Tranh dan gian Dong Ho, thư viện tranh dân gian Đông Hồ, tranh dam cuoi chuot

Tranh Đông Hồ trước cơ hội thành di sản văn hóa thế giới

2012-05-21T19:52:00.000+07:00

(Maudantoc.com): Việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ như luồng gió mới để du khách bốn phương biết đến và tìm về với những giá trị văn hoá thuần chất hồn Việt.

Đầu năm 2012, Bộ VH-TT&DL có Quyết định số 498 về việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ trình UNESCO để xin xét tặng danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể trong giai đoạn 2012- 2016. Đã có một thời kỳ tranh dân gian Đông Hồ bị lãng quên, không ít hộ bỏ làm tranh chuyển sang làm đồ vàng mã. Việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ như luồng gió mới để du khách bốn phương biết đến và tìm về với những giá trị văn hoá thuần chất hồn Việt.

Không phải ngẫu nhiên mà nhà thơ Hoàng Cầm ngợi khen tranh Đông Hồ, xã Song Hồ (Thuận Thành) đầy niềm tự hào và kiêu hãnh trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” như một món quà nghệ thuật của vùng quê Kinh Bắc. Trải qua những đổi thay của thời gian, dòng sông Đuống ấy vẫn ngày đêm đỏ nặng phù sa, bồi đắp. Ở đó “màu dân tộc” mãi sáng bừng trên giấy điệp.

Đầu năm 2012, Bộ VH-TT&DL có Quyết định số 498/BVHTTDL-DSVH về việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ trình UNESCO để xin xét tặng danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể trong giai đoạn 2012- 2016. Đã có một thời kỳ tranh dân gian Đông Hồ bị lãng quên, không ít hộ bỏ làm tranh chuyển sang làm đồ vàng mã. Việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ như luồng gió mới để du khách bốn phương biết đến và tìm về với những giá trị văn hoá thuần chất hồn Việt.

Du khách thăm quan gian trưng bày tranh Đông Hồ của gia đình ông Nguyễn Đăng Chế.

Ông Nguyễn Đăng Chế, người có công đóng góp khôi phục và phát triển dòng tranh dân gian Đông Hồ phấn khởi: “Hành trình ứng cử Di sản văn hóa phi vật thể đang ở phía trước, nhưng tôi luôn tin rằng những giá trị “hồn cốt” dân tộc mà tranh Đông Hồ gìn giữ sẽ mãi tỏa sáng lung linh”.

Tranh Đông Hồ nổi tiếng khắp trong và ngoài nước không chỉ bởi chất liệu đặc biệt, phương pháp in độc đáo mà còn bởi nội dung thể hiện đa dạng, phong phú mang tính nhân văn sâu sắc. Mỗi bức tranh đều mang một giá trị riêng biệt, giản dị mà độc đáo, những đường nét mộc mạc mà tinh tế cuốn hút du khách khắp nơi. Hiện gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế còn lưu giữ hàng trăm bản khắc cổ có giá trị lịch sử, văn hóa. Cái làm nên nét đặc sắc độc đáo của tranh Đông Hồ được chế biến thủ công từ các nguyên liệu: Giấy làm từ cây dó, màu đỏ từ gạch non, màu vàng từ hoa điệp vàng, màu đen từ lá tre đốt, màu trắng được nghiền từ vỏ sò, ốc…Trước khi in, giấy được bồi điệp làm nền, chất điệp óng ánh lấy từ vỏ con sò, con hến đã tạo nên chất liệu riêng biệt của tranh dân gian Đông Hồ.

Một trong những đặc điểm nổi bật dễ nhận thấy ở tranh Đông Hồ là luôn bám sát thời cuộc. Từ tranh châm biếm: Đám cưới chuột, Đánh ghen, Hứng dừa cách nay vài trăm năm đến những tranh Trai tứ khoái, gái bảy nghề vẽ về thói sinh hoạt đàng điếm của đám trai gái thành thị thời thực dân Pháp đến các tranh thể hiện cuộc sống thuần chất người nông dân Việt Nam cần cù chịu khó… Đó là cách cảm, cách nghĩ tinh tế của những nghệ nhân làng Mái xưa đã khéo léo vận dụng sáng tạo của mình để đấu tranh, phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội, đồng thời cũng thể hiện khát vọng và tình yêu quê hương đất nước qua đường nét, màu sắc trên từng bức tranh.

Sau nhiều năm có nguy cơ mai một, làng tranh dân gian Đông Hồ đang hồi sinh trở lại, trở thành một điểm tham quan hấp dẫn du khách bốn phương. Hi vọng tranh dân gian Đông Hồ sẽ ngày càng phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam.

Bài, ảnh: Đào Khoa/Theo báo Bắc Ninh

Sống văn hóa ở làng tranh Đông Hồ qua góc nhìn nhân học biểu tượng

2012-04-15T20:05:00.001+07:00

Tóm tắt

Lịch sử văn hóa của mỗi vùng đất đều được phản ánh trong toàn bộ những “di sản văn hóa vật thể”(Tangible) và “di sản văn hóa phi vật thể”(Intangible). Do vậy, sự hiện diện của một làng tranh dân gian và nghề hàng mã suốt gần 500 năm, từ đầu thế kỷ thứ 16 đến nay, cùng với những di sản văn hóa truyền thống như đình, đền, chùa, miếu,.v.v... và những hoạt động lễ hội cổ truyền được tổ chức hàng năm đã nói lên được bề dày lịch sử văn hóa lâu đời của vùng quê hương làng nghề kinh Bắc. Vì thế việc tìm hiểu đời sống văn hoá một làng nghề như làng tranh Đông Hồ sẽ giúp chúng ta khám phá được những giá trị văn hóa chưa được khai thác, thậm chí có nguy cơ mai một. Cần làm cho các di sản này sớm được hồi sinh góp phần giữ gìn được bản sắc văn hóa - dân tộc trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Nghệ nhân tranh Đông Hồ

1. Giới thiệu chung về làng tranh Đông Hồ

Mỗi vùng, miền trên đất nước Việt Nam, chúng ta đều có thể tìm thấy một dấu ấn riêng, một “bản sắc văn hóa” độc đáo, mang giá trị truyền thống dân tộc. Làng tranh Đông Hồ cũng có một đời sống văn hóa đặc biệt như vậy. Đây là nơi hội tụ và bảo tồn di sản văn hóa cổ truyền từ rất lâu đời. Làng có tên là Đông Hồ, thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh (xưa kia còn gọi là làng Mái). Nơi đây hiện còn lưu giữ một dòng tranh dân gian cổ xưa nhất của vùng đất Kinh Bắc - “Tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ”. Trong các dòng tranh dân gian như tranh Hàng Trống (Hà Nội), tranh Kim Hoàng (Hà Tây), tranh làng Sình (Huế).v.v… (mỗi dòng tranh đều có sắc thái và kỹ thuật riêng), dòng tranh dân gian Đông Hồ (Dongho’s Folk Paintings) là loại hình nghệ thuật độc đáo nhất và gần gũi với đại đa số người dân Việt Nam, bởi nó gắn liền với mọi làng quê, thôn xóm, với đời sống bình dị của người nông dân chân lấm tay bùn. Và hơn hết, hình tượng (image) cùng tính biểu tượng (symbolic) trong dòng tranh này đã biểu hiện đậm nét bản sắc văn hóa - dân tộc.

“Tranh Ðông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”*

Làng Đông Hồ là một làng nhỏ (có hơn 220 hộ dân) nằm bên bờ nam đê sông Đuống, cách Hà Nội khoảng chừng 35km về hướng đông. Người dân nơi đây sống bằng nghề làm tranh nhiều hơn là làm nông nghiệp. Ngày xưa, hầu như gia đình nào cũng biết làm tranh cùng với nghề làm mã. Làng tranh trải qua biết bao nhiêu thăng trầm. Từ cuối thế kỷ XIX cho đến khi Việt Nam dành được độc lập là thời kỳ cực thịnh của làng tranh. Đến những năm kháng chiến chống Pháp do chiến tranh tàn phá khốc liệt, nghề làm tranh tạm thời đứt đoạn. Từ khi hòa bình lập lại ở miền Bắc cho đến khi đất nước thống nhất, làng tranh mới có cơ hội “phục sinh”. Song, qua mấy chục năm thời kỳ đổi mới theo nền kinh tế thị trường cùng sự tác động của các xu hướng nghệ thuật phương Tây đã làm đảo lộn thị hiếu và nhận thức xã hội. Dòng tranh Đông Hồ lại phải đối mặt với sự tồn vong của chính mình. Hiện nay, số gia đình chuyên làm tranh còn lại quá ít và hầu như cả làng đều chuyển qua làm nghề hàng mã để sinh sống. Chỉ vì một lý do duy nhất là không tìm được đầu ra cho tranh mà một dòng tranh dân gian nổi tiếng với bề dày lịch sử rất lâu đời trở nên bị mai một.

Lịch sử văn hóa của mỗi vùng đất đều được phản ánh trong toàn bộ những “di sản văn hóa vật thể” (Tangible) và “di sản văn hóa phi vật thể” (Intangible). Vì vậy, sự hiện diện của nghề làm tranh dân gian suốt gần 500 năm nay (do các cụ già làng cho biết) cùng với những di sản văn hóa truyền thống như đình, đền, chùa, miếu.v.v.. và những hoạt động lễ hội cổ truyền được tổ chức hàng năm, đã nói lên được bề dày lịch sử văn hóa lâu đời của vùng quê hương làng nghề kinh Bắc.

2. Đời sống văn hóa tâm linh ở làng tranh Đông Hồ

Hằng năm cứ vào ngày 15 tháng 3 âm lịch, theo tập tục địa phương thì dân làng Đông Hồ lại tổ chức lễ hội (lễ rước nước chỉ tổ chức 5 năm một lần). Nguồn gốc lâu đời của lễ hội làng tranh là lễ hội nông nghiệp, nhưng trong quá trình“biến đổi” xã hội thì lễ hội nơi đây đã chuyển dần sang lễ hội làng nghề, mang ý nghĩa xã hội, lịch sử và văn hóa phong phú.

Có thể nói, lễ hội là loại hình sinh hoạt văn hóa - cộng đồng, đáp ứng nhu cầu “tâm linh” không thể thiếu trong đời sống của mỗi cộng đồng dân tộc. Nó thuộc phạm vi lối sống, bởi vì trong các phong tục, tập quán của dân tộc, ta thường thấy chuỗi hành động biểu trưng hiện ra như một nghi thức đời thường và nhất là trong nghi lễ tín ngưỡng tôn giáo. Các hành vi mang “tính biểu tượng” được con người biểu hiện ra trong đời sống hàng ngày là nhờ trí khôn của con người mà có, bởi lẽ, yếu tố hàng đầu của văn hoá chính là sự hiểu biết. Trí khôn của con người được tích luỹ trong quá trình học tập, lao động sản xuất và đấu tranh với tự nhiên suốt chiều dài lịch sử nhân loại, để duy trì và phát triển cuộc sống của mỗi cộng đồng dân tộc. Chính vì vậy, văn hóa được xem là “giá trị tinh thần” nhằm thỏa mãn mọi nhu cầu tinh thần của con người. Nhà Nhân học Ruth Bennedict đã nhận định rằng:“Văn hóa là những hành vi (lối sống) do con người học được, chứ không phải là sự kế thừa sinh học”.(1)

Nói khác đi, có thể xem: “Văn hóa là phương diện tinh thần của thế giới nhân tạo, là toàn bộ yếu tố tinh thần ổn định có ở mỗi con người, hoặc nhóm người, gắn liền với cái gọi là ký ức thế giới hay ký ức xã hội. Chúng được vật thể hóa thành hiện vật văn hóa - ngôn ngữ biểu tượng” (Nhà Nhân học Abrơham Môlơ). (1)

Theo toàn thư quốc tế về phát triển văn hoá (International Thesaurus on Cultural Development) của UNESCO: “Văn hoá là một tập hợp các hệ thống biểu tượng, nó quy định cách ứng xử của con người và làm cho một số đông người có thể giao tiếp với nhau, liên kết họ lại thành một cộng đồng riêng biệt”. (2, tr.164)

Những quan điểm trên đã khẳng định rõ rằng, văn hoá là “sản phẩm tinh thần” của con người, cũng là dấu hiệu riêng chỉ có ở loài người. Đó chính là sự hiểu biết, tình cảm và “trí khôn” của con người được biểu hiện ra bằng “các hệ thống biểu tượng” nhằm phân biệt giữa con người với con vật. Một số nhà Nhân học văn hoá gọi con người là động vật biết sáng tạo và sử dụng biểu tượng (Homo- symbolling)

Vậy biểu tượng là gì? Có thể hiểu biểu tượng là “hình ảnh tượng trưng” được phô bày ra khiến người ta cảm nhận một giá trị trừu tượng nào đó. Từ điển La Rousse viết: “Biểu tượng là dấu hiệu hình ảnh, con vật sống động, hay đồ vật biểu hiện một điều trừu tượng, nó là hình ảnh cụ thể của một sự vật hay điều gì đó” (3).

Về việc nghiên cứu biểu tượng (symbol study), các nhà khoa học trên thế giới đã đề cập đến từ lâu thông qua các chuyên ngành khoa học khác nhau như: triết học, tâm lý học, ngôn ngữ học, ký hiệu học…và gần đây, có chuyên ngành “nhân học biểu tượng” cũng nghiên cứu lĩnh vực này. Nó còn được biết đến với một cái tên khác là “nhân học diễn giải” (interpretive anthropology) một môn học mới, chuyên giải thích văn hoá thông qua “ý nghĩa” của các hệ thống biểu tượng.

Thông thường, khi bước đầu tiếp cận với lễ hội, chúng ta rất dễ có cảm nhận về một cuộc lễ bái hay đám rước của một số đông người đang đắm mình trong không gian thần thánh, để cầu xin một phúc lành nào đó ở đấng “siêu nhiên”. Nhưng qua tìm hiểu và trực tiếp tham gia vào sinh hoạt lễ hội, có thể nhận ra rằng, con người ở đây muốn có sự thăng hoa bản thân, muốn vượt khỏi cái ngưỡng của thời gian hiện thực để nhập thân vào một thế giới khác - thế giới của các “biểu tượng” (Symbols) - thế giới của văn hoá.

Lễ hội giữ một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của cả cộng đồng làng. Vì thế, ngôi đình được xem là một biểu tượng văn hóa“linh thiêng” nhất - nơi thờ phụng các bậc thần linh (nhiên thần hoặc nhân thần). Đó là những người có công trong việc khai hoang lập ấp, dạy nghề cho dân hoặc giúp dân đánh giặc. Nơi đây các Thành hoàng làng đã được triều đình sắc phong trở thành những “biểu tượng thần linh” luôn bảo hộ, che chở cho dân trong làng, xã.

Ở làng tranh Đông Hồ có một ngôi đình cổ rất lâu đời. Trước đây đình ở ngoài bờ sông, nhưng do nước sông dâng lên thường xuyên nên phải di chuyển vào vùng đất cao như hiện nay, việc chuyển dời đình đã được thực hiện vào năm Đinh tỵ cách đây hơn 100 năm. Đình làng Đông Hồ đã được công nhận là “di tích lịch sử văn hóa” từ năm Quý Dậu (1993) và mới đây được trùng tu lại vào năm Ất Dậu (2005).

Biểu tượng Thành hoàng làng của đình Đông Hồ là một “nhiên thần” có tên là “Phổ Tế Trấn Bắc đại vương - Thượng Đẳng Thần” có từ đời vua Tự Đức. Truyện kể rằng, có một lần thuyền vua Tự Đức đi ngang qua nơi đây, bỗng nhiên có một trận cuồng phong, mưa gió nổi lên, nhà vua ra lệnh dừng thuyền và cho người tìm hỏi dân làng gần đây có đình, chùa nào linh thiêng không? Dân sở tại cho biết, làng có một ngôi đình thờ đức ông “Phổ Tế Trấn Bắc Đại vương” và một đền thờ đức bà “Diệu Linh Tiên chúa” rất linh thiêng. Vua Tự Đức nghe xong, liền ra lệnh sắc phong cho vị đức ông là: “Bác trạch hoằng thi phổ huệ đôn ngưng chi thần” và vị tiên bà là: “Cổ mão đại ngạn diệu linh tiên chúa”.

Về sau, đời vua Khải Định cửu niên tái sắc phong cho đức ông là: “Dực bảo trung hưng phổ tế trấn Bắc Đại vương” và sắc phong cho đức bà là: “Túy mục thượng đẳng thần”. Có lẽ, vì thế mà hướng đình làng Đông Hồ đã được dân làng chọn nhìn về hướng Bắc, thay vì quay về hướng Nam như các ngôi đình khác. Ngoài đình và đền ra, trong bảng khai thần tích của làng, không thấy ghi chép một ngôi chùa nào (4).

Trong dịp mở hội làng, mọi người ở khắp nơi đều muốn giành chút thời gian trở về làng dự hội, qua đó, có nén tâm hương cùng với tấm lòng thành kính dâng các bậc “thần linh” để cầu mong các ngài phù hộ cho được ấm no và hạnh phúc. Có thể nói, vai trò tín ngưỡng của ngôi đình trong tâm thức của người dân làng Đông Hồ là rất quan trọng. Nó thuộc về “nhu cầu tâm linh” không thể thiếu được trong đời sống văn hóa ở nơi đây.

Qua cầu Thanh Trì vài ki lô mét là đã lên được bờ đê sông Đuống, đi khoảng hơn 20 ki lô mét nữa là đến dốc đê quen thuộc dẫn vào ngôi đình của làng Đông Hồ nổi tiếng. Đứng trên dốc đê, từ xa đã nhìn thấy trên mặt hồ (cạnh bên ngôi đình) có một chiếc thuyền rồng chở các liền anh, liền chị với trang phục cổ truyền đang đi quanh khu vực hồ để hát dân ca quan họ. Tiếng trống phách, đàn hát qua loa phóng thanh vang dội khắp cả vùng. Trên mặt hồ còn thả nổi những chiếc“Đèn kéo quân” hình lục giác khổng lồ, cao quá đầu người với nhiều màu sắc rực rỡ cùng hòa sắc với những lá cờ hội (cờ ngũ sắc) cắm dọc hai bên hồ tạo nên sắc thái lung linh cho những ngày lễ hội.

Dọc trên đường đi vào ngôi đình thấy có treo nhiều đèn lồng tròn mầu đỏ trông rất đẹp mắt. Hai bên đường có khá nhiều cửa hàng bán những món đồ lưu niệm cùng với các hàng quán giải khát trông thật nhộn nhịp. Đi gần đến ngôi đình nhìn thấy có một tấm băng rôn dài màu đỏ giăng ngang qua đường làng với dòng chữ vàng “Lễ hội đình làng Đông Hồ năm 2011”. Gần đấy, trên một bãi đất rộng của làng có tổ chức các trò chơi dân gian như đu quay, đấu cờ người, chọi gà, đá bóng. v.v…được diễn ra thật sôi nổi, góp phần tạo thêm không khí tưng bừng, náo nhiệt cho ngày hội.

