त्यानंतर आपली बाजू मांडताना तो म्हणाला, ""तुम्ही दोघं मला माझ्या आई-वडिलांसारखे आहात. मला लग्नाबिग्नाचं फारसं काही कळत नाही. माझं बोलणं कदाचित शिष्टाचाराला अनुसरून नसेल; पण मी एक सांगू शकतो- आमचं एकमेकांवर मनापासून प्रेम आहे. आमचं लग्न झालं तर आम्ही दोघंही सुखा-समाधानानं जीवन व्यतीत करू. आनंदी राहू. माझं पुण्यात घर आहे. मी सध्या पुण्यातच नोकरी करणार आहे. यामुळे तुमची एकुलती एक मुलगी तुमच्या डोळ्यांसमोर राहील. याचा थोडा विचार करा. शिवाय आम्हा दोघांचा पगार आहे. आम्हाला तुमच्याकडून काहीएक नकोय. फक्त तोंडभरून आशीर्वाद द्या.'' त्यानं दोन्ही हात त्यांच्यापुढे जोडले.

तिची मम्मी म्हणाली, "अरे बाळा, लग्नाचा निर्णय वाटतो तेवढा सोपा नाही. तू तुझ्या आई-वडिलांना घेऊन एखाद्या दिवस आमच्या घरी ये...! आम्ही उभयता बोलून काय तो निर्णय घेऊ.''

त्याच्या वडिलांचा रागावलेला चेहरा त्याच्या नजरेसमोर आला. त्याचे वडील तिच्या घरी यायला राजी होतील, याची तसूभरही शक्‍यता नव्हती. त्यानं मूक संमती देऊन घरचा रस्ता धरला.

(क्रमशः)

तो आणि ती भाग..१७ --दोघांच्याही घरावर पडले दोन 'अणुबॉंब'

noreply@blogger.com (Jay) — Mon, 02 Mar 2015 13:10:00 +0000

प्रेमप्रकरणाबाबत आई-वडिलांना सांगितल्याबरोबर हिरोशिमा आणि नागासाकीप्रमाणे दोघांच्या घरांवर दोन अणुबॉंब पडले. प्रचंड मानसिक ओढाताण झाली. दोघांनी धडधडत्या अंतःकरणानं समोर ठाकलेल्या परिस्थितीचा बेजोड सामना केला. कठीण परिस्थितीतही एकमेकांची साथ सोडली नाही. किंबहुना, बंध अधिक घट्ट झाले.

संध्याकाळची वेळ. त्याची आई कांदे-पोहे बनवीत होती. वडील काही कामानिमित्त बाहेर गेले होते. घरी प्रेमप्रकरणाबाबत सांगण्याची हीच योग्य वेळ होती. तो धडधडत्या अंतःकरणानं आईजवळ गेला. अजूनही तो द्विधा मनःस्थितीत होता. आईला कळाल्यावर ती रागवणार तर नाही, अशी सारखी भीती वाटत होती; पण सांगणं अत्यावश्‍यक होतं. त्यानं भीतीनं मुठी घट्ट आवळल्या होत्या. हृदयाची धडधड सारखी कमी-जास्त होत होती. मनात गणपतीची आराधना सुरू होती. एखादी गोष्ट सांगण्यासाठी आतापर्यंत त्याला कधीच एवढं दडपण आलं नव्हतं. आई म्हणजे त्याची एक जिवाभावाची मैत्रीण. तो सगळ्या गोष्टी तिच्यासोबत बिनधास्तपणे "शेअर' करायचा. फक्त प्रेमप्रकरण लपवून ठेवलं होतं; पण आता धाडस करावंच लागणार होतं. तिला सांगावंच लागणार होतं.

आईनं फोडणीसाठी पोहे कढईत टाकले. ती पाठमोरी असल्यानं तो मागे येऊन विचार करतोय, हे तिच्या ध्यानात आलं नाही. ती काही तरी घेण्यासाठी अचानक मागे वळली, तोच तो दचकला. थोडा घाबरला, बावरला. विचारचक्र खंडित झालं. आई म्हणाली, ""अरे काय झालं? कसला विचार करतोय? मी पोहे आणणारच होते. फार भूक लागली आहे का तुला? नाही तर फ्रीजमधलं ब्रेड आणि जाम खा तोपर्यंत... मी पोहे आणतेच थोड्या वेळात.''
""ठीक आहे,'' तो निराशेनंच म्हणाला आणि डायनिंग टेबलावर जाऊन बसला.

थोड्या वेळानं आई आली. तिनं पोह्यांच्या दोन प्लेट भरल्या; पण त्याचं काहीच लक्ष नव्हतं. आईनं त्याची अस्वस्थता अचूक टिपली. ती म्हणाली, ""अरे काय झालंय? काही तरी नक्कीच बिघडलंय. मला नाही सांगणार? मी तुझी "बेस्ट फ्रेंड' आहे ना? माझ्यापासून लपवणार?''

""तसं नाही गं आई. तुझ्यापासून मी काही लपवतो का? सगळं सांगतो ना!'' ""मग...''
""अगं तुला एक महत्त्वाचं सांगायचं होतं; पण हिंमत होत नाहीए. कसं सांगावं तेच कळत नाहीए. कुठून सुरवात करावी, तेच सुचत नाहीए,'' तो बोलायचं म्हणून बोलला.
""तू एखाद्या मुलीच्या प्रेमात-बिमात तर पडला नाहीस ना? की चक्क लग्नाचा विचार केला आहेस? काय ते मला नीट सांग. त्याशिवाय मला कसं कळेल तुझ्या मनातलं...'' आईनं बरोबर ओळखलं.
पण आईच्या गेसिंगनं त्याची तंद्री भंगली. तो म्हणाला, ""अगं हो... मला एक मुलगी आवडते. अगदी मनापासून. तुलाही ती पसंत पडावी अशीच आहे; पण आता तिच्या घरचे तिचं लग्न करायचं म्हणताहेत. मी तिच्याशिवाय जगू शकत नाही गं. मला तिच्याशी लग्न करायचं आहे.''

आई थोडा वेळ त्याच्याकडे बघत राहिली. आपला मुलगा कधी मोठा झाला, हे वात्सल्याने भरलेल्या तिच्या मनाला कधी जाणवलंच नव्हतं. तो मोठा झाल्यावरही आपण उगाच त्याचे लाड करीत होतो का, असंही तिच्या मनात येऊन गेलं. ती म्हणाली, ""तुला पसंत आहे ना? मग झालं. पण माझी आधी भेट करून दे... तुझ्या बाबांना मी उद्या सांगते. आज त्यांची थोडी चिडचिड झाली आहे... काळजी करू नकोस. मुलगी चांगली असेल, तर मी तुझ्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहीन. शेवटी आपण "बेस्ट फ्रेंड्‌स' आहोत ना? एवढी मदत तर करावीच लागेल...'' आईचे शब्द कानावर पडल्याबरोबर त्याला हायसं वाटलं.

पण आईनं बाबांना सांगितल्यावर घरी एकच गदारोळ उठला. त्यांच्या शांत-निवांत घरावर अणुबॉंब पडला. बाबांनी त्याला चांगलंच झापलं. ""अजून नोकरीचा पत्ता नाही आणि साहेब चालले लग्न करायला. लग्न म्हणजे काय खेळ वाटतो यांना? तुझ्या बापानं केलं होतं का रे... बिनानोकरीचं लग्न? आताशी कुठे "ऑफर लेटर' हातात पडलंय. अजून नोकरी मिळालेली नाही. समजलं...!'' असं काहीबाही ते बोलत होते आणि दोघं माय-लेक निमूटपणे ऐकून घेत होते.
तिनं तिच्या मम्मी-पप्पांना त्यांच्या प्रेमाची कल्पना दिली. ती म्हणाली, ""पप्पा, सध्या त्याला साधी नोकरी आहे. महिन्याकाठी दहा हजार मिळतात; पण तो हुशार आहे. कॉलेजच्या गुणवत्ता यादीतील पहिल्या तीन क्रमांकांखाली तो कधीच उतरला नाही. आयुष्यात तो नक्कीच काही तरी करून दाखवेल. माझा विश्‍वास आहे त्यावर... त्याचंही माझ्याएवढंच शिक्षण झालंय. त्याचा "कॅम्पस इंटरव्ह्यू'त नंबर लागला नाही म्हणून बाहेर नोकरी शोधावी लागली. याखेरीज माझा पगार आहेच. आम्हाला काही काही कमी पडणार नाही. आम्ही सुखात राहू.''

तिचे पप्पा शांत होते; पण मम्मी लगेच म्हणाली, ""अगं, तू असं काही करशील असं कधीच वाटलं नव्हतं आम्हाला. थोडा तरी आमचा विचार करायचास. अगं, तुला योग्य स्थळ शोधण्यासाठी जिवाचं रान करतोय आम्ही. आणि तू असं काही तरी करून बसलीस... म्हणे पगार कमी असला तर काय झालं. अगं, जगात पैशाशिवाय काहीच नाही. तुला कसं कळत नाही? साधा फ्लॅट घ्यायचा म्हटलं तरी पगार कमी असला, तर हे बॅंकवाले कर्ज देत नाहीत... शाळेत मुलाची ऍडमिशन करायची म्हटली तर बक्कळ पैसे ओतावे लागतात. अगदी उद्याचाच विचार करायचा झाला, तर "वीकेंड'चा एक मूव्ही आणि बाहेर डीनरला जायचं म्हटल्यास दोन मुलांसह चौघांना साधारणपणे दोन हजार रुपये खर्च येतो. जग इतकं सोपं नाही बाळा!''

