Van spreiding naar concentratie

Rond de eeuwwisseling was de nieuws- en opiniesector al geconcentreerd, maar nog relatief pluriform. Tientallen titels waren verdeeld over een bredere groep uitgevers. Drie grote spelers waren dominant, maar andere partijen hadden ook een betekenisvolle positie. In de jaren daarna zette een verdere consolidatie in. Regionale titels fuseerden, nieuwe initiatieven kwamen en verdwenen en online begon voorzichtig een rol te spelen.

Mediaconcentratie Nieuws en Opinie in beeld (verhoudingen op basis van advertentiebestedingen)

De echte omslag vond plaats na 2010. Grote overnames zorgden ervoor dat het Nederlandse nieuwslandschap in handen kwam van een klein aantal internationale mediabedrijven. Uiteindelijk bleef een situatie over waarin twee partijen, DPG Media en Mediahuis, het overgrote deel van de markt domineren. Ik noem ze altijd de Vlaamse Reuzen. In termen van advertentie-inkomsten is die concentratie duidelijk zichtbaar. Waar in 2000 ongeveer 83 procent van de advertentiebestedingen bij drie spelers lag, is dat in 2024 opgelopen tot meer dan 90 procent bij twee partijen .

Advertentie-inkomsten onder druk

Minstens zo belangrijk is de ontwikkeling van de advertentie-inkomsten zelf. Die zijn in de afgelopen decennia fors gedaald. Over de hele periode genomen ziet Schut een terugval van ongeveer 80%. Die daling hangt samen met de verschuiving van advertentiebudgetten naar digitale platformen. Een groot deel van die bestedingen komt terecht bij internationale spelers, buiten het Nederlandse nieuwslandschap. Experimenten met advertentie gedreven modellen, zoals gratis dagbladen, zorgden weliswaar voor tijdelijk voor groei, maar die bleken helaas niet duurzaam, aldus Schut in de analyse.

Nieuws binnen mediabedrijven

De veranderingen in eigendom en inkomsten hebben ook gevolgen voor de rol van nieuws binnen mediabedrijven. Waar nieuwsorganisaties vroeger primair draaiden om journalistiek, maken ze nu deel uit van bredere mediabedrijven. Nieuws is daarmee één van de onderdelen geworden binnen een groter geheel van activiteiten. Dat heeft volgens Schut invloed op de economische positie van journalistiek en op de manier waarop keuzes worden gemaakt.

De analyse van Schut laat zien dat mediaconcentratie geen nieuw fenomeen is, maar wel een nieuwe fase heeft bereikt. Zeker na de overname van RTL door DPG Media. Het aantal dominante spelers is verder afgenomen en de economische basis is sterker geconcentreerd geraakt. Daar komt bij dat de advertentiepijler onder journalistiek structureel is verzwakt. De vraag is dan waar nieuwsmedia hun economische fundament nog op bouwen.

De lezersmarkt

Daar waar de advertentie-inkomsten in het nieuws- en opiniedeel van de markt sterk zijn gedaald de afgelopen jaren is het aandeel van de lezersmarkt sterk toegenomen. Let wel, aandeel, want in absolute bedragen blijft de lezersmarkt redelijk constant de afgelopen decennia.

Omzet dagbladen naar advertentie- en lezersinkomsten, 2001-2024 (x € 1 miljoen)

De grafiek laat zien hoe de verhouding tussen advertentie- en lezersinkomsten zich sinds 2000 heeft ontwikkeld. Waar beide inkomstenbronnen rond de eeuwwisseling nog ongeveer in balans waren, is dat beeld inmiddels volledig in het voordeel van de lezersmarkt gekanteld. Onderweg is € 600 miljoen aan advertentiegeld uit de markt verdwenen. Rond 2010 ligt het omslagpunt. Vanaf dat moment liggen de inkomsten uit lezers structureel hoger dan die uit advertenties.

Dat betekent niet dat de lezersmarkt floreert. Gecorrigeerd voor inflatie is er nauwelijks sprake van groei, zij het dat de laatste paar jaren weer een beetje opgaande trend laten zien. Bovendien staat ook deze markt onder druk door veranderend mediagebruik en een afnemende bereidheid om te betalen, vooral onder jongere doelgroepen .

Een smaller fundament

Samen laten beide ontwikkelingen zien dat de economische basis onder journalistiek smaller is geworden. De advertentiepijler is grotendeels weggevallen en de lezersmarkt groeit onvoldoende om dat verlies op te vangen. Daarmee ontstaat een nieuw evenwicht, waarin nieuwsmedia in toenemende mate afhankelijk zijn van hun publiek, terwijl de totale inkomstenbasis onder druk staat. De verschuiving van advertentie- naar lezersinkomsten is geen tijdelijke beweging, maar een structurele verandering, zoals geschetst in bovenstaande grafieken en analyses. In combinatie met de toegenomen mediaconcentratie leidt dat tot een nieuw speelveld voor journalistiek.

De vraag die daaruit volgt is fundamenteel: hoe houdbaar is dit model op de lange termijn en wat betekent het voor de pluriformiteit en kwaliteit van het Nederlandse nieuwsaanbod?

NDP: Mediaconcentratie leidt niet automatisch tot minder pluriformiteit

In een eerder rapport uit 2022 concludeert NDP Nieuwsmedia dat mediaconcentratie niet automatisch leidt tot minder pluriformiteit. Ondanks een forse daling van advertentie-inkomsten zijn journalistieke titels overeind gebleven, vooral dankzij groei in het aantal abonnees en investeringen in digitale transformatie en kwaliteitsjournalistiek. Uitgevers hebben zich volgens het rapport aangepast aan de veranderende marktomstandigheden en werken actief aan het versterken van hun journalistieke positie.

Het rapport laat ook zien dat de economische druk op het verdienmodel van nieuwsmedia structureel is. Advertentie-inkomsten zijn in rap tempo verschoven naar digitale platformen, waardoor het belang van lezersinkomsten is toegenomen, aldus NDP.