Vào đến đình, nhìn thấy một lá cờ hội (cờ ngũ hành) rất to treo ở trên cao phía bên trái cổng tam quan, giữa lòng cờ thêu nổi bốn chữ “Quốc thái dân an” làm tăng thêm vẻ uy nghiêm cho ngôi đình và tô đậm thêm ý nghĩa cho lễ hội “Kỳ yên”. Theo nguyên tắc “Phong thủy” truyền thống, ngôi đình Đông Hồ được xây dựng trên một vùng đất cao, mặt đình quay về hướng Bắc đối mặt với con sông Đuống, còn lưng của đình tựa vào đồi Tam Á (cách đó không xa), nơi có lăng Sỹ Nhiếp tọa lạc. Điều đó cho thấy ngôi đình được xây dựng đúng theo nguyên tắc địa lý cổ xưa, theo hướng: “Đầu đội sơn, chân đạp thủy” để có được thế đất vững chắc và lâu dài cho ngôi đình. Phía trước đình có xây một “Hồ bán nguyệt” khá rộng tạo thành “Minh đường” (cung tụ sáng) - do ánh nắng rọi xuống mặt hồ phản chiếu lên, tỏa sáng cho cả ngôi đình. Với thế đất “ tụ thủy” - theo quan niệm dân gian, ngôi đình sẽ giúp cho dân làng có được phúc lộc tràn đầy, nghìn đời hưng thịnh.

Ngay phía sau hồ bán nguyệt còn được xây thêm một “Án phong” (bình phong cản gió) to cao, mặt trước có đắp nổi biểu tượng “Phi long hoán vũ” (Rồng bay chuyển mưa) trông rất uy vũ. Hình ảnh bảy tia nước phun từ mồm rồng xuống mình con cá phía dưới là biểu tượng cho sức mạnh của “Thái dương tinh vân” (bảy sắc của mặt trời) áp đảo “Hắc ngư tinh” (thuỷ quái). Xung quanh biểu tượng rồng và nước còn gắn 7 chiếc gương nhỏ hình tròn phản chiếu ánh sáng mặt trời về phương Bắc với ý nghĩa “Trấn Bắc bình Nam” (trấn áp phương Bắc để phương Nam được bình yên). Điều này tương ứng với việc vua Khải Định đã sắc phong cho vị Thành hoàng nơi đây là “Dực bảo trung hưng phổ tế trấn Bắc Đại vương - Thượng đẳng thần.” Hai bên bức “Án phong” có đắp nổi hai câu đối: “Thiên ngoại kiến thanh sơn” (Ngoài trời thấy núi xanh); “Tiền trì tiêu cựu thuỷ” (Trước hồ tiêu nước cũ). Ý muốn nói đến cuộc sống thanh bình và đổi mới ở nơi đây.

Cổng tam quan của ngôi đình được xây dựng theo kiến trúc truyền thống, giống như mọi ngôi đình cổ xưa ở vùng Bắc bộ. Ở trên đầu hai cột cổng chính thiết kế hai khối trụ hình vuông có mái uốn cong với những hoa văn trang trí tinh vi và khéo léo. Trên đỉnh nóc của chúng có biểu tượng “kỳ lân” ngồi, tạo uy thế cho ngôi đình. Hai cổng bên thấp hơn cổng chính, có đắp nổi hình mái uốn cong với những hoa văn trang trí tinh xảo, theo phong cách cổ điển. Mặt dưới của mái che có đắp nổi các chữ hán ngay mặt trước. Tất cả 6 chân cột của cổng tam quan cũng có đắp nổi những dòng chữ hán với các vế đối nhau. Hình thức của cổng tam quan trông rất đẹp và bề thế, kết hợp với nét lượn cong của hồ bán nguyệt khiến cho cụm kiến trúc này nhìn từ ngoài vào trông vừa đồ sộ lại vừa cổ kính, đồng thời cũng đạt được tính mẫu mực của một công trình kiến trúc cổ.

Qua cổng tam quan vào đến sân đình, nhìn thấy ngay bộ lư hương và hai chân đèn bằng đá to cao ngang ngực người, đặt ngay giữa sân đình trước bàn hương án để mọi người đến đây thắp hương từ ngoài bái vọng. Trên bậc thềm, ở hai bên góc chái đình có đặt đôi ngựa trắng rất to. Tiếp theo, bên cạnh đôi ngựa là hai pho tượng “Tiêu diện” và “La sát” bằng mã (nam thần mặt xanh, nữ thần mặt trắng), cao bằng người thật đặt đứng hai bên đại điện trông rất tôn nghiêm. Ngoài ra, dưới sân đình còn bày thêm đôi chiêng và trống to cùng hai hàng “bát bửu” để tạo nên không gian thiêng liêng và nét uy linh cho ngôi đình trong ngày hội lễ. Hai bên sân đình có bày hai dãy bàn ghế dùng để tiếp khách. Trên bức tường bên trái của đình có treo một tấm phông rất to ghi hàng chữ “Lễ hội kỳ yên làng Đông Hồ” nhằm nói rõ mục đích lễ hội “cầu an” của một làng nghề truyền thống, khác với lễ hội “cầu mát” của một làng nghề thuần nông.

Ngôi đình làng Đông Hồ được trùng tu, xây dựng lại theo kiến trúc hình chữ Đinh, tạo nên bởi tòa hậu cung nối vuông góc với gian đại đình. Gian đại đình bao gồm một tòa 5 gian 2 chái, kết cấu 8 hàng chân cột, mỗi hàng 4 cột với tổng số là 32 cột gỗ lim cứng, tạo nên thế vững chắc cho ngôi đình. Bề ngang ngôi đình rộng 12m, nếu kể cả hai chái hai bên (mỗi bên 2,5m chiều ngang) tổng cộng là 17m. Chiều dọc của ngôi đình là 12m (gồm 6m gian đại đình và 6m hậu cung). Đình tuy tu tạo lại mới được 6 năm, nhưng do kế thừa hầu hết phần thiết kế nội cung của ngôi đình cổ trước đây, nên khi hoàn thành vẫn giữ được sự uy nghiêm, cổ kính như hiện nay (chủ yếu là phần bên trong ngôi đình). Kết cấu vì kèo theo kiểu “Chồng rường giá chiêng, hạ bẩy”, trên các đầu dư, đầu bẩy, xà ngang, cốn nách, câu đầu…đều có chạm khắc các hình trang trí hoặc hoa lá với kỹ thuật khá tinh vi và có giá trị mỹ thuật cao. Kiểu nhà 2 mái lợp ngói mũi hài tạo nên sự hài hoà và thông thoáng. Trên nóc đình có đắp nổi biểu tượng “Lưỡng long chầu nguyệt” tạo nên sự uy nghiêm cho ngôi đình.

Tuy nhiên, trong quá trình trùng tu lại ngôi đình Đông Hồ, nếu như mái đình được “phục chế” lại theo dáng “hình thuyền” như các ngôi đình cổ ở miền bắc thì nó sẽ đẹp và uy nghi hơn, bởi lẽ, ngay từ thế kỷ 17 các nhà kiến trúc xưa đã xoá bớt cảm giác trơ cứng của mái đình bằng những đầu đao cong vút lên ở bốn góc, giúp cho ngôi đình mềm mại, uyển chuyển và bay bổng. Đồng thời nếu bẻ hai mặt đứng của tam giác đốc để tạo ra thể thức bốn mái thì ngôi đình sẽ trở nên cổ kính và bề thế hơn nhiều.

Hiện nay, từ góc nhìn toàn cảnh để xem xét cụm di tích đình Đông Hồ, ta thấy nó bị tách ra làm hai hệ thống. Hệ thống bên ngoài là “cổng tam quan và hồ bán nguyệt” còn hệ thống bên trong là ngôi đình. Nếu công trình kiến trúc bên ngoài trông rất đồ sộ, cổ kính và đạt tiêu chuẩn của một công trình kiến trúc cổ điển thì công trình kiến trúc bên trong lại rất đơn giản, mang tính lắp ghép, không đồng bộ với cụm di tích nơi đây. Màu sắc trang trí bên ngoài ngôi đình thể hiện theo phong cách phương Tây nên làm mất đi sự cổ kính của nó. Sự lắp ghép được biểu hiện rõ ở đôi cột to bằng xi măng cùng với hai pho tượng “Thiên thần”** cho xây dính liền với hai chái đình. Từ ngoài nhìn vào trông giống như hai cái cột của cổng tam quan đứng biệt lập ở hai bên đình. Điều này đã làm giảm đi rất nhiều tính chất uy nghiêm và cổ kính của ngôi đình, đồng thời phá vỡ phong cách cổ điển của toàn bộ cụm di tích đình Đông Hồ.

Bước qua cửa chính vào bên trong ngôi đình, có thể thấy ngay sự tương phản rõ rệt. Bái đường - gian giữa của ngôi đình Đông Hồ là nơi tôn nghiêm, trang trọng nhất (nơi thờ tự và tổ chức nghi lễ trọng thể) được sắp đặt và trang trí thật lộng lẫy, không kém phần tinh xảo. Còn lại các gian khác có phần mờ nhạt hơn tạo nên một không gian huyền ảo mang màu sắc “tâm linh”. Nơi đây có nhiều hình thức trang trí phổ biến như: rồng, phượng, hoa lá. v.v... Tất cả các bài trí trong nội cung đều thiết kế theo mô hình thờ tự của các ngôi đình làng ở miền Bắc.

Bái đường đình Đông Hồ có một bộ cửa võng đặt phía trước, trên cao, gần chạm nóc đình, nằm ngay trước chính điện, trông rất uy nghi. Cửa võng được ghép khéo léo và chạm trổ hết sức tinh vi hình rồng phượng và hoa lá. Toàn bộ cửa võng được sơn son thếp vàng trông rất lộng lẫy. Trên cữa võng là tấm Hoành phi được chạm trổ công phu có ghi bốn đại tự bằng chữ hán: “Bác hậu sinh kim” (phát huy và kế thừa tạo nên bền vững). Tiếp theo hai bên là hai câu đối như sau: “Kinh Bắc lưu truyền thiên tải thịnh” (Kinh Bắc lưu truyền ngàn năm thịnh); “Đông hồ thủ bút vạn niên hùng” (Đông Hồ chấp bút vạn năm hùng).

Dưới cửa võng có bàn hương án sơn son thếp vàng, chạm khắc cũng rất công phu. Trên bàn bày biện đồ thờ đầy đủ theo mô thức “ngũ sự”. Hai bên bàn hương án kê hai lục bình to và đôi “rùa cõng hạc” bằng gỗ, to cao quá đầu người. Tất cả, tạo thành một khung cảnh tôn nghiêm và lộng lẩy. Nơi đây, chính là tiền cung của khu vực bái đình và là nơi mở đầu cho các cuộc cử hành nghi lễ của đình.

Vào đến cung giữa của bái đình là nơi chính cung thờ tự. Nơi đặt Long đình - một biểu tượng thờ được xem như đại diện cho “Thành hoàng làng” của đình Đông Hồ. Long đình hình chóp bốn mặt được sơn son thếp vàng, chạm trổ tinh vi hình rồng mây hoa lá trông thật uy nghi, hoành tráng. Phía trên Long Đình là tấm Hoành phi với ba đại tự: “Tung duy Nhạc” (Núi cao duy nhất trong các núi). Hai bên là hai câu đối :“Đinh đại địa linh lâm ngự Vũ Ninh lưu truyền thiên tải thịnh” (Thời Đinh, người tới ở đất thiêng, Vũ Ninh lưu truyền ngàn năm thịnh”; “Cù ty miếu đình thần tích Đông mại thủ bút vạn niên hùng” (Thần tích miếu đình tuy thấp bé, đông mại chấp bút vạn năm hùng). Hai bên Long đình là hai hàng Bát bửu trông rất trang nghiêm tạo nên sự uy vũ cho chính cung.

Phía trước Long đình là bàn thờ được bài trí đồ thờ tự khá đầy đủ theo mô thức “Ngũ sự” bao gồm: Bát hương, hai chân đèn nến, lọ lục bình để cắm hoa, mâm bồng để đặt ngũ quả, cái kỷ ba tầng (Đài tam sơn) hoặc ba tráp gỗ hình trụ để 3 chén rượu. Cách bài trí như trên mang ý nghĩa biểu tượng là ngũ hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) như sau:

- Bát cắm hương tượng trưng cho hành Thổ (Chủ về Thần)

- Lọ cắm hoa tượng trưng cho hành Mộc (Chủ về Tinh dương)

- Mâm ngũ quả tượng trưng cho hành Kim (Chủ về Tinh âm)***

- Đài Tam sơn để rượu tượng trưng cho hành Thủy (Chủ về khí)

- Hai chân đèn nến tượng trưng cho hành Hỏa (Chủ về Nhật và Nguyệt)

Cách bày biện đồ thờ như trên theo quan niệm Âm, Dương, Ngũ hành của nền minh triết phương Đông đã tạo ra một hệ thống các “biểu tượng văn hóa” mang ý nghĩa “tượng trưng” hết sức độc đáo. Với hệ thống đồ thờ trên đây, có thể hiểu ban thờ mang ý nghĩa biểu tượng là Tinh, Khí và Thần (ba bảo vật) có trong mỗi con người. Chúng vô cùng quý giá, mất một trong ba yếu tố này, con người sẽ chết. Với nhận thức mang tính tượng trưng đối với các đồ thờ như vậy, mọi người cần phải gìn giữ chúng như giữ gìn một “khuôn mẫu văn hóa” truyền thống - dân tộc

Ở một góc nhìn khác, những đồ thờ nói trên còn được tượng trưng cho gương mặt của con người như: “Hai ngọn đèn tượng trưng cho đôi mắt” (Nhật và Nguyệt - hành Hỏa); “Bát cắm hương ở giữa tượng trưng cho cái mũi” (hành Thổ); “Lọ cắm hoa và mâm ngũ quả đặt hai bên tượng trưng cho hai cái tai” (hành Mộc và hành Kim); “Đài Tam sơn đựng rượu ở giữa tượng trưng cho cái mồm” (hành thủy). Hằng ngày, ta nhìn lên ban thờ như nhìn thấy “gương mặt của chính mình”, để mà lau chùi, gìn giữ cho sạch sẽ, không để tì vết, bụi bẩn. Có như vậy, mới nhận thấy hết được ý nghĩa của lĩnh vực “văn hóa tâm linh” và không để sa đà vào các hiện tượng mê tín, dị đoan, hay bị rơi vào trạng thái tâm lý cuồng tín tin vào những tà thuyết mang tính chất cực đoan, hoàn toàn xa lạ đối với những tôn chỉ của nền văn hóa - truyền thống dân tộc - Việt Nam.

Nhìn chung, các biểu tượng trong lĩnh vực tôn giáo truyền thống đều hàm chứa trong nó những “chuẩn mực - giá trị” cổ truyền.. Đó là những tư tưởng đạo đức mang giá trị nhân văn. Mỗi biểu tượng là một “khuôn mẫu hành vi” mang tính văn hóa, giúp cho con người hành sử thật đúng đắn đối với bản thân, gia đình và cộng đồng xã hội.

Ở hai bên hương án thờ, có đặt một đôi “hạc đứng trên rùa” (biểu tượng) bằng gỗ cao hơn đầu người. Chúng được giải thích như sau:

- Bạch hạc (chim) biểu tượng cho mẹ: “Địa” (quẻ khôn)

Theo Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa/DH Văn hóa HN

Về làng Mái tìm tranh Đông Hồ

2012-03-24T08:37:00.000+07:00

Nằm bên bờ sông Đuống, Đông Hồ là làng nghề truyền thống làm tranh dân gian. Làng Đông Hồ trước đây còn gọi là làng Mái, từ thế kỷ 16 đã có nghề làm tranh, buôn bán tranh tấp nập vào những dịp Tết. Những người lớn tuổi trong làng vẫn còn mang những kí ức đẹp về một thời hưng thịnh của nghề làm tranh dân gian: “Làng Mái có lịch có lề/ Có sông tắm mát, có nghề làm tranh”.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế

Tranh làng Mái cũng có sự thăng trầm theo lịch sử, trước đây hưng thịnh nhà nhà làm tranh, rồi có một thời gian tranh Đông Hồ rơi vào quên lãng, nhưng các nghệ nhân vẫn tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống cha ông để lại. Hiện nay, làng Đông Hồ chỉ còn hai nhà làm tranh, trong đó có một xưởng sản xuất tranh chuyên nghiệp. Nhiều hộ gia đình ở Đông Hồ đã chuyển sang nghề làm hàng mã như một bước chuyển biến sinh kế do nhu cầu của cuộc sống đã thay đổi. Dấu ấn hào hoa của tranh làng Mái vẫn còn in đậm trong văn thơ, trong hội hè, đình đám, trong kí ức được lưu truyền vào mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Tranh Đông Hồ đậm đà chất dân tộc. Tranh được tạo nên từ các chất liệu rất tự nhiên, từ cây cỏ, sản vật của vùng Kinh Bắc. Chất liệu của tranh được làm từ vỏ cây dó, gọi là giấy dó, chủ yếu do vùng Yên Phong, Bắc Ninh cung cấp. Tiếp theo là công đoạn bồi điệp cho giấy dó. Gạo nếp thơm được giã nhuyễn, nấu lên thành hồ trộn với vỏ sò điệp cũng được giã nhuyễn, tạo ra một thứ hồ đặc sánh, sau đó nghệ nhân dùng chổi lá thông bồi điệp lên giấy dó, rồi đem phơi khô. Lúc này gọi là giấy điệp. Màu sắc của tranh, của từng chi tiết trong bức tranh cũng rất phức tạp. Màu đen lấy từ tro của lá tre, màu vàng từ màu cây hoa hòe, màu xanh là màu của lá chàm, màu đỏ của sỏi son… Các nghệ nhân tài ba có vẽ băng tay để tạo thành một bức tranh hoàn chỉnh, hoặc in khắc để tạo ra một tác phẩm hoàn hảo không kém và phóng to thành những bức tranh treo tường.

