Die niet denken maar doen mentaliteit speelt in de meeste sporten een belangrijke rol. De fameuze honkbalwerper Steve Blass kan ervan meepraten. Na tien jaar lang record na record te hebben gebroken, kreeg hij in 1973 opeens geen fatsoenlijke bal meer uit zijn handen. Waarom? Omdat hij begon te denken. Hij kon er niet meer mee stoppen, en moest uiteindelijk zijn carrière vaarwel zeggen. Nog altijd wordt deze afwijking – denken tijdens de sport – de Steve Blass disease genoemd.

Maar nu wordt het interessant. Want als ik in een volleybalwedstrijd niet denk tijdens mijn aanval hoe krijg ik die bal dan langs het blok? Wat doe ik precies in die fractie van een seconde dat ik op het hoogste punt ben, vlak voordat ik de bal raak? Kies ik er bewust voor om de bal een beetje naar links of juist naar rechts te slaan? Ben ik dan niet toch aan het denken?

Misschien heeft U weleens gehoord van de experimenten van de neurofysioloog Benjamin Libet, die wist aan te tonen dat de hersenen onbewust beginnen met een door de mens gewilde verrichting: een fractie van een seconde nadat de hersenen een besluit nemen wordt een mens zich daar pas van bewust. Aha! Laat dat nou net dezelfde fractie van een seconde zijn als het moment dat ik tijdens de aanval in de lucht hang. Mijn hersenen doen dan weliswaar iets, maar ik weet van niets: ik denk niet dus ik scoor.

Sommige mensen worden knap zenuwachtig van de implicaties van de experimenten van Libet. Als er onbewust beslissingen worden genomen kan een mens dan nog wel verantwoordelijk worden gehouden voor wat hij doet? Al slaapwandelend kun je een moord plegen en worden vrijgesproken, maar zijn wij eigenlijk niet allen slaapwandelaars, met alle gevolgen van dien? Nou nee, dat denk ik niet. De meeste beslissingen worden namelijk helemaal niet in een fractie van een seconde genomen, maar gewikt en gewogen. Wij leven op een andere schaal.

Behalve dan tijdens de smash. Hetgeen toch te denken geeft. Ben ik wel verantwoordelijk voor de punten die ik maak?

Anders dan een harde wetenschap als natuurkunde is filosofie nauwelijks progressief. De wetenschappelijke methode heeft er weinig vat op. Filosofie is vaak niet falsifieerbaar, en daarom heeft het ene wijsgerige bouwwerk even veel (of weinig) bestaansrecht als het andere, ongeacht of het nou om nieuwbouw of een monument gaat. Ik dwaal graag door die stad, met haar grote verscheidenheid aan panden, haar straten en steegjes, maar heeft het dwalen zin? Je komt immers nergens. Och. Ik zou daar voorzichtig tegenover willen stellen: met harde wetenschap kom je niet overal. Hetgeen uiteraard te bewijzen noch te ontkrachten valt.

Door al dat luisteren is me iets opgevallen: wat ik hoor blijft veel beter hangen dan wat ik lees. Ik vind dat nogal wat, zeker omdat ik me altijd als fervent lezer zag. Sommige radiofragmenten kan ik nog dagen later bijna woordelijk herhalen, terwijl U mij zoiets niet van een boek hoeft te vragen. Ik moest denken aan het tempo waarop ik lees, dat is niet snel, en de gedachte dat dat iets te maken heeft met subvocalisatie, de neiging om datgene wat je leest binnenshoofds hardop uit te spreken. Misschien moet ik het vooral van mijn auditieve vermogens hebben, zozeer zelfs dat ik daar ook bij het lezen op terug wil vallen. Funest voor het lezen, goed voor het luisteren. Of ben ik wat dit betreft helemaal geen uitzondering, en beklijft het gesproken woord bij iedereen beter dan het geschreven woord? Als dat zo is dan wordt het belang van boeken behoorlijk overschat, of het belang van podcasts onderschat, zo U wilt. Een kleine revolutie in het onderwijs, wie weet. Ik hoor mogelijkheden.

Ieder mens heeft een beeld van de wereld. De contouren van dat beeld worden in belangrijke mate door de media geschetst. Een eeuw geleden was daar de krant. Men kon discussiëren over het nieuws, maar men had het in ieder geval over hetzelfde nieuws ‘van een onzer verslaggevers’. Inmiddels heeft iedereen zijn eigen krant, met zijn eigen verslaggevers en zijn eigen nieuws, die we voor het gemak maar even het internet zullen noemen. Ik ben ervan overtuigd dat mijn internet het Uwe niet is.