"अगं आई, पण मीसुद्धा कमावती आहे ना? भागेल आमचं. आणि मी प्रेम करून असं काय पाप केलंय, की तुम्हाला जणू तोंड लपवून फिरावं लागणार आहे? अगं, मला सुयोग्य जोडीदार मिळावा म्हणूनच तुम्ही झटताय ना? मग तो मी शोधला, तर त्यात काय वावगं झालं? तुम्हाला तो मुलगा पसंत पडतो की नाही, याचा आधी विचारही केला नाही. मी शोधला म्हणून त्याला विरोध करायचा, असं काही तुम्ही आधीच ठरवून ठेवलंय का? त्याची आधी भेट तर घ्या! त्याचा स्वभाव जाणून घ्या... त्याच्या आई-वडिलांशी बोला... आणि मग निर्णय घ्या!'' तिनं संभाषणाला क्रांतिकारक वळण दिलं.
तिचे पप्पा म्हणाले, ""ठीक आहे. पुढच्या रविवारी बोलंव त्याला घरी...!''

(क्रमशः)

मुलांना नकार ऐकण्याची सवय लावा

noreply@blogger.com (Jay) — Thu, 25 Dec 2014 12:43:00 +0000

पुणे - ‘आधुनिक काळात मुलांनी मागताक्षणी हट्ट
पुरविण्याची सवय पालकांनी तातडीने बदलली पाहिजे.
मुलांच्या योग्य मागण्या नक्की पूर्ण करा, पण अवास्तव
मागणी नाकारताना पालकांनी मुलांना "का नको‘ हे पटवून
देणे ही आता काळाची गरज आहे,‘‘ असे शहरातील मानसोपचार
तज्ज्ञांनी सांगितले.
जर्किनचा हट्ट धरणाऱ्या दहा वर्षांच्या मुलाला स्वेटर
घेण्याचे आश्वासन वडिलांनी दिले. पण, जर्किन घेण्यास नकार
दिल्याने गळफास घेऊन मुलाने आत्महत्या केल्याची घटना उघड
झाली आहे. या पार्श्वभूमिवर मानसोपचार तज्ज्ञांशी संपर्क
साधला.
डॉ. विद्याधर वाटवे म्हणाले,
‘हल्लीच्या मुलांना नकाराची सवय नसते.
हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोष आहे. व्यक्तिमत्त्व
जरी वयाच्या अठरा वर्षांनंतर घडत असले, तरीही भविष्यात
घडणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वातील हा दोष प्रकर्षाने जाणवतो.
पालकांनी मुलांच्या प्रत्येक मागणीला "हो‘ म्हणू नये. पण, ते
"का नको‘ हे मात्र त्यांना पटवून द्यावे.‘‘
डॉ. मंजिरी दीक्षित म्हणाल्या, ‘मुलांमधील आक्रस्ताळेपणा,
हट्ट वाढल्याचे निरीक्षण आहे. घरातील, शाळेतील
आणि त्याच्या आजूबाजूचे वातावरण याचा परिणाम मुलांवर
होत असतो. आधुनिक काळात मुलाचे प्रत्येक हट्ट पालक पुरवत
असतात, हे प्रकर्षाने जाणवते. त्यातून त्यांची नकार
ऐकण्याची क्षमता कमी होते. मुलांमधील हे दोष लवकर
ओळखण्यास त्याला प्रतिबंध करणे शक्य आहे. आई-वडील
दोघेही कामाच्या निमित्ताने दिवसभर घराबाहेर असतात.
"वीक एंड‘ शिवाय मुलाकडे लक्ष देता येत नाही. त्यामुळे मुलाने
केलेले सर्व हट्ट "वीक एंड‘ला पुरविले जातात. अशा प्रकारातून
मुलांचा हट्टीपणा वाढतो.‘‘
डॉ. सुजला वाटवे म्हणाल्या, ‘मुलांमध्ये
सहिष्णुता राहिलेली नाही. आपल्या मनासारखे
आणि तेही लगेच व्हावे, अशी त्यांची अपेक्षा असते. मुले
वस्तुस्थितीकडे दुर्लक्ष करून भावनिक विचार करतात. त्यातच
विभक्त कुटुंब पद्धतीचाही परिणाम होतो. मध्यमवर्गीय
कुटुंबामध्ये मुलाला हवे ते पुरविण्याचा प्रयत्न केला जातो.
अर्थात, त्यामागे पालकांचा चांगला विचार असतो.‘‘
काय करावे?
- एखादी गोष्ट का हवी आहे, त्याची गरज काय, असे प्रश्न
विचारून ते आत्ता घेणे खरंच महत्त्वाचं आहे का,
याच्या निर्णयाची जबाबदारी मुलावर सोपवावी.
- पालकांच्या भूमिकेत जाऊन मुलाला विचार करण्यास
सांगावे.
- यशाबरोबरच अपयश पचविण्याची क्षमता मुलांमध्ये निर्माण
करावी
काय करू नये?
- मुलाला कोणतीही गोष्ट थेट "नाही‘ म्हणू नये.
- विनाकारण भरमसाट आश्वासने देऊ नये.
- घरात ताणतणावाचे वातावरण नसावे.

esakal.com/tiny.aspx?k=eBFTa

Posted via Blogaway

आयुष्य

noreply@blogger.com (Jay) — Thu, 25 Dec 2014 09:51:00 +0000

कुठलंही काम, तुमच्या जिवापेक्षा मोठं नाही.

तुमच्या आयुष्यासाठी नोक-या, आहेत, त्यांच्यासाठी तुमचं आयुष्य नाही.

कृपा करून जमेल, झेपेल एवढंच काम हातात घ्या; त्यासाठी आग्रह धरा.

प्रतिष्ठा, पोस्ट, वाढत्या पगाराच्या नादाने किंवा वरिष्ठांची मर्जी संपादन करण्याच्या हव्यासाने न झेपणा-या जबाबदा-या अंगावर घेऊ नका.

तुमच्या जिवापेक्षा मौल्यवान काहीही नाही, याचं भान ठेवा.

कुटुंबाला वेळ द्या. घरच्या तणावपूर्ण वातावरणाचा परिणाम ऑफिसमधल्या कामावर होतो आणि घरचं आनंदी वातावरण कामासाठी प्रोत्साहन देणारं ठरतं.

ऑफिसमधले ताणतणाव, स्पर्धा, पक्षपात इ. घरी घेऊन न येता, तिथंच विसरून या.

स्वतःवर स्वतःच मर्यादा घालून घ्या.
ही भयानक स्पर्धा कधीही न संपणारी आहे. तुम्ही कुठं थांबायचं हे तुम्ही ठरवा.

कितीही ताण असला, कुठलीही परिस्थिती ओढवली तरी घरी नीट समजावून सांगा.

तुमच्या जिवापेक्षा त्यांनाही अधिक काही नाही, याबद्दल खात्री बाळगा.

ज्यांच्या सगळ्या आशा-अपेक्षा तुमच्यावर आहेत ते आई-वडील, जीवनभराच्या साथीची अपेक्षा करणारी बायको आणि ज्यांना तुमचा हात धरून आपली चिमुकली पावलं टाकायची आहेत ते चिमणे जीव यांना तुमची नितांत गरज आहे याची जाणीव ठेवा.

त्यासाठी तुम्ही दीर्घायुषी स्वस्थ आणि आनंदी राहणं गरजेचं आहे.
तणाव नियोजनासाठी तुमच्या आवडी-निवडी जपा, स्वतःसाठी थोडातरी वेळ काढा.संगीत, व्यायाम, योगासने, वाचन इ. चा उपयोग करा.
हे सगळं सगळ्यांनाच माहिती असतं. तरीही आपण धावतो- ऊर फुटेस्तोवर आणि एक दिवस हातात काहीच उरत नाही.

दोन तत्त्व :

१. एक म्हणजे क्षुल्लक गोष्टींसाठी ताण निर्माण करू नका.

२. दुसरं म्हणजे आयुष्याच्या अखेरीस सगळ्या गोष्टी क्षुल्लकच असतात.

Posted via Blogaway

लाईफ

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:38:00 +0000

वाचा एकदा खूप मस्त आहे

थोडा वेळ लागेल पण नक्कीच

आवडेल तुम्हाला....

एखादा छान ड्रेस आवडतो आपल्याला.

दुकानात असलेल्या कपड्यांच्या गर्दीत

तो साधा वाटतो, पण तरीही आवडतो.

काहीतरी दुसरे घेऊन बाहेर पडतो आपण.

परतताना मनात विचार येतो

‘तो ड्रेस घ्यायला हवा होता''

सिग्नलला गाडी थांबते,

चिमुरडी काच ठोठावते.

गोड हसते, पण भिक मागत आहे

हे लक्षात घेऊन त्या हसण्याकडे

फार लक्ष देत नाही आपण.

२-३ रुपये द्यावे असे मनात येते.

रेंगाळत सुटे शोधता शोधता

‘देऊ का नको’ हा धावा मनात सुरू असतो.

तेवढ्यात सिग्नल सुटतो,

गाडी पुढे घ्यायची वेळ येते.

थोडे पुढे गेल्यावर मन म्हणते,

‘सुटे होते समोर, द्यायला हवे होते त्या चिमुरडीला'

जेवणाच्या सुट्टीत ऑफिसातला मित्र

त्याच्या घरातला त्रास फार विश्वासाने सांगतो,

त्याच्या डोळ्यात व्यथांचे ढग दाटलेले दिसतात.

वाईट वाटते खूप, नशीब आपण त्या परिस्थितीत

नाही असेही मनोमनी पुटपुटून आपण मोकळेहोतो.

‘काही मदत हवी का?’ असे विचारायचे असूनही

आपण गप्प राहतो."

जेवणाची सुट्टी संपते.

तो त्याच्या आणि आपण आपल्या कामाला लागतो.

क्षणभर स्वत:वर राग येतो, ‘मदत तर विचारली नाही'

निदान खांद्यावर सहानुभूतीचा हात तरी ठेवायला हवा होता मी!’

असेच होते नेहमी,

छोट्या छोट्या गोष्टी राहून जातात.

खरं तर या छोट्या गोष्टीच

जगण्याचे कारण असतात.

गेलेले क्षण परत येत नाहीत,

राहतो तो ‘खेद’,

करता येण्यासारख्या गोष्टी न केल्याचा.