Tot slot nog een recent Fins onderzoek naar de effecten van mediaconcentratie op journalistieke inhoud. Dat nuanceert het beeld dat schaalvergroting automatisch leidt tot verschraling. In een analyse van 69 lokale kranten, zowel onderdeel van grote mediabedrijven als onafhankelijk, blijken de verschillen in journalistieke output opvallend klein. Er zijn geen significante verschillen gevonden in lengte van artikelen, lokale gerichtheid of auteurschap en ook in de mate waarin kranten voorzien in de informatiebehoefte van burgers zijn de uitkomsten vrijwel gelijk.

Op één punt scoren de grotere, corporate titels zelfs iets hoger. Zij publiceren iets vaker artikelen die aansluiten bij de zogeheten maatschappelijke informatiebehoeften van burgers. Het onderzoek suggereert daarmee dat mediaconcentratie niet per definitie leidt tot minder kwalitatieve of minder relevante journalistiek, maar eerder tot een zekere uniformiteit in het aanbod. De vraag verschuift daarmee van eigendom naar inhoud, namelijk in hoeverre journalistiek nog onderscheidend is binnen een steeds homogener medialandschap.

The post Mediaconcentratie en de verschuivende basis onder nieuws appeared first on .

Aansluiten op huidig mediagedrag

Met de introductie van Video Totaal zet NMO een belangrijke stap in het meten van videobereik in Nederland. Waar het kijkonderzoek zich tot nu toe richtte op lineair televisiekijken op het grote scherm, ontstaat nu voor het eerst een geïntegreerd beeld van kijken over alle schermen en platformen heen. Daardoor wordt een uitbreiding van de huidige kijkcijfers met kijkgedrag op andere devices dan het TV-scherm gerealiseerd. Daarmee sluit de meting beter aan op de realiteit van het huidige mediagedrag.

Video wordt natuurlijk allang niet meer alleen op het televisiescherm geconsumeerd. Smartphones, tablets en laptops zijn volwaardige kijkdevices geworden en ook on demand diensten en social platforms spelen een steeds grotere rol. Tot nu toe ontbrak een samenhangend beeld van dat totale gebruik. Video Totaal gaat dat gat vullen.

Verschillende databronnen

De nieuwe meetopzet combineert verschillende databronnen. Naast het bestaande panel worden data van broadcasters en operators gebruikt, die via modellen met elkaar worden verbonden. Daarmee ontstaat een dataset die zowel lineair kijken als uitgesteld kijken en online videokijken omvat. Ook video on demand en video sharing platforms worden meegenomen, al gebeurt dat laatste nog op geaggregeerd niveau omdat niet alle partijen deelnemen.

Volledig beeld

Voor de markt is dit een langverwachte ontwikkeling. Zowel mediabureaus als adverteerders geven aan dat het inzicht in kijkgedrag tot nu toe fragmentarisch was. Met Video Totaal ontstaat een vollediger beeld van waar, wanneer en op welk device video wordt geconsumeerd. Dat maakt het mogelijk om doelgroepen beter te begrijpen en campagnes gerichter te plannen. Overigens levert deze nieuwe aanpak een uitbreiding van de huidige kijkcijfers met kijkgedrag op andere devices dan het TV-scherm.

Kijkmoment

Naast het klassieke idee van een uitzending introduceert NMO feitelijk een nieuw kijkmoment. Zeker bij on demand en social video is er geen duidelijk startpunt zoals bij lineaire televisie. Dat vraagt om nieuwe definities en nieuwe manieren van analyseren, wat de complexiteit van de dataset vergroot.

Die complexiteit is meteen een van de uitdagingen. De hoeveelheid data en het aantal dimensies nemen sterk toe. NMO werkt daarom samen met softwareleveranciers aan standaard definities en rapportages en organiseert ondersteuning voor gebruikers om de data goed te kunnen interpreteren. De verwachting is dat dit nodig blijft naarmate het model verder wordt uitgebreid. Samenvattend: een uitbreiding van de huidige kijkcijfers met kijkgedrag op andere devices dan het TV-scherm is een belangrijke ontwikkeling binnen het videolandschap.

Crossmediale campagnemetingen

Een andere belangrijke stap is de ontwikkeling van crossmediale campagnemetingen. NMO is gestart met een eerste proef waarbij bereik van lineaire televisie en online video wordt gecombineerd. Daarmee komt een lang gekoesterde wens van adverteerders dichterbij, namelijk inzicht in het totale campagnebereik over verschillende videokanalen. De eerste resultaten worden op korte termijn verwacht, waarna verdere opschaling volgt.

Ondanks de brede steun vanuit de markt is er ook een duidelijke voorwaarde voor succes. Het systeem wordt pas echt compleet als alle relevante partijen deelnemen. Met name internationale platforms en grote streamingdiensten ontbreken nog deels in de meting. Zowel adverteerders als exploitanten roepen deze partijen op om zich aan te sluiten, zodat het beeld van het videolandschap daadwerkelijk volledig wordt.

Tussenstap

De introductie van Video Totaal betekent niet dat het werk klaar is. Het project wordt nadrukkelijk gepositioneerd als een tussenstap. Verdere uitbreiding van databronnen, deelname van nieuwe partijen en verfijning van campagnemetingen staan hoog op de agenda. In een medialandschap dat continu in beweging is, blijft ook de meetstandaard zich ontwikkelen.

Met Video Totaal verschuift de focus van afzonderlijke kanalen naar het totale videobereik. Daarmee ontstaat een fundament voor een meer geïntegreerde kijk op media, waarin het onderscheid tussen lineair en online steeds minder relevant wordt en het gedrag van de kijker centraal staat.

O ja, als bijvangst komen de dagelijkse kijkcijfers weer terug.

The post NMO introduceert Video Totaal appeared first on .

Het onderzoek, gebaseerd op interviews met twaalf van de dertien regionale omroepen, laat zien dat nieuwswijsheid in de praktijk al breed aanwezig is. Redacties leggen regelmatig uit hoe nieuws tot stand komt, gaan actief in gesprek met hun publiek en experimenteren met nieuwe formats, met name voor jongeren via sociale media. Toch gebeurt dit meestal ad hoc en niet als vast onderdeel van beleid of werkprocessen.