Cơ sở sản xuất tranh Đông Hồ của gia đình ông Nguyễn Đăng Chế là cơ sở duy nhất và lớn nhất về quy mô và mức độ chuyên nghiệp trong nghề làm tranh ở Đông Hồ. Tại đây, rất nhiều khách du lịch nước ngoài cũng như trong nước vào tham quan và mua tranh. Do sự thay đổi của thị hiếu thẩm mĩ và nhu cầu thưởng thức, tranh Đông Hồ cũng ít được ưa chuộng hơn trước. Vì thế, chất lượng của tranh Đông Hồ ngày càng được chú trọng hơn, đa dạng các thể loại và xuất hiện nhiều các tranh treo tường khổ lớn có khung tranh và mặt kính để bảo vệ tốt hơn, khai thác triệt để các đề tài dân gian quen thuộc như: đám cưới chuột, hứng dừa, đấu vật, hội hè… Bên cạnh đó là các bức tranh khổ nhỏ hoặc đóng thành quyển vở bằng giấy dó với nhiều kích cỡ khác nhau, có bìa là một bức tranh dân gian về dạy học. Ngoài ra còn có các bức điêu khắc dân gian được làm từ gỗ cây thị rất bền dùng để treo tường, để ở gian thờ tự hoặc phòng khách. Các sản phẩm này có thể được du khách mua để làm kỷ niệm tặng bạn bè, người thân sau mỗi chuyến đi du lịch rất hợp lý về giá cả.

Tranh Đông Hồ có nhiều thể loại, từ tranh lịch sử, tranh chúc tụng, tranh thờ tự cho đến tranh sinh hoạt. Mỗi một thể loại phản ánh mỗi chiều cạnh khác nhau của cuộc sống dân dã, trong đó ẩn giấu những tâm tư, tình cảm, tư duy và khát vọng của cư dân nông nghiệp.

Tranh Đông Hồ một thời vang bóng, một điểm đến hấp dẫn hôm nay cho những người muốn tìm về những nét xưa của làng tranh Đông Hồ tấp nập trên bến dưới thuyền. Làng tranh có mai một, nhưng nghề tranh vẫn còn, nét xưa vẫn chấm phá tạo nên khí xuân cổ truyền dân tộc.

Như nhiều nghệ nhân làng tranh tâm sự, trong tương lai tranh Đông Hồ sẽ còn được tiếp tục lưu truyền vì việc gìn giữ nó không chỉ là bảo tồn nghề truyền thống của gia đình mà đó còn là nghề cổ truyền của làng Mái, Đông Hồ xưa mà còn là cái độc đáo của Văn hóa Việt Nam.

Đông Pích

Theo Báo Du lịch

Tranh Đông Hồ được lập hồ sơ UNESCO

2012-03-17T11:10:00.000+07:00

Bộ VH-TT&DL vừa có Quyết định số 498/ BVHTTDL-DSVH về việc đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản lập hồ sơ trình UNESCO.

Tranh Đông Hồ ứng cử di sản văn hóa thế giới

Nghệ nhân làm tranh Đông Hồ (Nguồn: cinet.vn)

Hiện tại, Bộ đang phối hợp với cơ quan chức năng, nghiên cứu, đề nghị Thủ tướng Chính phủ cho phép lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể trình UNESCO giai đoạn 2012-2016. Tranh Đông Hồ còn được gọi đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ có xuất xứ từ xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Tranh thường được bán vào dịp tết. Ngoài các đặc điểm về đường nét, bố cục, đặc sắc nhất của tranh còn nằm ở màu sắc và chất liệu giấy in. Ngày nay lệ mua tranh Đông Hồ treo ngày tết đã mai một, làng tranh cũng thay đổi nhiều.

Theo ANTD

Lối đi nào cho làng tranh dân gian Đông Hồ?

2012-02-18T09:55:00.001+07:00

Sau khi quan họ được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, UBND tỉnh Bắc Ninh đã tiếp tục làm hồ sơ đề cử tranh dân gian Đông Hồ tới UNESCO để công nhận đây là “Di sản văn hoá phi vật thể”. Tuy nhiên, đến nay làng tranh Đông Hồ đang đứng trước nhiều khó khăn và thử thách. Chúng ta cần làm gì để làng tranh vươt qua cơn bĩ cực này?

Bài liên quan: Tranh Đông Hồ ứng cử di sản văn hóa thế giới

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đang giới thiệu bức tranh rước Rồng chào đón Xuân Nhâm Thìn.

Nhắc tới tranh dân gian Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), có lẽ không còn mấy ai xa lạ với dòng tranh này. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã bỏ nhiều công sức nghiên cứu, báo chí, các cơ quan truyền thông đại chúng cũng đã tốn nhiều giấy mực để ca ngợi về tranh. Tranh được in để bán, để tặng, được lưu truyền trong sách giáo khoa để giảng dạy cho học trò. Tranh đã đi vào thơ ca, vào đời sống văn hoá của người Việt Nam một cách gần gũi, giản dị. Có thể nói, tranh dân gian Đông Hồ rất có ý nghĩa trong cuộc sống, bởi nó chứa đựng “bản sắc văn hoá dân tộc” Việt Nam.

Bức tranh của làng tranh xưa...

Có một thời, người dân làng Đông Hồ (hay còn gọi là làng Mái) sống chủ yếu bằng nghề làm tranh. Những năm cuối thế kỉ 19 đến giữa thế kỉ 20 hầu như “người người làm tranh, nhà nhà làm tranh”. Trẻ con đến người già đều biết làm tranh. Tranh Đông Hồ hưng thịnh như vậy có lẽ là bởi, lúc đó Hán học đang còn tồn tại, nhiều nhà nho, người dân vẫn hiểu và yêu thích nên tranh được ưa chuộng và phát triển. Tuy nhiên sau năm 1945, chiến tranh tàn phá ác liệt, người dân phải đối mặt với vấn đề sinh - tử, cơm áo gạo tiền, nên chẳng mấy ai còn thú chơi tranh. Vì vậy, nghề làm tranh tạm thời bị lắng xuống. Sau khi hoà bình được lặp lại ở miền Bắc, đi lên chủ nghĩa xã hội, làng tranh được quy hoạch thành tổ hợp sản xuất theo mô hình hợp tác xã, không khí sản xuất tranh rất náo nhiệt và tấp nập. Ngày tết, nhà nào trong khu vực đó cũng có một vài bức tranh treo trong nhà, mỗi bức với một ý nghĩa riêng: Những bức tranh đàn gà mẹ con; chú bé chăn trâu; vinh hoa phú quý; hứng dừa... bên cạnh mâm ngũ quả, hoa thuỷ tiên, cây lêu, tràng pháo bánh chưng xanh…, đã góp phần làm cho không khí ngày tết thêm thiêng liêng, ấm cúng. Nhờ có tranh dân gian Đông Hồ mà không khí ngày Tết mang đậm hồn quê, hồn dân tộc.

Bức tranh làng tranh nay

Sau khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, người làng tranh bỏ nghề, tìm nghề mới làm kế sinh nhai. Hợp tác xã làm tranh bị giải thể. Nhịp sống hối hả khiến người ta quên dần với thú chơi tranh trước kia. Người chơi tranh mua tranh ít đi, người làm tranh dần dần bỏ nghề. Thời hội nhập, nhiều luồng văn hoá tràn vào Việt Nam, người ta thích cái mới và hội nhập hơn, thế nên dòng tranh dân gian Đông Hồ cùng giá trị của nó bị lãng quên dần vào quá khứ.

Giờ tới làng tranh Đông Hồ, hầu hết người làm tranh năm xưa đã theo nghề làm hàng mã, vì hàng mã cho thu nhập cao hơn rất nhiều so với làm tranh. Về Đông Hồ nay chỉ thấy hàng mã và hàng mã, nào là tủ lạnh tivi, nhà cao tầng, xe máy, ôtô... đều bằng mã, không khí buôn bán hàng mã tấp nập, nhộn nhịp vô cùng. Ông Nguyễn Như Điều - Chủ tịch UBND xã Song Hồ cho biết: Cả làng giờ chỉ còn lại 2, 3 hộ làm tranh, các hộ khác đều làm hàng mã. Nguyên nhân là người dân ngày càng quan tâm tới yếu tố “tâm linh”, “phú quý sinh lễ nghĩa” nên nhu cầu dùng vàng mã của người dân tăng cao. Có cầu thì phải có cung, thấy cái gì có lãi thì người dân họ làm, việc cả làng tranh Đông Hồ chuyển sang nghề làm hàng mã là điều tất yếu. Hơn nữa, sản xuất tranh bây giờ khó bán hơn xưa, người ta chỉ mua tranh vào các dịp lễ tết hoặc mang biếu, ngày bình thường hầu như không bán được. Như vậy đầu ra không có nên không ai mặn mà với nghề tranh nữa.”

Hai hộ làm tranh ở Đông Hồ là gia đình cụ Nguyễn Hữu Sam và gia đình ông Nguyễn Đình Chế. Để bảo tồn và phát huy dòng tranh, những nghệ nhân như cụ Nguyễn Hữu Sam, cụ Nguyễn Đăng Chế, anh Nguyễn Hữu Qủa (con cụ Nguyễn Hữu Sam) luôn trăn trở với việc làm thế nào để phát triển dòng tranh này, để người Việt Nam hiểu hơn về giá trị của tranh, để người dân địa phương quay trở lại với nghề? Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế vốn yêu nghề tranh từ nhỏ, cụ đã bỏ tiền túi của mình ra để xây dựng “Trung tâm giao lưu tranh dân gian Đông Hồ” trên diện tích gần 6000m2 ngay tại quê hương mình. Đây là một không gian văn hoá hiếm có và độc đáo và nơi đây dần trở thành một địa chỉ thu hút khách du lịch trong và ngoài nước. Nhờ vậy cụ có cơ hội giới thiệu, quảng bá tranh dân gian Đông Hồ tới nhiều người hơn nữa để dòng tranh này được bay cao bay xa tới bạn bè quốc tế, tạo thu nhập cho gia đình và giải quyết việc làm thời vụ cho 5 – 10 người dân địa phương. Còn gia đình cụ Nguyễn Hữu Sam cũng vẫn giữ nghề tranh này và nó đang là nghề mang lại nguồn thu nhập chính cho gia đình con cháu cụ, bởi hiện cả ba đời nhà cụ đều làm tranh. Ngôi nhà của cụ với đầy những bức tranh Đông Hồ được xem là “Trung tâm sưu tầm phục chế tranh Đông Hồ” trực thuộc Hiệp hội UNESCO Hà Nội.

Hiện nay, khi gia đình cụ Chế xây dựng không gian văn hoá tranh Đông Hồ, đã có rất nhiều đoàn khách cả trong nước và quốc tế về đây tham quan tìm hiểu, mua tranh. Điều đáng quý là trong số khách tham quan đó có người lớn, trẻ nhỏ, có cả học sinh, sinh viên.

Làm gì để tranh Đông Hồ vượt qua cơn bĩ cực?

Ông Nguyễn Như Điều trăn trở: “Hiện tại tranh dân gian Đông Hồ chưa có đầu ra phù hợp, đó là cái khó khăn nhất. Nếu tranh sản xuất ra mà bán được, đem lại thu nhập cho người dân thì họ sẽ quay trở lại với nghề tranh. Chúng tôi chỉ có thể làm được trong khả năng của mình, cái chính là ở bà con, nếu cái gì có lợi cho bà con thì họ sẽ làm. Để tranh phát triển cần có sự quan tâm hơn nữa của các cấp các ngành, của Đảng và Nhà nước”. Được biết, xã Song Hồ đã phối hợp với các cơ quan chức năng huyện Thuận Thành và tỉnh Bắc Ninh mở các lớp dạy nghề làm tranh và dạy chữ Hán cho người dân, nhưng không được người dân hưởng ứng, vì họ nghĩ rằng, đi học cũng không mang lại lợi ích gì. Đó là một vấn đề rất khó khăn cho lãnh đạo địa phương trong việc đào tạo nghề nhằm bảo tồn và lưu giữ dòng tranh.

Theo dõi quá trình, diễn biến của kế hoạch xây dựng hồ sơ để đề cử UNESCO công nhận tranh Đông Hồ là di sản văn hóa thế giới, ông Nguyễn Đăng Túc, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh cho biết: Giá trị của dòng tranh dân gian Đông Hồ thì đã rõ, nhưng việc lập được hồ sơ cần tuân theo một quy trình cụ thể mà đầu tiên phải được sự cho phép của Chính phủ. Đến thời điểm hiện tại, tranh Đông Hồ vẫn đang chờ sự phê chuẩn của Chính phủ. Sau khi có kết quả mới tính đến việc kiểm kê, lập hồ sơ và đề xuất các phương án bảo tồn.

Thiết nghĩ, các cấp các ngành của Trung ương và tỉnh Bắc Ninh cần tạo nhiều cơ hội như: hỗ trợ vốn đầu tư; tìm kiếm thị trường thông qua trưng bày, triển lãm tranh ở các cuộc thi, hội chợ trong và ngoài nước; đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền về giá trị của tranh Đông Hồ để mọi người hiểu hơn về giá trị của tranh, của bản sắc văn hoá dân tộc, có như thế vậy mới bảo tồn và làm sống lại làng tranh dân gian xưa và để nghệ thuật tranh Đông Hồ mãi mãi trường tồn với thời gian.

Nguyễn Thị Hương/báo Công Nghiệp

Các bầu "ngồi xổm" lên tranh Đông Hồ!

2012-01-29T17:49:00.001+07:00

Hơn 10 bức tranh dân gian đã được họa sĩ “Người Việt cổ” ngẫu hứng biến thành những bức tranh biếm họa rất vui nhộn xung quanh “cuộc chiến” của Vê pê ẹp và Vê ẹp ẹp.

Vinh hoa

Phú quý

Nhân Nghĩa

Vinh quy

Gan lỳ thì tặng cóc tía!

"Chú yên tâm, anh sẽ bảo vệ quyền lợi 20 năm cho chú!"

Cá đàn và đàn cá!

Anh đã trảm rồi mà sao chú vẫn không chịu ở lại?

Nguồn VTC

Làng tranh Đông Hồ... thành “phố chợ” hàng mã

2012-01-08T22:09:00.004+07:00

Người dân trong và ngoài nước biết đến làng Đông Hồ nổi danh với nghệ thuật tranh dân gian như tranh hứng dừa, đám cưới chuột, đánh ghen... Trong cơn lốc thị trường, người làng Đông Hồ ngày nay không còn mặn mà với nghề làm tranh mà hầu hết chuyển hẳn sang làm vàng mã.

Số người còn gắn với dòng tranh đậm bản sắc dân tộc này chỉ còn lại rất ít, phần vì nghề truyền thống của gia đình, phần vì đã quá đắm đuối, đam mê với nghề.

Bây giờ, nhà nhà ở làng Đông Hồ đang tất bật làm vàng mã

Hết thời, chuyển làm tranh sang vàng mã

Làng Đông Hồ (Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh) nằm ven sông Đuống, cách Hà Nội khoảng 40 km về phía Đông. Tranh Đông Hồ gắn liền với văn hóa người Việt từ con gà, con trâu, con lợn, con chuột đến các trò chơi dân gian như đánh đu, đấu vật, bịt mắt bắt dê.

"Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong/ Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp". Chỉ cần hai câu thơ trong bài “Bên kia sông Đuống” của nhà thơ Hoàng Cầm đã toát lên cái hồn dân tộc trong nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ. Không bằng những họa tiết, đường nét cầu kì mà những nét vẽ trong tranh toát nên vẻ giản dị, trong sáng, mộc mạc đậm chất dân gian người Việt.

Song, trước nhu cầu thực tế của thị trường, người dân làng Đông Hồ hầu như đã chuyển hẳn từ làm tranh sang làm vàng mã. Bác Nguyễn Đăng Thiệu, trưởng thôn Đông Hồ bộc bạch: "Cũng biết phải gác bếp, phải xếp xó các bản in tranh là rất buồn, và cảm thấy có phần lỗi với các cụ, nhưng biết làm sao khi mà làm tranh ra mà không có người mua. Do vậy, để đảm bảo cuộc sống, mọi người trong làng phải chuyển hẳn sang nghề làm vàng mã chứ trông vào mấy sào lúa thì chết đói. Bây giờ chỉ còn duy nhất hai nghệ nhân trong làng duy trì nghề làm tranh, còn cả làng chuyển sang làm vàng mã hết rồi".

Thực ra làm tranh và làm vàng mã của làng đã cùng tồn tại bao đời nay rồi. Trước kia vào dịp Tết thì tập trung vào làm tranh, lúc nông nhàn thì làm vàng mã. Công việc cứ đều đều như thế cả năm, nhưng nay kinh tế phát triển hơn nhiều, phú quý sinh lễ nghĩa, người ta có nhu cầu đốt vàng mã nhiều và thường xuyên hơn mua tranh. Vào các dịp như rằm tháng bảy, Tết ông Công ông Táo, Tết Nguyên đán... làm vàng mã bận rộn hơn hẳn. Ngày thường đã làm đến 8-9h tối, còn vào dịp như chuẩn bị cúng Tết ông Công ông Táo, dịp đặc biệt có hôm làm đến 1-2h đêm.

"Cũng nhờ nghề vàng mã phát triển, đời sống người làng Đông Hồ đã thay đổi hẳn. Những ngôi nhà tranh vách đất cũ kỹ được thay bằng các ngôi nhà cao tầng hiện đại. Nghề vàng mã tạo công ăn việc làm đáng kể cho mọi người, từ người già đến trẻ con đều có thể tham gia sản xuất, tận dụng mọi lúc rảnh rỗi. Kinh tế của người làng khấm khá hơn hẳn", bác Thiệu vui mừng cho biết.

Tấp vào một ngôi nhà khá khang trang, vợ chồng chị Thúy đang tất bật, luôn tay đóng gói sản phẩm quần áo âm phủ để chồng chị đi giao hàng cho kịp. Chị Thúy cho biết, công việc làm vàng mã thật sự thuận lợi được khoảng 5 năm trở lại đây. Mỗi nhà làm chuyên một loại sản phẩm, như quần áo, mũ mão, giày dép... làm đến đâu bán hết đến đó.

Chị Thúy tâm sự, chị cũng là một giáo viên đang dạy tại một trường cấp hai, nhưng lương giáo viên không đủ sống. Ngoài giờ lên lớp, thời gian còn lại ở nhà chị làm vàng mã để đảm bảo cuộc sống và trang trải việc học hành cho hai đứa con nhỏ. “Bây giờ chi tiêu sinh hoạt, ăn uống, học hành của các cháu cao lắm, không làm thì chết đói”, chị Thúy tâm sự. Khi được hỏi sao vợ chồng anh chị không làm tranh khi ngày Tết đang cận kề, chị bảo, nếu làm tranh mà đông người mua, thu nhập đảm bảo thì vợ chồng chị và cả làng này cũng làm rồi, nhưng làm ra không bán được, chỉ còn nước nhìn nhau mà khóc.

Không chỉ những người trẻ tuổi làng Đông Hồ mà ngay cả các ông bà trên 70 tuổi cũng bỏ làm nghề truyền thống chuyển sang làm vàng mã. ông bà Xuất, 73 tuổi, đang cắm cúi dán mã lầu (biệt thự hàng mã - PV) chia sẻ: "Bây giờ làm tranh ra chỉ có người nước ngoài mua, hơn nữa phải có các mối quan hệ mới bán được. Ít người làm tranh còn bán được chứ nhiều người cùng làm không biết bán cho ai, hơn nữa nhiều người chuyển sang treo tranh Trung Quốc vừa rẻ vừa đẹp. Còn làm vàng mã thì công việc ổn định quanh năm, vào dịp này làm mũ ông Công, ông Táo không đủ bán".