जगण्याची साधने जमवताना

जगणेच राहून जात नाहीयेना

ते ‘चेक’ करा.

"आनंद झाला तर हसा,

वाईट वाटले तर डोळ्यांना

बांध घालू नका"

चांगल्या गोष्टीची दाद द्या,

आवडले नाही तर सांगा,

घुसमटू नका."

त्या त्या क्षणी जे योग्य वाटते ते करा.

नंतर त्यावर विचार करून काहीच साध्य नाही.

आयुष्यातल्या छोट्या गोष्टींना महत्त्व द्या,

त्या छोट्या क्षणांना जीवनाच्या धाग्यात

गुंफणे म्हणजेच जगणे."

आवडलेल्या गाण्यावर मान नाही डुलली

तर ‘लाईफ’ कसले?

आपल्यांच्या दु:खात डोळे नाही भरले

तर ‘लाईफ’ कसले?

मित्रांच्या फालतू विनोदांवर

पोट दुखेस्तोवर हसलो नाही

तर ‘लाईफ’ कसले?

आनंदात आनंद आणि

दु:खात दु:ख नाही जाणवले

तर ‘लाईफ’ कसले?

Posted via Blogaway

आयुष्य खुप सुन्दर आहे.

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:33:00 +0000

नात्याची सुंदरता एकमेकांच्या चुका स्वीकारण्यात आहे,

कारण एकही दोष नसलेल्या माणसाचा शोध घेत बसलात,
तर आयुष्यभर एकटे राहाल..!
माणसाच्या बाबतीत परमेश्वर कमालीच्या दयाळूपणाने वागलाय.. जन्माची चाहूल तो नऊ महिने अगोदर देतो.. पण मृत्यूच येण मात्र अकस्मात असत.. कारण त्याला माहितीय, माणूस सुखाची वाट पाहू शकतो, दु:ख येणार हे मात्र पचवू शकत नाही..
स्वप्न थांबली की आयुष्य थांबतं!
विश्वास उडाला की आशा संपते!
काळजी घेण सोडल की प्रेम संपत!
म्हणुन, स्वप्न पाहा,
विश्वास ठेवा,
आणि काळजी घ्या!
आयुष्य खुप सुन्दर आहे.
...

Posted via Blogaway

माया जाल

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:32:00 +0000

आजकाल आपण घरी, रस्त्यावर, कार्यालयांमध्ये, महाविद्यालयांमध्ये, हॉटेल्समध्ये आणि इतर कुठल्याही सार्वजनिक ठिकाणी असताना हमखास दिसणारं दृश्य म्हणजे अनेक लोक त्यांच्या मोबाईल फोनमध्ये गुंतून गेल्याचं असतं. इतर कुणाशी बोलणं, एसएमएस पाठवणं किंवा वाचणं या गोष्टी तर सुरू असतातच; पण त्याशिवाय गेम्स खेळणं, कानात इअरफोन्स टाकून गाणी ऐकणं, चॅटिंग करणं अशा अनेक गोष्टी लोक सतत करत असतात. आपल्या आजूबाजूच्या खऱ्या जगाचा विसर पडावा इतके लोक या मोबाईलमध्ये गुंतलेले असतात. या मोबाईलच्या जोडीला आता टॅब्लेट कम्प्युटरसारखी अनेक उपकरणं आल्यामुळे त्यांच्यामध्येही कित्येक जण गुंग झालेले असतात. घरी कम्प्युटरवर किंवा मोबाईलवर गेम खेळणारा आणि ते नसेल तर टीव्हीमध्ये बुडालेला मुलगा आपल्या आई-वडिलांशी बोलत नाही. महाविद्यालयात विद्यार्थी चोरून चॅटिंगमध्ये किंवा एसएमएसमध्ये गढून गेलेला असल्यामुळे आपल्या शिक्षकाकडे लक्ष देत नाही. हॉटेलमध्ये एकत्र जेवायला आलेल्या कुटुंबामधले अनेक जण आपापल्या मोबाईल फोनमध्ये स्वतंत्रपणे रंगून गेलेले असतात. कम्प्युटर, मोबाईल किंवा टॅब्लेट यांचा वापर करून आता फेसबुकसारखी गोष्ट उपलब्ध असल्यामुळे आबालवृध्दांना अनेक आभासी ‘मित्र’ असतात. त्यामुळे खरे मित्र-नातेवाईक नकोसे व्हायला लागतात.

या संदर्भात सगळीकडे मोठया प्रमाणावर बोललं-लिहिलं जातं. मोबाईल तसंच फेसबुक यांच्यासारख्या गोष्टींचे धोके किती प्रचंड आहेत यावर अनेक जण भाष्य करत असतात. पण काही अपवाद वगळता बहुतेक जणांवर त्याचा फारसा परिणाम होताना दिसत नाही. जणू सिगारेट विकणाऱ्या दुकानामध्ये तसंच सिगारेटच्या पाकिटावर ‘सिगारेट ओढल्यामुळे कर्करोग होऊ शकतो’ असा मजकूर लिहिलेला असूनसुध्दा सिगारेट ओढणाऱ्या लोकांच्या संख्येत भरच पडत राहते तसा हा प्रकार आहे. कारण या धोक्यांविषयी वाचूनसुध्दा त्यातून बोध घ्यावा असं फारसं कुणाला वाटत नाही.

पूर्वीपासून लोकांचं दारूचं व्यसन सुटावं यासाठी खूप लोक धडपड करायचे. त्यासाठी ‘मुक्तांगण’सारख्या अनेक संस्थाही निघाल्या. अनेक मदतगट उभे करण्यात आले. या सगळयांच्या प्रयत्नांमधून हजारो जणांची जीवघेणी व्यसनं सुटलीसुध्दा. अर्थात त्यामुळे दारूच्या खपामध्ये घट झाल्याचं ऐकिवात नाही हा भाग वेगळा! पण आता तर चक्क मोबाईल किंवा फेसबुक यांच्यासारख्या ‘व्यसनांपासून’ सुटका व्हावी यासाठीची केंद्रं उभी करण्याची वेळ आली आहे.

हा सगळा प्रकार उबगवाणा आहे. यातून प्रचंड सैरभैरपणा आणि उथळपणा यांचा जन्म झाला आहे. याविषयी मी काही मित्र-सहकारी यांच्याशी बोललो आणि त्यातून एक प्रातिनिधिक स्वरुपाची प्रतिक्रिया उमटली. अनेक जणांनी आपल्याला या सगळया ‘गॅजेट्स’चं एक प्रकारचं व्यसन लागत चालल्याचं मान्य केलं. या ‘व्यसनांची’ पातळी किंवा तीव्रता वेगवेगळी होती. अर्थातच या सगळयापासून अगदी कटाक्षानं दूर राहणारे मोजके अपवादही होते. पण ते सोडले तर उरलेल्या लोकांना यातून कसं बाहेर यायचं हे काहीस समजत नव्हतं. त्यापेक्षाही जास्त काळजी सगळयांना नव्या पिढीबद्दल लागून राहिली होती. कारण तिथे तर जवळपास सगळीकडेच हा प्रकार अगदी मोठया प्रमाणावर दिसत होता.

माझ्या स्वत:च्या बाबतीत सांगायचं तर सुरुवातीला काही वर्षं मी अट्टाहासानं मोबाईल फोनच घेतला नव्हता. मला ती कटकट वाटायची. पण नंतर एकदा खूप अवघड आणि महत्त्वाच्या एका प्रकल्पावर मी काम सुरू केलं आणि त्यामुळे माझ्या वेगवेगळया सहकाऱ्यांना माझ्याशी रात्री-अपरात्री, सुट्टीच्या दिवशी वगैरे संपर्क साधायची गरज भासायला लागली. त्यामुळे मी मोबाईल फोन घेतला. त्यातून मी फोन आणि एसएमएस एवढंच करायचो. काही काळानंतर हँडसेट बिघडल्यावर मी जरा जास्त चांगला हँडसेट घेतला. त्यात आता कॅमेराही होता. अलीकडे हा हँडसेट बिघडल्यावर नवा हँडसेट घ्यायची वेळ आली तेव्हा मला आपल्या मोबाईल फोनवरून इमेल, इंटरनेट हे सगळं वापरता आलं पाहिजे असं वाटायला लागलं. त्यामुळे आयफोन, ब्लॅकबेरी, नोकिया, सॅमसंग यांच्यापैकी अगदी आधुनिक हँडसेट घ्यावा असं मनात यायला लागलं. पण त्याच वेळेला मी या सगळया उपकरणांविषयी खोलात जाऊन विचार करायला लागलो.

अनेक लोकांना दर थोडया वेळानं उगीचच मोबाईलची बटणं दाबून बघायचा नाद असतो. कुणाचा आपल्या नकळत कॉल तर येऊन गेला नाही ना; किंवा कुणाचा एसमएस आलेला असूनही आपल्याला ते समजलंच नाही असं झालं नाही ना असं त्यांना सारखं वाटत असतं. तसंच आपल्या मोबाईलची रेंज नीट नसल्यामुळेच कुणाचा कॉल किंवा एसएमएस येत नाही असं तर होत नाही ना हेही बरेच लोक वारंवार तपासतात. रात्रीसुध्दा मोबाईल जवळ किंवा हाताशी येईल अशा अंतरावरच ते ठेवतात. सकाळी उठल्यावर आधी मोबाईलकडे बघितल्याशिवाय अनेक जणांचा दिवस सुरू होत नाही.

