ALTI ÜSTÜ TASARIM – Mehmet Doğan

Blog Konferansı: Neden Bıraktım?

Çar, 14 May 2008 14:03:33 GMT

Blog Konferansı 2008’de yaptığım konuşmayı aşağıda okuyabilirsiniz:

Konferans'tan resimler (teşekkürler Süleyman)
Sunumun PowerPoint slaytları
Sunumun videosu: 1. bolum | 2. | 3. | 4. (teşekkürler Levent)

Merhabalar arkadaşlar!

Blog yazmayı bırakmış bir kişinin burada, böyle bir etkinlikte konuşma yapması garip aslında. Belki bilmeyenler olabilir aranızda, ben, Altı Üstü Tasarım bloğunun yazarıydım ve bloğumda yazma işine Aralık 2007'de son verdim. Bundan yaklaşık 3 hafta önce sevgili Eray, bana burada bir konuşma yapma teklifi getirdi. Teklif, Eray'dan gelince, hemen kabul ettim... Kabul ettikten sonra da sordum:

"Eray, tamam, konuşma yaparım ama konuşmanın konusu ne olsun?" O da bana:

"Mehmet, bu boku...blogu! başaramadığın ortada. Bak, yapamadın, bıraktın yazmayı. Bari niye bıraktığını anlat" dedi.

Şimdi, Eray, böyle başaramadın, bıraktın falan deyince, insan haklı olarak alınıyor tabi. Hemen geçtim bilgisayarın başına, açtım hesap makinesini ve hesaplamaya başladım.

Şimdiye kadar yani 2004-2007 arasındaki 3 sene boyunca toplam 337 adet yazı yazmışım. Ben yazdığım dönemde ortalama her yazı başına 3-4 saat harcıyordum. Araştırma, yazma, yazdıklarıma ş, ç, ö, ü ve ğ ekleme ve yayınlama. Zaten o nedenle ben genelde haftada 1 kez yazıyordum, ve eğer dikkat edeniniz olmuşsa yazılar genelde ya hafta sonu ya da haftanın ilk günleri yayınlanıyordu çünkü ben yazı yazma işini hafta sonları yapıyordum. Bu hesaba göre, 337 yazı, her yazı için ortalama 3,5 saat dersek, bu eder 1100 saat. Tabi yazı yazmakla kalmıyordu bu iş. Bu yazılara yorum da geliyordu. Yorumu okumak var, bazılarını onaylamak, cevaplanması gerekenleri cevaplamak, gereksiz ve alakasız olanları budaklamak... Sonucunda nereden baksanız ortalama 3-4 dakika her yorum için. Öyleyse, 3571 yorum için harcadığım zaman, yaklaşık 208 saat. Bir de yorum yazmayan ama fikirlerini benimle direk paylaşmak isteyenler oluyordu. Onların emailini okumak, cevap yazmak... Bir de internette email adresi buldum, hemen özgeçmiş göndereyim deyip, özgeçmiş gönderenler var. Hatta şimdiye kadar 3 kişiyi mülakata bile aldım. Bir tanesi bana yazdı "Hangi pozisyonda çalışacağım?" diye. İşte size ne iş olsa yaparım'ın canlı örneği. Bunları da hesaba katarsak her email için 3-4 dakika, eder 136 saat. Bir de tasarım, CSS, SEO, networking, SPAM v.b. olayları da hesaba katarsak benim bloguma toplam harcadığım gün sayısı 3 yıl içinde 105 gün!

105 GÜN! Şimdi bazılarınız diyecek ki "E, nedir ki? Ben o kadar zamanı 3 yılda, İstanbul trafiğinde harcıyorum." Haklısınız! Size tek tavsiyem var: İş yerinize yakın bir yerde ev tuttun! Çok ciddiyim! Fight Club filmini hatırlar mısınız? Orada bir sahnede Edward Norton canlandırdığı karakteri şöyle der: "Bu senin hayatın ve geçen her dakika, hayatınızdan bir dakika daha azalıyor! - This is your life, and it's ending one minute at a time."

Peki, o halde blog yazmak zaman kaybı mıydı benim için? HAYIR! Her mantıklı girişimin bir geri-dönüşümü vardır. Aklınıza gelecek her türlü mantıklı girişimin bir geri-dönüşümü vardır. Zaten yoksa, o mantıklı, başarılı bir girişim değil demektir. Bir e-ticaret girişiminden, bir bakkal açmaya; evlilikten, hayır işlemeye kadar her türlü girişim. Sorun, konuşun hayır işlemek niyetiyle milyonlarını bağışlamış bir kişiyle, hepsi aynı şeyleri söyleyecektir: "O milyonları verirken, bunun beni, onlarca para verdiğim kişilerden bile daha çok mutlu edeceği aklıma bile gelmezdi" der. Yani geri-dönüşüm her zaman maddi bir değer içermeyebilir. Manevi de olabilir geri-dönüşüm. Mesela çoğu blog yazarı (Webrazzi'nin yazarı Arda Kutsal haricinde) herkes manevi bir geri-dönüşüm sayesinde bloglarında yazmaya devam ediyor.

Peki, bir yatırımın karlı bir girişim olduğunu nasıl anlarız? Gayet basit aslında. En basite indirilmiş sekliyle, eğer bir girişime koyulan, harcanan, yatırılan, emek, para, her ne ise, iste o değer, geri-dönüşüm değerinden küçükse, o zaman bu yatırım karlı bir yatırımdır. Değil mi? Zaten, ben de bu nedenle kendi blogumda harcadığım zamana baktım önce Eray'in sorusuyla birlikte... Çünkü bir blog için ortaya koyulan yatırım, zaman ve emek değil mi? Herkese soruyorum! Peki, bizim blog yazmaktan kazandığımız ne? Yani bu isin geri-dönüşümü nedir, bizi böyle bir girişime sürükleyen ne? Eğer cevabiniz "Herkesin bir tane var, benim de olsun!" ise, sizin blogunuz istatistiklerdeki 3 ay omurlu, ortalama 1,2 yazılı bloglardan biri olacaktır ki mantıklı bir yatırım değil. Benim sorum bu isi 1-2 yıldır aralıksız yapanlara.

Benim ilk aklıma gelenler iste bunlar:

Kendini satabilmek (is bulmak, daha iyi bir is bulmak v.b.)
Bilgilerini ve fikirlerini paylaşmak
Akran ağı (networking) oluşturmak
Sanal şöhret olma (guru, üstat, pagerank, ziyaretçi ve yorum sayısı v.b.)
Blog ödülleri almak (özgeçmişte gayet sik duruyor)
Reklam alabilmek

Var mı benim bu listeye eklemeyi unuttuğum bir şey?

Simdi listeye kendi adıma, şöyle bir bakacağım. Burada listelediğim bütün hedeflere, blogu yazmaya başladığım zamanlarda hedef olarak görmediğim, kapattıktan ve Eray'in bana "Niye kapattın?" sorusunu sorduktan sonra listelediğim bu hedeflerin hepsine ulaştığımı sanıyorum.

Kendini Satmak
Bloga başlamamın ana nedenlerinden biriydi aslında bu. Bence Türkiye'de bilişim dünyasının en değerli isimlerinden biri olan ve Eczacıbaşı'nda Bilgi ve İletişim Sistemleri Koordinatörlüğü yapan sevgili Levent Kızıltan'ı etkilemek ve onun bana is vermesini sağlamaktı blog yazmaya başlamamın nedenlerinden biri. Blogum sayesinde Levent Bey ile tanışıp, onun bana iş teklif etmesini de sağladım. Blogum sayesinde iş dünyasından birçok kişiyle tanıştım. Örneğin web tasarımında önemli bir isim olan Google'dan Jeffrey Veen, sevgili Faruk Eczacıbaşı, Koç'un eski CEO'su Bulend Ozaydin, ben en çok etkileyen SAS'in sahibi Dr. Jim Goodnight.

Bilgi Paylaşmak
Günümüzde hemen hemen her büyük ve orta ölçekli şirkette çok önem kazanan bir konu var: bilgi yönetimi. Çok kısa olarak anlatayım. Bundan 7-8 sene önceye kadar şirketler, çalışanlarına maliyet olarak bakıyorlardı. Yani muhasebe kayıtlarına göre, her çalışan, şirket için maliyet anlamına geliyordu. Bu hesaba göre, eğer bir şirket, basarili bile olsa, bir elemanını isten çıkarırsa, bunu zarar olarak değil, mali anlamda kazanç olarak kaydediyordu. Yani bir çalışanın, mali anlamda şirkete alınan yazıcı mürekkebinden pek bir farkı yoktu. Bu anlayış, günümüzde bilginin çabuk el değiştirmesi ve kendini katlamasının hızlanması ile değişti. Bilgi yönetimi ve bu bilginin şirket çalışanları arasında paylaşılması önemli bir hale geldi. İşte birçok şirketin, çalışanlarının blog tutmasına sıcak bakması da burada yatıyor. Yoksa şirket politikası, şeffaflık, serbestlik tamamen hikâye. Yazın bakalım şirket dışında kimsenin bilmemesi gereken bir şeyi blogunuza, görün bakin şirket size ne kadar şeffaf davranacak.
İşte, iyi bir blog yazarı da bilgisini, fikrini en iyi bir şekilde paylaşmaya çalışan kişidir. Sanıyorum yazdığım yazılarda bunu yapmayı başardım.

Akran ağı oluşturmak (networking)
Blogum sayesinde inanılmaz insanlarla tanıştım. Simdi burada Adile Nasit gibi tek tek isim saymak istemiyorum ama dinlemek yerine bu isimleri okumak isterseniz, Teknoloji Kimin Umurunda adli kitabimin ilk 4-5 sayfasına göze atabilirsiniz. İsimler orada mevcut.

Sanal Şöhret
Sanal şöhret derken, gece kulüplerine güneş gözlüklü girmek, Boğaz'da iki katlı villada oturmak, paparazzilerden kaçmaktan bahsetmiyorum. Zaten bizim isle uğraşan adama paparazzi olarak ya Blog Kazanı gelir ya da Webrazzi. Zaten sanal şöhret bir anlam ifade etse, I kiss you Mahir, Türkiye'de Turizm Bakanı olurdu.
Sanal şöhret daha farklı bir olay. Özellikle blog dünyasında. Size verilen link sayısı, pagerank, ziyaretçi ve yorum sayısı ile ölçülen bir şey. Birilerinin size yazarken "Üstat", "Guru" gibi sözler kullanması ile ilgili bir şeyler ki ben kendime yakıştıramıyorum bu unvanları. Hani İngilizcede çok şık duran bur kelime ama Türkçede sanki "Gayseri Gurusu" gibi duruyor biraz. Ben, esasında averaj bir web tasarımcıyım. Tasarımcıydım. Tasarım yapmayalı yıllar oldu. Benim mesleğim proje müdürlüğü ve zaman zaman forumlarda Web tasarım gurusu, üstat tasarımcı gibi ifadeler okuyorum, garibime gidiyor açıkçası. Bütün yaptığım web hakkındaki fikirlerimi blogumda yazmak. Benim guru dediğim insanlar daha farklı. Ben bu mesleğe 10 sene önce başladığımda benim guru dediğim örneğin Dominet döneminde Arabul'u yaratan, hatta bir donem Microsoft'da da çalışan Ersin, G-Tasarımcılar, Zuxxi vardı hatırlar mısınız? Bunlardı bizim üstat dediğimiz insanlar. Olay guruluk değil de pagerank, popüler blog olmak ise, sanırım Altı üstü Tasarım, sanal şöhret olmuş bir blogdur. Esasında blogumun gerçek anlamda okunduğunu ve popüler olduğunu bir İstanbul-Ankara seyahati sırasında anladım. Otobüs Ulusoy tesislerinde mola verdi ve ben yurtdışında yasayan ve kuru fasulye pilavı çok özleyen biri olarak girdim tesislere. Yemeğimi yerken, arka masada oturan iki kişinin sohbetine kulak misafiri oldum. Biri diğerine blog olayını anlatıyordu:
"Simdi bu blog olayı esasında tütün yaprağı gibi"
Diğeri sordu
"Nasıl yani?"
"Şöyle, simdi tütün yaprağını yiyen bir tırtıl var. İşte o tırtıl, yaprağı yiyince, tutun bitkisi de hemen bir sıvı salgılıyor. İşte o sıvı bir nevi blog yazısı, sonra arı geliyor..."
Bu sohbet beni hem inanılmaz şaşırttı, hem de memnun etti. Çünkü bu konuşmanın kaynağı olan tütün-tırtıl-arı yazısını yalnızca 1 hafta önce yazmıştım.

Blog ödülleri almak, reklam almak
Sanırım bunlar biraz olsun elinize, avucunuza alabileceğiniz maddi hedef, geri-dönüşümler ve hemen hemen her blog bunu gerçekleştirmeye çalışıyor bir şekilde.

Esasında soru su: Ben blog yazmayı 3 hafta önceye kadar doğru dürüst farkında bile olmadığım bu hedefleri tamamladığım için mi bıraktım? Benim buna cevabim çok açık ve açıklayıcı:HAYIR!

Blog yazmayı bırakmamın nedeni sıraladığım hedefler değil. Blog yazmayı bırakmamın asil nedeni, günümüzdeki en kısıtlı kaynağı daha iyi değerlendirmek istemem! Açıklayayım:

Sizi şimdi dünyanın en tatlı iki hanımı ile tanıştırmak istiyorum: işte dünyanın en tatlı iki hanımından büyük olanı Jayda (6), büyüyünce veteriner olmak istiyor ve küçüğü Aliya (4) ise ablası ne olmak istiyorsa onu olmak istiyor. Yani benim 80-90 yıl önceki kırsal bir yörede yaşamış olan bir babanın beklentisinden farklı beklentilerim var kızlarım için. Zaten bu nedenle son 50 yıl içinde tarım sektöründe çalışanların sayısı yüzde 50 düşüş gösterdi ve gayri safi milli hâsıladaki değeri her gecen gün düşüyor.

Size bir sorum var! Türkiye'nin 1955 yılındaki nüfusunu bilen var mı aranızda? Ben söyleyeyim 24 milyondu. Peki, bu 24 milyonun içinde kaç kişi tarımla uğraşıyordu? 8 milyon kişi. Yani nüfusun yüzde 33'u. Bugün 75 milyonuz ve tarımla uğrasan nüfus yalnızca 4 milyon. Yani nüfusun yüzde 6'si. Peki, aradaki yüzde 29'a ne oldu? Yeni sektörlere taşındı ve bu sektörlerden bence yarınları değiştirecek ve ülkeler arasında fark açabilecek sektör bilişim ve genetik. Bugün doğal kaynaklara bağımlı yasayan ülkeler her geçen gün yoksullaşıyor. Suudi Arabistan, Güney Afrika, Nijerya, Meksika... Zaten bu nedenle Microsoft gibi bir şirketin varlık değeri, Brezilya ve Meksika'nın ihracat rakamlarının 5 kati. Bu iki ülke 150 milyon is gücüne sahip iken, Microsoft bütün bunları 70 bin kişiyle gerçekleştiriyor. Zaten bu nedenle 40 yıllık bir şirket, 1916'larda kurulmuş General Motor'u ticari yarışta sollayabiliyor. Yani bu isi, yasa, deneyime bakmıyor. Bakin Google diye bir şey yoktu 10 sene önce. YouTube'u kimse bilmiyordu 5 sene önce. Wikipedia'da bugün 9 milyon madde var. Böyle bir projenin 20 yıl önce yapıldığını düşünün. Acaba kaç liraya patlardı? Peki bunun filen maliyeti nedir bugün: SIFIR. Rocketboom adlı bir blog, bir günlük reklam için 400.000 dolar alabileceğini aklinin ucundan bile geçiremiyordu 1 yıl önce.

Tarım sektöründeki gerileme yalnızca Türkiye'ye has değil. Aynı göstergeler hemen hemen her ülke için aşağı yukarı aynı. Bunun nedeni ise ağ, ağ hızı ve kısıtlı kaynakların devamlı olarak değişmesi. Bundan 80-90 sene önce kısıtlı kaynak tarım ürünleriydi ve bu kaynağın ulaşım ağı demiryoluydu. Zamanla, endüstri çağının gelişimi ile kısıtlı kaynak doğal kaynaklar haline geldi ve ulaşım ağı, yerini daha hızlı alternatiflere bıraktı: kamyon, gemi, uçak. Simdi ise bilgi çağındayız ve ulaşım ağımız bilgisayar ağları, internet, web, bloglar. Peki, o halde kısıtlı kaynak nedir? Eğer cevabiniz bilgi ise size bir haberim var: 1930 yılındaki yazılmış, kaydedilmiş bütün bilgiler, 1960 yılına gelindiğinde kendini ikiye katladı. Düşünün yıllarca (yani duvara yazılan geyik resminden tutunda ders kitaplarına kadar her bilgi) 30 yılda kendini ikiye katladı. Zaten bu nedenle hani o kuşak farkı denen şeyler söylenmeye başlandı. Hani annem-babam beni anlamıyor dediğimiz olay. Neden? Çünkü anne-babanın öğrendiği bilgiler çocuklarının öğrendiğinin yarısı kadardı ya da farklıydı. 1970lere geldiğimizde bilginin kendini ikiye katlaması yalnızca 7 yıl aldı. İçinizde kaç kişi Pluto'nun bir gezegen olduğunu okudu okul yıllarında? Kaç kişi aydan Çin Setti'nin görülebileceğini öğrendi? Visa şirketinin kurucusu Dee Hock diyor ki:
"Sorun birilerine yeni bir şeyler öğretmek değil. Asil sorun, o kişinin eski bilgilerini unutmasını sağlayabilmek".

Ve bilginin çoğalması, kendini ikiye katlaması durmuyor. Günümüzde bilgi kendini her 2 senede bir ikiye katlıyor. 2 SENE! Düşünsenize, 2 sene öğrendiğiniz bilgilerin bir kısmı ya bugün geçerli değil ya da yanlış. Bu dediklerimi özellikle Internet sektöründe çalışanlar çok daha iyi anlayacaktırlar. İşin en korkutucu yani esasında bugünler değil. Eğer IBM'in yaptığı araştırmaları takip ediyorsanız biliyorsunuz ki 5 sene sonra bilginin kendini ikiye katlama sureci 11 saat olacak. Evet, yanlış duymadınız: 11 SAAT! Düşünsenize, okuduğunuz ya da yazdığınız bazı blog yazıları daha sabahı çıkmadan ya geçersiz ya da yanlış olacak; ya da ayni konuda ayni gün içinde yazılmış milyonlarca yazıdan biri haline gelecek.

O zaman diyeceksiniz ki bu kadar hızlı veri ve bilgi gelişimi nedeniyle, kısıtlı kaynak bellek olmalı. Ama maalesef o da değil. Kaç kişi aranızda 256 MBlik belleğim var diye hava atıyordu arkadaşlarına 10-15 yıl önce? Bugün 1 TBlik bellek almak mümkün evinize. Hem de 200-300 liraya. Hemen bilmeyenler için söyleyeyim: 256 MBlik belleğinizde 2500 adet Pamela Anderson resmi depolayabilirken, 1 TBlik bir belleğe 9 milyon Pamela Anderson resmi ve 1 tanede videosu depolamak mümkün. Moore'un kanunları geçerli olduğu surece ki bunun önümüzdeki 5-10 sene içinde değişmesi için hiçbir neden yok, bilgisayar kapasitesi ve hızı artacak ve fiyatları daha da düşecek. Hepinizin duymuş olduğu örnek, elimdeki kredi kartının cipi, 1980lerdeki bir bilgisayardan daha akilli. Korkutucu düşünmek bile, çünkü cüzdanımın içinde taşıyabiliyorum bir donem odaları dolduran gücü. Tarihte ilk defa, geçtiğimiz sene, bilgisayar satışları, TV satışlarını solladi A.B.D ve Kanada'da ve yine geçtiğimiz sene, dünya üzerinde üretilen transistor sayısı, yine o sene hasat edilen pirinç tanesinden daha fazlaydı. Bu demektir ki ne bilgisayar ne de bellek kısıtlı kaynak.

O halde, zaman mı kısıtlı kaynak. Esasında herkesin sandığının aksine zaman da kısıtlı kaynak değil. Herkesin eline eşit ölçüde gecen bir kaynak, kısıtlı olamaz. Kontrollü kaynak olabilir ama kısıtlı olamaz. Yani sizinde, benim de 24 saatimiz var ve yarin, ertesi gün ve daha ertesi gün hepimizin yeniden 24 saati olacak ve bu 24 saat içinde bilgi kendini 2 defa ikiye katlayacak. O halde, kısıtlı kaynak zaman da olamaz.

Peki, nedir o zaman günümüzün kısıtlı kaynağı? Söyleyeyim: DİKKAT, İLGİ, ALAKA (ATTENTION)! Yani çok değerli, ele geçirilmesi zor ve kısa omurlu bir kaynak. Herbert Simon diyor ki:
"Bilgi zenginliği, ilgi yoksulluğu yaratır"

Size simdi bir sorum var. Cuma akşamı atladınız uçağa, Bodrum'a hafta sonu için tatile gittiniz. Yanınıza bilgisayar almadınız, telefonunuzu kapattınız. Pazartesi sabahı işyerinize geldiğinizde sizi kaç tane email bekliyor? 5-10-20-40-60-100? Kaç tanesi Nijerya'dan yazan bir arkadaş? Peki ya okumanızı bekleyen blog yazıları? Yapmak üzere olduğunuz araştırma için sizin ziyaret etme ihtimalini taşıyan web site sayısı? Peki, bütün bunlar içinde kaç tanesi gerçekten sizin için önemli? Ya da şöyle söyleyeyim, bunların kaç tanesi ilginizi hak ediyor? İşin en kotu yani, bütün bu emailler, SMSler, bloglar, web siteleri sizin ilginiz için yarışıyor ve bilginin 11 saatte ikiye katlandığı donemde nasıl yetişebiliriz bütün bunlara?

Simdi gelelim benim blog yazmayı bırakmamın nedenine! Büyük kızım Jayda, bu sene ilkokula başladı ve öğretmeni ona bir ev ödevi verdi. Ödev, hafta sonu ailenizle birlikte genelde yaptığınız bir aktivitenin resmini çizmek. İşte Jayda'nin çizdiği resim! Belki iyi göremiyorsunuz, anlatayım size resmi. Bu eşim Jennifer, küçük kızım Aliya, büyük kızım Jayda ve kedimiz Lola. Ben, şu köşede bilgisayar başında olan çöpten adamım. İşte kızımın gördüğü aile modeli. Herkes eğlenip, oynarken, baba, bilgisayar başında ya blog yazısı yazıyor ya da email cevaplıyor. Haklıydi da! Çünkü o donemde ben kendi zamanımın yüzde 70'ini bilgisayarda geçiriyordum.

Şimdiye kadar çalıştığım is ortamlarında en beğendiğim ve en çok öğrendiğim eski patronum John Webster bana bir keresinde sunu söylemişti: "Zaman, yaşlandıkça daha da hızlı geçip gidiyor." Ne kadar haklı olduğunu her gecen gün daha iyi anlıyorum. Örneğin 40 yaşındasınız ve 80 yaşına kadar yaşayacaksınız diyelim. Yapılan hesaplamalar ve araştırmalar bize soyluyor ki sübjektif olarak, aslında siz hayatinizin yüzde 71'inin çoktan yaşamışsınız. Buna göre, ben hayatimin yüzde 62'sini yaşadım. Bu şimdiye kadar duyduğum en korkutucu ve üzücü bilimsel araştırma sonuçları. (Eğer bu konuda daha detaylı bilgi almak isterseniz Jay Ingram'in Velocity of Honey kitabini okuyabilirsiniz)

İşte benim blogu bırakmamın nedeni size. Hayatimin geri kalan yüzde 38lik bölümünde, bütün ilgili, alakamı, dikkatimi kızlarıma ve aileme vermek isteği. Sizce değmez mi?

Hepinize çok teşekkür ederim. Özellikle Eray Endeş ve benim sizlerle olmamı sağlayan Vodaco'ya...

Ve sizlere, çünkü bana çok pahalı, çok değerli ve seyrek bulunan bir şeyi verdiniz: Dikkatiniz ve ilginiz.

Çok teşekkürler.

Neden Bıraktım?

Cum, 26 Nis 2008 13:29:25 GMT

Yok, hayır. Yeniden yazmaya başlamıyorum :-) Hatta bu yazının konusu tamamen neden bıraktığım ve niye artik yazmayacağım ile ilgili… Şimdi eğer niye yazmayı bıraktığımı yazarsam, bu yeniden yazıyor olduğum anlamına gelmez mi? O nedenle, bunları yazmak yerine, size bunları anlatmak istiyorum. Hem de çok yakında.

10 Mayıs 2008 tarihinde yapılacak olan Blog Ödülleri töreninde, tören öncesi gerçekleşen ve birçok tanınmış blog yazarının da katıldığı bir mini konferansta ben de bir konuşma yapacağım.

Yer: Galatasaray Üniversitesi – İstanbul
Saat: 16.00

Daha fazla bilgiyi Blog Ödülleri sitesinden alabilirsiniz.

Son Yazı

Paz, 12 Kas 2007 07:42:10 GMT

Eğer bir amacın yoksa
Zamanını yoksa
Eğer diğer islerle yoğunsan
Söyleyecek yeni ve orijinal bir şeylerin yoksa
Blog yazmak için gereken enerjin ve disiplinin yoksa
Eğer duygusalsan
Eğer hayatında blog yazmaktan daha önemli şeyler oluşmaya ve zaman almaya başlamışsa
Eğer sıkıldıysan

Blog yazmayı bırakmanın zamanı gelmiştir diyor Lorelle on WordPress.

Yukarıdaki listeye bakınca ve Lorelle’in yazısını okuyunca daha iyi anladım ki artık zaman geldi. Bir kitap, bir ödül, binlerce okur, yüzlerce yazı…. 14 Aralık 2004 yılında başladığım bu bloga, bugün son noktayı koyuyorum. Hepinize okuduğunuz, yorumlarınızı paylaştığınız için teşekkürler. Başka bir platformda görüşmek üzere.

Proje Tasarımı

Per, 18 Eki 2007 07:37:03 GMT

Bir Web sitesinin başarısı ne ile ölçülür? Bir şirket Web sitesine harcanan bütçenin, geri dönüşümünün kazançlı olduğu nasıl anlaşılabilir? Bu bütçe, yeni bir tasarım, marka ya da pazarlama için mi yoksa hali hazırda bulunan Web sitesinin bilgi mimarisi ve kullanılabilirliği için mi harcanmalıdır?