Transparantie en contact werken, maar zijn vaak incidenteel

Vrijwel alle omroepen zetten in op transparantie, bijvoorbeeld via nieuwsbrieven, uitlegkaders of ‘behind the scenes’-formats. Ook publieksreacties worden serieus genomen en meestal beantwoord. Persoonlijk contact blijkt daarbij cruciaal en leidt vaak tot meer begrip en voorkomt escalatie.

Opvallend is dat deze inspanningen zelden systematisch worden ingezet of geëvalueerd. Omroepen hebben wel het gevoel dat hun aanpak werkt, maar kunnen dit nauwelijks onderbouwen met data. Daarmee blijft onduidelijk in hoeverre deze activiteiten daadwerkelijk bijdragen aan vertrouwen.

Publiekscontact levert waarde op, maar kost tijd

Contact met het publiek blijkt niet alleen belangrijk voor vertrouwen, maar levert ook inhoudelijk iets op. Reacties en vragen leiden regelmatig tot nieuwe verhalen en beter inzicht in wat er leeft in de regio.

Tegelijkertijd ervaren redacties een structureel tekort aan tijd en capaciteit. Initiatieven zoals dialoogavonden, evenementen of gastlessen vinden daardoor vaak incidenteel plaats. Ze worden bovendien lastig te prioriteren, omdat het directe effect op bereik beperkt lijkt.

Jongeren worden bereikt via nieuwe formats

Alle omroepen investeren in content voor platforms als Instagram, TikTok en YouTube. Formats als Geen Gap of regionale varianten spelen in op de belevingswereld van jongeren en moeten hen (opnieuw) verbinden met nieuws.

Daarnaast wordt geëxperimenteerd met het zogenoemde nieuwsbehoeftemodel, waarbij redacties niet alleen kijken naar wat er gebeurt, maar vooral naar wat het publiek nodig heeft. Dat betekent meer ruimte voor duiding, menselijke verhalen en handelingsperspectief, naast het traditionele ‘harde nieuws’.

Reflectieve journalistiek en AI in opkomst

Een opvallende ontwikkeling is de opkomst van reflectieve journalistiek. Hierbij denken redacties bewuster na over hun keuzes en de impact van berichtgeving op het publiek. Daarbij spelen ook ethische afwegingen een grotere rol.

Ook AI wordt verkend als hulpmiddel, bijvoorbeeld voor het schrijven van koppen, vertalingen en ondertiteling. Transparantie over het gebruik van AI richting het publiek wordt daarbij als belangrijk gezien.

Van losse initiatieven naar structurele aanpak

De belangrijkste conclusie is dat regionale omroepen al veel doen aan nieuwswijsheid, maar dit onvoldoende herkennen, organiseren en meten. De grootste kans ligt dan ook in het structureel maken van bestaande initiatieven.

Volgens Netwerk Mediawijsheid vraagt dit om een meer samenhangende aanpak, betere kennisdeling tussen omroepen en meer samenwerking met externe partijen zoals scholen en bibliotheken. Ook investeren in doelgroepenonderzoek en het meetbaar maken van impact wordt als cruciaal gezien.

Meerwaarde voor vertrouwen en relevantie

In een medialandschap waarin vertrouwen onder druk staat en nieuwsconsumptie verschuift naar sociale platforms, zien regionale omroepen nieuwswijsheid als een belangrijk instrument om relevant te blijven. Door beter aan te sluiten bij hun publiek en transparanter te werken, kunnen zij hun maatschappelijke rol versterken, aldus het rapport.

The post Regionale omroepen doen al veel aan nieuwswijsheid, maar missen structuur en meetbaarheid appeared first on .

Journalistiek als vak van afwegingen

Volgens DPG Media is journalistiek in de kern een vak van voortdurend wikken en wegen. Redacties worden dagelijks geconfronteerd met lastige vragen. Hoe ga je om met schokkende details in een rechtszaak? Hoe bericht je over gevoelige maatschappelijke thema’s zoals activisme? En hoe bescherm je de mensen over wie je schrijft?

Die vragen zijn niet nieuw, maar krijgen door de huidige mediacontext een andere lading. De snelheid van online nieuws, de druk van sociale media en de concurrentie om aandacht maken het journalistieke proces intensiever en zichtbaarder. Op redacties wordt daarom veel gediscussieerd over keuzes en verantwoordelijkheden. Die interne gesprekken vormen volgens het verslag een essentieel onderdeel van kwaliteitsjournalistiek.

Transparantie als antwoord op wantrouwen

Een tweede belangrijke lijn in het jaarverslag is transparantie. In een tijd waarin desinformatie en wantrouwen richting media toenemen, vinden redacties het belangrijk om open te zijn over hun werkwijze. Door inzicht te geven in journalistieke keuzes en afwegingen hopen media het vertrouwen van het publiek te versterken. Journalistiek is daarmee niet alleen het eindproduct, maar ook het proces erachter.

AI verandert het speelveld

DPG Media erkent dat technologie het vak ingrijpend verandert. Algoritmes en ‘computerberichten’ spelen een steeds grotere rol in nieuwsproductie en distributie. Juist daardoor ontstaat volgens het verslag een duidelijke positionering: unieke, menselijke journalistiek wordt belangrijker. Niet de snelheid of schaalbaarheid van technologie is doorslaggevend, maar de toegevoegde waarde van de journalist zelf.

Die waarde zit in aanwezigheid op locatie, het spreken met mensen, het duiden van gebeurtenissen en het maken van verhalen die raken en betekenis geven.

De mens centraal

De rode draad in het jaarverslag is de menselijkheid van journalistiek. Dat geldt op meerdere niveaus. De hoofdpersonen in nieuwsverhalen zijn mensen. De makers van journalistiek zijn mensen. En ook het publiek bestaat uit mensen die geïnformeerd, geraakt en soms geholpen willen worden. In een medialandschap dat steeds meer wordt gedomineerd door technologie, ziet DPG Media juist daarin het onderscheidend vermogen van journalistiek.