ऑफिसमध्ये काम करताना अनेक जणांना दिवसभर कम्प्युटर वापरावा लागतो; पण त्या दरम्यान कित्येकदा त्यांनी दिवसभर काय केलं आहे असा प्रश्न संध्याकाळी घरी जाताना पडावा अशी त्यांची अवस्था असते. याचं मुख्य कारण म्हणजे सतत इमेल आणि इंटरनेट यांच्या चक्रात ते अडकलेले असतात. म्हणजेच सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत ते कम्प्युटरवर काम तर करतातच. ऑफिसच्या कामासंबंधीच्या वेगवेगळया जबाबदाऱ्याही ते पार पाडतात. पण अधूनमधून मिळणारा वेळ आपण नक्की कशासाठी वापरतो हे त्यांना समजेनासं होतं. इंटरनेट आणि त्यातही गुगलची वेबसाईट उघडून एकापाठोपाठ एक अशी वेगवेगळया प्रकारची माहिती बघायची असा तो प्रकार असतो. तसंच सलग पाचेक मिनिटं आपल्याला कुणाचीच इमेल आली नाही तर स्वत:हून इमेलचा प्रोग्रॅम उघडून बघायचा, स्क्रीन रिफ्रेश करून बघायचा अशी सवय अनेकांना लागलेली असते. इंटरनेट सतत चालू असल्याशिवाय त्यांना चैन पडत नाही. त्याशिवाय वारंवार वेगवेगळया बातम्यांच्या आणि इतर वेबसाईट्स ते बघत असतात. म्हणजे त्यात फार खोलात जाऊन किंवा खूप वेळ ते कसलं वाचन करत नसतात. पण त्या वेबसाईट्सना सतत भेट दिली नाही तर आपलं काही तरी चुकतं आहे असं मात्र त्यांना नक्कीच वाटतं. त्यामुळे कम्प्युटरवर एकीकडे आपलं काम सुरू असताना दर काही मिनिटांनी ते अर्धवट सोडून हे लोक इंटरनेटकडे वळतात.

आता तर इमेलला अनेक भाईबंद आहेत. सुरुवातीला त्यासाठी ‘ऑज्ञर्ाुच्ट’ ही सोशल नेटवगिची वेबसाईट होती. त्यावर वारंवार जाऊन कुणी काय मेसेजेस टाकले आहेत हे वाचल्याशिवाय अनेकांना राहावत नसे. काही काळानंतर ‘ऑज्ञर्ाुच्ट’ची लोकप्रियता संपुष्टात आली आणि त्या ठिकाणी ‘फेसबुक’ आलं. त्यामुळे आता ‘फेसबुक’वर कुणी काय नवं लिहिलं आहे हे बघण्यासाठी अनेक जण सतत धडपडत असतात. त्याच्या जोडीला ‘गुगल प्लस’ही आहेच.

‘डिजिटल फ्यूचर्स प्रॉजेक्ट’ नावाची संस्था वेगवेगळया प्रकारच्या नव्या तंत्रज्ञानाचे सामाजिक परिणाम कसे होतात याचा वार्षिक आढावा घेते. त्याच्या अहवालात अमेरिकेमधले लोक सातत्यानं इंटरनेटचा वापर जास्त प्रमाणात करत असल्याचं दिसून येतं. 2008 साली हा आकडा दर आठवडयाला 15.3 तासांवर गेला. 96 टक्के जण इमेलसाठी, 71 टक्के जण कुठलंही विशिष्ट कारण नसताना इंटरनेट बघण्यासाठी, 60 टक्के जण इंटरनेटवर बातम्या वाचण्यासाठी, 43 जण वेगवेगळया उत्पादनांची माहिती मिळवण्यासाठी, 38 टक्के जण बँकांचे व्यवहार करण्यासाठी, 37 टक्के जण चॅटिंगसाठी, 35 टक्के जण ऑनलाईन गेम्स खेळण्यासाठी इंटरनेटचा वापर करतात असं दिसून आलं.

या सगळया गोष्टींचे अनेक वेगवेगळे परिणाम झाले असल्याचं लोक सांगतात. उदाहरणार्थ पुस्तक वाचत असताना अनेक जण पूर्वीसारखे एकाग्र होऊन आणि सलग कित्येक तास एकच पुस्तक घेऊन त्यात रमू शकत नाहीत. दर काही मिनिटांनी काही ना काही कारण काढून उठायचं, कधी इंटरनेट चालू करून इमेल बघ, कधी टीव्ही बघ, कधी उगीचच मोबाईलची बटणं दाबून बघ असले प्रकार आपल्या बाबतीत घडतात हे त्यांना जाणवतं. हे सगळं काही मिनिटं करून झालं की ते परत पुस्तकाकडे वळायचा प्रयत्न करतात. पण बहुतेक वेळा आता त्यांना ते नकोसं झालेलं असतं. त्या पुस्तकाच्या वाचनापासून सुटका करून घेण्यासाठीच तर त्यांनी हे चाळे करून बघितलेले असतात. त्यामुळे तेव्हा तरी परत त्या पुस्तकाचं वाचन होतच नाही. मग हे लोक दुसऱ्या एखाद्या गोष्टीकडे वळतात. खरं म्हणजे पुस्तकं तर फार दूरची गोष्ट झाली. चक्क मासिकांच्या बाबतीतसुध्दा असंच घडतं असं अनेक जण म्हणतात. छोटे लेख असतील तर ते लेख लोक पटापट वाचून काढायचा प्रयत्न करतात. पण एका पानाहून जास्त लांबीचा लेख दिसला की त्यातून स्वत:ची सुटका करून घेण्यासाठी ते धडपडत असतात; किंवा खूप प्रयत्न करून त्यातला काही भाग वरवर वाचल्यासारखा करून सोडून देतात. म्हणजेच त्यांची नजर त्या लेखावरून नुसती भिरभिरल्यासारखी काही मिनिटं फिरत असते आणि त्यानंतर आकारानं छोटया असलेल्या दुसऱ्या लेखाकडे ती वळते.

अलीकडे लहान मुलंही कुठलीही माहिती शोधायची असली की सर्रास गुगलचा वापर करतात. त्यांना इंटरनेट उपलब्ध नसेल तर आपल्या पालकांना ते गुगल वापरून आपल्याला हवी असलेली माहिती शोधून द्यायला सांगतात. कित्येकदा स्वत: पालकच मुलाला ही माहिती एखाद्या पुस्तकातून शोधायचे कष्ट घेण्याऐवजी पटकन गुगलवरून शोधून काढायचा सल्ला देतात. मुलांचा निरागसपणा आणि लहानपणी असलेली अगदी मर्यादित प्रमाणातली समज या गोष्टी गृहीत धरून याकडे दुर्लक्ष केलं तरी सगळयाच बाबतींमध्ये हा एक पॅटर्नच बनत चालला आहे. कुठलीही माहिती पाहिजे, गुगल उघडायचं. कुठलंही गाणं हवं, डाऊनलोड करायचं. याशिवाय लहानसहान मुलांना स्वत:चे इमेल अकाऊंट्स हवे असतात. त्यांना फेसबुकवर जायचं असतं. अशा प्रकारच्या मागण्या त्यांच्याकडून सातत्यानं वाढतच चालल्या आहेत. अमुकअमुक मित्राला किंवा मैत्रिणीला तिचे आई-बाबा हे सगळं करू देतात; मग आम्ही ते का करायचं नाही असा त्यांचा प्रश्न असतो.

हे सगळं सुरू असताना दुसरीकडे मला आणखी एक गोष्ट खूप प्रकर्षानं जाणवायला लागली आहे. आसपासच्या फारशा कुणालाच कुठल्याच विषयाच्या फार खोलात जायला नको असतं. आजची ‘ब्रेकिंग न्यूज’, सिनेमा, क्रिकेट, तथाकथित सेलेब्रेटिज, टीव्हीवरचे भुक्कड कार्यक्रम यांच्यापलीकडे बोलायचे विषयच नसतात. तसंच याही विषयांमध्ये अगदी वरवरची माहिती चघळणं, पटापट आपली मतं बनवणं, थोडं खोलात गेलं की त्यातलं काहीच माहीत नसणं असं हे चित्र असतं. कुठल्याही प्रश्नाच्या मुळाशी जाऊन तो समजावून घ्यावा असं फारसं कुणालाच वाटत नाही असंही दिसायला लागलं आहे. कारण ‘त्या माहितीचा मला किती उपयोग आहे’ या प्रश्नाच्या उत्तरावरूनच सगळं ठरत असतं असं दिसून येतं.

कुठल्याही गोष्टीकडे आपलं दुर्लक्ष होत असल्याचं आपल्या लक्षात कुणी आणून दिल्यावर बहुतेक वेळा ‘मला वेळ नाही’ ही सबब आपण पुढे करतो. मोठी पुस्तकं वाचणं, मोठया लांबीचे चित्रपट बघणं, गाण्याच्या एखाद्या मैफिलीला जाणं अशा गोष्टी आता अपवादानंच होतात. आपण वर्तमानपत्र वाचायचं म्हटलं तरी नव्या तंत्रज्ञानामधून जन्म घेतलेल्या मोबाईल फोन किंवा इंटरनेट यांच्यासारख्या उपकरणामुळे आपलं लक्ष भलतीकडेच वेधलं जाण्याचे प्रकार सर्रास घडतात. यामुळे वर्तमानपत्रांच्या खपामध्येही विक्रमी घट होत असल्याचं दिसून येतं. 2007-12 या काळात युरोपमध्ये वर्तमानपत्रांच्या खपात 17 टक्के घट झाली. याउलट इंटरनेटवरची वर्तमानपत्रं मात्र लोक मोठया प्रमाणावर फुकटात वाचतात. यातला दुर्दैवाचा भाग असा की महागडे कम्प्युटर, लॅपटॉप, मोबाईल फोन, टॅब्लेट अशी उपकरणं खरेदी करताना लोकांच्या हातून धडाधड पैसे सुटे होतात; पण एक जास्तीचं वर्तमानपत्र विकत घ्यायचं म्हटलं की बरेचदा ते का-कू करतात. त्याऐवजी इंटरनेटवर फुकटात आपल्याला वर्तमानपत्र वाचायला मिळावं अशी त्यांची अपेक्षा असते.