Ước mơ có chợ bán tranh

Trước cơn lốc của thời kinh tế thị trường, người người, nhà nhà làng Đông Hồ đồng loạt chuyển nghề từ làm tranh sang làm vàng mã. Nhưng bên cạnh đó, vẫn còn những con người kiên trì ngày đêm thổi hồn vào những bức tranh đời thường, giản dị, mộc mạc của người Việt. Mỗi bức tranh lại chất chứa một ý nghĩa sâu xa, thâm thúy mà dí dỏm, sinh động như chính cuộc sống vậy. Có lẽ vì thế, người đã trót mê loại tranh này rồi khó có thể dứt ra được.

Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đang giới thiệu bức tranh rước rồng chào đón năm Nhâm Thìn

Khi hỏi bất kỳ một người dân xã Song Hồ không ai là không biết hai nghệ nhân làng Đông Hồ nổi tiếng còn gắn bó với dòng tranh dân gian thuần Việt này. Đó là nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam và nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, 82 tuổi vui mừng chia sẻ: "Ngay từ nhỏ, tôi đã đam mê và yêu tranh Đông Hồ. Trải qua biết bao thăng trầm, bể dâu của cuộc sống, đến ngày nay gia đình tôi vẫn tiếp tục gìn giữ và phát triển được nghề truyền thống, coi như tâm nguyện của tôi đã hoàn thành. Đến nay, gia đình đã có ba thế hệ cùng làm tranh".

Tre già măng mọc, anh Quả (con trai ông Sam) hiện đang kế tục và phát triển nghề làm tranh của gia đình. Ông Sam cho biết, trước kia ông phải thuyết phục anh Quả mới đồng ý tiếp tục theo nghề. Lúc đầu còn lưỡng lự, song vì tình yêu của ông đối với nghề khiến anh cũng phần nào hiểu được tâm tư nguyện vọng của bố. Đến bây giờ anh rất yêu và đam mê công việc làm tranh.

"Ở Đông Hồ bây giờ ít người làm tranh, chỉ có nhà tôi và nhà ông Chế (Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế) nên tranh cũng bán được. Hơn nữa, nhiều người vẫn thích chơi và treo tranh Đông Hồ, thỉnh thoảng du khách nước ngoài sang tìm mua. Bởi vậy, thu nhập cũng tạm ổn khiến những người đam mê với nghề như chúng tôi có thêm động lực tiếp tục gìn giữ và phát triển nghệ thuật tranh dân gian truyền thống này", nghệ nhân Sam trải lòng.

Trở lại câu chuyện tranh Đông Hồ, ông Sam hồ hởi khoe, thỉnh thoảng gia đình ông cũng đón những tốp học sinh của các trường quan tâm và yêu thích nghệ thuật tranh Đông Hồ đến tham quan. Ông lại nhiệt tình giới thiệu và giải thích ý nghĩa sâu xa của từng bức tranh cho các cháu. Nghệ nhân 82 tuổi chỉ vào bức tranh "Em bé ôm gà" (hay gọi là bức Vinh hoa) được treo ngay ngắn trên tường giải thích. Bức tranh thể hiện ước vọng về một cuộc sống ấm no hạnh phúc với đầy đủ đức tính của người Việt văn, vũ, đức, trí, tín, khắc họa ý nghĩa đời thường, dung dị mà không kém phần kịch tính.

Khác với nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế dành cả một khu đất rộng, nhà cửa khang trang cho việc sản xuất và trưng bày tranh. Ông trăn trở: "Trước Cánh mạng tháng Tám, không ai bảo ai có khoảng 150 hộ gia đình bắt đầu bán tranh tại đình làng vào ngày mùng 1 tháng Chạp (mùng 1 tháng 12 âm lịch) hàng năm, cách 6 ngày lại có một phiên. Giờ chợ không còn nữa. ước mơ cuối đời của tôi là làm thế nào mở lại chợ bán tranh như ngày xưa để mọi người cùng mua tranh về treo đón Tết, nhưng xem ra điều đó rất khó vì người làng chuyển hết sang làm vàng mã rồi".

Thiên Vũ/Theo Nguoiduatin

Tìm đâu tranh Đông Hồ?

2012-01-06T22:40:00.000+07:00

Sắp đến Tết Nguyên đán, ông Nguyễn Thiện Nghinh ( 52 tuổi, làng Đạo Tú, xã Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh) đang tất bật làm hàng mã.

- Bác ơi, đây có phải là làng tranh dân gian Đông Hồ không ạ?
- Đúng rồi, nhưng cả làng chỉ còn 3, 4 hộ làm tranh thôi còn tất cả chuyển sang làm hàng mã.
- Tiếc thật, tranh Đông Hồ truyền thống dân gian độc đáo thế mà…
- Mấy đời nhà tôi đều làm tranh Đông Hồ, sau này khó khăn quá mới phải làm hàng mã.
- Vì tranh không bán được ạ?
- Bán được rất ít, thu nhập lại chẳng ăn thua gì. Làm hàng mã ổn định, thu nhập cũng khá hơn.
- Nhưng cứ thế này thì mất làng tranh!
- Cũng tiếc lắm, nhưng cũng vì miếng cơm manh áo. Không ấm bụng thì chả làm được gì hết.
- Còn văn hoá làng nghề, mất nghề thì khó làm lại lắm.
- Đấy là việc của mấy bác văn hoá. Nhiều khách quốc tế thích tranh Đông Hồ, nhưng không phải ai cũng có điều kiện tìm về đây để mua. Việc gìn giữ nghề tranh rất quan trọng, cần làm ngay. Giờ chả còn mấy người biết nghề đâu.
- Làng tranh nổi tiếng giờ toàn thấy ngựa, voi, ô tô, xe máy, cả điện thoại cho… người âm!
- Kinh tế có khá hơn, nhưng chả biết sau này tìm đâu ra tranh Đông Hồ.

Phú khánh (Thực hiện)/Theo An ninh Thủ đô

Xuân Nhâm Thìn tại Bảo tàng Dân tộc học

2012-01-05T22:34:00.000+07:00

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức chương trình "Vui Xuân Nhâm Thìn" trong hai ngày 28 - 29/1 (mồng 6 - 7 Tết). Năm nay, Bảo tàng tập trung giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc, riêng biệt của một số vùng miền.

Trò chơi đi cà kheo tại Bảo tàng

Lần đầu tiên tại Bảo tàng Dân tộc học, du khách có cơ hội tiếp cận trực tiếp một số nét văn hóa cổ truyền của vùng đất tổ Phú Thọ như: Bắt chạch trong chum, làm bánh tai, múa hát, đi cà kheo, thả đũa vào chai của người Cao Lan.

Đặc biệt, chương trình hát xoan do phường xoan làng An Thái (Phú Thọ) sẽ trình diễn điệu “trống quân” rộn ràng, điệu “bỏ bộ”, “chèo thuyền”… nhất là điệu “đúm” đối đáp rất sôi động và lôi cuốn giữa trai làng với các đào xoan... Hát xoan là loại hình hát kết hợp múa, gắn với tục thờ cúng thần... (hát xoan vừa được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của thế giới).

Các chàng trai cô gái người Cao Lan đến từ làng Ngọc Tân (huyện Đoan Hùng, Phú Thọ) góp vui bằng múa xúc tép, múa chim câu, múa trống, đồng thời họ còn đem tới một trò vui thử tài khéo léo là đi cà kheo bỏ đũa vào chai.

Thư phá, tranh Đông Hồ, rối nước Đồng Ngư của Bắc Ninh… sẽ đưa du khách lần lượt khám phá và được tự thể hiện dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Ngoài ra, trong chương trình "Vui Xuân Nhâm Thìn" 2012 có tới 16 trò chơi dân gian. Cùng với những trò chơi quen thuộc của người Việt như: pháo đất, đánh đu, kéo co, ô ăn quan, đi goòng, khách thăm quan còn được tham gia trò chơi của các dân tộc khác như: Ném pao (Mông), sắc màu, sỏi đá (Êđê), xua gà vào ổ (Thái)...

Bên cạnh đó, tham gia hoạt động tìm hiểu 12 con giáp, các em nhỏ có thể nặn tò he, hoặc vẽ và tô tranh, có cả tô vẽ con giáp bằng gốm với sự hướng dẫn của thợ thủ công làng Bát Tràng. Ngoài ra, du khách được tìm hiểu cách làm bánh tai - một đặc sản của vùng Phú Thọ - cũng như bánh bác, bánh cuốn vùng Đan Phượng, Hà Nội. Hương vị ẩm thực Tày xứ Lạng sẽ do người Tày đến từ Lạng Sơn chế tác, như: lợn quay, xôi màu, cơm lam, bánh sừng bò, bánh phồng, bánh chưng Tày...

Nguyễn Thanh/Theo Thanh Tra

Tranh Đông Hồ trên gốm Phù Lãng (Bắc Ninh)

2011-11-25T16:03:00.001+07:00

Ngày 19/11 vừa rồi, tôi có dịp về làng gốm Phù Lãng (Quế Võ, Bắc Ninh) - một trong những làm gốm có truyền thống lâu đời ở đất Bắc. Tại đây, tôi đã thấy có những chiếc bình sử dụng họa tiết của tranh Đông Hồ để trang trí.

Xin giới thiệu cùng mọi người:

Tranh Vinh hoa

Tranh Phú Quý

Tranh Em bé ôm cá

Tranh Em bé ôm tôm

Ý tưởng từ tranh Lý ngư vọng nguyệt.

Binh Boong

Video: Tập làm tranh Đông Hồ

2011-10-06T14:40:00.000+07:00

Với mục đích giới thiệu nhiều hơn nữa những tinh hoa nghệ thuật truyền thống của dân tộc tới các em học sinh thông qua những giờ sinh hoạt ngoại khóa Trung tâm văn hóa Hàn Quốc tại Việt Nam phối hợp với một số trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội đã có buổi giới thiệu chuyên đề về Lịch sử tranh Đông Hồ và kỹ thuật làm tranh đặc biệt này.

Theo TT&VH

Lịch làm từ tranh dân gian Đông Hồ

2011-08-05T23:30:00.000+07:00

Để thân thiện hơn với người dùng, hàng năm, ngoài việc in các bức tranh rời, gia đình hai nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam và Nguyễn Đăng Chế còn in thành những cuốn lịch với kích thước y như tranh gốc và có mành tre làm nền.

Dưới đây là một mẫu lịch năm Tân Mão 2011 của gia đình hai nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam:

Con mèo mà trèo cây cau...

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà?

Tranh Vinh hoa

Tranh Chăn trâu thổi sáo

Tranh Hứng dừa

Tranh Đàn lợn âmdương

Tranh Gà dạ xướng

Mành tre làm nền

Nguyễn Trần Bình

Thiệp từ tranh dân gian Đông Hồ

2011-08-05T07:13:00.000+07:00

Ngày nay, làng tranh Đông Hồ không chỉ sản xuất tranh Đông Hồ mà còn thu nhỏ những bức tranh này lại thành những bức thiệp.

Dưới đây là một số mẫu thiệp Đông Hồ được sản xuất ở hai gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam:

Cặp tranh Chăn trâu thổi sáo và Chăn trâu thả diều

Tranh Đàn lợn âm dương

Tranh Phú quý

Hình trên bao của thiệp trích từ tranh Hứng dừa.

Nguyễn Trần Bình

Ý nghĩa của tranh Đông Hồ

2011-08-04T09:55:00.001+07:00

Tranh Đông Hồ có được sức sống lâu bền và có sức cuốn hút đặc biệt với nhiều thế hệ con người Việt Nam cũng như du khách nước ngoài như vậy cũng bởi những đề tài trên tranh phản ánh đậm chất cuộc sống mộc mạc, giản dị, gần gũi gắn liền với văn hoá người Việt. Đó là con gà, con trâu, con cóc, con chuột; cảnh chăn trâu, đi bừa; các trò chơi vui ngày xuân như bịt mắt bắt dê, đánh đu, đấu vật… Nét vẽ giản dị, trong sáng, khoáng đạt chứ không cầu kì đi vào chi tiết. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế cho biết việc dùng màu sắc trong tranh cũng có ý nghĩa riêng và phải phù hợp với mỗi đề tài khác nhau: nền màu đỏ cho tranh đánh ghen để lột tả được cái nóng giận bực bội ngột ngạt của không khí lúc đó, nền màu vàng cho cảnh vui tươi tràn ngập sắc xuân trên các bức tranh ngày tết, nền màu hồng nhạt cho tranh làng quê yên bình…

tranbinhkb

Tranh tứ bình trong dòng tranh dân gian Đông Hồ

2011-08-04T04:50:00.000+07:00

Bên cạnh các tranh có kích cỡ nhỏ, lẻ như Hứng dừa, Đánh ghen, Đàn lợn âm dương, Đấu vật… hay tranh cặp như cặp tranh chăn trâu, cặp Ông Tơ – Bà Nguyệt, cặp Chim lồng – Cá chậu,…thì trong dòng tranh dân gian Đông Hồ còn có không ít bộ tranh tứ bình – bốn bức khổ lớn. Tranh tứ bình giàu tính lãng lãng mạn, đường nét tinh tế, sang trọng, tranh khổ lớn nên rất phù hợp với những gian nhà rộng rãi, khang trang.

Sau đây, tôi xin giới thiệu một số bộ tranh tứ bình mà tôi đã tận mắt được nhìn.

Dựa vào chủ đề của tranh, tôi xin chia các bộ tranh tứ bình ra làm ba thể lại:

1. Bộ tranh Tứ quý - Bốn mùa Xuân – Hạ - Thu – Đông:

a. Bộ Tứ quý có cây và chim - kiểu 1:

- Bản in dương bản ở nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế:

- Tranh in màu ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam:

b. Bộ Tứ quý có cây và chim - kiểu 2:

c. Bộ tranh Tứ quý hoa cắm trong bình:

- Tranh không màu ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả:

- Tranh có màu ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả:

Chú ý là bộ tranh Tứ quý này được in bản nét màu đen, sau đó tô màu hóa học thì tranh mới có màu tươi sang như vậy. Đây là sự cải tiến sau này của những người làm tranh, làm cho màu sắc của tranh Đông Hồ thêm phong phú.

- Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đang dùng bút lông tô bóng cho bộ tranh Tứ quý hoa cắm trong bình không màu:

2. Bộ tranh Tố nữ:

- Tố nữ mặc áo dài đứng chơi nhạc cụ ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả:

- Tố nữ mặc áo 5 tà ngồi chơi nhạc cụ ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả:

3. Các bộ tranh truyện:

- Truyện Tống Trân – Cúc Hoa ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả:

- Bộ tranh Bát tiên:

+ Ở nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế:

+ Ở nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam:

- Ngoài ra còn có bộ tranh Truyện Kiều, Thạch Sanh, Lục Vân Tiên… mà tôi vẫn chưa ghi lại hình được vì một số lý do khách quan. Dịp về quê sau xin chụp lên giới thiệu cùng các bạn.

Các hình trong bài này đều do tôi chụp tại làng Đông Hồ vào chiều ngày 8.11.2008 nhân dịp về thăm quê.

tranbinhkb

Nghệ thuật trong tranh Đông Hồ

2011-08-04T02:42:00.000+07:00

Sáng tạo nghệ thuật trong tranh Đông Hồ không phải là cảm hứng trong sáng tác. Mỗi bản in thể hiện một truyền thuyết hoặc một câu chuyện ngụ ngôn mang tính triết lí, một bức thông điệp đầy màu sắc về đạo đức, luân lí và tín ngưỡng sâu sắc, hay một thông điệp từ hàng ngàn năm trước của cha ông. Tranh in cũng thể hiện tính dí dỏm, khung cảnh ấm cúng của Tết Nguyên Đán đó là: hạnh phúc, may mắn và thịnh vượng. Các con vật gần gũi với làng quê như cóc, gà, vịt, trâu, rồng và cá là biểu trưng cho hạnh phúc, thịnh vượng, sự chăm chỉ cần cù, thông minh. Chúng ta cũng có thể thấy những bình luận về xã hội phong kiến qua các hình tượng tranh Đông Hồ. Bức tranh nổi tiếng Đám cưới chuột là sự thể hiện tài tình các thói hư tật xấu của xã hội phong kiến thông qua hình tượng các con vật một cách dí dỏm và sâu sắc.

Đám cưới chuột
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

Tranh làng Ðông Hồ không phải vẽ theo cảm hứng nghệ thuật mà người ta dùng ván để in. Bởi vậy, chất lượng nghệ thuật của tranh phụ thuộc khá nhiều vào bản khắc gỗ. Ðể có những bản khắc đạt đến trình độ tinh xảo như vậy đòi hỏi phải có người vẽ mẫu trước. Những người vẽ mẫu và người chế tác bản khắc đòi hỏi họ phải có lòng yêu nghệ thuật và tâm hồn nghệ sĩ, đức tính tỉ mỉ và đặc biệt phải có trình độ kĩ thuật cao. Sau khi hoàn thành bản khắc thì công việc in tranh không còn khó khăn gì, một người mới vào nghề cũng có thể in được.

Trong tranh Đông Hồ, ta bắt gặp quan niệm “sống hơn giống”. Tranh dân gian Ðơng Hồ không áp dụng chặt chẽ về cơ thể học, các nguyên tắc về ánh sáng hay luật xa gần của tranh hiện đại mà mang nhiều tính ước lệ trong bố cục, trong cách miêu tả về màu sắc. Mặc dù sự vật, hiện tượng trong tranh không sát với thực tế đến từng chi tiết, và cũng có khá nhiều tranh trái với thực tế (như hình em bé ôm con cóc xấu xí, tranh em bé ôm con tôm, con cá với kích thước rất lớn) nhưng lại rất sống động, có hồn. Nghệ nhân làm tranh dường như ít quan tâm đến những qui tắc, công thức hình họa mà dụng công để thổi vào đó sự rung cảm của tâm hồn nghệ sĩ với những triết lí nhân sinh… Tất cả đều sử dụng lối vẽ đơn tuyến bình đồ để thể hiện, do đó xem tranh dân gian ta thường bắt gặp cái thú vị ở những nét ngây ngô đơn giản nhưng hợp lí hợp tình. Nghệ thuật vẽ của tranh Đông Hồ còn mang dáng dấp của nghệ thuật thời nguyên thủy. Điều này càng minh chứng cho tính cổ xưa của dòng tranh này.