Birçok bilimsel araştırma gösteriyor ki averajın üzerindeki görsel tasarım elementleri , bir sitenin kullanıcı memnuniyetine çok az etkisinin olmasının yanında neredeyse sıfıra yakın satın alım, al-beni dürtüsü, kalıcılık ve sadakat hissi yaratıyor. ¹ Tabi siz eğer bir şirket sahibi ya da şirketin tasarım projesinden sorumlu bir kişi iseniz, bu söylediklerimi bir tasarım şirketinden duymanız maalesef imkansız. Çünkü tasarım şirketleri -doğal olarak, tasarım satarak hayatlarını kazanıyorlar. Bir şirket Web sitesinin saf ve sırf tasarımını değiştirmek ya da ona görsel zenginlik kazandırmak, ne şirketinizin o siteyi açmasındaki amacına ne de bütçenin şirkete kar olarak geri dönüşümüne yararı olacaktır. Bütçenin geri dönüşü, yalnızca tasarımı geliştirme metodu uygulandığında ya düşecek ya da aynı seviyede kalacaktır. Nedensiz, sırf "yapılabiliyor" mantığı altında, safi tasarıma harcanan bütçe "yara bandı" tedavisinin ötesine gitmemekle birlikte, sorunu inkar etmekten başka hiçbir şey değildir. Hani atalarımızın söylediği altın semerli eşek meselesi. Esas amaç, bütçenin, gerçek sorunların bulunmasında ve çözümünde kullanılması olmalıdır.

Madalyonun diğer bir yüzü de var. Yalnızca görsel zenginliğin geliştirilmesi, müşteri memnuniyeti üzerinde büyük bir rol oynamayabilir. Fakat bu durum "görsel fakirlik" için aynı anlama gelmez. Kötü tasarlanmış bir Web sitesinin kullanıcılarda yarattığı duygular, negatif olmanın yanında, şirketin kredibilitesini ve güvenilirliğini olumsuz etkileyecek sonuçlar da üretir. ²

Kullanıcıların büyük bir yüzdesinin, bir siteyi ziyaret etme amaçlarının, kullanıcı hedeflerini gerçekleştirmek olduğunu düşünürsek, bu hedefi en iyi, en kısa, en kolay gerçekleştirecek ve sanal deneyimi maksimize edebilecek site, diğer rakip sitelerin görünümü ne olursa olsun, kullanıcı memnuniyetini yükseltebilecek, kalıcılığı ve sadakati sağlayabilecek ve en önemlisi, şirketin site için ayırdığı ve harcadığı bütçenin geri dönüşünü karlı bir hale getirebilecektir. Eğer Internet üzerinde başarılı iş yapan Web sitesi örneklerine göz atacak olursak, örneğin Google , Amazon , Ebay , GittiGidiyor, Kariyer.net , Yonja , Ekşi Sözlük v.b. yukarıda söylenenlerin ne kadar doğru olduğunu göreceksiniz.

Tavus Kuşundan Çıkarılacak Dersler

Janine Benyus adını birçoğunuz duymadınız. Buna birkaç yıl önce ben de dahildim. Ta ki Janine Benyus'un yazdığı Biomimicry kitabını şans eseri okuyana kadar. Şans eseri diyorum çünkü bu kitap, uçak yolculuğu yaptığım bir sırada, dergilerin bulunduğu kısımdan çıkmıştı. Kitabın, uçak şirketi tarafından konulduğunu ve bunun gerçekten hoş bir jest olduğunu düşünüyordum fakat aynı zamanda uçakta, benim dışımda bu kitabı okuyanın olmaması da dikkatimi çekmişti. Demek ki uçak şirketi değil, bireysel bir jestti ya da unutkanlıktı bu. Kitabı unutan her kimse... teşekkürler.

Sanırım Biomimicry kitabı, hayatımda, çalışma şeklimi ve düşünce yapımı değiştiren birkaç kitaptan biri haline geldi. Gerçeği söylemek gerekirse, bu kitabın, Web ya da Internet ile en ufak bir ilişkisi bile yok. Janine Benyus, bir Web tasarımcısı değil. Hatta, Janine Benyus'un Biomimicry Web sitesi, bir tasarım faciası. Benim düşünce şeklimi değiştiren kısım, kitabın ana fikri ile ilgili.

Mikroptan bakteriye; hayvanlardan bitkilere kadar tüm canlılar, milyonlarca yıldır çeşitli sorunların üstesinden gelmek için, kusursuz işleyen modeller ürettiler. Bu modellerin birçoğu, yine milyonlarca yıllık testlerden, yanılgılardan geçti, olgunlaştı ve günümüze ulaştı. Biomimetri , bu çözüm modellerinin taklit edilme yoluyla, çeşitli ürünler ve sorunlar üzerinde uygulanmasından ibaret bir bilim dalı.

Örneğin, tavus kuşları, çiftleşme döneminde veya tehdit ile karşı karşıya kaldıklarında, kuyruklarında bulunan "telek" adlı rengarenk tüylerini açıp, inanılmaz bir renk gösterisi ortaya koyarlar. Fakat işin aslı, tavus kuşunun tüyleri yalnızca kahverengi renk pigmentlerinden oluşur. Yani, tüyleri renkli değildir. Peki nasıl olurda kahverengi tüyler, göz alıcı renkler haline gelir? Tavus kuşunun bu göz alıcı hilesinin sırrı, tüylerinde bulunan keratin proteinin güneş ışığını çeşitli şekillerde kırıp yansıtması ve böylece o kahverengi tüylerin, göz kamaştırıcı renkler almasıdır. İşte, burada biomimetri devreye giriyor. Örneğin, bir Japon bilim adamı, bu bilgiyi, trafik ve okul ikaz levhalarında kullanıyor. Tavus kuşunun sahip olduğu bu yeteneği, levhalara aktaran bilim adamı, yeniden kullanılabilir ve toksik olmayan, tamamen ışığın yansıması ile renk kazanan levhalar üretiyor. Norveçli başka bir bilim adamı ise bu bilgiyi, bilgisayar ekranlarındaki renklerin ışık yoluyla, düşük enerji ile üretilmesi için kullanıyor.

Başka bir örnek ise bir tür kertenkele olan Geko'lardan. Geko'lar, herhangi bir yüzeye kolayca tırmanıp; kaymadan, düşmeden, bu yüzeye asılı kalabiliyorlar. Gekoların ayaklarında, asılı kalmalarını sağlayacak herhangi bir yapışkan ya da vakum yok. Gekolar, vakum ya da yapışkan yerine, düşük seviyede statik elektrik kullanıyorlar. Yani, tırmandıkları yüzeye, düşük seviyede statik elektrik uygulayarak, o yüzeyde düşmeden, kaymadan durmayı başarabiliyorlar. İşte bu bilgiyi, kumaş üreten şirketler alıp, yüzeye statik elektrik ile tutunabilen, sandalye, koltuk yüzleri üretiyorlar. Böylece, incecik bir kumaşı, sandalyenin üzerine koyuyorsunuz ve sandalyeniz için yepyeni bir yüz elde etmiş oluyorsunuz. Eğer bu kumaş hoşunuza gitmiyorsa, tüm yapmanız gereken, (sandalyeyi değil) eski yüzü çöpe atmak ve yeni bir yüz almak. ³

Bu örneklerin sayısı çoğaltılabilir. Fakat bu örneklerin hemen hepsi, fiziksel ürünlere adapte edilebilecek bilgiler. Çok az örnek, fiziksel olmayan (Web gibi) ürün ve projelere uygulanabilecek türden.

Birçoğunuz türev dersi anlatan öğretmene bakan gözler ve aklınızda "Bu benim ne işime yarayacak gerçek hayatta?" sorusuyla bakıyorsunuz sanırım verdiğim bu örneklere. Ben de o şekilde bakmıştım Biomimicry kitabına. Fakat daha sonra düşünmeye başladım: "Acaba ben, yılların oluşturduğu bu deneyimi ve bilgiyi kendi mesleğim içinde nasıl kullanabilirim?" Esasında çok uzaklara bakmamak gerekiyor. Biomimetri, canlıların, en iyi, en başarılı olduğu uzmanlık alanlarını, günümüz ürün ve projelerine uyguluyor. Peki bir Web çalışanı hangi örneklere bakabilir? İşte bu sorunun cevabını biomimetri değil, insanlık tarihi verdi benim için.

Tarihte birçok örnek var biz insanların başarılı olduğu. Genelde bu başarılar, hep ödüllendirilmiş. Yani, biz bu başarıların ürünlerini kullanıyoruz hayatımızda. Elektrik, telefon, Internet... Peki ya başarısız denemeler ? Kötü sonuçlar üretmiş başarısızlıklar? Neden bunlardan kimse söz etmiyor? Acaba bu başarısızlıklardan ders alabilir miyiz? Bu başarısızlıklar, iş yaşantımızdaki sürece yararlı olabilecek sonuçlar üretmiş olabilir mi? İşte bu düşünce benim Web yaşantımda ki biomimetrim oldu. Örnek mi istiyorsunuz? Birçok örnek var tarihte: Millenium Köprüsü, C5 arabaları, Denver Uluslararası Havalimanı, Challenger uzay mekiği, Zeplin balonları, SA80 tüfekleri... Bütün bu tarihi olaylar, inanılmaz dersleri saklıyor içinde. Maalesef bu derslerden birçoğumuz payımızı alamadık çünkü halen birçok projede, bu hataları tekrar ediyoruz. Hani şu "Eğer tarihten ders alınsaydı..." hikayesi.

Vasa'nın Acıklı Hikayesi

Tarihsel hataların, başarısızlıkla sonuçlanan projelerin içinde beni en çok etkileyen, örneğini en çok verdiğim olay Vasa Savaş Gemisi projesi . ⁴

İsveç'te bir yıl içinde 17 tane "bayrak günü" vardır. Bayrak günleri, tatil değildir fakat eskiden, bayrak günlerinde, işyerinde ya da evinde İsveç bayrağı sallandırmayanlar, cezaya çarptırılıyormuş. Artık böyle bir ceza uygulaması olmamasına rağmen, yine de bayrak günlerinde İsveçliler, bayraklarını evlerinin balkonlarından, işyerlerindeki bayrak direklerinden sallandırıyorlar. İşte bu bayrak günlerinden biri de 6 Kasım. Bu güne "Yüce Gustav Adolf Günü" deniliyor.

Gustav Adolf, şimdiye kadar "yüce" unvanına ulaşmış tek kral İsveç tarihinde. Bu kralın yüceliği, kazandığı savaşlardan ve savaşlarda uyguladığı zeki savaş taktiklerinden geliyor. O zamana kadar geleneksel taktikleri yürüten diğer İsveç krallarından farkı, savaş meydanlarına mobiliteyi yani taşınabilirliği getirmesi. Mobiliteyi yalnızca karada görmemiş Adolf. Aynı zamanda denizlerde de üstünlük sağlamak istemiş. Zaten bu nedenle de, İsveç tarihinin en büyük ve en pahalı gemicilik projesini başlatmış 1625'de. Bu projenin adı Vasa.

Kral Gustav Adolf, 16 Ocak 1625'de, gemi inşası konusunda ustalıkları ile ünlü Hollandalı gemi mühendisleri Henrik ve Arendt Hybertsson ile, 4 adet gemi yapımı için sözleşme imzalar. Bu sözleşmeye göre, Hybertsson kardeşler, 4 yıl içinde ikisi 33 metre ve diğer ikisi 41 metre olan 4 adet gemiyi Kral Adolf'a teslim edeceklerdi.

O dönemde gemiyi inşa eden atölyeler, kendi finansmanını kendi sağlamak zorundaydılar. Para, ürün teslimatı sırasında alınıyordu. Yapılan iş, bir kral için bile olsa, finansman bulmak tamamen atölyeye kalmıştı. Hybertsson kardeşler, bu büyük proje için finansman bulmakta zorlandılar. Bu konuda, Gustav Adolf ve üst düzey yetkililerine ulaşmak neredeyse imkansızdı çünkü Gustav, bir savaş meydanından diğerine koşuyordu. Hybertsson kardeşler, finansman işini neredeyse bir yıl sonra tamamlayabildiler.

1625 yılının Eylül ayında, Kral Adolf, şiddetli bir fırtınada, 10 adet savaş gemisini kaybetmesi sonucu, Hybertsson kardeşler ile temasa geçip, iki küçük (33 metre) geminin ilk etapta tamamlanmasını ve kaybedilen gemilerin yerine geçmesini istedi. Bu, zaten çok dar olan proje bitiş sürecini daha da büyük bir baskı altına soktu.

33 metrelik gemilerden ilkinin inşaatı, 1626 yılının ilk aylarında başladı. İlk yapılan işlem, geminin tabanını oluşturacak 33 metrelik bir ağaç bulup kesmekti. Proje basit ve geleneksel bir gemi projesi idi. O dönemde, savaş gemileri, düz tabanlı, biri açık, diğeri kapalı iki silah güvertesinden oluşuyordu. İşlem, neredeyse günümüzün fabrikasyon üretimi gibiydi. Hemen hemen bütün gemiler birbirinin kopyasıydı ve bu nedenle birçok gemi yapımcısı, plan, çizim gibi araçlara gerek duymuyorlardı. Tek güvendikleri, yılların onlara verdiği "tecrübe" idi.

Fakat bu proje herhangi bir proje değildi. Tecrübe, bu işi bitirmek için yetmeyecekti çünkü Kral, projenin başlamasından kısa bir süre sonra gönderdiği mektupta, küçük geminin 33 metre değil 36.5 metre olmasını istemekteydi. O dönemde, bu tip projeler için kesilen ağaçlar, geminin boyuna uygun olarak kesiliyordu. Kral'ın bu emri, gemi projesinde çalışanların büyük tepkisine neden oldu. Halbuki, bu istek mektubu, yalnızca gelecekteki sonu gelmeyecek isteklerin ve istek mektuplarının bir işareti idi. Kral, o dönemde Danimarkalıların 2 kapalı, 1 açık silah güverteli çok büyük bir gemi yaptıklarına dair bir dedikodu üzerine Hybertsson kardeşlere yeni bir mektup gönderdi. Bu mektupta, Kral, yapılacak geminin boyunun 42 metreye çıkarılmasını ve ikinci kapalı silah güvertesinin eklenmesini istedi. O döneme kadar, 2 kapalı, 1 açık silah güvertesi duyulmuş ya da yapılmış bir şey değildi. İlk istek olan 36.5 metre doğrultusunda, orijinal boyut olan 33 metrelik tabana eklenen yamaların üzerine, yeni istek 42 metre ile birlikte, 4. yama eklendi. Projede çalışan hiç kimsenin Kral'a "hayır, olmaz" demek gibi bir cesareti yoktu.

İstekler bu kadar ile sona ermedi. Kralın gemi uzunluğu ile ilgili isteklerine, gemide bulunacak gülle, top ve küçük silah sayısındaki artışlar da eklendi. Kral, orijinal planda yer alan büyük silahların sayısını iki katına çıkardı. 30 olan sayı, 60'a çıktı. Bu silahların her birinin ağırlığı 1,5 tondu ve bunun üzerine birçok orta ve küçük silah ve ayrıca yine o dönemde yeni bir teknoloji olan kiremit fırın eklenince, geminin ağırlığı, geminin iskeletinin kaldırabileceğinden daha fazla bir hale geldi.

Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, Kral, geminin dış görünümünün de gösterişli olmasını istedi. İşlemeler, figürler, kabartmalar ve kaplamalar... Zaten çok pahalı bir proje haline gelen Vasa projesi bütçesine, yeni bir yük daha eklenmiş oldu.

Bütün bu gelişmeler yaşanırken, hiç beklenmeyen gerçekleşti. Proje müdürü ve baş mimar Henrik Hybertsson, uzun süreli hastalığının sonucunda hayatını kaybetti. Proje için yazılmış ya da çizilmiş hiçbir planın olmaması, birçok fikrin ve özelliğin, Henrik'in beyninin, düşüncelerinin içinde saklı olması, bu beklenmedik ölümle birlikte, projeyi ve proje çalışanlarını kaos içine sürükledi.

Temmuz 1628'in başlarında, gemi tamamlandı. Geminin suya indirilmeden önce test edilmesi gerektiği düşünüldü. Bu testleri seyretmeleri için İsveç Ordu Amirali ve ayrıca geminin kaptanı davet edildi. Yapılan test kısa ve çok basitti. Geminin güvertesine 30 kişi çıkacak; bir uçtan diğer uca, bir kenardan diğer kenara 15-20 dakika boyunca koşup, zıplayacaklardı. Testler yapıldı fakat sonuç iç karartıcıydı. 30 kişinin çılgınca koşup, zıplamaları sonucu, gemi neredeyse alabora olmak üzereydi ki, Amiral, testlerin durdurulmasını ve geminin bir an önce suya indirilmesini emir verdi. Test sonuçlarından, Kral Adolf'un haberi bile olmadı.

10 Ağustos 1628 günü, İsveç Ordusunun en yeni gemisi Vasa, hayatının ilk seferini yapması için denize indirildi. Yüzlerce kişi, limanda sevinç çığlıkları ile uğurladı gemiyi. Aynı sevinç çığlıkları, gemi güvertesindeki 150 kişiden de geliyordu. Gemi, 1 deniz mili kilometre kadar yol aldı ve hafifçe esen bir rüzgar nedeniyle alabora oldu. Bu, yalnızca, İsveç tarihinin o zamana kadar ki en pahalı savaş gemisinin değil aynı zamanda güvertede bulunan 50 kişinin de son yolculuğu oldu.

1600 yıllarda yaşanmış bu projenin gelişimi ve uygulanış şekli ile, günlük iş hayatınızda rol aldığınız projeler arasında bir ilişki kurabiliyorsanız, göreceksiniz ki yıllar hatta asırlar önce gerçekleştirilmiş olan projelerdeki hatalar , günümüzdeki projelerde yapılan hatalardan çok farklı değil.

Kralın, mühendislere, yeni gemilerin biran önce bitirilip fırtınada kaybettiği gemilerin yerini alması için yaptığı baskı, günümüzdeki projelerde rastladığımız müşteri baskılarından çok farklı mı sizce? Birçok proje, plansız bir şekilde başladığından, proje tanım ve süreç şeması çıkarılmadığından, müşterinin baskıları ile tamamen test edilmeden, fonksiyonlar tamamen işlevsel hale gelmeden teslim edilmek zorunda kalmıyor mu? En önemlisi, şablon kalıpla başlayan projeler, kullanıcıyı iyi tanımamaktan, teknolojinin sınırlarını bilmemekten dolayı, alabora olmuyor mu?

Müşterilerin, size verdikleri projelerin ana nedenlerini ve amaçlarını tamamen belirlememesi, rakip şirketin ürünlerindeki değişiklikler, kullanıcı gereksinimindeki değişiklikler ve sırf "olsa iyi olur " inancı ile oluşan, asıl proje planında yer almayan yeni istekler, projenin boyutlarını değiştirmekte ve bütün bunlar hem projenin sağlıklı gelişimini hem de projenin başarısını olumsuz yönde etkilemekte.

Bütün bunların üstesinden gelebilmek, bir projenin başlangıç aşamasında, iyi planlanması ve projenin inşa aşamasında, orijinal plana sadık kalınması ile sağlanabilir.

Vasa projesinin başlangıcı, Hybertsson kardeşler için herhangi, alışagelmiş, geleneksel bir projenin ötesinde değildi. Bu nedenle, plan yapılmadı ve proje karmaşık bir hale gelince, proje planı eksikliğinin yarattığı sorunlar yaşanmaya başladı. Birçok proje, teknolojinin sınırlarını ve seviyesini iyi tespit edemeyen müşteriler ve proje müdürleri yüzünden başarısızlığa uğramakta. Bu tip problemleri önlemenin tek yolu, kullandığımız teknolojinin anlamını kavrayabilmek ve sınırlarını tespit edebilmek, kullanıcıyı tanımak ve proje planına sadık kalmaktır.

Birçok tarihi projenin gelişimi, bizim bugün uyguladığımız proje aşamalarından çok farklı değil. Amaç, tarihte yapılan hataların tekrarlanmaması değil mi? Tarihteki başarısız projelerde yapılan hatalar ile günümüz projelerinde yapılan hatalar arasında birçok benzerlik var. Örneğin:

Hemen hemen bütün projeler, onaylama sürecinde çıkmaza giriyor,
Projenin amaçlarını "tahmin etme" yolu, bizi bataklığa sürüklüyor,
Sonu gelmeyen "yeni istekler ", projenin bitiş zamanını , hedefini , bütçesini ve başarısını çoğu zaman olumsuz etkiliyor,
Proje çalışanları , birbirinden kopuk çalışıyor ve bu kopukluk , projenin sonucunda ortaya çıkan üründe, son kullanıcı tarafından rahat bir şekilde gözlemlenebiliyor,
En üst düzeyde emir ve onay verme yetkisi olan kişiler, projenin yapım sürecine birebir dahil olmadığından, ayakları yere basmayan kararlar verip, gerçekçi olmayan isteklerde bulunabiliyorlar,
"İlginç ve farklı" fikirler peşinde koşmak, çözmeye çalıştığımız orijinal sorundan bizi uzaklaştırıyor.

Oluşabilecek bu tip sorunların bazılarını aşmak, müşteri ve kullanıcının ihtiyaçlarını, çözüm bulmaya çalıştıkları sorunları, bulundukları durum ve koşulları, son kullanıcıyı ve onların hedeflerini iyi anlayıp, analiz etmek ile gerçekleşebilir.

Duvara Açılan Projeler

Vasa'nın yapımında, Kral Gustav'ın uzaklarda oluşu, yapım sırasında yaşanan zorlukları görmeyişi, belki de Vasa'nın sonunu hazırlayan en büyük nedenlerden biriydi. "Basit bir e-ticaret sitesi! Amaç, X ürününü, şirketin Web sitesinden satabilmek. Öyle karmaşık bir şeyler istemiyorum. Basit bir alışveriş sepeti hepsi o kadar," diye başlayan bir projenin, her geçen gün, hafta ve ay karmaşık bir yapıya büründüğünü, ilk konuşulan fonksiyonların yerine, resmi olmayan, plansız, dokümansız, e-posta ve telefon toplantılarında verilen kararlar ile, kompleks bir hale geldiğine şahit oldunuz mu hiç? Eğer cevabınız "evet" ise, Vasa projesi türünden projeler size pek yabancı değil sanırım. Fakat yalnız değilsiniz! Standish Grubu'nun, 365 şirket ve 8000 bilişim projesi içinde yaptığı araştırma sonuçlarına göre, 8000 projeden, yalnızca 1300'ü, zamanında, başlangıç proje planı ve bütçesine sadık kalarak tamamlanırken, geri kalan 6700 proje ya başarısızlıkla sonuçlanmış ya da bütçeyi ve/veya zamanı aşarak bitirilebilmiş . Bunun nedenleri ise;

Kullanıcının sürece katkısının olmaması,
proje başlangıç planlarının açık bir şekilde tanımlanmaması,
sık sık değiştirilen proje planları ve uygulama üzerine eklenen ekstra fonksiyonlar. ⁵

Proje bütçesinin, planlanan tutarı aşmasının en büyük nedeni, bir projede, son ürün olan uygulama üzerinde kullanıcıya sunulduktan sonra yapılan değişikliklerin ya da düzeltmelerin, tasarım aşamasına oranla 40 ila 100 kat daha pahalı olmasıdır. Halbuki kullanılabilirliği ve kullanıcıyı akılda tutan, daha da iyisi, kullanıcıyı ve karar yetkisine sahip müşteriyi sürece dahil eden projeler, ileride oluşabilecek problemleri yüzde 5'den, yüzde 1'e indirmeyi başarmanın yanında, kullanıcının eğitimi için gerekli olan zamanı da yüzde 25 azaltabiliyor. ⁶

Acaba kaçınız, tek amacı, basit bir şekilde , şirket haberlerini, şirket Web sitesine aktarmak olan bir sistem projesinin, bir anda, üzerine inşa edilen eklemelerle, e-posta duyuruları gönderebilen, müşteri hesaplarını bünyesinde barındıran, yıllık satış raporları hazırlayıp, İK performans rapor çıktıları alabileceğiniz, içinde kişisel takvim bulunduran, hatta boş zamanlarınızda fal bile bakabileceğiniz devasa bir sisteme dönüştüğüne tanık oldunuz? Öylesine ki, eski haliyle başarılı ve basit bir sistem olabilecekken, en önemlisi belirlenen soruna çözüm olabilecekken, üzerine yamalanan "yeni, güçlü ve mutlaka olması gereken!" fonksiyonlar ile, her geçen gün kabusa dönüşen bir projede yer aldınız? Tamam, belki biraz abarttım fakat en azından ne demek istediğimi anlayabiliyorsanız, acılarınızı paylaşıyorum . Çünkü günümüzde birçok proje, basit plan ve isteklerle başlayıp, patronun istekleri, rakip şirket baskısı, kullanıcı isteklerinin iyi analiz edilmemesi sonucu, kullanılması imkansız olan devasa bir sisteme dönüşüyor.

Acılarınızı tek ben değil, başkaları da paylaşıyor. Sarah Winchester, sizin yaşadığınız kabusu, 38 yıl boyunca, her gün yaşadı ve çalışanlarına yaşattı. Ortaya çıkan proje ise ünlü Winchester Malikanesi .

Eğer yolunuz düşer de, ABD'nin Kaliforniya eyaletinde bulunan San Jose şehrini ziyaret ederseniz ve sizi gezdirmeleri için yerel bir turizm acentesi ile anlaşırsanız, bu acentenin yapacağı şehir turu içinde mutlaka Winchester Malikanesi de yer alacaktır. Yılda binlerce turistin gezip gördüğü bu ev, 10.000 pencereli (52 tanesi gökyüzünü seyretmek için), 2.000 kapılı, 47 şömineli, 40 merdivenli, 40 yatak odalı, 6 mutfaklı, 3 asansörlü, 160 odalı dev bir yapı. Bu yapının baş mimarı ise, 83 yaşında ölene kadar bu evde oturan ev sahibi, milyoner dul Sarah Winchester . 650 dekarlık bir alana yayılan bu evin yapımı, 1884 yılında başlayıp, Sarah Winchester'in öldüğü yıl olan 1922'ye kadar, tamı tamına 38 yıl sürmüş. Yapımında, tam zamanlı 22 usta marangoz, 18 hizmetçi, 12 bahçıvan ve yüzlerce inşaat isçisi çalışmış. Bu evin yapımı, San Jose şehrinde neredeyse bir sektör haline gelmiş, öylesine ki, yeni başlayan demiryolu rayı döşeme planları, bu evin yapımı nedeniyle değiştirilmiş; malzeme ve eşya ulaşımını kolaylaştırmak için, demiryolunun evin yakınlarından geçmesi sağlanmış. Evin yapım masrafları, metrekare-metrekare, Amerika'nın askeri beynini içinde toplayan Pentagon binasından bile daha pahalıya mal olmuş.