या सगळयातून मोठीच अस्वस्थता वाढीला लागली. खूप प्रश्न पडायला लागले. माझा एक वरिष्ठ सहकारी खूप वाचन करणारा आणि त्यातून स्वत:ला समृध्द करत राहणारा माणूस आहे. तो सतत मला ‘हे वाच’, ‘ते वाचू नकोस’ असं वेगवेगळया विषयांविषयी सांगत असतो. असंच एकदा बोलता बोलता त्यानं ‘निकोलस कार नावाच्या संशोधकाचा गुगलच्या आपल्यावर होत असलेल्या परिणामांविषयीचा लेख वाच’ असं मला सांगितलं. ‘ऍटलांटिक’ मासिकातला तो लेख इंटरनेटवरसुध्दा उपलब्ध होता. मी तो शोधून वाचला. त्या लेखानं मला वेडंच करून टाकलं. मी ज्या घटनाक्रमाविषयी विचार करत होतो आणि आजूबाजूच्या लोकांची जी अवस्था बघत होतो नेमक्या त्याच सगळया गोष्टींविषयी कारनं लिहिलं होतं. त्यासाठी कारनं अनेक वैज्ञानिक गोष्टींचे आणि संशोधनाचे दाखलेसुध्दा दिले होते.

कारच्या लिखाणाचं सार अगदी थोडक्यात सांगायचं तर आपण जेव्हा एकाच वेळी अनेक गोष्टी करायला म्हणजेच ‘मल्टिटास्किंग’ करायला लागलो तर आपण त्यातली एकही गोष्ट नीटपणे करू शकत नाही. तसंच इंटरनेट, गुगल, मोबाईल फोन आणि सगळी नवी गॅजेट्स यांच्या वापरानं आपल्यावर अतिशय गंभीर परिणाम होत जातात. आपल्याला त्या परिणामांविषयी काही कळत नाही. कारण ते परिणाम आपल्या नकळत तर घडतातच; पण ते घडत असतानाच्या आपल्या संवेदना सुखाच्या असतात. काही काळातच या परिणामांमुळे आपण निर्बुध्दासारखे आणि कशातच रस नसल्यासारखे उथळ तसंच सैरभैर व्हायला लागतो.

फ्रेंच तत्त्ववेत्ता रेनी गिरार्ड यानं माणसाचं सगळं शिक्षण इतर लोक करत असलेल्या गोष्टींच्या नकळत केल्या जाणाऱ्या नकलांमधून होत असतं आणि त्यातून माणसाचं वागणं बदलत जातं असं म्हटलं होतं. जर माणसानं अचानकपणे इतरांची नकळतपणे करत असलेली नक्कल करायचं थांबवलं तर सगळया जगाचं शिक्षणच थांबेल असं गिरार्ड म्हणतो. यामधली महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे इतरांची नकळतपणे नक्कल करत असताना त्यांना काय हवं आहे याचाही माणूस अंदाज घ्यायला लागतो आणि स्वत:लाही त्या गोष्टी हव्या आहेत याचा तो हव्यास धरायला लागतो. कारण ज्यांची नक्कल माणूस नकळतपणे करत असतो त्यांना ठरावीक गोष्टी, वस्तू किंवा सुख हवं आहे याचाच अर्थ ते सगळं मिळाल्यावर ते जास्त खुश किंवा समृध्द होतील असं माणसाला वाटतं. त्यामुळे इतर जण ज्या गोष्टींचा हव्यास धरतात आणि त्यामुळे त्यांचं आयुष्य आणखी चांगलं होईल असं त्याला वाटतं त्याच गोष्टी आपल्याकडे हव्यात यासाठी तो प्रयत्न करायला लागतो. इंटरनेट हे माध्यम तर माणूस ज्या इतरांची नकळतपणे नक्कल करत असतो त्या सगळयांना काय हवं आहे हे अगदी उघडपणे दाखवून देत असतं, जाहीर करत असतं. त्यामुळे याही बाबतीत माणूस त्यांची नक्कल करायला लागतो. यातून ही स्पर्धा आणखी वाढीला लागते.

ताबडतोब मी निकोलस कारनं या लेखानंतर लिहिलेल्या पुस्तकाची ऑर्डरच दिली. तेही पुस्तक मी अधाशासारखं वाचून काढलं. त्यापाठोपाठ या विषयावरची इतरही अनेक पुस्तकं वाचून काढली. त्या सगळयांमधला सूर अगदी सारखा होता. इंटरनेट, मोबाईल, टीव्ही आणि इतर सगळया डिजिटल माध्यमांच्या अतिरेकामुळे आपण स्वत: आपलं सत्त्व गमावून बसण्याच्या मार्गावर वेगानं प्रवास करत आहोत. आपल्यानंतरच्या पिढया तर चक्क निर्बुध्दच होणार आहेत असं अनेक जण म्हणतात. अर्थातच याच्या विरूध्द मत मांडणाऱ्या काही लेखांचाही मी फडशा पाडला; पण खरं म्हणजे मला त्यात फारसं तथ्य जाणवलं नाही.

या सगळया गोष्टींचे धोके जाणवून देणारं संशोधन आता अनेक ठिकाणी झालेलं आहे. त्याचे दाखले या पुस्तकाच्या योग्य त्या प्रकरणामध्ये तर दिलेलेच आहेत; पण त्यासंबंधी थोडक्यात इथे उल्लेख करणं गरजेचं आहे. इंटरनेट, इमेल, फेसबुक, मोबाईल या गोष्टींमुळे आता आपण ज्या समाजाला ‘प्रगत’ म्हणतो त्यामधल्या लोकांना ‘स्विच ऑन’ आणि ‘स्विच ऑफ’ करणं यांच्यामधला फरकसुध्दा समजत नाही असं वारंवार दिसून आलं आहे. 2008 साली अमेरिकन ऑनलाईन (एओएल) या कंपनीनं केलेल्या तेरा वर्षं वयापुढच्या 4000 लोकांच्या एका सर्वेक्षणात 67 लोकांनी आपल्याला नव्या तंत्रज्ञानाचं व्यसन लागलं असल्याची कबुली दिली. सकाळी उठल्याउठल्या इमेल आणि फेसबुक बघणं, दिवसभर कामाच्या ठिकाणीसुध्दा वारंवार या तंत्रज्ञानाचा वापर करणं, संध्याकाळी घरी आल्यावरसुध्दा परत एकदा त्यांच्यामध्ये गुंतून राहणं या गोष्टी हे लोक करतात. याशिवाय स्मार्टफोनमुळे तर आता रात्रंदिवस हे सगळं आपल्या आसपासच असतं असं त्यांनी सांगितलं. ज्या तंत्रज्ञानामुळे आपण आपलं संभाषण कमालीच्या वेगानं करू शकू आणि त्यामुळे आपल्याकडे इतर गोष्टींसाठी खूप वेळ शिल्लक राहील असं मानलं जात होतं त्याच तंत्रज्ञानानं आपल्याभोवती एक विलक्षण मोठा विळखा घातला आहे.

काही लोकांना विकार जडला आहे असं आपण कधीतरी वाचलं असेल. हा विकार झालेले लोक सतत अस्वस्थ असतात. नकोसे झालेले विचार किंवा भ्रम आणि तशाच प्रकारच्या भावना, कल्पना तसंच भीती यांच्यामध्ये हे लोक सातत्यानं गुंतलेले असतात. परतपरत एकच गोष्ट ते करत राहतात. या सगळयातून ते स्वत:लाच एखादी गोष्ट करण्यापासून रोखूच शकत नाहीत. याची अनेक उदाहरणं देता येतील. काही जणांना सारखं सगळीकडे स्वच्छता करायचं वेडच लागतं. त्यामुळे ते सगळं साफ करत बसतात किंवा आपले हात साबणानं धुवत बसतात. काही जण सारखं दार लावलं आहे ना किंवा दिवे-पंखे बंद आहेत ना हे तपासत बसतात. काही जण पैसे किंवा दुसरं काहीतरी सारखं मोजत राहतात. एलियास अबुजॉड नावाच्या स्टॅनफर्ड विद्यापीठामधल्या मानसोपचारतज्ज्ञानं या संदर्भात लिहिलेल्या ‘व्हर्च्युअली यू’ नावाच्या अप्रतिम पुस्तकामध्ये या सगळया गोष्टींचे भयंकर दाखले दिले आहेत. अलीकडच्या काळात अनेक लोकांचा इंटरनेटचा वापर अशाच प्रकारच्या विकारामध्ये मोडतो असं अबुजॉड म्हणतो. इतर काही लोक इंटरनेटचा वापर करताना जुगाराचं व्यसन लागलेले लोक त्यापासून दूर राहू शकत नाहीत तशा धर्तीवर करतात असंही तो सांगतो. आपल्याला या लोकांवर नीटपणे उपचार करता यावेत यासाठी अबुजॉडनं अमेरिकेमधल्या इंटरनेटच्या वापराविषयीच्या सगळयात मोठया सर्वेक्षणात भाग घेतला. वेगवेगळया वयोगटामधल्या, सामाजिक स्तरावरच्या, आर्थिक गटांमधल्या एकंदर 2500 स्त्री-पुरूषांच्या या सर्वेक्षणात मिळालेले निष्कर्ष आपल्याला हादरवून सोडणारे आहेत असं अबुजॉड म्हणतो. आपलं वैयक्तिक आयुष्य; आपले मित्र, नातेवाईक, सहकारी; आपला जोडीदार; आपली मुलं; आपली कारकीर्द या सगळयांना धोक्यात आणू शकणाऱ्या सवयी इंटरनेटनं आपल्याला लावल्या असल्याचं अबुजॉड म्हणतो. त्यातच टीव्ही, मोबाईल फोन आणि इतर गॅजेट्स यांची भर पडल्यामुळे काय होत असेल याचा आपण विचारही करू शकणार नाही. आपण स्वत:कडे आणि इतरांकडे कोणत्या नजरेनं बघतो यातसुध्दा इंटरनेटच्या अतिवापरामुळे बदल होत असल्याचं अबुजॉड म्हणतो. यामुळे आपल्या व्यक्तिमत्वात आमुलाग्र बदल होतात. आपल्या स्वत:च्या क्षमतांविषयी विनाकारण आत्मविश्वास निर्माण होणं, इतरांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बदलणं, आपल्या नीतिमत्तेची संकल्पना बदलणं, विचारपूर्वक निर्णय घेण्यापेक्षा घाईघाईनं पटापट निर्णय घेऊन पुढे जाणं आणि एखाद्या लहान मुलासारखं उतावीळ असणं अशा अनेक गोष्टी त्यानं सांगितल्या आहेत. यामुळे आपण कुठल्याही गोष्टीच्या संदर्भात कसे निर्णय घेतो आणि ते अमलात आणतो, इतरांशी कसं वागतो, बोलतो, लिहितो, विचार करतो, आपल्या आशाआकांक्षांविषयी काय पावलं उचलतो या सगळया गोष्टी खूप बदलतात. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आपण फक्त इंटरनेट किंवा मोबाईल उपकरणं वापरत असताना हे बदल घडतात असंही नाही. हे सगळे बदल आपल्या मेंदूत कायमसाठी कोरले गेल्यामुळे आपल्या इंटरनेट तसंच मोबाईल यांच्या बाहेरच्या प्रत्यक्ष आयुष्यातसुध्दा आपण तसंच वागायला लागतो. आपण जास्तच स्वार्थी आणि आत्मकेंद्रित होत जातो. यातून आपल्या वागण्याबोलण्यात सर्वसाधारणपणे असलेला सावधपणा कमी होत जातो. आपण अविचारी पध्दतीनं एखाद्या गोष्टीवर प्रतिक्रिया देणं, पटकन कुणाला दुखवून जाईल असं विधान करणं अशाही गोष्टी त्यातून घडू शकतात. आपण स्वत:विषयीच्या ज्या गोष्टींसंबंधी नाखुश असतो त्या झाकून टाकणं आपल्याला प्रत्यक्ष आयुष्यात जमत नसलं तरी इंटरनेटवरच्या बरेचदा निनावी असलेल्या आयुष्यात आपल्याला जमू शकतं. त्यामुळे आपल्याला इंटरनेटवर आणखी जास्त वेळ घालवावासा वाटतो. हे सगळं आपल्याला आणखी जास्त सुखद वाटत राहतं. ज्या गोष्टी बोलताना आपण सर्वसाधारणपणे दहा वेळा विचार करू त्या धाडकन बोलून टाकतो. यामागचं कारण म्हणजे इंटरनेटवर एकमेकांशी संवाद साधून समोरच्या माणसाला आपल्या बोलण्या/लिहिण्यानं काय वाटतं आहे याचा आपल्याला लगेचच अंदाज येत नाही. त्यामुळे आपण कधीकधी अविचारीपणानं काहीतरी लिहून टाकतो. ही सवय त्यानंतर आपल्या इंटरनेटबाहेरच्या संभाषणातही घडायला लागते.