Laten we eens kijken hoe dat er nou uit ziet, dat internet van mij, en waarom ik denk dat dat het Uwe niet kan zijn. De belangrijkste poort waar ik sinds jaar en dag gebruik van maak laat zich samenvatten in drie letters: RSS. Op moment van schrijven ben ik geabonneerd op 282 feeds. Dat lijkt belachelijk veel, maar daar zitten uiteraard ook veel ‘slapende’ sites tussen. Schrikbarender is wat de statistieken mij vertellen: “Sinds 13 juni 2008 heeft U in totaal 71.205 items gelezen.” Het is in ieder geval duidelijk dat de methode RSS voor mij niet van enig belang gespeend is, al ben ik momenteel bezig een en ander af te bouwen. De kans dat U precies dezelfde 282 feeds leest als ik lijkt me hoe dan ook verwaarloosbaar. Feit blijft dat dit mijn wereld kleurt: RSS is mijn zelfgeblazen bubble. Natuurlijk is er meer. Zo mag ik graag verdwalen in het labyrint van reddit, met zijn obscure subreddits waar de meest fantastische discussies worden gevoerd. Of MetaFilter en AskMeFi, ook planeten op zich, van waaruit ik weer verder reis, de ruimte in.

Wat mij de laatste tijd opvalt is dat ik bepaalde sites bewust niet meer lees (buiten de sites die ik niet eens kan lezen zonder er onpasselijk van te worden). Het zijn vooral de sites die Ramsey Nasr in min of meerdere mate gelijk geven, ofwel door hun platheid ofwel door het wijzen op die platheid. Ik weet van het bestaan van de rotte kern, maar zie er het nut niet meer van in om me te verdiepen in de normloosheid van anderen. Ik heb mijn handen vol aan het op de hoogte blijven van alles wat me werkelijk interesseert. Al heeft Nasr gelijk, ik zie de wereld liever als een Abrahams. Dat is een keuze, misschien naïef.

In de binnenstad heeft niemand zijn, of iedereen andermans auto voor de deur, vandaar mijn korte tocht door het nachtleven. Via een doolhof van eenrichtingsstraatjes rij ik het centrum uit, de dag in. De zon belooft straks op te komen, en ik geloof haar op haar woord, maar het blijft natuurlijk afwachten. Door de polder richting snelweg lijkt de belofte nog ver. Mijn koplampen prikken door de ochtendmist. Ik slinger door verlaten weideland.

“Ik kom wel even langs”, had ik hem gezegd, toen ik hoorde dat hij daar alleen zat. Het leek in eerste instantie een krankzinnig plan. Terwijl ik de lege snelweg oprij, lach ik. Om het plan, en om de uitvoering. En misschien ook wel uit een gevoel van euforie door het besef dat eigenlijk alles kán, een besef dat me weleens wil ontschieten de laatste tijd. Ik ben moe en klaarwakker. De wereld komt anders binnen als je maar een paar uur hebt geslapen, en daar wil ik niks van missen. Wordt het al lichter? Bijna.

Na een half uur stilte wil ik geluid. Voor de gelegenheid heb ik wat muziek op- en meegenomen, met name twee CD’s van ene Burial, een Britse kluizenaar, die ik alleen van horen zeggen ken. Niet vreemd ook, want in hoeverre kun je een kluizenaar kennen? Hoe dan ook, niet alleen de persoon maar ook zijn muziek is mij onbekend, en met de spanning van de eerste keer start ik zijn gelijknamige debuutalbum. Binnen tien minuten weet ik helemaal niets meer zeker, behalve dan dat er absoluut geen betere soundtrack denkbaar is voor deze dollemansrit dan precies deze begrafenismuziek. Shock and awe.

Ik stop bij een benzinestation, tank en koop een blikje Monster Energy, wetende dat ik nog wel even heb te gaan. Weer op de weg zie ik de zon dan eindelijk opkomen. Ik raas door de Flevopolder, de muziek wiekt als de windmolens, mijn hoofd klopt van de cafeïne en ik zie visioenen van steegjes vol verhitte meisjes met rolkoffertjes. Emmeloord, Lemmer, Heerenveen. Met de kilometer word ik jonger.

Ruim op tijd kom ik aan in Holwerd. Ik bestel een kop koffie met een gevulde koek, en ga zitten, wachten op de boot. De zon schittert op het water. In het gekrijs van de meeuwen hoor ik een slotakkoord. Ik kwam van ver, maar ik ben er.

Als ik een uur later voet op Ameland zet word ik verwelkomd door een enorme glimlach met twee fietsen aan de hand. Ik omhels hem, innig, niet in staat te vertellen wat ik onderweg verloren heb.