Journalistiek onder druk, maar springlevend

Het verslag schetst een vak dat onder druk staat, maar tegelijkertijd springlevend is. De complexiteit neemt toe, de omstandigheden veranderen, maar de kern van journalistiek blijft overeind. De straat op gaan, met mensen praten, feiten onderzoeken en daar een verhaal van maken dat ertoe doet blijft volgens DPG Media de essentie van het vak.

Of zoals het jaarverslag het samenvat: journalistiek over mensen, voor mensen en door mensen.

Zie ook dit artikel over de zorgen van Reuters over de ontwikkelingen in de journalistiek.

The post DPG Media over journalistiek, AI en de mens appeared first on .

Van platformen naar synthetische media

Waar de afgelopen tien jaar werden gedomineerd door platformen als YouTube, Netflix en TikTok, dient zich nu een volgende fase aan, namelijk die van synthetische media. In deze fase wordt content niet langer uitsluitend geproduceerd, maar steeds vaker dynamisch gegenereerd door AI op basis van data, context en gebruikersgedrag.

Dit betekent dat mediaconsumptie verschuift naar hyperpersoonlijke en contextafhankelijke ervaringen. Creatie, distributie en personalisatie vloeien daarbij samen in één proces. AI-systemen nemen bovendien steeds vaker een actieve rol in, bijvoorbeeld via autonome agents die content produceren, selecteren en verspreiden. De implicatie daarvan is groot aangezien de waarde verschuift van de content zelf naar de onderliggende infrastructuur, data en algoritmen.

Media als strategische infrastructuur

Het rapport positioneert media expliciet als een ‘vak boven de streep’, een sector die essentieel is voor het functioneren van economie en democratie, maar wijst ook op de groeiende afhankelijkheid van internationale technologiebedrijven. Big tech domineert niet alleen distributie en advertentie-inkomsten, maar levert ook de technologische basis (stack) waarop media draaien. Zie ook dit artikel. Daardoor lekken macht en waarde steeds vaker weg uit Nederland en Europa richting vooral de VS. In een geopolitiek spanningsveld waarin technologie en data strategische middelen zijn geworden, is dat volgens de auteurs een risico. Zonder eigen infrastructuur, data en AI-capaciteit verliest Nederland niet alleen economisch terrein, maar ook autonomie. Zie ook dit artikel.

Sterk ecosysteem, maar versnipperd

Nederland heeft volgens het rapport een sterke uitgangspositie. Het mediacluster rond Amsterdam, Hilversum en Utrecht combineert creativiteit, technologie en internationale oriëntatie binnen een compacte regio. Ook de digitale infrastructuur en kennisbasis zijn van hoog niveau. Maar het ecosysteem is ook versnipperd georganiseerd. Innovatie vindt vaak plaats in losse projecten en disciplines, terwijl structurele samenwerking en strategische regie ontbreken.

Daarnaast ligt de focus nog te veel op het toepassen van technologie en te weinig op het ontwikkelen van eigen AI, data-infrastructuur en tooling. Juist daar ontstaat in de nieuwe mediacontext de meeste economische waarde.

Strategische keuze: gebruiker of architect

De kernvraag in het rapport is of Nederland gebruiker blijft van internationale platformen, of ontwikkelt het zich tot mede-architect van nieuwe media-ecosystemen? Het position paper kiest expliciet voor dat laatste. De ambitie is om richting 2040 te groeien naar een geïntegreerd MediaTech-ecosysteem van Europese betekenis, waarin technologie, creatie en publieke waarden samenkomen.

Hilversum, mede-afzender van het rapport, moet daarbij uitgroeien tot een Media Innovation District, in samenhang met Amsterdam als creatieve hub, Utrecht als IT-basis en Eindhoven als technisch centrum.

Innovatie als ecosysteemopgave

Belangrijk uitgangspunt is dat innovatie niet langer gezien kan worden als losse projecten, maar als structureel vermogen van het ecosysteem. Dat vraagt om:

• Sterkere verbinding tussen creatie, technologie en business
• Investeringen in data, AI en infrastructuur
• Betere aansluiting tussen onderwijs, onderzoek en praktijk
• Meer toegang tot groeikapitaal voor MediaTech-bedrijven

Daarnaast pleit het rapport voor een stevigere positionering van de mediasector in economisch en technologisch beleid.

De AI-transitie markeert een kantelpunt voor de mediasector. De vraag is niet of het medialandschap verandert, maar wie die verandering vormgeeft. Voor Nederland ligt er volgens het rapport een duidelijke kans. We beschikken over sterke bouwstenen, maar moet deze beter organiseren en strategisch inzetten. Slaagt Nederland daarin, dan kan het uitgroeien tot een toonaangevend MediaTech-ecosysteem in Europa. Zo niet, dan dreigt verdere afhankelijkheid van mondiale platformen en verlies van economische en maatschappelijke regie.

Download hier het rapport.

The post NL Mediacluster 2040: AI dwingt mediasector tot strategische herpositionering appeared first on .

Tien jaar geleden kwamen jongeren vooral via nieuwswebsites en apps in aanraking met nieuws. Inmiddels domineren sociale platforms als Instagram, TikTok en YouTube. Nieuws wordt minder bewust geconsumeerd, het bijvangst tijdens het scrollen. De jongeren komen het tegen terwijl ze eigenlijk voor iets anders op social media zitten.

Het gevolg is dat nieuwsconsumptie minder bewust en minder frequent plaatsvindt. Slechts 64% van de jongeren volgt dagelijks het nieuws, tegenover 87% van de 55-plussers. Ik moet eerlijk zeggen dat dat verschil me nog meevalt.

Die verschuiving heeft grote gevolgen voor de relatie met nieuwsmerken. Jongeren onthouden minder vaak de bron en richten hun aandacht vaker op individuele makers dan op traditionele redacties. Meer dan de helft zegt zelfs meer aandacht te hebben voor ‘news creators’ dan voor journalistieke merken.

Minder interesse, maar niet minder informatie

Het beeld dat jongeren massaal afhaken bij nieuws klopt maar deels. Ze consumeren nog steeds veel informatie, maar hanteren een bredere definitie van wat nieuws is. Naast klassieke onderwerpen als politiek en economie spelen entertainment, lifestyle en persoonlijke relevantie een grotere rol.