यातून 1928 सालच्या जॉन मेनार्ड केन्स या महान अर्थतज्ज्ञाच्या भाषणाची आठवण आल्यावाचून राहात नाही. केंब्रिज विद्यापीठामधल्या विद्यार्थ्यांसमोर बोलताना केन्सनं आपले विचार मांडले. त्यानंतर दोन वर्षं उलटून गेल्यावर केन्सनं या विषयावर एक प्रबंधसुध्दा लिहिला. केन्सच्या म्हणण्याचा सारांश म्हणजे भांडवलशाहीची प्रगती तसंच तंत्रज्ञानामध्ये होत असलेल्या सुधारणा यामुळे साधारण 100 वर्षांच्या काळानंतर सगळीकडे समृध्दीचे वारे वाहतील आणि 2030 साली सर्वसामान्य माणसाला एका आठवडयामध्ये सरासरी 15 तास काम करूनसुध्दा आरामात राहता येईल. म्हणजेच प्रचंड भरभराटीमुळे माणूस अफाट प्रगती करेल आणि त्याला घाण्याला जुंपलेल्या बैलासारखं सतत काम करत राहावं लागणार नाही असा केन्सचा आशावाद होता. केन्सच्या म्हणण्यानुसार खरंच भांडवलशाही अर्थव्यवस्था विलक्षण वेगानं वाढली. तसंच तंत्रज्ञानामध्येही खूप सुधारणा झाल्या. पण कामाचे तास मात्र त्या वेगानं घटले नाहीत. केन्सच्या काळातल्या आठवडयाला सरासरी 45 तासांच्या कामाचा आकडा 2030 साली फार फार तर 35 तासांवर उतरेल असं आता मानलं जातं. असं का व्हावं? याचं उत्तर म्हणजे अर्थातच ही समृध्दी सगळीकडे एकसारखी आली नाही; पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे ज्यांना या समृध्दीचा लाभ मिळाला त्यांनीसुध्दा आपलं काम कमी केलंच नाही! उलट या लोकांनी आणखी समृध्दी म्हणजे आणखी पैसा कमावण्यासाठी जंग जंग पछाडलं आणि ज्या गोष्टीमुळे त्यांची कामातून सुटका होणं अपेक्षित होतं त्यामध्ये आणखी वाढ करून घेण्यासाठी आपलं काम काही कमी केलं नाही.

इंटरनेट, इमेल, फेसबुक, मोबाईल वगैरे गोष्टींचंही तसंच आहे. या सगळयांमुळे आपलं संभाषण विलक्षण वेगानं होऊ शकेल आणि उरलेला वेळ आपण आपल्या मुख्य कामांमध्ये घालवू असं पूर्वीपासूनच मानलं जातं. प्रत्यक्षातलं चित्र मात्र एकदम वेगळंच आहे. या साधनांनी/उपकरणांनी आपलं सगळं आयुष्य इतकं व्यापून टाकलं आहे की ‘मुख्य किंवा इतर आयुष्य म्हणजे काय?’ असा प्रश्न पडावा अशी परिस्थिती आता निर्माण झाली आहे. केन्सनं जो आशावाद अर्थशास्त्राच्या संदर्भात मांडला होता तो माणसानं खोटा ठरवून स्वत:च्याच पायांवर धोंडा मारून घेतला आणि आता संवाद-संभाषण-करमणूक यांच्या संदर्भात तेच होतं आहे!

अनेक मानसोपचारतज्ज्ञ आता ‘इंटरनेटचं व्यसन’ हे इतर व्यसनांप्रमाणेच भयंकर असतं असं म्हणतात. या व्यसनाला इतर आजारांचा दर्जा द्यावा असं ते म्हणतात. कुठल्याही व्यसनाच्या बाबतीत आढळून येणाऱ्या गोष्टी इंटरनेटच्या व्यसनातही आढळून येतात असं मानसोपचारतज्ज्ञ म्हणतात. खाणं तसंच झोप यांच्यावरची वासना उडणं, दर वेळी आपल्या व्यसनाची तल्लफ भागवण्यासाठी पूर्वीपेक्षा जास्त ‘डोस’ लागणं या गोष्टी इंटरनेटचं व्यसन लागलेल्या माणसांच्या बाबतीत आढळून येतात. इथे ‘डोस’ म्हणजे त्या माणसाला नवनव्या इमेल्स आलेल्या असणं किंवा फेसबुकवर लोकांनी त्याच्याविषयी लिहिलेलं असणं, त्याच्या अपडेट्सना ‘लाईक’ करणं असे प्रकार असतात. पण यातून इंटरनेटचं व्यसन लागलेल्या माणसांची निराशा सातत्यानं वाढतच जाते. कारण त्यांना कुणाची इमेल आलेली नसेल किंवा खूप कमी इमेल्स आलेल्या असतील तसंच फेसबुकवर काही नवं घडलेलं नसेल तर वैतागून जाऊन हे लोक परतपरत आपल्या इमेल्स चेक करणं किंवा फेसबुकवर जाणं असले प्रकार करायला लागतात. या खेपेला तरी आपल्याला इमेल्स आल्या असतील किंवा फेसबुकवर काहीतरी घडलेलं असेल अशी आशा त्यांना वाटत असते. यातून त्यांचा त्रागा वाढत जातो. हे लोक समाज, कुटुंब, खरे मित्र यांच्यापासून दूर जायला लागतात. हळूहळू याचं रूपांतर गंभीर नैराश्यामध्ये व्हायला लागतं. त्यातून ऑनलाईन गेम्स खेळणं, सैरभैर अवस्थेत इंटरनेटवरच्या कुठल्याही वेबसाईट्स बघत राहणं आणि कित्येकदा तर पॉर्नोग्राफिक वेबसाईट्सवर तासनतास घालवणं असे प्रकार यातून सुरू होतात.

मानसशास्त्राचा सुप्रसिध्द अभ्यासक सिग्मंड फ्रॉईड यानं आपल्या लेखात माणूस स्वत:च्याच प्रेमात बुडाल्यासारखा कसा वागायला लागतो याविषयी लिहिलं आहे. तशीच परिस्थिती इंटरनेट आणि मोबाईल आपल्या बाबतीत तयार करतात असं अनेक अभ्यासक म्हणतात. आपल्याला इतरांकडून इमेल्स यायला हवं असणं, फेसबुकवरच्या आपल्या गोतावळयामध्ये सतत काहीतरी होत असणं, मोबाईलवर आपल्याला सतत फोन किंवा एसएमएस येणं याकडे आपल्यापैकी काही जण सातत्यानं नजर लावून बसतात. या सगळयाचं रुपांतर व्यसनामध्ये कधी होतं हे समजतसुध्दा नाही. इंटरनेट आणि मोबाईल यांच्या अतिवापरातून काही माणसं अशा प्रकारे स्वत:मध्ये इतका मग्न होऊन जातात की त्यांना सतत आपल्याला सुखद वाटतील अशा संवेदनांचा शोध घ्यावासा वाटतो. त्यातूनच सतत इमेल्स चेक करणं, फेसबुकवर जाणं, मोबाईल चेक करणं असे प्रकार वाढीला लागतात. बाहेरून आपल्याला हे संदेश आले आहेत असं न वाटता या गोष्टी म्हणजे आपल्या जणू प्रतिमाच आहेत किंवा आपल्या अवयवांना जोडल्या गेलेल्या गोष्टीच आहेत असं या माणसांना वाटायला लागतं.