Dit akkefietje heeft niets met zijn werk van doen, en daar voelt hij zich een beetje schuldig om. Bovendien is het een kleurenprint die hij juist maakte, en daarmee wel acht keer zo duur als een gewone. Zou er iemand zijn die alle printopdrachten controleert? Snel drukt hij de gedachte weg. Dan kijkt hij naar het plaatje, en een zekere opwinding maakt zich van hem meester. Wat is dit toch prachtig!

De 850 meter lange dam die op deze luchtfoto te zien is werd door enkele generaties bevers aangelegd, en ze zijn nog steeds niet klaar. Marinus Lichtval kan het nauwelijks bevatten. Wie is de opzichter van dit gigantische project? Welke visionaire geest is hier ooit, midden jaren zeventig, aan begonnen? Het is niet alleen verwondering wat hem treft, maar ook ontroering. Hier, op dit plaatje, ziet hij iets wat hij zich eigenlijk niet kan heugen ooit gezien te hebben. Noch in dit bedrijf, noch in dit land. Vanaf de dertiende verdieping heeft Marinus Lichtval dan wel een fantastisch uitzicht, maar aan visie ontbreekt het, in alle opzichten.

Ik las toen juist een boek van Douglas Rushkoff, getiteld ‘Program or be Programmed: Ten Commands for a Digital Age’. In mijn geval grotendeels een preek voor eigen parochie, op één stelling na die mij bij lezing de wenkbrauwen lichtelijk deed fronsen. In het hoofdstukje over sociale media beweert Rushkoff: the content is not the message, the contact is. Wie gepokt en gemazeld is in de sociale media zal hier misschien niet van opkijken, maar het feit dat dit zinnetje mij raakte zegt veel over de hoop en verwachtingen die ik onbewust toch had, en die ik nu de grond in geslagen zag. Als het niet om de inhoud gaat, dan heb ik dus blijkbaar helemaal niks gemist! Het mysterie werd er niet minder om, want waarmee houden de miljard mensen op al die sociale netwerken zich dan wel onledig?

Nadat ik op Diaspora een account had aangemaakt, probeerde ik in eerste instantie de kat uit de boom te kijken. Ik las wat in het wilde weg, klikte her en der, volgde een aantal #hashtags, maar begreep al snel dat ik zo’n sociaal netwerk nooit volledig zou kunnen begrijpen als ik niet ook zelf participeerde. De kat bleef zitten. Aangezien ik op Diaspora helemaal niemand kende had het geen zin om een berichtje te delen anders dan met iedereen. Met het hart in de keel klikte ik, nadat ik iets als ‘Hello world’ geschreven had, op share in public. Binnen de kortste keren kreeg ik een reactie, en daarna nog een. Dat ging makkelijk! Het smaakte naar meer, en ik besloot daarop een ‘echt’ stukje te schrijven, zoiets als hier op mikzlog, zij het dan in het Engels. De reacties tuimelden binnen, en ik werd zowaar voor het eerst in mijn leven geliked. Het gevoel en het enthousiasme dat me toen beving doet me nog het meest denken aan de begintijd van mijn weblog. Ik begon aan nog een stukje.

En zo dompelde ik me gedurende een week of wat in dit sociale bad, dat ik tot mijn eigen verbazing aangenaam warm vond. Tot ik er plots uitstapte, me afdroogde, en het gespartel van een afstandje bekeek. De hele exercitie was begonnen als onderzoek, en dus werd het tijd om dan ook eens tot conclusies te komen. Naast het warme water waren er ook zaken die mij minder zinden. Had ik al die tijd nou werkelijk wat gemist? En had Rushkoff gelijk? Nee en ja. Met wat kanttekeningen. Ik gebruikte Diaspora als platform om stukjes te publiceren. En dát voegt dus hoegenaamd niets toe aan de mogelijkheden die ik op mijn weblog heb. Sterker nog, ik kan hier veel meer, want ik ben eigen baas. Waar ik mij daar moest voegen naar de mores van het sociale netwerk, schrijf ik hier die mores zelf. Om maar eens een sullig voorbeeld te geven, op Diaspora werden mijn stukjes automatisch ‘ingeklapt’ als ze te lang waren. Iets waar ik me gruwelijk aan ergerde, vooral omdat het buiten mij om besloten werd. Ik danste naar andermans pijpen. I was being programmed.