De interesse in nieuws ligt wel lager dan bij oudere generaties. Ongeveer een derde van de jongeren zegt echt geïnteresseerd te zijn in nieuws, tegenover ruim de helft van de 55-plussers. Die daling is al langer zichtbaar en hangt samen met levensfase, maar ook met structurele veranderingen in mediagebruik. Jongeren groeien op in een omgeving waarin nieuws concurreert met een vrijwel oneindig aanbod aan andere content.

Opvallend is dat jongeren nieuws niet vaker vermijden dan andere leeftijdsgroepen, maar wel om andere redenen. Waar alle groepen aangeven dat nieuws hen somber maakt, noemen jongeren vaker dat het nieuws niet relevant voelt of moeilijk te begrijpen is. Oftewel een kloof tussen journalistieke output en de leefwereld van jonge doelgroepen.

Nieuws mag soms gekleurd zijn

Hoewel jongeren iets minder vertrouwen hebben in nieuws dan ouderen, zijn de verschillen relatief klein. Ongeveer 37% zegt het nieuws te vertrouwen, slechts negen procentpunt minder dan bij 55-plussers. Belangrijker is dat jongeren zich minder goed gerepresenteerd voelen. Ze hebben vaker het idee dat hun generatie onvoldoende of oneerlijk in het nieuws voorkomt.

Ook kijken jongeren anders naar journalistieke principes. De meerderheid vindt neutraliteit nog steeds belangrijk, maar een groeiende groep stelt dat journalistiek niet altijd neutraal hoeft te zijn, bijvoorbeeld bij thema’s als klimaat of racisme. Dat wijst op een andere verwachting van de rol van media in de samenleving.

Audio, video en de opkomst van makers

De verschuiving naar social gaat hand in hand met een sterke voorkeur voor audiovisuele formats. Jongeren kijken en luisteren relatief vaker naar nieuws dan dat ze het lezen, al blijft tekst nog steeds dominant. Vooral korte video’s op platforms als TikTok en Instagram spelen een grote rol.

Het belang van persoonlijkheidsgedreven journalistiek neemt toe. Jongeren zoeken authenticiteit en voelen zich meer verbonden met individuele makers dan met anonieme redacties. Dat verklaart ook waarom nieuwe spelers, vaak buiten traditionele media om, snel publiek weten op te bouwen.

Daarnaast experimenteren jongeren vaker met nieuwe technologieën. Zo gebruikt circa 15% wekelijks AI-tools om nieuws te vinden of te begrijpen, een veel hoger aandeel dan bij oudere groepen. AI wordt daarbij vooral gezien als hulpmiddel om complexe informatie toegankelijker te maken.

Wat betekent dit voor nieuwsmedia?

De kernvraag voor nieuwsorganisaties is niet alleen hoe ze jongeren bereiken, maar vooral hoe ze relevant blijven in een omgeving waarin nieuws één van de vele contentvormen is. Het rapport laat zien dat jongeren behoefte hebben aan begrijpelijker, persoonlijker en meer contextueel nieuws, zonder dat de journalistieke kern verloren gaat.

Succesvolle voorbeelden richten zich op korte, toegankelijke formats, sterke persoonlijkheden en interactie met het publiek. Tegelijkertijd ligt er een kans in het beter aansluiten op de leefwereld van jongeren, zowel qua onderwerpen als toon.

De uitdaging is daarmee dubbel. Nieuws moet concurreren om aandacht in een gefragmenteerd medialandschap en opnieuw betekenis krijgen voor een generatie die het nieuws niet vanzelfsprekend meer opzoekt. Dat ondermijnt het traditionele verdienmodel van nieuwsmedia, dat juist leunt op directe relaties en merkloyaliteit.

Eerder deze maand publiceerde Newcom de Vertrouwensmonitor waar vergelijkbare resultaten te zien zijn. En vorige maand schetste NDP de nieuwsconsument van de toekomst.

The post Jongeren en nieuws: van nieuwsmerk naar social feed appeared first on .

Smartphone dominant, AI in opmars

Het bezit van mediadevices is in Nederland vrijwel verzadigd. De smartphone en televisie zijn in meer dan 95% van de huishoudens aanwezig en blijven de belangrijkste toegangspoorten tot media. Opvallender is de groei van nieuwe technologieën. Zo stijgt het dagelijks gebruik van AI-tools van 8% naar 18%, met vooral twintigers en dertigers als voorlopers. In de leeftijdsgroep 20-34 jaar is dit opgelopen tot ruim 30%.

Het gebruik van media verschuift steeds meer naar mobiel. Smartphones zijn veruit het belangrijkste device voor online bereik, wat samenhangt met de groei van korte video en mobiel luisteren. Daartegenover staat dat het aantal traditionele apparaten zoals desktops, tablets en losse mediastreamers licht afneemt.

Online mediagebruik groeit, vooral bij jongeren

Online media vormen steeds vaker het hart van het mediagebruik. Dagelijks online kijken en luisteren nemen toe, terwijl online lezen licht afneemt maar nog steeds de meest voorkomende activiteit is.

Jongeren trekken deze ontwikkeling. In de groep 13 tot 19 jaar stijgt dagelijks online luisteren bijvoorbeeld van 52% naar 59%. Jongeren domineren ook online video, terwijl oudere doelgroepen juist relatief vaker online lezen.

Chatten en informatie zoeken blijven de meest voorkomende online activiteiten, maar AI-gebruik is de snelste stijger. Ook sociale media en online nieuws blijven stevig verankerd in het dagelijkse gedrag.

Streaming wint, lineaire TV verliest terrein

Het kijkgedrag verandert zichtbaar. Nederlanders kijken in 2025 gemiddeld 118 minuten per dag naar televisiezenders, 11 minuten minder dan een jaar eerder. Vooral live kijken neemt af, uitgesteld kijken blijft stabiel. Zie ook dit artikel.