Bir ev yapımı süreci kabaca, müşterinin ev yapım isteği ve düşüncelerindeki planlar ile başlar, daha sonra mimar bu kaba planları alıp, profesyonel plan haline getirir, bütçe kararlaştırılır, müteahhit bulunur ve mimarın planları, belirlenen bütçe ve zaman içerisinde, işçilerin yardımı ve müteahhidin kontrolü altında gerçekleştirilir. Winchester Malikanesinin yapımı ise bu işleyiş biçimini takip etmemiş. Müteahhit, mimar ve müşteri görevleri tek bir isimde toplanmış, ev sahibi Sarah Winchester .

Marangozlar, her sabah, Sarah Winchester ile bir araya gelip, onun kağıda ya da mutfak örtüsüne çizdiği taslaklara bakıp ya da tamamen aklında bulunan, kağıda dökülmemiş planları dinleyip, işe başlarlarmış. Hiç kimse bir sonraki hamleyi ya da projenin tam olarak nerede biteceğini çok iyi bilmiyormuş. Eğer, Sarah Winchester'in planları, yapım aşamasında herhangi bir sorun ile karşılaşırsa, o zamana kadar yapılmış olan kısım terk edilip, yeni bir plan ile işe, evin başka bir kısmında devam ediliyormuş.

İnşaat yapımında çalışanların ellerinde olması gereken plan ve proje detaylarının eksikliği, inşaatın nereye gittiğini ve ne zaman biteceğini kimsenin bilememesi, projeyi tam anlamıyla takip eden ve anlayan bir otoritenin eksikliği nedeniyle, evin içinde birçok ilginç "özellik" (yazılım dili ile "bug", "hata" ya da "dokümansız fonksiyon ") görmek mümkün. Hiçbir yere ulaşmayan merdivenler, labirenti andıran koridorlar, yalnızca bitmemiş odalardan ulaşılabilen bitmiş odalar, çatıya uzanmayan yarım şömine bacaları, düz duvara açılan kapılar, bahçeye açılan ve merdiveni olmayan kapılar, güneş ışığını, gökkuşağına çeviren, 12 bin dolarlık süslemeli pencerenin, güneş almayan kuzeye bakan cepheye yerleştirilmesi, aynı görevi gören odalar (6 mutfak gibi), bu ilginç "özelliklerden" yalnızca bir kaçı. ⁷

Satın alındığında 8 odalık çiftlik evi, bittiğinde birçok bölümü kullanılmaz olan 160 odalık devasa bir yapı haline gelmiş bu basit tasarım ve inşaat projesi. Harcanan paraya, yaratıcılığa, enerjiye ve zamana rağmen...

Bütün bunlar size bir şeyleri hatırlatıyor mu? Gerçekçi plan ve dokümanlardan eksik olarak başlayan projeler! Gelecek düşünülmeden oluşturulmuş ürünler ve bu ürünler üzerindeki yapılan "genişletici" eklemeler! Projeye tam anlamıyla hakim olmayan, olamayan proje müdürleri! Projenin tam olarak nereye gittiğini bilmeyen çalışanlar! Ne istediğini tam olarak bilmeyen müşteriler! Teknolojinin olasılıklarını anlamayan ve "olsa iyi olur" ile proje başlatan müşteriler, müdürler, şirket sahipleri! Mantığa aykırı istekleri sorgulamayan, "hayır" demeyi bilmeyen, "evetçi" proje müdürleri! Herhangi bir "gereksinimi" karşılamayan, belirli bir sorunun çözümü olmayan fonksiyonlar! Bir amacı olmayan ürün yenilikleri! Gerçek ve gerekli fonksiyonların işlevi yerine "duvar renklerini" ve "kapı kulplarını" önemseyen proje planları! Piyasaya çıkmadan önce "tamamen bitirilmeye" çalışılan ya da "kusursuz" olması için zaman harcanan ürünler!

Notlar

Hall, Mark. "Is Beauty the new usability attribute?" UI Design Newsletter Ekim 2005
Fogg, B.J. " Prominence-Interpretation Theory: Explaining How People Assess Credibility. " Stanford Persuasive Technology Lab, Stanford University, 2002. <www.webcredibility.org/pit.html>
Benyus, Janine. " Biomimicy: Innovation Inspired by Nature. " Perennial Publishers, 2002.
Vasa hakkında detaylı bilgi <www.vasamuseet.se/Vasamuseet/Om/ Skeppet.aspx?lang=en> adresinde bulunabilir.
Standish Group (1994). "The CHAOS Report". Rapor <www.standishgroup.com/sample_research> adresinde incelenebilir.
Boehm, B W. " Software Engineering Economics. " Prentice-Hall, 1981.
Winchester Malikanesi hakkindaki diger ilginc bilgiler <www.winchestermysteryhouse.com/facts.html> adresinde bulunabilir.

Teknoloji Kimin Umrunda!

Sal, 09 Eki 2007 08:45:37 GMT

Telefon çaldığında, müzik setinde yüksek sesle son günlerin popüler şarkılarından biri çalıyordu. Hakan telefonun ahizesini kaldırır kaldırmaz, telefon, otomatik olarak evde bulunan elektronik cihazlara kablosuz sinyal göndererek yüksek sesle çalışan bütün cihazların seslerini kısmalarını sağladı. Müzik seti de dahil olmak üzere. Hakan'ı arayan kız kardeşi Ceyda idi. Ceyda, Hakan'a, annelerinin bel ve sırt ağrılarının artması nedeniyle hastanede olduğunu ve doktorun, annelerine haftada en az bir kez fizyoterapi görmesini tavsiye ettiğini anlattı. Ceyda, tüm bunları Hakan'a anlatırken, cep telefonundaki Akıllı Cep Ajanı ile de annesi için fizyoterapi hizmeti verebilecek doktorları aramaya başladı. Hakan, Ceyda'ya, annelerini fizyoterapiye götürme görevini dönüşümlü olarak üstlenmelerini teklif etti. Bir hafta Hakan, diğer hafta Ceyda gidecekti anneleri ile birlikte fizyoterapiye. Ceyda, Hakan'dan kişisel takvimini, ona yollamasını rica etti. Hakan, cep telefonundaki kişisel takvimini Ceyda'ya yolladı.

Ceyda'nın cep ajanı, annesinin evi yakınlarında bulunan birkaç fizyoterapistin isimlerini ekrana getirdi. Ceyda, onun ve Hakan'ın kişisel takvimine uygun görünen birkaç doktordan randevu alması için cep ajanına görev verdi. Cep ajanı, doktor randevu listesini, Hakan ve Ceyda'nın kişisel takvimleri ile karşılaştırıp, en uygun doktor ismi ve zamanını Ceyda'nın cep telefonunun ekranına yansıttı. Ceyda'nın cep ajanı bunları gerçekleştirirken Hakan, Ceyda'nın ona gönderdiği elektronik doktor reçetesinde bulunan ilaçlara göz atmaya başladı telefonunda. Hakan'ın cep ajanı, bu reçeteyi, Hakan'ın annesinin sağlık sigortası ile karşılaştırıp, bütün ilaçların sağlık sigortası kapsamında olduğunu belirten mesajı ekrana getirdi. Bu ilaçları bir sanal eczaneden satın alma konusunda komut beklemekteydi. Hakan Evet tuşuna bastı. Cep ajanı, bu ilaçları satan sanal eczanelerin listesini Hakan'a sundu. Hakan, listede bulunan sanal eczanelerin birinden, ilaçları alıp, annesinin sağlık sigorta numarasını girerek, sanal alışverişi gerçekleştirdi. Alışveriş ekranında, bu ilaçların, bu sağlık sigortasının sahibi olan Aliye Tekin'in adresine gönderileceğine dair bir mesaj belirdi. Hakan, Ceyda'ya bir mesaj çekerek annesinin ilaçlarını aldığını söyledi. Ceyda ise doktor randevusunun yapıldığını ve randevu bilgilerini içeren dosyayı, Hakan'ın cep telefonuna gönderdiğini söyledi. Hakan'ın cep ajanı, Hakan'ın kişisel takvimini, yeni randevu bilgileri ile karşılaştırıp, güncelledi. Hakan ve Ceyda, yalnızca anlamlı Internet ve cep telefonlarındaki cep ajanını kullanarak, annelerinin doktor randevusunu, ilaçlarını ve annelerini doktora götürmeleri gereken günler hakkındaki tüm işlemleri birkaç dakika içinde gerçekleştirdiler.¹

Cilalı Ekran Devri

Yukarıda anlattıklarım size gerçekçi gelmiyor değil mi? Eğer bu senaryoyu sekiz sene önce birileri bana anlatsaydı, sanırım o kişiye "Yıldız Savaşları" türünden dizileri çok fazla seyretmemesi konusunda öğüt verirdim. On sene önce ilk Internet bağlantımı aldığım gün, eğer birileri bana bütün faturalarımı sanal bankacılık yöntemi ile ödeyeceğimi; yazılı iletişimde en çok e-posta kullanacağımı; arama motorlarının benim araştırma yapmak için ilk başvuracağım araç olacağını; evime sebze meyve almak için sanal market kullanacağımı; hayatımı kazanmak için Web sitesi tasarlayacağımı söyleselerdi sanırım bütün bunlara da güler geçerdim. Fakat günümüz teknolojilerinin her geçen gün kendini yenilemesi ve hayatımızın her yönünü etkilemesi, bana, yukarıdaki gibi bir senaryonun bizden çok uzak olmadığını söylüyor.

Son on sene içinde birçok şey değişti hayatımda, hayatımızda. En başarılı golfçunun zenci, en uzun boylu basketçinin Çinli, bilginin bir kıtadan diğerine, saniyenin binde biri hızla ulaştığı, Plüto'nun artık bir gezegen olarak kabul görmediği bir çağda; yani her şeyin, hatta "en iyi bilinenin" bile değiştiği bir dönemde yaşıyoruz. Bu hızlı çağda, Internet de, inanılmaz bir hızla gelişti ve gelişmeye devam ediyor. İlk Internet şöhretinin, en başarılı bilgisayar korsanının (hacker) ve ilk SPAM e-posta gönderen kişinin bir Türk olduğu düşünülürse, bu gelişmelerden Türkiye'de yeterince payını alıyor.²

Internet ile yeni yeni tanıştığımız yıllarda, tek istediğimiz daha sağlam, güvenilir ve basit bir işaretleme diline (HTML ) sahip olmaktı. Daha sonra daha fazla hız istedik. Daha sonra HTML yazabileceğimiz, rahatlıkla Web siteleri üretebileceğimiz kolay bir yazılım istedik. Daha sonra fazla ziyaretçi, daha güzel Web siteleri, daha fazla hız, daha da fazla ziyaretçi... Hemen hepsi gerçekleşti istediklerimizin. Hem de fazlasıyla.

Internet kullanıcı sayısı ile birlikte, Internet bağlantı hızları da her geçen gün arttı, artıyor. Dünyanın her bir yanından milyonlarca kişi, dünyanın her bir köşesindeki milyonlarca Web sitesine ve o Web sitelerinin sunduğu bilgiye birkaç tıklama uzaklıkta. Bu heyecanlı dönemin adı "Bilgi Çağı" ve biz, Web çalışanları yeni yüzyılın bilgi savaşçılarıyız.

Yaklaşık on sene önce, Web tasarımı ile uğraşmaya başladığımda, tasarımını yaptığım Web sitelerini ziyaret eden hemen herkes, aynı zamanda Web tasarımı ile uğraşıyordu. O dönemlerde Türkiye'de, kendine "Web tasarımcısı " adı veren kişi sayısı neredeyse bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar azdı. Bizler, tam olarak ne yaptığımızı, ne gibi bir gücün, yeniliğin parçası olduğumuzu iyi bilmiyorduk. Herkes bildiğini ya bir başka sitenin koduna bakarak ya da bu işe onlardan bir iki ay önce başlamış "uzman" kişilerden öğreniyordu.

Halbuki Internet ve Web tasarımı, günümüzde inanılmaz derecede değişti. e-Devlet, e-Ticaret projelerinin sayısının artması; bağlantı hızlarının artması; bilgisayar fiyatlarının Internet bağlantı ücretlerinin ucuzlaması ile birlikte, artık Türkiye'nin küçük bir köyünün kahvehanesindeki bilgisayardan, liseli bir gencin cep telefonundaki Internet tarayıcısına; yurtdışında arama motoru ile bilgi arayan kişinin kişisel bilgisayarından, bir şirket yöneticilerinin, havalimanında e-postasını kontrol ettiği dizüstü bilgisayarına kadar birçok araç, her gün, her saat, her dakika Web sitelerimizin kullanıcıları, ziyaretçileri haline geldi.

Bu gelişmeler, daha birçok yeni gelişmelere yön verirken, birçok soruyu da beraberinde getirdi. Sitelerimiz kullanılabilir mi? Web sitelerimiz erişilebilir mi? Sunduğumuz bilgi rahatlıkla görüntülenebiliyor mu? Tasarladığımız menü, kullanıcılarımızın istedikleri bilgilere ulaşmalarına yardımcı oluyor mu? Kullanıcı deneyimini maksimize edebiliyor muyuz? Ziyaretçilerimiz, o kadar rakip şirket Web sitesi içinden bizim sitemizi yeniden ziyaret edecek mi? Bu sorular daha da çoğaltabilir. Fakat kendi kendimize her gün sorduğumuz bu sorulara dikkat ederseniz göreceksiniz ki, bizim kendimize birkaç yıl önce sorduğumuz sorulardan çok farklı. Birkaç yıl önce sorduğumuz soruların hemen hepsi teknoloji ile ilgili iken günümüzde sorduğumuz sorular, ziyaretçi, deneyim ve hizmet ile ilgili.

Artık Web sayfalarının ne kadar hızlı yüklendiği umurumuzda değil. Çoğumuz hızlı Internet bağlantıları ile bu sorunları atlattık. Bizim için önemli olan, ziyaretçilerimizin, sunduğumuz bilgilere ne kadar hızlı ulaşabildiği ya da ulaşıp ulaşamadığı! Acaba tasarımımız içinde 16 mı yoksa 256 renk mi kullanmalıyız sorusu şimdi nostaljik bir soru olarak, tozlu raflardaki "teknik sorular dosyası" içinde yer alırken, bizim için önemli olan, örneğin renk körü olan ziyaretçilerin kullanılan renklerdeki anlamı kavrayıp kavrayamadığı haline geldi. Web sitemiz bir Internet tarayıcısında çalışıyor ama diğerinde hata veriyor telaşı ve kaygısı artık yerini kullanıcıların sitemizde iyi bir sanal deneyim yaşayıp yaşamadığı kaygısı ile yer değiştirdi.

Bu yalnızca Internet ve Web sitelerine has bir özellik değil. Hemen her teknolojik ürün ve hizmet, bir takım aşamaları geçerek, olgunluğa ulaşıyor. İlk cep telefonlarını düşünün Türkiye'deki. Mesaj göndermek, değişen renkli kılıf satın almak, kablosuz kulaklığa sahip olmak ya da Kurtlar Vadisi'nin müziğini, cep telefonumuza zil yapmak önemli değildi o zamanlarda. Önemli olan, telefonun çalışıp, çalışmadığı idi. Önemli olan, şimdiye kadar sahip olmadığımız, hayal bile edemediğimiz bir teknolojiye sahip olmaktı. Daha sonra bu duygular ve düşünceler, yerini, piyasanın genişlemesi, cep telefonlarının gelişmesi ile birlikte teknolojik özelliklere bıraktı: Nerede çeker? EGSM 900 mu yoksa GSM 1800 şebeke mi kullanıyor? Pili kaç saat dayanıyor? HSCSD şebekelerinde veri transferi ne kadar? Kamerası kaç mega-piksel? Zoom var mı?

Fakat cep telefonu adını verdiğimiz teknoloji de, içinde bulunduğu sektör olgunlaştıkça, her geçen gün değişiyor. Artık cep telefonumuza "teknolojik ürün" olarak bakmıyoruz, o şekilde düşünme gereği duymuyoruz. Hayatımızın bir parçası haline gelen bu araç için sorduğumuz sorular da değişti, özelliklerinin anlatımı farklılaştı. Bir zamanlar telefonun teknolojik özelliklerin sıralandığı ürün tanıtımları, satış elemanı sohbetleri, şimdi "Kompakt ve şık tasarım, ele rahat oturur, bas-konuş" gibi deneyim ve içsel güdülere hitap eden özellikler ile başlar oldu. Yani teknoloji değil, yaşadığımız deneyim önemli hale geldi. Teknolojik özelliklerin çokluğu değil, ürünün bize nasıl duygular hissettirdiği önemli hale geldi. Acaba kaçınız bilgisayarın monitörüne birkaç tane şamar atmak istediniz? Ya da hiç beklemediğiniz bir hata veren VCD-oynatıcınıza küfrettiniz? Halbuki bütün bu ürünler, canlı olmamasına rağmen, sanki onlar birer canlıymış gibi seviyor ya da nefret ediyoruz. Arabamıza "güzelim" diyoruz. Cep telefonumuza küfrediyoruz. Dijital fotoğraf makinemizi ne kadar "sevdiğimizden" bahsediyoruz arkadaşlarımıza. Kitabın giriş kısmında anlattığım, Ceyda ile Hakan'ın yaşadığı küçük senaryo içinde, gerçekten telefonlarının kaç piksel kameraya sahip olması ne kadar önemli? Sizce onlar için önemli olan, yaşadıkları deneyimin kalitesi, kullanımdaki kolaylık, işlerini kısa zamanda gerçekleştirmek mi yoksa "cep ajanının" versiyonunun 1.5 oluşu mu? Ya da başka bir deyişle, Hakan'ın, annesine ilaç satın alması için cep ajan versiyonunun 1.8 olması gerekiyorsa, Hakan'ın yaşadığı deneyim ve hissettikleri duygu aynı mı olacaktı?

Internet ve Web siteleri de cep telefonu gibi olgunlaşma sürecinden geçiyor. PHP, ASP, CSS, bant genişliği, HTML değil; tasarım, deneyim, bilgi, kullanılabilirlik ve erişilebilirlik önemli hale geliyor her geçen gün.

Aman canım, zaten, teknoloji kimin umurunda!

Herkesin Aklındaki Soru: Nereden Geliyoruz?

Son 10-15 yıl içinde ortaya çıkan ve bizlerin kullandığı teknolojik ürünler, daha önceki asırlarda ortaya çıkan teknolojilerden çok farklı bir yapıya sahipler. Son yılların teknolojileri, dışsal bir sorunun çözümü için ortaya çıkmış ürünler değil. Ateş, tren, uçak, giysi, telefon gibi birçok teknolojik buluş, insanlığın dışsal sorunlarını çözmek ile ilgili idi ³. Yani, bizler yürüyemediğimiz noktaya ulaşabilmek için arabayı; duyamayacağımız mesafeye ulaşmak için telefonu icat ettik, ürettik, kullandık. Fakat son 15 sene içinde bulduğumuz, icat ettiğimiz, kullandığımız teknoloji ve ürettiğimiz teknolojik ürünlerin çoğu içsel sorunlar ve içsel gelişim ile ilgili. Biyokimya'daki gelişmeler, nanoteknoloji, bilgi çağındaki yenilikler, İnsan Genomu (Human Genome) projesi ve daha yüzlerce yenilik, buluş, teknolojik ürün, içsel sorunların çözümüne yönelik örnekler.

Internet ve bilişim teknolojileri de, bu içsel teknolojilerden biri. Internet ile bilgi alıyor, bilgi veriyor, arkadaşlarımız ile sohbet ediyor, iş buluyor, ürün satın alıyoruz. Internet de diğer içsel teknolojiler gibi, çok hızlı bir şekilde yaşantımızı, hayatımızı değiştirmeye devam ediyor.

Dr. Spencer Wells, 18 yaşında iken, yani yaşıtları, lisede "hangi üniversiteye gitmeliyim?" diye düşünürken, o Harvard Üniversitesinde, doktorası üzerinde çalışıyordu. Bugün, Dr. Wells, herkesin aklından geçen bir sorunun cevabını bulmaya çalışıyor: "İnsanlık Nereden Geliyor? İşte bu sorunun cevabını bulmak için, son 20 senedir, dünyanın dört bir köşesinde, yaklaşık 20.000 erkekten topladığı DNA örneklerini test edip, çıkan sonuçları analiz ediyor. Bulduğu sonuçları 2004 yılında yayınladığı The Journey of Man: Genedic Odyssey kitabında bizlerle paylaştı. Dr. Wells'e göre, insanlık tarihi, 60.000 yıl önce, Afrika'da bulunan ve bugün Kenya adını verdiğimiz ülkede başladı. Yani, Dr. Wells'e göre hepimiz, Afrika'dan geliyoruz. Yani, etrafınızda gördüğünüz her insan, 60.000 yıl önce yaşamış olan bir Afrikalının DNA'sından küçük bir parça taşıyor. ⁴

60.000 yıllık insanlık tarihinde, her şey çok yavaş gelişti. Ateşin bulunmasından, ilk medeni şehre geçiş, binlerce yıl zaman aldı. Şu an dünyada 6 milyar insan yaşamakta. Yani 60 bin yılda, 6 milyar. Eh, pek fena sayılmaz! Aferin İnsanoğlu!

Tim Berners-Lee , 18 yaşındayken, eğitim gördüğü Oxford Üniversitesinde, yönetim tarafından bilgisayar kullanımı yasaklandı. Çünkü okul yönetimi, Berners-Lee'yi, bir arkadaşı ile birlikte hacker'lık (bilgisayar korsanlığı) yaparken yakaladı. Aradan 18 yıl geçti ve 13 Kasım 1990'da, dünyanın ilk Web sitesini Internet'te yayınladı. Böylece WWW'yi icat etmek ile kalmadı, dünyanın ilk Web tasarımcısıda olmuş oldu. Şimdiye kadar gördüğünüz, ziyaret ettiğiniz, sahibi olduğunuz ya da ismini duyduğunuz bütün siteler, yaklaşık 15 yıl önce Berners-Lee tarafından yaratılan o ilk Web siteden türedi. Bugün, ziyaret ettiğiniz her site, dünyanın o ilk Web sitesinden küçük bir parça taşıyor içlerinde. ⁵

İnsanlığın 60.000, Web sitelerinin ise yalnızca 15 yıllık bir tarihi olmasına rağmen, Web sitesi ziyaretçileri nüfus artışının, insanlık nüfus artışına göre 600 kat ve Web sitesi sayısı artışının ise 90 kat daha büyük olması, 15 yılda aşılan mesafenin ne kadar büyük olduğunu bize bir kez daha kanıtlıyor ⁶. Bugün milyonlarca Web sitesi, bir milyar kullanıcıya ulaşıyor ve bu oran geçtiğimiz 15 yıl içinde hemen her sene kendini katlayarak devam etti ve ediyor. Bu hızlı gelişmeye, Türkiye de, Mustafa Akgül'ün , 12 Nisan 1993'te, Internet'e, Orta Doğu Teknik Üniversitesinden 64kbit/saniye ile bağlanmasıyla katıldı.

Belki de çok bir kısa zamanda gerçekleşen bu hızlı gelişme, en büyük kayıp oldu Web ve Internet için. Bu hızlı gelişime, bu hızlı teknolojiye adapte olacak zamanı, gerekli bilgiyi ve alt yapıyı oluşturamadık kısa sürede. Internet'in hızı, teknolojik gelişme, bu yepyeni platform hepimizin başını döndürdü ve bütün bunlar gerçekleşirken, en önemli noktayı unuttuk: Kullanıcılar, kullanıcılarımız .

Bizlerin Fazla Düşünmediği Soru: Neredeyiz?

Bizler yeni başlıyoruz. Web, 15 yıllık yepyeni bir teknoloji. Günümüzde en iyi bildiğimiz teknolojiler, yıllar süren deneyim, yapılan yanlışlıklar, bu yanlışlıklardan alınan dersler sonrası olgunlaştı ve günümüze ulaştı.

Örneğin, sinema sektörünün ilk başladığı 1800'lu yıllarda, film kamerası sabitti. Aktörler sanki tiyatro sahnesindeymiş gibi sabit kamera önünde rol yapıyorlardı. Kamerayı sabit olmaktan çıkarıp, etrafta gezdirilmesi arasından geçen süre tamı tamına 25 yıl. Peki biz neredeyiz Web sektöründe bu örnek içinde? Acaba Web sektörünün kamerası halen sabit mi?

Bu tip örneklere yalnızca sinemacılıkta değil birçok sektörde rastlıyoruz. Örneğin bisikletçilikte. Gino Bartali, 1900 yılların ilk yarısında, zamanının en iyi bisikletçileri arasındaydı. Gino, Tour de France adı verilen bisikletçiliğin en önemli ve en prestijli olayı sayılan yarışmayı, 10 yıl ara ile arka arkaya iki defa kazandı: 1938 ve 1948'de. İki zafer arasında 10 yıl olmasının nedeni ise İkinci Dünya Savaşı nedeniyle Tour de France'in yapılmamasıydı.

1948'den önce, bisikletlerde vites yoktu. Bisikletçiler, yokuş yukarı çıkmadan önce, bisikletten iner, arka tekeri çıkarır, ters çevirip, büyük çarkın olduğu yere getirip tekeri zincirle takıp yokuş yukarı çıkardı. Yokuş aşağı ineceklerinde de, yine bisikletten inip, arka tekeri çıkarıp, küçük çarkın olduğu zincire takıp, yarışmaya devam ederlerdi. Gino, 1948 yılındaki yarışta, kimsenin hayallerinde bile olmayan bir şeyi gerçekleştirdi. Bisikletten inmeden bisikletin çarkını değiştirmeyi başardı. Yani bugünki anlamı ile bisiklet vitesini icat etti. Bulduğu bu mekanizma o zamanın teknolojik şartlarına göre inanılmaz bir şeydi. 1948'de herkes, bisikletçilikte daha ileri gidilemeyeceğini, teknik olarak, zirvede olduklarını ve bulunabilecek her şeyin bulunup icat edildiğini söylemeye başladı. O zaman için de, söylenenler doğru idi. Vites değiştiricinin kullanılması ile yarışlardaki hız arttı.