मार्क लियरी नावाचा ‘डयूक युनिव्हर्सिटी’मधला मानसोपचारतज्ज्ञ फेसबुकला ‘स्वत:ची जाहिरात करण्यासाठीचं साधन’ म्हणतो. पूर्वी वस्तूंची जाहिरात केली जात असे आणि आता लोक स्वत:ची जाहिरात करतात असं तो म्हणतो. कारण फेसबुकचा वापर करून लोक आपल्या फक्त चांगल्या गुणांवर भर द्यायचा प्रयत्न करतात आणि त्याविषयीच बोलतात असं लियरीचं म्हणणं आहे. आपल्यामधले दोष आपल्याला माहीत असतात. पण ते झाकून टाकणं किंवा त्यांच्याविषयी अजिबात न बोलणं असे प्रकार यातून शक्य होत असल्यामुळे हा जाहिरातबाजीचा प्रकार आहे असं लियरी म्हणतो.

या सगळया गोंधळात बरेचदा सर्वसामान्य माणसाला तंत्रज्ञानाविषयीची खरी माहितीच मिळत नाही. कारण त्याविषयी लिहिण्यापेक्षा नुसतंच नव्या मोबाईल फोनची फीचर्स, अमुक माहिती इंटरनेटवर कशी शोधाल वगैरे प्रकारचंच लिखाण यावर होतं. तसंच नव्या तंत्रज्ञानाच्या या झपाटयाला इतकी अमाप प्रसिध्दी दिली जाते की जे सुरू आहे ते बरोबरच आहे असं एक चित्र सगळीकडे निर्माण केलं जातं. उदाहरणार्थ ऍपल कंपनीनं ‘आयफोन फोर’ किंवा ‘आयफोन फाईव्ह’ बाजारात आणल्यानंतर त्यावर कशा उडया पडल्या, त्यामध्ये काय काय सोयी आहेत यावर जग बदलून टाकणारी एखादी घटना घडल्यासारखं सगळीकडे बोललं गेलं. त्यामुळे यातल्या फोलपणाची नव्यानं खात्री झाली. साहजिकच या सगळया प्रकारावर लिहायलाच पाहिजे असं मी ठरवलं. सुरुवातीला एका दिवाळी अंकासाठी आणि एका दैनिकाच्या रविवारच्या पुरवणीसाठी असे दोन लेख मी लिहून काढले. पण ते अपुरे आहेत असं वाटायला लागलं. त्यामुळे याचं पुस्तकच केलं पाहिजे हे मी ठरवून टाकलं आणि ते लिहून काढलं. अर्थातच यातली भीषणता मराठी वाचकासमोर मांडावी आणि निकोलस कारसारख्या काही जणांनी सुरू केलेला हा लढा सगळयांसमोर मांडावा या भूमिकेतून हे पुस्तक लिहिलेलं आहे. हे वाचल्यावर तरी इंटरनेट, मोबाईल, फेसबुक, टीव्ही वगैरेंची गुलामी झुगारून देऊन आपण या सगळयांवर कसा ताबा मिळवायचा याविषयी वाचक विचार करायला लागेल अशी आशा आहे!

Posted via Blogaway

मैत्री

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:30:00 +0000

एक माणूस परीस ( पारस ) शोधायला निघाला.
त्यासाठी रस्त्यात जो दगड येईल तो घ्यायचा,
गळ्यातल्या साखळीला लावायचा आणि फेकून
द्यायचा असा त्याचा दिनक्रम सुरू झाला.
दिवस गेले, महिने लोटले.. वर्षे सरली.. पण
त्याच्या दिनक्रमात बदल झाला नाही.
दगड घ्यायचा,साखळीला लावायचा आणि मग तो फेकून
द्यायचा..
शेवटी तो माणूस म्हातारा झाला...
आणि ज्या क्षणि तो आपले शेवटचे श्वास मोजत
होता त्यावेळी अचानक त्याचे लक्ष
त्याच्या गळ्यातील साखळीकडे गेले,
ती साखळी सोन्याची झाली होती...
दगड घ्यायचा, साखळीला लावायचा आणि फेकून
द्यायचाया नादात त्याचे साखळीकडे लक्षच गेले
नाही.. तात्पर्य :-प्रत्येकाच्या जीवनात
एकदा तरी परीस येत असतो...
तर कधी मित्राच्या मैत्रिणीच्या नात्याने ...
तर कधी प्रेयसीच्या नात्याने....
कोणत्या ना कोणत्यारूपात तो आपल्याला भेटत असतो...
आणि आपल्यातल्या लोखंडाचे सोने करीत असतो......
आपण जे काही असतो किवा बनतो त्यात त्यांचा बराच
हातभार असतो ......
पण फार कमी लोक या परीसाला ओळखू
शकतात.....
"माझ्या आयुष्यातील सर्व जिवलग
मित्रांच्या मैत्रीला,
माझा मानाचा मुजरा !!"

Posted via Blogaway

द्रुष्टांत

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:27:00 +0000

खूप छान द्रुष्टांत आहे ...
अवश्य वाचा .....

संत ज्ञानेश्वरांनी दिलेला
एक दृष्टान्त, आपण
नको त्या गोष्टीत का अडकून पडतो, याचा उत्कृष्ट
उलगडा करणारा आहे.
त्यांनी सांगितले आहे,

की पोपट पकडण्याची एक खास पद्धत आहे.
एका आडव्या टांगलेल्या दोरीत बऱ्याच नळ्या ओवलेल्या असतात.
या प्रत्येक नळीला पोपटाला आकर्षित करेल असे
काहीतरी खाद्य चिकटवलेले असते.
जेव्हा पोपट नळीवर बसतो, तेव्हा त्याच्या वजनाने नळी गोल
फिरते व पोपट उलटा लटकतो. उलटे लटकताच पोपट
स्वाभाविकपणे पायात नळी गच्च पकडतो.
ही अवस्था पोपटाने कधीच अनुभवलेली नसते.
नळी सोडली की आपण पडू, असेच त्याला वाटत राहते.
खरे तर नळी सोडल्यानंतर पडू लागताच
पंखांचा वापर करून एक गिरकी घेऊन तो सहज उडू शकणार असतो.
पण हे "ज्ञान' त्याला होत नाही व
तो नळी अधिकच गच्च पकडून लटकलेला राहतो व
पकडणाऱ्याच्या हाती पडतो.
याला भयसापळा असे म्हणता येईल.
जेव्हा आपला पोपट झाला आहे असे वाटते व तरीही आपण त्या परिस्थितीतून सुटूच शकत नाही,
तेव्हा आपण कशाला भीत आहोत ते नेमके पाहावे.
"हा आधार गेला तर,' अशी भीती असते तेव्हा. जर काही काळ निराधार व्हायची तयारी दाखवली,
तर आपणही उडून जाऊ शकत असतो.
पडायची शक्यता ज्याला जराही नको वाटते,
तो उडू शकत नाही!

माकडे पकडायचीदेखील एक खास पद्धत आहे.
(हा दृष्टान्त ओशोंकडून ऐकला; पण मुळात कोणाचा हे आठवत नाही)
एक मडके मातीत पुरून ठेवतात. मडक्यात एक फळ असते माकड ते फळ काढण्यासाठी मडक्यात हात घालते.
मडक्याचे तोंड हे अगदी नेमक्या आकाराचे बनविलेले असते;
असे की फळ सोडून दिले तर माकडाचा हात बाहेर निघूशकेल; पण फळासकट हात बाहेर काढायला जावे, तर हाताचा आकार वाढल्याने हात अडकेल.
माकडाच्याने फळ सोडवतही नाही आणि त्यामुळे हात बाहेर काढता येत नाही.
निर्णय नघेता येण्याच्या या "अवस्थे'त माकड मनानेअडकते व शरीराने मडक्यापाशी.
या सापळ्याला मोहसापळा असे म्हणता येईल.
आपले ज्या परिस्थितीत "माकड' झाले असेल, तीत
असे काय आहे की ज्याचा मोह आपल्याच्याने सोडवत नाहीये, हे जर बघता आले तर कदाचित
ती गमावणूक वाटते तेवढी मोलाची नसेलसुद्धा!

थोडेसे सोडून देऊन संपूर्ण सुटता आले तर वाईट काय?
निदान या मर्यादित अर्थाने "फलत्याग' नक्कीच
मुक्तिदायक नाही काय?

एक जण हौदात कमरेइतका उतरून बराच थयथयाट
करतोय,
हातांनी पाणी खळबळवतोय.
या हौदानं माझी काहीतरी मूल्यवान वस्तू गिळलीय म्हणून
मी संतापलोय, असं त्याचं म्हणणं. "अरे तू शांत
हो म्हणजे पाणी स्थिर होईल आणि मग तुला तळ
दिसेल व वस्तूही सापडेल!' कोणीतरी समजावत आहे.
पण हा ऐकूनच घ्यायला तयार नाही.
हौदाचा तळ रिकामाच आहे आणि मी केलेला थयथयाट व्यर्थ
होता,
हे स्वतःला कळू न देण्यासाठी तर तो पाणी फेसाळलेलं ठेवत नसेल?