Nhân nghĩa
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

Trần Văn Bình

Phân loại tranh Đông Hồ

2011-08-03T10:56:00.000+07:00

Tranh Đông Hồ gồm có 5 thể loại:

1. Tranh Tâm linh: bộ Ngũ sự, Thần tài, Vũ đinh - Thiên ất, Tử Vi - Trấn trạch…

Bộ ngũ sự ở nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế
(Ảnh: Trần Thanh)

Cặp tranh Thiên ất - Vũ đinh
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam)

2. Tranh lịch sử: Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Ngô Quyền, Đinh Tiên Hoàng, Trần Hưng Đạo, Quang Trung...

Phù Đổng Thiên Vương
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam)

3.Truyện tranh: Truyện Kiều, Thạch Sanh, Truyện Lục Vân Tiên, Tây Du Kí …

Thạch Sanh đánh trăn tinh
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

4. Tranh chúc tụng: là phổ biến nhất, ví như bộ tranh tứ quí Vinh hoa - Phú quý – Nhân nghĩa - Lễ trí, cặp tranh Tiến tài - Tiến lộc, Nghinh xuân, Vinh qui bái tổ, ông Tơ – bà Nguyệt, Gà đàn, Gà thủ hùng, tranh về lợn âm dương…

Vinh hoa
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

5. Tranh sinh hoạt: Đánh ghen, Chăn trâu thổi sáo, Chăn trâu thả diều, Nhà nông, Đám cưới chuột, Hứng dừa, ...

Hứng dừa
(Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

Trần Văn Bình

Giấy dó - Chất liệu của tranh dân gian Việt Nam

2011-08-03T10:28:00.000+07:00

Muốn làm ra giấy thì phải có chất liệu làm giấy. Vì vậy, trước tiên chúng ta cùng tìm hiểu về cây dó giấy - nguyên liệu sản xuất ra loại giấy dân gian này.

Hoa dó giấy
(Chữ trong hình viết sai chính tả)

Sau đây là thông tin về loài cây này, được trích trong Sách đỏ Việt Nam, trang 235:

Tên Việt Nam: Dó giấy
Tên Latin: Rhamnoneuron balansae (Drake) Gilg, 1894
Họ: Trầm Thymelaeaceae
Bộ: Trầm Thymelaeales
Nhóm: Cây gỗ lớn

Mô tả:

Cây gỗ nhỏ, cao 8 - 12m, với đường kính thân ít khi đến 0,2m. Cành non phủ đầy lông. Lá mọc cách; phiến hình trứng - thuôn, dài 10 - 20cm, rộng 3 - 3,5cm, tròn, đôi khi không đối xứng ở gốc, thót nhọn ở đầu, mỏng, nhẵn ở mặt trên có lông ngắn và nằm ở mặt dưới, có 20 - 25 đôi gân, bậc hai gần như song song; cuống lá dài 3 - 4mm, có lông và có cánh. Cụm hoa ở đầu có nhiều lá chùy thưa dàii hơn lá, có lông.

Cụm hoa đơn vị là tán, gồm 4 hoa không cuống, khi non được bao bởi hai lá bắc tổng bao dài 6 - 7mm, có lông len. Hoa màu trắng, lưỡng tính, thơm. ống đài dài 1cm, hơi loe ở giữa, phủ đầy lông ở ngoài, nhẵn, ở trong mang 4 lá đài trên đầu. Lá đài hình trứng, to nhỏ không bằng nhau, dài 2mm, có lông ở mặt ngoài. Nhị 8, xếp thành hai vòng không dài bằng nhau.

Đĩa tuyến mật cao 1,5 - 2mm, hình chén mỏng, mép lượn sóng. Bầu hơi có cuống, phủ đầy lông; vòi ngắn; núm to, gần hình bán cầu. Quả khô không tự nở, hình trứng, dài 7mm; vỏ quả ngoài mỏng, phủ đầy lông màu vàng nhạt. Hạt hình thoi, dài 6mm, rộng 1,7mm.

Sinh học:

Mùa hoa tháng 11 - 6, mùa quả chín tháng 3 - 10. Cây sinh bằng hạt.

Nơi sống và sinh thái:

Thường mọc ở ven suối ẩm, nơi có ít ánh sáng, ngoài cửa rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa ẩm, ở độ cao không quá 1200m.

Phân bố:

Việt Nam: Lai Châu (Phong Thổ: San Tan Ngai), Yên Bái (Trấn Yên: Trái Hút), Vĩnh Phú (Phú Thọ: Phụ Hội), Lạng Sơn (Bắc Sơn), Hà Tây (Ba Vì), Hòa Bình (Đà Bắc: Núi Biện), Quảng Ninh (Quảng Hà : Hà Cối, Tiên Yên), Nam Hà (Ban Phet), Quảng Nam - Đà Nẵng (Trà My), có trồng ở vài nơi.

Thế giới: Trung Quốc.

Giá trị:

Nguồn gen độc đáo. Loài duy nhất của chi Rhamnoneuron đặc hữu Nam Trung Quốc và Bắc Việt Nam. Vỏ thân có nhiều sợi dai, dùng làm giấy tốt.

Tình trạng:

Sẽ nguy cấp. Mặc dù loài phân bố khá rộng nhưng có số lượng cá thể không nhiều và sắp bị đe dọa tuyệt chủng vì môi trường sống bị phá hủy. Mức độ đe doạ: Bậc V.

Như vậy là loài cây dó giấy này nằm trong danh mục những cây có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam. Nếu chúng ta không bảo vệ nó, có lẽ sẽ chẳng còn tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống cho mọi người xem nữa đâu!

Giấy dó

Người ta lấy vỏ cây dó giấy để sản xuất giấy dó. Giấy dó được dùng để in trực tiếp các dòng tranh dân gian như Hàng Trống (Hà Nội), Kim Hoàng (Hà Tây), Nam Hoàng (Nghệ An), làng Sình (Huế) và để làm giấy điệp (quết bột điệp lên giấy dó) để in tranh Đông Hồ (Bắc Ninh). Bên cạnh đó, giấy dó còn là loại giấy dùng để viết thư tín, in sách, viết các sắc phong thời cổ bởi tính dai và bền có thể bảo quản lâu của nó.

Sản xuất giấy dó (Nguồn: wikipedia)

Nghiên cứu tại các cơ sở sản xuất giấy dó ở Việt Nam cho thấy, về cơ bản, giấy dó sản xuất thủ công, không có tác động hoá chất tạo axít trong giấy. Vỏ cây dó được nấu và ngâm trong nước vôi với thời gian ba tháng, bóc bỏ lần vỏ đen đi, giã bằng cối và chày rồi dùng chất nhầy từ cây mò tạo hỗn hợp kết dính. Khi xeo giấy, người thợ dùng liềm xeo (khuôn có mành trúc hay dây đồng ken dày) chao đi chao lại trong bể bột dó. Lớp bột dó trên liềm chính là tờ giấy dó sau khi kết thúc công đoạn ép, phơi, nén hay cán phẳng. Xơ dó kết lại với nhau, như cái mạng nhện nhiều lớp, tạo nên tờ giấy dó. Sự kết mạng như vậy đã làm cho tờ giấy xốp. Vì xốp nên giấy rất nhẹ. Sau cùng là phơi hoặc sấy.

Các công cụ sản xuất hầu như bằng tre, gỗ và dùng ánh sáng tự nhiên để làm khô giấy. Giấy dó được sản xuất theo quy trình này không có độ axít dẫn đến tuổi thọ cao. Một số tài liệu cho rằng giấy dó có độ tuổi thọ tới 500 năm.

Đặc tính lý hóa của giấy dó (Nguồn: wikipedia)

* Giấy dó có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối mọt, hoặc dòn gẫy, ẩm nát.

Giấy dó xốp, nhẹ do nguyên liệu, cách chế biến, xử lý nguyên liệu và công nghệ sản xuất giấy dó quy định. Giấy dó có cấu trúc dạng sợi, các xơ sợi li ti cố kết với nhau tựa mạng nhện, nhiều lớp, không theo thứ tự sợi ngang, dọc như tấm lụa dệt, mà theo dạng chuyển động brown, đa chiều. Giấy dó có trọng lượng riêng bằng khoảng một nửa các loại giấy sản xuất công nghiệp.

Giấy dó Yên Thái đã được xuất khẩu sang nhiều quốc gia trên thế giới và được bạn hàng ưa chuộng. Các hoạ sĩ người Pháp đã sử dụng giấy dó Yên Thái (khổ lớn) để vẽ tranh bằng mực tầu theo phương pháp tranh cổ điển phương Đông. Một vài bảo tàng ở châu Âu cũng đã dùng giấy dó để lót bồi phía sau tranh vẽ. Với đặc tính chống ẩm rất cao, giấy dó giúp cho các tác phẩm nghệ thuật không bị ẩm mốc.

* Độ bền:

Tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, trong số những tài liệu giấy, thì tài liệu giấy dó có tuổi thọ cao nhất. Các tài liệu giấy dó là những loại tài liệu được sản sinh lâu đời nhất, từ khi các phương tiện bảo quản chưa được phát triển.

* Bắt màu, hút ẩm và thoát ẩm: Vì xốp nên giấy dó rất dễ bắt màu khi viết, in

* Cách nhiệt, cách âm, thẩm âm, cháy kiệt: Cũng vì xốp nên giấy dó cách nhiệt, cách âm tốt, do có cấu trúc dạng sợi đa chiều

Tiếng nện chày giã giấy dó đã đi vào ca dao:
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây H

Các loại giấy dó

Giấy dó sản xuất tại làng An Cốc (Hà Tây) có 7 loại:
- Giấy phương
- Giấy trúc
- Giấy khay
- Giấy để tạo giấy sắc
- Giấy vua phê
- Giấy hành ri
- Giấy dó bìa

Tại Hà Nội:
- Giấy sắc (Nghĩa Đô)
- Giấy moi, giấy phèn làm từ nguyên liệu thô hơn, có mặt giấy khô ráp, sử dụng để gói hàng (Triều Khúc, Yên Thái)
- Giấy xề: làm từ các đầu mẩu vỏ dó bị loại bỏ (làng Kẻ Cót hay làng Cót)

Ứng dụng

- In sách: ngày xưa người Việt in bằng công nghệ in giấy bản trên ván gỗ. Ngày nay, nhà thơ Nguyễn Duy sử dụng máy in phun để in trên giấy dó
- Ghi chép: thích hợp với sử dụng bút lông
- Vẽ tranh dân gian
- Đồ chơi Trung Thu
- Vàng mã
- Làm quạt
- Bao bì
- Giấy chống ẩm
- Sản xuất tấm cách âm, cách nhiệt, làm màng loa máy thu thanh

Giấy điệp - loại giấy đặc trưng cho tranh Đông Hồ

Trong khi các dòng tranh dân gian khác được in/vẽ trên giấy dó thì chỉ có duy nhất tranh Đông Hồ được in trên giấy điệp.

Giấy điệp được làm từ giấy dó. Trong quy trình sản xuất loại giấy này, người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở biển, vỏ có nhiều vân óng ánh bạc rồi trộn bột đã nghiền với hồ (bột gạo nếp đã được nấu) rồi dùng chổi lá cây thông quét lên mặt giấy dó. Chổi lá thông tạo nên những ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng, có ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng, có thể pha thêm màu khác vào hồ trong quá trình làm giấy điệp.

Trước khi in tranh, người dân làng Đông Hồ phải mua giấy dó từ các làng nghề làm giấy dó (bên trên) rồi về cắt nhỏ thành từng khổ rồi quết điệp lên. Khi quết điệp lên thì giấy trở nên rất sáng bóng, lấp lánh dưới ánh sáng. Bởi vậy, nhà thơ Hoàng Cầm đã viết về loại giấy này như sau: "Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp" - viết quả không sai.

Trần Văn Bình tổng hợp

Không gian văn hóa của tranh Đông Hồ, hay là hai cuộc hành trình văn hóa đến làng tranh

2011-08-03T01:39:00.000+07:00

Cuộc hành trình thứ nhất

Làng Đông Hồ nằm trong không gian văn hoá cổ xưa của huyện Thuận Thành, 3 huyện bờ nam sông Đuống và rộng hơn là không gian văn hoá xứ Kinh Bắc. Tôi đã từng thực hiện những cuộc hành trình “xuyên Bắc Ninh” như thế này. Mời bạn đi cùng tôi!

Điểm khởi hành là điểm cực Nam của tỉnh tức quê hương tôi: làng Sen (xã Lâm Thao, huyện Lương Tài) với đình làng – di tích lịch sử - nghệ thuật cấp quốc gia được xây từ thời Lê, chùa Sùng Quang cạnh sông Sen (một nhánh của sông Đuống), khu văn chỉ thờ 44 vị đỗ đạt trong làng – minh chứng của một làng khoa bảng. Ngoài ra, ở xã Lâm Thao làng nào cũng có đình, chùa cổ và các lễ hội làng liên quan đến lịch sử thành lập quê hương như lễ hội vua Mít (thành hoàng của thôn Thái Trì), lễ hội chung của 3 thôn Ngọc Khám, Kim Thao, Lâm Thao với sự tích 3 ông thành hoàng của 3 làng này cùng đến đây lập làng xóm đã kết nghĩa anh em; hội làng Sen với đêm thơ đất Ngọc, hát quan họ trên hồ… Từ làng Sen, đi theo quốc lộ 38 qua một đoạn của huyện Cẩm Giàng - Hải Dương sẽ đến huyện Thuận Thành với phố Vàng, phố Chờ; khi đến ngã tư Đông Côi thì rẽ trái vào quốc lộ 182, trên đường đi sẽ gặp đền thờ Sĩ Nhiếp - Nam Giao Học Tổ - ông tổ của sự học đất Nam. Đi tiếp sẽ đến chùa Dâu - ngôi chùa cổ nhất Việt Nam ở thị trấn Dâu, xã Thanh Khương. Chùa Dâu là một di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật nổi tiếng. Bạn không chỉ được thăm một cảnh quan kiến trúc đồ sộ mà còn được chiêm ngưỡng 101 pho tượng khác nhau với những pho tượng quý được tạc từ thế kỷ 13 cùng nhiều di vật kiến trúc cổ khác. Rời chùa Dâu, đi tiếp theo một đường đất, qua 2 ngôi chùa cổ kính khác¹, khoảng 3 km nữa sẽ đến chùa Bút Tháp ở thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ. Chùa nằm ngay sát chân đê, chung quanh là cánh đồng, con đường vào có nhiều cây nên có phần yên bình, thoáng đãng hơn chùa Dâu (ở phố Dâu, chung quanh là dân cư, gần chợ Dâu). Chùa Bút Tháp có cổng vào rất cổ và lớn, không gian bên trong rộng rãi, bố trí các toà nhà, cây cối rất quy củ. Đặc biệt, ở đây có tháp Bút bằng đá, hình trụ, trên đá còn gần như nguyên những chữ Hán. Cây bút đá khổng lồ ấy vẫn ngày ngày chăm chỉ viết lên bầu trời xanh những dòng bút tinh khôi, óng mượt của cả một miền quê văn hiến.

Đình làng - di tích lịch sử cấp quốc gia ở làng Sen (thôn Ngọc Quan), xã Lâm Thao, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh - quê hương của Tiến sĩ Vũ Miên và nhà văn hóa Vũ Trinh.
(Ảnh: tranbinhkb)

Lăng Sĩ Nhiếp - Nam Giao Học Tổ (ông tổ sự học đất Nam Giao) ở thôn Tam Á, xã Gia Đông, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
(Ảnh: tranbinhkb)

Chùa Dâu - phố Dâu, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
(Ảnh: tranbinhkb)

Chùa Bút Tháp - thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
(Ảnh: tranbinhkb)

Đường vào lăng Kinh Dương Vương - huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh
(Ảnh: tranbinhkb)

Chùa Bút Tháp nằm ngay sát chân đê sông Đuống. Rời khỏi đây là ta cứ thênh thang trên đường đê rộng thoáng trực chỉ hướng làng Hồ mà đi. Khoảng 7 km nữa mới đến được nơi cần đến. Ai đã từng đi xe đạp thong dong trên đê sông Đuống thì có lẽ mới có thể cảm nhận được cái thế “nằm nghiêng nghiêng” của con sông chở nặng phù sa. Đê cao, triền đê rộng và xanh mướt cỏ xuân. Bên ngoài đê là những ruộng trồng màu và những con trâu, bò thảnh thơi gặm cỏ. Bên trong đê là những xóm làng quần cư lâu đời, nhà cửa san sát, những bụi tre đứng cạnh nhau như xây thành xây luỹ bảo vệ làng xóm và cánh đồng rộng rãi, bằng phẳng. Đi trên đê, ta sẽ đi qua một làng xóm mà bên trong có đền thờ Kinh Dương Vương - thủy tổ của Hồng Bàng thị rồi lại một khu lăng ở ngoài đê cũng thờ ngài. Tôi tự hỏi: Họ xây lăng ở ngoài đê thế này không sợ nước ngập sao? Có lẽ là do chỗ đất đó nước chẳng ngập đến được, bởi gọi là ngoài đê thôi chứ đứng trên đê cũng chẳng nhìn thấy được nước sông! Đi tiếp lại gặp đền thờ Tây Vương Tướng quân cũng ở ngoài đê và một điện thờ mẫu ở trong đê. Đó mới chỉ là đi thẳng trên đê thôi, nếu đi vào trong những làng xóm thì còn gặp biết bao nhiêu đình, chùa, đền, miếu nữa, và biết bao nhiêu câu chuyện nữa mình chưa biết được? Thế mới hay ở cái đất Bắc Ninh tuy bé nhỏ nhất nước này mà cái kho tàng văn hoá cổ truyền lại chẳng nhỏ chút nào! Có lẽ cả một đời người vẫn chưa thể nào tìm hiểu hết được…

Hoàng hôn trên sông Đuống
(Ảnh: Đặng Lam Điền, nguồn: vnkrol.com)

Phía ngoài đê sông Đuống nhìn từ bờ nam
(Ảnh: Đặng Lam Điền, nguồn: vnkrol.com)

Đi vòng vèo một hồi rồi cũng đến làng Đông Hồ. Ngay ở trên đê đã thấy tấm biển ximăng màu đỏ đề chữ vàng rõ lớn: “Tranh Đông Hồ”.