Streaming groeit ondertussen door. Inmiddels kijkt 81% van de Nederlanders online video, en voor de doelgroep tot 50 jaar is streaming de dominante vorm van videokijken. Netflix blijft de grootste speler, gevolgd door Videoland. Het aantal streamingdiensten per huishouden (stapelen) neemt verder toe. 43% van de huishoudens heeft inmiddels toegang tot 4 of meer VOD-diensten.

Ook de infrastructuur verschuift. Glasvezel is in 2025 voor het eerst de belangrijkste aansluiting voor televisiesignaal, voorbij de kabel.

Audio verschuift naar digitaal

Audio blijft een vast onderdeel van het dagelijks leven, maar de manier van luisteren verandert. De totale luistertijd daalt licht, terwijl streaming terrein wint. Radio en online muziekdiensten bereiken inmiddels evenveel Nederlanders, beide rond de 65%.

Podcasts groeien door naar een bereik van 31%, met een duidelijke voorkeur onder jongvolwassenen. Daarnaast verschuift radioluisteren steeds vaker naar apps en websites, ten koste van FM.

Print blijft relevant, maar digitaliseert

Ondanks de digitalisering blijft print een belangrijke rol spelen. Ruim vier op de vijf Nederlanders lezen nog steeds papieren magazines en dagbladen en die bereiken gezamenlijk meer dan de helft van de bevolking.

Het digitale bereik groeit ondertussen verder. Regionale dagbladen zien een toename van digital only lezers, terwijl landelijke titels juist iets vaker op papier worden gelezen. Huis aan huiskranten behouden een sterk bereik van 70%, wat hun rol in lokale informatievoorziening onderstreept.

Steeds grotere verschillen tussen generaties

Een van de belangrijkste conclusies is dat mediagedrag steeds sterker uiteenloopt naar leeftijd. Jongere generaties sturen de groei van streaming, online video en audio, terwijl oudere doelgroepen vaker vasthouden aan traditionele media en lineair gebruik.

Daarmee ontstaat een gefragmenteerd medialandschap waarin gebruikers steeds meer zelf bepalen wat, wanneer en via welk device zij content consumeren. De combinatie van digitalisering, platformisering en AI zorgt ervoor dat media steeds minder in afzonderlijke kanalen te vangen zijn.

Aanvragen van het rapport kan hier. De versie van vorig jaar kan je hier aanvragen.

The post NMO Mediatrends 2025: digitalisering zet door, AI en streaming versnellen mediagebruik appeared first on .

De notitie is door Rathenau op eigen initiatief geschreven als input voor het digitaliseringsbeleid van het nieuwe kabinet en laat zien dat de huidige koers te eenzijdig is. Innovatie en economische groei staan centraal, terwijl publieke waarden zoals autonomie, veiligheid en democratische kwaliteit onder druk staan. Zie ook deze publicatie die geheel gewijd is aan de digitale autonomie.

Rathenau ziet zes digitale ambities van het kabinet. Hieronder staan per ambitie in het kort de aanbevelingen van Rathenau.

1. Afbouwen van digitale afhankelijkheid

Rathenau stelt dat een van de meest urgente problemen de groeiende afhankelijkheid van buitenlandse techbedrijven is. Overheid, onderwijs, zorg en media draaien in toenemende mate op infrastructuur van partijen als Microsoft en Google. En dat brengt risico’s met zich mee. Niet alleen op het gebied van cybersecurity en continuïteit, maar ook voor privacy en zeggenschap. Amerikaanse wetgeving kan bijvoorbeeld toegang afdwingen tot Europese data. Tegelijkertijd verschuift de macht over digitale systemen en communicatie steeds meer naar private partijen buiten Europa.

Volgens Rathenau ontbreekt het vooral aan duidelijke keuzes. Als we minder afhankelijk willen worden via Europese alternatieven, publieke infrastructuur of strengere voorwaarden opstellen voor big tech? Zolang die richting onduidelijk blijft, verandert er in de praktijk weinig.

2. Een veilige en gezonde digitale omgeving

Ook de digitale leefomgeving zelf vraagt volgens de notitie om ingrijpen: “Socialmediaplatformen zijn ontworpen om aandacht vast te houden en data te verzamelen, niet om welzijn of veiligheid te bevorderen.” Dat vertaalt zich in groeiende zorgen over mentale gezondheid, online haat en misinformatie. Beleidsmaatregelen zoals schermtijdbeperkingen of een eventueel socialmediaverbod voor jongeren pakken volgens het rapport vooral symptomen aan, niet de oorzaak. Die oorzaak ligt in het verdienmodel van platformen. Zolang dat gebaseerd blijft op dataverzameling en gepersonaliseerde content, blijven de negatieve effecten bestaan.

3. Een inclusief, weerbaar en respectvol democratisch proces

Digitalisering raakt ook de kern van het democratisch proces. Sociale media zijn een belangrijk podium geworden voor politieke communicatie, maar tegelijk ook kwetsbaar voor manipulatie. Aanbevelingsalgoritmen versterken polariserende content, terwijl generatieve AI het eenvoudiger maakt om misleidende beelden en berichten te produceren. Buitenlandse inmenging is geen theoretisch risico meer, maar een reëel risico. Meer transparantie en aanpassing van algoritmen zijn volgens Rathenau noodzakelijk, net als investeringen in een sterk en pluriform medialandschap.

4. De digitale en duurzaamheidstransitie gaan samen op

Een opvallend punt in het rapport is de spanning tussen digitalisering en duurzaamheid. AI en datacenters vragen enorme hoeveelheden energie en grondstoffen, terwijl het beleid digitalisering juist stimuleert als motor voor groei. Die twee ambities gaan niet vanzelf samen. Zonder duidelijke randvoorwaarden kan de digitale transitie de klimaatdoelen juist ondermijnen. Rathenau pleit daarom voor een expliciete koppeling tussen digitalisering en duurzaamheid, inclusief discussie over de vraag hoeveel digitalisering eigenlijk wenselijk is.