Bisikletçiliğe ilginiz var mı bilemiyorum ama eğer bugünkü yarış bisikletlerine bakarsanız göreceksiniz ki 1948'de söylenenlerin tamamen yanlış olduğu ortaya çıktı. O zamandan günümüze birçok şey değişti. Bartali'nin 1948'de kullandığı bisikletin tek bir vitesi varken, bugün profesyonellerin kullandığı bisikletlerin onlarca vitesi var; Bugün, Bartali'nin icat edip, kullandığı vitesin yarısı ağırlıkta bisikletler var ve biliyorum ki daha birçok yenilikler gerçekleşecek ilerleyen yıllarda.

Web de çok farklı değil. Biz bisikletçilik örneği içinde belki de 1930'lardayız. Vitesimiz yok, bisikletimiz ağır. Sinema örneği gibi kameramız halen sabit. Teknolojik olarak birçok baş döndürücü gelişmelerin olduğu 15 yıllık Web sektöründe standartlar ve kurallar daha yeni yeni tartışılmaya başlandı. Uygulanıyor demeye maalesef dilim varmıyor. Biz nereden geldiğimizi iyi biliyoruz. Internet öncesi dönemi, 30 yaşın üzerindeki herkes çok iyi hatırlayacaktır. Internet'in, hayatımızı, iş yaşantımızı nasıl değiştirdiğini çok iyi biliyoruz.

Web için de, "sektörümüz içinde neredeyiz?" sorusunun cevabı, buzdağının su üzerinde görünen kısmı olarak verilebilir sanırım. Biz, bir dönme noktasındayız. Dönüşüm, yavaş yavaş gerçekleşiyor fakat daha gideceğimiz çok yol, aşmamız gereken birçok sorun var. Bizler bugün Türkiye'de, Web 1.0 versiyonu içinde yaşıyoruz. Birçok ülke Web 2.0'a geçti bile.

Web 1.0, teknoloji ile ilgili. Web 1.0, teknolojik detaylar, kaygılar ile ilgili. Web 1.0, olgunlaşma öncesi, teknolojinin gelişiminin oluştuğu bir dönem. Teknolojinin, her şeyin önüne koyulduğu, kullanıcının fazla düşünülmediği bir dönem.

Web 2.0 ise, kullanıcıların, ziyaretçilerin bir Web sitesi ya da bir Web uygulaması içindeki olumlu katılımcılığı, Web yazılımcılarının başkalarının sitelerinde ve uygulamalarındaki özgürlüğünün gerçekleştiği bir dönem. Yani kontrolün en az olduğu, sanal deneyimin ön plana çıktığı, ziyaretçinin değer kazandığı bir dönem.

Eğer Internet'i 6-7 seneden daha fazla kullanıyorsanız Infoseek, Excite gibi, o bir zamanların çok popüler Web portallarını hatırlayacaksınız. O dönemdeki en önemli şey, kullanıcıyı kontrol etmek, onların siteye gelip, olabildiğince zaman geçirip, ayrılmamalarını sağlamaktı. Yani, o dönemdeki başarı ve güç, kullanıcıyı içine çekmek, her isteklerine(!) site içinde cevap vermek ve kontrolü elde tutmak ile ölçülüyordu. Bunun ne kadar yanlış bir model olduğu çok kısa bir zamanda anlaşıldı. Google , "İşte size arama kutusu, yazın ve istediğinizi bulun, sitemizden ayrılmanız da çok önemli değil açıkçası. Eğer hizmetimizden ve yaşadığınız sanal deneyimden memnun kaldıysanız, yeniden gelin," dedi Web kullanıcılarına. Internet'te, Google'un "Kendimi Şanslı Hissediyorum" arama düğmesi belki de Web 2.0'i başlatan ilk yenilikti. Bu düğme, kontrolün bizim elimizde olduğunu, Google'un ikinci sayfasını bile görmeden, başka yerlere gidebileceğimizi hatırlattı bize.

Web 2.0, kontrolün bittiği bir dönem. Web 2.0 herhangi bir teknoloji ile ilgili değil. Web 2.0, kullanıcı deneyimi ile ilgili. Bilginin nasıl, ne şekilde kullanıldığı, paylaşımın ve katılımcılığın ne şekilde dünyamızı şekillendirdiği ile ilgili. Web 2.0, deneyim ve hizmetler ile ilgili. Kullanıcıyı ön plana çıkaran hizmetler. Yani statik, bireysel ve kontrolcü bir dönemden; dinamik, katılımcı ve özgür bir döneme.

Belki de Web ve Internet içinde değişen, şekillenen ve olgunlaşan, Web 2.0'nin temelini oluşturan en önemli kavram kullanıcı deneyimi ve memnuniyeti . Peki bunu sitemizde nasıl sağlayabiliriz? Kullanıcımızı iyi anlayarak, ihtiyaçlarını iyi tespit ederek ve onların hedeflerine ulaşmalarını kolaylaştırarak. Gelin bu sürece birlikte göz atalım.

Notlar
1- Hakan ve Ceyda arasında, gelecekte geçen bu senaryo, James Hendler , Ora Lassila ve Tim Berners -Lee'nin Mayıs 2001 tarihinde Scientific American' da yayınladığı "Semantic Web" makalenin giriş kısmının Türkçe adaptasyonudur. Kişisel iletişim: Doğan, Mehmet. " Request for Permission ." E-posta gönderilen kişiler Tim Berners-Lee, James Hendler , Ora Lassila . 17 Mart 2006.
2- En başarılı golfçulardan birinin zenci olduğu söylemi, Tiger Wood'un 1996'da yılın sporcusu seçilmesi ve PGA gibi en prestijli golf turnuvasını 2 defa kazanması gerçeğine dayanmaktadır. En uzun boylu Çinli basketbolcü tabiri ise, Houston Rockets'da oynayan Yao Ming'nin, 2 metre 29 cm boyunda olması gerçeğine dayanmaktadır. Plüto'nun gezegen olup olmadığı konusunda ayrıntılı bilgi <news.bbc. co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm> ve <imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ ask_astro/answers/pluto.html> adreslerinde bulunabilir. Internet'in ilk sanal şöhreti, Mahir Çağrı'dır. Bu konuda detaylı bilgi almak için <en.wikipedia.org/wiki/Internet_phenomenon> adresine göz atabilirsiniz. Internet'in en popüler korsanlarından (hacker) biri, iskorpitx takma isimli bir Türk'tür. Bu bilgi <www.zone-h.org/en/ hallofshame/special> adresinden alınmıştır. Internet'te ilk defa SPAM e-posta gönderen kişi (ticari amaç dışında), Serdar Argıç'tır. Bu konuda daha fazla bilgi almak icin <en.wikipedia.org/wiki/Serdar_ Argic> adresine göz atabilirsiniz.
3- Bu konu ve söylem, Joel Garreau'nun Radical Evolution adlı kitabında detaylı bir şekilde açıklanmaktadır. Garreau, Joel. "Radical Evolution : The Promise and Peril of Enhancing Our Minds, Our Bodies -- and What It Means to Be Human.": Doubleday, 2005. sayfa 6.
4- Wells, Spencer. "The Journey of Man: A Genetic Odyssey. " : Random House, 2003. sayfa 59
5- Tim Berners-Lee. Wikipedia 22 Mart 2006. <en.wikipedia.org/wiki/ Berners-Lee>.
6- Internet World Stats Web sitesine göre, Mart 2006 ayı itibariyle dünyanın nüfusu 6 milyar 500 milyon ve Internet kullanıcı sayısı ise 1 milyar 20 milyondur. <www.internetworldstats.com/stats.htm>.

PDF'i otomatik pilota bağlamak!

Per, 16 Ağu 2007 13:56:53 GMT

"İyi yazılımcı, tembel yazılımcıdır". Bunu ilk defa, eski çalıştığım yerde, yeteneği inanılmaz sınırlara uzanan bir yazılımcıdan işitmiştim. Anlamı şu: bir yazılımcıya, en fazla ayni rutin işlemi iki kez yaptırabilirisiniz. Üçüncü defa, yazılımcı bir yolunu bulup, isi otomasyon haline getirecek bir yol bulup, kendi beynini kullanmak yerine, bilgisayarının işlemcisini kullanmayı tercih edecektir.

Kısa bir zaman önce, böyle bir yazılımcı ve/veya işlemci gücü aranmaya başladım. Çünkü elimde bir PDF şablon, 300 kişinin ismi ve soyad ve bunlardan üretmem gereken 300 tane PDF dosyası duruyordu. Normal işlem, PDF şablon açılır, teker teker isimler kopyalanıp, yapıştırılır ve üretilen PDF dosyası saklanır. Ben, iyi bir yazılımcı değilim. Hatta yazılımcı bile değilim ama tembellim :-) Bu nedenle, bu proje için otomasyon yolu buldum ve belki günün birinde size de lazım olur diye paylaşayım dedim.

Diyelim ki elinizde bir PDF şablonunuz (örneğin yemek, parti, doğum günü davetisiyesinden oluşmuş bir PDF dosyası) ve bir dolu isim ve emailden oluşan bir Excel dosyanız var.

Öncellikle Excel dosyanızı, tekst dosyası olarak yeniden kayıt edin (örneğin veri.txt) ve aşağıda görülen bir veri dosyası oluşturun:

isim soyad

Ali Veli

Mehmet Saricizmeli

Daha sonra, PDF şablonunuzu açın ve yukarıdaki verilerin görünmesi gereken yerlere PDF Form araçları sayesinde Textbox oluşturun. Textbox'in ismi ile veri dosyanızdaki sütun başlıklarının uyuşmasına dikkat edin.

Textbox ile süslediğiniz bu yeni PDF şablonu veri dosyası (veri.txt) ile aynı klasör içine saklayın ve daha sonra Adobe Acrobat içinde şablonunuz açıkken Ctrl+J'ye basıp, Acrobat Console'u ekrana çağırın ve aşağıda gördüğünüz JavaScript'i kopyalayıp, yapıştırın.

var targetDirectory ="/C/Temp/Sonuc/";
var re = /\.pdf$/i;
var filename = this.documentFileName.replace(re,"");
var i = 0, retn = 0;
while( retn == 0 ) {
retn = this.importTextData("veri.txt", i);
var f = this.getField("soyad");
if ( retn == 0 ) {
try {
this.extractPages({
nStart: 0,
cPath: targetDirectory + f.value + ".pdf"
});
} catch (e) { console.println("Aborted: " + e) }
i++;
}
}

Hepsi bu kadar! Ctrl+A'ya basıp, bütün kodu secili hale getirip, Ctrl+Enter'a basın. Voila! 300 tane PDF dosyası, isim ve email adresleri gereken yerlere yazılmış şekilde sizi bekliyor.

Yukarıda kod içinde değiştirebileceğiniz kısımlar:

var targetDirectory kısmı, bu scripte, üretilecek PDF dosyalarının saklanacağı dizini tanımlıyor. this.importTextData("veri.txt", i); ise veri dosyanızı ismini taşıyor. this.getField("soyad"); kısmı ise, bu dosyaların nasıl isimlendirileceğini tanımlıyor. Verdiğimiz örnek içinde, üretilen dosyalar, veri dosyanız içinde bulunan "soyad" sütunundaki verileri kullanarak isim verecek, örneğin "Veli.pdf".

Umarım günün birinde, bu scriptin size de yardımı dokunur.

Dubai'den Selamlar

Paz, 06 Ağu 2007 06:58:38 GMT

Kedi torbadan çıktı! Evet, Dubai'deyim. Kızlarımı, aileme yakın bir yerlere getirme isteği, tam olarak Türkiye'de olmasa da, yakın bir yerlerde sonuçlandı. Yine aynı iş kolunda, aynı sektördeyim. Yalnızca sokak isimleri değişik ve biraz da iklim! O kadar.

Buraya uzun uzun yazmayı düşündüm fakat daha sonra bunun biraz haksızlık olacağını düşündüm. Yaklaşık 4-5 aydır bloglardan ve web içindeki gelişmelerden uzak yaşıyorum. Bu nedenle sırf yazmak için yazmak istemedim. Ayrıca, bir baksa haksızlık ise aileme olacaktı. Bilgisayardan uzak yaşadım ve gerçekten iyi geldi. Ailemle birlikte zaman geçirmek, bilgisayardan uzak durmak, hayatta gerçekten önemli olan şeyleri daha ön plana çıkarmak bana daha büyük bir enerji verdi ve iste geri geldim.

Ne kadar sıklıkla yazacağımı ben de bilmiyorum şu an ama elimden geleni, kulağıma geleni, aklıma geleni yazacağım. Hadi hayırlısı!

Yalnız, fırsatı bulmuşken hemen iki şeyden bahsetmek istiyorum. Birincisi, email ve yorumları ile bu blogu yalnız bırakmayan herkese teşekkür ederim. Bir blogun 5 ay gibi bir süre aktif olmaması, o blogun ölüm fermanı ile eş değerken, sizin bu bloga ilginiz belki de bu yazıyı yazmama sebep.

İkinci konu ise, "YAZIKLAR OLSUN HÜRRİYET GAZETESİ"!!! Kendini "Türkiye'nin Açılış Sayfası" olarak adlandıran bir web sitesinin, bir bölümünün Dubai'den erişiminin engellenmiş olması gerçekten içler acısı. Yasaklara ben de karşıyım fakat bu yasağın nedeni ne siyasi ne de politik. Tamamen Hürriyet'in izlediği "Biraz da kalça" politikası. Türkiye'nin açılış sayfasının bu kadar "açılmaması" lazım. Tamam, internet içinde seks satıyor ama kendine ciddi unvanını veren bir sitenin gerçekten belirli bir damak tadına hizmet veren resim galerisi olması gerçekten çok mu gerekli?

Neyse, umarım arayı fazla uzun tutmadan yine o eski türden yazılar yazmaya başlayacağım. Bu arada aranızda Dubai'de olan var mı?

Tatil, askerlik, iş bulma ve çalışma zamanı

Paz, 19 Mar 2007 20:53:05 GMT

Sanırım aranızda birçoğunuz Altı Üstü Tasarım'daki durgunluğu fark etti. Bunun birkaç nedeni var. Son zamanlarda bana gelen emailleri de cevap vermek niteliğinde, bu yazıyı yazmaya karar verdim.

Son günlerde, bir tasarımcı olarak, hayatımı tasarlamaktayım. Son bir aydır inanılmaz bir telaş ve yoğunluk içinde olduğumdan, diğer tasarım konuları benim için ikinci sıraya oturdu. Özellikle Kanada'da yaşayan ve okyanusun diğer tarafını inanılmaz derecede özleyen bir kişi olarak, Temmuz sonunda Türkiye'ye ya da Türkiye'ye yakın bir yerlere taşınma kararı verdim kızlarım ve eşimle birlikte. Bu nedenle Temmuz sonunda efektif olmak üzere, iş yerime istifamı verdim, Nisan 2007'de Burdur'da askerliğimi yapmak üzere karar aldırdım, ummalı bir iş arayışı içine girdim, ev satma-eşyaları taşıma gibi yapılması gereken şeylerin kimler tarafından yapılabileceği araştırmalarına başladım ve bütün bunların sorunsuz gerçekleşmesini sağlamak için iş yerinde dahil olduğum projeler üzerine büyük bir yoğunluk verdim. Özellikle Nisan ayında yapacağım askerlik döneminde herhangi bir sorunun çıkmaması için neredeyse insan üstü proje bitirme gayreti içinde olmam, hem sizden gelen emaillerin aksamasına hem de site içinde yazı yazmama engel oldu. Bu nedenle bana email gönderen ve bu siteden yazı bekleyen herkesten özür dilerim.

Bütün bunlardan dolayı, en azından Mayıs ayının ilk haftasına kadar bu sitede yeni bir yazı yayınlanmayacak, emaillerim şimdilik cevaplanmayacak. Okumuyorum anlamına gelmiyor bu, yalnızca işyerinde okuyor, akşamları ise ailemle, elimden geldiğince, dolu dolu vakit geçirerek, 1 aylık ayrılığıma, bir valiz dolusu aile zamanı doldurmaya çalışıyorum :-)

Mayıs ayında yeniden görüşmek üzere!

Bu arada birkaç siteden ve blog yazısından bahsetmek istiyorum:

Türker'in hazırlayıp, sunduğu Insomnia Radio Türkiye Podcast'i Yayında. HARIKA! Kesinlikle dinleyin. Bir daha radyonuzun yüzüne bakmayacaksınız.
Sevgili Arda, Webrazzi Forum'u açtı. Web 2.0 konusunda Türkiye'de neler yapıldığını merak edenler için kaçırılmaz bir kaynak
Erkan'dan harika bir yazı: Bir Web Sitesini İyi Yapan Etkenler
Düğümküme'yi okuyor musunuz? Cevabınız hayır ise, çok şey kaçırıyorsunuz!
Mesleğiniz tasarım ise ve e? - Online Yasam ve Tasarım Kültürü blogundan haberdar değilseniz, çok ayıp! İsmail'in yazıları kaçmaz! Her yazısında yeni bir şeyler öğrenmeye devam ediyoruz. Askerdeyken özleyeceğim
Mert yine yapmış yapacağını. Türk Blog Yazarlarını, Web 2.0 ile buluşturuyor.
Murat'ın verdiği seminerin videosu yakında online olacak. Merakla bekliyoruz.
Türkiye'de “Web 2.0 Günü”. Katılmaya calisin.
Osman'dan yine güzel bir yazı: Web İçin Görsel Tasarım Yaparken Gözden Kaçanlar
Bloglara.org - Şehir Blogları Yayında!
Biliyorum İngilizce ama eğer İngilizce'nin varsa, Logic+Emotion blogunda yer alan Designers Are The Enemy of Design yazısını mutlaka okuyun.
Molaverrahatla blogu, pazarlama ile ilgilenen herkesin okuması gereken bir blog. Kaçırmayın!

Bir şeyler hissediyor musunuz?

Cum, 03 Mar 2007 06:49:35 GMT

13 gün önce, blogumun Not Defteri kısmında, İngilizce bir yazı yazdım ve yine 13 gün önce bu yazıyı, Digg.com sitesine ekledim. Sonuc… 5-6 kişi bu yazıya oy verdi ve kısa zaman içinde unutuldu. Zaten Digg.com'da ilk 15 dakika içinde 50-60 arasında oy almazsanız, yazınıza verdiğiniz link, kısa zamanda unutulup giden binlerce yazıdan biri haline geliyor.

Fakat oy verenlerden bir kişi, yazıyı alıp, StumbleUpon sitesine ekledi. Orada linki gören başka bir kişi ise (Rusya'dan bir kişi), yazıyı, kendi bloguna ekledi. Bu blogun okurları ise, bu yazıyı bircok popüler Rusça site içinde yayınladı. Buradaki yazı, Rusya'dan ilk önce Romanya'ya, oradan Almanya'ya ve daha sonra Amerika'ya kadar yayıldı ve USA Today gibi, Amerika'nın en popüler gazetesinde sinema ile ilgili köşe yazısı yazan Whitney Matheson'a kadar ulaştı. 27 Şubat ayında, bahsettiğim yazı, bir anda 4-5 bin arasında ziyaretçi toplamaya başladı ve en sonunda dünyanın en çok ziyaret edilen 36. sitesinin ana sayfasında yer aldı ve olanlar oldu. Sitem son 24 saat içinde 22.000 kişi tarafından ziyaret edildi. Malcolm Gladwell'in kulakları çınlasın. Maven, Connectors, Salesman derken, meşhur Metcalfe'in kanunu yararlanır oldu yazdığım yazı.

Peki size bütün bunları niye anlatıyorum? 13 gün önce öldüğüne inandığım bir içerik, 13 gün sonra mezarından hortladı ve bir anda ilgi görmeye başladı. İnternet geleneksel iletişimden çok farklı. Neyin, nasıl gelişeceği, neyin tutulup, neyin sizi ön plana çıkarıp, çıkaramayacağı konusunda elimizde çok az kontrol var. İnternet, kontrol edemediğimiz, kontrolün başkalarının elinde olduğu bir medya. Yani bu işin intraneti, portalı, aman yalnızca birkaç kişi görürü yok. Bunun 13 günü, silinmesi, yok edilmesi, unutulması yok. Bunu anlamayan, bunu kavrayamayan birçok şirket ve o şirketin aptal pazarlama ve iletişim "uzmanları" her geçen gün yaptıkları hatalarla bu işi yüzlerine gözlerine bulaştırıyor. Yazdıklarımın sinema ile ilgili olduğunu unutun. Benim yukarıda bahsettiğim yazının, ünlü bir lokantanın kötü hizmeti ile ilgili olduğunu düşünün bir an. Bir şirketin yarattığı kötü bir müşteri deneyimi olduğunu düşünün ve o şirketin iletişim uzmanlarının bu konunun 13 gün önce unutulduğunu düşündüğünü varsayın. Aynen, Walmart'ın, sanki iki müşterisi kişisel blog açmış, Walmart'dan bahsediyormuş gibi, olumlu kullanıcı deneyimini, profesyonel pazarlamaçıların ağzıyla satmaya çalışması ve bunu ortaya çıkmasındaki şirket için çok büyük güven kaybının oluştuğu süreçte olduğu gibi. Chevy Tahoe'nun viral pazarlamayı anladığını sanıp, interneti küçümsediği daha da kötüsü anlamadığı gibi. Aynı şeyi Sony şirketi, Playstation için denedi, yakalandı ve siteyi kapattı ama yalanları ağızdan ağıza dolaşmaya başlıyor. Türkiye'nin şirket blogu, aboneliği iptal etmek için dert yakınan bir okuruna "sahtekar" dedi ve isim vererek bunu yayınladı ve yanlışını anlayınca yazıyı sildi ama benim gibi bir okurun, bir müşterinin tüm güvenini kaybettiğini, yazıyı okuduğunu hiç düşünmedi ve yaptıkları hata işte burada yayınlanıyor. Volkswagen şirketi, bu şirketi seven, gönül veren iki müşterinin zaman harcayıp, ürettiği bir viral video için onlara dava açtı. Mentos-Pepsi viral videosuna Mentos kol kucak açarken, Pepsi "umurumda bile değil" dedi. İnternet'i ve yeni müşteri modelini anlamayan, ahh bu aptal pazarlamacılar, ahmak şirketler.

WOMM, Viral pazarlama kelimeleri ile ağzının suyu akan, kabiliyetsiz ve bilgisiz pazarlamacılar, Internet'i iletişim platformu olarak görmektense, ticari bir araç olarak görüyor. WOMM konferanslarına gidip, defterine yazdığı iki üç not, birkaç örnek ile, olayın anlamını kavramadan sahte, içten olmayan kampanyalar başlatıyor. Yeni müşteri yaratmak için, WOMM'un en önemli kısmı olan sahip olduğu müşterilerin deneyimini unuttular. WOMM ve viral pazarlama bir bölümün, belirli bir kişinin yaptığı iş değil, şirketin misyonundan çıkan bir sonuçtur. Öğrenilecek birşey değil, vizyon sahibi şirketin işleyiş şeklidir. Viral pazarlama için, siz, yalnızca müşterilerinizin eline araç verebilirsiniz. Bu araç, kaliteli müşteri deneyimi olabilir; yaptıkları hatayı anlayan ve özür dilemesini bilen güven kazandırıcı bir CEO'nun YouTube videosu ya da dizüstü bilgisayarının pili yüzünden bilgisayarı yanan bir müşterinin cep telefonu ile çektiği bir foto olabilir. Kontrol sizin elinizde değil!

Şirket blogları nerede diye yazdım. 2 yıl oldu. Nerede şirket blogları? Ya müşterilerin görmemesine yönelik (ahh, interneti anlamayan basiretsiz pazarlamacılar ve iletişim uzmanları) şekilde kurulmuş, şifrelerin arkasında ya da "biz şimdi blog açarsak önüne gelen sitede kötü şeyler yazabilecek" diye korkan, halbuki bunun hem şirket hem de müşteri ile olumlu bir ilişki kurmak için büyük bir fırsat olduğunu anlamayanların örümcek ağlı kafasının arkasında! Acaba ürününüzden, şirketinizden pek memnun olmayan bir müşteriyi nerede görmek istersiniz? Cevap verebileceğiniz, kişisel iletişim ve ilişki kurabileceğiniz kendi blogunuzda mı yoksa başkalarının blogunda, sitesinde, sizin hakkında yazı yazarken mi?

Artık, o aptal, duygu içermeyen, gereksiz, anlamsız içeriğiniz ile Internet'i kirletmeyi bırakın! Kimse sizin CEO'nuzun nerede doğduğu, HR'ın başına kim geldiği ile ilgilenmiyor. Koyduğunuz içeriği, silmekle bu işi hallettiğinizi de düşünmeyi sakın. Hem sanal toplumu hem de yeni müşteri modelini küçümsemiş olursunuz. Ama en önemlisi, eğer, ürettiğiniz işlerde, okurlarınıza, nefreti, sevgiyi, hırsı, tartışma, paylaşma isteğini, aşkı, acımayı, gülmeyi, kızgınlığı, ağlamayı, incinmeyi, küsmeyi yani herhangi bir duyguyu hissettiremiyor, bu duyguları, sitenizdeki metinlere, içeriğe, kampanyanıza, hizmetinize taşıyamıyorsanız, zamanınızı boşa harcıyorsunuz demektir. Eğer, birilerine, yazdıklarınızla, ürettiklerinizle, kurduğunuz iletişim ile herhangi bir şey hissettiremiyorsanız, yanlış iştesiniz demektir. Bir şeyler hissediyor musunuz?

Not Defteri

Paz, 12 Şub 2007 15:44:32 GMT

Bir önceki yazımda bahsettiğim, sektör ile ilgili ilginç haberleri, kişisel konuları, teknik bilgileri ve buna benzer, Altı Üstü Tasarım’da yayınlamadığım birçok konuyu işleyecek blogu yayına geçirdim. İsmi: Not Defteri.

Umarım hoşunuza gider.