Con đê đầu làng Đông Hồ.
(Ảnh: HG, Nguồn: honviet.vitinfo.com.vn)

Cuộc hành trình thứ hai

Cuộc hành trình thứ hai cũng bắt đầu từ làng Sen, qua tất cả các thôn khác của xã Lâm Thao rồi đến xã Bình Định. Hai xã này đã đi vào truyền thuyết dân gian rằng khi Thánh Gióng đi đánh giặc Ân, vết chân ngựa của chàng đã dẫm qua vùng này mà để lại khá nhiều ao, chuôm, đầm, hồ vẫn còn đến tận bây giờ. Ở xã Bình Định nổi tiếng nhất là đình thôn Ngọc Trì rất lớn, cổ và cũng giống đình Ngọc Quan – cũng nằm ở giữa làng, cũng có hồ nước ở phía trước. Cái này các cụ vẫn gọi là thuật phong thuỷ, làm vậy để cho luồng khí được hanh thông, luồng khí ở đình được hanh thông thì cả làng mới được cái phước của trời đất mà an cư lạc nghiệp, yên ổn nhiều đời… Qua Bình Đình thì rẽ vào Phú Lương – quê hương của Nguyễn Thuyên - một trong những người sáng tác thơ văn bằng chữ Nôm đầu tiên, người mà tương truyền đã viết hịch lệnh cho cá sấu đang lên bờ phá hoại mùa màng, giết chóc dân chúng phải rút xuống nước. Bởi lẽ vậy nên ông đã được vua đổi cho qua họ Hàn – ý so sánh với Hàn Tín bên Tàu thành ra Hàn Thuyên. Phú Lương là một xã hiếu học, có dòng họ Vũ nhiều người đỗ đạt như Tiến sĩ Vũ Cẩn…Qua Thị trấn Thứa - huyện lị của huyện Lương Tài thì đi lên thị trấn Đông Bình - huyện lị của Đông Bình.

Nhắc đến huyện Đông Bình thì ta không thể quên được xã Đại Bái với nghề đúc đồng lâu đời. Dân Đại Bái (trong đó có làng Bưởi) đi tứ xứ để đúc nồi, xoong cho thiên hạ, ra cả chốn Kẻ Chợ (Hà Nội) lập ra làng Bưởi làm tiếp nghề cha ông để rồi sau này cái tên Bưởi đã đi vào tên ngôi trường sản sinh ra biết bao thế hệ chiến sĩ cách mạng. Ở Đại Bái có một điều đặc biệt là những hoành phi, câu đối trong đình của họ không làm bằng gỗ rồi sơn son thếp vàng lên mà làm bằng đồng thau. Những tấm đồng lớn treo trên cao như vậy như những tấm phản quang hắt ra một màu vàng có thể khiến người ta mỏi mắt mỗi khi thắp điện. Dân Đại Bái đi tứ xứ rồi ngày Tết, ngày hội, ai mà chẳng cố mà về cúi đầu cảm tạ trong đình… Một điều đặc biệt nữa là ở Đại Bái mới xuất hiện các bức tranh Đông Hồ được “vẽ” trên chất liệu đồng! Ý tưởng độc đáo này là của nghệ nhân Nguyễn Văn Điền, được thực hiện trong nguy cơ mai một nghề đúc đồng truyền thống. Được sự giúp đỡ của các nghệ nhân làng Đông Hồ, tranh Đông Hồ đã “sống” được trên chất liệu kim loại này. Bằng ý tưởng này, ông Điền đã góp phần không nhỏ vào việc khôi phục lại nghề truyền thống của Đại Bái.

Tranh Đông Hồ trên chất liệu đồng sản xuất ở Đại Bái - Gia Bình
(Nguồn: VietNamNet)

Ở Đông Bình còn có làng nghề tre Xuân Lai ở xã Xuân Lai. Làng này vốn xưa quen làm ghế tre, chõng tre và các vật dụng bằng tre khác. Rồi thì khoa học kĩ thuật phát triển, chẳng mấy ai ưa dùng đồ tre mau hỏng, rẻ tiền, dân dã nữa. Đang lúc làng tre lay lắt thì đã có người nảy ra ý tưởng vẽ tranh Đông Hồ lên tre. Vậy là những Đàn lợn âm dương, Đàn gà, Đám cưới chuột, Tố nữ… của làng tranh Đông Hồ lại được sống cuộc sống thứ hai trên chất liệu tre mới mẻ này. Mang đậm chất truyền thống mà lại hợp thời nên tranh Đông Hồ trên tre Xuân Lai đã rất phát triển và được xuất khẩu rất nhiều.

Tranh Đông Hồ trên tre của làng nghề Xuân Lai
(Ảnh: tranbinkb)

Vẫn ở Đông Bình, ta còn đi ngang qua một ngọn núi thấp mà trên đỉnh có đền thờ vị tiến sĩ đầu tiên của nước nhà – Lê Văn Thịnh. Tiếc rằng đường đi khó nên tôi chưa có dịp lên tận nơi để tưởng nhớ một hiền nhân đã chết oan. Ngày xưa, cụ Nguyễn Du viết “Chữ tài đi với chữ tai một vần” là vậy.

Khi đã qua đền thờ Lê Văn Thịnh rồi thì cứ đi thẳng rồi lên đê sông Đuống, thẳng tiến hướng làng Đông Hồ. Từ làng Đông Hồ lại đi lên đê khoảng 3 km nữa ra đến cầu Hồ (trước kia là phà Hồ) để qua Tiên Du, Tiên Sơn rồi lên thành phố Bắc Ninh. Có lẽ nên dừng lại ở 3 huyện “Bên kia sông Đuống” (tức 3 huyện bờ nam) thôi, nếu không lại phải kể đến biết bao nhiêu nơi nữa mà nơi nào cũng đi vào hồn dân tộc như thị trấn Lim với hội hát quan họ của các nghệ nhân già, chùa Phật Tích cổ xưa, chùa Hàm Long linh thiêng trên đồi cao bề thế; xã Đình Bảng quê hương của các Lí vương với Đền Đô mà mỗi năm vào dịp thờ đều có 8 dải mây trắng ở ngay trên đầu, với cái đình cổ xưa, với cặp bánh su sê (phu thê) mỗi lần cưới hỏi ở xứ Bắc đều không quên có; thôn Viêm Xá (huyện Yên Phong, nay thuộc thành phố Bắc Ninh) - gốc của lối hát quan họ và cũng là nơi có đền Cùng (hay đền Giếng) thờ mẫu với tương truyền ở giếng nước trong của đền có đôi cá chép sống hàng trăm năm, dù nước ngập vẫn không bơi đi nơi khác, nơi cầu đảo mong mùa màng thuận lợi, đánh giặc thành công của các vua Lí, Trần xưa, nơi mà người ta vẫn nói rằng: “Dù ai đi lễ bốn phương, Không bằng linh hiểu thắp hương đền Cùng”. Cũng như đền Cùng, đền Bà Chúa Kho (thành phố Bắc Ninh) cũng thờ mẫu, là nơi mà hàng năm vào dịp lễ hội, dân chúng khắp nơi đổ về cầu xin tiền bạc từ Đức Mẫu nhân từ… Và còn biết bao nhiêu làng xóm, đình chùa, lễ hội… chúng ta chưa từng đi qua?

Tôi phải “lan man” về Bắc Ninh - nhất là các huyện bờ năm sông Đuống như vậy mà không đi mô tả làng Đông Hồ luôn là cũng có cái lí riêng của tôi. Các ngành khoa học xã hội – nhân văn mà đặc biệt là ngành Nhân học từ trước đến nay vẫn luôn coi trọng không gian, bối cảnh khi xem xét đời sống văn hoá một vùng đất nào đó. Để có thể định hình và phát triển một giá trị văn hoá vào đó thì không phải đơn giản chỉ cần chất liệu từ chính nơi nó sinh ra mà cần phải có một không gian văn hoá mà ở đó luôn có sự giao lưu, học hỏi và ảnh hưởng lẫn nhau. Các huyện bờ nam luôn có mối liên hệ liên tục, thường xuyên, gần gũi với nhau hơn với các huyện phía bắc bởi sự ngăn cách của sông Đuống. Ngày xưa sông Đuống không hẹp như bây giờ nên việc bờ này qua bờ kia là một khó khăn với nhân dân - vốn ít đi ra ngoài mà yên ổn làm ăn ở trong làng xóm. Các huyện bờ nam sông Đuống là những huyện đồng bằng (riêng huyện Gia Bình có một ít đồn núi thấp), địa bằng phẳng, trước kia còn nhiều vùng đất ngập nước nên hoạt động nông nghiệp (trồng lúa nước) chỉ tiến hành được một mùa. Vào mùa nước lớn, nếu có lũ lụt thì các huyện phía nam bị chứ hiếm khi các huyện bờ bắc bị vì các huyện này cao hơn, có nhiều đồi núi hơn. Ba huyện bờ nam sông Đuống nói riêng và cả Bắc Ninh và Bắc Bộ nói chung đều là nơi sản xuất nông nghiệp - mà đặc biệt là lúa nước lâu đời, đời sống sản xuất và sinh hoạt phụ thuộc nhiều và thiên nhiên. Môi trường sống này đã định hình nên một nền văn hoá nông nghiệp lúa nước lâu đời và điển hình. Tranh dân gian Đông Hồ đã tồn tại và phát triển trong điều kiện tự nhiên, không gian văn hoá như vậy.

Trần Văn Bình

Kỹ thuật làm tranh Đông Hồ

2011-08-02T09:04:00.000+07:00

Tranh Đông Hồ, gà lợn nét tươi trong,
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp

Ngoài các đặc điểm về đường nét và bố cục, nét dân gian cũng như đặc trưng của tranh Đông Hồ còn nằm ở chất liệu làm tranh. Giấy in tranh Đông Hồ là giấy dó – được làm bằng vỏ cây dó ở trên rừng, theo wikipedia thì giấy dó có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhoè khi viết vẽ, ít bị mối mọt, hoặc giòn gẫy, ẩm nát. Với đặc tính chống ẩm, giấy dó giúp cho các tác phẩm nghệ thuật không bị ẩm mốc và có tuổi thọ tương đối cao. Theo nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế cho hay thì cây dó này chỉ có ở 3 tỉnh Quảng Ninh, Tuyên Quang và Thái Nguyên. Giấy dó mang về với bản lớn nguyên sẽ được cắt thành nhiều cỡ, nhỏ nhất là 11x 2cm, lớn nhất là 22x31cm. Sau đó, người ta nghiền nát vỏ con điệp (một loại sò vỏ mỏng ở biển) đem trộn với hồ (hồ được nấu từ bột gạo tẻ, hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột sắn - hồ dùng để quét nền tranh thường được nấu loãng từ bột gạo tẻ hoặc bột sắn, hồ nấu từ bột nếp thường dùng để dán) rồi dùng chổi lá thông quét điệplên mặt giấy dó. Chổi lá thông tạo nên những đường rãnh li ti chạy theo đường quét khiến cho mặt giấy có những đường gân lồi lõm nên khi sờ lên có cảm giác thô ráp như sờ trên mặt vải thổ cẩm. Hiệu ứng thứ đến là do cấu tạo thô ráp, tranh Đông Hồ gần gũi với nét dân dã hơn do đó lột tả được chủ đề mà dòng tranh này thường khai thác. Vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng với ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng. Khi làm giấy, có thể pha thêm màu khác vào hồ để tạo thành màu nền. Giấy dó có quết điệp nên người ta thường gọi là “giấy điệp”.

Làng nghề Đông Hồ từ xa xưa đã có những liên kết công việc với nhiều làng quê khác. Họ đến với các làng vùng cửa sông Thái Bình, làng biển Quảng Ninh để mua vỏ trai, vỏ sò về nghiền vụn làm chất óng ánh sắc điệp nền tranh; đến với làng Đông Cảo, làng Phong Khê (Bắc Ninh) để có được thứ giấy dó seo với kĩ thuật đặc biệt; và làng Bưởi, làng Yên Thái (Hà Nội) để lấy loại giấy dó có khổ dài dùng in các bộ tranh tứ bình. Những rơm nếp, giành giành, lá chè, hoa hoè… Đông Hồ mua chuyên của một số làng lân cận, làm nguyên liệu chế màu.

Màu sắc được sử dụng trong tranh Đông Hồ là màu tự nhiên: màu đen lấy từ than gỗ xoan, rơm nếp hay than lá tre được ngâm kĩ trong chum vại vài tháng rồi mới sử dụng được; màu xanh lấy từ gỉ đồng hay lá chàm – lá ở vùng dân tộc thiểu số phía Bắc, họ thường dùng để nhuộm quần áo; màu vàng lấy từ hoa giành giành, hoa hòe – loài hoa về mùa hè người ta vẫn dùng để sắc nước uống thanh nhiệt; màu đỏ lấy từ gỗ vang và sỏi son trên núi Thiên Thai; màu trắng lấy từ điệp v.v. Những chất màu thô này được trộn với nhau và hoà với một lượng bột nếp trước khi in để tạo một lớp hồ, làm cho giấy tranh cứng hơn sau khi phơi khô.

Làm màu là một công đoạn khó, phải trải qua các khâu chế màu, đồ màu, hãm màu rất công phu, đòi hỏi phải có tay nghề cao mới có thể làm ra loại màu tươi tắn, tự nhiên. Bởi vậy, ngày xưa, có bao nhiêu dòng họ thì có bấy nhiêu cách pha chế màu, nó đã trở thành bí kíp của riêng từng người, bởi vậy không hề truyền ra ngoài mà chỉ truyền cho con cháu. Vậy nên, những ai sành chơi tranh khi nhìn màu sắc của tranh cũng đoán được ra đó là tranh của nhà nào.

Sau khi in thành tranh, kể cả lúc tranh khô, người xem vẫn cảm nhận được màu sắc của tranh thật tươi tắn như lúc tranh ướt. Các hình khối, mảng nọ đặt cạnh mảng kia có sự ăn ý hài hoà một cách tự nhiên.

Trên giấy điệp, khi hớn hở, khi thanh thản, những màu nguyên đó rung lên theo ánh sáng. Màu vàng hòe tượng trưng cho sự no đủ, màu vàng rộm lên như cánh đồng lúa chín, màu xanh như lũy tre, màu đỏ gấc như yếm thắm, màu nhiễu tím như thắt lưng, màu đen như váy lĩnh giữa mùa quan họ. Tất cả đều là vật liệu có sẵn trong thiên nhiên mà cuộc đời chúng ăn sâu vào tâm thức người Việt từ thuở xa nào. Bởi vậy, mỗi khi được cầm một bức tranh Đông Hồ trên tay, bao kỉ niệm ấu thơ, tình yêu làng xóm, quê hương, nỗi khát khao quay trở lại cội nguồn dân tộc lại sống dậy trong lòng biết bao người con Việt xa xứ.

Nghe nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế nói về chất liệu làm tranh:
Phỏng vấn nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế

2. Cách in tranh

Nghệ nhân làng Đông Hồ đang in tranh
(Nguồn: cinet.vn)

Hoạt động in tranh tại nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế
(Ảnh: Trần Thanh)

Bộ sưu tập các bản khắc cổ có độ tuổi trên dưới 200 của nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế
(Nguồn: Báo Thanh Niên)

Các bản khắc gỗ ở nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế
(Ảnh: Trần Thanh)

Mỗi bản khắc là một màu
(Các bản khắc của tranh Đám cưới chuột - Nguồn: cinet.vn)

Tranh Đông Hồ không phải là tranh vẽ tay mà được in hoàn toàn bằng tay với các bản màu, mỗi màu dùng một bản. Khi in, dập bản màu nhạt trước, màu đậm sau. Độ lệch các bản màu càng ít thì chất lượng tranh càng cao. In màu xong, cuối cùng mới in bản nét với đầy đủ các nét trong tranh (màu đen). Bản nét có nét to đậm, mềm mại bao quanh lấy những mảng màu to bẹt, đồng bộ, tạo thành một đường viền làm ổn định hình trên tranh. Tranh được in bằng cách bôi màu vào bản khắc gỗ, mỗi màu một bản sau đó ấn khuôn lên giấy. Khâu cuối cùng là chấm sửa bức tranh, gọi là đồ tranh.

Các nghệ nhân đang đục bản in tranh
(Ảnh: internet)

Màu sắc trong tranh Đông Hồ có 5 màu chủ đạo, vì vậy, thông thường để in một tranh cần phải có 5 bản khắc, in trong 5 lần. Các bản khắc này được làm từ gỗ mít – loại gỗ trắng, có độ bền và độ dẻo cao nên rất thích hợp cho các đường đục nhỏ. Và tất nhiên, vì mỗi kiểu tranh đều mang tính cá thể từng gia đình làm tranh một nên phần lớn các bản khắc gỗ này đều được tự gia đình đó khắc để tự in tranh. Để những bản khắc này đạt đến trình độ tinh xảo thì cần phải có người vẽ mẫu trước. Những người vẽ mẫu và khắc bản in đòi hỏi phải là những người có lòng yêu nghệ thuật, có tâm hồn nghệ sĩ, đức tính tỉ mỉ và phải có kinh nghiệm, tay nghề rất cao. Sau khi đã có bản khắc rồi thì công đoạn in tranh không khó khăn lắm. Nhờ cách in dùng nhiều bản khắc này, tranh Đông Hồ được in với số lượng lớn và không đòi hỏi kĩ năng cầu kì nhiều. Tuy nhiên vì in trên ván gỗ một cách thủ công, nên tranh bị hạn chế về mặt kích thước, thông thường là 22x31cm.

Phơi tranh
(Nguồn: Báo Thanh Niên)

Nói thì đơn giản là vậy, xong khi đi sâu vào tìm hiểu nghề in tranh thì mới thấy để làm được một bức tranh thì công đoạn in cũng tốn lắm công sức và thời gian. Ví dụ, khi in một bức tranh cần đến 5 bản khắc thì trước tiên, họ in bản khắc thứ nhất lên hàng loạt giấy, sau đó đem những bức tranh chưa thành hình thù đó trải ra sân phơi nắng cho khô màu. Sân chật quá thì đen ra đình, ra triền đê mà phơi. Nghề làm tranh sợ nhất là mưa, sợ nhì là gió. Bởi vậy, khi phơi tranh phải luôn có người canh chừng. Tưởng tượng mà xem, những khi nào ta đi trên con đê sông Đuống khúc qua làng Hồ, nhìn từ trên xuống thấy triền đê toàn là tranh đang lấp lánh ánh điệp và màu xanh đỏ dưới nắng, lúc đó mới cảm nhận hết được cái ý thơ “Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” của thi sĩ Hoàng Cầm. Cứ như vậy, các bản in sau cũng lại được in hàng loạt rồi lại đen ra phơi cho khô màu, đến bản in thứ 5 mới hoàn thiện. Các công đoạn này phải mấy chừng 2, 3 ngày, nếu phải ngày mưa thì còn lâu hơn.

Theo thời gian, qui trình in tranh Đông Hồ đã được phân công hợp lí cho từ trẻ em đến người già, để có thể làm mà như chơi (riêng những người sức vóc khỏe mạnh thì phải đảm nhiệm việc đồng áng). Trẻ em được giao làm các việc đánh màu, quét điệp, phơi tranh, có thể thì căn ke bản in. Người già thì đốt rơm, ủ lá chiết màu, cho đến việc phân bộ bản in, dùng bút chấm sửa các tranh in chưa kĩ... Những việc khó về kĩ thuật và có tính sáng tạo thì do người giỏi đảm đương, làm trong xưởng riêng để giữ bí quyết nhà nghề.