Daarnaast, hoezeer een sociaal netwerk ook zegt privacy-vriendelijk te zijn, je geeft hoe dan ook wat weg. Diaspora is een netwerk dat bestaat uit zogenaamde pods, servers met daarop een x aantal gebruikers. Die pods communiceren onderling, en zo kunnen ook de leden van de ene pod met de leden van een andere pod communiceren. Tenzij je een eigen pod beheert (hetgeen in theorie mogelijk is), ben je afhankelijk van de nukken van de eigenaar van jouw pod. En jouw data staat op zijn server. Je kunt domweg niet precies weten wat daarmee gebeurt. Toegegeven, ten opzichte van Facebook is Diaspora een ware verademing, maar het is nog altijd minder dan een eigen website.

Wat mij wél beviel, en meer dan ik verwacht had, was de interactie, zeg maar the contact. Rushkoff had daar dus wel degelijk een punt. Ik kon al blij zijn met een like van iemand, zelfs als daar verder geen reactie meer op volgde. Nu, met de handdoek aan de kant, zie ik ook wel in dat dat op zijn minst tamelijk merkwaardig is. Wat heb je aan een lullig plaatje van een handje met een duimpje omhoog? Of, zoals bij Diaspora, een hartje? Toch was het dat waar het de meesten om ging, hetgeen resulteerde in heel veel korte, onzinnige postjes met een ‘grappig’ gifje, of een snelle reshare van andermans werk. Opdat ze maar geliked werden. Mijn stream (of tijdlijn) werd hierdoor niet om aan te zien. En toch … ik begreep wat er gebeurde, en waarom het gebeurde.

De kracht van een sociaal netwerk als Diaspora ligt voor een groot deel in het gemak. Het is een spel met vaste regels waar iedereen zich aan houdt (lees: moet houden). Zo kreeg ik er notificaties van al mijn bezigheden. Reageerde er iemand op mijn reactie op een postje van weer iemand anders, dan kreeg ik een notificatie. Een gesprek kan op die manier heel lang voort blijven gaan. Handig. Maar voegt dit dan zo veel toe? Niet voor mij. Als ik ergens van op de hoogte wil blijven, dan regel ik dat het liefst zelf. Ik schrijf er desnoods een scriptje voor. Program or be programmed. Anders dan het gros der netizens haal ik mijn lol uit het eerste.

Ik zal een sociaal netwerk als Diaspora in de toekomst niet per se mijden. Al is het maar om af en toe eens geliked te worden. Waar ik mij echter meer dan ooit bewust van geworden ben is dit: het allerbeste, niet-gecentraliseerde, privacy-vriendelijke, sociale netwerk is nog altijd weblogland. Het is jammer dat zo weinigen dat beseffen.

De ietwat debiele filmpjes die daar 24 uur per dag worden vertoond halen het niet bij de avonturen die wij zopas zelf hebben beleefd, en binnen vijf minuten zit ik me naast hem te vervelen. Opeens heb ik een idee, en ik stel mijn neefje voor om eens wat anders te gaan kijken. Hij vindt het best.

Al jaren heb ik op DVD een tekenfilmserie klaarliggen, die ik zag toen ik zelf nog een dreumes was. Vreselijk spannend vond ik die. Ofschoon ik wel wat ouder was dan twee en een half toen ik de serie zag denk ik dat het geen kwaad kan om er nu samen naar te kijken. Mijn neefje zal kunnen genieten van de kleurige plaatjes terwijl ik mijn eigen jeugd herbeleef.

De eerste aflevering heeft een vliegende start. In luttele minuten wordt de geschiedenis van het leven uit de doeken gedaan, van Big Bang tot aan de dinosauriërs, inclusief concepten als natuurlijke selectie en survival of the fittest. “De natuur is niet zacht voor de zachtmoedigen”, orakelt de commentaarstem, terwijl een Allosaurus zich tegoed doet aan een Stegosaurus. “Haha, hij eet ‘m op”, zegt mijn neefje, en ik trek wit weg.

“Waar ben ik in vredesnaam mee bezig?”, vraag ik mezelf af, terwijl ik naar de DVD-speler loop. Nooit eerder was ik me zo bewust van het effect van mijn handelen op een jochie zoals hij. Met mijn onschuldige tekenfilmpje ets ik bloederige beelden in een kinderziel. Ik word er acuut onpasselijk van. “We gaan weer wat anders kijken”, zeg ik hem. “Ja”, zegt hij. En het volgende moment kijken we samen weer Baby TV. Hij vindt het best.

Ik koos er in dit geval bewust voor om niet verder te tekenen op het onbeschreven blad dat mijn neefje is. In andere gevallen doe ik dat juist weer wel. Het is een verwarrende verantwoordelijkheid, als je er zo bij stil staat. Vroeg of laat komt hij toch alles wel te weten. Wie ben ik om het beste moment te bepalen?