Yüzde 1 etkisi: Teşekkürler Aylin

Cum, 09 Şub 2007 06:29:30 GMT

Bu sitenin bir blog olduğunu sanırım unuttum son zamanlarda. Blogların asıl yaşam kaynağı olan güven, gerçekçi sohbet ve gerçek kişilik olduğu doğrusundan ister istemez saptım sanırım. Bir blog açmakla birlikte, söylenmemiş, kağıt üzerinde olmayan ama imzalanmış bir sözleşmeye sahip olunduğu gerçeğini de unuttum sanırım. Hep bahsettiğim ve sonuna kadar inandığım “kullanıcı deneyimini” kavramından da uzaklaştım birçok yeni ekleme ile.

Bundan aylar önce "Yüzde 1 etkisi" isimli bir yazı yazmıştım. Bazen bir kişinin, yüzde 1 içinde bile olmayan bir kişinin, bir şirketin, bir markanın ve/veya bir ürünün hayatını değiştirebileceğinden bahsetmiştim. İşte bu akşam, o kişi, bir kişi, bloguma yorum bıraktı. Bu bloga ve benim söylediklerime olan güveninin zedelendiğinden bahsetti. Beni, haklı olarak "popüler" olmaya çalıştığım konusunda uyardı. Teşekkürler Aylin. Haklısın!

Bu blog, eskisi gibi yazmayı bırakıp, acaba kaç kişi gelecek, nereye tıklayacak kaygısına bürünmüş gibi durmaya başladı.

Bu nedenle:

Eğer söyleyecek bir şeyim yoksa yazı yazmayacağım; yazmak için yazmayacağım
Bu sitede, sanki sitenin parçası gibi görünen ama belki birçok okurun yanlışlıkla tıkladığı bütün reklamlar kalkacak ve o reklamlar, "kısa kısa" türünden yazılar, kişisel, blog, kitap haberleri ve Top 10 türü “popüler” kaygılara hitap eden yazılar, “Not Defteri” adını vereceğim ve ama Altı Üstü Tasarım çizgisinde olmayan, bu sitede reklamı yapılmayan ayrı bir blog içinde yayınlanacak.
Ve eğer, başka bir şekilde, bu sitenin okurlarının güvenini sarsacak bir hata yaptımsa, lütfen bana yazmaya devam edin.

Çürük Müşteri

Paz, 05 Şub 2007 17:23:53 GMT

Bundan birkaç ay önce, şaka ile karışık, ama gerçeklerden çok uzak olmayan, Çürük Tasarımcı diye bir yazı yazdım. Bazı kesimler beğendi, bazıları ise "hadi canım oradan!" dedi. Ama hemen hemen herkes, "Çürük tasarımcı var da çürük müşteri yok mu sanki?" dedi. Peki web tasarımı hizmeti verirken nelere dikkat etmeli? Çürük müşteriyi ele veren, zamanınızı boşa harcadığınızı gösteren ipuçları var mı? Yoğun istek üzerine :-) aklıma gelen ilk 21 ipucu:

Size websitesini neden istediğini, ne görev yapacağını anlatmadan önce "Site büyük değil. Bir ana sayfa, bir hakkımızda bir de iletişim. O kadar! 3 sayfalık bir site kaça olur?" gibi fırından ekmek isteyen bir kişinin edasıyla konuşmaya başlıyorsa
Websitesi için içerik istediğinizde size "Vallahi olayımızı biliyorsun! Yaz sen bir şeyler, bu işin ustası sensin" diyorsa
Tasarım içinde önemli bir yeri olan beyaz boşluklara bakıp, "Niye ziyan ediyorsun canım bu kısmı! Bak burası boş duruyor! Oralara da bir şeyler koyalım söyle cici bici" diyorsa
Şirketin logosunu, kartvizitten taramanızı istiyorsa
Muhasebe bürosu için website yapmanızı isteyip, bir de ana sayfaya "Namaz saatlerini falan da koyalım, ilginç ve yararlı olur" diyorsa
Size istediğiniz ücret yerine "Bak gelirden pay versem sana daha iyi olmaz mi? Bu site çok para kazanacak" diyorsa hatta daha da kötüsü "Sen bunu ucuza yap, bak benim çevre geniş, sana çok müşteri gönderirim ben" ile işi bedavaya getirmeye çalışıyorsa
Sitenin açıldığının ikinci günü sizi telefon ile arayıp, siteyi Google'da bulamadığını söylüyorsa
Gösterdiğiniz birkaç prototipten sonra size "şu bana gösterdiğin o ilk tasarım ile ikinci tasarımın renklerini bir karıştırıp, üçüncü tasarımdaki resimleri ve menüyü kullansak çok daha iyi olacak" adlı ortaya "tasarım salatası" istiyorsa
Aklındakileri öğrenmek istediğinizde kendi işiyle alakalı olmayan bir eczane, bir kuyumcu bir de Amazon websitesini gösterip "Bunlara benzer bir şeyler yap işte. Bu siteler benim çok hoşuma gidiyor" diyorsa.
"Sen şöyle cıvıl cıvıl, yanar-döner kayan yazılı falan bir sayfa yap bana" diye işi geçiştirip, olayı kavrayamıyorsa
Her istediğiniz bilgi, görsel, içerik için size başka bir şirketin websitesinin adresini veriyorsa
"Senin bu yaptığın tasarımı benim eşim hiç sevmedi" cevabıyla size anlamsız, gereksiz ve nedensiz geri-bildirimde bulunuyorsa
Size renk paleti olarak, yeni döşediği ofisin mobilya ve duvar renklerini veriyorsa
Web tasarımını yalnızca dekorasyon ve yalnızca tasarım sanıyorsa
Tutkal satan şirketi için, Amazon'daki birçok fonksiyonu istiyorsa: "Bak şu tutkalı alanlar, bu tutkalı da alsın dese site. Ne güzel olur değil mi?... İyi fikir değil mi?"
İlk görüşmeden sonra size "Bak ben bu bilgisayar işlerinden anlamam, benim oğlum iyi bilir bu işleri" diyerek, 13 yaşında, tek ilgisi sanal chat ve MySpace olan oğlunu sizin muhatabınız yapıyorsa.
Şirketindeki bütün broşürleri getirerek, "İşte kardeş, site böyle bir şey olacak" diyorsa
Çalışmaya başladıktan bir hafta sonra sizi telefonla arayıp "kusura bakma birader, ben başka bir tasarımcı buldum ucuza. O yaptığın tasarımları şu vereceğim emaile bir yolla sen" diyorsa
Google'a, YouTube'a ve Amazon'a bakıp, her açılan sitenin hemen para kazanacağını zannediyorsa
"Çok acelemiz var. Bu ayın sonunda hemen bu siteyi açmamız lazım" diyor, sizi işe başlatıyor fakat sonra tasarım ile ilgili bir şeyler sorduğunuzda/istediğinizde telefon ve emaillerinize zamanında cevap vermiyorsa
"Bir kullanıcı araştırması yapsak, siteyi test etsek" dediğinizde size "Ya ne gereği var şimdi? Ben müşteri mi tanımıyor muyum sanki? Ben onların ne istediğini çok daha iyi biliyorum. Şu benim ana sayfadaki fotoğrafımı biraz daha büyültebilecek misin bu arada?" cevabını veriyorsa

arkanıza bile bakmadan kaçın! Sizin aklınıza başka şeyler geliyor mu?

Not: Bu arada, Neyran, Çürük Tasarımcı yazısını, İngilizce'ye çevirdi. Eğer Digg hesabınız varsa Lemon Web Designer yazısını Digg'leyebilirsiniz!

Websiteleri Marstan, Kullanıcılar Venüsten

Cum, 02 Şub 2007 22:16:48 GMT

Hepimiz karşı cins ile sürekli, kalıcı ve anlamlı bir ilişki kurmanın zorluklarını iyi biliriz. O heyecan verici ilk andan; 40 yıl sonra yeniden karşılıklı şakalaşıp gülmeye kadar geçen, her gün çaba sarf etmeyi gerektiren, zahmetli ve zevkli bir uğraşın sürecidir kalıcı ve anlamlı bir ilişki. Fakat her ilişki bir değildir. Her ilişki aynı seviyede yürümez. Her ilişki aynı kalıcılıkta yürümez. Hani Edison'un da dediği gibi (gerçi o dahilikten bahsediyordu) kalıcı her ilişki için yüzde 99 ter, çaba, uğraş ve yüzde 1 ilham, şans, doğru zaman gerekir.

En basite indirilmiş şekliyle, müşterilerin, şirket markalarıyla, şirket website ve ürünleriyle kurduğu ilişki de çok farklı değil karşı cins ile kurulan ilişkiden. Bu birbiriyle alakasız gibi gözüken her iki kavramın aslında birçok ortak yönü var. Neler mi? Gelin bir ilişkinin ilk başladığı noktadan, evliliğe kadar geçen sürecine bir göz bakalım:

Eğer karşı cins ile olan ilişkileri geniş kategoriler içinde toplarsak, iki tür ilişkinin varlığından söz edebiliriz:

Geçici (eğlencelik) ve Kalıcı (uzun süreli) ilişkiler.

Websitelerinde de durum esasında çok farklı değil. Bütün ilişkiler bir "aracı" ile başlar. Aracı insan ya da aracı mekan. Size birileri bir websitesini tavsiye eder; bir site, başka bir siteye link verir ya da dünyanın en aktif "çöp çatanı" Google, size bir siteyi arama sonucu olarak gösterir. Başlangıcı ne olursa olsun, siteye girer girmez, o site ile olan ilişkiniz başlamış olur. Bu ilişkilerin bazıları kalıcı ve sürekli bir hale gelir ki hemen hemen her website sahibinin de hayali budur. Fakat başlayan bu ilişkilerin bazıları geçici ya da eğlenceliktir. Örneğin bir web tasarımcının zaman öldürmek ya da görsel olarak iyi tasarlanmış bir siteyi meraktan gezmesi gibi (çapkınlar) ya da "ceza kanunu" anahtar kelimeleriyle arama yapan bir kişinin, şarkıcı Ceza'nın son CD'sinin satan bir e-ticaret sitesine yanlışlıkla girmesi gibi ("şu an bu ilişkiye hazır değilim"ciler) veya lisedeki kız arkadaşına, biriktirdiği harçlıklarla ucuz bir gümüş yüzük almak isteyenlerin, Ariş gibi kaliteli bir e-kuyumcuya girmesi gibi ("ben sana layık değilim"ciler). Her ilişki aynı değil ve her iki tarafın (website ve kullanıcılar) büyük çoğunluğu, kalıcı bir ilişki ister ama nedense birçok ilişki, yanlışlıkla başlayan ya da geçici, eğlencelik, zaman öldürmek için başlamış bir ilişkinin ötesine geçemez.

Fiziksel yani dış güzellik bir ilişkinin başlangıç döneminde önemlidir fakat ilişkinin kalıcı olması için yeterli ya da önemli bir faktör değildir.

Bir ilişkiye başladığımız ilk anlarda, karşı taraf ile ilgili bilgimizin azlığı nedeniyle, bizler görebildiğimiz şeyleri değerlendirerek fikir edinmeye çalışırız. Karşı tarafa, fiziksel yönümüz, kıyafetlerimiz, saçımızın modeli ile olumlu bir "ilk intiba" bırakmaya çalışırız. Hani derler ya ilk intiba yaratmak için ikinci bir şansınız olmayacaktır diye, işte bizler ilk intiba ile başlarız ilişkilere. Malcolm Gladwell, Blink adlı kitabında, ilk intibaların çoğu zaman gerçeklere çok yakın olduğunu yazıyor, birçok örnekler vererek. Zamanımızı ve/veya paramızı verebileceğimiz bir websitesi hakkında, ilk birkaç saniye içinde, tasarımın yönlendirdiği kararlar veriyoruz çoğu zaman. Örneğin finanssal yardım almak için ziyaret ettiğimiz bir sitenin olgun, iyi giyimli, ağır başlı ve ciddi bir website (tasarım açısından) olmasını bekliyoruz. Eğer site, 13 yaşındaki bir kişinin, MySpace sayfasına benziyor ise, bizler "sorun sende değil... bende... valla" klasik ayrılış sözleriyle üsteki kırmızı X düğmesine basıyoruz tarayıcımızın ya da yeni ilişkiler bulması için Google "çöp çatanına" başvuruyoruz. FAKAT... bütün bunlar ilk intiba, ilk randevu. Peki sonrası? Websitelerindeki güzellikte, gerçek dünyadaki güzellik gibi zaman geçtikçe, teknoloji ve tasarım kavramları değiştikçe değişen bir kavram. Peki ya kalıcı ilişki nasıl sağlanacak? Acaba belirli bir hedef ile sitenize gelmiş bir kişiye, kaç defa o şirin mi şirin, bomba mı bomba, güzel tasarlanmış maşallah, sayfalarınızı gösterip, ilişkiyi bir diğer seviyeye çekebilir, kalıcı ve anlamlı bir hale getirebilirsiniz? Websitelerinde dış güzellikten daha da önemli olan "içerik" yani iç güzellik ve "olumlu kullanıcı deneyimi"dir.

İlk randevu çoğu zaman birbirinizi tanımak, daha da önemlisi karşı tarafı dinlemek ile ilgili olmalıdır.

Kalıcı bir ilişkinin temelinde, eşlerin birbirini çok iyi tanıması ve anlaması yatar. Birbirlerinin güçlü, başarılı ve bilgili olduğu yerleri, yönleri iyi bilir bu kişiler. Bu seviyeye gelmek zaman ve çaba ister. İşte sitemize gelen, bizi tanımayan birçok müşteri de, size, dertlerini anlatmak, size sorular sormak ile başlar ilişkiye. "Acaba aradığım özellikler, aradığım şeyler bu site de mi? Yoksa tamamen zamanımı boşa mı harcıyorum? Bu site en iyi seçenek mi benim için?" sorularının cevaplarını ararlar çoğu zaman. Eğer bu soruları duymaz, dinlemez ve en önemlisi kısa, öz ve dürüst bir şekilde cevaplayamazsanız, ayrıca "benim bu ilişkiden ne çıkarım, yararım olacak?" sorusunun cevabını, sorulmadan yanıtlayamazsanız, kalıcı değil, eğlencelik ya da yanlışlıkla başlamış geçici bir ilişkinin çok kısa süren ilk saniyelerini yaşar, müşterinin arkasından bir sürahi su dökmek ile zaman kaybedersiniz.

Acele etmemek ve her şeyi zamana bırakmak gerekir.

Kalıcı ve anlamlı bir beraberlik için başladığımız bir ilişkinin ilk gününde "senin eve mi yoksa benim eve mi gidelim?" ya da "benimle evlenir misin?" sorularını soramayacağımız gibi, kalıcı bir web ilişkisi içinde de karşı tarafı gereğinden fazla zorlayıcı bir davranışa itmek ve anlamsız sorularımıza cevap vermesini beklemekte saçma sapan bir davranış olacak ve yukarıdaki örneğin sonucundaki oluşabilecek etkiyi ve tepkiyi verecektir müşteriler. Onları satın almaya, bilgi vermeye, form doldurmaya zorlamak yerine, o kişiye, satın alım sürecinde yardımcı olmak, onların verdiği bu kararın doğru bir karar olduğunu onlara anlatmak; onlardan istediğimiz bilgileri almak için sunduğumuz formu, doldurmalarına yardımcı olacak bilgiler vermek, onların bu kararı kendi kendilerine vermeleri için her türlü yardımı sağlamak, kısacası acele etmeyip, onların karar vermelerine yardımcı olacak araçları onlara sunmak en mantıklı yol olacaktır. Maalesef, birçok site, birçok kullanıcı için ya da birçok kullanıcı, birçok website için "bir-gecelik-ilişkinin" (bir-ziyaretlik-ilişki) ötesine geçemiyor. Bunun en önemli nedeni, sitenin, kullanıcı ile kurduğu tek ilişkinin amiyane tabiriyle "almak-vermek" ilişkisi olması çoğu zaman.

Her iki tarafından da bir ilişkiden beklentileri vardır. Bunları bulmak kalıcı bir ilişkinin en önemli adımlarından biridir.

Her ilişki bir beklenti ile başlar. Beklenti ne olursa olsun, eğer bu beklentiler, ilişkinin ilerleyen safhasında karşılanmaz ise "aşk" ve ilişki biter. Peki biz, bir websitesinde "aşkı" nasıl kıvılcımlarız? Beklentileri nasıl karşılarız? Bir websitesinin en büyük görevi, kullanıcının sanal deneyimini maksimize etmek ve beklentilerini karşılamak olmalı. Peki kullanıcı deneyimini ve beklentilerini ölçmeye yarayacak bir formül var mı? Yani kullanıcının beklentilerini karşıladığımızı ve onların deneyimini maksimize ettiğimize nasıl karar vereceğiz? Bu sorunun cevabını Joseph Carabis şu şekilde veriyor:

Beklentilerin ilginç yönü, beklentilerin yüksek ya da düşük olmasının önemli olmadığıdır. Çünkü önemli olan beklentilerin karşılanıp, karşılanmadığıdır. Fakat bazen beklentileriniz düşüktür. Eğer bu düşük beklentilerimiz, yüksek bir tatminkarlık duygusu ile karşılandıysa, o zaman, biz, beklediğimizden daha fazlasını elde etmiş olursunuz ki bu harika bir deneyimdir!

Kısacası Carabis, deneyimi ölçmek için iki faktörden bahsediyor:
Tatmin Duygusu – Beklentiler = Deneyim
Carabis bunu fikrin daha iyi anlaşılması için aşağıdaki tabloyu çiziyor bizlere.

Tatmin	Beklenti	Deneyim
Düşük	Düşük	sıfır
Düşük	Yüksek	negatif
Yüksek	Düşük	pozitif

Benim yukarıdaki tablodan anladığım, her şeyi doğru yapsanız bile, kullanıcıların sitenizden beklentileri ve sizin bu deneyimi nasıl karşıladığınız, kullanıcı deneyimini birebir etkiliyor. Aynı deneyim, beklentileri düşük olan bir başka kullanıcı için başka bir anlama gelebilir. Bazen bu nedenle birçok kişiden çok iyi olduğunu duyduğumuz bir filme gittiğimizde, o filmi arkadaşlarımız kadar beğenmeme ihtimalimiz artar çünkü beklentiler yüksek ve belki de tatmin duygusu düşük. Yani hissedilen deneyim "eh fena değil".

Kullanıcı deneyimi, yalnızca AJAX'i ne kadar iyi kullandığınız ile ilgili değil ya da sitenizin ne kadar iyi bir tasarıma sahip olduğu, çok hızlı yüklendiği ile alakalı değil. Bütün bunların tabi ki yardımı var kullanıcı deneyimine fakat en önemli konu, benim beklentilerim ve sizin bu beklentileri, hangi derecede tatmin ettiğiniz. Beklentilerin nasıl olduğunu tahmin etmek çok güç. Bu nedenle, kullanıcının sitenizde yapmak isteyeceği bazı işlemlerin en yüksek tatmini verecek şekilde oluşturulmasını sağlamak, hem sizin olası düşük kullanıcı beklentinizi yükseltecek, hem de kullanıcının deneyimini en yüksek noktaya taşıyacaktır.
Matematiği biraz olsun iyi olanların gözlerinde oluşan parıltıyı görür gibiyim. Aranızda "Eee, yüksek beklentiden, yüksek tatmini çıkarırsan, sıfır deneyim oluşmaz mı?" diyenler olacaktır. Fakat sanılanın aksine bu formül o şekilde işlemiyor:
Çok Yüksek Tatmin – Çok Yüksek Beklenti = Aşık Kullanıcı

Her iki tarafta eski deneyimlerimden dolayı temkinli olacaktır (kırık kalpler). Bunları anlamak ve zamanla güven oluşturmak gerekir.

Her yeni başlayan ilişki, bir önceki ilişkinin yaralarını, güvensizliğini taşır biraz. Her iki tarafta temkinlidir daha önce adım atma konusunda. Eğer, sitenize gelen bir müşteri, bir önceki deneyiminde, kötü muamele görmüş, aldığı ürünü geç gelmiş, aradığını bulamamışsa, bütün bu olumsuz deneyimler, sitenize taşınacaktır. Bizler e-ticaret sitelerinden bahsederken "güven" kelimesini kullanıyoruz. Eğer kötü tasarlanmış ise güvensizlik duygusu ile başlıyoruz siteyi dolaşmaya. Tabi ki güven zamanla değişebiliyor. Her şey yolunda gittiğinde, ürün elinize geçtiğinde mutlu oluyoruz. Hatta bazen bu kırılmış kalpler, büyük bir avantaj yeni bir ilişki için. Eğer eski deneyimler ne kadar kötü ve olumsuz ise, sizin sağlayacağınız küçücük bir olumlu deneyim, kalıcı bir ilişki ve güvenin başlangıcı oluyor. Ama bazen zaman geliyor, sinirlerimize hakim olamıyoruz. Ya da cansız, HTML ve grafiklerden oluşan ya da bizim öyle düşündüğümüz bir site, sizi üzmeyi başarabiliyor. Eski ilişkilerden kalma sorular geliyor aklımıza: "Bir sonraki linke tıklayınca, istediğime erişebilecek miyim? Acaba siparişini verdiğim ürün hakkındaki emailimi aldılar mı? RTC ne demek bu ürün açıklaması yazısı içinde? Nereye tıklamam gerekiyor? "gönder" düğmesine bastığım halde neden bu formu gönderemiyorum? "Exceeded Bandwith Limit" ne demek?" türünden soruları kendine soran bir kullanıcı sizce sitenizde bir ya da bir kez daha ürün satın alır mı? Sizin diğer ilişkilerden farkınız ne? Kendini sitenizde aptal gibi hisseden bir kullanıcı, bu işi, sizden daha iyi yapan bir rakip siteye yöneldiğinde, onu bir daha geri getirme şansınız var mı?

Kibar ol! Onu tanıdığını ve onun özel olduğunu ona hissettir.

Bir ilişki, diğer tarafın kendini farklı ve özel hissetmesi ile daha da alevlenir, kalıcı hale gelir. İlişki sırasında kullandığımız dilden, davranışlarımıza kadar her şeyin, karsımızdaki kişiyi, dünyanın en önemli kişisi gibi hissettirmesi çok önemli. Bu konuda ben değil, Eylülce'nin yazarı sevgili Gaye'nin bir yazıma bıraktığı yorumu sizlerle paylaşmak istiyorum:

Kişiye kendisinin özel olduğunun hissettirilmesinin çok önemli olduğunu hepimiz biliyoruz ama nedense iş uygulamaya gelince kimse kılını kıpırdatmıyor. Oysa ki işin ucunda "müşteri memnuniyeti" ve bunun sonunda da "satışları artırmak" var. Hele İnternet üzerinde kişiselleştirilmiş bilgi sunmak diğer yöntemlere avantajla çok daha ucuz. Benim aklıma gelen bir örnek de "newsletter"lar. Bir çok siteye üyeyim ve neredeyse her gün bir kaç tane newsletter alıyorum. Benim bu sitelere üye olmamın nedeni, zamandan kazanmak istemem. Teker teker tüm sitelere girip güncelleme olup olmadığını kontrol etmek istemiyorum ama son zamanlarda da newsletter'lardan dolayı sorun yaşıyorum. Bunun nedeni her birinde benim asla okumak istemeyeceğim bilgilerin yer alması ve benim de ilgimi çeken konuları teker teker aramak zorunda kalmam. Oysa ki site aboneliği sırasında bana ilgimi çeken ve hakkında özellikle bilgilendirilmek istediğim sorular sorulabilir. Bu bilgileri onlara vereceğim için newsletter'a bir sürü ürün banner'ı koymak yerine ilgimi çekebilecek ürünlerin tanıtımları da yapabilirler. En basitinden yapılan seminer bilgilerini koymayabilirler (hatta bunlar için genelde ayrı newsletter gönderiliyor). Misal ben Türkiye'de yaşıyorum ve Amerika'ya gidip gelmiyorum. Bunu da en başta form doldururken bana sorabilirlerdi.
Şimdi bazı site üyeliklerimi iptal etmeyi düşünüyorum. Bu kimin kaybı olacak acaba?

Düğün kadınlarla ilgilidir. Onlara istediği gibi bir gün ver!

Eğer aranızda bunu bilmeyen erkekler varsa, çok iyi öğrenmeleri gereken en önemli kural! Sakın ama sakın, "Ya bir gece için ne alemi var şimdi gelinliğin?" diyen birisi iseniz, hemen bundan vazgeçin! :-) Bu, sanal alışveriş içinde geçerli. Sanal alışverişin en son kısmı olan satın alım süreci yani müşteri ile evlilik, imzanın atıldığı an, sizin şirketiniz ile ilgili değil, kullanıcı ile ilgili. Onlara, onların istediği gibi bir süreç verebilirseniz, ileride başınız ağrımayacaktır. Örneğin, onlardan gereksiz bilgi istemek, beklentilerini bu süreç içinde karşılamamak, sizin beklediğiniz sonuç olan, satın alma işleminin yarıda kalmasına neden olacaktır. İşte size bir örnek: e-ticaret sitelerinde, kullanıcıların birçok beklentisi var. Bunlardan biri ise, ödeme bilgileri. Birçok web kullanıcısı, bir ürün satın aldığında, bu ürüne ödeyecekleri toplam fiyatı bilmek istiyor. Bundan birkaç sene üzerinde çalıştığımız bir e-Ticaret sitesinde bu hata yapılıyordu. Site istatistiklerine bakınca açıkça görülüyordu ki birçok müşteri, fiyatı pahalı olan mobilyayı alışveriş sepetine koyuyor, adres bilgilerini giriyor fakat kredi kartı bilgilerine gelince, işlemi yarıda bırakıyordu. Kullanıcılara nedenini sorduğumuzda ise, mobilya gibi ağır bir ürününün kargo fiyatını, kredi kart bilgilerini vermeden önce görmek istediklerini söylediler. Böylesine bir beklentiyi karşılamayan şirket sahibi ise birçok müşteriyi ellerinden kaçırmış oldu. Halbuki tüm yapmaları gereken, sürecin şirket ile ilgili değil, kullanıcı ile ilgili olduğunu anlamaktı.

Evliliğin bir sözleşme olduğunu unutma! Bu sözleşme, garantiyi, güvenirliliği ve korunmayı beraberinde getirir!