5. Technologische innovatie voor maatschappelijke doelen

Misschien wel de belangrijkste waarschuwing in het rapport is die tegen ‘innovatiesimplisme’. Technologie wordt vaak gezien als oplossing voor maatschappelijke problemen, van zorg tot onderwijs. Maar zonder aandacht voor publieke waarden en maatschappelijke inbedding kan technologie juist nieuwe problemen creëren. Denk aan AI in het onderwijs die kritisch denken onder druk zet, of digitale zorgtoepassingen die menselijke interactie vervangen. De overheid heeft volgens Rathenau daarom een bredere rol dan alleen stimuleren van innovatie. Het gaat ook om reguleren, begeleiden en sturen op maatschappelijke impact.

6. Anticipatie op nieuwe technologie

De rode draad in het rapport is dat digitalisering geen losstaand beleidsdossier is, maar alle sectoren raakt. Van energie en zorg tot democratie en sociale relaties. Dat vraagt om een bredere en samenhangende aanpak. Niet alleen gericht op economische kansen, maar ook op risico’s, publieke waarden en langetermijneffecten. Het Rathenau Instituut pleit dan ook voor minder technologische vanzelfsprekendheid en meer politieke keuzes. Want zonder regie bepaalt de technologie de samenleving in plaats van andersom.

Lees hier de hele notitie.

The post Rathenau Instituut: Nederland te naïef met digitalisering, meer regie nodig appeared first on .

Algoritmen als ‘megafoon’ van het publieke debat

Aanbevelingsalgoritmen bepalen in belangrijke mate welke berichten gebruikers te zien krijgen. Ze selecteren en rangschikken content op basis van verwachte interactie, zoals likes, reacties en kijktijd. Dat betekent dat inhoud die veel engagement oproept automatisch meer zichtbaarheid krijgt. Volgens het Rathenau Instituut functioneren deze algoritmen daarmee als een soort megafoon, die bepaalde stemmen versterken en andere weer dempen. Dit mechanisme is nauw verbonden met het verdienmodel van platforms. Hoe langer gebruikers blijven scrollen, hoe hoger de advertentie-inkomsten.

Nieuwe vormen van digitale inmenging

Het rapport laat zien dat buitenlandse actoren steeds vaker inspelen op deze algoritmen om verkiezingen te beïnvloeden. Dat gebeurt onder andere door:

• De inzet van grote netwerken van nepaccounts
• Het gecoördineerd verspreiden van berichten en hashtags
• De inzet van influencers om politieke boodschappen te versterken
• Het kunstmatig vergroten van de populariteit van bepaalde content

Het doel daarbij is niet alleen om een kandidaat of partij te promoten, maar ook om het publieke debat te sturen of te ontwrichten. Volgens de onderzoekers wordt deze vorm van inmenging steeds laagdrempeliger en geavanceerder

Drie belangrijke risico’s

Het rapport benoemt drie centrale risico’s voor democratische processen. Ten eerste kunnen sociale tegenstellingen worden versterkt. Algoritmen geven relatief veel zichtbaarheid aan emotionele en polariserende content, wat kan leiden tot een vertekend beeld van de publieke opinie. Ten tweede bestaat de mogelijkheid dat verkiezingsuitslagen worden beïnvloed. Hoewel bewijs daarvoor beperkt is, neemt de zorg toe door recente internationale voorbeelden.

Tot slot kan het vertrouwen in het democratische proces worden ondermijnd. Zelfs zonder aantoonbaar effect op stemgedrag kan twijfel over de eerlijkheid van verkiezingen schadelijk zijn.

Gebrek aan inzicht en maatregelen

Een belangrijk knelpunt is dat onderzoekers, journalisten en toezichthouders nauwelijks inzicht hebben in de werking van algoritmen en de verspreiding van content. Platforms beschikken zelf over de meeste data, maar delen die slechts beperkt. Daardoor is het moeilijk om inmenging vast te stellen en de effectiviteit van maatregelen te beoordelen

Hoewel er inmiddels wetgeving en platformregels bestaan om inmenging tegen te gaan, blijken deze volgens experts slechts deels effectief. Zelfs relatief eenvoudige maatregelen, zoals het verwijderen van nepaccounts, worden niet altijd consequent toegepast. Tegelijkertijd blijven aanbevelingsalgoritmen zelf grotendeels buiten schot.

Drie richtingen voor beleid

Het Rathenau Instituut schetst drie handelingsperspectieven om de risico’s te beperken:

1. Aanpassen van platformontwerp, bijvoorbeeld door algoritmen minder afhankelijk te maken van engagement en het verdienmodel te heroverwegen.
2. Versterken van de informatiepositie door meer toegang te geven tot data voor onderzoekers, toezichthouders en journalisten.
3. Vergroten van maatschappelijke weerbaarheid met investeringen in mediawijsheid, onafhankelijke journalistiek en bescherming van verkiezingsprocessen.

Volgens de onderzoekers is een combinatie van deze maatregelen noodzakelijk om effectief tegenwicht te bieden.

Democratie in het algoritmische tijdperk

De kern van het rapport is dat aanbevelingsalgoritmen geen neutrale technologie zijn. Ze sturen actief wat mensen zien en daarmee hoe zij denken over politiek en samenleving. In een tijd waarin steeds meer politieke communicatie via social media verloopt, verschuift de macht over informatievoorziening naar een klein aantal technologiebedrijven.

Dat maakt de vraag urgent hoe democratische processen beschermd kunnen worden in een digitaal medialandschap waarin algoritmen de agenda mede bepalen.

Over het rapport en de studie

Het rapport Scrollend naar de Stembus is geschreven aan de hand van een hoofdvraag die is opgesplitst in vijf deelvragen. Elke deelvraag is beantwoord aan de hand van verschillende

onderzoekmethoden. De onderzoeksvraag van het rapport is: Welke rol spelen aanbevelingsalgoritmen op grote socialmediaplatformen bij inmenging in verkiezingen?

Om die hoofdvraag te kunnen beantwoorden heeft het Rathenau Instituut vijf deelvragen op basis van verschillende concepten uit de hoofdvraag:

1. Wat is inmenging via socialmediaplatformen in de context van verkiezingen?
2. Hoe werken aanbevelingsalgoritmen van grote socialmediaplatformen?
3. Hoe kunnen aanbevelingsalgoritmen gebruikt worden voor inmenging in verkiezingen?
4. Welke inspanningen om inmenging via aanbevelingsalgoritmen te voorkomen worden al gedaan?
5. Welke handelingsopties zijn er om inmenging via aanbevelingsalgoritmen verder te voorkomen en/of aan te pakken?