Later moest ik hier nog eens aan denken toen ik las over de Russische filmmaker Victor Kossakovsky, die zijn zoontje twee jaar lang van iedere spiegel weg hield. De film Svyato laat de allereerste ontmoeting van het jongetje met zijn spiegelbeeld zien. Het zijn uiteraard adembenemende beelden van een van de meest ingrijpende ervaringen in een mensenleven: de eerste confrontatie met je zelf. Mijn primaire reactie was er echter een van verontwaardiging: hoe haalt die idioot het in zijn kop om zijn zoontje twee jaar lang zijn eigen spiegelbeeld te ontzeggen? En waarom? Misschien krijgt dat kind er later wel last van. Nou zal dat laatste wel meevallen, maar toch, papa bepaalt hier maar mooi even wat zijn zoontje (niet) te zien krijgt. En dat vond ik eigenlijk maar niks.

Mijn neefje herkent zichzelf, hij kent zijn spiegelbeeld. Maar hij kent ook nog zoveel dingen niet. Hij spiegelt zich niet alleen in een spiegel, maar ook aan de wereld. En daar is niet alles even mooi. Hoe lang mag je hem daarvan weghouden? Mag dat sowieso wel? Ik weet het niet. Ik weet niet goed raad met de eindigheid van een onbevangen blik.

Over vijf jaar nog maar eens proberen …

Daaaag!

Hoe ik er precies terecht gekomen ben weet ik niet meer, maar op een gegeven moment bevind ik mij in Noord-Korea. Ik kijk door de ogen van twee Nederlandse documentaire-makers, terwijl een gierende verbijstering zich van mij meester maakt. Rustig slapen kan ik deze nacht wel vergeten.

Vanaf dat moment wil ik alles weten over dit krankzinnige land en wat er nou precies gebeurt. Ik bekijk alle filmpjes over Noord-Korea die er op YouTube te vinden zijn, maar word niets wijzer: ieder filmpje bevestigt het beeld dat ik al had. Mijn verbijstering wordt er niet minder om. Ik krijg slechts te zien wat ik van de DPRK mag zien, maar de leugen ligt er wel heel erg dik bovenop.

De volgende morgen ga ik op zoek naar een boek. Dat YouTube mij niet precies kan vertellen hoe de 24 miljoen mensen die in Noord-Korea wonen de dag doorkomen wil ik wel geloven, maar iemand zal de waarheid toch zeker wel geboekstaafd hebben? Na enig speurwerk vind ik Barbara Demicks Nothing to Envy, en ik besluit dat ik dat boek wil hebben.

Op het moment dat ik bij bol.com wil afrekenen aarzel ik, en kijk ik toch nog even bij de buren. En jawel, hetzelfde boek blijkt bij amazon.de bijna twintig procent goedkoper, en wordt nota bene twee keer zo snel en zonder verzendkosten geleverd. Nu ik begrijp waar bol.com de mosterd haalt, bestel ik ook zelf een exemplaar in Duitsland.

Twee dagen later ben ik in Demicks boek verdiept als mijn telefoon trilt. Mail. Van Amazon. Of ik misschien niet nóg een boekje over Noord-Korea wil lezen. Wel zes titels hebben ze in de aanbieding. Met een zucht van gelatenheid zet ik mij achter mijn computer om mij te ontdoen van deze spam. Eenmaal ingelogd op de site van Amazon zie ik alleen maar boeken over Noord-Korea. Ik pas mijn profielvoorkeuren aan, zodat ik op z’n minst van mail verschoond blijf, maar amazon.de zal voor mij nooit meer hetzelfde zijn.

Wat een wereld. Ik denk aan het oeroude idee dat we deze wereld, de échte wereld, met geen mogelijkheid volledig kunnen kennen. Dat onze zintuigen, ons kenvermogen, ons altijd beperkingen oplegt. Hooguit kunnen we iets zeggen over de wereld die we zien, die we ervaren. Ik had er nooit zo bij stil gestaan dat de DPRK, net als Amazon, mij even hard beperkingen oplegt. Ten goede of ten kwade, wat ik zie wordt buiten mij om bepaald.

Personalisatie, noemen ze dat, online. Van alle kanten, van Amazon tot Google, wordt het internet inmiddels op mij afgestemd. Mijn book recommendations zijn anders dan de Uwe. Mijn zoekresultaten ook. Het internet, het échte internet, wordt met de dag minder zichtbaar. Ik troost me met de gedachte dat ik het echte internet ooit wel heb gekend. En dat dat iets is wat niemand in Noord-Korea kan zeggen.

Fantastisch boek trouwens, van Barbara Demick.