Sanal deneyim, bir kullanıcının, İnternet tarayıcısının adres çubuğunda başlayıp, ödeme tuşuna basması ile biten bir süreç değildir. Sanal deneyim bir sözleşmedir. Yalnızca karı maksimize etmeye yönelik şirket hedefleri, tek kurşunluk tabanca gibi, sizi şirket olarak bir ya da birkaç kez memnun edecek fakat müşterinin geri dönüşümünü engelleyecektir. "Bir websitem olsun çünkü diğer rakip şirketlerin websitesi var" anlayışı çok yanlış. Eğer websitenizde, kullanıcınızı ilgilendirecek bilgi, içerik, deneyim yoksa hatta bu deneyimi destekleyen ve sürekli bir hale getiren çevirim-dışı yani sanal olmayan bir olumlu deneyim yoksa, bu websitesi, şirketinize hiçbir şey kazandırmayacak hatta bir nedenle, bir şekilde sitenize gelebilecek kullanıcıların, istedikleri bilgiyi bulamaması nedeniyle şirketiniz için kötü bir reklam malzemesi haline gelecektir.

Bu sözleşmeyi, ticari model olarak benimseyen bir çok sanal şirket var günümüzde. Bunlardan biri NetFlix. NetFlix, bir film kiralama şirketi. Bu şirketin websitesinde küçük bir ücret ile bir aylık (ya da yıllık) üye olup, istediğiniz kadar filmi, sitelerinden kiralayabiliyorsunuz. Öncellikle seyretmek istediğiniz filmlerden oluşan bir liste hazırlıyorsunuz ve NetFlix bu listede bulunan 4 adet filmi evinize postalıyor ve her seyrettiğiniz filmi onlara geri postaladığınızda, listenizde seçtiğiniz bir filmi size gönderiyorlar. Yani, her zaman sizin evinizde 4 adet film oluyor. Buraya kadar her şey sanal deneyim. Fakat NetFlix, sanal olmayan deneyiminde kalitesinin önemli olduğunu biliyor ve bu nedenle, her gelen DVD ile birlikte, ücreti ödenmiş posta pulu ve zarfı da gönderiyor size. Ayrıca, bu zarf içinde size değişik etiketler veriyor. "DVD çalışmıyor", "DVD zedelenmiş" gibi ve bu etiketi zarfın üzerine yapıştırıp gönderdiğinizde sizin sorununuzu hemen çözüyor. Ayrıca, DVD kiralama isinde bulunan tüm şirketlerin izlediği "Gecikme Ücreti" politikasını izlemeyen NetFlix, yaptığı bu onculuk ile Blockbuster gibi sektör devinin “Gecikme Ücreti” kavramının kaldırmasını sağlıyor. Hatta Wal-Mart gibi bir devin yaptığı ayni çalışmaya, iyi bir kullanıcı deneyimi sağlayarak karşılık veren NetFlix, bugün Wal-Mart gibi parasal üstünlüğe sahip bir devin DVD kiralama ajansı olma gibi bir avantaja da sahip oluyor.

Eger iyi bir eş iseniz, sizin ne kadar iyi bir eş olduğunu, bütün arkadaşları duyacak!

Olumlu sanal deneyim, bir e-Ticaret şirketinin gelecek yıllardaki sürekliliğini sağlar. Kaliteli sanal deneyim, kullanıcılara güven duygusu veren, kredibilitesini artıran ve o sitenin kullanımını etkileyecek duyguları yaratan bir olgudur. Yani şirketin sürekliliğinin vaadidir. Peki sürdürülebilecek bir başarının sağlanmasını sağlayacak deneyim nasıl yaratılır? Birçok yolu var fakat web siteleri, web uygulamaları için kanımca en başarılı yöntem aşık kullanıcı oluşturabilmekte yatıyor. Peki aşık kullanıcı oluşturmak için neler yapmalı? Birçok yolu var aşık kullanıcı oluşturmanın fakat bence en önemlisi, siteyi kullanan kullanıcıların, bir e-Ticaret sitesinde iyi bir sanal deneyim yaşaması. Peki kullanıcı deneyimini maksimize etmenin yolu nereden geçiyor? Birçok yol var, bu hedefi gerçekleştirmemizi sağlayacak fakat belki de en kolayı, bir e-Ticaret sitesinin kullanımının kolay, anlaşılır ve basit olması. Eğer bir şey basit ve kullanımı kolaysa bu demektir ki bu şey kolaydır yani zor değildir. Eğer zor değilse, bu demektir ki bunu kullanmakta zorlanmazsın. Eğer bunu kullanmakta zorlanmazsan bu demektir ki büyük ihtimal ile bu şey, benzer fakat kullanımı zor olan sitelere oranla daha çok hoşuna gidecektir. Eğer bu şey hoşuna giderse bu demektir ki bir kere daha kullanma şansın artar. Eğer bir daha kullanma şansın artarsa, bu demektir ki bunu bir daha kullanırsın. Eğer bir daha kullanırsan, bunu kullanırken başka kişiler seni görür ya da başka kişilere bu şeyi kullanmayı tavsiye etme şansı artar. Eğer başka kişiler seni bu şeyi kullanırken görürse, bu demektir ki seni bu şeyi kullanırken gören ya da tavsiyeni ciddiye alan o kişilerin, bu şeyi kullanma şansı artar. Eğer o kişilerin bu şeyi kullanma şansı artarsa bu demektir ki büyük ihtimal o kişiler bu şeyi kullanırlar. Eğer o kişiler bu şeyi kullanırsa bu demektir ki bu şeyi daha birçok kişi duyacak, kulaktan-kulağa bir sitenin reklamı başlayacak ve başkalarını bu şeyi kullanırken görecektir. Eğer başkaları bu şeyi duyup görürse bu demektir ki daha birçok kişi bu şeyi kullanacaktır. Eğer daha birçok kişi bu şeyi kullanırsa bu demektir ki o şey popüler hale gelecek ve bahsi gecen o şey yani web sitesinin, web uygulamasının ya da e-Ticaret sitesinin sahibi, sanal marka, güven, popülarite, aşık kullanıcı yaratmış olacak; bu vizyonu koruduğu sürece şirket, sürdürülebilir bir başarının doğal olarak da karın sahibi olacaktır. Kısacası, bir e-Ticaret şirketinin ana amacı kar etmek değil; marka ve deneyim yaratmak ve böylece şirketin sürdürülebilirliğini garanti altına almak olmalıdır.

Siz ne dersiniz? Kalıcı bir ilişki ile kullanıcı website ilişki arasında başka ne gibi ortak yönler var?

Enflasyon ve Trafik'ten sonra şimdi de Internet Canavarı

Per, 01 Şub 2007 17:32:41 GMT

Hindistan'ın küçücük, ismi duyulmamış bir balıkçı kasabasında, 2000 yılından bu yana tek bir balıkçı hayatını kaybetmedi beklenmedik fırtına, kasırga nedeniyle. 2000 yılından önce, hemen hemen her haftada 2-3 balıkçının hayatını kaybettiği bu küçük kasabayı değiştiren şey İnternet oldu. Kasabaya verilen İnternet bağlantısı, bilgisayar ve anons sistemi sayesinde, her sabah, websitelerinden toplanan hava ve deniz durumu bilgileri balıkçılara anons edilmeye başlandı. Yüzlerce balıkçı, herkesin çok basit bir şekilde ulaştığı bu bilgiler sayesinde hayatlarını tehlikelerden koruyorlar.

Yine Kanada'nın yardımcı olduğu bir n-louge projesi sayesinde, birçok küçük Hindistan köyüne doktor gidebiliyor. İnternet bağlantısı, bilgisayar ve web kamerasından oluşan küçük sağlık evleri sayesinde, şimdiye kadar ulaşmadıkları ya da ulaşma imkanı olmadıkları şehir hastanelerindeki doktorlara, bu kamera ve İnternet sayesinde ulaşıp, muayene olabiliyorlar. En azından, küçük problemler orada hallediliyor, büyük problemler, daha da büyümeden teşhis edilmiş oluyor.

Singapur'un küçük köylerinde tarımla ve balıkçılıkla uğraşanlar, 2003 yılından bu yana daha önceleri, onlara hep yalan söyleyen aracıların verdiği fiyatları İnternet'ten takip ediyor, bilgi sahibi oluyor. Kanada Uluslararası Geliştirme Kurumu'nun finanse ettiği bu proje sayesinde birçok köydeki yaşam standardı neredeyse kendini 2-3'e katlamış durumda. Hatta aynı programın uygulandığı Hindistan'da, birçok köylü kadın, ürünlerini İnternet üzerinden pazarlamakta ve böylece aracıların aldığı komisyonu ödemeyerek hem kendileri, hem de ürünü alan son satıcı bu gelişmelerden faydalanmakta.

Bu tip bilgi teknolojilerine dair projelerin sayısı, örnekleri uzatılabilir. İşte size daha fazla bilgi alabileceğiniz bir site.

Fakat İnternet'in yararını ve İnternet'in toplumların düşünce yapısını değiştirdiğini anlayan ülkeler yalnızca Hindistan, Mozambik, Singapur değil. Gelişmiş olan ülkelerde de birçok inanılmaz örnekler var (Kaplan Kore yazımı okuyabilirsiniz). En son okuduğum ve beni etkileyen örnek ise ABD'den. 2008 Başkanlık yarışına katılacağını açıklayan ve belki de ABD'nin yeni başkanı olacak bir kişi, her şeyi bildiğini, her türlü plana sahip olduğunu söylemiyor. Aksine, İnternet'i bir araç olarak kullanıp, vatandaşlarından yardım istiyor bazı konularda. İşte Hillary Clinton'un, Yahoo Answer sitesine gönderdiği, kendisini milyonlarca insanın kullandığı İnternet'ten soyutlamadığını kanıtlayan ve İnternet kullanıcılarının bilgisine güvendiğini gösteren çok Web 2.0 bir soru:

"Kendi aile deneyimlerinize dayanarak cevaplarsanız, sizce Amerika'daki sağlık sistemi nasıl iyileştirilebilir?"
(kaynak: Bokardo)

Düşünsenize bunu bizim üst düzey politikacıların yaptığını? Bildirgeç, Eksi Sözlük gibi bir yerde "Türkiye'de ki İnternet için neler yapabiliriz?" diye sorduğunu? Ha, evet, onlar pek kullanmıyor bu mereti!

Bugün Türkiye'de "İnternet Canavarı" konuşuluyor! Hani bütün canavarlar bitti, yakalandı da, İnternet canavarı kaldı! Hem de bu canavarın ölümüne fetvayı veren kişiler ülkemizin en üst makamlarında oturan; bir yandan ülkemize teknoloji parkları açıp, bilgi sanayilerini desteklediğini söyleyip, her ticari kuruluşun bir websitesi olmalı kanunu çıkarıp, diğer yandan bilgi sanayisinin atar damarı İnternet'i sansürlemek için üst kurul açan, İnternet'i öcü gibi gösteren, ana-babaların çocuklarına bilgisayar almak isteklerini, çocuklarının ellerine bir paket sigara vermek ile aynı tutan kişiler. Bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu!

Toffler, 21. yüzyılın cahillinin okuma-yazma bilmemekle alakası olmayacağını, 21. yüzyılın cahillerinin öğrenemeyen, yeniden öğrenemeyen ve bildiğini unutamayan kişiler olacağını söylemişti. Ama yine bizim cahiller "bildiğini" okuyor.

Bu konuda Teknoist sayesinden bulup okuduğum, Radikal gazetesinin (ve kanımca Türkiye'nin en başarılı teknoloji köşe yazarı) köşe yazarı Serdar Kuzuoğlu'nun sözleri var:

...zavallı anneler, zavallı babalar ne kadar acıyorum onlara. Yani şimdi şu gün çocuğu bilgisayar isteyen bir anne babanın dramını düşünebiliyor musunuz, çaresizliğini, zavallılığını, aczini yani bir yerde görüyor kendisi de biliyor ki adı bilgi yolu olan bir yerde insanlar bilgileniyorlar, donanıyorlar, eğitim alıyorlar, sağlık alıyorlar, para kazanıyorlar, ilişkiler kuruyorlar, evleniyorlar, çoluk çocuk sahibi oluyorlar. Sonra televizyonu açıyor, gazeteleri açıyor, işte kumar, porno, dolandırıcılık, mafya, terör yani hani Türk filmleri kategorileri olur ya, kötü adamlar olur, adamın her şeyi kötüdür. Yemek yemesi kötüdür, işte sevişmesi kötüdür, insanlara davranışıyla her şeyi kötüdür, iğrenç bir adam, ben böyle bir adam olmadığını biliriz ama mevzuu gözümüze sokmaktır. İşte internetin geldiği durum da bu son zamanlarda. Hani yetkililer bilgisiz, hani bilgili olması gereken insanlar ilgisiz ve bir muğlak bir ortam içerisinde gidip geliyoruz. Bizim bence en önemli sorun şu; biz internetin yaşamın bir yansıması olduğunu unuttuk. Yani biz şöyle dedik; biz işte kardeşim Türkiye'de cinayet işleniyor, dolandırıcılık yapılıyor, arsızlık yapılıyor ama internet diye bir yer var, biz orada ütopyamızı kuracağız, hiçbiri olmayacak. Bunların hiçbirini yaşamayacağız...

...Hani sinek küçük mide bulandırır ama bugün mesela Google Türkiye ofisinin açıklaması var. Türkiye'de 16 milyon internet kullanıcısı var diye. 16 milyon kişinin kullandığı bir ortamda bugün bizim bahsedip şekillendirmeye çalıştığımız yapı, eğer yani bu grup gerçekten bu kadar yaygara kopartacak kadarsa yani ya ben takip edemiyorum o olayları, ya bir şey bilmiyorum. Hani biz aslında çok daha kötü bir oyunun içerisine doğru sürükleniyoruz. Bizim gittiğimiz yer sansür. Dünya tarihinde ilk defa Ahmet beye, Mehmet beye, Ayşe hanıma söz hakkı verildi ve dünya tarihinde ilk defa insanlar yöneten insanlarla yönetilen insanlar eşit haklarla bir ortamda buluştu ve eleştirebilmeye başladılar. İlk defa yöneticiler kendi yönettikleri insanların görüşlerinden haberdar oldu ve çekilemeyen bu. Önümüzde seçim var, bir sürü eleştirilecek nokta var. Şimdi blokların durumu ne olacak mesala? Sizin kişisel bir siteniz var. Yani Türklüğü aşağılamak diye muğlak bir kavram ve hani eşit olarak davranılmayan kriterlerin olduğu bir yerde siz kendi ifade özgürlüğünüzü, kendi insan haklarınızı nasıl savunacaksınız. Ben hani birazdan size bu işi oluruna bırakmış ülkelerin gittiği noktaya geleceğim. Yani belki zamanında böyle tartışmamış ülkeler ne olmuş ama şu anda bakıyorsunuz başbakan işte bizde bu programı beklerken izledik. Konuşma yaptı, temiz internet kampanyası. İrfan Bozan'ın haberinde izledik, biliyorum diyor, ben neler döndüğünü orada biliyorum diyor. Başbakan acaba kaç defa hayatında enter tuşuna basmış? Kaç tane yazı belgesi hazırlamış? Kaç tane e-mail yollamış? E-mail okur mu? Sorsak kendi e-mail adresini bilir mi? Ama biz 2007 yılında 16 milyon internet kullanıcısının olduğu bir ülkede böyle demeçleri haketmiyoruz ve birilerinin çıkıpta bunları konuşması lazım. Yani bugün internette suç var mı, var. İnternette efendim pornografi var mı var. Peki bunun sonuçları hani herkeste eşit olarak dağılmış sonuçlar mı?...
(kaynak: NTV)

Kontrolü başkasına vermenin dayanılmaz garipliği

Paz, 29 Oca 2007 15:56:03 GMT

Sen git çürük web tasarımcısından bahset; kullanıcıyı tanımaktan dem vur; bir şeyler tasarlamanın problem çözümü olduğuna inan ve anlat! Şablon tasarımların artık bitmesi gerektiğini, bunun yerine senaryo kullanımı ve tasarımcının alet kutusunun kullanımını ön plana çıkar ve sonra sitende böyle bir reklam çıksın:

İroni!

Sevgili dostum Can Horozoğlu gönderdi yukarıda gördüğünüz ve sitemde çıkan Google AdSense reklamı. Kimin suçu? Yazıdaki anahtar kelimeleri okuyup, bu konuda size en yakın reklamı sunan Google'un mu yoksa kontrolü Google'a veren site sahibinin mi?

Yukarıdaki site, hemen Google AdSense reklam filtresine eklendi!

Sitenin okurlarına Altın Örümcek'ten Ödül

Per, 25 Oca 2007 18:02:52 GMT

Bildiğiniz gibi Altın Örümcek konusunda geçtiğimiz seneler içinde birçok yazı yazdım, çekiştirdim, kızdım. Fakat bu sene, jüri üyeleriyle, siteleri ile, oylama sistemleri ve kategorileri ile farklılık gösterdiğine inandığım için blog kategorisinde ben de bu siteyle yarışmaya katıldım. Birkaç gün önce aldığım email bana Altı Üstü Tasarım'ın, yarışmada bloglar kategorisinde BİRİNCİ olduğunu söylüyordu. Ödül törenine (bu gece) ben katılamayacağım fakat elimde iki davetiye vardı. Bu davetiyelerden biri, bu ödülü Altı Üstü Tasarım adına kabul edecek sevgili arkadaşım Neyran Erlevent'e; diğer davetiye ise şimdiye kadar yüzyüze tanışma fırsatı edinemediğim ama bu siteye yorumlarıyla defalarca katkıda bulunan ve siz okurları temsil edecek bir Altı Üstü Tasarım okuruna gidecek. Bu okur yalnızca davetiyeye değil ayrıca benim bu sitenin okurlarına minettarlığımı temsil eden ve Altın Örümcek tarafından, Altı Üstü Tasarım'a verilecek olan ödüle de, siz okurlar adına sahip olacak.

Bloglar, fikir alışverişinin yapıldığı, karşılıklı diyaloğun kurulduğu bir ortam. Bu nedenle Altı Üstü Tasarım blogu, bir "kişisel günlük" değil, benim fikirlerimi paylaştığım, bu fikirlerin sizin yorumlarınızla olgunlaştığı hatta zaman zaman değiştiği bir platform benim için. Zaten bu nedenle, ödüle, benim değil, bir Altı Üstü Tasarım okurunun sahip olması daha anlamlı.

Bu sitenin bugün bulunduğu duruma gelmesinde yardımı olan; Altı Üstü Tasarım'i destekleyen ve en önemlisi bu siteyi devamlı takip eden herkese bir kez daha teşekkürler.

Google reklam (adsense) yayıncılarına tavsiyeler!

Çar, 24 Oca 2007 16:02:21 GMT

Belki aranızda farkına varanlar vardır, sitemi http://www.unbf.ca/altiustu/ adresinden, bundan böyle yaşantısına devam edeceği kendi ve son adresi, http://www.altiustutasarim.com adresine taşıdım. Eğer olumsuz bir yönde farkına varmadıysanız, başarılı bir taşınma olmuş demektir çünkü elimden geldiğince, sizleri etkilemeyecek şekilde yapmaya çalıştım bu taşınma işini (eğer sitenizden eski adrese link veriyorsanız, lütfen linki, yeni adres ile değiştirebilir misiniz? Teşekkürler).

Yalnızca yeni adrese değil, başka bir yeniliğe de başlangıç oldu bu taşınma: Google Reklamları.

Websitelerinde ilk defa reklamı, 1994 yılının sonlarında görmeye başladık. Sevgili akıl hocam Jeff Veen'in üzerinde çalıştığı site olan HotWired online dergisinde, ABD'deki bir telekom şirketi olan AT&T'ye ait ve aşağıda gördüğünüz reklamı yayınlandı ilk defa.

O gün, bugündür, websiteleri, reklamlar için ucuz ve efektif bir kanal oldu birçok reklamveren için. Websiteleri, efektif bir kanaldı çünkü yazılı basın ve TV reklamlarından farklı olan bir kısmı vardı: aktivite-tabanlı ölçülebilirlik. Geleneksel basında, reklamverenler, reklamın efektifliğini, gösterim rakamına bağlıyordu, yani kaç kişi reklam verilen dergiyi okudu? ya da TV programını seyretti? sorularının cevapları ile ölçüm yapılıyordu. Fakat web içinde, ölçülebilirlik, yalnızca gösterimle ilgili değil, bu reklamı gören kişinin, o reklam ile gerçekten ilgilenip, reklama tıklaması ile de ilgili. Yani web reklamları kolayca ölçülebiliyor.

1994'den bu yana birçok şey değişti. Website sayısı değişti (şu an 100 milyon websitesi var dünyada); websitelerini ziyaret edenlerin sayısı değişti (1 milyar kişi İnternet kullanıyor) ve en önemlisi bugün ABD'deki bütün reklamların yüzde 8'i İnternet üzerinden yapılıyor ve bu rakamın dolar olarak karşılığı 20 milyar dolar.

Fakat bir şey daha değişti bütün bunlar olurken… Reklamverenler, web içinde neyin önemli olduğunu unuttu. Bir anda kocaman reklam afişleri web sayfalarını süsler oldu… zıplayan hoplayan küçücük reklam pencereleri ile doldu masaüstlerimiz. Eğer reklam yayıncıları, aynı davranışı, televizyon ve yazılı basın içinde gerçekleştirselerdi acaba nasıl bir tepki alırlardı çok merak ediyorum? Fakat beklenen tepki başka türlü geldi web içinde. Web kullanıcılarında teknolojik bir hastalık başladı: reklam körlüğü. Bu, web içinde neyin önemli olduğunu unutan reklamverenlere bir tepkiydi neredeyse.

Webin özü tekst, yazı, içerik. Bizler anlatmak istediklerimizi, kullanıcıların bulmak istediklerini "yazı" ile sunuyoruz. Web, yazılı medya. Zaten o meşhur "intro'yu geç" linkleri kanıtlamadı bunu birçok kişiye? İçerik halen kral. Kral olan başka bir şey daha var, o da "bağlam" (context). Bu nedenle, websitelerinin çalışıma şeklini anlayan; kullanıcıların içinde bulunduğu durumu anlayan ve bu durumu hedefleyen reklamlar başarılı bir şekilde, -o hepimizi sinir eden, bir zamanlar her sitede gördüğümüz "hedeflenmemiş" reklamların yerini almaya devam edecek. Bu site de dahil olmak üzere.

Gerçeği söylemek gerekirse, Google reklamları konusunda çok bilgili değildim ama bu konuda çok bilgili ve geçimini Google reklamlarından sağlayan ve hayatı, Google reklamları, bu reklamları güçlendirmek ve daha da verimli yapmak ile geçen (bir sitesi bile yok bu kişinin), arkadaşım Jason'dan yardım aldım. İşte Jason'ın benim ile paylaştığı ve benim de sizlerle paylaşmak istediğim birkaç Google reklamı tavsiyesi:

Google reklamlarını hazırlarken, reklamlar içindeki renklerin, sitenizin renk paleti ile birebir uyumlu olmasına dikkat edin. Özellikle arkaplan ve link renkleri.
Google reklamlarını sitenizin içine direk olarak harmanlayın. Reklamları içeriğin dışarısına taşımak ya da farklı görünmesi yerine, reklamları, içeriğin içine gömün.
Sitenize gelen kullanıcıların bir çoğu, sitenizi, onların akıllarında oluşan bir "hedef" ile arama sonuçları sayesinde buluyor. Sunduğunuz içerik onların hedeflerini karşılamıyorsa, karşılayan başka bir siteye gideceklerdir. Bu nedenle, sitenizde sizin içeriğin vermediği fakat kullanıcının hedefini karşılama ihtimali yüksek diğer sitelerden oluşan "bağlantı birimleri" kullanın.
Google reklamlarını, sitenizin en üst kısmına ya da sağ sütuna koymayın. Birçok kullanıcı, sitenize bir hedef ile geliyor ve bu hedefi, onlara sunduğunuz içerikte arıyor. Bu nedenle kullanıcılar, çoğu zaman sitenizin üst ve sağ kısmını neredeyse tamamen görmezlikten geliyor.
Eski ve geleneksel web reklamlarına birçok kullanıcı alıştı ve bunları görmezden gelme konusunda uzmanlaştı. Web, yazılı medya. Onlara tekst içeren reklamlar verin. Banner, resimli afiş türü reklamlardan uzaklaşın.
"Hedef reklam, hedef reklam, hedef reklam"… Sitenize kimler geliyor? Hedef kitleniz, okurlarınız ne ile ilgileniyor? Acaba sitenize, yeni çıkan PlayStation oyunu hakkında bilgi almak isteyen 15 yaşındaki bir okur "ev sobaları" reklamı ile ilgilenir mi? Elinizden geldiğince sitenizde çıkan reklamları gözden geçirip, hedef kitlenize uymadığını düşündüğünüz reklamları, Google reklamların "Rekabetçi Reklam Filtresi" yoluyla filtreleyin.
Google reklamın size verdiği Kanallar aracını ve MyBlogLog sitesini ya da diğer istatistik sitelerini kullanarak, sitenize koyduğunuz hangi reklamın, ne kadar başarılı olduğunu takip edin, ölçün.
Değişiklik yapmaktan çekinmeyin! Yukarıdaki araçlardan aldığınız sonuçların yardımıyla, sitenizde değişiklik yaparak, sitenizde yer alan reklamların başarısını test edin, yeniden değiştirip, yeniden test edin.
Sitenizin ana amacı reklam geliri sağlamak değil, kullanıcıların geliş amaçlarına ve geliş hedeflerine yardımcı olmak olmalı. Sitenizi, reklam sirkine döndürmeyin! Reklamlarınızı gözlemleyin, test edin ama ana isiniz olan kullanıcı memnuniyetini ana hedef olmaktan çıkarmayın.
Dünyadaki en başarılı ilk 5 şirketten biri olan Google'u ve çoğu doktora ve mastır derecesine sahip olan çalışanlarını aptal yerine koymayın! Yani hile yapmayın!

Peki bütün bunları uygularsanız ne kadar kazanacaksınız? Eğer Google reklamlarını sitenizde uyguluyorsanız, Google reklamları içindeki bilgileri harika blog Modern life is rubbish'in yazarı Stuart Brown'ın oluşturduğu, aşağıdaki forma girerek, bir yılda kazanacağınız parayı hesaplayabilirsiniz.

Kullanım şekli: Google reklam raporlarında, averaj bir günü bulun ve aşağıdaki form içinde sayfa gösterimleri, tıklamalar, sayfa TO (tıklama oranı) ve sayfa eCPM değerlerini değiştirin. Kolay gelsin.