"दमलास?
चल परत जाऊ.
आज इतकं पुरे.
पुन्हा कधीतरी जाता येईलच.
""नाही गुरुजी. मी दमलोय;
पण आपण इतके वर
आलोय,
आज शिखरावर पोहोचायचंच!
कधी एकदा पोहोचतोय आणि मग तुम्ही ते सत्य सांगताय,
असं झालंय मला.''
""माझं वचन नीट आठव.
ही मोहीम पुरी होईपर्यंत,
जर माझी आज्ञा तू निरपवादपणे पाळलीस,
तर ते सत्य सांगेन'
,असं म्हणालो होतो मी.''
""होय गुरुजी. पण आता शिखर जवळ आलं असेल.
इतकं वर आल्यावर सोडून द्यायचं म्हणजे..''
""कितीही वर आलो असू!
तरी मी सांगतो म्हणून, हे
सगळे कष्ट वाया जाऊ द्यायला
तू तयार आहेस,का नाही?''
""ठीक आहे गुरुजी.
मी आजची सगळी धडपड
वाया जाऊ द्यायला तयार आहे. म्हणत असाल तर
परत जाऊ या.''
""शाबास! आता मी तुला ते सत्य सांगतो''.
""पण शिखर न येताच?''
""तसं नव्हे. तू परतीला तयार झालास म्हणून!
ते सत्य हे आहे, की शिखर असं नाहीच. ही अंतहीन चढण आहे
आणि ज्या तळापासून आपण निघालो ना,
तेच खरं पोचण्याचं स्थान होतं! तू उत्तीर्ण झालास.
चल आता तिथं जाऊ,
जिथं आपण असतोच; फक्त
"पोहोचलो' असं वाटत नसतं इतकंच!
पोपटानं एकदा तरी आधार सोडून पाहावा.
माकडानं एकदा तरी फळ सोडून पाहावं, थयथयाट
करणाऱ्यानं एकदा तरी खळबळ थांबवून तळ पाहावा.
चढणाऱ्यानं एकदा तरी शिखराचा हट्ट सोडून
पाहावा. हे जमायला अवघड नसतं.
पटायलाच अवघड असतं.
भयसापळा, मोहसापळा हे माणसाच्या मनातूनच
तयार झालेले असतात.
त्यामुळे त्यातून बाहेर पडणे
अवघड नसते;
पण सुटकेचा हा मार्ग सोपा असला तरी
पटायला अवघड असतो,,



Posted via Blogaway

वपुर्झा

noreply@blogger.com (Jay) — Wed, 14 May 2014 13:23:00 +0000

🌱Vapurza🌱

व. पु. काळे यांचे चार शब्द जरुर वाचा

मैत्रीचे धागे कोळ्यापेक्षाही
बारीक असतात,
पण लोखंडाच्या तारेपेक्षाही मजबूत असतात..!
तुटले तर श्वासानेही तुटतील,
नाहीतर वज्राघातेनेही तुटणार
नाहीत..!!

🌱🌱

संवाद दोनच माणसांचा होतो,
त्याच्यात तिसरा माणूस आला
की त्या गप्पा होतात..!!

🌱🌱

कोमलतेत प्रचंड सामर्थ्य असत
कोमलता म्हणजे दुर्बलता नव्हे ..!
म्हणूनच खडक झिजतात
प्रवाह रुंदावत जातो..!!

🌱🌱

जाळायला काही नसलं तर
पेटलेली काडीसुद्धा अपोआप
विझते..!!

🌱🌱

खर्च झाल्याच दु:ख नसतं,
हिशोब लागला नाही की त्रास
होतो..!!

🌱🌱

प्रॉब्लेम्स नसतात कुणाला..? ते
शेवटपर्यंत असतात..!
पण प्रत्येक प्रोब्लेमला उत्तर हे असतंच.
ते सोडवायला कधी वेळ हवा
असतो, कधी पैसा तर कधी
माणस..!
या तिन्ही गोष्टी पलीकडचा
प्रोब्लेम
अस्तित्वातच नसतो..!!

🌱🌱

आठवणी या मुंग्यांच्या
वारुळाप्रमाणे असतात..!
वारूळ पाहून आतमध्ये किती
मुंग्या असतील याचा अदमास
घेता येत नाही. पण एका मुंगीने बाहेरचा रस्ता धरला की
एकामागोमाग असंख्य मुंग्या
बाहेर पडतात. आठवणींचही
तसंच आहे..!!

🌱🌱

शस्त्रक्रिया होण्यापूर्वी रोगी
घाबरलेला असतो, बरा झाल्यावर
शिवलेली जखम तोच कौतुकाने दाखवत सुटतो..!!

🌱🌱

घेणाऱ्याच्या अपेक्षेपेक्षा
देणारयाची ऐपत नेहमीच कमी
असते..!!

🌱🌱

माणूस अपयशाला भीत नाही.
अपयशाचं खापर फोडायला
काहीच मिळालं नाही तर..? याची त्याला भीती वाटते..!!

🌱🌱

बोलायला कुणीच नसण यापेक्षा
आपण बोललेलं समोरच्यापर्यंत
न पोचणं हि शोकांतिका जास्त
भयाण..!!

🌱🌱

कुणीही कसं दिसावं यापेक्षा कसं असावं याला महत्व आहे. ते शक्य नसेल तर जास्तीत जास्त कसं नसावं याला तरी नक्कीच महत्व आहे.

🌱🌱

पाण्यात राहायचे तर माश्यांशी नुसती मैत्री करून भागत नाही तर स्वत:ला मासा बनावे लागते.

🌱🌱

वादळं जेव्हा येतात तेव्हा आपण आपल्या मातीला घट्ट रुजुन रहायचं असतं. ती जितक्या वेगाने येतात तितक्याच वेगाने निघून जातात. वादळ महत्वाचे नसते, प्रश्न असतो आपण त्याच्याशी कशी झुंझ देतो आणि त्यातून कितपत बऱ्या अवस्थेत बाहेर येतो याचा.

🌱🌱

कबुतराला गरुडाचे पंख लावता येतीलही, पण गगन भरारीचं वेड रक्तातच असावं लागतं, कारण आकाशाची ओढ दत्तक घेता येत नाही.

🌱🌱

आकाशात जेव्हा एखादा कृत्रीम ग्रह सोडतात तेव्हा गुरुत्वाकर्षणाच्या सीमेबाहेर त्याला पिटाळुन लावेपर्यंतच सगळा संघर्ष असतो. त्याने एकदा स्वतः गती घेतली की उरलेला प्रवास आपोआप होतो.

🌱🌱

समाजात विशिष्ट उंची गाठेपर्यंत जबर संघर्ष असतो. पण एकदा अपेक्षित उंचिवर पोचलात की आयुष्यातल्या अनेक समस्या ती उंचीच सोडवते.

🌱🌱

संध्याकाळच्या संधीप्रकाशातही जो टवटवीत राहीला त्याने दिवस जिंकला.

🌱🌱

'अंत' आणि 'एकांत' ह्यापैकी माणूस एकांतालाच जास्त घाबरतो.

🌱🌱

वाहतो तो झरा आणि थांबते ते डबकं! डबक्यावर डास येतात आणि झऱ्यावर राजहंस!

🌱🌱

खऱ्या विद्यार्थ्याला कधीच सुट्टी नसते. सुट्टी ही त्याच्यासाठी नवं काहीतरी शिकण्याची संधी असते.

🌱🌱

सुरुवात कशी झाली बऱ्याच घटनांचा शेवट अवलंबून असतो.

🌱🌱

चुकतो तो माणूस आणि चुका सुधारतो तो देवमाणूस!

🌱🌱

तुम्ही आयुष्यात किती माणसे जोडली यावरुन तुमची श्रीमंती कळते.

🌱🌱

औदार्य म्हणजे तुमच्या क्षमतेपेक्षा अधिक देणं आणि आत्मसन्मान म्हणजे तुमच्या गरजेपेक्षा कमी घेणं.

🌱🌱

गंजण्यापेक्षा झिजणे केव्हाही चांगले!

🌱🌱

अत्यंत महागडी, न परवडणारी खर्‍या अर्थाने ज्याची हानी भरुन येत नाही अशी गोष्ट किती उरली आहे ह्याचा हिशोब नसताना आपण जी वारेमाप उधळतो ती म्हणजे "आयुष्य".

🌱🌱

भूक आहे तेवढे खाणे ही प्रकृती, भूक आहे त्यापेक्षा जास्त खाणे ही विकृती आणि वेळप्रसंगी स्वत: उपाशी राहून दुसऱ्याची भूक भागवणे ही संस्कृती!

🌱🌱

आपण किती पैसा मिळवला यापेक्षा, तो खर्च करून आपण किती समाधान मिळवले, हे जो पाहतो तो खरा आनंदी व्यक्ती असतो.

🌱🌱

Posted via Blogaway

आयुष्य आणि आठवणीं

noreply@blogger.com (Jay) — Tue, 06 May 2014 10:44:00 +0000

आयुष्यच्या अल्बममध्ये आठवणींचे फोटो असतात पण आणखी एक कॉपी काढायला निगेटिव्हज मात्र शिल्लक नसतात.
वरवर पाहता खूप सुंदर status आहे हा.... पण नीट विचार केला तर जाणवेल की मनुष्य नेहमीच आठवणींवर जगत आलेला आहे. आयुष्यात जे बरे वाईट घडत आले त्यावर विचार करत बसून आपलं उरलेलं आयुष्य समाधानत घालवण्या ऐवजी एकतर झुरण्यात किंवा स्वत:ला दोष देण्यात घालवत असतो.
अल्बम्स आपण नेहमीच पाहत असतो आणि फोटोतील आठवणींवर कधी गालावर हसू तर कधी नकळत अश्रू ओघळू लागतात. आठवणी जपाव्यात पण त्यांना नेहमी कुरवाळत बसू नये. अशामुळे तुम्हाला नवीन क्षण उपभोगायची इच्छाच उरणार नाही. आयुष्यात घडलेलं एकतर भयंकर होतं किंवा स्वर्ग सुख असा मनावर ताण आणून जगत राहणे म्हणजे आयुष्यात भविष्यात येणा-या क्षणांना बांध घालण्यासारखेच आहे.
मी अजिबात म्हणत नाही की आठवणी जपू नका म्हणून पण त्यांची पुन्हा आणखी एक कॉपी काढायची गरजच तुम्हाला कधी पडू नये याचा विचार करा. त्यापेक्षा कॅमेरा उचला आणि नवीन फोटो काढा. निगेटिव्हज खराब होतात पण अनुभवलेले क्षण कधीच पुसले जात नाहीत. ना कागदावरुन ना मनातून..