Trần Văn Bình

Lịch sử tranh dân gian Việt Nam

2011-08-01T02:26:00.000+07:00

I. Thời điểm xuất hện tranh dân gian Việt Nam

Những bức tranh dân gian của trẻ em Lạc Việt mua về dán đầy tường chơi trong những ngày Tết có màu sắc sặc sỡ vui mắt, hình ảnh và nội dung trực tiếp của những bức tranh dân gian Việt Nam mang tính giáo dục những giá trị nhân bản, đạo lí và khuyến khích vươn tới những mục đích của con người trong xã hội đương thời: lễ trí, nhân nghĩa, phú quí, vinh hoa; hoặc tính vui sống trong lao động và sự yên bình. Nhưng hàm nghĩa sâu xa của những bức tranh dân gian Việt Nam lại mang đầy tính minh triết của văn hoá Đông phương về những ước mơ thánh thiện của con người. Từ đời này qua đời khác, trải bao thăng trầm của lịch sử, tranh dân gian Việt Nam còn được lưu truyền tới tận ngày nay. Nhưng tranh dân gian Việt Nam bắt đầu có từ bao giờ? Về vấn đề này, hầu hết những ý kiến đều cho rằng: Tranh dân gian Việt nam xuất hiện vào thế kỷ XIV hoặc XV, đồng thời với thời điểm xuất hiện làng tranh Đông Hồ. Cũng có ý kiến cho rằng tranh dân gian xuất hiện sớm hơn: vào khoảng thế kỷ XI. Người viết cho rằng tất cả những ý kiến trên đều thiếu tính hợp lý. Bởi vì, với tất cả các nền văn minh trên trái đất – ngay từ thời đồ đá, khi con người chưa có chữ viết – họ đều dùng hình vẽ để thể hiện những nhận thức của mình với môi trường. Do đó, dân tộc Việt Nam, dù cho ở ngay thời đại đồ đồng, ít nhất cũng thể hiện được những bức tranh vẽ của mình. Huống chi, trên thực tế ngay từ thời Hùng Vương, một thời đại phát triển về mọi mặt – cho dù với cách nhìn cực đoan nhất thì cũng đã bước vào thời đại đồ đồng – nên không thể không tồn tại những tranh vẽ. Không thể có một xã hội phát triển nào lại không tồn tại tính mĩ thuật của xã hội đó. Tính mĩ thuật là một giá trị nhân văn, tồn tại và phát triển theo lịch sử một dân tộc là một sự tất yếu có tính quy luật, để bảo đảm sự phát triển hài hòa và cân đối cho sự tồn tại và phát triển của dân tộc đó. Trong kiến thức hạn hẹp của mình, người viết chưa thấy trong lịch sử có một xã hội nào phát triển về mọi phương diện, nhưng lại hoàn toàn không có tính mĩ thuật trong thơ ca, hội họa, âm nhạc… Vấn đề còn lại là người ta có tìm thấy những di sản còn lại của nó qua những thăng trầm của lịch sử hay không mà thôi. Bởi vậy, nếu cho rằng trước thời Việt Nam hưng quốc (thế kỉ X), người Việt không có tranh là điều phi lí. Như vậy, dân tộc Việt Nam phải có tranh vẽ của mình, phản ánh cái nhìn cái nghĩ của dân tộc Việt từ rất lâu trong cổ sử. Người viết xin được trình bày sự minh chứng của mình như sau:

Nếu sắp xếp những bức tranh dân gian Việt Nam theo trình tự từ nội dung phản ánh tính triết học của nền văn minh cổ Đông phương, cho đến những tranh dân gian phản ánh quan niệm sống của người Lạc Việt và đến những tranh về đề tài lịch sử gần đây. Chúng ta sẽ nhận ra ngay những phương pháp thể hiện rất khác nhau. Dưới đây là những bức tranh dân gian được thực hiện vào thời hiện đại:

Phụ nữ đảm đang
Tranh: Nguyễn Đăng Chế

Chiến thắng mùa xuân
Tranh: Phạm Văn Đôn

So sánh những bức tranh trên với những tranh lịch sử sau:

Phù Đổng Thiên Vương
Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam

Hai Bà Trưng
Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam

Ngô Quyền
Tranh nhà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế)

Qua sự so sánh trên thì tranh của các nghệ sĩ hiện đại mặc dù bút pháp sắc sảo, nhưng về phương pháp thể hiện không khác những bức tranh dân gian được trình bày trong phần này. Chúng có tính minh họa cho một sự kiện lịch sử hoặc những vấn đề xã hội. Nội dung những bức tranh này nhắc nhở cho thế hệ sau những sự kiện lịch sử đáng ghi nhớ của dân tộc và ca ngợi chiến công của ông cha chống ngoại xâm. Những bức tranh này so với Đinh Tiên Hoàng đã rất khác về phương pháp thể hiện. Nếu so với hai bức tranh thể hiện Hai Bà Trưng; Bà Triệu ở trên, lại có một khoảng cách lớn về phương pháp thể hiện. Do đó, người viết cho rằng về niên đại xuất hiện những bức tranh mang tính minh họa phải rất muộn sau những bức tranh Bà Trưng, Bà Triệu ở trên. Những bức tranh càng về sau nặng về tính minh họa sự kiện. Còn những bức tranh trên như: Bà Trưng, Bà Triệu rất có chiều sâu về nội dung. Có thể nói là đã lột tả được cái thần của con người và sự kiện. Chính những phương pháp và phong cách thể hiện khác nhau này, cùng nội dung triết học của nó,đã chứng tỏ một thời kì lịch sử rất dài của tranh dân gian Việt Nam trải hàng thiên niên kỉ.

Căn cứ vào nội dung những bức tranh dân gian Việt Nam đã được trình bày trong sách này; người viết cho rằng nó đã có nguồn gốc từ thời rất xa xưa. Có thể đã xuất hiện vào khoảng đầu thời Hùng Vương thứ XVIII hoặc trước đó. Bởi vì trong tranh dân gian Việt Nam có những nội dung mang tính minh triết về cội nguồn văn hóa Đông phương, khác hẳn những gì mà cổ thư chữ Hán đã thể hiện. Điều này đã chứng tỏ nó không thể xuất hiện sau thời Hán và tất nhiên không thể gọi là ảnh hưởng văn hóa Hán. Đương nhiên, người Lạc Việt phải làm ra giấy từ thời kỉ này. Đây cũng là một điều kiện tiên quyết để khẳng định sự ra đời của những bức tranh dân gian Việt Nam. Người ta không thể lưu truyền ý tưởng về hình tượng cho những bức tranh vẽ trên giấy qua hàng thiên niên kỉ, nếu giấy không thực sự tồn tại làm cơ sở thể hiện những ý tưởng đó. Cũng có thể cho rằng: hình tượng những bức tranh này được vẽ trên vải và được lưu truyền, sau đó người Việt mới chuyển sang vẽ trên giấy. Nhưng người viết cho rằng ý kiến lưu truyền ý tưởng thể hiện nội dung tranh dân gian lưu truyền qua vải là không thực tế, vì lối vẽ trên vải khác hẳn phương pháp thực hiện những bức tranh này trên giấy dó như hiện nay: thực hiện in bằng ván khắc. Một hình ảnh sinh động minh họa cho ý tưởng này và cũng là cơ sở ban đầu cho ý tưởng trên, chính là hình vẽ trên trống đồng được trình bày với bạn đọc sau đây:

Cả hai hình trên trong các sách nghiên cứu, đều gom chung một nhận xét là hình người giã gạo. Nhưng có thể khẳng định rằng: động tác giã cối vẽ trên trống đồng cũng là động tác giã bột dó làm giấy của người Lạc Việt để làm ra những tờ giấy dó nổi tiếng. Hai hình này tuy giống nhau về động tác thể hiện, nhưng lại rất khác về hình tượng liên quan. Ở hình 1, bạn đọc sẽ thấy hình đôi chim mỏ ngắn đang bay trên đầu gậy. Đây là loài chim có thể ăn hạt. Do đó, hình này có thể kết luận là hình giã gạo. Còn ở hình 2, trên đầu gậy được minh họa bằng hai hình chữ nhật. Kết hợp với nội dung những bức tranh dân gian đã trình bày, hoàn toàn không thể có sau văn hóa Hán, thì hình giã cối trên trống đồng có hình chữ nhật trên đầu gậy, có thể khẳng định đó là biểu tượng của nghề làm giấy đã có từ thời Hùng Vương. Việc làm ra giấy từ thời Hùng Vương, chính là điều kiện tiên quyết để tồn tại những bức tranh dân gian Việt Nam, khi nội dung của nó đã chứng tỏ nó phải ra đời từ rất lâu trong lịch sử văn hóa Đông phương.

Nguyễn Vũ Tuấn Anh,
(Trích trong sách “Tính minh triết trong tranh dân gian Việt Nam”, Nxb. VHTT, HN, 2001)

II. Sự phát triển của tranh dân gian Việt Nam

Cùng quan điểm với Nguyễn Vũ Tuấn Anh, Nguyễn Man Nhiên cũng cho rằng tranh dân gian Việt Nam có lịch sử rất lâu đời. Với hai thể loại chính là tranh Tết và tranh thờ, tranh dân gian xuất hiện rất sớm gần như cùng lúc với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt và việc thần thánh hóa các hiện tượng tự nhiên.

Vào thời nhà Lí (thế kỉ XII) đã bắt đầu xuất hiện những gia đình hay thậm chí là cả một làng chuyên làm nghề khắc ván, in tranh. Việc xuất hiện tiền giấy vào cuối đời nhà Trần và sang đời nhà Hồ chính là một minh chứng cho sự tồn tại của nghề in mộc bản.

Tới thời Lê sơ, việc in khắc tranh đã tiếp thu thêm kĩ thuật khắc ván in của Trung Quốc và được cải tiến thêm cho phù hợp. Đến đời nhà Mạc (thế kỷ XVI), tranh dân gian không còn là sản phẩm riêng của những người nông dân nghèo khó nữa mà đã được cả tầng lớp quí tộc ở kinh thành Thăng Long ưa chuộng, thường sử dụng vào dịp Tết Nguyên Đán. Hoàng Sĩ Khải (người Kinh Bắc, đỗ tiến sĩ năm 1554, làm quan đến chức Thượng thư kiêm tế tửu Quốc tử giám triều Mạc) đã viết một bài thơ Nôm dài 336 câu có tên “Tứ thời khúc vịnh” diễn tả cảnh đổi thay bốn mùa, trong đó có câu: “Tranh vẽ gà cửa treo thiếp yểm” cho ta thấy dân gian đương thời đã có thú chơi tranh và treo tranh.

Sang thế kỷ XVIII - XIX, tranh dân gian đã dần đi vào giai đoạn ổn định và phát triển mạnh mẽ. Nghề làm tranh được lan truyền, phổ biến rộng rãi đến nhiều địa phương để từ đó thêm những dòng tranh mới xuất hiện, được gọi tên theo địa danh nơi sản xuất và có phong cách riêng của mình. Nét riêng của mỗi dòng tranh thể hiện ngay từ qui trình làm tranh cũng như trong mỗi đường nét của tranh. Đó là sự khác biệt giữa kĩ thuật khắc ván in, kĩ thuật vẽ, nguyên liệu làm tranh, cách pha chế tạo màu sắc riêng...

Nguyễn Man Nhiên
(Trích trong bài “Chơi tranh Tết”, nguồn: www.damau.org)

------------------

tranbinhkb (tổng hợp)

Giới thiệu về tranh Đông Hồ

2011-08-01T01:18:00.000+07:00

Tranh Đông Hồ khá gần gũi với đại đa số dân chúng Việt Nam, nhắc tới hầu như ai cũng đều biết cả. Vào ngày Tết, bên cạnh mâm ngũ quả thờ tổ tiên và phong tục “Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh/Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ” thì những bức tranh đầy màu sắc tươi vui của làng Đông Hồ cũng luôn hiện diện trên các bức tường, cánh cửa hay cổng nhà mỗi người dân Việt - đặc biệt là cư dân Bắc Bộ. Tranh Đông Hồ mô tả đời sống sinh hoạt hàng ngày với nét vẽ khoáng đạt, khoẻ khoắn và màu sắc sặc sỡ từ thiên nhiên nên nó hoà hợp một cách tự nhiên vào không khí ngày Tết tươi vui, tô điểm cho ngôi nhà thêm sinh động và nâng cánh những ước mơ, những lời cầu chúc gia đình sung túc, hạnh phúc và thành đạt… Ông Tú đất Vị Xuyên đã có thơ về tranh Đông Hồ như sau:

Đì đoẹt ngoài sân tràng pháo chuột
Om sòm trên vách bức tranh gà

Tranh Đông Hồ không chỉ là để tranh trí nhà cửa ngày Tết mà ẩn đằng nó còn là một bản sắc văn hoá Việt Nam được cô đúc trong từng nét vẽ, từng màu sắc - như lời thơ của Hoàng Cầm gọi đó là “màu dân tộc”; và cả một lớp bụi thời gian với bề dày của gần 5000 năm dựng nước mà không phải là ai cũng biết. Tranh Đông Hồ như một bộ sử bằng tranh ghi lại những sự kiện quan trọng của dân tộc, như tác phẩm dân tộc chí miêu tả đời sống, phong tục, tập quán… của tộc Việt từ cổ chí kim. Càng đi sâu vào tìm hiểu, ta càng thấy yêu dòng tranh này hơn, và trên hết là càng tự hào về bề dày lịch sử và những giá trị văn hoá to lớn của dân tộc.

Trần Văn Bình

Tiếp nhận Truyện Kiều bằng tiếng Ba Lan

2011-06-26T11:49:00.001+07:00

Cuốn sách có khổ 13cm x 20cm, mỗi trang in hai mặt, xuất bản tại Warszawa năm 1975. Bìa là một bức tranh hứng dừa (tranh Đông Hồ của Việt Nam).

Bìa cuốn Truyện Kiều bằng tiếng Ba Lan

Ngày 23-6, Ban di tích đại thi hào Nguyễn Du đã tiếp nhận cuốn Truyện Kiều của dịch giả Ba Lan Roman Koloniecki, do ông Đặng Bá Lãm gửi từ Hà Nội qua đường bưu điện.

Được biết một lần vào thăm bảo tàng đại thi hào Nguyễn Du ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân (Hà Tĩnh), thấy nhiều cuốn Truyện Kiều với nhiều thứ tiếng Nga, Đức, Pháp, Mỹ, Anh... đang trưng bày, ông Đặng Bá Lãm nói với nữ hướng dẫn viên Nguyễn Thị Nguyệt (cháu đời thứ 15 dòng họ Nguyễn, đời thứ 8 của Nguyễn Du): "Tôi cũng có một cuốn Truyện Kiều nhưng bằng tiếng Ba Lan. Tôi sẽ tặng bảo tàng để giới thiệu với công chúng".

Cuốn sách có khổ 13cm x 20cm, mỗi trang in hai mặt, xuất bản tại Warszawa năm 1975. Bìa là một bức tranh hứng dừa (tranh Đông Hồ của Việt Nam). Cuốn sách do ông Lãm sưu tầm hồi làm nghiên cứu sinh tại Ba Lan.

Hiện ông Lãm công tác trong ngành giáo dục và là người quan tâm nghiên cứu Truyện Kiều.

Vũ Toàn, theo Tuổi Trẻ

Nhớ những ngày Nguyên Hồng sống ở Nhã Nam

2011-06-13T17:30:00.001+07:00

Thường là trước Tết, Nguyên Hồng giục vợ con chuẩn bị nuôi một con lợn. Rồi ông tự tay đi chợ mua tranh Đông Hồ về trang trí, tô điểm trong căn nhà xóm Cầu Đen, sắm cả chiếc bình hoa bằng sứ để cắm cành đào, cành mận cùng cả nhà đón xuân. Nó cũng giống như nghi lễ mà ông sốt sắng cái ngày đón các nhà văn Nguyễn Tuân, Huy Cận, Kim Lân, Tô Hoài, Như Phong… từ Hà Nội lên thăm.

Có thể nói, suốt 23 năm kể từ năm 1959 đến lúc qua đời 1982, nhà văn Nguyên Hồng chủ yếu sống ở xóm Cầu Đen, xã Quang Tiến, Tân Yên, tỉnh Bắc Giang. Và suốt 23 năm ấy, Nguyên Hồng miệt mài cày ải trên cánh đồng chữ để gieo nên những bộ tiểu thuyết nổi tiếng. Đó là bộ tiểu thuyết "Cửa biển" 4 tập gồm 2.000 trang; là bộ tiểu thuyết "Núi rừng Yên Thế" gồm 2 tập...

Thế hệ chúng tôi, dường như không ai là không đọc những trang viết của nhà văn Nguyên Hồng. Nhiều tác phẩm, nhiều chương trích tiểu thuyết "Bỉ vỏ", "Những ngày thơ ấu", "Sóng gầm", "Một người mẹ Trung Quốc" của ông đã được đưa vào sách giáo khoa, lớp học trò chúng tôi ngày ấy cảm thụ, nghiền ngẫm về nội dung và nghệ thuật để làm bài thi đến mấy chục năm sau vẫn còn nhớ.

Sau này càng tìm hiểu về nhà văn Nguyên Hồng, tôi càng ngẫm ra nhiều điều đặc biệt về nhà văn, nhất là thời gian 23 năm ông sống và viết ở Nhã Nam, Bắc Giang, một nhân cách mà "Cho đến ngày cuối cùng của đời anh, như một người chiến sỹ ngót nửa thế kỷ nay không một phút ngừng nghỉ, anh đã ngã xuống trên trang giấy của trận đánh lớn nhất đời anh còn dang dở…" (Điếu văn do nhà văn Nguyên Ngọc, Phó Tổng Thư ký Hội nhà văn Việt Nam đọc trong lễ an táng nhà văn Nguyên Hồng tại xã Quang Tiến, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang 4/5/1982).

Từ Đồi văn hóa đến xóm Cầu Đen

Hẳn không nhiều người biết, từ một trong những trụ cột chính sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam, do bức bối trước cái ngột ngạt trong "không khí văn chương" sau vụ án "Nhân văn giai phẩm", năm 1959, nhà văn Nguyên Hồng quyết định đưa cả gia đình gồm một mẹ già, hai vợ chồng và 5 người con bỏ Hà Nội lên Bắc Giang sinh sống.