Downloaden kan hier.

The post Aanbevelingsalgoritmen vergroten risico op inmenging in verkiezingen appeared first on .

Voor het onderzoek van Newcom en Pinch werden in november 2025 bijna 1.000 jongeren van 12 tot 17 jaar en 7.130 18-plussers ondervraagd over hun nieuwsgebruik en hun vertrouwen in verschillende ‘nieuwsmerken’, variërend van landelijke en regionale media tot social platforms en alternatieve nieuwssites zoals de Andere Krant, Earth Matters en Gezond Verstand.

Bijna de helft van de Nederlanders van 18 jaar en ouder (46%) kijkt, leest of luistert dagelijks naar nieuws. Het onderzoek deelt het publiek in naar verschillende typen nieuwsgebruikers. De grootste groepen zijn de routinevolgers (41%) en pragmatici (39%), mensen die het nieuws regelmatig volgen maar niet intensief. Een kleinere groep van 5% kan worden getypeerd als echte nieuws-junkies.

Opvallend is dat inmiddels ruim 2 miljoen Nederlanders nieuws-ongeïnteresseerd zijn en een kleinere groep het nieuws zelfs actief probeert te vermijden. Die ontwikkeling is relatief nieuw. In de afgelopen drie jaar is het aantal nieuws-ongeïnteresseerden namelijk verdubbeld.

Social media belangrijke nieuwsbron

Vrijwel alle Nederlanders (97%) gebruiken minimaal één nieuwsbron. Landelijke nieuwsmerken bereiken 90% van de bevolking en regionale nieuwsmerken 59%. Social media spelen een belangrijke rol aangezien 69% van de Nederlanders gebruik maakt van een social platform om nieuws te volgen. Met name bij mensen die weinig interesse hebben in nieuws is social media vaak de belangrijkste bron. Nieuws-ongeïnteresseerden en zogenaamde ‘nieuws blockers’ gebruiken relatief vaak alleen social media om nieuws te volgen.

In het nieuwsgebruik zijn duidelijke generatieverschillen zichtbaar. Jongeren gebruiken vaker social media als nieuwsbron, terwijl oudere generaties relatief vaker landelijke en regionale nieuwsmerken raadplegen.

Vertrouwen verschilt sterk per type medium

Het vertrouwen in nieuwsmedia in het algemeen komt zoals gezegd uit op een gemiddelde score van 6,7. Ongeveer één op de drie Nederlanders geeft een 6 of lager. Het vertrouwen verschilt echter sterk per type medium. Regionale nieuwsmedia scoren het hoogst (7,6), de landelijke nieuwsmedia krijgen een 7,5, de alternatieve kanalen 7,3 en de sociale platformen sluiten de rij met een 6,1. Daarmee scoren de traditionele nieuwsmerken duidelijk hoger dan social platforms als bron van nieuws.

Oudere generaties hebben gemiddeld iets meer vertrouwen in nieuwsmedia dan jongeren en het vertrouwen blijkt lager bij mensen die weinig met nieuws hebben. De ‘nieuws-junkies’ geven gemiddeld een 7,5 als het gaat om vertrouwen. Dat cijfer zakt naar 3,6 bij mensen die nieuws actief vermijden.

Volgens het onderzoek komen jongeren ook vaker desinformatie of nepnieuws tegen. In totaal zegt ruim vier op de tien Nederlanders regelmatig of vaker desinformatie te zien.

Kritisch over AI in journalistiek

De Vertrouwensmonitor keek ook naar de rol van kunstmatige intelligentie in nieuwsproductie. Nederlanders blijken daar kritisch over. Zo vindt slechts een kleine minderheid (9%) het acceptabel als nieuwsartikelen volledig door AI worden geschreven. 66% is daar faliekant op tegen. AI als hulpmiddel voor journalisten, bijvoorbeeld bij het schrijven of controleren van nieuws, wordt met 36% ‘eens’ beter gewaardeerd. Driekwart van de Nederlanders wil weten wanneer AI is gebruikt bij de productie van een nieuwsartikel.

Transparantie en journalistieke kwaliteit belangrijk

Het rapport van de Vertrouwensmonitor geeft ook adviezen om het vertrouwen in het nieuws te verbeteren. De sleutel ligt hier bij kwaliteit en transparantie. De respondenten noemen onder meer  duidelijkheid over bronnen en werkwijze, een duidelijke scheiding tussen feiten en meningen, snelle en zichtbare correctie van fouten en minder sensatie en misleidende koppen.

Deze factoren vormen volgens het rapport de basis voor wat de onderzoekers een ‘mediavertrouwenspiramide’ noemen, waarbij betrouwbaarheid en controle de belangrijkste bouwstenen zijn voor vertrouwen in nieuwsmerken.

Parallelen met Digital News Report

De uitkomsten van de Vertrouwensmonitor laten sterke parallellen zien met het Digital News Report van het Commissariaat voor de Media. Beide onderzoeken laten zien dat het Nederlandse nieuwslandschap niet zozeer met een vertrouwenscrisis kampt, maar eerder met een betrokkenheidscrisis. Het vertrouwen in journalistieke nieuwsmerken blijft redelijk stabiel en krijgt gemiddeld nog steeds een ruime voldoende. De verschuiving zit in de relatie tussen publiek en nieuws waar een groeiende groep Nederlanders zich minder verbonden voelt met nieuws en het minder actief volgt.

Ondertussen wordt nieuws steeds vaker via social media geconsumeerd, terwijl juist daar het vertrouwen het laagst ligt. Voor nieuwsorganisaties ligt de uitdaging daarom minder in het herstellen van vertrouwen, maar vooral in het opnieuw versterken van de band met het publiek en het vinden van manieren om relevant te blijven. Een stukje marketingbeleving, zeg maar.

The post Vertrouwen in nieuws redelijk stabiel, maar betrokkenheid neemt af appeared first on .