Sayfa Gösterimleri	Tıklamalar	Sayfa TO	eCPM	Tıklama Başına Kazanç	Kazançlar
		%	$	$	$

Lemon Web Designer Guide

Sal, 23 Oca 2007 17:13:33 GMT

Sometimes companies that are in the market for a website design service surprise me. We pay more attention when we buy fruits! We look for firm, crisp, well-colored apples, we sniff honeydew melons for a good taste, we even perform a "crash test" for some fruits (well, at least some people do). However when it comes to web site design our motto becomes "cheaper is better". Well, what should we look for when we buy a website design service? Since we cannot smell the designer nor perform a "crash test" are there any signs that give away a Lemon Web Designer?

Here are 21 tips for you:

If the only book in his bookshelf is "HTML for dummies"
If he has predefined Website design price list,
If the only two deliverables he asks are company logo and main page links,
If he prefers to talk about technology instead of your company's mission and needs,
If he does not ask a single question about your customers/users,
If he frequently uses abbreviations when he talks,

Let's use PHP and CSS for the main interface, we can implement a RSS enabled CMS with ROR infrastructure; we can also enable API by sharing your XML data. What do you think about that?
THX, BYE!

If he talks more than you do,
If his logo or motto has the "CHEAP" word in it,
If it's his mom who answers your phone calls,
If he says: "We'll let you know when the design is over"
If his design methodology is: "We'll prepare 3 design alternatives and you will chose the one you like"
If he says: "I am an old fashioned designer. I use notepad and manually code the site and I am damn proud of it!"
If he got all his design software and tools from free CDs that PC Magazine gave away.
If his client portfolio consist of his brother-in-law's convenience store and his sister's MySpace page,
If he does not know any thing about "design",
If the only thing he knows is "design",
When it comes to Marketing the first thing in his mind is custom t-shirts he sold in college,
If he has "Flash-based Intro Pages" listed under his "Services" list.
If he has Bangalore, India on his speed-dial
If he is very proud of his "No right-click" script.
If he says "Let me check with my coder and find out if he can do that" when you ask about usability, accessibility and user experience.

RUN OFF as fast as you can!

Thank you for the translation, Neyran

Şimdi Antalya'da olmak vardı

Paz, 22 Oca 2007 18:46:21 GMT

Brrrr!!!! Kış geldi. Hafta sonuna, 30 cm kar yağışıyla uyandık. Son iki senedir ılıman geçen kış aylarımızın adam gibi ilk kar yağışı bu. Kar yağışıyla birlikte havalar biraz olsun ısındı. Hafta sonu, 30 cm yağışının ardından, sıcaklık 5-6 dereceye kadar çıktı. Tabi bu sıcaklık, karların bir kısmını eritti. İşin kötü yanı, bu sabah, sıcaklık -32'ye düşünce (yazı ile eksi otuz iki) ortalık bir anda tehlikeli bir hale dönüştü. Eriyen karlar, yollarda buza; damlarda ise adam sakatlayacak (hatta bazen öldürebilecek) kadar tehlikeli buz sarkıklarına dönüştü. İşte size birkaç fotoğraf:

Ama yine de beterin beteri vardır derler ya işte öyle. Oregon eyaletinin "güller şehri" denilen Portland şehrinde (Fight Club'ın yazarı ve Simpsons'ın yaratıcısı bu şehirden) oturan arkadaşım Mahmoud bana aşağıdaki videoyu gönderdi. İşte önce kar, sonra ılıman hava ve bütün bunların üstüne buzluğa taş çıkartacak soğuk gelince böyle görüntüler görmek mümkün oluyor (özellikle ilk arabaya dikkat edin. Hiçbir köşeyi kaçırmıyor):

Form Tasarımı Hakkında Birkaç Tavsiye

Cum, 19 Oca 2007 20:04:25 GMT

Her kim olursanız olun, nerede yaşarsanız yaşayın, ne iş yaparsanız yapın, hepimizin mutlaka yapmak zorunda olduğu bir şey var: form doldurmak. Askerlik formu, kredi kartı başvuru formu, üyelik formu ve daha bir dolu gerekli/gereksiz form.

İnternet hayatımızdaki birçok kağıt gerektiren işi elektronik hale getirdi. Mektup, e-postaya dönüştü; ansiklopediler, websitesine. Fakat değişmeyen bir şey var ki o da form doldurmak. Elektronik bile olsa. Sıkıcı, uzun, zaman zaman sinir bozucu ve çoğu kez zamanımızı çalan bu işlemi hepimiz bir şekilde, bir yerde gerçekleştiriyoruz.

Formlar bir website için en önemli araçlardan biri. Formlar, kullanıcıların, sitenize geliş amacını gerçekleştirmelerine yardımcı olan bir gereksinim. Buna rağmen hiçbir web ziyaretçisi, bir siteye sırf form doldurmak için gelmiyor. Onlar, kredi kartı almak için geliyor, sitedeki yazıları okumak ya da sitedeki yazılara katkıda bulunmak isteğiyle geliyor, bilgi almak, bilgi vermek, işe girmek için geliyor. Ya da o çok istedikleri bir ürünü, kitabı, hizmeti almak için geliyor. Nedeni ne olursa olsun, bu isteklerini gerçekleştirmek, hedeflerine ulaşmak için o sitede onlara sunulan formu doldurmaları gerekiyor.

Formlar, site sahipleri içinde vazgeçilmez öğeler. Bu formlar sayesinde, ziyaretçilerimizden istediğimiz bilgileri alıyor ve hem onların hem de bizlerin ulaşmak istediği hedeflere ulaşıyoruz. Fakat bütün bunlara rağmen, form tasarımı, belki de bir website içinde en göz ardı edilen, kullanılabilirliğine ve kullanıcı deneyimine en az zaman ve caba harcanan kısımlar. Çoğu kez, formlar, göz korkutucu, sinir bozucu, karmaşık ve kullanıcıdan, onların istediğinden daha fazla çaba sarf etmelerine neden olacak şekilde tasarlanıyor.

"Mikrodalga fırın" bir cağda yaşıyoruz. Herkes, istediği her şeyin çabucak gerçekleşmesini istiyor. Herkes, her şeye çabucak sahip olmak istiyor. Bu özellikle web için çok daha geçerli. Eğer bir şeyleri gerçekleştirmek zamanımızı ve çabamızı sarf ediyorsa, anlam içermiyorsa, o zaman istediğimizi bulmak için, bir başka yere, başka bir siteye bakınmaya başlıyoruz. Bu nedenle, kullanıcılarımıza sunduğumuz formların kullanılabilirliğine zaman harcamak ve kullanıcının hedeflerini gerçekleştirmesine yardım edecek şekilde tasarlamak gerekiyor.

Web içindeki formlar, bilgi ve değer alışverişinin başladığı yerler. Eğer kullanıcınız, sitenizin içindeki formu doldurmak için zaman harcıyorsa, bunun karşılığında siz de ona bir şeyler vermeli, onları bu çabasına karşılık değer katmalısınız. Peki site sahibi olarak neler yapabiliriz?

Kullanıcılar, onlara sunulan formu doldurmanın ne kadar zaman alacağını bilmeli

Geleneksel kağıt formlar içinde, bir formu doldurmak için geçebilecek zamanı tahmin edebiliyoruz ya da formun kaç bölümden oluştuğunu kolayca görebiliyoruz. Fakat birçok web formu, çeşitli bölümlere ayrıldığından, aynı lükse, websitelerinde sahip değiliz. Bu nedenle, kullanıcılara, çeşitli ipuçları ve görsel öğeler ile doldurmakta oldukları formun büyüklüğü, uzunluğu hakkında bilgi vermek gerekiyor. Bunun güzel bir örneğini Sigortam.net sitesinde görebiliyoruz: "En ucuz fiyata ulaşmanız için sadece 3 adım kaldı!"

Kullanıcıda belirli bir beklenti oluşturmalı ya da beklentileri karşılanmalı

Eğer kullanıcıdan, onların ve sizin hedeflerinize ulaşmak için, belirli bir bilgiyi almak istiyorsanız, onlara bu bilgiyi nasıl kullanacağınızı ve bu bilgi sayesinde ne gibi bir fayda elde edileceğini, onlara anlatmanız gerekiyor. Bilgilere kim sahip olacak ve nerede kullanılacak? bu bilgiler sayesinde ne gibi çıkar elde edilecek? gibi soruları, bu bilgileri istemeden önce ya da isterken cevaplamak, kullanıcıların formu doldurup, bitirmelerine yardımcı olacaktır. Ayrıca bu bilgiler verildikten sonraki oluşacak işlemi kullanıcıya anlatmakta fayda var. Örneğin "Bu formu doldurduktan 24 saat içinde, şirketimizden bir uzman, sizinle temasa geçecek" gibi. Bilgi detayları ile ilgili güzel bir örneği Volvo Türkiye sitesinde bulabilirsiniz.

Beklentiler, formun bulunduğu ortama göre değişebiliyor. Örneğin e-ticaret sitelerinde, kullanıcıların birçok beklentisi var. Bunlardan biri ise, ödeme bilgileri. Birçok web kullanıcısı, bir ürün satın aldığında, bu ürüne ödeyecekleri toplam fiyatı bilmek istiyor. Bundan birkaç sene üzerinde çalıştığımız bir e-Ticaret sitesinde bu hata yapılıyordu. Site istatistiklerine bakınca açıkça görülüyordu ki birçok müşteri, fiyatı pahalı olan mobilyayı alışveriş sepetine koyuyor, adres bilgilerini giriyor fakat kredi kartı bilgilerine gelince, işlemi yarıda bırakıyordu. Kullanıcılara nedenini sorduğumuzda ise, mobilya gibi ağır bir ürününün kargo fiyatını, kredi kart bilgilerini vermeden önce görmek istediklerini söylediler. Böylesine bir beklentiyi karşılamayan şirket sahibi ise birçok müşteriyi ellerinden kaçırmış oldu.

Gereksiz, anlamsız ya da herkese uymayan sorular sorma

İnternet'in en güzel taraflarından birisi, belirli bir ülkeye ya da bölgeye sahip olmaması. Sitemize, dünyanın dört bir köşesinden ziyaretçiler gelmekte. Peki onlara sunduğunuz formlar buna hazır mı? Birçok form tasarımı, lokal mantık ile hazırlandığından, bu gerçeği unutabiliyor. Örneğin yurtdışında yaşayan bir kişiden yaşadığı il ve cep telefonu bilgileri istemek gibi. Ya da birçok e-devlet sitesinde gördüğümüz "bilgi alma" formundan bilgi almak isteyen yabancı uyruklu bir kişiye T.C. Kimlik numarası sormak ve bunu zorunlu kılmak gibi. Bu konuda Erinç, Elma Suyu sitesinin kayıt formu ile ilgili harika bir yazı yazdı. Okumanızı tavsiye ederim.

Formu hazırlarken su soruları kendinize sorun:

Bu soruyu neden soruyorum?
Sorduğum bu soru, kullanıcı ile kurmak istediğim ilişkinin bulunduğu aşamaya uygun mu?
Sorduğum sorunun cevabını daha sonra edinebilir miyim?
Sorduğum sorunun cevabını kullanıcı geneli cevaplayabilir mi?

Ukala, çok bilmiş ve çok akıllı olma. Anlamlı ön-eleme, ön-test ve hata mesajları ver

Bunu size birkaç örnekle açıklayacağım:

Flickr sitesinin kurucularından biri olan Caterina Fake, Facebook sitesine kayıt olmak için sitede bulunan formu gerçek bilgileriyle dolduruyor. Caterina'nın soyadı Fake. Fake'in anlamı ise "sahte". Facebook, Caterina formu doldurup "gönder" düğmesine basınca, hata mesajı ona soyadının yanlış (ya da sahte) olduğunu ve bunu düzelterek "gerçek" soy isim yazmasını söyleyen "akıllı" bir mesaj veriyor. Ön-eleme yaparken, herkesin kotu niyetli olduğunu düşünmek yerine, herkesin iyi niyetli olduğunu düşünmek ile başlayın.
Cep telefonunu hizmetlerini kullandığım şirketin bir web sitesi var ve geçenlerde bana bir email geldi ve bu emailde bu şirketin, web sitesinde bazı güvenliği geliştiren çalışmalar yaptığını ve benim sitelerine gidip, bu hizmetten yararlanmamı istediklerini yazıyordu ve ayrıca Güvenlik olarak benim şifremi değiştirmemi ve ayrıca güvenlik sorusunu cevaplamamı istiyorlardı. Güvenlik sorusu, hepinizi iyi bildiği şu bir güvenlik sorusu seçip, kendi cevabini yazmaktan oluşan bir çalışma idi. Listeden Annenizin kızlık soyadı, Beğendiniz Renk, Yakın Arkadaşınızı Doğum Tarihi gibi sorular vardı. Ben bu sorulardan "Çocukluk döneminde beslediğiniz ev hayvanının adı?" sorusunu seçip, cevabını sorunun aşağısında bulunan kutuya yazdım: Pisi. Gönder tuşuna bastım ve bir hata mesajı ile karşılaştım: "Güvenlik sorusunun cevabı en az 6 karakter olmalıdır". Nasıl yani? Peki o zaman niye bana bırakıyorsun soruyu ve cevabını? Kedimin ismini mi değiştireyim senin "akıllı" sistemin için?

Sizin yapabileceğiniz işlemi, kullanıcınızdan yapmasını istemeyin! Ya da onlara açık ve detaylı bir şekilde anlatın.

Belirli bir format içinde bir forma sahip olmanız, siz, site sahibinin amacı fakat kullanıcının umurunda bile değil. Bunu en çok, belirli bir bilgiyi, belirli bir kısma girerken görüyoruz. Örneğin telefon numaraları, kredi kartı numaraları, posta kodu gibi bilgiler girerken kullanıcıdan istenen format.

Geçen yıl, HepsiBurada.com'dan birkaç ürün alma teşebbüsünde bulundum. Eğer HepsiBurada.com'da bir şeyleri almak, bırakın almayı, bir ürünü, alışveriş sepetine koymak istiyorsanız, siteye üye olmanız gerekiyor. Grrrr... Ben de tavsiyelerine uyup üyelik linkine tıklayıp, istenilen bilgileri doldurmaya başladım. İstenilen bilgilerden biri benim ev telefon numaramdı. Birçok sitede olduğu gibi, telefon numaramı aşağıda görüldüğü gibi girdim:

Hata mesajı, telefon numaramın yalnızca "rakam"lardan oluşabileceğini belirtti. Halbuki girdiğim telefon numarası rakamlardan oluşuyordu. Belki de numaraların arasında kullandığım "–" işaretinin rakam olarak algılanmadığını düşünüp, "–" simgesini aşağıda görüldüğü gibi sildim:

Buna rağmen, hata mesajı benim telefon numaramın rakamlardan oluşması konusunda ısrarlı olduğunu gösterdi. Eğer yukarıda ki ekran görüntüsüne göz atarsanız göreceksiniz ki benim numaram yalnızca rakamlardan oluşuyor. Bu sefer, rakamlar arasında ki boşlukları silip, yeniden "kaydet" düğmesine basınca, hata mesajı yok oldu ve her şey yoluna girdi:

Bir telefon numarasını yazmanın, 3 hata mesajına mal oldu. Her seferinde, telefon numarasını ve daha önce yazdığım şifreyi yeniden girmek zorunda kaldım ki bu benim için kötü bir sanal deneyimdi. Halbuki, telefon numarasının istendiği yerin hemen yanına "örnek: 50612345 – boşluk ve harf kullanmayınız" yazılsaydı, ben 3 defa aynı telefon numarasını ve şifre bilgilerimi yazmayacaktım ya daha da iyisi birkaç küçük programcılık hilesi ile kullanıcının girdiği çeşitli formatlar, arka planda istenilen şekle dönüştürülebilir ve böylece kullanıcı, telefon numarasını nasıl girerse girsin, hata mesajı vermezsiniz.

Bir başka örnek ise İş Bankası'ndan. Eğer İş Bankası'na, kredi kartı almak için başvuru yapmak isterseniz ve İş Bankası müşterisi değilseniz, banka size çalışmak istediğiniz şubenin kodunu soruyor. Yardım tuşu ise bize bir dolu şehir ve şube ismi veriyor (örneğin İstanbul). Acaba bu işlem daha kolay hale getirilebilir miydi? Ya da bu bilgi, otomatik olarak verdiğim bilgilere göre daha sonra elde edilebilir miydi? Acaba en efektif yol bu mu?

Hata mesajlarına DİKKAT!

Eğer ODTÜ BIDB'ye is başvurusunda bulunuyorsanız ve form içinde "doldurulması zorunludur" diye açıklanmamış olan bölümlerden birinin doldurmaz ve formu gönderirseniz, size anlamsız, yabancı dil ile yazılmış hata mesajı veriyor. Acaba "activities" kısmı nerede benim doldurduğum form içinde?

Form içinde bulunan sorular, kullanıcıya yardım eden küçük ipuçları ve hata mesajlarında kullanılan dil, o formu doldurmak isteyen kullanıcıya yardımcı olurken, sizin, kullanıcıdan almak istediğiniz bilgilere de kolayca ulaşmanızı sağlayacaktır. Yukarıdaki örnek içinde, kullanıcıyı, doldurulan formdan uzak bir başka sayfa hata mesajı görüntülemek için göndermek yerine, istenilen bilgiyi ve ipucunu işaretleyen bir mesaj gösterilebilirdi. Örneğin Kangurum websitesi, benim hangi kısımları bos bıraktığımı açıklıyor ve ne yapmam gerektiğini anlatıyor.

Hatayı önlemenin en önemli yolu, bu hataya sebep olacak unsurları ortadan kaldırmaktır. Yani "olasılık tasarımı". Bunun yapmak ise kullanıcıya form doldurma işlemi sırasında yardımcı olmak ile baslar. Citibank, genel başvuru formunda istenen bilgilerin nereden toplanacağı konusunda kullanıcılara yardım bilgileri vermesi buna en güzel örnek sanırım:

Web form için oluşan standartları bozma!

Web formları içinde oluşmuş belirli bir standart vardır. Örneğin bizler * (asteriks) işaretini gördüğümüzde, bunun doldurulması zorunlu kısım olduğunu biliriz ya da böyle bir model, önceki deneyimlerden dolayı oluşmuş bir kavramdır. Eğer, bizler bu standartları bozarsak, kullanıcının hata yapmasına neden oluruz. Bu konuya bir başka örnek ise AVIS şirketinin rezervasyon sitesinde görülebilir. Bundan birkaç sene önce, AVIS sitesinde bulunan rezervasyon formunda doldurulması zorunlu OLMAYAN kısımlar * ile işaretlenmişti:

Başka bir standart ise formu dolduran kişinin "gönder" düğmesine basması ile birlikte, bu formun otomatik olarak isleme konması. Eğer Anadolu Cetelem sitesindeki is başvuru formunu doldurup, "gönder" tuşuna basacak olursanız, "gönder" tuşunun bu formu otomatik olarak isleme koyması yerine, size bos bir email ekranı açtığını göreceğiniz. Onca zaman harcayıp, bu formu doldurmuş olan bir kullanıcının o anda hissettiklerini (ya da ağzından çıkanları) tahmin edebiliyor musunuz? Deneyin, siz karar verin!

Başka nelere dikkat etmeli?

Bu konuda yazılmış birçok makale var. İşte size bunlardan birkaçı:

Kısa Kısa

Cum, 12 Oca 2007 22:17:18 GMT

Öncellikle, benim, web tasarımı konusunda en beğendiğim ve en çok yararlandığım kitaplardan biri olan Don't Make Me Think, Açık Akademi Yayınları sayesinde Kullanışlı Web Siteleri Yaratma ismiyle Türkçe'ye çevrildi. Eğer şimdiye kadar okumadıysanız mutlaka satın alıp ve okuyun.

Size daha önce haberini verdiğim Arda Kutsal'ın, 16 Aralık 2006 tarihinde verdiği Web 2.0 ve Türkiye Fırsatları adlı seminerin videosu, seminere katılamayanlar ve Web 2.0 konusunu merak edenler için bulunmaz bir kaynak. Mutlaka seyredin.

Sevgili Hasan, harika blogu Tekno Seyir'de, 2006 yılını özetlemiş. Mutlaka okuyun.

Size birkaç yeni (en azından benim için yeni) siteden bahsetmek istiyorum:

Gaxxi'den tanıdığınız Umut ve Şafak Akyol, yeni bir hizmeti sizlere sunuyor: Fotoyolla
İlk 5 blogu, yeni adresine taşındı ve eskisinden bile daha hareketli: İlk5.net
Hiç Flash ile yapılmış bir blog servisi gördünüz mü? Cevabınız hayır ise, o halde Tahir Karaca'nın sizlere sunduğu Desen Blog Servisi sitesine bir göz atın.
Çocuk pornosu, denetleme, SPAM, sansür, içerik çalan, gereksiz ilgi çalan siteler derken birçok konuda güzelim İnternet birçok kişi için düşmanı, öcüsü haline geldi. İnternet'i temiz tutmak isteyen Osman Börütecene, herkesi iş başına çağırıyor.
Her geçen gün blogların sayısı artıyor ve bundan Türkiye'de payını alıyor. Blogların sayısının artması ile birlikte kaliteli içerik sunan blogların sayısı da artıyor. Hangisine yetişeceğimizi şaşırdık neredeyse! Ama yine de benden size birkaç tavsiye. Okunacak bloglar listesine eklemeniz gereken birkaç yeni (en bazıları azından benim için) blog: Düğümküme, Ceyhun Aksan, Elektronik İş Rehberi, Gürkan Yeniçeri, Osman Börütecene, Teknoist ve Emre'nin harika sitesi Geziyorum

Bu arada, hem Gürkan, hem de Hasan, beni, son zamanların popüler mimine cevap vermem için sobelemis. İşte benim hakkında bilmediğiniz 5 şey:

2002 yılının yazında hayatımda ilk defa (ve son defa sanırım) bir maratona katıldım. 42 kilometrelik maratonu, 4 saat 18 dakikada tamamladım. Maraton bittiğinde hayatımda kendimi hiç hissetmediğim kadar iyi (ruhsal olarak) ve şimdiye kadar hiç hissetmediğim kadar kötü hissettim (bedensel olarak)
İlk arabam (amcam ile ortak arabamız), portakal rengi,1971 Passat idi. Bu arabanın kornası, sileceği (ve daha bir dolu diğer kısmı) çalışmıyordu. Arabayı düz yolda duvara çarptım. Arabayı, tamirhaneye at arabası ile taşıdılar. Fakat işin en ilginç yanı, arabayı çarptığım anda çalışmayan silecekler çalışmaya başladı ve kendimi bir an (çok küçük bir an) mutlu hissettim.
28 Ağustos 2001 yılında ilk kızım Jayda doğduğunda doğum odasındaydım. Doktor, Jayda'yı ilk kez kucağıma verdiğinde kendimi tutamayıp ağlamaya başladım. Birkaç göz yaşından bahsetmiyorum. Kontrol edilmez derecede yaklaşık 10-15 dakikalık hıçkırıklarla ağlamaktan bahsediyorum. Hemşire bunun normal olduğunu söylemesine rağmen benim tansiyonuma bakması komikti.
Nüfus kağıdındaki ismim yani tam ismim Mehmet Rifat Doğan. Rıfat içindeki "i" nüfus memurunun hatası; isim ise ben doğmadan 1 ay önce vefat eden, annemin babası, benim dedemin ismi idi
En büyük hayalim hatta bugün gerçekleştirebileceğimi bilsem her şeyi bırakıp bütün enerjimi üzerinde yoğunlaştıracağım "kendi sinema filmimi çekmek". Senaryosu, yönetmenliği ve yardımcı oyunculuğu bana ait olacak bir film.

Son olarak, önümüzdeki hafta içinde yayınlayacağım, bir çoğunuzun işine yarayacağına inandığım ve ana konusu websiteler içinde yer alan formlar olan bir yazı hazırlıyorum.

Web 2.0 Değil, Cep 2.0

Çar, 10 Oca 2007 22:05:25 GMT

- Gunumuzde mobil cihazlari kullananlarin sayisi, internet kullananlarin sayisini gecmis durumda. Oranlar Cin'de 3.6'ya 1; Japonya'da 1.1'e 1; Italya'da 1.7'ye 1
- Genisbant Internet kullaniminin 2005 yilinin getirisi 16 milyar dolar iken, mobil internet/veri kullanim getirisi ise yine ayni donemde 20 milyar dolar.
- Tek basina China Mobile bugun 300 milyon kullaniciya sahip. Bu rakam neredeyse Amerika'nin nufusuna esit.

Mobil Internet cok hizli bir sekilde herkesin bilgiye ulasimini degistirecegi kesin. Hatta bircok gelismekte olan ve geri kalmis ulkelerde, mobil iletisim, iletisimin tek yolu. Banglades'de, aylik geliri 2 dolari bile gecmeyen kisilerin sahip oldugu cep telefonlari, onlarin hayatini degistiriyor (bu konuda Muhammed Yunus'un sunumlarini izleyebilirsiniz). iPhone'nun cep telefonu ve mobil hayata katkisi olacagi bir gercek. Size herkesin ve herkesin annesinin blogunda, son bir gun icinde defalarca yazdigi iPhone nedir yazisi yerine, Turker ile iPhone ve mobil Internet uzerine yaptigim kisisel sohbeti sunmayi daha uygun buldum. Her ikimizde de Turkce klavye olmadigindan, Turkce karakterler kullanamadik. Kusura bakmayin!