Nhiều người biết là Nguyên Hồng từng tham gia Hội văn hóa Cứu quốc bí mật từ năm 1943, từng tham gia Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám 1945 và trong 9 năm kháng chiến chống Pháp ông đã gắn bó với cuộc kháng chiến trường kỳ bằng những áng văn, bằng sự tất tả lo bài, lo tiền để in số báo Văn nghệ ra số đầu tiên, bằng việc mẫn cán phụ trách trường Văn nghệ nhân dân và cả những lần lăn xả cùng bộ đội đi chiến dịch…

Không ai nghi ngờ tấm lòng trong sáng của ông với Đảng, với chế độ mới vừa ra khỏi cuộc kháng chiến chống Pháp thắng lợi. Nhưng sẽ cắt nghĩa thế nào khi "bỗng dưng" nhà văn Nguyên Hồng bỏ Thủ đô kéo cả nhà rồng rắn lên vùng quê miền núi Bắc Giang sinh sống? Trong khi hẳn là ông đã biết trước được rằng, nơi Đồi văn hóa xưa mà ông trở về ấy có cái xóm Cầu Đen với bao khó khăn, đói khổ đang chờ vợ con ông? Vậy mà ông vẫn quyết chí, không dùng dằng nửa phút, dứt áo bạn văn mà đi. Và đã ngã xuống ngạo nghễ trên những trang văn dang dở, trở về với đất đai đúng nghĩa khi chân tay và quần áo vẫn lấm lem bùn đất sau những lần lên xuống suối gánh bùn dưới cơn nắng hè oi bức để vá bức tường bếp vừa bị sạt vì mưa.

Nhà văn Nguyên Hồng (thứ hai, bên phải) cùng mẹ (thứ tư, bên phải), vợ nhà văn (thứ năm, bên phải), con gái Nhã Nam (thứ ba, bên trái) và nhà văn Tiệp Khắc. (Ảnh chụp năm 1971 tại Nhã Nam)

Dường như một nhà văn viết “Bỉ vỏ” trong "tiếng muỗi và tiếng trẻ con khóc, trên một cái bàn kê bên khung cửa trông ra vũng nước đen ngầu bọt của một bãi đất lấp dở dang và một chuồng lợn ngập ngụa phân tro…" thì không khổ cực nào có thể khuất phục được ông. Đang yên lành ở Thủ đô, vợ nhà văn là bà Vũ Thị Mùi làm ở hiệu sách ngoại văn, "đùng một cái" tất cả theo lệnh Nguyên Hồng vượt cầu Long Biên hành quân lên Yên Thế.

Chả là hồi kháng chiến chống Pháp, gia đình Nguyên Hồng từng cùng gia đình các nhà văn Kim Lân, Ngô Tất Tố, họa sỹ Tạ Thúc Bình, Trần Văn Cẩn lên tản cư ở ấp Ký Nhàn thuộc Yên Thế, Bắc Giang, nơi sau này được gọi là Đồi văn hóa. Lúc trở lại nơi này, căn nhà xưa còn là mái tranh cũ với tường đất ẩm thấp, năm 1960, khi có nhuận bút của tiểu thuyết “Sóng gầm”, nhà văn mới có tiền sửa lại căn nhà. Ông thuê thợ về mua gỗ làm lại căn nhà thành 3 gian, lợp ngói tây làm nơi tiếp khách và viết văn (nay là xóm Cầu Đen, xã Quang Tiến, Tân Yên, Bắc Giang)… Ngôi nhà nằm trên một quả đồi mà theo lời nhà văn Kim Lân "những buổi chiều hè đứng gió, hơi nóng từ quả đồi sỏi đỏ lừ đừ bốc lên ngột ngạt, nặng trĩu. Trong gian nhà tối thấp, im phắc, Nguyên Hồng vẫn ngồi viết. Mặt anh đẫm mồ hôi…".

Theo lời chị Nguyễn Thị Nhã Nam, con gái thứ 5 của nhà văn Nguyên Hồng thì hồi mới lên xóm Cầu Đen, nhà chỉ còn duy nhất Nguyên Hồng là có sổ gạo, vì thế mà cả nhà vào hợp tác xã, đi làm lấy công điểm để được cấp thóc. Vậy là mấy anh em nhà chị phải học cấy, học cày, học nhổ cỏ, gặt lúa và xay thóc, chăn trâu, cắt cỏ như những trẻ em nông thôn thực thụ. Có ngày đi ra đồng làm việc, nhưng mấy chị em lại quên báo cho đội sản xuất nên người ta không biết mà chấm công. Cuối vụ, số thóc được chia giảm hẳn, biết thế, nhưng không dám thắc mắc; sau rồi bà con hàng xóm mách cho biết phải làm như thế nào…

Hồi ấy, tháng ba ngày tám là đói lắm. Để nuôi một đàn con đông đúc cùng mẹ đẻ nhà văn, người vợ chịu thương, chịu khó của Nguyên Hồng là bà Vũ Thị Mùi đã phải lặn lội nay chợ thị trấn Nhã Nam, mai tất tả xuống chợ Lữ Vân mua sắn tươi, mua khoai lang về nấu độn với cơm để đủ xới đầy bát cho từng người.

Nhiều bận kể chuyện về một thời chưa xa, chị Nhã Nam có lúc đã không cầm được nước mắt khi nhớ kỷ niệm về thầy, mẹ, lúc biết thương mẹ vô cùng thì đã muộn! Làm sao lại không thương khi mẹ chị, một người biết tiếng Pháp, một thời bán sách ngoại văn, nhưng đã nhanh chóng được "nông dân hóa" khi từng biết chôn sắn tươi xuống đất để sắn không "chảy nhựa", biết thái khoai lang để xào với một tí mỡ làm thức ăn. Đến bây giờ chị Nhã Nam vẫn còn nao nao nhớ cái cảm giác nóng ruột khi nhiều lúc phải ăn khoai trừ bữa. Vậy rồi cứ sống khổ lâu ngày tự nhiên cũng thành quen.

Có lẽ nhà văn Nguyên Hồng hơn ai hết đã thấu hiểu gia cảnh mình những năm đói dài ấy, vì thế mà cứ mỗi lần đạp xe xuống Thủ đô làm việc cùng Hội Nhà văn, bao giờ trở lại Bắc Giang thì trên chiếc xe cà tàng cũ kỹ của ông cũng chở lỉnh kỉnh nào gạo, nào dầu, nào thịt lợn tươi, cả cân đường, mét vải hay chiếc khăn, bánh xà phòng vuông vức. Đó là tiêu chuẩn phiếu B cán bộ của nhà văn tương đương tiêu chuẩn cấp Thứ trưởng mà Nhà nước đã cấp cho ông. Hẳn là nhà văn thấy hạnh phúc lắm khi ông được tự tay chăm sóc mẹ mình, được trao cho vợ và các con cái tiêu chuẩn tem phiếu vừa xếp hàng mua ở cửa hàng ưu tiên phố Tôn Đản. Niềm vui dẫu nhỏ bé nhưng đối với ông nó thiêng liêng như một nghi lễ! Nó cũng giống như cái nghi lễ mà ông đã tỉ mẩn sắm Tết cho cả nhà khi mỗi dịp cuối năm.

Thường là trước Tết, Nguyên Hồng giục vợ con chuẩn bị nuôi một con lợn. Rồi ông tự tay đi chợ mua tranh Đông Hồ về trang trí, tô điểm trong căn nhà xóm Cầu Đen, sắm cả chiếc bình hoa bằng sứ để cắm cành đào, cành mận cùng cả nhà đón xuân. Nó cũng giống như nghi lễ mà ông sốt sắng cái ngày đón các nhà văn Nguyễn Tuân, Huy Cận, Kim Lân, Tô Hoài, Như Phong… từ Hà Nội lên thăm.

Chị Nhã Nam kể, khách Hà Nội, khách Hội Nhà văn thường lên bất chợt, không báo trước. Các bác ấy cứ thấy nhớ nhau là lên... Mỗi dịp có khách thì ông báo trước cho gia đình để mẹ chị chuẩn bị thức ăn chu đáo. Có những lúc chắc thiếu tiền, nhà văn Nguyên Hồng phải sai "sứ giả" là con gái Nhã Nam cầm thư bố đạp xe gấp lên nhà bác T. ở thị trấn, cách nhà khoảng 4 cấy số để vay tiền.

Chuyện đó xảy ra cách đây hơn 40 năm, vậy mà hôm nay, trò chuyện cùng tôi, chị Nhã Nam nhiều lần lấy khăn lau nước mắt bởi còn nhớ như in cảnh bác T. đọc thư nhà văn, rồi ông vồi vội lấy 10 đồng đưa nhanh cho Nhã Nam giục mang về. Và bao giờ cũng thế, trước khi Nhã Nam ra khỏi nhà, bác T. cũng lấy diêm bật lửa đốt bức thư của nhà văn Nguyên Hồng.

Lúc ấy với tâm hồn con trẻ, Nhã Nam làm sao biết được bức thư bố mình viết cái gì, cũng không hiểu vì sao bác T. lại đốt. Phải chăng người bạn tri âm tốt bụng ấy đã đốt đi một khế ước, để giữ lại một niềm tin. Hoặc cũng có thể ông đã đốt đi bút tích của nhà văn như hóa đi bằng chứng vì không muốn người đời sau này biết được nhà văn Nguyên Hồng nổi tiếng của chúng ta có lúc lại nghèo đến thế!

Tất nhiên sau đó, lúc nào về Hà Nội lĩnh lương xong, bao giờ nhà văn Nguyên Hồng hoặc sai con hoặc tự mình đến nhà bác để hoàn nợ. Chị Nhã Nam kể, bố chị có thể vay tiền, nhưng chưa bao giờ chị thấy cụ mua chịu ai cái gì, kể cả cút rượu quê mà hàng xóm lúc nào cũng sẵn lòng đãi cụ!

Sau những dòng văn để đời

Có thể nói, suốt 23 năm kể từ năm 1959 đến lúc qua đời 1982, nhà văn Nguyên Hồng chủ yếu sống ở xóm Cầu Đen, xã Quang Tiến, Tân Yên, tỉnh Bắc Giang. Và suốt 23 năm ấy, Nguyên Hồng miệt mài cày ải trên cánh đồng chữ để gieo nên những bộ tiểu thuyết nổi tiếng. Đó là bộ tiểu thuyết "Cửa biển" 4 tập gồm 2.000 trang; là bộ tiểu thuyết "Núi rừng Yên Thế" gồm 2 tập. Đây là hai bộ tiểu thuyết dày dặn để cùng với tiểu thuyết "Bỉ vỏ" in trước cách mạng của nhà văn Nguyên Hồng được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I năm 1996.

Cũng trong thời kỳ này, năm 1973 Nguyên Hồng đã xuất bản cuốn hồi ký "Một tuổi thơ văn", năm 1978 xuất bản cuốn hồi ký "Những nhân vật ấy đã sống với tôi" và một số tập thơ, truyện thiếu nhi khác… Đến đây thì ai cũng biết rằng, trong những điều kiện cuộc sống khó khăn dường ấy, điều gì đã thôi thúc nhà văn Nguyên Hồng lao động tận tâm, tận lực? Nhà văn Kim Lân từng nói: "Đời anh, anh chỉ nghĩ đến viết. Tác phẩm này chưa xong, tác phẩm khác đã ngồi chờ. Viết đối với anh là nguồn vui, là lẽ sống, là trách nhiệm, là sự đòi hỏi thôi thúc của đời sống của chính bản thân mình. Anh phải viết. Cần cù nhẫn nại viết".

Theo lời kể của chị Nhã Nam, ngay trong căn nhà xóm Cầu Đen, mỗi lần nhà văn Nguyên Hồng ngồi viết, ông thường mang vào bàn một quả ổi hái ở vườn nhà còn nguyên lá như để tìm cảm hứng. Ông thường viết ban ngày là chính. Hồi đang viết bộ tiểu thuyết "Cửa biển", có lúc ông ngồi vào bàn viết ở gian dưới nhà ngang, lúc mệt thì ngả lưng xuống chiếc chiếu trải dưới đất lom khom thật vất vả. Nhưng dù ngồi ở tư thế nào chữ ông viết bao giờ cũng chân phương, đẹp và cứng cáp, dễ đọc. Giữa những trang viết, có lúc Nhã Nam thấy cha mình cầm chiếc quạt chậm rãi, thong dong đi dạo trong khu vườn như đang tìm kiếm điều gì. Nhìn dáng cha lặng lẽ như đang trò chuyện cùng nhân vật vừa bước ra từ trang viết dang dở, tự nhiên lòng đứa con gái bé bỏng trào lên niềm thương người cha thật vô bờ!

Để dành "thánh đường" cho Nguyên Hồng viết văn trong hoàn cảnh khá ngặt nghèo, dường như cả nhà chị Nhã Nam đều tự giác "chấp hành" tuyệt đối mọi chỉ bảo theo cách ứng xử của người mẹ.

Chị Nhã Nam kể, chưa một lần cha chị tâm sự với vợ con vì sao mình lại bỏ Hà Nội lên Yên Thế. Cũng chưa bao giờ ông trò chuyện với các con câu chuyện nội bộ một thời bên Hội Nhà văn, cũng chưa một lần biểu hiện trước con cái một thái độ, một điều gì đó lăn tăn trong việc đối đãi, cư xử giữa các nhà văn với nhau, giữa cơ quan quản lý văn nghệ với những người sáng tác. Chỉ thấy ông về Hội Nhà văn họp hành, bàn việc gì đó rồi lại nhanh nhẹn trở về Cầu Đen hì hục viết. Và mẹ chị, thỉnh thoảng nói chuyện riêng với ông, hai người nói điều gì đó vui lắm. Đôi chỗ ông bà phải dùng từ tiếng Pháp có lẽ để diễn đạt cho rõ ý. Nhiều bữa, để kịp nộp sách cho nhà xuất bản, mẹ chị bỏ việc đồng áng ở nhà giúp nhà văn chép lại bản thảo. Nhiều khi bà thắp đèn dầu chép văn đến tận khuya. Hình như căn nhà nhỏ trên quả đồi thấp lúc nào cũng tràn đầy tình yêu thương như lọc từ tinh khiết để Nguyên Hồng được thanh thản và đau đớn cho từng câu văn.

Sau những "Cửa biển", sau những "Núi rừng Yên Thế"… là lấp lánh những giọt mồ hôi, lấp lánh sự nén chịu, lấp lánh lòng hi sinh của cả một gia đình dầu nhỏ nhoi nhưng tràn ngập tình thương ruột rà. Từ người mẹ kiên cường ở Hải Phòng lên, từ người vợ thủy chung biết tiếng Pháp ở hiệu sách ngoại văn về, từ đàn con thơ xưa và sau này đã trưởng thành với những suy ngẫm độc lập… tất cả đều lặng lẽ chấp nhận đồng hành cùng với tính cách khảng khái, quyết liệt của một Nguyên Hồng để làm nên một tâm thế giúp nhà văn bình tâm mà sáng tác nơi xóm Cầu Đen.

Có thể nói, nếu không có một nền nếp gia phong trong một ngôi nhà nhiều thế hệ, nếu thiếu đi sự hi sinh "tuân chỉ" của cả nhà trước người bố Nguyên Hồng quyết liệt, nếu thiếu đi một ngôi nhà ở xóm Cầu Đen, liệu chúng ta sau này có cơ hội để được nâng niu những tác phẩm sáng giá làm nên một giải thưởng Hồ Chí Minh của nhà văn Nguyên Hồng? Thế mới biết, những nhà văn như Nguyên Hồng một con chữ nó quý như thế nào!

Bây giờ nghe chị Nhã Nam kể, tôi lờ mờ mới hiểu, vì sao Nguyên Hồng chưa một lần khuyên ai trong 7 người con của mình đi theo nghiệp văn. Ông bảo, viết văn không phải là một nghề, không thể truyền nghề được. Ai có năng khiếu thì cứ theo… Rồi ông lặng lẽ ra đi, không một lời di chúc. Trong cơn mê sảng, ông có nhắc tới "bác sỹ", tới "Hội Nhà văn"; tay đập mạnh xuống chiếu tỏ ý phiền muộn về những trang văn dang dở. Cũng phải thôi, ông là một nhà văn đặc biệt, yêu văn chương và chỉ sống bằng nghề văn suốt cuộc đời mình…

Còn tôi thì nghĩ, gia đình ông, họ có quyền tự hào vì dường như tất cả đã một lòng theo Nguyên Hồng, coi ông như vị "Tổng tư lệnh" và suốt đời lặng lẽ làm điểm tựa cho những tác phẩm của nhà văn lớn. Điều đó càng có ý nghĩa quan trọng như thế nào trong một giai đoạn khúc khuỷu của văn chương…

Hồng Thái, theo CAND Online

Người mẫu Hồng Quế trong trang phục in tranh Đông Hồ

2011-06-11T17:23:00.001+07:00

Giai nhân Hồng Quế đẹp kiêu sa khi hóa thân thành công chúa Ngọc Hân trong bộ sưu tập thời trang mới nhất của nhà thiết kế Hồ Trần Dạ Thảo.

Bước vào làng thời trang từ năm 13 tuổi với việc đầu quân cho một công ty đào tạo người mẫu, Hồng Quế với biệt danh Pink Q đang vụt sáng trên sàn thời trang nhờ một chiều cao ấn tượng (1,79m) cùng phong thái chững chạc và già dặn trong giao tiếp.

Sắc vóc vào tuổi 17 của cô gợi nhớ rất nhiều ðến hình ảnh công chúa Ngọc Hân – người phụ nữ trẻ quyền uy của thành Thăng Long và là nhân vật tạo cảm hứng cho nhà thiết kế Hồ Trần Dạ Thảo sáng tạo bộ sưu tập Huyền thoại người phụ nữ Việt Nam. Ðây là lý do giúp Hồng Quế được mời ðể phác họa chân dung nàng công chúa đầy kiêu sa và quyền quý, thể hiện qua bộ sưu tập.

Ðài các nhưng trẻ trung, mạnh mẽ và sâu sắc cùng hội tụ ở lứa tuổi đôi mươi là thông iệp mà bộ sưu tập muốn chuyển tải.

Bản thêu tay bức chân dung cũng là hình ảnh tượng trưng cho nét đẹp Á Đông, họa tiết xếp nếp công phu và hoa văn nổi trên chất liệu thuần Việt như lụa dập nhăn, taffeta.

Hồng Quế thể hiện sự mạnh mẽ trong bộ trang phục vừa đơn giản vừa phá cách với các chi tiết được chăm chút kỹ càng bằng thủ công.

Mỗi trang phục nhắc nhớ người ta một câu chuyện về văn hóa dân gian, là thông điệp gửi gắm của nhà thiết kế Hồ Trần Dạ Thảo, người từng đoạt giải nhất Doanh nhân Thời trang trẻ Quốc tế 2008 do Hội đồng Anh tổ chức lần đầu tiên. Cuộc thi này hiện đang mời dự thi cho giải thưởng lần 3 năm 2011 – 2012.

Chiếc khăn choàng trong bộ sưu tập có chất liệu hình ảnh lấy từ tranh điêu khắc Đông Hồ. Nhà thiết kế Hồ Trần Dạ Thảo từng có bộ sưu tập Đông Hồ - Tôi yêu văn hóa Việt Nam được triển lãm tại Bangkok.

Theo VietNamNet