Mehmet: yeni iPhone'u gordun mu?
Turker: evet. gorur gormez bildirgec'e gonderdim bile. Senin tasarimi ile ilgili yazacagin dusunuyorum, ama yaniliyor muyum bilmem :)
Mehmet: benim icin en carpici kisim ne teknoloji, ne dokunmatik ekran ne de ipod ozelligi. OS X ve gercek ve tam HTML. Inanilmaz. WAP olayini bitirecek eger bu nezle diger telefon ureticilerine yayilirsa
Turker: OS X kismi gercekten muthis cunku bir anda milyonlarca alete girmis olacak. dunyanin bu mobil halinde bilgisayar ortamindan cok daha kolay dagitilmis olacak
Mehmet: beni uzen kisim Apple'in bu telefon icin kullandigi teknoloji icin aldigi 200 patent kismi oldu :) Yedirmeyecekler bir sure. Gerci Nokia cep telefonlarinda Safari kullaniyordu bir suredir ama gercek HTML degildi WAP modunda idi
Turker: Steve Jobs aciklarken pek bir kibirli soyledi "tabii ki patentledik" diye
Mehmet: evet. Ben de sunumunu izledim sitelerinden. Umarim patentlenen kisim yalnizca internet disinda olanlardir. Bu arada benim merak ettigim kim bu teknolojinin arkasindaki sirket? Apple, Nokia gibi bir dev ile bas etmek icin mutlaka isbirligi kullandi
Turker: bilemiyorum. var mi boyle potansiyelli bir sirket?
Mehmet: ben de bilmiyorum. Nokia ile uzun suredir isbirligi yapiyordu zaten Apple
Turker: cingular mobil servis isbirlikci ama boyle bir teknoloji icin bir kaynak olamaz
Mehmet: evet... Apple'da sirf bunun icin Nokia degerinde bir alt yapi, taban kurmaz... Kesin buyuk bir sirket var arkasinda bu teknolojinin yani demek istedigim mobil telefon, Apple'in gercek isi degil
Turker: yakinda cikar kokusu. fakat klasik apple ozellikleri hemen kendini gosteriyor... ekstra kartla falan genisletilme mumkun degil
Mehmet: evet... Bloglarda degisik bir duygular var tasarim ile ilgili... Bircok kisi begeniyor ama haptic geri-bildirim yok diyorlar kullanilabilirlik acisindan
Turker: bana en cok akilli gelen ve belki de bir donum noktasi niteliginde olan sey ise Apple Computer'in ustunu cizip sadece Apple olmasi. Aslinda IBM'in bilgisayar uretimini terketmesinin bir baska boyutu. tabii Apple bilgisayar uretiyor ama olay cok farkli boyutlara tasiniyor artik..
Mehmet: evet. Kesinlikle Apple urun anlayisi. Hatta daha cok Johnny Boy (Ive) tasarimi. Acaba gercek fiyati ne kadar? Cingular ile 2 yil sozlesme zorunlulugu cok kotu cunku kesinlikle kitliyecekler telefonu diger sirketlere
Turker: tabii kitleyecekler bence de. Pek bi olumlu anlatti fiyat konusunu ama kontrati dusununce cok fazla...bilemiyorum daha yuksek fiyata unlocked cikarirlar mi? Bu da demek olurki baska ulkelerde de mobil alanda anlasmalar yapmalari lazim
Mehmet: benim de merakim o! Cunku Kanada'dan bahsetmedi. Benim bulundugum bolgede Cingular yok :)
Turker: Paran cebinde kalacak :)
Mehmet: ha-ha. O kisimdan supheliyim. Kesin burada Rogers ya da Bell gibi sirketler ile isbirligi yapacak. Bell zaten Blackberry ile is ortagi.... Ilginc kol guresi olacak mobil sirketlerinde
Turker: evet blackberry ve palm icin tehlikeli bir durum var ama hersey kullanim baslayinca ortaya cikacak.
Mehmet: Luke Wroblewski'nin blogunda okudum. Palm ve Blackberry sirketleri dun toplam olarak pazarda 2 milyar dolar deger kaybi yasamis.
Turker: Bazi yerlerde hemen extra uygulama yuklenemeyecek diye elestiriler cikmis ama HTML olayi olunca acaba web uygulama opsiyonu olacak mi?
Mehmet: evet... fakat iPod'a da normalde hicbir uygulama yukleyemiyorsun ama yukleyen cok :-) Ucuncu parti uygulamalar ile...
Turker: tabii o da dogru. Bu urunun ne kadar kapali kutu oldugu ile ilgili
Mehmet: Apple her zaman kapali kutu mantigi ile yola cikiyor ama OS X altyapi olursa Apple Scriptlerin ve diger uygulamalarin sayisi inanilmaz artar. Yani isteseler bile durduramazlar
Turker: ne olursa olsun adamlar ortaligi ayaga kaldirmayi biliyorlar
Mehmet: evet kesinlikle
Turker: aciklanirken ki cigliklari o yas grubunda bir insan topluluguna baska nasil attirirsiniz :)
Mehmet: Steve Jobs kesinlikle cok iyi bir pazarlamaci. Bu arada, seyret: http://www.tuaw.com/2007/01/10/steve-jobs-interview-on-cnbc/. Adam yuzde 1'in pesindeymis :-)
Turker: evet o mantiga hasta oldum zaten. Bir yandan hayran oluyorum bir yandan da "free culture" genlerimden dolayi sinir oluyorum
Mehmet: ben de... 200 patent :-)
Turker: :-)
Mehmet: bu arada biliyorsun iTunes'dan cok fazla para kazanmiyor Apple. iPod satmaya yarayan bir arac... Acaba telefon ile birlikte Apple ringtones olayindan para kazanmayi istiyor mu? Gecen sene 6 milyar dolarlik bir sektordu bu
Turker: buyuk ihtimal dusunurler. iTunes para kazanmiyor ama iphone'da eklenince tam anlamiyla bir platform oldu. Windows isletim sisteminde de olsaniz sizi Apple'a baglayabiliyor. iTunes'da ringtone'da satarlar
Mehmet: evet. Gercegi soylemek gerekirse para kazanmak istemedi. Cunku muzik sektoru fiyat artirmaya calisti ama Steve Jobs hepsiyle kavga etti. Umarim ayni kavgayi mobil sirketleriyle data transfer ucretleri icin yapar. Cunku bu telefonla kolayca yuzlerce dolar odeyebilir insan veri transferi yuzunden
Turker: kesinlikle...data planlara bir cozum bulunmasi lazim. Belki cingular ile detayli anlasmislardir
Mehmet: Umarim. Dave Shea blogunda bu konuyu yazmis. Ilginc bir yaklasim. Cameron Moll'da ayni seyi yazmis. Biraz once okudum. Soyle diyor:
Gelin Steve Jobs'in sunumunda kullandigi NYTimes.com websitesi ornegine bakalim. Kullanilan tarayici olan "Safari Mini"'nin websitesini gostermek icin resim ve grafiklerin boyutunu kuculttugunu ve HTML kodu biraz olsun duzeltip, websitenin telefona daha hizli ulasmasini sagladigini varsayilim aynen diger cep telefonlarinin yaptigi gibi fakat bununla bile NYTimes websitesinin boyutu yaklasik +500 KB ve bu demektir ki biz bu websitesini telefonda bir kez goruntuleyebilmek icin 5 Dolar odemek zorundayiz eger veri transferi icin KB basina ucret oduyorsaniz.
Cameron Moll'un yazisi gercekten ilginc. Hani heyecan gidince soyle bir duruma genel bakinca "evet, dogru" dedirtiyor. Ama ne olursa olsun, iPhone, Internet mobil icin yeni bir cigir yaratabilir. Cep 2.0'nin baslangici diyorum. Web 2.0 hikaye :-) Donem Cep 2.0
Turker: cok dogru...sanki biraz kullandigi servisler yonunden teknolojinin ilerisinde gibi. Belki de bu disruptive teknoloji olmasini gosteriyor. Kendisi ile birlikte bircok seyin degismesine on ayak olabilir
Mehmet: evet. iPod gibi. Muzik sektorunu degistirdi. Bu arada umarim Turkiye'de Turkcell'in veri transfer fiyatlarina bir seyler yaparlar :)
Turker: kesinlikle..adam da bunun sinyallerini veriyor zaten. amaclari ayni seyi mobil sektorunde yapmak
Mehmet: yoksa teknolojisinde degil is. Teknoloji Nokia'da da var. Steve Jobs'in kurnazligi ve isbilirligi Apple'da
Turker: evet. Dusunuyorum da bu veri durumu telco'lar icin cok tehlikeli
Mehmet: nasil yani?
Turker: boyle bir wi-fi enabled bir alet var ve voip var
Mehmet: hmm.. neden olmasin... skype var :)
Turker: tabii ki. ucuz veri plani demek normal haberlesme yontemine darbe olabilir. voip'le skype ile savasin bir boyutu
Mehmet: benim tam anlayamadigim eger internet hotspot yakalarsan telefon hemen degistiriyor mu kanali? Yani Cingular kullanmiyor degil mi o zaman veri transferi icin?
Turker: valla bu apple oldugu icin bu konuda tereddutluyum aslinda wi-fi var diyorlar ama nedir sartlari bir de o var. Belki dusundugum gibi o kadar da ozgur olmayabilir yani kendi wi-fi'ini kullanamayabilir insan
Mehmet: yani Starbuck'a gidip kullaninca veri transferinin kendi kanalinda mi yapiyor? Dedigin gibi Apple bu.. belli olmaz fakat kendi sunumda soyledi. "Telefon hemen hotspot bulur, acik" dedi
Turker: hum iyi o zaman
Mehmet: dedigin gibi yine de belli olmaz :) Eger oyleyse senin dusundugun senaryo ilginc boyut getirir... Hotspot bul, ucuncu parti Skype'i ac... Bedava konus. Skype'dan Skype'a bedava zaten konusmalar
Turker: evet dusunsene telco sektoru simdi sadece bilgisayardaki skype'dan korkarken, her yere gidecek bir skype olabilir
Mehmet: iste o zaman 499 dolarin her centi seve seve odenir :)
Turker: tabii ki odenir :-) Bir anda bana muzik alaninda itunes-ipod kilitinin yeni versiyou cingular-iphone kiliti olabilir gibi geldi simdi

Aman Kimse Uyanmasın!

Sal, 19 Ara 2006 22:28:33 GMT

Hürriyet gazetesi Web 2.0 ile ilgili bir yazı yazmış Pazar ekinde. Bu konu sevgili Türker sayesinde Bildirgeç sitesine de taşınmış (bu arada Türker'in harika bloguna mutlaka abone olun).

Web 2.0 gibi, "hani görsem çıkarırım" türünden tanımı olan; web işiyle uğraşan profesyonellerin bile tam bir ortak tanıma ulaşamadığı bir dönemde, böyle bir kavramın Hürriyet gazetesine konu olmasını ancak şöyle açıklayabiliyorum:

Belki duydunuz, Time dergisi, bu yıl, yılın kişisi olarak "sizi" seçti. Time dergisinin kapak konusu için yazdığı yazıda, Web 2.0 teriminin geçmesi ve "nedir lan bu?" diye birkaç Hürriyet yazı editörünün Öznur Kaymak'a ev ödevi vermesi ve Öznur Kaymak gazeteci olarak büyük ihtimal O'Reilly'nin meşhur Web 2.0 yazısı ile araştırmaya başladı, birkaç kaynaktan bilgileri derledi ve Hürriyet gazetesinde çıkan yazıyı hazırladı. Yürekten, samimiyetle tebrikler.

Yazı içinde etiketlerden, içerikten, katılımcılıktan bahsedilmiş. Hiçbiri yanlış değil fakat bütün bunlar Web 2.0'nin imzası mı? Yani bu kadarı yeterli mi? Ben de bilemiyorum. Fakat eğer öyleyse, Time dergisinin yazısına bile konu olan MySpace sitesini nereye koyacağız? Neden MySpace, Web 2.0 olarak geçiyor? Hangi özelliği MySpace sitesini Web 2.0 yapıyor? O zaman baba gibi Yonja, İtiraf gibi siteleri hangi kategoride yayınlayacağız? MySpace eski stil hazırlanmış bir topluluk, arkadaş bulma sitesi değil mi?

Etiket? Etiket olayı zaten bilgi mimarlığının, kütüphaneciliğin temeli değil mi? Yani etiket, İnternet'ten önce bile kullanılıyordu. Eğer etiket Web 2.0 icadı ise o halde Ekşi Sözlük, Türkiye'de Web 2.0'yi, Web 0.9 döneminde başlatmadı mı?

Kullanıcı katılımcılığı? Zaten bu yapılmıyor muydu forumlarda, BBS'lerde? Bilgi alışverişi, İnternet'in ana amacı değil mi? Web siteleri hazırlayan, bilgi sunan, paylaşan kişiler, aynı zamanda diğer siteleri kullanan kullanıcılar değil mi? Eğer iş yalnızca paylaşımda ise o zaman Rapidshare türü siteler en canavar Web 2.0 değil mi?

Bloglar mı Web 2.0? Zaten hepimiz bu web işine Geocities türü sitelerle başlamadık mı? Hani aynı modelin çok daha kolay kullanımını ve ulaşımını sağlayan bir araç değil mi bloglar?

Bazen benim de kafam karışıyor!!?? Ha, al işte buldum Web 2.0'yi derken birden bire kayboluyor tanım, eski tekniklere, eski sitelere bakınca. AJAX, RSS, CSS, Ruby mi yoksa Web 2.0? Sanmam ama bir tutam CSS, iki kaşık AJAX, bir ölçek Ruby'nin yer aldığı her site Web 2.0 listelerinde…

Yanlış anlaşılmasın. Ben Web 2.0'nin ne olduğunu KENDİMCE biliyorum (ya da bildiğimi sanıyorum) ve bu bildiğimi sandığım şeyleri sitemde yazılarımla paylaşmaya çalışıyorum (ve yorumlarla daha da pekiştiriyorum). Tam anlamıyla bu işi beceren bir dolu insan var. En azından benim aklımdaki tanıma uyan. Fakat bu tanım nedense gün geçtikçe geniş bir site grubunu tanımlamaya başladı ya da Web 2.0 artık bir niş hatta trend olmaktan çıkıp, günlük uygulamaya dönüşmeye başladı. En azından popüler siteler için geçerli bu. Kısaca Web 2.0 var… Ama tanım her geçen gün büyüyor, kapsamı değişiyor, kalabalıklaşıyor… Doğan görünümlü Şahin siteler, Web 2.0 damgası ile mühürleniyor.

Peki bütün bunlar kötü bir şey mi? Hayır değil. Şikayetçi miyim? Hayır! Web 0.9'yu aşmış kimseden şikayetim yok. Web 1, 2 ya da 15… Sessiz sinema döneminden sesli sinema dönemine geçiyor gibiyiz. Fakat halen renksiz filmlerimiz ve kameramız sabit. Gördüklerimiz buz dağının su üzerinde kalan kısmı ama bütün bunlar çok güzel. Kimler için mi? Anlatayım:

Bizler bu işe başladığımızda (10-15 sene önce) web çalışanı olmak prestijli bir işti. Heyecanlıydı. Bu işi dünyada yapan küçük bir grubun parçasıydık. Özellikle yurtdışında "web çalışanı" dediğinizde ilgi görür, iş teklifleri alırdınız. Kız istemeye gidince sorun olmazdı kısacası. Sonra dot.com bombası patladı ve bizler uzun bir süre "Aaah, web işiyle mi uğraşıyorsun.. Yazık" sohbetlerine maruz kaldık. İşsiz kaldık. Jeffrey Veen'in deyimiyle, bir zamanlar Silikon Vadisinde oturacak yer bulunamayan restoranlarda yeniden boş masa bulmak mümkün hale geldi.

Bugün… Bugün ben, Time dergisine kapak oldum. Yani bilgi çağını şekillendiren herkes, diğer web çalışanları ile birlikte bizler Time'a kapak olduk… Siteler milyar dolarla satılmaya başlandı. Dünyanın en zengin kişilerinin listelendiği isimler arasında en az 10-15 İnternet işiyle uğraşan kişilerin isimleri yer almaya başladı… Hürriyet gazetesi Web 2.0'den bahsetmeye başladı. Hişşştt. Kimse uyandırmasın arkadaşlar!! Umurumda değil kimin neyi nasıl tanımladığı! Bırakın herkes kullanıcı deneyiminden, sosyal katılımcılıktan, Web 2.0, beş, on beşten bahsetsin! Bu işi gerçek anlamıyla icra edenlerden bahsetsin millet. Bugünleri uzun süredir bekliyorduk. Yaşasın Web 2.0... Atlayın vagona... Gidecek daha çok yol var :-)

Açık Kaynaklı Tasarım Süreci

Cum, 15 Ara 2006 01:01:07 GMT

Bloglar... Herkes bloglardan bahsediyor... Herkes bir şeyler yazıyor... Hatta blogların yeni medya olduğu söyleniyor... Peki neden bu kadar ilgi görüyor bloglar? Blogların kalitesinin yüksek olmasından dolayı mı? Çok iyi yazılardan dolayı mı? Aslında blogların yükselişinin birkaç nedeni var: bunlardan ilki, blogların sayısı. Milyonlarca blog içinde (35 milyonu aşan bir rakam) mutlaka kaliteli şeyler çıkaracak, ilgi görecek olan bloglar, yazarlar olacaktır. Bu biraz long tail, biraz da "Wisdom of Crowds" teriminde saklı. Bence asıl neden, blogların, şimdiye kadar sahip olduğu belirli bir gücü, bilgiyi, yeteneği, geniş kalabalıklara aktaramayacak kişilere bir platform olması.

Firefox, Vikipedi, Linux, Ebay'i düşünün. Firefox'un bugün (özellikle teknik sektör içinde) sahip olduğu pazar payının ve popülerliğinin en büyük nedenlerinden biri, Mozilla'nın, dünyanın dört bir köşesindeki yazılımcıların sahip olduğu gücü göstermelerine olanak sağlayacak platformu sağlaması. Ebay'in başarısı, şimdiye kadar yüksek giriş çıtasına sahip olan perakende satış işinin yükünü kendi omuzlarına alıp, dünyanın dört bir köşesindeki alıcı ile satıcıyı aynı platforma taşıması ve bunu yaparken Açık Kaynak Sistemi (yazılım değil sistem) kullanması. Vikipedi, Linux ve diğerleri hem açık kaynak yazılım hem de açık kaynak sistemini kullanıyor zaten. Bu örnekleri, tasarım sürecini, problem çözüm sürecini, demokratik hale getiriyorlar.

Açık kaynak ve demokratik süreci, geleneksel yapıya sahip olan şirketler bile kullanıyor bugün, günümüzde. Örneğin AES şirketi. Bu şirket, 2004 yılında 8 milyar dolar cirolu enerji sektöründe çalışan bir şirket. Bu şirket içindeki kararları büyük göbekli, saçı dökülmüş, cebi dolgun şirket yönetim kurulu vermiyor. Örneğin bundan 4 sene önce, şirketin en büyük yatırımlarından birini, AES şirketinde yalnızca 2 sene çalışmış olan, CEO ile tanışmamış bir orta düzey yönetici yaptı. Milyar dolarlık nükleer santral alım kararını vermek için merkezden uzak bir yöntem izleyen bu şirketin en büyük kontrol aracı, yine akran sistemi, açık kaynak yönetim süreci ve demokrasi. Şirkette bir karar vermek için onay almak gerekmese bile, bir karar vermek için bu karar sürecinin demokratik ve açık kaynaklı olması gerekiyor.

Esasında açık kaynak tasarım/yönetim/yazılım süreci, İnternet ve pazarlama şirketlerinin bünyesine de girmeye başladı. Sosyal yazılımlarda ve isminin ardında BETA ibaresi yer alan uygulamalarda görmek mümkün bütün bunları. Açık kaynak sisteminde, müşteriyi ve söz sahibi tarafları (yazılımcı, tasarımcı, şirket sahibi v.b.) aynı anda tasarım ve inovasyon içine dahil etmek neredeyse çalışma prensibi haline geldi.

Örneğin İtalyan motosiklet üreticisi Ducati, şirketinin pazarlama departmanını, müşteri ile aynı seviyeye ve platforma getirdi. Marka, üretim, iletişim ve tasarım sürecine, müşterileri direk olarak dahil etti. Sonuç? Ducati şirketi, 2005 yılının üçüncü çeyreğinde, bir önceki yıla oranla yüzde 31 satış artışı yakaladı; websitelerinin ziyaret oranı yüzde 60 arttı; müşteriler websitesinden 9 milyon kez broşür, motosiklet sesleri ve reklam filmleri indirdi.

Hepimizin çocukluk döneminden iyi tanıdığı Lego şirketi, müşterinin tasarım sürecine dahil olması için, şimdiye kadar geleneksel bir işlemin gerçekleştiği bölümlerin bütçelerini, bu sürecin devreye sokulması için, 10 kat artırarak, inovasyonu ve tasarımı, müşterinin etrafından konumlandırdı.

İnovasyonun ve tasarımını müşteriden geldiği örneklerin sayısı çok … Benim ilgimi çeken açık kaynak tasarım süreci. Basit kullanıcı geribildirimi ve kullanıcı testlerinden bahsetmiyorum. Acaba bizler, web sitelerimizi, web uygulamalarımızı oluştururken nasıl kullanabiliriz bu süreci? Acaba açık yazılım prensipleri daha da genişletilip, geleneksel tasarım sürecine nasıl dahil edilebilir? Kullanılabilirlik testleri, kullanıcı testleri bunun yalnızca küçük bir parçası.

Sorduğum soruların cevabını ben de çok iyi bilmiyorum. Zaten blogların en güzel yanı bu. Karşılıklı düşünmeyi ve fikir alışverişini sağlayan yapıları. Belki hepimiz için Eric Raymond'in yazdığı inanılmaz makaledeki derslerin bazıları çıkış noktası olabilir (italik yazılar benim eklemem, kendi notlarım):

1. Her başarılı uygulama, tasarımcının kendi kaşındığı yeri kaşımasından yola çıkarak başlamıştır.
Yani bizler basarılı bir uygulama yaratabilmek için öncellikle kendimizin kullanacağı, kendi ihtiyacımız olan, kendimizin sahip olduğu bir soruna çözüm bulan bir uygulama yaratmalıyız.

2. İyi yazılımcılar nasıl yazılacağını bilir. Harika yazılımcılar ise yeniden yazmayı ve önceden yazılmış olanları kullanmayı bilir.
Yahoo, Google ve daha bir dolu büyük şirket, kendi deneyimlerini, kendi kodlarını herkese açtı. Acaba bunları kullanmak bize hem de diğer uygulamalara nasıl avantaj sağlayabilir?

4. Eğer doğru tavır ve davranış yapısına sahipseniz, ilginç problemler sizi bulacaktır
Esasında bugün başarılı dediğimiz, herkesin zevkle kullandığı uygulamalar, ilginç bir problemin çözümünden başka hiç bir şey değil. Bu konuda bir yazı yazmıştım.

6. Kullanıcınızı, yazılım surecinizde ortak yazılımcı olarak görürseniz, yazılımınızı içindeki sorunları halletmeniz kolaylaşacak ve efektif bir şekilde bu sorunları çözmenize yardımcı olacaktır.
İşte açık kaynak tasarımın ana kuralı

7. Erken yayınlayın, sık sık yayınlayın ve kullanıcınızı dinleyin.
Gördüğümüz beta siteler bunun bir örneği değil mi?

9. Akıllı veri yapısı ve kötü kod; kötü veri yapısı ve iyi koda göre daha iyi çalışır.
Google veri isinde. Dünyanın bilgisini toplama isini hayırseverlik için yapmıyor. Bunu gecen sene kazandıkları 6 milyar dolar kanıtlıyor. Yeni ve geleceğin ticareti veri toplamak ve bu verileri yararlı bir şekilde topladığınız kullanıcılara şirketinize yarar sağlayacak şekilde geri sunmak. Web 2.0, buna en güzel platformu sağlıyor.

12. Genellikle inanılmaz ve başarılı inovatif çözümler, sizin çözüm bulmaya çalıştığınız sorunu yanlış anladığınızı anladığınız anda gerçekleşir.
Bu söylem size Buz Kralı Frederic Tudor'u hatırlatıyor mu?

13. Kusursuz tasarım, tasarımınıza ekleyecek başka hiçbir şey kalmadığında değil; çıkaracak başka hiçbir şey kalmadığında gerçekleşir.
Uygulamalarımız, içeriğimiz bu söylemin bahsettiği gerçek yüzünden acı çekmiyor mu? Kullanıcıyı iyi anlamadan yazdığımız içerik, bağlamı bilmeden eklediğimiz fonksiyonlar değil mi bir uygulamayı başarısız kılan?

Siz ne dersiniz? Acaba bizler, web sitelerimizi, web uygulamalarımızı oluştururken nasıl kullanabiliriz bu süreci? Acaba açık yazılım prensipleri daha da genişletilip, geleneksel tasarım sürecine nasıl dahil edilebilir?

Bu konuda okuyabileceğiniz, tavsiye ettiğim makaleler:
1- What Business Can Learn from Open Source
2- Building an Innovation Commons
3- Future of Work
4- Genes, Memes and the Innovation Commons
5- Open Source Leadership as an Organizational Management Style

Kısa Kısa

Per, 14 Ara 2006 01:01:54 GMT

Türkiye'de açık kaynak yazılıma en iyi örneklerden biri Pardus. Bu projeye destek verin, link verin, bu konuda yazılar yazın. Dünyanın her bir köşesinde örneklerini gördüğümüz bu tip yazılımlardan birinin Türkiye'de olması gurur verici.

Sevgili dostum Murat K. Girgin bana ilginç bir link gönderdi. Sizinle paylaşmak isterim. Roman İstanbul. Bu blog içinde yer alan resimler ve videolar gerçekten içler acısı.

Altın Örümcek konusunda birçok yazı yazdım, çekiştirdim, kızdım. Fakat bu sene, jüri üyeleriyle, siteleri ile, oylama sistemleri ve kategorileri ile farklılık gösteriyorlar. Altı Üstü Tasarım'da bu yarışma içinde finalist olan bloglar içinde. Eğer bir sürpriz olurda yarışmada ödül alacak olursak, bu ödülü sevgili arkadaşım Neyran Erlevent kabul edecek Altı Üstü Tasarım adına ve ödülü, bu sitenin okurlarından birine, siz okurların bu siteye yaptığı katkılara teşekkür niteliğinde kendi evinizde saklamanız, sahip olmanızı için verecek. O okurun kim olduğunu bilmiyorum şu an ama uzun zamandır siteyi takip eden ve yorumlarını eksik etmeyen bir kişi olacağını iyi biliyorum.

2006 yılı bitiyor? Sizce 2006 yılında gerçeklesen en önemli İnternet olayı neydi? Web ve İnternet'i değiştiren neler oldu? Youtube'un yüksek rakama satılması bunlardan biri sanırım herkesin aklına gelen. Sizce 2006'nin en önemli web ile ilgili iş/pazarlama/fikir/marka/yazılım gelişmesi neydi?

Aklıma gelmişken, Firebug ve Swivel sitesini inceleyin. Firebug, kod yazılımı için yararlı; Swivel ise gerçekten eğlenceli ve bilgi verici uygulamalar.

Eğer 16 Aralık günü 13:00 ile 15:00 arasında zamanınız varsa ve İstanbul'daysanız, mutlaka sevgili dostum Arda Kutsal'ın Web 2.0 ve Türkiye Fırsatları seminerine katılın. MUTLAKA!!!